diff --git "a/clean_rasarnavasudhakara.csv" "b/clean_rasarnavasudhakara.csv"
new file mode 100644--- /dev/null
+++ "b/clean_rasarnavasudhakara.csv"
@@ -0,0 +1,1683 @@
+book,id,iast,devanagari
+Rasarnavasudhakara,srs_1.1,Siṃhabhūpāla: Rasārṇavasudhākara # Text the rasārṇava-sudhākara of siṃhabhūpāla. śrī-siṃha-bhūpāla-viracito rasārṇava-sudhākaraḥ (1) prathamo vilāsaḥ rañjakollāsaḥ śṛṅgāra-vīra-sauhārdaṃ maugdhya-vaiyātya-saurabham | lāsya-tāṇḍava-saujanyaṃ dāmpatyaṃ tad bhajāmahe,सिंहभूपाल: रसार्णवसुधाकर # तेxत् थे रसार्णव-सुधाकर ओफ़् सिंहभूपाल. श्री-सिंह-भूपाल-विरचितो रसार्णव-सुधाकरः (१) प्रथमो विलासः रञ्जकोल्लासः शृङ्गार-वीर-सौहार्दं मौग्ध्य-वैयात्य-सौरभम् । लास्य-ताण्डव-सौजन्यं दाम्पत्यं तद् भजामहे
+Rasarnavasudhakara,srs_1.2,vīṇāṅkita-karāṃ vande vānīm eṇīdṛśaṃ sadā | sadānanda-mayīṃ devīṃ sarojāsana-vallabhām,वीणाङ्कित-करां वन्दे वानीम् एणीदृशं सदा । सदानन्द-मयीं देवीं सरोजासन-वल्लभाम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.3,asti kiñcit paraṃ vastu paramānanda-kandalam | kamalākuca-kāṭhinya-kutūhali-bhujāntaram,अस्ति किञ्चित् परं वस्तु परमानन्द-कन्दलम् । कमलाकुच-काठिन्य-कुतूहलि-भुजान्तरम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.4,tasya pādāmbujāj jāto varṇo vigata-kalmaṣaḥ | yasya sodaratāṃ prāptaṃ bhagīratha-tapaḥ-phalam,तस्य पादाम्बुजाज् जातो वर्णो विगत-कल्मषः । यस्य सोदरतां प्राप्तं भगीरथ-तपः-फलम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.5,tatra recarlavaṃśābdhi-śarad-rākā-sudhākaraḥ | kalā-nidhir udāra-śrīr āsīd dācaya-nāyakaḥ,तत्र रेचर्लवंशाब्धि-शरद्-राका-सुधाकरः । कला-निधिर् उदार-श्रीर् आसीद् दाचय-नायकः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.6,yasyāsi-dhārā-mārgeṇa durgeṇāpi raṇāṅgaṇe | pāṇḍya-rāja-gajānīkāj jaya-lakṣmīr upāgatā,यस्यासि-धारा-मार्गेण दुर्गेणापि रणाङ्गणे । पाण्ड्य-राज-गजानीकाज् जय-लक्ष्मीर् उपागता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.7,aṅga-nārāyaṇe yasmin bhavati śrīr atisthirā | bhūr abhūt kariṇī vaśyā duṣṭa-rāja-gajāṅkuśe,अङ्ग-नारायणे यस्मिन् भवति श्रीर् अतिस्थिरा । भूर् अभूत् करिणी वश्या दुष्ट-राज-गजाङ्कुशे
+Rasarnavasudhakara,srs_1.8,tasya bhāryā mahābhāgyā viṣṇoḥ śrīr iva viśrutā | pocamāmbā guṇodārā jātā tāmarasānvayāt,तस्य भार्या महाभाग्या विष्णोः श्रीर् इव विश्रुता । पोचमाम्बा गुणोदारा जाता तामरसान्वयात्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.9,tayor abhūvan kṣiti-kalpa-vṛkṣāḥ putrās trayas trāsita-vairi-vīrāḥ | siṃha-prabhur vennamanāyakaś ca vīrāgraṇī reca-mahī-patiś ca,तयोर् अभूवन् क्षिति-कल्प-वृक्षाः पुत्रास् त्रयस् त्रासित-वैरि-वीराः । सिंह-प्रभुर् वेन्नमनायकश् च वीराग्रणी रेच-मही-पतिश् च
+Rasarnavasudhakara,srs_1.10,kalāv eka-pado dharmo yair ebhiś caraṇair iva | sampūrṇa-padatāṃ prāpya nākāṅkṣati kṛtaṃ yugam,कलाव् एक-पदो धर्मो यैर् एभिश् चरणैर् इव । सम्पूर्ण-पदतां प्राप्य नाकाङ्क्षति कृतं युगम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.11,tatra siṃha-mahīpāle pālayaty akhilāṃ mahīm | namatām unnatiś citraṃ rājñām anamatāṃ natiḥ,तत्र सिंह-महीपाले पालयत्य् अखिलां महीम् । नमताम् उन्नतिश् चित्रं राज्ञाम् अनमतां नतिः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.12,kṛṣṇaileśvara-saṃnidhau kṛta-mahā-sambhāra-meleśvare vītāpāyam anekaśo vidadhatā brahma-pratiṣṭhāpanam | ānṛṇya samapādi yena vibhunā tat-tad-guṇair ātmano nirmāṇātiśaya-prayāsa-garima-vyāsaṅgini brahmaṇi,कृष्णैलेश्व���-संनिधौ कृत-महा-सम्भार-मेलेश्वरे वीतापायम् अनेकशो विदधता ब्रह्म-प्रतिष्ठापनम् । आनृण्य समपादि येन विभुना तत्-तद्-गुणैर् आत्मनो निर्माणातिशय-प्रयास-गरिम-व्यासङ्गिनि ब्रह्मणि
+Rasarnavasudhakara,srs_1.13,kṛtānta-jihvā-kuṭilāṃ kṛpāṇīṃ dṛṣṭvā yadīyāṃ trasatām arīṇām | svedodayaś cetasi saṃcitānāṃ mānoṣmaṇām ātanute praśāntim,कृतान्त-जिह्वा-कुटिलां कृपाणीं दृष्ट्वा यदीयां त्रसताम् अरीणाम् । स्वेदोदयश् चेतसि संचितानां मानोष्मणाम् आतनुते प्रशान्तिम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.14,śrīmān reca-mahīpatiḥ sucarito yasyānujanmā sphuṭaṃ prāpto vīra-guru-prathāṃ pṛthutarāṃ vīrasya mudrākarīm | labdhvā labdha-kaṭhāri-rāya-virudaṃ rāhuttarāyāṅkitaṃ putraṃ nāgayanāyakaṃ vasumatī-vīraika-cūḍāmaṇim,श्रीमान् रेच-महीपतिः सुचरितो यस्यानुजन्मा स्फुटं प्राप्तो वीर-गुरु-प्रथां पृथुतरां वीरस्य मुद्राकरीम् । लब्ध्वा लब्ध-कठारि-राय-विरुदं राहुत्तरायाङ्कितं पुत्रं नागयनायकं वसुमती-वीरैक-चूडामणिम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.15,so' yaṃ siṃha-mahīpālo vasudeva iti sphuṭam | ananta-mādhavau yasya tanūjau loka-rakṣakau,सोऽ यं सिंह-महीपालो वसुदेव इति स्फुटम् । अनन्त-माधवौ यस्य तनूजौ लोक-रक्षकौ
+Rasarnavasudhakara,srs_1.16,tatrānujo mādhava-nāyakendro dig-antarāla-prathita-pratāpaḥ | yasyābhavan vaṃśa-karā narendrās tanūbhavā veda-girīndra-mukhyāḥ,तत्रानुजो माधव-नायकेन्द्रो दिग्-अन्तराल-प्रथित-प्रतापः । यस्याभवन् वंश-करा नरेन्द्रास् तनूभवा वेद-गिरीन्द्र-मुख्याः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.17,tasyāgrajanmā bhuvi rāja-doṣair aprota-bhāvād anapota-saṃjñām | khyātāṃ dadhāti sma yathārtha-bhūtām ananta-sajñāṃ ca mahīdharatvam,तस्याग्रजन्मा भुवि राज-दोषैर् अप्रोत-भावाद् अनपोत-संज्ञाम् । ख्यातां दधाति स्म यथार्थ-भूताम् अनन्त-सज्ञां च महीधरत्वम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.18,sodaryo balabhadra-mūrtir aniśaṃ devī priyā rukmiṇī pradyumnas tanayo' p pautra-nivaho yasyāniruddhādayaḥ | so' yaṃ śrīpatir annapota-nṛpatiḥ kiṃ cānanāmbhoruhe dhatte cāru-sudarśana-śriyam asau satvātma-hastāmbuje,सोदर्यो बलभद्र-मूर्तिर् अनिशं देवी प्रिया रुक्मिणी प्रद्युम्नस् तनयोऽ प् पौत्र-निवहो यस्यानिरुद्धादयः । सोऽ यं श्रीपतिर् अन्नपोत-नृपतिः किं चाननाम्भोरुहे धत्ते चारु-सुदर्शन-श्रियम् असौ सत्वात्म-हस्ताम्बुजे
+Rasarnavasudhakara,srs_1.19,bahu-soma-sutaṃ kṛtvā bhūlokaṃ yatra rakṣati | eka-soma-sutaṃ rakṣan svarlokaṃ lajjate hariḥ,बहु-सोम-सुतं कृत्वा भूलोकं यत्र रक्षति । एक-सोम-सुतं रक्षन् स्वर्लोकं लज्जते हरिः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.20,somakula-paraśurāṃe bhuja-bala-bhīme' rigāya-gobāle | yatra ca jāgrati śāsati jagatāṃ jāgarti nitya-kalyāṇam,सोमकुल-परशुरांए भुज-बल-भीमेऽ रिगाय-गोबाले । यत्र च जाग्रति शासति जगतां जागर्ति नित्य-कल्याणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.21,hemādri-dānair dharaṇī-surāṇāṃ hemācalaṃ hasta-gataṃ vidhāya | yaś cāru-sopāna-pathena cakre śrī-parvataṃ sarva-janāṅghri-gamyam,हेमाद्रि-दानैर् धरणी-सुराणां हेमाचलं हस्त-गतं विधाय । यश् चारु-सोपान-पथेन चक्रे श्री-पर्वतं सर्व-जनाङ्घ्रि-गम्यम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.22,yo naikavīroddalano' py asaṅkhya- saṅkhyo' py abhagnātma-gati-kramo' pi | ajāti-sāṅkarya-bhavo' pi citraṃ dadhāti somānvaya-bhārgavāṅkam,यो नैकवीरोद्दलनोऽ प्य् असङ्ख्य- सङ्ख्योऽ प्य् अभग्नात्म-गति-क्रमोऽ पि । अजाति-साङ्कर्य-भवोऽ पि चित्रं दधाति सोमान्वय-भार्गवाङ्कम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.23,dhāvaṃ dhāvaṃ ripu-nṛpatayo yuddha-raṅgāpaviddhāḥ khaḍge khaḍge phalita-vapuṣaṃ yaṃ purastād vilokya | pratyāvṛttā api tata ito vīkṣamāṇā yadīyaṃ saṃmanyante sphuṭam avitathaṃ khaḍga-nārāyaṇāṅkam,धावं धावं रिपु-नृपतयो युद्ध-रङ्गापविद्धाः खड्गे खड्गे फलित-वपुषं यं पुरस्ताद् विलोक्य । प्रत्यावृत्ता अपि तत इतो वीक्षमाणा यदीयं संमन्यन्ते स्फुटम् अवितथं खड्ग-नारायणाङ्कम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.24,annamāmbeti vikhyātā tasyāsīd dharaṇī-pateḥ | devī śivā śivasyeva rājamauler mahojjvalā,अन्नमाम्बेति विख्याता तस्यासीद् धरणी-पतेः । देवी शिवा शिवस्येव राजमौलेर् महोज्ज्वला
+Rasarnavasudhakara,srs_1.25,śatrughnaṃ śrutakīrtir yā subhadrā yaśasārjunam | ānandayati bhartāraṃ śyāmā rājānam ujjvalam,शत्रुघ्नं श्रुतकीर्तिर् या सुभद्रा यशसार्जुनम् । आनन्दयति भर्तारं श्यामा राजानम् उज्ज्वलम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.26,tayor abhūtāṃ putrau dvāv ādyo veda-girīśvaraḥ | dvitīyas tv advitīyo' sau yaśasā siṃha-bhūpatiḥ,तयोर् अभूतां पुत्रौ द्वाव् आद्यो वेद-गिरीश्वरः । द्वितीयस् त्व् अद्वितीयोऽ सौ यशसा सिंह-भूपतिः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.27,atha śrī-siṃha-bhūpālo dīrghāyur vasudhām imām | nijāṃsa-pīṭhe nirvyājaṃ kurute supratiṣṭhitām,अथ श्री-सिंह-भूपालो दीर्घायुर् वसुधाम् इमाम् । निजांस-पीठे निर्व्याजं कुरुते सुप्रतिष्ठिताम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.28,ahīnajyābandhaḥ kanaka-ruciraṃ kārmuka-varaṃ bali-dhvaṃsī bāṇaḥ para-puram anekaṃ ca viṣayaḥ | iti prāyo lokottara-samara-saṃnāha-vidhinā maheśo' yaṃ siṃha-kṣitipa iti yaṃ jalpati janaḥ,अहीनज्याबन्धः कनक-रुचिरं कार्मुक-वरं बलि-ध्वंसी बाणः पर-पुरम् अनेकं च विषयः । इति प्रायो लोकोत्तर-समर-संनाह-विधिना महेशोऽ यं सिंह-क्षितिप इति यं जल्पति जनः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.29,yatra ca raṇa-saṃnahini tṛṇa-caraṇaṃ nija-purāc ca niḥsaraṇam | vana-caraṇaṃ tac-caraṇaka- paricaraṇaṃ vā virodhināṃ śaraṇam,यत्र च रण-संनहिनि तृण-चरणं निज-पुराच् च निःसरणम् । वन-चरणं तच्-चरणक- परिचरणं वा विरोधिनां शरणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.30,satāṃ prītiṃ kurvan kuvalaya-vikāsaṃ viracayan kalāḥ kāntāḥ puṣṇan dadhad api ca jaivātṛka-kathām | nitāntaṃ yo rājā prakaṭayati mitrodayam aho tathā cakrānandān api ca kamalollāsa-suṣamām,सतां प्रीतिं कुर्वन् कुवलय-विकासं विरचयन् कलाः कान्ताः पुष्णन् दधद् अपि च जैवातृक-कथाम् । नितान्तं यो राजा प्रकटयति मित्रोदयम् अहो तथा चक्रानन्दान् अपि च कमलोल्लास-सुषमाम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.31,tal-labdhāni ghanāghanair atitarāṃ vārāṃ pṛṣanty ambudhau svātyām eva hi śuktikāsu dadhate muktāni muktātmatām | yad dānodaka-vipruṣas tu sudhiyāṃ haste patantyo' bhavan māṇikyāni mahāmbarāṇi bahuśo dhāmāni hemāni ca,तल्-लब्धानि घनाघनैर् अतितरां वारां पृषन्त्य् अम्बुधौ स्वात्याम् एव हि शुक्तिकासु दधते मुक्तानि मुक्तात्मताम् । यद् दानोदक-विप्रुषस् तु सुधियां हस्ते पतन्त्योऽ भवन् माणिक्यानि महाम्बराणि बहुशो धामानि हेमानि च
+Rasarnavasudhakara,srs_1.32,nayanam ayaṃ guṇam aguṇaṃ padam apadaṃ nijam avetya ripu-bhūpāḥ | yasya ca naya-guṇa-viduṣo vinamanti padāravinda-pīṭhāntam,नयनम् अयं गुणम् अगुणं पदम् अपदं निजम् अवेत्य रिपु-भूपाः । यस्य च नय-गुण-विदुषो विनमन्ति पदारविन्द-पीठान्तम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.33,prāṇānāṃ parirakṣaṇāya bahuśo vṛttiṃ madīyāṃ gatās tvat-sāmanta-mahī-bhujaḥ karuṇayā te rakṣaṇīyā iti | karṇe varṇayituṃ nitānta-suhṛdo karṇānta-viśrāntayor manye yasya dṛg-antayoḥ parisaraṃ sā kāma-dhenuḥ śritā,प्राणानां परिरक्षणाय बहुशो वृत्तिं मदीयां गतास् त्वत्-सामन्त-मही-भुजः करुणया ते रक्षणीया इति । कर्णे वर्णयितुं नितान्त-सुहृदो कर्णान्त-विश्रान्तयोर् मन्ये यस्य दृग्-अन्तयोः परिसरं सा काम-धेनुः श्रिता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.34,yuṣmābhiḥ pratigaṇḍa-bhairava-raṇe prāṇāḥ kathaṃ rakṣitā ity antaḥ-pura-pṛcchayā yad ariṣu prāpteṣu lajjā-vaśam | śaṃsanty uttara-mānana-vyatikara-vyāpāra-pāraṅgatā gaṇḍāndolita-karṇa-kuṇḍala-harin-māṇikya-varṇāṅkurāḥ,युष्माभिः प्रतिगण्ड-भैरव-रणे प्राणाः कथं रक्षिता इत्य् अन्तः-पुर-पृच्छया यद् अरिषु प्राप्तेषु लज्जा-वशम् । शंसन्त्य् उत्तर-मानन-व्यतिकर-व्यापार-पारङ्गता गण्डान्दोलित-कर्ण-कुण्डल-हरिन्-माणिक्य-वर्णाङ्कुराः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.35,mandāra-pārijātaka- candana-santāna-kalpa-maṇi-sadṛśaiḥ | anapota-dāca-vallabha- veda-giri-svāmi-māda-dāmaya-saṃjñaiḥ,मन्दार-पारिजातक- चन्दन-सन्तान-कल्प-मणि-सदृशैः । अनपोत-दाच-वल्लभ- वेद-गिरि-स्वामि-माद-दामय-संज्ञैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.36,ātma-bhavair ativibhavair anitara-jana-sulabha-dāna-muditair bhuvi yaḥ | ratnākara iva rājati rājakarāra-cita-sukamalollāsaḥ,आत्म-भवैर् अतिविभवैर् अनितर-जन-सुलभ-दान-मुदितैर् भुवि यः । रत्नाकर इव राजति राजकरार-चित-सुकमलोल्लासः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.37,yasyāḍhyaḥ prathamaḥ kumāra-tilakaḥ śrī-annapoto guṇair ekasyāgrajam ātma-rūpa-vibhave cāpe dvayor agrajam | ārūḍhe tritayāgrajaṃ vijayate durvāra-dor-vikrame satyoktau caturagrajaṃ vitaraṇe kiṃ cāpi pañcāgrajam,यस्याढ्यः प्रथमः कुमार-तिलकः श्री-अन्नपोतो गुणैर् एकस्याग्रजम् आत्म-रूप-विभवे चापे द्वयोर् अग्रजम् । आरूढे त्रितयाग्रजं विजयते दुर्वार-दोर्-विक्रमे सत्योक्तौ चतुरग्रजं वितरणे किं चापि पञ्चाग्रजम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.38,yuddhe yasya kumāra-dācaya-vibhoḥ khaḍgāgra-dhārā-jale majjanti pratipakṣa-bhūmi-patayaḥ śauryoṣma-santāpitāḥ | citraṃ tat-pramadāḥ pranaṣṭa-tilakā vyākīrṇa-nīlālakāḥ prabhraśyat-kuca-kuṅkumāḥ parigalan-netrānta-kālāñjanāḥ,युद्धे यस्य कुमार-दाचय-विभोः खड्गाग्र-धारा-जले मज्जन्ति प्रतिपक्ष-भूमि-पतयः शौर्योष्म-सन्तापिताः । चित्रं तत्-प्रमदाः प्रनष्ट-तिलका व्याकीर्ण-नीलालकाः प्रभ्रश्यत्-कुच-कुङ��कुमाः परिगलन्-नेत्रान्त-कालाञ्जनाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.39,paripoṣiṇi yasya putra-ratne dayite vallabha-rāya-pūrṇa-candre | samudeti satāṃ prabhāva-śeṣaḥ kamalānām abhivardhanaṃ tu citram,परिपोषिणि यस्य पुत्र-रत्ने दयिते वल्लभ-राय-पूर्ण-चन्द्रे । समुदेति सतां प्रभाव-शेषः कमलानाम् अभिवर्धनं तु चित्रम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.40,etair anyaiś ca tanayaiḥ so' yaṃ siṃha-mahīpatiḥ | ṣaḍbhiḥ pratiṣṭhām ayate svāmīvāṅgaiḥ susaṅgataiḥ,एतैर् अन्यैश् च तनयैः सोऽ यं सिंह-महीपतिः । षड्भिः प्रतिष्ठाम् अयते स्वामीवाङ्गैः सुसङ्गतैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.41,rājā sa rājācala-nāmadheyām adhyāsta vaṃśa-krama-rājadhānīm | satāṃ ca rakṣām asatāṃ ca śikṣāṃ nyāyānurodhād anusandadhānajñāḥ,राजा स राजाचल-नामधेयाम् अध्यास्त वंश-क्रम-राजधानीम् । सतां च रक्षाम् असतां च शिक्षां न्यायानुरोधाद् अनुसन्दधानज्ञाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.42,vindhya-śrī-śaila-madhya-kṣmā-maṇḍalaṃ pālayan sutaiḥ | vaṃśa-pravartakair arthān bhuṅkte bhoga-purandaraḥ,विन्ध्य-श्री-शैल-मध्य-क्ष्मा-मण्डलं पालयन् सुतैः । वंश-प्रवर्तकैर् अर्थान् भुङ्क्ते भोग-पुरन्दरः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.43,tasmin śāsati siṃha-bhūmi-ramaṇe kṣmām annapotātmaje kāṭhinyaṃ kuca-maṇḍale taralatā netrāñcale subhruvām | vaiṣamyaṃ trivalīṣu manda-padatā līlālasāyāṃ gatau kauṭilyaṃ cikureṣu kiṃ ca kṛśatā madhye paraṃ badhyate,तस्मिन् शासति सिंह-भूमि-रमणे क्ष्माम् अन्नपोतात्मजे काठिन्यं कुच-मण्डले तरलता नेत्राञ्चले सुभ्रुवाम् । वैषम्यं त्रिवलीषु मन्द-पदता लीलालसायां गतौ कौटिल्यं चिकुरेषु किं च कृशता मध्ये परं बध्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.44,so' haṃ kalyāṇa-rūpasya varṇotkarṣaika-kāraṇam | vidvat-prasādanā-hetor vakṣye nāṭyasya lakṣaṇam,सोऽ हं कल्याण-रूपस्य वर्णोत्कर्षैक-कारणम् । विद्वत्-प्रसादना-हेतोर् वक्ष्ये नाट्यस्य लक्षणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.45,purā purandarādyās te praṇamya caturānanam | kṛtāñjali-puṭā bhūtvā papracchuḥ sarva-vedinam,पुरा पुरन्दराद्यास् ते प्रणम्य चतुराननम् । कृताञ्जलि-पुटा भूत्वा पप्रच्छुः सर्व-वेदिनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.46,bhagavan śrotum icchāmaḥ śrāvyaṃ dṛśyaṃ manoharam | dharmyaṃ yaśasyam arthyaṃ ca sarva-śilpa-pradarśanam,भगवन् श्रोतुम् इच्छामः श्राव्यं दृश्यं मनोहरम् । धर्म्यं यशस्यम् अर्थ्यं च सर्व-शिल्प-प्रदर्शनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.47,paraṃ pañcamam āmnāyaṃ sarva-varṇādhikārikam | iti pṛṣṭaḥ sa tair brahmā sarva-vedān anusmaran,परं पञ्चमम् आम्नायं सर्व-वर्णाधिकारिकम् । इति पृष्टः स तैर् ब्रह्मा सर्व-वेदान् अनुस्मरन्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.48,tebhyaś ca sāram ādāya nāṭya-vedam athāsṛjat | adhyāpya bharatācāryaṃ prajāpatir abhāṣata,तेभ्यश् च सारम् आदाय नाट्य-वेदम् अथासृजत् । अध्याप्य भरताचार्यं प्रजापतिर् अभाषत
+Rasarnavasudhakara,srs_1.49,saha putrair imaṃ vedaṃ prayogeṇa prakāśaya | iti tena niyuktas tu bharataḥ saha sūnubhiḥ,सह पुत्रैर् इमं वेदं प्रयोगेण प्रकाशय । इति तेन नियुक्तस् तु भरतः सह सूनुभिः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.50,prāyojayat sudharmāyām indrasyāgre' psaro-gaṇaiḥ | sarva-lokopakārāya nāṭya-śāstraṃ ca nirmame,प्रायोजयत् सुधर्मायाम् इन्द्रस्याग्रेऽ प्सरो-गणैः । सर्व-लोकोपकाराय नाट्य-शास्त्रं च निर्ममे
+Rasarnavasudhakara,srs_1.51,tathā tad-anusāreṇa śāṇḍilyaḥ kohalo' pi ca | dattilaś ca mataṅgaś ca ye cānye tat-tanūdbhavāḥ,तथा तद्-अनुसारेण शाण्डिल्यः कोहलोऽ पि च । दत्तिलश् च मतङ्गश् च ये चान्ये तत्-तनूद्भवाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.52,granthān nānā-vidhāṃś cakruḥ prakhyātās te mahītale | teṣām atigabhīratvād viprakīrṇa-kramatvataḥ,ग्रन्थान् नाना-विधांश् चक्रुः प्रख्यातास् ते महीतले । तेषाम् अतिगभीरत्वाद् विप्रकीर्ण-क्रमत्वतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.53,sampradāyasya vicchedāt tad-vidāṃ viralatvataḥ | prāyo virala-sañcārā nāṭya-paddhatir asphuṭā,सम्प्रदायस्य विच्छेदात् तद्-विदां विरलत्वतः । प्रायो विरल-सञ्चारा नाट्य-पद्धतिर् अस्फुटा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.54,tasmād asmat-prayatno' yaṃ tat-prakāśana-lakṣaṇaḥ | sāraika-grāhiṇāṃ cittam ānandayati dhīmatām,तस्माद् अस्मत्-प्रयत्नोऽ यं तत्-प्रकाशन-लक्षणः । सारैक-ग्राहिणां चित्तम् आनन्दयति धीमताम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.55,nedānīntana-dīpikā kim u tamaḥ-saṅhātam unmūlayej jyotsnā kiṃ na cakora-pāraṇa-kṛte tat-kāla-saṃśobhinī | bālaḥ kiṃ kamalākarān dina-maṇir nollāsayed añjasā tat sampraty api mādṛśām api vacaḥ syād eva samprītaye,नेदानीन्तन-दीपिका किम् उ तमः-सङ्हातम् उन्मूलयेज् ज्योत्स्ना किं न चकोर-पारण-कृते तत्-काल-संशोभिनी । बालः किं कमलाकरान् दिन-मणिर् नोल्लासयेद् अञ्जसा तत् सम्प्रत्य् अपि मादृशाम् अपि वचः स्याद् एव सम्प्रीतये
+Rasarnavasudhakara,srs_1.56,svaccha-svādu-rasādhāro vastu-cchāyā-manoharaḥ | sevyaḥ suvarṇa-nidhivan nāṭya-mārgaḥ sa-nāyakaḥ,स्वच्छ-स्वादु-रसाधारो वस्तु-च्छाया-मनोहरः । सेव्यः सुवर्ण-निधिवन् नाट्य-मार्गः स-नायकः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.57,sāttvikādyair abhinayaiḥ prekṣakāṇāṃ yato bhavet | naṭe nāyaka-tādātmya-buddhis tan nāṭyam ucyate,सात्त्विकाद्यैर् अभिनयैः प्रेक्षकाणां यतो भवेत् । नटे नायक-तादात्म्य-बुद्धिस् तन् नाट्यम् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.58,rasotkarṣo hi nāṭyasya prāṇās tat sa nirūpyate | vibhāvair anubhāvaiś ca sāttvikair vyabhicāribhiḥ,रसोत्कर्षो हि नाट्यस्य प्राणास् तत् स निरूप्यते । विभावैर् अनुभावैश् च सात्त्विकैर् व्यभिचारिभिः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.59,ānīyamānaḥ svādutvaṃ sthāyī bhāvo rasaḥ smṛtaḥ | atha vibhāvāḥ- tatra jñeyo vibhāvas tu rasa-jñāpana-kāraṇam,आनीयमानः स्वादुत्वं स्थायी भावो रसः स्मृतः । अथ विभावाः- तत्र ज्ञेयो विभावस् तु रस-ज्ञापन-कारणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.60,budhair jñeyo' yam ālamba uddīpana iti dvidhā | ādhāra-viṣayatvābhyāṃ nāyako nāyikāpi ca,बुधैर् ज्ञेयोऽ यम् आलम्ब उद्दीपन इति द्विधा । आधार-विषयत्वाभ्यां नायको नायिकापि च
+Rasarnavasudhakara,srs_1.61,tatra nāyakaḥ-- ālambanaṃ mataṃ tatra nāyako guṇavān pumān | tad-guṇās tu mahā-bhāgyam audāryaṃ sthairya-dakṣate,तत्र नायकः-- आलम्बनं मतं तत्र नायको गुणवान् पुमान् । तद्-गुणास् तु महा-भाग्यम् औदार्यं स्थैर्य-दक्षते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.62,aujjvalyaṃ dhārmikatvaṃ ca kulīnatvaṃ ca vāgmitā | kṛtajñatvaṃ nayajñatvaṃ śucitā māna-śālitā,औज्ज्वल्यं धार्मिकत्वं च कुलीनत्वं च वाग्मिता । कृतज्ञत्वं नयज्ञत्वं शुचिता मान-शालिता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.63,tejasvitā kalāvattvaṃ prajā-rañjakatādayaḥ | ete sādhāraṇāḥ proktāḥ nāyakasya guṇā budhaiḥ,तेजस्विता कलावत्त्वं प्रजा-रञ्जकतादयः । एते साधारणाः प्रोक्ताः नायकस्य गुणा बुधैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.64,tatra mahābhāgyam- sarvātiśāyi-rājyatvaṃ mahābhāgyam udāhṛtam,तत्र महाभाग्यम्- सर्वातिशायि-राज्यत्वं महाभाग्यम् उदाहृतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.65,64ab yathā- pautraḥ kuśasyāpi kuśeśayākṣaḥ sasāgarāṃ sāgara-dhīra-cetāḥ | ekātapatrāṃ bhuvam eka-vīraḥ purārgalādīrgha-bhujo bubhoja,६४अब् यथा- पौत्रः कुशस्यापि कुशेशयाक्षः ससागरां सागर-धीर-चेताः । एकातपत्रां भुवम् एक-वीरः पुरार्गलादीर्घ-भुजो बुभोज
+Rasarnavasudhakara,srs_1.66,(ra.vaṃ. 18.4) atha audāryam- yad-viśrāṇana-śīlatvaṃ tad audāryaṃ budhā viduḥ,(र.वं. १८.४) अथ औदार्यम्- यद्-विश्राणन-शीलत्वं तद् औदार्यं बुधा विदुः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.67,64cd yathā- janasya sāketa-nivāsinas tau dvāv apy abhūtām abhinandya-sattvau | guru-pradeyādhika-niḥspṛho' rthī nṛpo' rthi-kāmād adhika-pradaś ca,६४च्द् यथा- जनस्य साकेत-निवासिनस् तौ द्वाव् अप्य् अभूताम् अभिनन्द्य-सत्त्वौ । गुरु-प्रदेयाधिक-निःस्पृहोऽ र्थी नृपोऽ र्थि-कामाद् अधिक-प्रदश् च
+Rasarnavasudhakara,srs_1.68,(ra.vaṃ. 5.37) atha sthairyam- vyāpāraṃ phala-paryantaṃ sthairym āhur manīṣiṇaḥ,(र.वं. ५.३७) अथ स्थैर्यम्- व्यापारं फल-पर्यन्तं स्थैर्य्म् आहुर् मनीषिणः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.69,65ab yathā- na navaḥ prabhur āphalodayāt sthira-karmā virarāma karmaṇaḥ | na ca yoga-vidher navetaraḥ sthira-dhīrā paramātma-darśanāt,६५अब् यथा- न नवः प्रभुर् आफलोदयात् स्थिर-कर्मा विरराम कर्मणः । न च योग-विधेर् नवेतरः स्थिर-धीरा परमात्म-दर्शनात्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.70,(ra.vaṃ. 8.22) atha dakṣatā- duṣkare kṣipra-kāritvaṃ dakṣatāṃ paricakṣate,(र.वं. ८.२२) अथ दक्षता- दुष्करे क्षिप्र-कारित्वं दक्षतां परिचक्षते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.71,65cd yathā- vāladhiṃ trātum āvṛtya camareṇārpite gale | patantam iṣum anyena sa kṛpālur akhaṇḍayat,६५च्द् यथा- वालधिं त्रातुम् आवृत्य चमरेणार्पिते गले । पतन्तम् इषुम् अन्येन स कृपालुर् अखण्डयत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.72,[*1] [*1] some mss. have the following example: sa dakṣiṇaṃ tūṇa-mukhena vāmaṃ | vyāpārayan hastam alakṣyatājau | ākarṇa-kṛṣṭā sakṛd asya yoddhum | aurvīva bāṇān suṣuve ripu-ghnān ||(ra.vaṃ. 7.57) atha aujjvalyam- aujjvalyaṃ nayanānanda-kāritvaṃ kathyate budhaiḥ,[*१] [*१] सोमे म्स्स्. हवे थे फ़ोल्लोwइन्ग् एxअम्प्ले: स दक्षिणं तूण-मुखेन वामं । व्यापारयन् हस्तम् अलक्ष्यताजौ । आकर्ण-कृष्टा सकृद् अस्य योद्धुम् । और्वीव बाणान् सुषुवे रिपु-घ्नान् ॥(र.वं. ७.५७) अथ औज्ज्वल्यम्- औज्ज्वल्यं नयनानन्द-कारित्वं कथ्यते बुधैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.73,66ab yathā- tā rāghavaṃ cakṣurbhir āpibantyo nāryo na jagmur viṣayāntarāṇi | tathā hi śeṣendriya-vṛttir āsāṃ sarvātmanā cakṣur iva praviṣṭā,६६अब् यथा- ता राघवं चक्षुर��भिर् आपिबन्त्यो नार्यो न जग्मुर् विषयान्तराणि । तथा हि शेषेन्द्रिय-वृत्तिर् आसां सर्वात्मना चक्षुर् इव प्रविष्टा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.74,(ra.vaṃ. 7.12) atha dharmikatvam- dharma-pravaṇa-cittatvaṃ dhārmikatvam itīryate,(र.वं. ७.१२) अथ धर्मिकत्वम्- धर्म-प्रवण-चित्तत्वं धार्मिकत्वम् इतीर्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.75,66cd yathā- sthityai daṇḍayato daṇḍyān pariṇetuḥ prasūtaye | apy artha-kāmau tasyāstāṃ dharma eva manīṣiṇaḥ,६६च्द् यथा- स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यान् परिणेतुः प्रसूतये । अप्य् अर्थ-कामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.76,(ra.vaṃ. 7.25) atha kulīnatvam- kule mahati sambhūtiḥ kulīnatvam udāhṛtam,(र.वं. ७.२५) अथ कुलीनत्वम्- कुले महति सम्भूतिः कुलीनत्वम् उदाहृतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.77,67ab yathā- sūryācandramasau yasya mātāmaha-pitāmahau | svayaṃ vṛtaḥ patir dvābhyāṃ urvaśyā ca bhuvā ca yaḥ,६७अब् यथा- सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामह-पितामहौ । स्वयं वृतः पतिर् द्वाभ्यां उर्वश्या च भुवा च यः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.78,(vi.u. 4.19) atha vāgmitā- vāgmitā tu budhair uktā samayocita-bhāṣitā,(वि.उ. ४.१९) अथ वाग्मिता- वाग्मिता तु बुधैर् उक्ता समयोचित-भाषिता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.79,67cd yathā- nanu vajriṇa eva vīryam etad vijayante dviṣato yad asya pakṣyāḥ | vasudhādhara-kandarād visarpī pratiśabdo' pi harer bhinatti nāgān,६७च्द् यथा- ननु वज्रिण एव वीर्यम् एतद् विजयन्ते द्विषतो यद् अस्य पक्ष्याः । वसुधाधर-कन्दराद् विसर्पी प्रतिशब्दोऽ पि हरेर् भिनत्ति नागान्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.80,(vi.u. 1.18) atha kṛtajñatvam- kṛtānām upakārāṇām abhjñatvaṃ kṛtajñatā,(वि.उ. १.१८) अथ कृतज्ञत्वम्- कृतानाम् उपकाराणाम् अभ्ज्ञत्वं कृतज्ञता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.81,68ab yathā- ekasyaivopakārasya prāṇān dāsyāmi te kape | pratyahaṃ kriyamāṇasya śeṣasya ṛṇino vayam,६८अब् यथा- एकस्यैवोपकारस्य प्राणान् दास्यामि ते कपे । प्रत्यहं क्रियमाणस्य शेषस्य ऋणिनो वयम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.82,(ha.nā. 13.35) atha nayajñatvam- sāmādy-upāya-cāturyaṃ nayajñatvam udāhṛtam,(ह.ना. १३.३५) अथ नयज्ञत्वम्- सामाद्य्-उपाय-चातुर्यं नयज्ञत्वम् उदाहृतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.83,68cd yathā- anārataṃ tena padeṣu lambhitā vibhajya samyag viniyoga-sat-kriyāḥ | phalanty upāyāḥ paribṛṃhitāyatīr upetya saṅgharṣam ivārtha-sampadaḥ,६८च्द् यथा- अनारतं तेन पदेषु लम्भिता विभज्य सम्यग् विनियोग-सत्-क्रियाः । फलन्त्य् उपायाः परिबृंहितायतीर् उपेत्य सङ्घर्षम् इवार्थ-सम्पदः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.84,(ki.ā. 1.15) atha śucitā- antaḥ-karaṇa-śuddhir yā śucitā sā prakīrtitā,(कि.आ. १.१५) अथ शुचिता- अन्तः-करण-शुद्धिर् या शुचिता सा प्रकीर्तिता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.85,69ab yathā- kā tvaṃ śubhe kasya parigraho vā kiṃ vā mad-abhyāgama-kāraṇaṃ te | ācakṣva matvā vaśināṃ raghūṇāṃ manaḥ para-strī-vimukha-pravṛtti,६९अब् यथा- का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा किं वा मद्-अभ्यागम-कारणं ते । आचक्ष्व मत्वा वशिनां रघूणां मनः पर-स्त्री-विमुख-प्रवृत्ति
+Rasarnavasudhakara,srs_1.86,(ra.vaṃ. 16.8) atha mānitā- akārpaṇya-sahiṣṇutvaṃ kathitā māna-śālitā,(र.वं. १६.८) अथ मानिता- अकार्पण्य-सहिष्णुत्वं कथिता मान-शालिता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.87,69cd yathā- santuṣṭe tisṛṇām purām api ripau kaṇḍūla-dor-maṇḍalī- krīḍā-kṛtta-punaḥ-prarūḍha-śiraso vīrasya lipsor varam | yācñā-dainya-parāñci yaysa kalahāyante mithyas tvaṃ vṛṇu tvaṃ vṛṇv ity abhito mukhāni sa daśagrīvaḥ kathaṃ varṇyatām,६९च्द् यथा- सन्तुष्टे तिसृणाम् पुराम् अपि रिपौ कण्डूल-दोर्-मण्डली- क्रीडा-कृत्त-पुनः-प्ररूढ-शिरसो वीरस्य लिप्सोर् वरम् । याच्ञा-दैन्य-पराञ्चि यय्स कलहायन्ते मिथ्यस् त्वं वृणु त्वं वृण्व् इत्य् अभितो मुखानि स दशग्रीवः कथं वर्ण्यताम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.88,(a.rā. 3.41) atha tejasvitā- tejasvitvam avajñāder asahiṣṇutvam ucyate,(अ.रा. ३.४१) अथ तेजस्विता- तेजस्वित्वम् अवज्ञादेर् असहिष्णुत्वम् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.89,70ab yathā- so' yaṃ triḥ sapta-vārān avikala-vihita-kṣatra-tantu-pramāro vīraḥ krauñcasya bhedī kṛta-dharaṇi-talāpūrva-haṃsāvatāraḥ | jetā heramba-bhṛṅgi-pramukha-gaṇa-camū-cakriṇas tāra-kāres tvāṃ pṛcchan jāmadagnyaḥ sva-guru-hara-dhanur bhaṅga-roṣād upaiti,७०अब् यथा- सोऽ यं त्रिः सप्त-वारान् अविकल-विहित-क्षत्र-तन्तु-प्रमारो वीरः क्रौञ्चस्य भेदी कृत-धरणि-तलापूर्व-हंसावतारः । जेता हेरम्ब-भृङ्गि-प्रमुख-गण-चमू-चक्रिणस् तार-कारेस् त्वां पृच्छन् जामदग्न्यः स्व-गुरु-हर-धनुर् भङ्ग-रोषाद् उपैति
+Rasarnavasudhakara,srs_1.90,(ma.vī.ca. 2.17) atha kalāvattvam- kalāvattvaṃ nigaditaṃ sarva-vidyāsu kauśalam,(म.वी.च. २.१७) अथ कलावत्त्वम्- कलावत्त्वं निगदितं सर्व-विद्यासु कौशलम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.91,70cd yathā- goṣṭhīṣu vidvaj-jana-saṃcitasya kalā-kalāpasya sa tāratamyam | viveka-sīmā vigatāvalepo viveda hemno nikaṣāśmanīva,७०च्द् यथा- गोष्ठीषु विद्वज्-जन-संचितस्य कला-कलापस्य स तारतम्यम् । विवेक-सीमा विगतावलेपो विवेद हेम्नो निकषाश्मनीव
+Rasarnavasudhakara,srs_1.92,atha prajā-rañjakatvam- rañjakatvaṃ tu sakala-cittāhlādana-kāritā,अथ प्रजा-रञ्जकत्वम्- रञ्जकत्वं तु सकल-चित्ताह्लादन-कारिता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.93,71ab yathā- aham eva mato mahīpater iti sarvaḥ prakṛtiṣv acintayat | udadher iva nimnagāśateṣv abhavan nāsya vimānanā kvacit,७१अब् यथा- अहम् एव मतो महीपतेर् इति सर्वः प्रकृतिष्व् अचिन्तयत् । उदधेर् इव निम्नगाशतेष्व् अभवन् नास्य विमानना क्वचित्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.94,uktair guṇaiś ca sakalair yuktaḥ syād uttamo netā | 71cdmadhyaḥ katipaya-hīno bahu-guṇa-hīno' dhamo nāma,उक्तैर् गुणैश् च सकलैर् युक्तः स्याद् उत्तमो नेता । ७१च्द्मध्यः कतिपय-हीनो बहु-गुण-हीनोऽ धमो नाम
+Rasarnavasudhakara,srs_1.95,netā caturvidho' sau dhīrodāttaś ca dhīra-lalitaś ca | 72dhīra-praśānta-nāmā tataś ca dhīroddhataḥ khyātaḥ,नेता चतुर्विधोऽ सौ धीरोदात्तश् च धीर-ललितश् च । ७२धीर-प्रशान्त-नामा ततश् च धीरोद्धतः ख्यातः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.96,tatra dhīrodāttaḥ- dayāvān atigambhīro vinītaḥ sattva-sāravān | 73 dṛḍha-vratas titikṣāvān ātmaślāghāparāṅmukhaḥ | nigūḍhāhaṅkṛtir dhīrair dhīrodātta udāhṛtaḥ,तत्र धीरोदात्तः- दयावान् अतिगम्भीरो विनीतः सत्त्व-सारवान् । ७३ दृढ-व्रतस् तितिक्षावान् आत्मश्लाघापराङ्मुखः । निगूढाहङ्कृतिर् धीरैर् धीरोदात्त उदाहृतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.97,74 tatra dayāvattvam- dayātiśaya-śālitvaṃ dayāvattvam udāhṛtam,७४ तत्र दयावत्त्वम्- दयातिशय-शालित्वं दयावत्त्वम् उदाहृतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.98,75ab yathā- sa-śoṇitais tena śilīmukhāgrair nikṣepitāḥ ketuṣu pārthivānām | yaśo hṛtaṃ samprati rāghaveṇa na jīvitaṃ vaḥ kṛpayeti varṇāḥ,७५अब् यथा- स-शोणितैस् तेन शिलीमुखाग्रैर् निक्षेपिताः केतुषु पार्थिवानाम् । यशो हृतं सम्प्रति राघवेण न जीवितं वः कृपयेति वर्णाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.99,(ra.vaṃ. 7.65) atigambhīratā- gāmbhīryam avikāraḥ syāt saty api kṣobha-kāraṇe,(र.वं. ७.६५) अतिगम्भीरता- गाम्भीर्यम् अविकारः स्यात् सत्य् अपि क्षोभ-कारणे
+Rasarnavasudhakara,srs_1.100,75cd yathā- dadhato maṅgala-kṣaume vasānasya ca balkale | dadṛśur vismitās tasya mukha-rāgaṃ samaṃ janāḥ,७५च्द् यथा- दधतो मङ्गल-क्षौमे वसानस्य च बल्कले । ददृशुर् विस्मितास् तस्य मुख-रागं समं जनाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.101,[raghu. 12.8] vinītatvaṃ- avaloka eva nṛpateḥ sma dūrato rabhasād rathād avatarītum icchataḥ | avatīrṇavān prathamam ātmanā harir vinayaṃ viśeṣayati sambhrameṇa saḥ,[रघु. १२.८] विनीतत्वं- अवलोक एव नृपतेः स्म दूरतो रभसाद् रथाद् अवतरीतुम् इच्छतः । अवतीर्णवान् प्रथमम् आत्मना हरिर् विनयं विशेषयति सम्भ्रमेण सः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.102,"(māgha. 13.7) sattva-sāratvam, yathā- utsmāyitvā mahābāhuḥ prekṣya cāsthi mahābalaḥ | pādāṅguṣṭhena cikṣepa sampūrṇaṃ daśa-yojanam","(माघ. १३.७) सत्त्व-सारत्वम्, यथा- उत्स्मायित्वा महाबाहुः प्रेक्ष्य चास्थि महाबलः । पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सम्पूर्णं दश-योजनम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.103,"(rāmā. 1.1.65) dṛḍha-vratatvaṃ, yathā- tam aśakyam apākraṣṭuṃ nideśāt svargiṇaḥ pituḥ | yayāce pāduke paścāt kartuṃ rājyādhidevate","(रामा. १.१.६५) दृढ-व्रतत्वं, यथा- तम् अशक्यम् अपाक्रष्टुं निदेशात् स्वर्गिणः पितुः । ययाचे पादुके पश्चात् कर्तुं राज्याधिदेवते"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.104,"(ra.vaṃ. 12.17) titikṣāvattvaṃ, yathā- prativācam adatta keśavaḥ śapamānāya na cedi-bhūbhuje | anuhuṅkurute ghana-dhvaniṃ na hi gomāyu-rutāni kesarī","(र.वं. १२.१७) तितिक्षावत्त्वं, यथा- प्रतिवाचम् अदत्त केशवः शपमानाय न चेदि-भूभुजे । अनुहुङ्कुरुते घन-ध्वनिं न हि गोमायु-रुतानि केसरी"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.105,"(māgha. 16.25) ātma-ślāthāparāṅmukhatvaṃ, yathā- tasya saṃstūyamānasya caritārthais tapasvibhiḥ | śuśubhe vikramodagraṃ vrīḍayāvanataṃ śiraḥ","(माघ. १६.२५) आत्म-श्लाथापराङ्मुखत्वं, यथा- तस्य संस्तूयमानस्य चरितार्थैस् तपस्विभिः । शुशुभे विक्रमोदग्रं व्रीडयावनतं शिरः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.106,"(ra.vaṃ. 15.27) nigūḍhāhaṅkāratvaṃ, yathā- bhūmātraṃ kiyad etad arṇavmitaṃ tat sādhitaṃ hāryate yad vīreṇa bhavādṛśena vadatā triḥ sapta-kṛtvo jayam | ḍimbho' haṃ nava-bāhur īdṛ;cam idaṃ ghoraṃ ca vīra-vrataṃ tat krodhād virama prasīda bhagavan jātyaiva pūjyo' si naḥ","(र.वं. १५.२७) निगूढाहङ्कारत्वं, यथा- भूमात्रं कियद् एतद् अर्णव्मितं तत् साधितं हार्यते यद् वीरेण भवादृशेन वदता त्रिः ��प्त-कृत्वो जयम् । डिम्भोऽ हं नव-बाहुर् ईदृ;चम् इदं घोरं च वीर-व्रतं तत् क्रोधाद् विरम प्रसीद भगवन् जात्यैव पूज्योऽ सि नः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.107,(anargha. 4.35) atha dhīra-lalitaḥ- niścinto dhīra-lalitas taruṇo vanitā-vaśaḥ,(अनर्घ. ४.३५) अथ धीर-ललितः- निश्चिन्तो धीर-ललितस् तरुणो वनिता-वशः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.108,76ab yathā- so' dhikāram abhikaḥ kulocitaṃ kāścana svayam avartayat samāḥ | saṃniveśya saciveṣv ataḥparaṃ strī-vidheya-nava-yauvano' bhavat,७६अब् यथा- सोऽ धिकारम् अभिकः कुलोचितं काश्चन स्वयम् अवर्तयत् समाः । संनिवेश्य सचिवेष्व् अतःपरं स्त्री-विधेय-नव-यौवनोऽ भवत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.109,(ra.vaṃ. 19.4) atha dhīra-śāntaḥ - śama-prakṛtikaḥ kleśa-sahiṣṇuś ca vivecakaḥ | 76cd lalitādi-guṇopeto vipro vā sacivo vaṇik | dhīra-śāntaś cārudatta-mādhavādir udāhṛtaḥ,(र.वं. १९.४) अथ धीर-शान्तः - शम-प्रकृतिकः क्लेश-सहिष्णुश् च विवेचकः । ७६च्द् ललितादि-गुणोपेतो विप्रो वा सचिवो वणिक् । धीर-शान्तश् चारुदत्त-माधवादिर् उदाहृतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.110,77 yathā- kuvalaya-dala-śyāmo' py aṅgaṃ dadhat paridhūsaraṃ lalita-vikaṭa-nyāsaḥ śrīmān mṛgāṅka-nibhānanaḥ | harati vinayaṃ vāmo yasya prakāśita-sāhasaḥ pravigalad-asṛk-paṅkaḥ pāṇir lalan nara-jāṅgalaḥ,७७ यथा- कुवलय-दल-श्यामोऽ प्य् अङ्गं दधत् परिधूसरं ललित-विकट-न्यासः श्रीमान् मृगाङ्क-निभाननः । हरति विनयं वामो यस्य प्रकाशित-साहसः प्रविगलद्-असृक्-पङ्कः पाणिर् ललन् नर-जाङ्गलः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.111,(mālatīmādhavam 5.5) atha dhīroddhataḥ- mātsaryavān ahaṅkārī māyāvī roṣaṇaś calaḥ | vikatthano bhārgavādir dhīroddhata udāhṛtaḥ,(मालतीमाधवम् ५.५) अथ धीरोद्धतः- मात्सर्यवान् अहङ्कारी मायावी रोषणश् चलः । विकत्थनो भार्गवादिर् धीरोद्धत उदाहृतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.112,78 yathā- na trastaṃ yadi nāma bhūta-karuṇā-santāna-śāntātmanas tena vyārujatā dhanur bhagavato devād bhavānī-pateḥ | tat-putras tu madāndha-tāraka-vadhād viśvasya dattotsavaḥ skandaḥ skanda iva priyo' ham athavā śiṣyaḥ kathaṃ vismṛtaḥ,७८ यथा- न त्रस्तं यदि नाम भूत-करुणा-सन्तान-शान्तात्मनस् तेन व्यारुजता धनुर् भगवतो देवाद् भवानी-पतेः । तत्-पुत्रस् तु मदान्ध-तारक-वधाद् विश्वस्य दत्तोत्सवः स्कन्दः स्कन्द इव प्रियोऽ हम् अथवा शिष्यः कथं विस्मृतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.113,(mahāvīra 2.28) ete ca nāyakāḥ sarva-rasa-sādhāraṇāḥ smṛtāḥ | śṛṅgārāpekṣayā teṣāṃ traividhyaṃ kathyate budhaiḥ,(महावीर २.२८) एते च नायकाः सर्व-रस-साधारणाः स्मृताः । शृङ्गारापेक्षया तेषां त्रैविध्यं कथ्यते बुधैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.114,79 patiś copapatiś caiva vaiśikaś ceti bhedataḥ | patis tu vidhinā pāṇigrāhakaḥ kathyate budhaiḥ,७९ पतिश् चोपपतिश् चैव वैशिकश् चेति भेदतः । पतिस् तु विधिना पाणिग्राहकः कथ्यते बुधैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.115,80 yathā- sa mānasīṃ meru-sakhaḥ pitṝṇāṃ kanyāṃ kulasya sthitaye sthitijñaḥ | menāṃ munīnām api mānanīyām ātmānurūpāṃ vidhinopayeme,८० यथा- स मानसीं मेरु-सखः पितॄणां कन्यां कुलस्य स्थितये स्थितिज्ञः । मेनां मुनीनाम् अपि माननीयाम् आत्मानुरूपां विधिनोपयेमे
+Rasarnavasudhakara,srs_1.116,(ku.saṃ. 1.18) caturdhā so' pi kathito vṛttyā kāvya-vicakṣaṇaiḥ | anukūlaḥ śaṭho dhṛṣṭo dakṣiṇaś ceti bhedataḥ,(कु.सं. १.१८) चतुर्धा सोऽ पि कथितो वृत्त्या काव्य-विचक्षणैः । अनुकूलः शठो धृष्टो दक्षिणश् चेति भेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.117,81 tatra- anukūlas tv eka-jāniḥ,८१ तत्र- अनुकूलस् त्व् एक-जानिः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.118,"82a tatra dhīrodāttānukūlo, yathā- sītāṃ hitvā daśamukha-ripur nopayeme yad anyāṃ tasyā eva pratikṛti-sakho yat kratūnājahāra | vṛttāntena śravaṇa-viṣaya-prāpiṇā tena bhartuḥ sā durvāraṃ katham api parityāga-duḥkhaṃ viṣehe","८२अ तत्र धीरोदात्तानुकूलो, यथा- सीतां हित्वा दशमुख-रिपुर् नोपयेमे यद् अन्यां तस्या एव प्रतिकृति-सखो यत् क्रतूनाजहार । वृत्तान्तेन श्रवण-विषय-प्रापिणा तेन भर्तुः सा दुर्वारं कथम् अपि परित्याग-दुःखं विषेहे"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.119,"(ra.vaṃ. 14.87) dhīra-lalitānukūlo, yathā- sa kadācid avekṣita-prajaḥ saha devyā vijahāra suprajāḥ | nagaropavane śacī-sakho marutāṃ pālayiteva nandane","(र.वं. १४.८७) धीर-ललितानुकूलो, यथा- स कदाचिद् अवेक्षित-प्रजः सह देव्या विजहार सुप्रजाः । नगरोपवने शची-सखो मरुतां पालयितेव नन्दने"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.120,"(ra.vaṃ. 8.32) dhīraśāntānukūlo, yathā- priya-mādhave kim asi mayy avatsalā nanu so' ham eva yam anandayat purā | svayam āgṛhīta-kamanīya-kaṅkaṇas tava mūrtimān iva mahotsavaḥ karaḥ","(र.वं. ८.३२) धीरशान्तानुकूलो, यथा- प्रिय-माधवे किम् असि मय्य् अवत्सला ननु सोऽ हम् एव यम् अनन्दयत् पुरा । स्वयम् आगृहीत-कमनीय-कङ्कणस् तव मूर्तिमान् इव महोत्सवः करः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.121,"(mālatī-mādhave 9.9) dhīroddhatānukūlo, yathā- kiṃ kaṇṭhe śithilīkṛto bhuja-latā-pāśaḥ pramādān mayā nidrāccheda-vivartaneṣv abhimukhaṃ nādyāsi sambhāvitā | anya-strī-jana-saṅkathā-laghur ahaṃ svapne' pi nālakṣito doṣaṃ paśyasi kaṃ priye parijanopālambha-yogye mayi","(मालती-माधवे ९.९) धीरोद्धतानुकूलो, यथा- किं कण्ठे शिथिलीकृतो भुज-लता-पाशः प्रमादान् मया निद्राच्छेद-विवर्तनेष्व् अभिमुखं नाद्यासि सम्भाविता । अन्य-स्त्री-जन-सङ्कथा-लघुर् अहं स्वप्नेऽ पि नालक्षितो दोषं पश्यसि कं प्रिये परिजनोपालम्भ-योग्ये मयि"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.122,(veṇī 2.9) atha śaṭhaḥ- śaṭho gūḍhāparādha-kṛt,(वेणी २.९) अथ शठः- शठो गूढापराध-कृत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.123,82b yathā- svapna-kīrtita-vipakṣam aṅganāḥ pratyabhaitsur avadanty eva tam | pracchadānta-galitāśru-bindubhiḥ krodha-bhinna-valayir vivartanaiḥ,८२ब् यथा- स्वप्न-कीर्तित-विपक्षम् अङ्गनाः प्रत्यभैत्सुर् अवदन्त्य् एव तम् । प्रच्छदान्त-गलिताश्रु-बिन्दुभिः क्रोध-भिन्न-वलयिर् विवर्तनैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.124,(ra.vaṃ. 19.22) atha dhṛṣṭaḥ- dhṛṣṭo vyaktānya-yuvatī-bhoga-lakṣmāpi nirbhayaḥ,(र.वं. १९.२२) अथ धृष्टः- धृष्टो व्यक्तान्य-युवती-भोग-लक्ष्मापि निर्भयः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.125,82cd yathā mamaiva- ko doṣo maṇi-mālikā yadi bhavet kaṇṭhe na kiṃ śaṅkaro dhatte bhūṣaṇam ardha-candram amalaṃ candre na kiṃ kālimā | tat sādhv eva kṛtaṃ kṛtaṃ bhaṇitibhir naivāparāddhaṃ tvayā bhāgyaṃ draṣṭum anīśayaiva bhavataḥ kāntāparāddhaṃ mayā,८२च्द् यथा ममैव- को दोषो मणि-मालिका यदि भवेत् कण्ठे न किं शङ्करो धत्ते भूषणम् अर्ध-चन्द्रम् अमलं चन्द्रे न किं कालिमा । तत् साध्व् एव कृतं कृतं भणितिभिर् नैवापराद्धं त्वया भाग्यं द्रष्टुम् अनीशयैव भवतः कान्तापराद्धं मया
+Rasarnavasudhakara,srs_1.126,atha dakṣiṇaḥ- nāyikāsv apy anekāsu tulyo dakṣiṇa ucyate,अथ दक्षिणः- नायिकास्व् अप्य् अनेकासु तुल्यो दक्षिण उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.127,83ab yathā- snātā tiṣṭhati kuntaleśvara-sutā vāro' ṅga-rāja-svasur dyūte rātrir iyaṃ jitā kamalayā devī prasādyādya ca | ity antaḥ-pura-sundarīḥ prati mayā vijñāya vijñāpite devenāpratipatti-mūḍha-manasā dvitrāḥ sthitaṃ nāḍikāḥ,८३अब् यथा- स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वर-सुता वारोऽ ङ्ग-राज-स्वसुर् द्यूते रात्रिर् इयं जिता कमलया देवी प्रसाद्याद्य च । इत्य् अन्तः-पुर-सुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्ति-मूढ-मनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.128,atha upapatiḥ- laṅghitācārayā yas tu vināpi vidhinā striyā | 83cd saṅketaṃ nīyate prokto budhair upapatis tu saḥ,अथ उपपतिः- लङ्घिताचारया यस् तु विनापि विधिना स्त्रिया । ८३च्द् सङ्केतं नीयते प्रोक्तो बुधैर् उपपतिस् तु सः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.129,84ab yathā- bhartā niḥśvasite' py asūyati mano-jighraḥ sapatnī-janaḥ śvaśrūr iṅgita-daivataṃ nayanayor ūhāliho yātaraḥ | tad dūrād ayam añjaliḥ kim amunā dṛghaṅgi-pātena te vaidagdhī-racanā-prapañca-rasika vyartho' yam atra śramaḥ,८४अब् यथा- भर्ता निःश्वसितेऽ प्य् असूयति मनो-जिघ्रः सपत्नी-जनः श्वश्रूर् इङ्गित-दैवतं नयनयोर् ऊहालिहो यातरः । तद् दूराद् अयम् अञ्जलिः किम् अमुना दृघङ्गि-पातेन ते वैदग्धी-रचना-प्रपञ्च-रसिक व्यर्थोऽ यम् अत्र श्रमः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.130,dākṣiṇyam ānukūlyaṃ ca dhārṣṭyaṃ cāniyatatvataḥ | 84cd nocitānyasya śāṭhyaṃ syād anya-cittatva-sambhavāt,दाक्षिण्यम् आनुकूल्यं च धार्ष्ट्यं चानियतत्वतः । ८४च्द् नोचितान्यस्य शाठ्यं स्याद् अन्य-चित्तत्व-सम्भवात्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.131,"85ab śaṭhopapatir, yathā- majjhaṇṇe jaṇa-suṇṇe kariṇīe bhakkhidesu kamalesu | avisesaṇṇa kahaṃ bia gado si saṇa-bāḍḍiaṃ daṭṭhuṃ","८५अब् शठोपपतिर्, यथा- मज्झण्णे जण-सुण्णे करिणीए भक्खिदेसु कमलेसु । अविसेसण्ण कहं बिअ गदो सि सण-बाड्डिअं दट्ठुं"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.132,[madhyāhne jana-śūnye kariṇyā bhakṣiteṣu kamaleṣu | aviśeṣajña katham iva gato' si śaṇa-vāṭikāṃ draṣṭum ||] atra kayācit svairiṇyāṃ mayi saṅketaṃ gatāyāṃ tvaṃ tu śāṇa-vāṭikāyāṃ kathāpi rantuṃ gato' sīti vyaṅgyārthenānyāsaṅga-sūcanād ayaṃ śaṭhopapatiḥ | atha vaiśikaḥ- rūpavān śīla-sampannaḥ śāstrajñaḥ priya-darśanaḥ | 85cd kulīno matimān śūro ramya-veṣa-yuto yuvā,[मध्याह्ने जन-शून्ये करिण्या भक्षितेषु कमलेषु । अविशेषज्ञ कथम् इव गतोऽ सि शण-वाटिकां द्रष्टुम् ॥] अत्र कयाचित् स्वैरिण्यां मयि सङ्केतं गतायां त्वं तु शाण-वाटिकायां कथापि रन्तुं गतोऽ सीति व्यङ्ग्यार्थेनान्यासङ्ग-सूचनाद् अयं शठोपपतिः । अथ वैशिकः- रूपवान् शील-सम्पन्नः शास्त्रज्ञः प्रिय-दर्शनः । ८५च्द् कुलीनो मतिमान् शूरो रम्य-वेष-युतो युवा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.133,adīnaḥ surabhis tyāgī sahanaḥ priya-bhāṣaṇaḥ | 86śaṅka-vihīno mānī ca deśa-kāla-vibhāga-vit,अदीनः सुरभिस् त्यागी सहनः प्रिय-भाषणः । ८६शङ्क-विहीनो मानी च देश-काल-विभाग-वित्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.134,dākṣya-cāturya-mādhurya-saubhāgyādibhir anvitaḥ | 87veśyopabhoga-rasiko yo bhavet sa tu vaiśikaḥ,दाक्ष्य-चातुर्य-माधुर्य-सौभाग्यादिभिर् अन्वितः । ८७वेश्योपभोग-रसिको यो भवेत् स तु वैशिकः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.135,kalakaṇṭhādiko lakṣyo bhāṇādāv eva vaiśikaḥ | 88 sa tridhā kathyate jyeṣṭha-madhya-nīca-vibhedataḥ,कलकण्ठादिको लक्ष्यो भाणादाव् एव वैशिकः । ८८ स त्रिधा कथ्यते ज्येष्ठ-मध्य-नीच-विभेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.136,89ab teṣāṃ lakṣaṇāni bhāva-prakāśikāyām uktāni | yathā- asaṅgo' pi svabhāvena saktavac ceṣṭate muhuḥ | tyāgī svabhāva-madhuraḥ sama-duḥkha-sukhaḥ śuciḥ,८९अब् तेषां लक्षणानि भाव-प्रकाशिकायाम् उक्तानि । यथा- असङ्गोऽ पि स्वभावेन सक्तवच् चेष्टते मुहुः । त्यागी स्वभाव-मधुरः सम-दुःख-सुखः शुचिः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.137,kāma-tantreṣu nipuṇaḥ kruddhānunaya-kovidaḥ | sphurite cādhare kiṃcid dayitāyā virajyati,काम-तन्त्रेषु निपुणः क्रुद्धानुनय-कोविदः । स्फुरिते चाधरे किंचिद् दयिताया विरज्यति
+Rasarnavasudhakara,srs_1.138,upacāra-paro hy eṣa uttamaḥ kathyate budhaiḥ | vyalīka-mātre dṛṣṭe' syā na kupyati na rajyati,उपचार-परो ह्य् एष उत्तमः कथ्यते बुधैः । व्यलीक-मात्रे दृष्टेऽ स्या न कुप्यति न रज्यति
+Rasarnavasudhakara,srs_1.139,dadāti kāle kāle ca bhāvaṃ gṛhṇāti bhāvataḥ | sarvārthair api madhya-sthas tām evopacaret punaḥ,ददाति काले काले च भावं गृह्णाति भावतः । सर्वार्थैर् अपि मध्य-स्थस् ताम् एवोपचरेत् पुनः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.140,dṛṣṭe doṣe virajyeta sa bhaven madhyamaḥ pumān | kāma-tantreṣu nirlajjaḥ karkaśo rati-keliṣu,दृष्टे दोषे विरज्येत स भवेन् मध्यमः पुमान् । काम-तन्त्रेषु निर्लज्जः कर्कशो रति-केलिषु
+Rasarnavasudhakara,srs_1.141,avijñāta-bhayāmarṣaḥ kṛtyākṛtya-vimūḍha-dhīḥ | mūrkhaḥ prasakta-bhāvaś ca viraktāyām api striyām,अविज्ञात-भयामर्षः कृत्याकृत्य-विमूढ-धीः । मूर्खः प्रसक्त-भावश् च विरक्तायाम् अपि स्त्रियाम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.142,mitrair nivāryamāṇo' pi pāruṣyaṃ prāpito' pi ca | anya-sneha-parāvṛttāṃ saṃkrānta-ramaṇām api | striyaṃ kāmayate yas tu so' dhamaḥ parikīrtitaḥ,मित्रैर् निवार्यमाणोऽ पि पारुष्यं प्रापितोऽ पि च । अन्य-स्नेह-परावृत्तां संक्रान्त-रमणाम् अपि । स्त्रियं कामयते यस् तु सोऽ धमः परिकीर्तितः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.143,[bhā.pra. 5.37-44] iti | atha śṛṅgāra-netṝṇāṃ sāhāyya-karaṇocitāḥ | 89cdnirūpyante pīṭhamarda-viṭa-ceṭa-vidūṣakāḥ,[भा.प्र. ५.३७-४४] इति । अथ शृङ्गार-नेतॄणां साहाय्य-करणोचिताः । ८९च्द्निरूप्यन्ते पीठमर्द-विट-चेट-विदूषकाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.144,tatha pīṭhamardaḥ- nāyakānucaro bhaktaḥ kiñcid ūnaś ca tad-guṇaiḥ | 90 pīṭhamarda iti khyātaḥ kupita-strī-prasādakaḥ,तथ पीठमर्दः- नायकानु���रो भक्तः किञ्चिद् ऊनश् च तद्-गुणैः । ९० पीठमर्द इति ख्यातः कुपित-स्त्री-प्रसादकः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.145,kāma-tantra-kalā-vedī viṭa ity abhidhīyate | 91 sandhāna-kuśalaś ceṭaḥ kalahaṃsādiko mataḥ | vikṛtāṅga-vaco-veṣair hāsya-kārī vidūṣakaḥ,काम-तन्त्र-कला-वेदी विट इत्य् अभिधीयते । ९१ सन्धान-कुशलश् चेटः कलहंसादिको मतः । विकृताङ्ग-वचो-वेषैर् हास्य-कारी विदूषकः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.146,92 atha sahāya-guṇāḥ- deśa-kālajñatā bhāṣā-mādhuryaṃ ca vidagdhatā | protsāhane kuśalatā yathokta-kathanaṃ tathā | 93 nigūḍha-mantratety ādyāḥ sahāyānāṃ guṇā matāḥ,९२ अथ सहाय-गुणाः- देश-कालज्ञता भाषा-माधुर्यं च विदग्धता । प्रोत्साहने कुशलता यथोक्त-कथनं तथा । ९३ निगूढ-मन्त्रतेत्य् आद्याः सहायानां गुणा मताः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.147,iti nāyaka-prakaraṇam atha nāyikā nirūpyante- netṛ-sādhāraṇa-guṇair upetā nāyikā matā | 94svakīyā parakīyā ca sāmānyā ceti sā tridhā,इति नायक-प्रकरणम् अथ नायिका निरूप्यन्ते- नेतृ-साधारण-गुणैर् उपेता नायिका मता । ९४स्वकीया परकीया च सामान्या चेति सा त्रिधा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.148,tatra svakīyā- sampat-kāle vipat-kāle yā na muñcati vallabham | 95 śīlārjava-guṇopetā sā svakīyā kathitā budhaiḥ,तत्र स्वकीया- सम्पत्-काले विपत्-काले या न मुञ्चति वल्लभम् । ९५ शीलार्जव-गुणोपेता सा स्वकीया कथिता बुधैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.149,yathā- kiṃ tādeṇa ṇarinda-sehara-sihālīḍhaggapādeṇa me kiṃ vā me sasureṇa vāsava-mahā-siṃhāsaṇaddhāsiṇā | te desā giriṇo a de vaṇamahī saccea me vallahā kosallātaṇaassa jattha calaṇe vandāmi ṇandāmi a,यथा- किं तादेण णरिन्द-सेहर-सिहालीढग्गपादेण मे किं वा मे ससुरेण वासव-महा-सिंहासणद्धासिणा । ते देसा गिरिणो अ दे वणमही सच्चेअ मे वल्लहा कोसल्लातणअस्स जत्थ चलणे वन्दामि णन्दामि अ
+Rasarnavasudhakara,srs_1.150,(bāla-rāmāyaṇa 6.79) [kiṃ tātena narendra-śekhara-śikhālīḍhāgra-pādena me kiṃ vā me śvaśureṇa vāsava-mahā-siṃhāsanādhyāsinā | te deśā girayaś ca te vana-mahī sā caiva me vallabhāḥ kausalyā-tanayasya yatra caraṇau vande ca nandāmi ca ||] sā ca svīyā tridhā mugdhā madhyā prauḍheti kathyate,(बाल-रामायण ६.७९) [किं तातेन नरेन्द्र-शेखर-शिखालीढाग्र-पादेन मे किं वा मे श्वशुरेण वासव-महा-सिंहासनाध्यासिना । ते देशा गिरयश् च ते वन-मही सा चैव मे वल्लभाः कौसल्या-तनयस्य यत्र चरणौ वन्दे च नन्दामि च ॥] सा च स्वीया त्रिधा मुग्धा मध्या प्रौढेति कथ्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.151,96 tatra mugdhā- mugdhā nava-vayaḥ-kāmā ratau vāmā mṛduḥ krudhi | yatate rata-ceṣṭāyāṃ gūḍhaṃ lajjā-manoharam,९६ तत्र मुग्धा- मुग्धा नव-वयः-कामा रतौ वामा मृदुः क्रुधि । यतते रत-चेष्टायां गूढं लज्जा-मनोहरम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.152,97 kṛtāparādhe dayite vīkṣate rudatī satī | apriyaṃ vā priyaṃ vāpi na kiñcid api bhāṣate,९७ कृतापराधे दयिते वीक्षते रुदती सती । अप्रियं वा प्रियं वापि न किञ्चिद् अपि भाषते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.153,"98 vayasā mugdhā, yathā mamaiva- ullolitaṃ himakare niviḍāndhakāram uttejitaṃ viṣama-sādhaka-bāṇa-yugmam | unmajjitaṃ kanaka-koraka-yugmam asyām ullāsitā ca gagane tanu-vīci-rekhā","९८ वयसा मुग्धा, यथा म��ैव- उल्लोलितं हिमकरे निविडान्धकारम् उत्तेजितं विषम-साधक-बाण-युग्मम् । उन्मज्जितं कनक-कोरक-युग्मम् अस्याम् उल्लासिता च गगने तनु-वीचि-रेखा"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.154,"nava-kāmā, yathā mamaiva- bālā prasādhana-vidhau nidadhāti cittaṃ dattādarā pariṇaye maṇi-putrikāṇām | ālajjate nija-sakhī-jana-manda-hāsair ālakṣyate tad iha bhāva-navāvatāraḥ","नव-कामा, यथा ममैव- बाला प्रसाधन-विधौ निदधाति चित्तं दत्तादरा परिणये मणि-पुत्रिकाणाम् । आलज्जते निज-सखी-जन-मन्द-हासैर् आलक्ष्यते तद् इह भाव-नवावतारः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.155,"ratau vāmatvaṃ, yathā mamaiva- ālokya hāra-maṇi-bimbitam ātma-kāntam āliṅgatīti sahasā parivartamānā | ālambitā karatale parivepamānā sā sambhramāt sahacarīm avalambate sma","रतौ वामत्वं, यथा ममैव- आलोक्य हार-मणि-बिम्बितम् आत्म-कान्तम् आलिङ्गतीति सहसा परिवर्तमाना । आलम्बिता करतले परिवेपमाना सा सम्भ्रमात् सहचरीम् अवलम्बते स्म"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.156,"mṛdu-kopatvaṃ, yathā mamaiva- vyāvṛtti-kramaṇodyame' pi padayoḥ pratyudgatau vartanaṃ bhrūbhedo' pi tad īkṣaṇa-vyasaninā vyasmāri me cakṣuṣā | cāṭūktāni karoti dagdha-rasanā rukṣākṣre' py udyatā sakhyaḥ kiṃ karavāṇi māna-samaye saṅghāta-bhedo mama","मृदु-कोपत्वं, यथा ममैव- व्यावृत्ति-क्रमणोद्यमेऽ पि पदयोः प्रत्युद्गतौ वर्तनं भ्रूभेदोऽ पि तद् ईक्षण-व्यसनिना व्यस्मारि मे चक्षुषा । चाटूक्तानि करोति दग्ध-रसना रुक्षाक्ष्रेऽ प्य् उद्यता सख्यः किं करवाणि मान-समये सङ्घात-भेदो मम"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.157,"sa-vrīḍa-surata-prayatanaṃ, yathā- autsukyena kṛtatvarā sahabhuvā vyāvartamānā hriyā tais tair bandhu-vadhū-janasya vacanair nītābhimukhyaṃ punaḥ | dṛṣṭvāgre varam ātta-sādhvasa-rasā gaurī nave saṅgame saṃrohat-pulakā hareṇa hasatā śliṣṭā śivāyāstu vaḥ","स-व्रीड-सुरत-प्रयतनं, यथा- औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना ह्रिया तैस् तैर् बन्धु-वधू-जनस्य वचनैर् नीताभिमुख्यं पुनः । दृष्ट्वाग्रे वरम् आत्त-साध्वस-रसा गौरी नवे सङ्गमे संरोहत्-पुलका हरेण हसता श्लिष्टा शिवायास्तु वः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.158,"(ratnāvalī 1.2) krodhād abhāṣaṇā rudatī, yathā mamaiva- kānte kṛtāgasi puraḥ parivartamāne sakhyaṃ saroja-śaśinoḥ sahasā babhūva | roṣākṣaraṃ sudṛśi vaktum apārayantyām indīvara-dvayam avāpa tuṣāra-dhārām","(रत्नावली १.२) क्रोधाद् अभाषणा रुदती, यथा ममैव- कान्ते कृतागसि पुरः परिवर्तमाने सख्यं सरोज-शशिनोः सहसा बभूव । रोषाक्षरं सुदृशि वक्तुम् अपारयन्त्याम् इन्दीवर-द्वयम् अवाप तुषार-धाराम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.159,atha madhyā- samāna-lajjā-madanā prodyat-tāruṇya-śālinī | madhyā kāmayate kāntaṃ mohānta-surata-kṣamā,अथ मध्या- समान-लज्जा-मदना प्रोद्यत्-तारुण्य-शालिनी । मध्या कामयते कान्तं मोहान्त-सुरत-क्षमा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.160,"99 atha tulya-lajjā-smaratvaṃ, yathā mamaiva- kānte paśyati sānurāgam abalā sācīkaroty ānanaṃ tasmin kāma-kalāpa-kuśale vyāvṛtta-vaktre kila | paśyantī muhur antaraṅga-madanaṃ dolāyamānekṣaṇā lajjā-manmatha-madhyagāpi nitarāṃ tasyābhavat prītaye","९९ अथ तुल्य-लज्जा-स्मरत्वं, यथा ममैव- कान्ते पश��यति सानुरागम् अबला साचीकरोत्य् आननं तस्मिन् काम-कलाप-कुशले व्यावृत्त-वक्त्रे किल । पश्यन्ती मुहुर् अन्तरङ्ग-मदनं दोलायमानेक्षणा लज्जा-मन्मथ-मध्यगापि नितरां तस्याभवत् प्रीतये"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.161,"prodyat-tāruṇya-śālitvaṃ, yathā mamaiva- netrāñcalena lalitā valitā ca dṛṣṭiḥ sakhyaṃ karoti jaghanaṃ pulinena sākam | cakra-dvayena sadṛśī kuca-kuḍmalau ca nityā vibhāti nitarāṃ madanasya lakṣmīḥ","प्रोद्यत्-तारुण्य-शालित्वं, यथा ममैव- नेत्राञ्चलेन ललिता वलिता च दृष्टिः सख्यं करोति जघनं पुलिनेन साकम् । चक्र-द्वयेन सदृशी कुच-कुड्मलौ च नित्या विभाति नितरां मदनस्य लक्ष्मीः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.162,"mohānta-surata-kṣamatvaṃ, yathā mamaiva- ākīrṇa-gharma-jalam ākula-keśa-pāśam āmīlitākṣi-yugam ādṛta-pāravaśyam | ānanda-kandalitam astamitānya-bhāvam āśāsmahe kim api ceṣṭitam āyatākṣyāḥ","मोहान्त-सुरत-क्षमत्वं, यथा ममैव- आकीर्ण-घर्म-जलम् आकुल-केश-पाशम् आमीलिताक्षि-युगम् आदृत-पारवश्यम् । आनन्द-कन्दलितम् अस्तमितान्य-भावम् आशास्महे किम् अपि चेष्टितम् आयताक्ष्याः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.163,madhyā tridhā māna-vṛtter dhīrādhīrobhayātmikā,मध्या त्रिधा मान-वृत्तेर् धीराधीरोभयात्मिका
+Rasarnavasudhakara,srs_1.164,tatra dhīrā- dhīrā tu vakti vakroktyā sotprāsaṃ sāgasaṃ priyam,तत्र धीरा- धीरा तु वक्ति वक्रोक्त्या सोत्प्रासं सागसं प्रियम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.165,100 yathā mamaiva- ko doṣo maṇi-mālikā yadi bhavet kaṇṭhe na kiṃ śaṅkaro dhatte bhūṣaṇam ardha-candram amalaṃ candre na kiṃ kālimā | tat sādhv eva kṛtaṃ kṛtaṃ bhaṇitibhir naivāparāddhaṃ tvayā bhāgyaṃ draṣṭum anīśayaiva bhavataḥ kāntāparāddhaṃ mayā,१०० यथा ममैव- को दोषो मणि-मालिका यदि भवेत् कण्ठे न किं शङ्करो धत्ते भूषणम् अर्ध-चन्द्रम् अमलं चन्द्रे न किं कालिमा । तत् साध्व् एव कृतं कृतं भणितिभिर् नैवापराद्धं त्वया भाग्यं द्रष्टुम् अनीशयैव भवतः कान्तापराद्धं मया
+Rasarnavasudhakara,srs_1.166,[*2] [*2] also appears as 1.125. atha adhīrā- adhīrā paruṣair vākyaiḥ khedayed vallabhaṃ ruṣā,[*२] [*२] अल्सो अप्पेअर्स् अस् १.१२५. अथ अधीरा- अधीरा परुषैर् वाक्यैः खेदयेद् वल्लभं रुषा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.167,101ab yathā mamaiva- niḥśaṅkam āgatam avekṣya kṛtāparādhaṃ kācin nitānta-paruṣaṃ vinivṛtta-vaktrā | kiṃ prārthanābhir adhikaṃ sukham edhi yāhi yāhīti khinnam akarod asakṛd bruvāṇā,१०१अब् यथा ममैव- निःशङ्कम् आगतम् अवेक्ष्य कृतापराधं काचिन् नितान्त-परुषं विनिवृत्त-वक्त्रा । किं प्रार्थनाभिर् अधिकं सुखम् एधि याहि याहीति खिन्नम् अकरोद् असकृद् ब्रुवाणा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.168,atha dhīrādhīrā- dhīrādhīra tu vakroktyā sa-bāṣpaṃ vadati priyam,अथ धीराधीरा- धीराधीर तु वक्रोक्त्या स-बाष्पं वदति प्रियम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.169,101cd yathā mamaiva- āśleṣollasitāśayena dayitāpy ārdrā tvayā cumbitā citrokti-śravaṇotsukena kalitā tasyāṃ niśānāthatā | tad yuktaṃ divasāgame' tra jaḍatā kārśyaṃ kalā-hīnatā rājann ity uditāśru-gadgada-padaṃ kācid bravīti priyam,१०१च्द् यथा ममैव- आश्लेषोल्लसिताशयेन दयिताप्य् आर्द्���ा त्वया चुम्बिता चित्रोक्ति-श्रवणोत्सुकेन कलिता तस्यां निशानाथता । तद् युक्तं दिवसागमेऽ त्र जडता कार्श्यं कला-हीनता राजन्न् इत्य् उदिताश्रु-गद्गद-पदं काचिद् ब्रवीति प्रियम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.170,atha pragalbhā- sampūrṇa-yauvanonmattā pragalbhā rūḍha-manmathā | dayitāṅge vilīneva yatate rati-keliṣu | 102 rata-prārambha-mātre' pi gacchaty ānanda-mūrcchatām,अथ प्रगल्भा- सम्पूर्ण-यौवनोन्मत्ता प्रगल्भा रूढ-मन्मथा । दयिताङ्गे विलीनेव यतते रति-केलिषु । १०२ रत-प्रारम्भ-मात्रेऽ पि गच्छत्य् आनन्द-मूर्च्छताम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.171,"103ab sampūrṇa-yauvanatvam, yāthā- uttuṅgau kuca-kumbhau rambhā-stambhopamānam ūru-yugam | tarale dṛśau ca tasyāḥ sṛjatā dhātrā kim āhitaṃ sukṛtam","१०३अब् सम्पूर्ण-यौवनत्वम्, याथा- उत्तुङ्गौ कुच-कुम्भौ रम्भा-स्तम्भोपमानम् ऊरु-युगम् । तरले दृशौ च तस्याः सृजता धात्रा किम् आहितं सुकृतम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.172,"rūḍha-manmathā, yāthā mamaiva- niḥśvāsollasad-unnata-stana-taṭaṃ nirdaṣṭa-bimbādharaṃ nirmṛṣṭāṅga-vilepanaiś ca karaṇaiś citre pravṛtte rate | kāñcī-dāma vibhinnam aṅgada-yugaṃ bhagnaṃ tathāpi priyaṃ samprotsāhayati sma sā vidadhatī hastaṃ kvaṇat-kaṅkaṇam","रूढ-मन्मथा, याथा ममैव- निःश्वासोल्लसद्-उन्नत-स्तन-तटं निर्दष्ट-बिम्बाधरं निर्मृष्टाङ्ग-विलेपनैश् च करणैश् चित्रे प्रवृत्ते रते । काञ्ची-दाम विभिन्नम् अङ्गद-युगं भग्नं तथापि प्रियं सम्प्रोत्साहयति स्म सा विदधती हस्तं क्वणत्-कङ्कणम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.173,māna-vṛtteḥ pragalbhāpi tridhā dhīrādi-bhedataḥ,मान-वृत्तेः प्रगल्भापि त्रिधा धीरादि-भेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.174,103cd tatra dhīra-pragalbhā- udāste surate dhīrā sāvahitthā ca sādarā,१०३च्द् तत्र धीर-प्रगल्भा- उदास्ते सुरते धीरा सावहित्था च सादरा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.175,104ab yathā- na pratyudgamanaṃ karoti raśanā-vyāsañjanādi-cchalān nādatte nava-mañjarīm ali-bhaya-vyājena dattām api | datte darpaṇam ādareṇa na giraṃ rūkṣākṣaraṃ māninī cāturyād vidadhāti mānam athavā vyaktīkaroti priyā,१०४अब् यथा- न प्रत्युद्गमनं करोति रशना-व्यासञ्जनादि-च्छलान् नादत्ते नव-मञ्जरीम् अलि-भय-व्याजेन दत्ताम् अपि । दत्ते दर्पणम् आदरेण न गिरं रूक्षाक्षरं मानिनी चातुर्याद् विदधाति मानम् अथवा व्यक्तीकरोति प्रिया
+Rasarnavasudhakara,srs_1.176,atha adhīra-pragalbhā- santarjya niṣṭhuraṃ roṣād adhīrā tāḍayet priyam,अथ अधीर-प्रगल्भा- सन्तर्ज्य निष्ठुरं रोषाद् अधीरा ताडयेत् प्रियम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.177,104cd yathā mamaiva- kānte sāgasi kācid antika-gate nirbhartsya roṣāruṇair bhrūbhaṅgī-kuṭilair apāṅga-valanair ālokamānā muhuḥ | vadhvā mekhalayā sapatna-ramaṇī-pādābja-lākṣāṅkitaṃ līlānīlasaroruheṇa niṭilaṃ hanti sma roṣākulā,१०४च्द् यथा ममैव- कान्ते सागसि काचिद् अन्तिक-गते निर्भर्त्स्य रोषारुणैर् भ्रूभङ्गी-कुटिलैर् अपाङ्ग-वलनैर् आलोकमाना मुहुः । वध्वा मेखलया सपत्न-रमणी-पादाब्ज-लाक्षाङ्कितं लीलानीलसरोरुहेण निटिलं हन्ति स्म रोषाकु���ा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.178,atha dhīrādhīra-pragalbhā- dhīrādhīra-guṇopetā dhīrādhīreti kathyate,अथ धीराधीर-प्रगल्भा- धीराधीर-गुणोपेता धीराधीरेति कथ्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.179,"105ab yathā, mamaiva- pratyāsīdati sāgasi priyatame sā sambhramād utthitā vaiyātyāt purataḥ sthite sati punar mānāvadhūtāśayā | rātrau kvāsi na cet kvacin māṇimayī mālā kutas te vadety uktvā mekhalayā hatena sahasāśliṣṭā sa-bāṣpaṃ sthitā","१०५अब् यथा, ममैव- प्रत्यासीदति सागसि प्रियतमे सा सम्भ्रमाद् उत्थिता वैयात्यात् पुरतः स्थिते सति पुनर् मानावधूताशया । रात्रौ क्वासि न चेत् क्वचिन् माणिमयी माला कुतस् ते वदेत्य् उक्त्वा मेखलया हतेन सहसाश्लिष्टा स-बाष्पं स्थिता"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.180,dvedhā jyeṣṭhā kaniṣṭheti madhyā prauḍhāpi tādṛśī,द्वेधा ज्येष्ठा कनिष्ठेति मध्या प्रौढापि तादृशी
+Rasarnavasudhakara,srs_1.181,"105cd ubhe api, yathā- ekatrāsana-saṅgate priyatame paścād upetyādarād ekasyā nayane nimīlya vihita-krīḍānubandha-cchalaḥ | īṣad-vakrima-kandharaḥ sa-pulakaḥ premollasan-mānasām antar-hāsa-lasat-kapola-phalakāṃ dhūrto' parāṃ cumbati","१०५च्द् उभे अपि, यथा- एकत्रासन-सङ्गते प्रियतमे पश्चाद् उपेत्यादराद् एकस्या नयने निमील्य विहित-क्रीडानुबन्ध-च्छलः । ईषद्-वक्रिम-कन्धरः स-पुलकः प्रेमोल्लसन्-मानसाम् अन्तर्-हास-लसत्-कपोल-फलकां धूर्तोऽ परां चुम्बति"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.182,[amaru 19] atretarasyāṃ paśyantyām api sambhāvanārhatayā pihita-locanāyā jyeṣṭhatvam | tatra samakṣaṃ sambhāvanānarhatvāt cumbitāyāḥ kanīyastvam | evam itarad-udāhāryam | dhīrādhīrādi-bhedena madhyā-prauḍhe tridhā tridhā | jyeṣṭhā-kaniṣṭḥā-bhedena tāḥ pratyekaṃ dvidhā dvidhā | 106 mugdhā tv eka-vidhā caivaṃ sā trayodaśadhoditā,[अमरु १९] अत्रेतरस्यां पश्यन्त्याम् अपि सम्भावनार्हतया पिहित-लोचनाया ज्येष्ठत्वम् । तत्र समक्षं सम्भावनानर्हत्वात् चुम्बितायाः कनीयस्त्वम् । एवम् इतरद्-उदाहार्यम् । धीराधीरादि-भेदेन मध्या-प्रौढे त्रिधा त्रिधा । ज्येष्ठा-कनिष्ट्ःआ-भेदेन ताः प्रत्येकं द्विधा द्विधा । १०६ मुग्धा त्व् एक-विधा चैवं सा त्रयोदशधोदिता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.183,107ab atha parakīyā- anyāpi dvividhā kanyā paroḍhā ceti bhedataḥ,१०७अब् अथ परकीया- अन्यापि द्विविधा कन्या परोढा चेति भेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.184,107cd tatra kanyā tv anūḍhā syāt sa-lajjā pitṛ-pālitā | sakhī-keliṣu visrabdhā prāyo mugdhā-guṇānvitā,१०७च्द् तत्र कन्या त्व् अनूढा स्यात् स-लज्जा पितृ-पालिता । सखी-केलिषु विस्रब्धा प्रायो मुग्धा-गुणान्विता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.185,108 yathā- tāṃ nāradaḥ kāma-caraḥ kadācit kanyāṃ kila prekṣya pituḥ samīpe | samādideśaika-vadhūṃ bhavitrīṃ premṇā śarīrārdha-harāṃ harasya,१०८ यथा- तां नारदः काम-चरः कदाचित् कन्यां किल प्रेक्ष्य पितुः समीपे । समादिदेशैक-वधूं भवित्रीं प्रेम्णा शरीरार्ध-हरां हरस्य
+Rasarnavasudhakara,srs_1.186,[ku.saṃ. 1.50] pradhānam apradhānaṃ vā nāṭakādāv iyaṃ bhavet | mālatī-mādhave lakṣye mālatī-madayantike,[कु.सं. १.५०] प्रधानम् अप्रधानं वा नाटकादाव् इयं भवेत् । मालती-माधवे लक��ष्ये मालती-मदयन्तिके
+Rasarnavasudhakara,srs_1.187,109 atha paroḍhā- paroḍhā tu pareṇoḍhāpy anya-sambhoga-lālasā | lakṣyā kṣudra-prabandhe sā sapta-śatyādike budhaiḥ,१०९ अथ परोढा- परोढा तु परेणोढाप्य् अन्य-सम्भोग-लालसा । लक्ष्या क्षुद्र-प्रबन्धे सा सप्त-शत्यादिके बुधैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.188,110 yathā vā- bhartā niśvasite' py asūyati mano-jighraḥ sapatnī-janaḥ śvaśrūr iṅgita-daivataṃ nayanayor īhāliho yātaraḥ | tad dūrād ayam aṅjaliḥ kim amunā dṛbhaṅga-pātena te vaidagdhī-racanā-prapañca-rasika vyartho' yam atra śramaḥ,११० यथा वा- भर्ता निश्वसितेऽ प्य् असूयति मनो-जिघ्रः सपत्नी-जनः श्वश्रूर् इङ्गित-दैवतं नयनयोर् ईहालिहो यातरः । तद् दूराद् अयम् अङ्जलिः किम् अमुना दृभङ्ग-पातेन ते वैदग्धी-रचना-प्रपञ्च-रसिक व्यर्थोऽ यम् अत्र श्रमः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.189,[*3] [*3] this verse is not found in all editions. venkatachari has not included it in his edition. atha sāmānyā- sādhāraṇa-strī gaṇikā kalā-prāgalbhya-dhārṣṭya-yuk,[*३] [*३] थिस् वेर्से इस् नोत् फ़ोउन्द् इन् अल्ल् एदितिओन्स्. वेन्कतछरि हस् नोत् इन्च्लुदेद् इत् इन् हिस् एदितिओन्. अथ सामान्या- साधारण-स्त्री गणिका कला-प्रागल्भ्य-धार्ष्ट्य-युक्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.190,111ab yathā- gāḍhāliṅgana-pīḍita-stana-taṭaṃ svidyat-kapola-sthalaṃ sandaṣṭādhara-mukta-sītkṛtam atibhrāmyad-bhru-nṛtyat-karam | cāṭu-prāya-vaco-vicitra-bhaṇitair yātai rutaiś cāṅkitaṃ veśyānāṃ dhṛti-dhāma puṣpa-dhanuṣaḥ prāpnoti dhanyo ratam,१११अब् यथा- गाढालिङ्गन-पीडित-स्तन-तटं स्विद्यत्-कपोल-स्थलं सन्दष्टाधर-मुक्त-सीत्कृतम् अतिभ्राम्यद्-भ्रु-नृत्यत्-करम् । चाटु-प्राय-वचो-विचित्र-भणितैर् यातै रुतैश् चाङ्कितं वेश्यानां धृति-धाम पुष्प-धनुषः प्राप्नोति धन्यो रतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.191,(śṛṅgāra-tilake 1.127) eṣā syād dvividhā raktā viraktā ceti bhedataḥ,(शृङ्गार-तिलके १.१२७) एषा स्याद् द्विविधा रक्ता विरक्ता चेति भेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.192,111cd tatra raktā tu varṇyā syād aprādhānyena nāṭake | agnimitrasya vijñeyā yathā rājña irāvatī,१११च्द् तत्र रक्ता तु वर्ण्या स्याद् अप्राधान्येन नाटके । अग्निमित्रस्य विज्ञेया यथा राज्ञ इरावती
+Rasarnavasudhakara,srs_1.193,112 pradhānam apradhānaṃ vā nāṭaketara-rūpake | sā ced divyā nāṭake tu prādhānyenaiva varṇyate,११२ प्रधानम् अप्रधानं वा नाटकेतर-रूपके । सा चेद् दिव्या नाटके तु प्राधान्येनैव वर्ण्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.194,113 yathā- ā darśanāt praviṣṭā sā me sura-loka-sundarī hṛdayam | bāṇena makara-ketoḥ kṛta-mārgam abandhya-pātena,११३ यथा- आ दर्शनात् प्रविष्टा सा मे सुर-लोक-सुन्दरी हृदयम् । बाणेन मकर-केतोः कृत-मार्गम् अबन्ध्य-पातेन
+Rasarnavasudhakara,srs_1.195,(vikramo. 2.2) viraktā tu prahasana-prabhṛtiṣv eva varṇyate | tasyā dhaurya-prabhṛtayo guāṣ tad-upayoginaḥ,(विक्रमो. २.२) विरक्ता तु प्रहसन-प्रभृतिष्व् एव वर्ण्यते । तस्या धौर्य-प्रभृतयो गुआष् तद्-उपयोगिनः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.196,114 channa-kāmān ratārthājñān bāla-pāṣaṇḍa-ṣaṇḍakān | rakteva rañjayed ibhyān niḥsvān mātrā vivāsayet,११४ छन्न-कामान् रतार्था��्ञान् बाल-पाषण्ड-षण्डकान् । रक्तेव रञ्जयेद् इभ्यान् निःस्वान् मात्रा विवासयेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.197,115 channa-kāmāḥ śrotriyādayaḥ | ratārthā rati-sukha-prayojanāḥ | ajñā mūḍhāḥ | śeṣāḥ prasiddhāḥ | atra kecid āhuḥ- gaṇikāyā nānurāgo guṇavaty api nāyake | rasābhāsa-prasaṅgaḥ syād araktāyāś ca varṇane,११५ छन्न-कामाः श्रोत्रियादयः । रतार्था रति-सुख-प्रयोजनाः । अज्ञा मूढाः । शेषाः प्रसिद्धाः । अत्र केचिद् आहुः- गणिकाया नानुरागो गुणवत्य् अपि नायके । रसाभास-प्रसङ्गः स्याद् अरक्तायाश् च वर्णने
+Rasarnavasudhakara,srs_1.198,ataś ca nāṭakādau tu varṇyā sā na bhaved iti,अतश् च नाटकादौ तु वर्ण्या सा न भवेद् इति
+Rasarnavasudhakara,srs_1.199,"116ab tathā cāhuḥ [śṛ.ti. 1.62,64}- sāmānyā vanitā veśyā sā dravyaṃ param icchatā","११६अब् तथा चाहुः [शृ.ति. १.६२,६४}- सामान्या वनिता वेश्या सा द्रव्यं परम् इच्छता"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.200,guṇa-hīne ca na dveṣo nānurāgo guṇiny api | śṛṅgārābhāsa etāsu na śṛṅgāraḥ kadācana,गुण-हीने च न द्वेषो नानुरागो गुणिन्य् अपि । शृङ्गाराभास एतासु न शृङ्गारः कदाचन
+Rasarnavasudhakara,srs_1.201,iti | tan-mataṃ nānumanute dhīmān śrī-siṃha-bhūpatiḥ | 116bhāvānubandhābhāve ca nāyikātva-parāhateḥ,इति । तन्-मतं नानुमनुते धीमान् श्री-सिंह-भूपतिः । ११६भावानुबन्धाभावे च नायिकात्व-पराहतेः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.202,tasyāḥ prakaraṇādau ca nāyikātva-vidhānataḥ |117anāyikā-varṇane tu rasābhāsa-prasaṅgataḥ,तस्याः प्रकरणादौ च नायिकात्व-विधानतः ।११७अनायिका-वर्णने तु रसाभास-प्रसङ्गतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.203,tathā prakaraṇādīnām arasāśrayatāgateḥ |118rasāśrayaṃ tu daśadhety ādi-śāstra-virodhataḥ,तथा प्रकरणादीनाम् अरसाश्रयतागतेः ।११८रसाश्रयं तु दशधेत्य् आदि-शास्त्र-विरोधतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.204,tasmāt sādhāraṇa-strīṇāṃ guṇa-śālini nāyake | 119 bhāvānubandhaḥ syād eva rudraṭasyāpi bhāṣaṇāt,तस्मात् साधारण-स्त्रीणां गुण-शालिनि नायके । ११९ भावानुबन्धः स्याद् एव रुद्रटस्यापि भाषणात्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.205,120ab tatrāha rudraṭaḥ-(śṛ.ti. 1.69) īrṣyā kula-strīṣu na nāyakasya niḥśaṅka-kelir na parāṅganāsu | veśyāsu caitad dvitayaṃ prarūḍhaṃ sarvasvam etās tad aho smarasya,१२०अब् तत्राह रुद्रटः-(शृ.ति. १.६९) ईर्ष्या कुल-स्त्रीषु न नायकस्य निःशङ्क-केलिर् न पराङ्गनासु । वेश्यासु चैतद् द्वितयं प्ररूढं सर्वस्वम् एतास् तद् अहो स्मरस्य
+Rasarnavasudhakara,srs_1.206,iti | udāttādi-bhidāṃ kecit sarvāsām api manvate | 120cdtās tu prāyeṇa dṛśyante sarvatra vyavahārataḥ,इति । उदात्तादि-भिदां केचित् सर्वासाम् अपि मन्वते । १२०च्द्तास् तु प्रायेण दृश्यन्ते सर्वत्र व्यवहारतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.207,prathamaṃ proṣita-patikā vāska-sajjā tataś ca virahotkā | 121atha khaṇḍitā matā syāt kalahāntaritābhisārikā caiva,प्रथमं प्रोषित-पतिका वास्क-सज्जा ततश् च विरहोत्का । १२१अथ खण्डिता मता स्यात् कलहान्तरिताभिसारिका चैव
+Rasarnavasudhakara,srs_1.208,kathitā ca vipralabdhā svādhīna-patis tathā cānyā | 122śṛṅgāra-kṛtāvasthābhedāt tāś cāṣṭadhā bhinnāḥ,कथिता च विप्रलब्धा स्वाधीन-पतिस् तथा चान्या । १२२शृङ्गार-कृतावस्थाभेदात् ताश् चाष्टधा भिन्नाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.209,tatra proṣita-patikā- dūra-deśaṃ gate kānte bhavet proṣita-bhartṛkā | 123 asyās tu jāgaraḥ kārśyaṃ nimittādi-vilokanam,तत्र प्रोषित-पतिका- दूर-देशं गते कान्ते भवेत् प्रोषित-भर्तृका । १२३ अस्यास् तु जागरः कार्श्यं निमित्तादि-विलोकनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.210,mālinyam anavasthānaṃ prāyaḥ śayyā-niveṣaṇam | 124 jāḍya-cintā-prabhṛtayo vikriyāḥ kathitā budhaiḥ,मालिन्यम् अनवस्थानं प्रायः शय्या-निवेषणम् । १२४ जाड्य-चिन्ता-प्रभृतयो विक्रियाः कथिता बुधैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.211,125ab yathā mama- dūre tiṣṭhati so' dhunā priyatamaḥ prāpto vasantodayaḥ kaṣṭaṃ kokila-kūjitāni sahasā jātāni dambholayaḥ | aṅgāny apy avaśāni yānti tanutāṃ yātīva me cetanā hā kaṣṭaṃ mama duṣkṛtasya mahimā candro' pi caṇḍāyate,१२५अब् यथा मम- दूरे तिष्ठति सोऽ धुना प्रियतमः प्राप्तो वसन्तोदयः कष्टं कोकिल-कूजितानि सहसा जातानि दम्भोलयः । अङ्गान्य् अप्य् अवशानि यान्ति तनुतां यातीव मे चेतना हा कष्टं मम दुष्कृतस्य महिमा चन्द्रोऽ पि चण्डायते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.212,atha vāsaka-sajjikā- bharatādayair abhidadhe strīṇām vāras tu vāsakaḥ | 125cd svavāsaka-vaśāt kānte sameṣyati gṛhāntaram,अथ वासक-सज्जिका- भरतादयैर् अभिदधे स्त्रीणाम् वारस् तु वासकः । १२५च्द् स्ववासक-वशात् कान्ते समेष्यति गृहान्तरम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.213,sajjī-karoti cātmānaṃ yā sā vāsaka-sajjikā | 126asyās tu ceṣṭāḥ samparka-manoratha-vicintanam,सज्जी-करोति चात्मानं या सा वासक-सज्जिका । १२६अस्यास् तु चेष्टाः सम्पर्क-मनोरथ-विचिन्तनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.214,sakhī-vinodo hṛl-lekho muhur dūti-nirīkṣaṇam | 127 priyābhigamana-mārgābhivīkṣaṇa-pramukhā matāḥ,सखी-विनोदो हृल्-लेखो मुहुर् दूति-निरीक्षणम् । १२७ प्रियाभिगमन-मार्गाभिवीक्षण-प्रमुखा मताः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.215,128ab yatha mamaiva- kelī-gṛhaṃ gamita-śayanaṃ bhūṣitaṃ cātma-dehaṃ darśaṃ darśaṃ dayita-padavīṃ sādaraṃ vīkṣamāṇā | kāma-krīḍāṃ manasi vividhāṃ bhāvinī kalpayantī sāraṅgākṣī raṇa-raṇikayā niḥśvasantī samāste,१२८अब् यथ ममैव- केली-गृहं गमित-शयनं भूषितं चात्म-देहं दर्शं दर्शं दयित-पदवीं सादरं वीक्षमाणा । काम-क्रीडां मनसि विविधां भाविनी कल्पयन्ती सारङ्गाक्षी रण-रणिकया निःश्वसन्ती समास्ते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.216,atha virahotkaṇṭhitā- anāgasi priyatame cirayaty utsukā tu yā | 128 virahotkaṇṭhitā bhāva-vedibhiḥ sā samīritā,अथ विरहोत्कण्ठिता- अनागसि प्रियतमे चिरयत्य् उत्सुका तु या । १२८ विरहोत्कण्ठिता भाव-वेदिभिः सा समीरिता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.217,asyās tu ceṣṭā hṛt-tāpo vepathuś cāṅga-sādanam | 129 aratir bāṣpa-mokṣaś ca svāvasthā-kathanādayaḥ,अस्यास् तु चेष्टा हृत्-तापो वेपथुश् चाङ्ग-सादनम् । १२९ अरतिर् बाष्प-मोक्षश् च स्वावस्था-कथनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.218,130ab yathā mamaiva- cirayati manaḥ-kānte kāntā nirāgasi sotsukā madhu malayajaṃ mākandaṃ vā nirīkṣitum akṣamā | galita-palitaṃ no jānīte karād api kaṅkaṇaṃ parabhṛta-rutaṃ śrutvā bāṣpaṃ vimuñcati vepate,१३०अब् यथा ममैव- चिरयति मनः-कान्ते कान्ता निरागसि सोत्सुका मधु मलयजं माकन्दं वा निरीक्षितुम् अक्षमा । गलित-पलितं नो जानीते कराद् अपि कङ्कणं परभृत-रुतं श्रुत्वा बाष्पं विमुञ्चति वेपते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.219,atha khaṇḍitā- ullaṅghya samayaṃ yasyāḥ preyān anyopabhogavān | 130cd bhoga-lakṣmāñcitaḥ prātar āgacchet sā hi khaṇḍitā,अथ खण्डिता- उल्लङ्घ्य समयं यस्याः प्रेयान् अन्योपभोगवान् । १३०च्द् भोग-लक्ष्माञ्चितः प्रातर् आगच्छेत् सा हि खण्डिता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.220,asyās tu cintā niḥśvāsas tūṣṇīṃ-bhāvo' śru-mocanam | 131kheda-bhrānty-asphuṭālāpā ity ādyā vikriyā matāḥ,अस्यास् तु चिन्ता निःश्वासस् तूष्णीं-भावोऽ श्रु-मोचनम् । १३१खेद-भ्रान्त्य्-अस्फुटालापा इत्य् आद्या विक्रिया मताः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.221,yathā mamaiva- prabhāte prāṇeśaṃ nava-madana-mudrāṅkita-tanuṃ vadhūr dṛṣṭvā roṣāt kim api kuṭilaṃ jalpati muhuḥ | muhur dhatte cintāṃ muhur api paribhrāmyati muhur vidhatte niḥśvāsaṃ muhur api ca bāṣpaṃ visṛjati,यथा ममैव- प्रभाते प्राणेशं नव-मदन-मुद्राङ्कित-तनुं वधूर् दृष्ट्वा रोषात् किम् अपि कुटिलं जल्पति मुहुः । मुहुर् धत्ते चिन्तां मुहुर् अपि परिभ्राम्यति मुहुर् विधत्ते निःश्वासं मुहुर् अपि च बाष्पं विसृजति
+Rasarnavasudhakara,srs_1.222,atha kalahāntaritā- yā sakhīnāṃ puraḥ pāda-patitaṃ vallabhaṃ ruṣā | 132 nirasya paścāt tapati kalahāntaritā hi sā,अथ कलहान्तरिता- या सखीनां पुरः पाद-पतितं वल्लभं रुषा । १३२ निरस्य पश्चात् तपति कलहान्तरिता हि सा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.223,asyās tu bhrānti-saṃlāpau moho niḥśvasitaṃ jvaraḥ | 133muhuḥ pralāpa ity ādyā iṣṭāś ceṣṭā manīṣibhiḥ,अस्यास् तु भ्रान्ति-संलापौ मोहो निःश्वसितं ज्वरः । १३३मुहुः प्रलाप इत्य् आद्या इष्टाश् चेष्टा मनीषिभिः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.224,yathā mamaiva- niḥśaṅkā nitarāṃ nirasya dayitaṃ pādānataṃ preyasī kopenādya kṛtaṃ mayā kim idam ity ārtā sakhīṃ jalpati | sodvegaṃ bhramati kṣipaty anudiśaṃ dṛṣṭiṃ vilolākulāṃ ramyaṃ dveṣṭi muhur muhuḥ pralapati śvāsādhikaṃ mūrcchati,यथा ममैव- निःशङ्का नितरां निरस्य दयितं पादानतं प्रेयसी कोपेनाद्य कृतं मया किम् इदम् इत्य् आर्ता सखीं जल्पति । सोद्वेगं भ्रमति क्षिपत्य् अनुदिशं दृष्टिं विलोलाकुलां रम्यं द्वेष्टि मुहुर् मुहुः प्रलपति श्वासाधिकं मूर्च्छति
+Rasarnavasudhakara,srs_1.225,atha abhisārikā (svīyā)- madanānala-santaptā yābhisārayati priyam | 134 jyotsnā-tāmasvinī yāna-yogyāmbara-vibhūṣaṇā,अथ अभिसारिका (स्वीया)- मदनानल-सन्तप्ता याभिसारयति प्रियम् । १३४ ज्योत्स्ना-तामस्विनी यान-योग्याम्बर-विभूषणा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.226,svayaṃ vābhisared yā tu sā bhaved abhisārikā | 135asyāḥ santāpa-cintādyā vikriyās tu yathocitam,स्वयं वाभिसरेद् या तु सा भवेद् अभिसारिका । १३५अस्याः सन्ताप-चिन्ताद्या विक्रियास् तु यथोचितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.227,kāntābhisaraṇae svīyā lajjānāśādi-śaṅkayā | 136vyāghra-huṅkāra-santrasta-mṛga-śāva-vilocanā,कान्ताभिसरणए स्वीया लज्जाना���ादि-शङ्कया । १३६व्याघ्र-हुङ्कार-सन्त्रस्त-मृग-शाव-विलोचना
+Rasarnavasudhakara,srs_1.228,nīlyādi-rakta-vasana-racitāṅgāvaguṇṭhanā | 137svāṅge vilīnāvayavā niḥśabdaṃ pāda-cāriṇī,नील्यादि-रक्त-वसन-रचिताङ्गावगुण्ठना । १३७स्वाङ्गे विलीनावयवा निःशब्दं पाद-चारिणी
+Rasarnavasudhakara,srs_1.229,susnigdhaika-sakhī-mātra-yuktā yāti samutsukā | 138mṛṣā priye tu nidrāṇe pārśve tiṣṭhati niścalā,सुस्निग्धैक-सखी-मात्र-युक्ता याति समुत्सुका । १३८मृषा प्रिये तु निद्राणे पार्श्वे तिष्ठति निश्चला
+Rasarnavasudhakara,srs_1.230,garvātireka-nibhṛtā śītaiḥ srag-dāma-candanaiḥ | 139bhāvajñā bodhayaty enaṃ tad-bhāvāvekṣaṇotsukā,गर्वातिरेक-निभृता शीतैः स्रग्-दाम-चन्दनैः । १३९भावज्ञा बोधयत्य् एनं तद्-भावावेक्षणोत्सुका
+Rasarnavasudhakara,srs_1.231,yathā- tamaḥ-savarṇaṃ vidadhe vibhūṣaṇaṃ nināda-doṣeṇa nunoda nūpuram | pratīkṣituṃ na sphuṭa-candrikā-bhayād iyeṣa dūtīm abhisārikā-janaḥ,यथा- तमः-सवर्णं विदधे विभूषणं निनाद-दोषेण नुनोद नूपुरम् । प्रतीक्षितुं न स्फुट-चन्द्रिका-भयाद् इयेष दूतीम् अभिसारिका-जनः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.232,yathā vā- mallikā-māla-bhāriṇyaḥ sarvāṅgīṇārdra-candanāḥ | kṣaumavatyo na lakṣyante jyotsnāyām abhisārikā,यथा वा- मल्लिका-माल-भारिण्यः सर्वाङ्गीणार्द्र-चन्दनाः । क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायाम् अभिसारिका
+Rasarnavasudhakara,srs_1.233,(kāvyādarśa 2.213) (anyāṅganābhisārikā-kanyakā) svīyāvat kanyakā jñeyā kāntābhisaraṇa-krame,(काव्यादर्श २.२१३) (अन्याङ्गनाभिसारिका-कन्यका) स्वीयावत् कन्यका ज्ञेया कान्ताभिसरण-क्रमे
+Rasarnavasudhakara,srs_1.234,140 (veśyābhisārikā) veśyābhisārikā tv eti hṛṣṭā vaiśika-nāyakam | āvirbhūta-smita-mukhī mada-ghūrṇita-locanā,१४० (वेश्याभिसारिका) वेश्याभिसारिका त्व् एति हृष्टा वैशिक-नायकम् । आविर्भूत-स्मित-मुखी मद-घूर्णित-लोचना
+Rasarnavasudhakara,srs_1.235,141 anuliptākhilāṅgī ca vicitrābharaṇānvitā | snehāṅkurita-romāñca-sphuṭībhūta-manobhavā,१४१ अनुलिप्ताखिलाङ्गी च विचित्राभरणान्विता । स्नेहाङ्कुरित-रोमाञ्च-स्फुटीभूत-मनोभवा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.236,142 saṃveṣṭitā parijanair bhogopakaraṇānvitaiḥ | raśanārāva-mādhurya-dīpitānaṅga-vaibhavā,१४२ संवेष्टिता परिजनैर् भोगोपकरणान्वितैः । रशनाराव-माधुर्य-दीपितानङ्ग-वैभवा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.237,143 caraṇāmbuja-saṃlagna-maṇi-mañjīra-mañjulā | eṣā ca mṛdu-saṃsparśaiḥ keśa-kaṇḍūyanādibhiḥ | 144 prabodhayati tad-bodhe praṇayāt kupitekṣaṇā,१४३ चरणाम्बुज-संलग्न-मणि-मञ्जीर-मञ्जुला । एषा च मृदु-संस्पर्शैः केश-कण्डूयनादिभिः । १४४ प्रबोधयति तद्-बोधे प्रणयात् कुपितेक्षणा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.238,yathā mama- māsi madhau candrātapa-dhavalāyāṃ niśi sakhī-janālāpaiḥ | madanāturābhisarati praṇayavatī yaṃ sa eva khalu dhanyaḥ,यथा मम- मासि मधौ चन्द्रातप-धवलायां निशि सखी-जनालापैः । मदनातुराभिसरति प्रणयवती यं स एव खलु धन्यः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.239,atha preṣyābhisārikā- bāhu-vikṣepa-lulita-srasta-dhammilla-mallikā | 145 calita-bhrū-vikārādi-vilāsa-lalitekṣaṇā,अथ प्रेष्याभिसारिका- बाहु-विक्षेप-लुलित-स्रस्त-धम्मिल्ल-मल्लिका । १४५ चलित-भ्रू-विकारादि-विलास-ललितेक्षणा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.240,maireyāviratāsvāda-mada-skhalita-jalpitā | 146preṣyābhiyāti dayitaṃ ceṭībhiḥ saha garvitā,मैरेयाविरतास्वाद-मद-स्खलित-जल्पिता । १४६प्रेष्याभियाति दयितं चेटीभिः सह गर्विता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.241,priyaṃ kaṅkaṇa-nikvāṇa-mañju-vyajana-vījanaiḥ | 147vibodhya nirbhartsayati nāsābhaṅga-puraḥsaram,प्रियं कङ्कण-निक्वाण-मञ्जु-व्यजन-वीजनैः । १४७विबोध्य निर्भर्त्सयति नासाभङ्ग-पुरःसरम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.242,yathā- srasta-srak-kabarī-bharaṃ salalita-bhrūval-lihālāmadā- vyaktālāpam itas tataḥ pratipadaṃ vikṣipta-bāhālatā | sotkaṇṭhaṃ dayitābhisṛtya śayitaṃ kāntaṃ kvaṇat-kaṅkaṇa- kvāṇena pratibodhya bhartsayati yaṃ dhanyaḥ sa ekaḥ pumān,यथा- स्रस्त-स्रक्-कबरी-भरं सललित-भ्रूवल्-लिहालामदा- व्यक्तालापम् इतस् ततः प्रतिपदं विक्षिप्त-बाहालता । सोत्कण्ठं दयिताभिसृत्य शयितं कान्तं क्वणत्-कङ्कण- क्वाणेन प्रतिबोध्य भर्त्सयति यं धन्यः स एकः पुमान्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.243,atha vipralabdhā- kṛtvā saṅketam aprāpte daivād vyathitā tu yā | 148 vipralabdheti sā proktā budhair asyās tu vikriyā | nirveda-cintā-khedāśru-mūrcchā-niḥśvasanādayaḥ,अथ विप्रलब्धा- कृत्वा सङ्केतम् अप्राप्ते दैवाद् व्यथिता तु या । १४८ विप्रलब्धेति सा प्रोक्ता बुधैर् अस्यास् तु विक्रिया । निर्वेद-चिन्ता-खेदाश्रु-मूर्च्छा-निःश्वसनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.244,149 yathā mamaiva- candra-bimbam udayādrim āgataṃ paśya tena sakhi vañcitā vayam | atra kiṃ nija-gṛhaṃ nayasva māṃ tatra vā kim iti vivyathe vadhūḥ,१४९ यथा ममैव- चन्द्र-बिम्बम् उदयाद्रिम् आगतं पश्य तेन सखि वञ्चिता वयम् । अत्र किं निज-गृहं नयस्व मां तत्र वा किम् इति विव्यथे वधूः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.245,atha svādhīna-bhartṛkā- svāyattāsanna-patikā hṛṣṭā svādhīna-vallabhā | asyās tu ceṣṭāḥ kathitāḥ smara-pūjā-mahotsavaḥ | 150 vana-keli-jala-krīḍā-kusumāpacayādayaḥ,अथ स्वाधीन-भर्तृका- स्वायत्तासन्न-पतिका हृष्टा स्वाधीन-वल्लभा । अस्यास् तु चेष्टाः कथिताः स्मर-पूजा-महोत्सवः । १५० वन-केलि-जल-क्रीडा-कुसुमापचयादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.246,yathā mamaiva- salīlaṃ dhammille dara-hasita-kahlāra-racanāṃ kapole sotkampaṃ mṛga-mada-mayaṃ patra-tilakam | kucābhoge kurvan lalita-makarīṃ kuṅkuma-mayīṃ yuvā dhanyaḥ so' yaṃ madayati ca nityaṃ priyatamām,यथा ममैव- सलीलं धम्मिल्ले दर-हसित-कह्लार-रचनां कपोले सोत्कम्पं मृग-मद-मयं पत्र-तिलकम् । कुचाभोगे कुर्वन् ललित-मकरीं कुङ्कुम-मयीं युवा धन्यः सोऽ यं मदयति च नित्यं प्रियतमाम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.247,uttamā madhyamā nīcety evaṃ sarvāḥ striyas tridhā,उत्तमा मध्यमा नीचेत्य् एवं सर्वाः स्त्रियस् त्रिधा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.248,151 tatrottamā- abhijātair bhoga-tṛptair guṇibhir yā ca kāmyate | gṛhṇāti kāraṇe kopam anunītā prasīdati,१५१ तत्रोत्तमा- अभिजातैर् भोग-तृप्तैर् गुणिभिर् या च काम्यते । गृह्णाति कारणे कोपम् अनुनीता प्रसीदति
+Rasarnavasudhakara,srs_1.249,152 vidadhaty apriyaṃ patyau svayam ācarati priyam | vallabhe sāparādhe' pi tūṣṇīṃ tiṣṭhati sottamā,१५२ विदधत्य् अप्रियं पत्यौ स्वयम् आचरति प्रियम् । वल्लभे सापराधेऽ पि तूष्णीं तिष्ठति सोत्तमा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.250,153 atha madhyamā- puṃsaḥ svayaṃ kāmayate kāmyate yā ca tair vadhūḥ | sakrodhe krudhyati muhuḥ sānṛte' nṛta-vādinī,१५३ अथ मध्यमा- पुंसः स्वयं कामयते काम्यते या च तैर् वधूः । सक्रोधे क्रुध्यति मुहुः सानृतेऽ नृत-वादिनी
+Rasarnavasudhakara,srs_1.251,154 sāpakāre' pakartrī syāt snigdhe snihyati vallabhe | evam ādi-guṇopetā madhyamā sā prakīrtitā,१५४ सापकारेऽ पकर्त्री स्यात् स्निग्धे स्निह्यति वल्लभे । एवम् आदि-गुणोपेता मध्यमा सा प्रकीर्तिता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.252,155 atha nīcā- akasmāt kupyati ruṣaṃ prārthitāpi na muñcati | surūpaṃ vā kurūpaṃ vā guṇavantam athāguṇam,१५५ अथ नीचा- अकस्मात् कुप्यति रुषं प्रार्थितापि न मुञ्चति । सुरूपं वा कुरूपं वा गुणवन्तम् अथागुणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.253,156 sthaviraṃ taruṇaṃ vāpi yā vā kāmayate muhuḥ | īrṣyā-kopa-vivādeṣu niyatā sādhamā smṛtā,१५६ स्थविरं तरुणं वापि या वा कामयते मुहुः । ईर्ष्या-कोप-विवादेषु नियता साधमा स्मृता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.254,157 āsām udāharaṇāni lokata evāvagantavyāni | svīyā trayodaśa-vidhā vividhā ca varāṅganā | vaiśikaivaṃ ṣoḍaśadhā tāś cāvasthābhir aṣṭabhiḥ,१५७ आसाम् उदाहरणानि लोकत एवावगन्तव्यानि । स्वीया त्रयोदश-विधा विविधा च वराङ्गना । वैशिकैवं षोडशधा ताश् चावस्थाभिर् अष्टभिः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.255,158 ekaikam aṣṭadhā tāsām uttamādi-prabhedataḥ | traividhyam evaṃ sa-caturaśītis triśatī bhavet,१५८ एकैकम् अष्टधा तासाम् उत्तमादि-प्रभेदतः । त्रैविध्यम् एवं स-चतुरशीतिस् त्रिशती भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.256,159 avasthā-trayam eveti kecid āhuḥ para-striyāḥ,१५९ अवस्था-त्रयम् एवेति केचिद् आहुः पर-स्त्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.257,yathā- try-avasthaiva para-strī syāt prathamaṃ virahonmanāḥ | tato æbhisārikā bhūtvābhisarantī vrajet svayaṃ,यथा- त्र्य्-अवस्थैव पर-स्त्री स्यात् प्रथमं विरहोन्मनाः । ततो æभिसारिका भूत्वाभिसरन्ती व्रजेत् स्वयं
+Rasarnavasudhakara,srs_1.258,saṅketāc cet paribhraṣṭā vipralabdhā bhavet punaḥ | parādhīna-patitvena nānyāvasthātra saṅgatā,सङ्केताच् चेत् परिभ्रष्टा विप्रलब्धा भवेत् पुनः । पराधीन-पतित्वेन नान्यावस्थात्र सङ्गता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.259,iti | (bhāva-prakāśa) atha nāyikā-sahāyāḥ- āsāṃ dūtyaḥ sakhī ceṭī liṅginī prativeśinī | 160 dhātreyī śilpakārī ca kumārī kathinī tathā | kārur vipraśnikā ceti netṛ-mitra-guṇānvitāḥ,इति । (भाव-प्रकाश) अथ नायिका-सहायाः- आसां दूत्यः सखी चेटी लिङ्गिनी प्रतिवेशिनी । १६० धात्रेयी शिल्पकारी च कुमारी कथिनी तथा । कारुर् विप्रश्निका चेति नेतृ-मित्र-गुणान्विताः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.260,161 liṅginī paṇḍita-kauśikyādiḥ | prativeśinī samīpa-gṛha-vartinī | śilpa-kārī vīṇā-vādanādi-nipuṇā | kārū rajakyādiḥ | vipraśnikā daivajñā | śeṣāḥ prasiddhāḥ | itara-rasālambanānām anati-nirūpaṇīyatayā pṛthak-prakaraṇārambhasyānupayogāt tat-tad-rasa-prasaṅga eva nirūpaṇaṃ kariṣyāmaḥ || iti nāyikā-prakaraṇam || atha śṛṅgārasyoddīpana-vibhāvaḥ- uddīpanaṃ caturdhā syād ālambana-samāśrayam | guṇa-ceṣṭālaṅkṛtayas taṭasthāś ceti bhedataḥ,१६१ लिङ्गिनी पण्डित-कौशिक्यादिः । प्रतिवेशिनी समीप-गृह-वर्तिनी । शिल्प-कारी वीणा-वादनादि-निपुणा । कारू रजक्यादिः । विप्रश्निका दैवज्ञा । शेषाः प्रसिद्धाः । इतर-रसालम्बनानाम् अनति-निरूपणीयतया पृथक्-प्रकरणारम्भस्यानुपयोगात् तत्-तद्-रस-प्रसङ्ग एव निरूपणं करिष्यामः ॥ इति नायिका-प्रकरणम् ॥ अथ शृङ्गारस्योद्दीपन-विभावः- उद्दीपनं चतुर्धा स्याद् आलम्बन-समाश्रयम् । गुण-चेष्टालङ्कृतयस् तटस्थाश् चेति भेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.261,162 tatra guṇāḥ- yauvanaṃ rūpa-lāvaṇye saundaryam abhirūpatā | mārdavaṃ saukumāryaṃ cety ālambana-gatā guṇāḥ,१६२ तत्र गुणाः- यौवनं रूप-लावण्ये सौन्दर्यम् अभिरूपता । मार्दवं सौकुमार्यं चेत्य् आलम्बन-गता गुणाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.262,163 tatra yauvanam- sarvāsām api nārīṇāṃ yauvanaṃ tu caturvidham | pratiyauvanam etāsāṃ ceṣṭitāni pṛthak pṛthak,१६३ तत्र यौवनम्- सर्वासाम् अपि नारीणां यौवनं तु चतुर्विधम् । प्रतियौवनम् एतासां चेष्टितानि पृथक् पृथक्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.263,164 tatra prathama-yauvanam- īṣac-capala-netrāntaṃ smara-smera-mukhāmbujam | sa-garva-jarajogaṇḍam asamagrāruṇādharam,१६४ तत्र प्रथम-यौवनम्- ईषच्-चपल-नेत्रान्तं स्मर-स्मेर-मुखाम्बुजम् । स-गर्व-जरजोगण्डम् असमग्रारुणाधरम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.264,165 lāvaṇyodbheda-ramyāṅgaṃ vilasad-bhāva-saurabham | unmīlitāṅkura-kucam asphuṭāṅgaka-sandhikam,१६५ लावण्योद्भेद-रम्याङ्गं विलसद्-भाव-सौरभम् । उन्मीलिताङ्कुर-कुचम् अस्फुटाङ्गक-सन्धिकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.265,166 prathamaṃ yauvanaṃ tatra vartamānā mṛgekṣaṇā | apekṣate mṛdu-sparśaṃ sahate noddhatāṃ ratim,१६६ प्रथमं यौवनं तत्र वर्तमाना मृगेक्षणा । अपेक्षते मृदु-स्पर्शं सहते नोद्धतां रतिम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.266,167 sakhī-keli-ratā svāṅga-saṃskāra-kalitādarā | na kopa-harṣau bhajate sapatnī-darśanādiṣu | 168 nātirajyati kāntasya saṅgame kiṃ tu lajjate,१६७ सखी-केलि-रता स्वाङ्ग-संस्कार-कलितादरा । न कोप-हर्षौ भजते सपत्नी-दर्शनादिषु । १६८ नातिरज्यति कान्तस्य सङ्गमे किं तु लज्जते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.267,yathā- vistārī stana-bhāra eṣa gamito na svocitām unnatiṃ rekhodbhāsi tathā vali-trayam idaṃ na spaṣṭa-nimnottam | madhye' syā ṛju-rāyatārdha-kapiśā romāvalī dṛśyate ramyaṃ yauvana-śaiśava-vyatikaronmiśraṃ vayo vartate,यथा- विस्तारी स्तन-भार एष गमितो न स्वोचिताम् उन्नतिं रेखोद्भासि तथा वलि-त्रयम् इदं न स्पष्ट-निम्नोत्तम् । मध्येऽ स्या ऋजु-रायतार्ध-कपिशा रोमावली दृश्यते रम्यं यौवन-शैशव-व्यतिकरोन्मिश्रं वयो वर्तते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.268,"(daśarūpakāvaloke' pi uddhṛtam idam) asyāś ceṣṭā, yathā mamaiva- āvirbhavat-prathama-darśana-sādhvasāni sāvajñam ādṛta-sakhī-jana-jalpitāni | sa-vyāja-kopa-madhurāṇi gireḥ sutāyā vaḥ pāntu nūtana-samāgama-ceṣṭitāni","(दशरूपकावलोकेऽ पि उद्धृतम् इदम्) अस्याश् चेष्टा, यथा ममैव- आविर्भवत्-प्रथम-दर्शन-साध्वसानि सावज्ञम् आदृत-सखी-जन-जल्पितानि । स-व्याज-कोप-मधुराणि गिरेः सुताया वः पान्तु नूतन-समागम-चेष्टितानि"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.269,atha dvitīya-yauvanam- stanau pīnau tanur madhyaḥ pāṇipādasya raktimā | 169 ūrū karikarākārāv aṅgaṃ vyaktāṅga-sandhikam | nitambo vipulo nābhir gabhīrā jaghanaṃ ghanam,अथ द्वितीय-यौवनम्- स्तनौ पीनौ तनुर् मध्यः पाणिपादस्य रक्तिमा । १६९ ऊरू करिकराकाराव् अङ्गं व्यक्ताङ्ग-सन्धिकम् । नितम्बो विपुलो नाभिर् गभीरा जघनं घनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.270,170 vyaktā romāvalī snaigdhyam aṅga-keśaradākṣiṣu | dvitīya-yauvane tena kalitā vāma-locanā,१७० व्यक्ता रोमावली स्नैग्ध्यम् अङ्ग-केशरदाक्षिषु । द्वितीय-यौवने तेन कलिता वाम-लोचना
+Rasarnavasudhakara,srs_1.271,171 sakhīṣu svāśayajñāsu snigdhā prāyeṇa māninī | na prasīdaty anunaye sapatnīṣv abhyasūyinī,१७१ सखीषु स्वाशयज्ञासु स्निग्धा प्रायेण मानिनी । न प्रसीदत्य् अनुनये सपत्नीष्व् अभ्यसूयिनी
+Rasarnavasudhakara,srs_1.272,172 nāparādhān viṣahate praṇayerṣyākaṣāyitā | rati-keliṣv anibhṛtā ceṣṭate garvitā rahaḥ,१७२ नापराधान् विषहते प्रणयेर्ष्याकषायिता । रति-केलिष्व् अनिभृता चेष्टते गर्विता रहः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.273,173 yathā- tanvī śyāmā śikharī-daśanā pakva-bimbādharauṣṭhī madhye kṣāmā cakita-hariṇī-prekṣaṇā nimna-nābhiḥ | śroṇī-bhārād alasa-gamanā stoka-namrā stanābhyāṃ yā tatra syād yuvatī-viṣaye sṛṣṭir ādyaiva dhātuḥ,१७३ यथा- तन्वी श्यामा शिखरी-दशना पक्व-बिम्बाधरौष्ठी मध्ये क्षामा चकित-हरिणी-प्रेक्षणा निम्न-नाभिः । श्रोणी-भाराद् अलस-गमना स्तोक-नम्रा स्तनाभ्यां या तत्र स्याद् युवती-विषये सृष्टिर् आद्यैव धातुः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.274,[me.dū. 2.22] atha tṛtīya-yauvanam- asnigdhatā nayanayor gaṇḍayor mlāna-kāntitā | vicchāyatā khara-sparśo' py aṅgānāṃ ślathatā manāk,[मे.दू. २.२२] अथ तृतीय-यौवनम्- अस्निग्धता नयनयोर् गण्डयोर् म्लान-कान्तिता । विच्छायता खर-स्पर्शोऽ प्य् अङ्गानां श्लथता मनाक्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.275,174 adhare masṛṇo rāgas tṛtīye yauvane bhavet | tatra strīṇām iyaṃ ceṣṭā rati-tantra-vidagdhatā,१७४ अधरे मसृणो रागस् तृतीये यौवने भवेत् । तत्र स्त्रीणाम् इयं चेष्टा रति-तन्त्र-विदग्धता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.276,175 vallabhasyāparityāgas tadākarṣaṇa-kauśalam | anādaro' parādheṣu sapatnīṣv apy amatsaraḥ,१७५ वल्लभस्यापरित्यागस् तदाकर्षण-कौशलम् । अनादरोऽ पराधेषु सपत्नीष्व् अप्य् अमत्सरः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.277,176 yathā ānanda-kośa-prahasane- vaktraiḥ prayatna-vikacair valibhaiś ca gaṇḍair madhyaiś ca māṃsalataraiḥ śithilair urojaiḥ | ghaṇṭā-pathe ratipater api nūnam etā vṛntaślathāni kusumāni viḍambayanti,१७६ यथा आनन्द-कोश-प्रहसने- वक्त्रैः प्रयत्न-विकचैर् वलिभैश् च गण्डैर् मध्यैश् च मांसलतरैः शिथिलैर् उरोजैः । घण्टा-पथे रतिपतेर् अपि नूनम् एता वृन्तश्लथानि कुसुमानि विडम्बयन्ति
+Rasarnavasudhakara,srs_1.278,atha caturtha-yauvanam- jarjaratvaṃ stana-śroṇi-gaṇḍoru-jaghanādiṣu | nirmāṃsatā ca bhavati caturthe yauvane striyāḥ,अथ चतुर्थ-यौवनम्- जर्जरत्वं स्तन-श्रोणि-गण्डोरु-जघनादिषु । निर्मांसता च भवति चतुर्थे यौवने स्त्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.279,177 tatra ceṣṭā rati-vidhāv anutsāho' samarthatā | sapatnīṣv ānukūlyaṃ ca kāntenāviraha-sthitiḥ,१७७ तत्र चेष्टा रति-विधाव् अनुत्साहोऽ समर्थता । सपत्नीष्व् आनुकूल्यं च कान्तेनाविरह-स्थितिः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.280,178 yathā ānanda-kośa-prahasane- kṣāmaiś ca gaṇḍa-phalakair viralaiś ca dantair lambaiḥ kucair gata-kathā-pracuraiḥ prasaṅgaiḥ | aṅgair ayatna-śithilaiś ca kadāpy asevyā bhartuḥ paṇān abhilaṣanty ahahālasāṅgyaḥ,१७८ यथा आनन्द-कोश-प्रहसने- क्षामैश् च गण्ड-फलकैर् विरलैश् च दन्तैर् लम्बैः कुचैर् गत-कथा-प्रचुरैः प्रसङ्गैः । अङ्गैर् अयत्न-शिथिलैश् च कदाप्य् असेव्या भर्तुः पणान् अभिलषन्त्य् अहहालसाङ्ग्यः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.281,tatra śṛṅgāra-yogyatvaṃ sarasāhlāda-kāraṇam | ādya-dvitīyayor eva na tṛtīya-caturthayoḥ,तत्र शृङ्गार-योग्यत्वं सरसाह्लाद-कारणम् । आद्य-द्वितीययोर् एव न तृतीय-चतुर्थयोः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.282,179 atha rūpam- aṅgāny abhūṣitāny eva prakṣepādyair vibhūṣaṇaiḥ | yena bhūṣitavad bhāti tad rūpam iti kathyate,१७९ अथ रूपम्- अङ्गान्य् अभूषितान्य् एव प्रक्षेपाद्यैर् विभूषणैः । येन भूषितवद् भाति तद् रूपम् इति कथ्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.283,180 yathā- sthātuṃ vimuktābharaṇā vimālyā bhūyo' sahā bhūṣayituṃ śarīram | agād bahiḥ kācid udāra-rūpā yāṃ vīkṣya lajjāṃ dadhire sabhūṣāḥ,१८० यथा- स्थातुं विमुक्ताभरणा विमाल्या भूयोऽ सहा भूषयितुं शरीरम् । अगाद् बहिः काचिद् उदार-रूपा यां वीक्ष्य लज्जां दधिरे सभूषाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.284,atha lāvaṇyam- muktāphaleṣu chāyāyās taralatvam ivāntarā | pratibhāti yad aṅgeṣu lāvaṇyaṃ tad ihocyate,अथ लावण्यम्- मुक्ताफलेषु छायायास् तरलत्वम् इवान्तरा । प्रतिभाति यद् अङ्गेषु लावण्यं तद् इहोच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.285,181 yathā- aṅgeṣu sphaṭikādarśa-darśanīyeṣu jṛmbhate | amalā komalā kāntir jyotsneva pratibimbitā,१८१ यथा- अङ्गेषु स्फटिकादर्श-दर्शनीयेषु जृम्भते । अमला कोमला कान्तिर् ज्योत्स्नेव प्रतिबिम्बिता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.286,atha saundaryam- aṅga-pratyāngakānāṃ yaḥ sanniveśo yathocitam | susliṣṭa-sandhi-bandhaḥ syāt tat saundaryam itīryate,अथ सौन्दर्यम्- अङ्ग-प्रत्यान्गकानां यः सन्निवेशो यथोचितम् । सुस्लिष्ट-सन्धि-बन्धः स्यात् तत् सौन्दर्यम् इतीर्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.287,182 yathā- dīrghākṣaṃ śarad-indu-kānti-vadanaṃ bāhū natāvaṃsayoḥ saṅkṣiptaṃ niviḍonnata-stanam uraḥ pārśve pramṛṣṭe iva | madhyaḥ pāṇim ito nitambi jaghanaṃ pādāvarālaṅgulī chando nartayitur yathaiva manasi śliṣṭaṃ tathāsyā vapuḥ,१८२ यथा- दीर्घाक्षं शरद्-इन्दु-कान्ति-वदनं बाहू नतावंसयोः सङ्क्षिप्तं निविडोन्नत-स्तनम् उरः पार्श्वे प्रमृष्टे इव । मध्यः पाणिम् इतो नितम्बि जघनं पादावरालङ्गुली छन्दो नर्तयितुर् यथैव मनसि श्लिष्टं तथास्या वपुः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.288,(mālavikāgni-mitram 2.3) atha abhirūpatā- yadātmīya-guṇotkarṣair vastv anyan nikaṭa-sthitam | sārūpyaṃ nayati prājñair ābhirūpyaṃ tad ucyate,(मालविकाग्नि-मित्रम् २.३) अथ अभिरूपता- यदात्मीय-ग���णोत्कर्षैर् वस्त्व् अन्यन् निकट-स्थितम् । सारूप्यं नयति प्राज्ञैर् आभिरूप्यं तद् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.289,183 yathā- eko' pi traya iva bhāti kanduko' yaṃ kāntāyāḥ karatala-rāga-rakta-raktaḥ | bhūmau tac-caraṇa-nakhāṃśu-gaura-gauraḥ khasthaḥ san nayana-marīci-nīla-nīlaḥ,१८३ यथा- एकोऽ पि त्रय इव भाति कन्दुकोऽ यं कान्तायाः करतल-राग-रक्त-रक्तः । भूमौ तच्-चरण-नखांशु-गौर-गौरः खस्थः सन् नयन-मरीचि-नील-नीलः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.290,(bhoja-caritre 298) atha mārdavam- spṛṣṭaṃ yatrāṅgam aspṛṣṭam iva syān mārdavaṃ hi tat,(भोज-चरित्रे २९८) अथ मार्दवम्- स्पृष्टं यत्राङ्गम् अस्पृष्टम् इव स्यान् मार्दवं हि तत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.291,184ab yathā- yābhyāṃ dukūlāntara-lakṣitābhyāṃ visraṃsate snaigdhya-guṇena dṛṣṭiḥ | nirmāṇa-kāle' pi tatas tad-ūrvoḥ saṃsparśa-śaṅkā na vidheḥ karābhyām,१८४अब् यथा- याभ्यां दुकूलान्तर-लक्षिताभ्यां विस्रंसते स्नैग्ध्य-गुणेन दृष्टिः । निर्माण-कालेऽ पि ततस् तद्-ऊर्वोः संस्पर्श-शङ्का न विधेः कराभ्याम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.292,atra amūrtāpi dṛṣṭir visraṃsate | mūrtau karau kim uteti ślakṣṇatvātiśaya-kathanān mārdavam | atha saukumāryam- yā sparśāsahatāṅgeṣu komalasyāpi vastunaḥ | 184cd tat saukumāryaṃ tredhā syān mukhya-madhyādhama-kramāt,अत्र अमूर्तापि दृष्टिर् विस्रंसते । मूर्तौ करौ किम् उतेति श्लक्ष्णत्वातिशय-कथनान् मार्दवम् । अथ सौकुमार्यम्- या स्पर्शासहताङ्गेषु कोमलस्यापि वस्तुनः । १८४च्द् तत् सौकुमार्यं त्रेधा स्यान् मुख्य-मध्याधम-क्रमात्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.293,atha uttama-saukumāryam- aṅgaṃ puṣpādi-saṃsparśāsahaṃ yena tad uttamam,अथ उत्तम-सौकुमार्यम्- अङ्गं पुष्पादि-संस्पर्शासहं येन तद् उत्तमम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.294,185 yathā- mahārha-śayyā-parivartana-cyutaiḥ svakeśa-puṣpair api yā sma dūyate | aśeta sā bāhu-latopadhāyinī niṣeduṣī sthaṇḍila eva kevale,१८५ यथा- महार्ह-शय्या-परिवर्तन-च्युतैः स्वकेश-पुष्पैर् अपि या स्म दूयते । अशेत सा बाहु-लतोपधायिनी निषेदुषी स्थण्डिल एव केवले
+Rasarnavasudhakara,srs_1.295,[ku.saṃ. 5.12] atra yadyapy uttarārdhe sthaṇḍila-sparśa-sahatvam uktam | tathāpi sthirāgrahasyaiva manasaḥ kleśa-sahiṣṇutvaṃ pratīyate na punaḥ śarīrasyety atrottama-saukumāryam upapadyate | atha madhyama-saukumāryam- na saheta kara-sparśaṃ yenāṅgaṃ madhyamaṃ hi tat,[कु.सं. ५.१२] अत्र यद्यप्य् उत्तरार्धे स्थण्डिल-स्पर्श-सहत्वम् उक्तम् । तथापि स्थिराग्रहस्यैव मनसः क्लेश-सहिष्णुत्वं प्रतीयते न पुनः शरीरस्येत्य् अत्रोत्तम-सौकुमार्यम् उपपद्यते । अथ मध्यम-सौकुमार्यम्- न सहेत कर-स्पर्शं येनाङ्गं मध्यमं हि तत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.296,186ab yathā- lākṣāṃ vidhātum avalambita-mātram eva sakhyāḥ kareṇa taruṇāmbuja-komalena | kasyāścid agra-padam āśu babhūva raktaṃ lākṣā-rasaḥ punar abhūn na tu bhūṣaṇāya,१८६अब् यथा- लाक्षां विधातुम् अवलम्बित-मात्रम् एव सख्याः करेण तरुणाम्बुज-कोमलेन । कस्याश्चिद् अग्र-पदम् आशु बभूव रक्तं लाक्षा-रसः पुनर् अभून् न तु भूषणाय
+Rasarnavasudhakara,srs_1.297,(utprekṣā-vallabhasyeti sūkti-muktāvaliḥ) atha adhama-saukumāryam- yenāṅgamātapādīnām asahaṃ tad ihādhamam,(उत्प्रेक्षा-वल्लभस्येति सूक्ति-मुक्तावलिः) अथ अधम-सौकुमार्यम्- येनाङ्गमातपादीनाम् असहं तद् इहाधमम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.298,186 yathā- āmodam āmodanam ādadhānaṃ nilīna-nīlālaka-cañcarīkam | kṣaṇena padmā-mukha-padmam āsīt tviṣā raveḥ komalayāpi tāmram,१८६ यथा- आमोदम् आमोदनम् आदधानं निलीन-नीलालक-चञ्चरीकम् । क्षणेन पद्मा-मुख-पद्मम् आसीत् त्विषा रवेः कोमलयापि ताम्रम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.299,tac-ceṣṭā līlā-vilāsādayaḥ | te' py anubhāva-prakaraṇe vakṣyante | atha alaṅkṛtiḥ- caturdhālaṅkṛtir vāso-bhūṣā-mālyānulepanaiḥ,तच्-चेष्टा लीला-विलासादयः । तेऽ प्य् अनुभाव-प्रकरणे वक्ष्यन्ते । अथ अलङ्कृतिः- चतुर्धालङ्कृतिर् वासो-भूषा-माल्यानुलेपनैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.300,"187ab tatra vastrālaṅkāro, yathā- kṣīroda-veleva saphena-puñjā paryāpta-candreva śarat-triyāmā | navaṃ nava-kṣauma-nivāsinī sā bhūyo babhau darpaṇam ādadhānā","१८७अब् तत्र वस्त्रालङ्कारो, यथा- क्षीरोद-वेलेव सफेन-पुञ्जा पर्याप्त-चन्द्रेव शरत्-त्रियामा । नवं नव-क्षौम-निवासिनी सा भूयो बभौ दर्पणम् आदधाना"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.301,"[ku.saṃ. 7.26] bhūṣālaṅkāro, yathā- sā sambhavadbhiḥ kusumair lateva jyotirbhir udyadbhir iva triyāmā | sarid vihaṅgair iva līyamānair āmucyamānābharaṇā cakāśe","[कु.सं. ७.२६] भूषालङ्कारो, यथा- सा सम्भवद्भिः कुसुमैर् लतेव ज्योतिर्भिर् उद्यद्भिर् इव त्रियामा । सरिद् विहङ्गैर् इव लीयमानैर् आमुच्यमानाभरणा चकाशे"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.302,"[ku.saṃ. 7.27] mālyānulepanālaṅkāro, yathā- ālolair anumīyate madhukaraiḥ keśeṣu mālya-grahaḥ kāntiḥ kāpi kapolayoḥ prathayate tāmbūlam antargatam | aṅgānām anubhūyate parimalair ālepana-prakriyā veṣaḥ ko' pi vidagdha eṣa sudṛśaḥ sūte sukhaṃ cakṣuṣoḥ","[कु.सं. ७.२७] माल्यानुलेपनालङ्कारो, यथा- आलोलैर् अनुमीयते मधुकरैः केशेषु माल्य-ग्रहः कान्तिः कापि कपोलयोः प्रथयते ताम्बूलम् अन्तर्गतम् । अङ्गानाम् अनुभूयते परिमलैर् आलेपन-प्रक्रिया वेषः कोऽ पि विदग्ध एष सुदृशः सूते सुखं चक्षुषोः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.303,atha taṭasthāḥ- taṭasthāś candrikā dhārā-gṛha-candrodayāv api | 187 kokilālāpam ākanda-manda-māruta-ṣaṭ-padāḥ | latā-maṇḍapa-bhūgeha-dīrghikā-jala-dāravāḥ,अथ तटस्थाः- तटस्थाश् चन्द्रिका धारा-गृह-चन्द्रोदयाव् अपि । १८७ कोकिलालापम् आकन्द-मन्द-मारुत-षट्-पदाः । लता-मण्डप-भूगेह-दीर्घिका-जल-दारवाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.304,188 prāsāda-garbha-saṅgīta-krīḍādri-sarid-ādayaḥ | evam ūhyā yathā kālam upabhogopayoginaḥ,१८८ प्रासाद-गर्भ-सङ्गीत-क्रीडाद्रि-सरिद्-आदयः । एवम् ऊह्या यथा कालम् उपभोगोपयोगिनः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.305,"189 tatra candrikāya uddīpanatvam, yathā- durāsade candrikayā sakhī-gaṇai- rlatāli-kuñje lalitā nigūhitā | cakora-cañcu-cyuta-kaumudī-kaṇaṃ kuto' pi dṛṣṭvā bhajati sma mūrcchanām","१८९ तत्र चन्द्रिकाय उद्दीपनत्वम्, यथा- दुरासदे चन्द्रिकया सखी-गणै- र्लतालि-कुञ्जे ललिता निगूहिता । चकोर-चञ्चु-च्युत-कौमुदी-कणं कुतोऽ पि दृष्ट्वा भजति स्म मूर्च्छनाम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.306,"dhārā-gṛhasya, yathā- sā candrakāntām api candra-kānta- vedīm adhiṣṭhātum apārayantī | dhārā-gṛhaṃ prāpya tad apy anaṅga- ghorāsidhārā-gṛham anvamaṃsta","धारा-गृहस्य, यथा- सा चन्द्रकान्ताम् अपि चन्द्र-कान्त- वेदीम् अधिष्ठातुम् अपारयन्ती । धारा-गृहं प्राप्य तद् अप्य् अनङ्ग- घोरासिधारा-गृहम् अन्वमंस्त"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.307,"candrodayasya, yathā- candra-bimbam udayādrim āgataṃ paśya tena sakhi vañcitā vayam | atra kiṃ nija-gṛhaṃ nayasva māṃ tatra vā kim iti vivyathe vadhūḥ","चन्द्रोदयस्य, यथा- चन्द्र-बिम्बम् उदयाद्रिम् आगतं पश्य तेन सखि वञ्चिता वयम् । अत्र किं निज-गृहं नयस्व मां तत्र वा किम् इति विव्यथे वधूः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.308,"kokilālāpasya, yathā- cūtāṅkurāsvāda-kaṣāya-kaṇṭhaḥ puṃskokilo yan madhuraṃ cukūja | manasvinī-māna-vighāta-dakṣaṃ tad eva jātaṃ vacanaṃ smarasya","कोकिलालापस्य, यथा- चूताङ्कुरास्वाद-कषाय-कण्ठः पुंस्कोकिलो यन् मधुरं चुकूज । मनस्विनी-मान-विघात-दक्षं तद् एव जातं वचनं स्मरस्य"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.309,"[ku.saṃ. 3.32] mākandasya, yathā- cira-lālita eṣa bāla-cūtaḥ svakarāvarjita-kumbha-vāri-sekaiḥ | kusumāyudha-sāyakān prasūte payasā pannaga-vardhanṃ tad etat","[कु.सं. ३.३२] माकन्दस्य, यथा- चिर-लालित एष बाल-चूतः स्वकरावर्जित-कुम्भ-वारि-सेकैः । कुसुमायुध-सायकान् प्रसूते पयसा पन्नग-वर्धन्ं तद् एतत्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.310,"mākanda ity aśokādīnām upalakṣaṇam | manda-mārutasya, yathā- bhṛśaṃ nipīto bujagāṅganābhir vinirgatas tad-garalena sākam | tad anyathā cet katham akṣiṇot tām adakṣiṇo dakṣiṇa-mātariśvā","माकन्द इत्य् अशोकादीनाम् उपलक्षणम् । मन्द-मारुतस्य, यथा- भृशं निपीतो बुजगाङ्गनाभिर् विनिर्गतस् तद्-गरलेन साकम् । तद् अन्यथा चेत् कथम् अक्षिणोत् ताम् अदक्षिणो दक्षिण-मातरिश्वा"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.311,"ṣaṭpada-svanasya, yathā- madhuvratānāṃ mada-mantharāṇāṃ mantrair apūrvair iva mañjunādaiḥ | madhuśriyo mānavatī-janānāṃ māna-grahoccāṭanam ācaranti","षट्पद-स्वनस्य, यथा- मधुव्रतानां मद-मन्थराणां मन्त्रैर् अपूर्वैर् इव मञ्जुनादैः । मधुश्रियो मानवती-जनानां मान-ग्रहोच्चाटनम् आचरन्ति"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.312,"latā-maṇḍapasya, yathā- eṣā pūgavanī praphulla-kusumā paryanta-cūta-drumā tan-madhye' pi sarovaraṃ nidhuvanāntānanda-mandānilam | tat-tīre kadalī-gṛhaṃ vilasitaṃ tasyāntare mallikā- vallī-maṇḍapam atra sā sunayanā tvan-mārgam avekṣate","लता-मण्डपस्य, यथा- एषा पूगवनी प्रफुल्ल-कुसुमा पर्यन्त-चूत-द्रुमा तन्-मध्येऽ पि सरोवरं निधुवनान्तानन्द-मन्दानिलम् । तत्-तीरे कदली-गृहं विलसितं तस्यान्तरे मल्लिका- वल्ली-मण्डपम् अत्र सा सुनयना त्वन्-मार्गम् अवेक्षते"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.313,"bhūgehasya, yathā- kālāgarūdgāra-sugandhi-gandha- dhūpādhivāsāśraya-bhū-gṛheṣu | na tatrasur māgha-samīraṇebhyaḥ śyāmākucoṣmāśrayiṇaḥ pumāṃsaḥ","भूगेहस्य, यथा- कालागरूद्गार-सुगन्धि-गन्ध- धूपाधिवासाश्रय-भू-गृहेषु । न तत्रसुर् माघ-समीरणेभ्यः श्यामाकुचोष्माश्रयिणः पुमांसः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.314,"dīrghikāyā, yathā- etasmin mada-kala-mallikākṣa-pakṣa- vyādhūta-sphurad-uru-daṇḍa-puṇḍarīkāḥ | bāṣpāmbhaḥ paripatanodgamāntarāle dṛśantām avirahita-śriyo vibhāgāḥ","दीर्घिकाया, यथा- एतस्मिन् मद-कल-मल्लिकाक्ष-पक्ष- व्याधूत-स्फुरद्-उरु-दण्ड-पुण्डरीकाः । बाष्पाम्भः परिपतनोद्गमान्तराले दृशन्ताम् अविरहित-श्रियो विभागाः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.315,"(mālatī-mādhava 9.14) jaladāravasya, yathā- manasvinīnāṃ manaso' pi mānas tathāpanīto ghana-garjitena | yathopagūḍhāḥ prathitāgaso' pi kṣaṇaṃ vidagdhāḥ kupitā ivāsan","(मालती-माधव ९.१४) जलदारवस्य, यथा- मनस्विनीनां मनसोऽ पि मानस् तथापनीतो घन-गर्जितेन । यथोपगूढाः प्रथितागसोऽ पि क्षणं विदग्धाः कुपिता इवासन्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.316,"atra jaladārava-grahaṇaṃ vidyud-ādīnām apy upalakṣaṇam | vidyuto, yathā- varṣāsu tāsu kṣaṇa-ruk-prakāśā- dgopāṅganā mādhavam āliliṅga | vidyuc ca sā vīkṣya tad-aṅga-śobhāṃ hrīṇeva tūrṇaṃ jaladaṃ jagāhe","अत्र जलदारव-ग्रहणं विद्युद्-आदीनाम् अप्य् उपलक्षणम् । विद्युतो, यथा- वर्षासु तासु क्षण-रुक्-प्रकाशा- द्गोपाङ्गना माधवम् आलिलिङ्ग । विद्युच् च सा वीक्ष्य तद्-अङ्ग-शोभां ह्रीणेव तूर्णं जलदं जगाहे"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.317,"prāsāda-garbhasya, yathā- gopānasī-saṃśrita-barhiṇeṣu kapota-pālī-stha-kapotakeṣu | prāsāda-garbheṣu rasādvitīyo reme payodānila-durgameṣu","प्रासाद-गर्भस्य, यथा- गोपानसी-संश्रित-बर्हिणेषु कपोत-पाली-स्थ-कपोतकेषु । प्रासाद-गर्भेषु रसाद्वितीयो रेमे पयोदानिल-दुर्गमेषु"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.318,"saṅgītasya, yathā- mādhavo madhura-mādhavī-latā- maṇḍape paṭu-raṭan-madhuvrate | saṃjagau śravaṇa-cāru gopikā- māna-mīna-vaḍiśena veṇunā","सङ्गीतस्य, यथा- माधवो मधुर-माधवी-लता- मण्डपे पटु-रटन्-मधुव्रते । संजगौ श्रवण-चारु गोपिका- मान-मीन-वडिशेन वेणुना"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.319,"krīḍādrer, yathā- nīcair ākhyaṃ girim adhivases tatra viśrāma-hetos tvat-samparkāt pulakitam iva prauḍha-puṣpaiḥ kadambaiḥ | yaḥ puṇya-strī-rati-parimalodgāribhir nāgarāṇām uddāmāni prathayati śilā-veśmabhir yauvanāni","क्रीडाद्रेर्, यथा- नीचैर् आख्यं गिरिम् अधिवसेस् तत्र विश्राम-हेतोस् त्वत्-सम्पर्कात् पुलकितम् इव प्रौढ-पुष्पैः कदम्बैः । यः पुण्य-स्त्री-रति-परिमलोद्गारिभिर् नागराणाम् उद्दामानि प्रथयति शिला-वेश्मभिर् यौवनानि"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.320,"[me.dū. 1.26] sarito, yathā- athormi-mālonmada-rāja-haṃse rodho-latā-puṣpa-vahe sarayvāḥ | vihartum icchā vanitā-sakhasya tasyāmbhasi grīṣma-sukhe babhūva","[मे.दू. १.२६] सरितो, यथा- अथोर्मि-मालोन्मद-राज-हंसे रोधो-लता-पुष्प-वहे सरय्वाः । विहर्तुम् इच्छा वनिता-सखस्य तस्याम्भसि ग्रीष्म-सुखे बभूव"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.321,(ra.vaṃ. 16.54) ity ādy anyad apy udāhāryam | --o)0(o-- athānubhāvāḥ- ālambana-gatāś ceṣṭā anubhāvā vivakṣitāḥ | bhāvaṃ manogataṃ sākṣāt sva-hetuṃ vyañjayanti ye | te' nubhāvā iti khyātā bhrū-kṣepa-smitādayaḥ,(र.वं. १६.५४) इत्य् आद्य् अन्यद् अप्य् उदाहार्यम् । --ओ)०(ओ-- अथानुभावाः- आलम्बन-गताश् चेष्टा अनुभावा विवक्षिताः । भावं मनोगतं साक्षात् स्व-���ेतुं व्यञ्जयन्ति ये । तेऽ नुभावा इति ख्याता भ्रू-क्षेप-स्मितादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.322,190 te caturdhā citta-gātra-vāg-buddhyārambha-sambhavāḥ | tatra ca bhāvo hāvo helā śobhā kānti-dīptī ca,१९० ते चतुर्धा चित्त-गात्र-वाग्-बुद्ध्यारम्भ-सम्भवाः । तत्र च भावो हावो हेला शोभा कान्ति-दीप्ती च
+Rasarnavasudhakara,srs_1.323,191 prāgalbhyaṃ mādhuryaṃ dhairyaudāryaṃ ca cittajā bhāvāḥ | nirvikārasya cittasya bhāvaḥ syād ādi-vikriyā,१९१ प्रागल्भ्यं माधुर्यं धैर्यौदार्यं च चित्तजा भावाः । निर्विकारस्य चित्तस्य भावः स्याद् आदि-विक्रिया
+Rasarnavasudhakara,srs_1.324,"192 tatra bhāvaḥ, tathoktaṃ hi prāktanair api- cittasyāvikṛtiḥ sattvaṃ vikṛteḥ kāraṇe sati | tatrādyā vikriyā bhāvo bījasyādi-vikāravat","१९२ तत्र भावः, तथोक्तं हि प्राक्तनैर् अपि- चित्तस्याविकृतिः सत्त्वं विकृतेः कारणे सति । तत्राद्या विक्रिया भावो बीजस्यादि-विकारवत्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.325,"iti | (from śāradatanaya's bhāva-prakāśa) bhāvo, yathā mamaiva- bālā prasādhana-vidhau nidadhāti cittaṃ dattādarā pariṇaye maṇi-putrikāṇām | sā śaṅkate nija-sakhī-jana-manda-hāsair ālakṣyate tad iha bhāvanavāvatāraḥ","इति । (फ़्रोम् शारदतनयऽस् भाव-प्रकाश) भावो, यथा ममैव- बाला प्रसाधन-विधौ निदधाति चित्तं दत्तादरा परिणये मणि-पुत्रिकाणाम् । सा शङ्कते निज-सखी-जन-मन्द-हासैर् आलक्ष्यते तद् इह भावनवावतारः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.326,(above 1.154) atra pūrvaṃ śaiśavena rasānabhijñasya cittasya prasādhana-vidhitsā-pāñcālikā-pariṇayādara-sakhī-jana-hāsa-śaṅkādīnāṃ tat-prathamam eva sambhūtatvād bhāvaḥ | atha hāvaḥ- grīvā-recaka-saṃyukto bhrū-netrādi-vilāsa-kṛt | bhāva īṣat-prakāśo yaḥ sa hāva iti kathyate,(अबोवे १.१५४) अत्र पूर्वं शैशवेन रसानभिज्ञस्य चित्तस्य प्रसाधन-विधित्सा-पाञ्चालिका-परिणयादर-सखी-जन-हास-शङ्कादीनां तत्-प्रथमम् एव सम्भूतत्वाद् भावः । अथ हावः- ग्रीवा-रेचक-संयुक्तो भ्रू-नेत्रादि-विलास-कृत् । भाव ईषत्-प्रकाशो यः स हाव इति कथ्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.327,193 yathā- dhātrī-vacobhir dhvani-marma-garbhaiḥ kṣaṇaṃ saroṣa-smita-mātta-lajjā | pāñcālikā-dvandvam ayojayat sā sambandhinī svasya sakhī-janasya,१९३ यथा- धात्री-वचोभिर् ध्वनि-मर्म-गर्भैः क्षणं सरोष-स्मित-मात्त-लज्जा । पाञ्चालिका-द्वन्द्वम् अयोजयत् सा सम्बन्धिनी स्वस्य सखी-जनस्य
+Rasarnavasudhakara,srs_1.328,atra citta-vikārāṇāṃ roṣa-harṣa-lajjādīnāṃ kuṭilekṣaṇa-smita-natānanatvādibhir īṣat-prakāśanād ayaṃ hāvaḥ | atha helā- nānā-vikāraiḥ suvyaktaḥ śṛṅgārākṛti-sūcakaiḥ | hāva eva bhaved dhelā lalitābhinayātmikā,अत्र चित्त-विकाराणां रोष-हर्ष-लज्जादीनां कुटिलेक्षण-स्मित-नताननत्वादिभिर् ईषत्-प्रकाशनाद् अयं हावः । अथ हेला- नाना-विकारैः सुव्यक्तः शृङ्गाराकृति-सूचकैः । हाव एव भवेद् धेला ललिताभिनयात्मिका
+Rasarnavasudhakara,srs_1.329,194 yathā- vivṛṇvatī śaila-sutā bhāvam aṅgaiḥ sphurad bāla-kadamba-kalpaiḥ | sācīkṛtā cārutareṇa tasthau mukhena paryasta-vilocanena,१९४ यथा- विवृण्वती शैल-सुता भावम् अङ्गैः स्फुरद् बाल-कदम्ब-कल्पैः । साचीकृता चारुतरे�� तस्थौ मुखेन पर्यस्त-विलोचनेन
+Rasarnavasudhakara,srs_1.330,[ku.saṃ. 3.68] atra romāñca-mukha-sācīkaraṇa-paryasta-vilocanatvādi-vikāraiś citta-vyāpārasyātiprakāśatvena helā | tatra śobhā-- sā śobhā rūpa-bhogādyair yat syād aṅga-vibhūṣaṇam,[कु.सं. ३.६८] अत्र रोमाञ्च-मुख-साचीकरण-पर्यस्त-विलोचनत्वादि-विकारैश् चित्त-व्यापारस्यातिप्रकाशत्वेन हेला । तत्र शोभा-- सा शोभा रूप-भोगाद्यैर् यत् स्याद् अङ्ग-विभूषणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.331,195ab yathā- aśithila-parirambhād ardha-śiṣṭāṅga-rāgām avirata-rata-vegād aṃsa-lamboru-cūlīm | uṣas i śayana-gehād uccalantīṃ skhalantīṃ kara-tala-dhṛta-nīvīṃ kātarākṣīṃ bhajāmaḥ,१९५अब् यथा- अशिथिल-परिरम्भाद् अर्ध-शिष्टाङ्ग-रागाम् अविरत-रत-वेगाद् अंस-लम्बोरु-चूलीम् । उषस् इ शयन-गेहाद् उच्चलन्तीं स्खलन्तीं कर-तल-धृत-नीवीं कातराक्षीं भजामः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.332,atha kāntiḥ-- śobhaiva kāntir ākhyātā manmathāpyāyanojjvalā,अथ कान्तिः-- शोभैव कान्तिर् आख्याता मन्मथाप्यायनोज्ज्वला
+Rasarnavasudhakara,srs_1.333,195cd yathā- uttiṣṭhantyā ratānte bharam uragapatau pāṇinaikena kṛtvā dhṛtvā cānyena vāsaḥ śithilita-kavarī-bhāram aṃse vahantyāḥ | bhūyas tat-kāla-kānti-dviguṇita-surata-prītinā śauriṇā vaḥ śayyām āliṅgya nītaṃ vapur alasa-lasad-bāhu lakṣmyāḥ punātu,१९५च्द् यथा- उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरम् उरगपतौ पाणिनैकेन कृत्वा धृत्वा चान्येन वासः शिथिलित-कवरी-भारम् अंसे वहन्त्याः । भूयस् तत्-काल-कान्ति-द्विगुणित-सुरत-प्रीतिना शौरिणा वः शय्याम् आलिङ्ग्य नीतं वपुर् अलस-लसद्-बाहु लक्ष्म्याः पुनातु
+Rasarnavasudhakara,srs_1.334,(veṇī-saṃhāra 1.3) atra pūrva-ratānta-janitāyā vapuḥ-kānter uttara-ratārambha-hetutvān manmathāpyāyakatvam | atha dīptiḥ-- kāntir eva vayo-bhoga-deśa-kāla-guṇādibhiḥ | uddīpitātivistāraṃ yātā ced dīptir ucyate,(वेणी-संहार १.३) अत्र पूर्व-रतान्त-जनिताया वपुः-कान्तेर् उत्तर-रतारम्भ-हेतुत्वान् मन्मथाप्यायकत्वम् । अथ दीप्तिः-- कान्तिर् एव वयो-भोग-देश-काल-गुणादिभिः । उद्दीपितातिविस्तारं याता चेद् दीप्तिर् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.335,196 yathā- yatra strīṇāṃ priyatama-bhujocchvāsitāliṅgitānām aṅga-glāniṃ surata-janitāṃ tantu-jālāvalambāḥ | tvat-saṃrodhāpagama-viśadaś candra-pādair niśīthe vyālumpanti sphuṭa-jala-lava-syandinaś candra-kāntāḥ,१९६ यथा- यत्र स्त्रीणां प्रियतम-भुजोच्छ्वासितालिङ्गितानाम् अङ्ग-ग्लानिं सुरत-जनितां तन्तु-जालावलम्बाः । त्वत्-संरोधापगम-विशदश् चन्द्र-पादैर् निशीथे व्यालुम्पन्ति स्फुट-जल-लव-स्यन्दिनश् चन्द्र-कान्ताः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.336,[meghadūta 2.9] atra priyatamāliṅgana-saudha-jyotsnādi-guṇaiḥ surata-glāni-vyālopanād uttara-suratotsāha-rūpā dīptiḥ pratīyate | atha prāgalbhyam-- niḥśaṅkatvaṃ prayogeṣu prāgalbhyaṃ parikīrtyate,[मेघदूत २.९] अत्र प्रियतमालिङ्गन-सौध-ज्योत्स्नादि-गुणैः सुरत-ग्लानि-व्यालोपनाद् उत्तर-सुरतोत्साह-रूपा दीप्तिः प्रतीयते । अथ प्रागल्भ्यम्-- निःशङ्कत्वं प्रयोगेषु प्रागल्भ्यं परिकीर्त्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.337,197ab śiṣyatāṃ nidhuvanopadeśinaḥ śaṅkarasya rahasi prapannayā | śikṣitaṃ yuvati-naipuṇaṃ tayā yat tad eva guru-dakṣiṇī-kṛtam,१९७अब् शिष्यतां निधुवनोपदेशिनः शङ्करस्य रहसि प्रपन्नया । शिक्षितं युवति-नैपुणं तया यत् तद् एव गुरु-दक्षिणी-कृतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.338,[ku.saṃ. 8.17] atra guru-dakṣiṇī-kṛtam ity anena pratikaraṇa-rūpaṃ prāgalbhyaṃ pratīyate | atha mādhuryam-- mādhuryaṃ nāma ceṣṭānāṃ sarvāvasthāsu mārdavam,[कु.सं. ८.१७] अत्र गुरु-दक्षिणी-कृतम् इत्य् अनेन प्रतिकरण-रूपं प्रागल्भ्यं प्रतीयते । अथ माधुर्यम्-- माधुर्यं नाम चेष्टानां सर्वावस्थासु मार्दवम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.339,197cd yathā- vāmaṃ sandhi-stimita-valayaṃ nyasya hastaṃ nitambe kṛtvā śyāmāviṭapa-sadṛśaṃ srasta-muktaṃ dvitīyam | pādāṅguṣṭhālulita-kusume kuṭṭime pātitākṣaṃ nṛttād asyāḥ sthitam atitarāṃ kāntam ṛjvāyatārdham,१९७च्द् यथा- वामं सन्धि-स्तिमित-वलयं न्यस्य हस्तं नितम्बे कृत्वा श्यामाविटप-सदृशं स्रस्त-मुक्तं द्वितीयम् । पादाङ्गुष्ठालुलित-कुसुमे कुट्टिमे पातिताक्षं नृत्ताद् अस्याः स्थितम् अतितरां कान्तम् ऋज्वायतार्धम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.340,"(mālavikāgni-mitram 2.6) atra pādāṅguṣṭhena kusuma-lolanādi-kriyāṇāṃ nṛttānta-pariśrāntāv api cārutvān[*4] mādhuryam | [*4] note that cārutā, as found in ujjvala-nīlamaṇi, is the word used here in the place of mārdava. atha dhairyam- sthirā cittonnatir yā tu tad dhairyam iti saṃjñitam","(मालविकाग्नि-मित्रम् २.६) अत्र पादाङ्गुष्ठेन कुसुम-लोलनादि-क्रियाणां नृत्तान्त-परिश्रान्ताव् अपि चारुत्वान्[*४] माधुर्यम् । [*४] नोते थत् चारुता, अस् फ़ोउन्द् इन् उज्ज्वल-नीलमणि, इस् थे wओर्द् उसेद् हेरे इन् थे प्लचे ओफ़् मार्दव. अथ धैर्यम्- स्थिरा चित्तोन्नतिर् या तु तद् धैर्यम् इति संज्ञितम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.341,198ab yathā- atha viśvātmane gaurī sandideśa mithaḥ sakhīm | dātā me bhūtbhṛtāṃ nāthaḥ pramāṇīkriyatām iti,१९८अब् यथा- अथ विश्वात्मने गौरी सन्दिदेश मिथः सखीम् । दाता मे भूत्भृतां नाथः प्रमाणीक्रियताम् इति
+Rasarnavasudhakara,srs_1.342,[ku.sam. 6.1] atha audāryam- audāryaṃ vinayaṃ prāhuḥ sarvāvasthānugaṃ budhāḥ,[कु.सम्. ६.१] अथ औदार्यम्- औदार्यं विनयं प्राहुः सर्वावस्थानुगं बुधाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.343,198cd yathā- kalyāṇa-buddher athavā tavāyaṃ na kāma-cāro mayi śaṅkanīyaḥ | mamaiva janmāntara-pātakānāṃ vipāka-visphūrjathur aprasahyaḥ,१९८च्द् यथा- कल्याण-बुद्धेर् अथवा तवायं न काम-चारो मयि शङ्कनीयः । ममैव जन्मान्तर-पातकानां विपाक-विस्फूर्जथुर् अप्रसह्यः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.344,(ra.vaṃ. 14.62) atrānaparādhe' pi niṣkāsayato rāmasyānupālambhāt sītāyā audāryaṃ pratīyate | sarvāvasthā-samatvāviditeṅgitākāratva-rūpayor lakṣaṇayoś citta-dhairya evāntarbhūtatvāt bhoja-rāja-lakṣitau sthairya-gāmbhīrya-rūpāv anyau dvau cittārambhau cāsmad-ukte dhairya evāntarbhūtāv iti daśaiva cittārambhāḥ | atha gātrārambhāḥ- līlā vilāso vicchittir vibhramaḥ kilakiñcitam | moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ bibboko lalitaṃ tathā | 199 vihṛtaṃ ceti vijñeyā yoṣitāṃ daśa gātrajāḥ,(र.वं. १४.६२) अत्रानपराधेऽ पि निष्कासयतो रामस्यानुपालम्भात् सीताया औदार्यं प्रतीयते । सर्वाव��्था-समत्वाविदितेङ्गिताकारत्व-रूपयोर् लक्षणयोश् चित्त-धैर्य एवान्तर्भूतत्वात् भोज-राज-लक्षितौ स्थैर्य-गाम्भीर्य-रूपाव् अन्यौ द्वौ चित्तारम्भौ चास्मद्-उक्ते धैर्य एवान्तर्भूताव् इति दशैव चित्तारम्भाः । अथ गात्रारम्भाः- लीला विलासो विच्छित्तिर् विभ्रमः किलकिञ्चितम् । मोट्टायितं कुट्टमितं बिब्बोको ललितं तथा । १९९ विहृतं चेति विज्ञेया योषितां दश गात्रजाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.345,tatra līlā- priyānukaraṇaṃ yat tu madhurālāpa-pūrvakaiḥ | 200 ceṣṭitair gatibhir vā syāt sā līleti nigadyate,तत्र लीला- प्रियानुकरणं यत् तु मधुरालाप-पूर्वकैः । २०० चेष्टितैर् गतिभिर् वा स्यात् सा लीलेति निगद्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.346,yathā- duṣṭa-kāliya tiṣṭhādya kṛṣṇo' ham iti cāparā | bāhum āsphoṭya kṛṣṇasya līlā-sarvasvam ādade,यथा- दुष्ट-कालिय तिष्ठाद्य कृष्णोऽ हम् इति चापरा । बाहुम् आस्फोट्य कृष्णस्य लीला-सर्वस्वम् आददे
+Rasarnavasudhakara,srs_1.347,[vi.pu. 5.13.27] atha vilāsaḥ- priya-samprāpti-samaye bhrū-netrānana-karmaṇām | 201 tātkāliko viśeṣo yaḥ sa vilāsa itīritaḥ,[वि.पु. ५.१३.२७] अथ विलासः- प्रिय-सम्प्राप्ति-समये भ्रू-नेत्रानन-कर्मणाम् । २०१ तात्कालिको विशेषो यः स विलास इतीरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.348,yathā- bālā sakhī-tanu-latāntaritā bhavantam ālokya mugdha-madhurair alasair apāṅgaiḥ | siṃha-kṣamā-ramaṇa cittaja-mohanāstrair lakṣmīr abhitti-likhiteva ciraṃ samāste,यथा- बाला सखी-तनु-लतान्तरिता भवन्तम् आलोक्य मुग्ध-मधुरैर् अलसैर् अपाङ्गैः । सिंह-क्षमा-रमण चित्तज-मोहनास्त्रैर् लक्ष्मीर् अभित्ति-लिखितेव चिरं समास्ते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.349,atha vicchittiḥ- ākalpa-kalpanālpāpi vicchittir atikānti-kṛt,अथ विच्छित्तिः- आकल्प-कल्पनाल्पापि विच्छित्तिर् अतिकान्ति-कृत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.350,202 yathā- ālolair avagamyate madhukaraiḥ keśeṣu mālya-grahaḥ kāntiḥ kāpi kapolayoḥ prathayate tāmbūlam antargatam | aṅgānām anumīyate parimalair ālepana-prakriyā veṣaḥ ko' pi vidagdha eṣa sudṛśaḥ sūte sukhaṃ cakṣuṣoḥ,२०२ यथा- आलोलैर् अवगम्यते मधुकरैः केशेषु माल्य-ग्रहः कान्तिः कापि कपोलयोः प्रथयते ताम्बूलम् अन्तर्गतम् । अङ्गानाम् अनुमीयते परिमलैर् आलेपन-प्रक्रिया वेषः कोऽ पि विदग्ध एष सुदृशः सूते सुखं चक्षुषोः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.351,atha vibhramaḥ- priyā-gamana-velāyāṃ madanāveśa-sambhramāt | vibhramo' ṅgada-hārādi-bhūṣā-sthāna-viparyayaḥ,अथ विभ्रमः- प्रिया-गमन-वेलायां मदनावेश-सम्भ्रमात् । विभ्रमोऽ ङ्गद-हारादि-भूषा-स्थान-विपर्ययः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.352,203 yathā- cakāra kācit sita-candanāṅke kāñcī-kalāpaṃ stana-bhāra-yugme | priyaṃ prati preṣita-dṛṣṭir anyā nitamba-bimbe ca babandha hāram,२०३ यथा- चकार काचित् सित-चन्दनाङ्के काञ्ची-कलापं स्तन-भार-युग्मे । प्रियं प्रति प्रेषित-दृष्टिर् अन्या नितम्ब-बिम्बे च बबन्ध हारम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.353,atha kilakiñcitam- śoka-roṣāśru-harṣādeḥ saṅkaraḥ kila-kiñcitam,अथ किलकिञ्चितम्- शोक-रोषाश्रु-हर्षादेः सङ्करः किल-किञ्चितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.354,204ab yathā- dattaṃ śrutaṃ dyūta-paṇaṃ sakhībhyo vivakṣati preyasi kuñcita-bhrūḥ | kaṇṭhaṃ karābhyām avalambya tasya mukhaṃ pidhatte sma kapolakena,२०४अब् यथा- दत्तं श्रुतं द्यूत-पणं सखीभ्यो विवक्षति प्रेयसि कुञ्चित-भ्रूः । कण्ठं कराभ्याम् अवलम्ब्य तस्य मुखं पिधत्ते स्म कपोलकेन
+Rasarnavasudhakara,srs_1.355,yathā vā- rati-krīḍā-dyūte katham api samāsādya samayaṃ mayā labdhe tasyāḥ kvaṇita-kala-kaṇṭhārdham adhare | kṛta-bhrū-bhaṅgāsau prakaṭita-vilakṣārdha-rudita- smita-krodhodbhrāntaṃ punar api vidadhyān mayi mukham,यथा वा- रति-क्रीडा-द्यूते कथम् अपि समासाद्य समयं मया लब्धे तस्याः क्वणित-कल-कण्ठार्धम् अधरे । कृत-भ्रू-भङ्गासौ प्रकटित-विलक्षार्ध-रुदित- स्मित-क्रोधोद्भ्रान्तं पुनर् अपि विदध्यान् मयि मुखम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.356,(dhanikasya avalokaḥ to da.rū. 2.39) atha moṭṭāyitam- svābhilāṣa-prakaṭam moṭṭāyitam itīritam,(धनिकस्य अवलोकः तो द.रू. २.३९) अथ मोट्टायितम्- स्वाभिलाष-प्रकटम् मोट्टायितम् इतीरितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.357,204 yathā mamaiva- ākarṇya karṇa-yugalaika-rasāyanāni tanvyā priyasya gaditāni sakhī-kathāsu | ālola-kaṅkaṇa-jhaṇatkaraṇābhirāmam āvellite bhuja-late lalitāṅga-bhaṅgam,२०४ यथा ममैव- आकर्ण्य कर्ण-युगलैक-रसायनानि तन्व्या प्रियस्य गदितानि सखी-कथासु । आलोल-कङ्कण-झणत्करणाभिरामम् आवेल्लिते भुज-लते ललिताङ्ग-भङ्गम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.358,atha kuṭṭamitam- keśādharādi-grahaṇe modamāne' pi mānase | duḥkhiteva bahiḥ kupyed yatra kuṭṭamitaṃ hi tat,अथ कुट्टमितम्- केशाधरादि-ग्रहणे मोदमानेऽ पि मानसे । दुःखितेव बहिः कुप्येद् यत्र कुट्टमितं हि तत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.359,205 yathā-- pāṇi-pallava-vidhūnanam antaḥ- śītkṛtāni nayanārdha-nimeṣāḥ | yoṣitāṃ rahasi gadgada-vācām astratām upayayur madanasya,२०५ यथा-- पाणि-पल्लव-विधूननम् अन्तः- शीत्कृतानि नयनार्ध-निमेषाः । योषितां रहसि गद्गद-वाचाम् अस्त्रताम् उपययुर् मदनस्य
+Rasarnavasudhakara,srs_1.360,[kirāṭa 9.50] atra rahasīti sāmānya-sūcitānāṃ keśādhara-grahaṇādīnāṃ kārya-bhūtaiḥ pāṇi-pallava-vidhūnana-sītkṛtādibhir bahir eva kopasya pratīyamānatvāt kuṭṭamitam | atha bibbokaḥ- iṣṭe' py anādaro garvān mānād bibboka īritaḥ,[किराट ९.५०] अत्र रहसीति सामान्य-सूचितानां केशाधर-ग्रहणादीनां कार्य-भूतैः पाणि-पल्लव-विधूनन-सीत्कृतादिभिर् बहिर् एव कोपस्य प्रतीयमानत्वात् कुट्टमितम् । अथ बिब्बोकः- इष्टेऽ प्य् अनादरो गर्वान् मानाद् बिब्बोक ईरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.361,"206ab garvād, yathā- puṃsānunītā śata-sāma-vādair garvān nirīheva cucumba kācit | arthānabhīṣṭān api vāma-śīlāḥ striyaḥ parārthān iva kalpayanti","२०६अब् गर्वाद्, यथा- पुंसानुनीता शत-साम-वादैर् गर्वान् निरीहेव चुचुम्ब काचित् । अर्थानभीष्टान् अपि वाम-शीलाः स्त्रियः परार्थान् इव कल्पयन्ति"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.362,"mānād, yathā- nirvibhujya daśana-cchadaṃ tato vāci bhartur avadhīraṇā-parā | śaila-rāja-tanayā samīpagām ālalāpi vijayām ahetukam","मानाद्, यथा- निर्विभुज्य दशन-च्छदं ततो वाचि भर्तुर् अवधीरणा-परा । शैल-राज-तनया समीपगाम् आललापि विजयाम् अहेतुकम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.363,[ku.saṃ. 8.49] atra sandhyā-nimittaṃ mānād anādareṇa bibbokaḥ | atha lalitam- vinyāsa-bhaṅgi-raṅgānāṃ bhrū-vilāsa-manoharāḥ |206 sukumārā bhaved yatra lalitaṃ tad-udīritam,[कु.सं. ८.४९] अत्र सन्ध्या-निमित्तं मानाद् अनादरेण बिब्बोकः । अथ ललितम्- विन्यास-भङ्गि-रङ्गानां भ्रू-विलास-मनोहराः ।२०६ सुकुमारा भवेद् यत्र ललितं तद्-उदीरितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.364,yathā- caraṇa-kamala-kāntyā dehalīm arcayantī kanaka-maya-kavāṭaṃ pāṇinā kampayantī | kuvalaya-mayam akṣṇā toraṇaṃ pūrayantī varatanur iyam āste mandirasyeva lakṣmīḥ,यथा- चरण-कमल-कान्त्या देहलीम् अर्चयन्ती कनक-मय-कवाटं पाणिना कम्पयन्ती । कुवलय-मयम् अक्ष्णा तोरणं पूरयन्ती वरतनुर् इयम् आस्ते मन्दिरस्येव लक्ष्मीः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.365,atha vihṛtam- īrṣyayā māna-lajjābhyāṃ na dattaṃ yogyam uttaram | 207 kriyayā vyajyate yatra vihṛtaṃ tad udīritam,अथ विहृतम्- ईर्ष्यया मान-लज्जाभ्यां न दत्तं योग्यम् उत्तरम् । २०७ क्रियया व्यज्यते यत्र विहृतं तद् उदीरितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.366,"īrṣyayā, yathā- tathāgatāyāṃ parihāsa-pūrvaṃ sakhyāṃ sakhī vetra-bhṛd ābabhāṣe | ārye vrajāvo' nyata ity athaināṃ vadhūr asūyākuṭilaṃ dadarśa","ईर्ष्यया, यथा- तथागतायां परिहास-पूर्वं सख्यां सखी वेत्र-भृद् आबभाषे । आर्ये व्रजावोऽ न्यत इत्य् अथैनां वधूर् असूयाकुटिलं ददर्श"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.367,"atra na vrajāva ity uttaram adattvā kuṭila-darśanenaiva vyañjanād vihṛtam | mānena, yathā- adyāpi tan-manasi samparivartate me rātrau mayi kṣutavati kṣiti-pāla-putryā | jīveti maṅgala-vacaḥ parihṛtya roṣāt karṇe' rpitaṃ kanaka-patram anālapantyā","अत्र न व्रजाव इत्य् उत्तरम् अदत्त्वा कुटिल-दर्शनेनैव व्यञ्जनाद् विहृतम् । मानेन, यथा- अद्यापि तन्-मनसि सम्परिवर्तते मे रात्रौ मयि क्षुतवति क्षिति-पाल-पुत्र्या । जीवेति मङ्गल-वचः परिहृत्य रोषात् कर्णेऽ र्पितं कनक-पत्रम् अनालपन्त्या"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.368,"[caura-pañcāśikā 11] lajjayā, yathā- apy avastuni kathā-pravṛttaye praśna-tatparam anaṅga-śāsanam | vīkṣitena parigṛhya pārvatī mūrdha-kampamayam uttaraṃ dadau","[चौर-पञ्चाशिका ११] लज्जया, यथा- अप्य् अवस्तुनि कथा-प्रवृत्तये प्रश्न-तत्परम् अनङ्ग-शासनम् । वीक्षितेन परिगृह्य पार्वती मूर्ध-कम्पमयम् उत्तरं ददौ"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.369,[ku.saṃ. 8.6] itthaṃ śrī-siṃha-bhūpena sattvālaṅkāra-śālinā | 208kathitāḥ sattvajāḥ strīṇām alaṅkārās tu viṃśatiḥ,[कु.सं. ८.६] इत्थं श्री-सिंह-भूपेन सत्त्वालङ्कार-शालिना । २०८कथिताः सत्त्वजाः स्त्रीणाम् अलङ्कारास् तु विंशतिः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.370,sattvād daśaiva bhāvādyā jātā līlādayas tu na | 209ato hi viṃśatir bhāvāḥ sāttvikā iti nocitam,सत्त्वाद् दशैव भावाद्या जाता लीलादयस् तु न । २०९अतो हि विंशतिर् भावाः सात्त्विका इति नोचितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.371,yujyate sāttvikatvaṃ ca bhāvādi-sahacāriṇaḥ | 210līlādi-daśakasyāpi chatri-nyāya-balāt sphuṭam,युज्यते सात्त्विकत्वं च भावादि-सहचारिणः । २���०लीलादि-दशकस्यापि छत्रि-न्याय-बलात् स्फुटम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.372,bhojena krīḍitaṃ kelir ity anyau gātrajau smṛtau | 211ato viṃśatir ity atra saṅkhyeyaṃ nopapadyate,भोजेन क्रीडितं केलिर् इत्य् अन्यौ गात्रजौ स्मृतौ । २११अतो विंशतिर् इत्य् अत्र सङ्ख्येयं नोपपद्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.373,tathā hi lakṣitam anenaiva ca- krīḍitaṃ kelir ity anyau gātrārambhāv udāhṛtau | bālya-yauvana-kaumāra-sādhāraṇa-vihāra-bhāk | viśeṣaḥ krīḍitaṃ kelis tad eva dayitāśrayam,तथा हि लक्षितम् अनेनैव च- क्रीडितं केलिर् इत्य् अन्यौ गात्रारम्भाव् उदाहृतौ । बाल्य-यौवन-कौमार-साधारण-विहार-भाक् । विशेषः क्रीडितं केलिस् तद् एव दयिताश्रयम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.374,"iti | udāhṛtaṃ ca | krīḍitaṃ, yathā- mandākinī-saikata-vedikābhiḥ sā kandukaiḥ kṛtrima-putrakaiś ca | reme muhur madhya-gatā sakhīnāṃ krīḍā-rasaṃ nirviśatīva bālye","इति । उदाहृतं च । क्रीडितं, यथा- मन्दाकिनी-सैकत-वेदिकाभिः सा कन्दुकैः कृत्रिम-पुत्रकैश् च । रेमे मुहुर् मध्य-गता सखीनां क्रीडा-रसं निर्विशतीव बाल्ये"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.375,"[ku.saṃ. 7.29] kelir, yathā- vyapohituṃ locanato mukhānilair apārayantaṃ kila puṣpajaṃ rajaḥ | payodhareṇorasi kācid unmanāḥ priyaṃ jaghānonnata-pīvara-stanī","[कु.सं. ७.२९] केलिर्, यथा- व्यपोहितुं लोचनतो मुखानिलैर् अपारयन्तं किल पुष्पजं रजः । पयोधरेणोरसि काचिद् उन्मनाः प्रियं जघानोन्नत-पीवर-स्तनी"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.376,[kirāṭa 8.19] iti | atrocyate bhāva-tattva-vedinā siṃha-bhūbhujā | 212ādyaḥ prāg eva bhāvādi-samutpatteś ca śaiśave,[किराट ८.१९] इति । अत्रोच्यते भाव-तत्त्व-वेदिना सिंह-भूभुजा । २१२आद्यः प्राग् एव भावादि-समुत्पत्तेश् च शैशवे
+Rasarnavasudhakara,srs_1.377,kanyā-vinoda-mātratvād anubhāveṣu neṣyate | 213 prema-visrambha-mātratvān nānyasyāpy anubhāvatā | ato viṃśatir ity eṣā saṅkhyā saṅkhyāvatāṃ matā,कन्या-विनोद-मात्रत्वाद् अनुभावेषु नेष्यते । २१३ प्रेम-विस्रम्भ-मात्रत्वान् नान्यस्याप्य् अनुभावता । अतो विंशतिर् इत्य् एषा सङ्ख्या सङ्ख्यावतां मता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.378,214 atha pauruṣa-sāttvikāḥ- śobhā vilāso mādhuryaṃ dhairyaṃ gāmbhīryam eva ca | lalitaudārya-tejāṃsi sattva-bhedās tu pauruṣāḥ,२१४ अथ पौरुष-सात्त्विकाः- शोभा विलासो माधुर्यं धैर्यं गाम्भीर्यम् एव च । ललितौदार्य-तेजांसि सत्त्व-भेदास् तु पौरुषाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.379,215 tatra śobhā- nīce dayādhike spardhā śauryotsāhau ca dakṣatā | yatra prakaṭatāṃ yānti sā śobheti prakīrtitā,२१५ तत्र शोभा- नीचे दयाधिके स्पर्धा शौर्योत्साहौ च दक्षता । यत्र प्रकटतां यान्ति सा शोभेति प्रकीर्तिता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.380,"216 nīce dayādhike spardhā, yathā- kṣudrāḥ santrāsam enaṃ vijahitaharayo bhinna-śakrebha-kumbhā yuṣmad-gātreṣu lajjāṃ dadhati paramam amī sāyakāḥ sampatantaḥ | saumitre tiṣṭha pātraṃ tvam api na hi ruṣāṃ nanv ahaṃ meghanādaḥ kiñcid bhrū-bhaṅga-līlā-niyamita-jaladhiṃ rāmam anveṣayāmi","२१६ नीचे दयाधिके स्पर्धा, यथा- क्षुद्राः सन्त्रासम् एनं विजहितहरयो भिन्न-शक्रेभ-कुम्भा युष्मद्-गात्रेषु लज्जां दधति परमम् अमी सायकाः सम्पतन्तः । सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वम् अपि न हि रुषां नन्व् अहं मेघनादः किञ्चिद् भ्रू-भङ्ग-लीला-नियमित-जलधिं रामम् अन्वेषयामि"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.381,"(hanuman-nāṭake 12.2) atra prathamārdhe kṣudra-kapi-viṣaye dayā, uttarārdhe rāma-viṣayā spardhā cendrajitaḥ pratīyate | śaurye sattva-sāraḥ | utsāhaḥ sthairyam | dakṣatā kṣipra-kāritvam | eṣāṃ nāyaka-guṇa-nirūpaṇāvasara evodāharaṇāni darśitāni | atha vilāsaḥ- vṛṣabhasyeva gambhīrā gatir dhīraṃ ca darśanam | sasmitaṃ ca vaco yatra sa vilāsa itīritaḥ","(हनुमन्-नाटके १२.२) अत्र प्रथमार्धे क्षुद्र-कपि-विषये दया, उत्तरार्धे राम-विषया स्पर्धा चेन्द्रजितः प्रतीयते । शौर्ये सत्त्व-सारः । उत्साहः स्थैर्यम् । दक्षता क्षिप्र-कारित्वम् । एषां नायक-गुण-निरूपणावसर एवोदाहरणानि दर्शितानि । अथ विलासः- वृषभस्येव गम्भीरा गतिर् धीरं च दर्शनम् । सस्मितं च वचो यत्र स विलास इतीरितः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.382,"217 gambhīra-gamanaṃ, yathā- tān arghyān arghyam ādāya dūraṃ pratyudyayau giriḥ | namayan sāra-gurubhiḥ pāda-nyāsair vasundharām","२१७ गम्भीर-गमनं, यथा- तान् अर्घ्यान् अर्घ्यम् आदाय दूरं प्रत्युद्ययौ गिरिः । नमयन् सार-गुरुभिः पाद-न्यासैर् वसुन्धराम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.383,"[ku.saṃ. 6.50] dhīra-dṛṣṭir, yathā- tat gambhīraṃ vinivartitena prabhāta-paṅkeruha-bandhureṇa | apaśyad akṣṇā madhumātmajanmā pratyābabhāṣe sa ca daitya-dūtam","[कु.सं. ६.५०] धीर-दृष्टिर्, यथा- तत् गम्भीरं विनिवर्तितेन प्रभात-पङ्केरुह-बन्धुरेण । अपश्यद् अक्ष्णा मधुमात्मजन्मा प्रत्याबभाषे स च दैत्य-दूतम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.384,"sasmitaṃ vaco, yathā- dyotitāntaḥ-sabhaiḥ kunda-kuḍmalāgra-dataḥ smitaiḥ | snapitevābhavat tasya śuddha-varṇā sarasvatī","सस्मितं वचो, यथा- द्योतितान्तः-सभैः कुन्द-कुड्मलाग्र-दतः स्मितैः । स्नपितेवाभवत् तस्य शुद्ध-वर्णा सरस्वती"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.385,(māgha. 2.7) atha mādhuryam- tan mādhuryaṃ yatra ceṣṭā-dṛṣṭy-ādeḥ spṛhaṇīyatā,(माघ. २.७) अथ माधुर्यम्- तन् माधुर्यं यत्र चेष्टा-दृष्ट्य्-आदेः स्पृहणीयता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.386,218ab,२१८अब्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.387,missing yathā- ṛjutāṃ nayataḥ smarāmi te śaram utsaṅga-niṣaṇṇa-dhanvanaḥ | madhunā saha sasmitāṃ kathāṃ nayanopānta-vilokitaṃ ca yat,मिस्सिन्ग् यथा- ऋजुतां नयतः स्मरामि ते शरम् उत्सङ्ग-निषण्ण-धन्वनः । मधुना सह सस्मितां कथां नयनोपान्त-विलोकितं च यत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.388,[ku.saṃ. 4.23] dhairya-gāmbhīrye tu nāyaka-guṇa-varṇanāvasara evokte | atha lalitam- śṛṅgāra-pracurā ceṣṭā yatra tal lalitaṃ bhavet,[कु.सं. ४.२३] धैर्य-गाम्भीर्ये तु नायक-गुण-वर्णनावसर एवोक्ते । अथ ललितम्- शृङ्गार-प्रचुरा चेष्टा यत्र तल् ललितं भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.389,218cd yathā- kapole jānakyāḥ karikala-bhadanta-dyuti-muṣi smara-smeraṃ gaṇḍoḍḍamara-pulakaṃ vaktra-kamalam | muhuḥ paśyan śṛṇvan rajanicara-senā-kalakalaṃ jaṭājūṭa-granthiṃ draḍhayati raghūṇāṃ parivṛḍhaḥ,२१८च्द् यथा- कपोले जानक्याः करिकल-भदन्त-द्युति-मुषि स्मर-स्मेरं गण्डोड्डमर-पुलकं वक्त्र-कमलम् । मुहुः पश��यन् शृण्वन् रजनिचर-सेना-कलकलं जटाजूट-ग्रन्थिं द्रढयति रघूणां परिवृढः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.390,(hanuman-nāṭake 1.19) audārya-tejasor api nāyaka-prasaṅga eva lakṣaṇodāharaṇe prokte | atra gāmbhīrya-dhairye dve cittaje gātrajāḥ pare | eke sādhāraṇān etān menire citta-gātrayoḥ,(हनुमन्-नाटके १.१९) औदार्य-तेजसोर् अपि नायक-प्रसङ्ग एव लक्षणोदाहरणे प्रोक्ते । अत्र गाम्भीर्य-धैर्ये द्वे चित्तजे गात्रजाः परे । एके साधारणान् एतान् मेनिरे चित्त-गात्रयोः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.391,219 atha vāg-ārambhāḥ- ālāpaś ca vilāpaś ca saṃlāpaś ca pralāpakaḥ | anulāpāpalāpau ca sandeśaś cātideśakaḥ,२१९ अथ वाग्-आरम्भाः- आलापश् च विलापश् च संलापश् च प्रलापकः । अनुलापापलापौ च सन्देशश् चातिदेशकः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.392,220 nirdeśaś copadeśaś cāpadeśo vyapadeśakaḥ | evaṃ dvādaśadhā proktā kīrtitā vāg-ārambhā vicakṣaṇaiḥ,२२० निर्देशश् चोपदेशश् चापदेशो व्यपदेशकः । एवं द्वादशधा प्रोक्ता कीर्तिता वाग्-आरम्भा विचक्षणैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.393,221 tatra ālāpaḥ- tatrālāpaḥ priyoktiḥ syāt,२२१ तत्र आलापः- तत्रालापः प्रियोक्तिः स्यात्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.394,222a yathā mamaiva- kas te vākyāmṛtaṃ tyaktvā śṛṇoty anya-giraṃ budhaḥ | sahakāra-rasaṃ tyaktvā nimbaṃ cumbati kiṃ śukaḥ,२२२अ यथा ममैव- कस् ते वाक्यामृतं त्यक्त्वा शृणोत्य् अन्य-गिरं बुधः । सहकार-रसं त्यक्त्वा निम्बं चुम्बति किं शुकः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.395,yathā vā- dhatse dhātur madhupa kamale saukhyam adhyāsikāyāṃ mugdhākṣīṇāṃ vahasi mṛdhunā kuntalenopamānam | cāpe kiṃ ca vrajasi guṇatāṃ śambarāreḥ kim anyat pūjā-puṣpaṃ bhavati bhavato bhukta-śeṣaṃ surāṇām,यथा वा- धत्से धातुर् मधुप कमले सौख्यम् अध्यासिकायां मुग्धाक्षीणां वहसि मृधुना कुन्तलेनोपमानम् । चापे किं च व्रजसि गुणतां शम्बरारेः किम् अन्यत् पूजा-पुष्पं भवति भवतो भुक्त-शेषं सुराणाम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.396,atha vilāpaḥ- vilāpo duḥkhajaṃ vacaḥ,अथ विलापः- विलापो दुःखजं वचः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.397,222b yathā- sītāṃ sva-hastena vane vimoktuṃ śrotuṃ ca tasyāḥ paridevitāni | sukhena laṅkā-samare mṛtaṃ mām ajīvayan mārutir ātta-vairaḥ,२२२ब् यथा- सीतां स्व-हस्तेन वने विमोक्तुं श्रोतुं च तस्याः परिदेवितानि । सुखेन लङ्का-समरे मृतं माम् अजीवयन् मारुतिर् आत्त-वैरः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.398,[ha.nā. 14.91] atha saṃlāpaḥ- ukti-pratyuktimad-vākyaṃ saṃlāpa iti kīrtitam,[ह.ना. १४.९१] अथ संलापः- उक्ति-प्रत्युक्तिमद्-वाक्यं संलाप इति कीर्तितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.399,222cd yathā- bhikṣāṃ pradehi lalitotpala-patra-netre puṣpiṇy ahaṃ khalu surāsura-vandanīya | bāle tathā yadi phalaṃ tvayi vidyate me vākyair alaṃ phala-bhug īśa paro' sti yāhi,२२२च्द् यथा- भिक्षां प्रदेहि ललितोत्पल-पत्र-नेत्रे पुष्पिण्य् अहं खलु सुरासुर-वन्दनीय । बाले तथा यदि फलं त्वयि विद्यते मे वाक्यैर् अलं फल-भुग् ईश परोऽ स्ति याहि
+Rasarnavasudhakara,srs_1.400,atha pralāpaḥ-- vyarthālāpaḥ pralāpaḥ syāt,अथ प्रलापः-- व्यर्थालापः प्रलापः स्यात्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.401,223a yathā- mukhaṃ tu candra-pratimaṃ timaṃ timaṃ stanau ca pīnau kaṭhinau ṭhinau ṭhinau | kaṭir viśālā rabhasā bhasā bhasā aho vicitraṃ taruṇī ruṇī ruṇī,२२३अ यथा- मुखं तु चन्द्र-प्रतिमं तिमं तिमं स्तनौ च पीनौ कठिनौ ठिनौ ठिनौ । कटिर् विशाला रभसा भसा भसा अहो विचित्रं तरुणी रुणी रुणी
+Rasarnavasudhakara,srs_1.402,atha anulāpaḥ- anulāpo muhur vacaḥ ||401|| 223b yathā- tamas tamo nahi nahi mecakāḥ kacāḥ śaśī śaśī nahi nahi dṛk-sukhaṃ mukham | late late nahi nahi sundarau karau nabho nabho nahi nahi cāru madhyamam,अथ अनुलापः- अनुलापो मुहुर् वचः ॥४०१॥ २२३ब् यथा- तमस् तमो नहि नहि मेचकाः कचाः शशी शशी नहि नहि दृक्-सुखं मुखम् । लते लते नहि नहि सुन्दरौ करौ नभो नभो नहि नहि चारु मध्यमम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.403,athāpalāpaḥ- apalāpas tu pūrvoktasyānyathā yojanaṃ bhavet,अथापलापः- अपलापस् तु पूर्वोक्तस्यान्यथा योजनं भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.404,223cd yathā- tvam rukmiṇī tvaṃ khalu satyabhāmā kim atra gotra-skhalanaṃ mameti | prasādayan vyāja-padena rādhāṃ punātu devaḥ puruṣottamo vaḥ,२२३च्द् यथा- त्वम् रुक्मिणी त्वं खलु सत्यभामा किम् अत्र गोत्र-स्खलनं ममेति । प्रसादयन् व्याज-पदेन राधां पुनातु देवः पुरुषोत्तमो वः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.405,atra nāyikā-vācakayoḥ rukmiṇī-satyabhāmā-padayoḥ pūrvoktayoḥ suvarṇavattva-satya-kopatva-lakṣaṇenārthena yojanād apalāpaḥ | atha sandeśaḥ- sandeśas tu proṣitasya sva-vārtā-preṣaṇaṃ bhavet,अत्र नायिका-वाचकयोः रुक्मिणी-सत्यभामा-पदयोः पूर्वोक्तयोः सुवर्णवत्त्व-सत्य-कोपत्व-लक्षणेनार्थेन योजनाद् अपलापः । अथ सन्देशः- सन्देशस् तु प्रोषितस्य स्व-वार्ता-प्रेषणं भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.406,224ab yathā- etasmān māṃ kuśalinam abhijñāna-dānād viditvā mā kaulīnād asita-nayane mayy aviśvāsinī bhūḥ | snehān āhuḥ kim api virahe dhvaṃsinas te tv abhogād iṣṭe vastuny upacita-rasāḥ prema-rāśī-bhavanti,२२४अब् यथा- एतस्मान् मां कुशलिनम् अभिज्ञान-दानाद् विदित्वा मा कौलीनाद् असित-नयने मय्य् अविश्वासिनी भूः । स्नेहान् आहुः किम् अपि विरहे ध्वंसिनस् ते त्व् अभोगाद् इष्टे वस्तुन्य् उपचित-रसाः प्रेम-राशी-भवन्ति
+Rasarnavasudhakara,srs_1.407,[me.dū. 2.52] atha atideśaḥ- so' tideśo mad-uktāni tad-uktānīti yad vacaḥ,[मे.दू. २.५२] अथ अतिदेशः- सोऽ तिदेशो मद्-उक्तानि तद्-उक्तानीति यद् वचः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.408,224cd yathā- tanayāṃ tava yācate harir jagad-ātmā puruṣottamaḥ svayam | giri-gahvara-śabda-saṃnibhāṃ giram asmākam avehi vāridhe,२२४च्द् यथा- तनयां तव याचते हरिर् जगद्-आत्मा पुरुषोत्तमः स्वयम् । गिरि-गह्वर-शब्द-संनिभां गिरम् अस्माकम् अवेहि वारिधे
+Rasarnavasudhakara,srs_1.409,atha nirdeśaḥ- nirdeśas tu bhavet so' yam aham ity ādi-bhāṣaṇam,अथ निर्देशः- निर्देशस् तु भवेत् सोऽ यम् अहम् इत्य् आदि-भाषणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.410,225ab yathā- ete vayam amī dārāḥ kanyeyaṃ kula-jīvitam | brūta yenātra vaḥ kāryam anāsthā bāhya-vastuṣu,२२५अब् यथा- एते वयम् अमी दाराः कन्येयं कुल-जीवितम् । ब्रूत येनात्र वः कार्यम् अनास्था बाह्य-वस्तुषु
+Rasarnavasudhakara,srs_1.411,[ku.saṃ. 6.63] atha upadeśaḥ- yatra śikṣārtha-vacanam upadeśaḥ sa ucyate,[कु.सं. ६.६३] अथ उपदेशः- यत्र शिक्षार्थ-वचनम् उपदेशः स उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.412,225 yathā- anubhavata dattaṃ vittaṃ mānyaṃ mānayata sajjanaṃ bhajata | atiparuṣa-pavana-vilulita- dīpa-śikhā-cañcalā lakṣmīḥ,२२५ यथा- अनुभवत दत्तं वित्तं मान्यं मानयत सज्जनं भजत । अतिपरुष-पवन-विलुलित- दीप-शिखा-चञ्चला लक्ष्मीः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.413,atha apadeśaḥ- anyārtha-kathanaṃ yatra so' padeśa itīritaḥ,अथ अपदेशः- अन्यार्थ-कथनं यत्र सोऽ पदेश इतीरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.414,226ab yathā- kośa-dvandvam iyaṃ dadhāti nalinī kādamba-cañcu-kṣataṃ dhatte cūta-latā navaṃ kisalayaṃ puṃskokilāsvāditam | ity ākarṇya mithaḥ sakhī-jana-vacaḥ sā dīrghikāyās taṭe celānte tirodadhe stana-taṭaṃ bimbādharaṃ pāṇinā,२२६अब् यथा- कोश-द्वन्द्वम् इयं दधाति नलिनी कादम्ब-चञ्चु-क्षतं धत्ते चूत-लता नवं किसलयं पुंस्कोकिलास्वादितम् । इत्य् आकर्ण्य मिथः सखी-जन-वचः सा दीर्घिकायास् तटे चेलान्ते तिरोदधे स्तन-तटं बिम्बाधरं पाणिना
+Rasarnavasudhakara,srs_1.415,atha vyapadeśaḥ- vyājenātmābhilāṣoktir yatrāyaṃ vyapadeśakaḥ,अथ व्यपदेशः- व्याजेनात्माभिलाषोक्तिर् यत्रायं व्यपदेशकः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.416,226cd yathā- ahiṇa-vamahulolubo tumaṃ taha paricuṃbia cūda-mañjariṃ | kamala-basai-metta-ṇibbudo mahara bihmarido' si ṇaṃ kahaṃ,२२६च्द् यथा- अहिण-वमहुलोलुबो तुमं तह परिचुंबिअ चूद-मञ्जरिं । कमल-बसै-मेत्त-णिब्बुदो महर बिह्मरिदोऽ सि णं कहं
+Rasarnavasudhakara,srs_1.417,[saku. 5.1] [asya chāyā- abhinava-madhu-lolupas tvaṃ tathā paricumbya cūta-mañjarīm | kamala-vasati-mātra-nirvṛto madhukara vismṛto' syenāṃ katham ||] --o)0(o-- atha buddhy-ārambhāḥ- buddhy-ārambhās tathā proktā rīti-vṛtti-pravṛttayaḥ,[सकु. ५.१] [अस्य छाया- अभिनव-मधु-लोलुपस् त्वं तथा परिचुम्ब्य चूत-मञ्जरीम् । कमल-वसति-मात्र-निर्वृतो मधुकर विस्मृतोऽ स्येनां कथम् ॥] --ओ)०(ओ-- अथ बुद्ध्य्-आरम्भाः- बुद्ध्य्-आरम्भास् तथा प्रोक्ता रीति-वृत्ति-प्रवृत्तयः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.418,tatra rītiḥ | rītiḥ syāt pada-vinyāsa-bhaṅgī sā tu tridhā matā | 227 komalā kaṭhinā miśrā ceti syāt tatra komalā,तत्र रीतिः । रीतिः स्यात् पद-विन्यास-भङ्गी सा तु त्रिधा मता । २२७ कोमला कठिना मिश्रा चेति स्यात् तत्र कोमला
+Rasarnavasudhakara,srs_1.419,dvitīya-turya-varṇair yā svalpair vargeṣu nirmitā | 228alpa-prāṇākṣara-prāyā daśa-prāṇa-samanvitā,द्वितीय-तुर्य-वर्णैर् या स्वल्पैर् वर्गेषु निर्मिता । २२८अल्प-प्राणाक्षर-प्राया दश-प्राण-समन्विता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.420,samāsa-rahitā svalpaiḥ samāsair vā vibhūṣitā | 229vidarbha-jana-hṛdyatvāt sā vaidarbhīti kathyate,समास-रहिता स्वल्पैः समासैर् वा विभूषिता । २२९विदर्भ-जन-हृद्यत्वात् सा वैदर्भीति कथ्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.421,"mahā-praṇavārṇālpatvam alpa-prāṇākṣara-prāyatvaṃ ca, yathā mamaiva- utphulla-gaṇḍa-yugam udgata-manda-hāsam udvela-rāgam urarīkṛta-kāma-tantram | hastena hastam avalambya kadā nu seve saṃlāpa-rūpam amṛtaṃ sarasīruhākṣyāḥ","महा-प्रणवार्णाल्पत्वम् अल्प-प्राणाक्षर-प्रायत्वं च, यथा ममैव- उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् उद्गत-मन्द-हासम् उद्वेल-रागम् उररीकृत-काम-तन्त्रम् । हस्तेन हस्तम् अवलम्ब्य कदा नु सेवे संलाप-रूपम् अमृतं सरसीरुहाक्ष्याः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.422,"[ku. 3.4] samāsa-rāhityaṃ, yathā- atha yantāram ādiśya dhuryān viśrāmayeti saḥ | tām avāropayat patnīṃ rathād avatatāra ca","[कु. ३.४] समास-राहित्यं, यथा- अथ यन्तारम् आदिश्य धुर्यान् विश्रामयेति सः । ताम् अवारोपयत् पत्नीं रथाद् अवततार च"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.423,[raghu. 1.54] daśa-prāṇās tu- śleṣaḥ prasādaḥ samatā mādhuryaṃ sukumāratā | 230 artha-vyaktir udāratvam ojaḥ kānti-samādhayaḥ | ete vaidarbha-mārgasya prāṇā daśa guṇāḥ smṛtāḥ,[रघु. १.५४] दश-प्राणास् तु- श्लेषः प्रसादः समता माधुर्यं सुकुमारता । २३० अर्थ-व्यक्तिर् उदारत्वम् ओजः कान्ति-समाधयः । एते वैदर्भ-मार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृताः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.424,231 tatra śleṣaḥ- kevalālpa-prāṇa-varṇa-pada-sandarbha-lakṣaṇam | śaithilyaṃ yatra na spṛṣṭaṃ sa śleṣaḥ samudāhṛtaḥ,२३१ तत्र श्लेषः- केवलाल्प-प्राण-वर्ण-पद-सन्दर्भ-लक्षणम् । शैथिल्यं यत्र न स्पृष्टं स श्लेषः समुदाहृतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.425,232 yathā mamaiva utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4][*5] ity ādau śliṣṭa-varṇa-miśrita-bandhatvāt śleṣaḥ | [*5] quoted just above. atha prasādaḥ- prasiddhārtha-padatvaṃ yat sa prasādo nigadyate,२३२ यथा ममैव उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु. ३.४][*५] इत्य् आदौ श्लिष्ट-वर्ण-मिश्रित-बन्धत्वात् श्लेषः । [*५] क़ुओतेद् जुस्त् अबोवे. अथ प्रसादः- प्रसिद्धार्थ-पदत्वं यत् स प्रसादो निगद्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.426,233ab yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atra padānām akleśenaivārtha-bodhana-sāmarthyāt prasādaḥ | atha samatā- bandha-vaiṣamya-rāhityaṃ samatā pada-gumphane | 233cd bandho mṛduḥ sphuṭo miśra iti tredhā sa nigadyate,२३३अब् यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु. ३.४] इत्य् अत्र पदानाम् अक्लेशेनैवार्थ-बोधन-सामर्थ्यात् प्रसादः । अथ समता- बन्ध-वैषम्य-राहित्यं समता पद-गुम्फने । २३३च्द् बन्धो मृदुः स्फुटो मिश्र इति त्रेधा स निगद्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.427,"234ab tatra mṛdu-varṇa-bandhasya samatā, yathā- caraṇa-kamala-kāntyā dehalīm arcayantī kanaka-maya-kavāṭaṃ pāṇinā kampayantī | kuvalayamayam akṣṇā toraṇaṃ pūrayantī vara-tanur iyam āste mandirasyeva lakṣmīḥ","२३४अब् तत्र मृदु-वर्ण-बन्धस्य समता, यथा- चरण-कमल-कान्त्या देहलीम् अर्चयन्ती कनक-मय-कवाटं पाणिना कम्पयन्ती । कुवलयमयम् अक्ष्णा तोरणं पूरयन्ती वर-तनुर् इयम् आस्ते मन्दिरस्येव लक्ष्मीः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.428,"atra mṛdu-varṇa-prāya-bandhasya nirvyūḍhatvān mṛdu-bandha-samatā | sphuṭa-bandha-samatā, yathā- madhurayā madhu-bodhita-mādhavī- madhu-samṛddhi-samedhita-medhayā | madhukarāṅganayā muhur unmada- dhvani-bhṛtānibhṛtākṣaram ujjage","अत्र मृदु-वर्ण-प्राय-बन्धस्य निर्व्यूढत्वान् मृदु-बन्ध-समता । स्फुट-बन्ध-समता, यथा- मधुरया मधु-बोधित-माधवी- मधु-समृद्धि-समेधित-मेधया । मधुकराङ्गनया मुहुर् उन्मद- ध्वनि-भृतानिभृताक्षरम् उज्जगे"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.429,"[māghe 6.20] atra sphuṭa-varṇa-prāya-bandhasya nirvyūḍhatvāt sphuṭa-bandha-samatā | miśra-bandha-samatā, yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity ādau | atra miśrī-bhūta-mṛdu-sphuṭa-varṇa-bandhasya nirvāhād miśra-bandha-samatā | atha mādhuryam- tan mādhuryaṃ bhaved yatra śabde' rthe ca sphuṭo rasaḥ","[माघे ६.२०] अत्र स्फुट-वर्ण-प्राय-बन्धस्य निर्व्यूढत्वात् स्फुट-बन्ध-समता । मिश्र-बन्ध-समता, यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु. ३.४] इत्य् आदौ । अत्र मिश्री-भूत-मृदु-स्फुट-वर्ण-बन्धस्य निर्वाहाद् मिश्र-बन्ध-समता । अथ माधुर्यम्- तन् माधुर्यं भवेद् यत्र शब्देऽ र्थे च स्फुटो रसः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.430,234cd yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atra śabdārthayoḥ śṛṅgāra-parivāhitvena mādhuryam | atha sukumāratā- yad aniṣṭhura-varṇatvaṃ saukumāryaṃ tad ucyate,२३४च्द् यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु. ३.४] इत्य् अत्र शब्दार्थयोः शृङ्गार-परिवाहित्वेन माधुर्यम् । अथ सुकुमारता- यद् अनिष्ठुर-वर्णत्वं सौकुमार्यं तद् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.431,235ab yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] udgata-manda-hāsam ity atra saṃyuktākṣara-sadbhāve' py aniṣṭhuratvāt saukumāryam | atha artha-vyaktiḥ- śrūyamāṇasya vākyasya vinā śabdāntara-spṛhām | 235cd arthāvagamakatvaṃ yad artha-vyaktir iyaṃ matā,२३५अब् यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु. ३.४] उद्गत-मन्द-हासम् इत्य् अत्र संयुक्ताक्षर-सद्भावेऽ प्य् अनिष्ठुरत्वात् सौकुमार्यम् । अथ अर्थ-व्यक्तिः- श्रूयमाणस्य वाक्यस्य विना शब्दान्तर-स्पृहाम् । २३५च्द् अर्थावगमकत्वं यद् अर्थ-व्यक्तिर् इयं मता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.432,236ab yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atra sarveṣāṃ padānām adhyāhāraya-pada-nirākāṅkṣatayā artha-vyaktiḥ | atha udāratvam- ukte vākye guṇotkarṣa-pratibhānam udāratā,२३६अब् यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु. ३.४] इत्य् अत्र सर्वेषां पदानाम् अध्याहारय-पद-निराकाङ्क्षतया अर्थ-व्यक्तिः । अथ उदारत्वम्- उक्ते वाक्ये गुणोत्कर्ष-प्रतिभानम् उदारता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.433,236cd yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atrānyonyānurāgotkarṣa-pratibhānād udāratvam | atha ojaḥ- samāsa-bahulatvaṃ yat tad ojaḥ iti gīyate,२३६च्द् यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु. ३.४] इत्य् अत्रान्योन्यानुरागोत्कर्ष-प्रतिभानाद् उदारत्वम् । अथ ओजः- समास-बहुलत्वं यत् तद् ओजः इति गीयते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.434,237ab yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atra yathocita-samāsa-bāhulyād ojaḥ | atha kāntiḥ- loka-sthitim anullaṅghya hṛdyārtha-pratipādanam | 237cd kāntiḥ syād dvividhā khyātā vārtāyāṃ varṇanāsu ca,२३७अब् यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु. ३.४] इत्य् अत्र यथोचित-समास-बाहुल्याद् ओजः । अथ कान्तिः- लोक-स्थितिम् अनुल्लङ्घ्य हृद्यार्थ-प्रतिपादनम् । २३७च्द् कान्तिः स्याद् द्विविधा ख्याता वार्तायां वर्णनासु च
+Rasarnavasudhakara,srs_1.435,238ab vārtā nāma kuśala-praśna-pūrvikā saṅkathā | tatra yathā- paridhauta-bhavat-padāmbunā nava-candrātapa-śītalena me | api santata-marma-kṛntanaḥ kṛta-nirvāṇa ivaurva-pāvakaḥ,२३८अब् वार्ता नाम कुशल-प्रश्न-पूर्विका सङ्कथा । तत्र यथा- परिधौत-भवत्-पदाम्बुना नव-चन्द्रातप-शीतलेन मे । अपि सन्तत-मर्म-कृन्तनः कृत-निर्वाण इवौर्व-पावकः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.436,"atra br��hmaṇa-pādodakasya santāpa-śamana-rūpāṃ laukikīṃ sthitim anullaṅghyaiva samudreṇa munīnāṃ purataḥ saṅkathanāt kāntiḥ | varṇanāyāṃ, yathā mamaiva- uttuṅgau stana-kalaśau sambhā-stambhopamānam ūru-yugam | tarale dṛśau ca tasyāḥ sṛjatā dhātrā kim āhitaṃ sukṛtam","अत्र ब्राह्मण-पादोदकस्य सन्ताप-शमन-रूपां लौकिकीं स्थितिम् अनुल्लङ्घ्यैव समुद्रेण मुनीनां पुरतः सङ्कथनात् कान्तिः । वर्णनायां, यथा ममैव- उत्तुङ्गौ स्तन-कलशौ सम्भा-स्तम्भोपमानम् ऊरु-युगम् । तरले दृशौ च तस्याः सृजता धात्रा किम् आहितं सुकृतम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.437,atra viśiṣṭa-vastu-nirmāṇam apuṇya-kṛtāṃ na bhavatīti loka-sthity-anurodhenaiva varṇanāt kāntiḥ | atha samādhiḥ- samādhiḥ so' nya-dharmāṇāṃ yad anyatrādhiropaṇam,अत्र विशिष्ट-वस्तु-निर्माणम् अपुण्य-कृतां न भवतीति लोक-स्थित्य्-अनुरोधेनैव वर्णनात् कान्तिः । अथ समाधिः- समाधिः सोऽ न्य-धर्माणां यद् अन्यत्राधिरोपणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.438,238 yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atrotphullodgatodvelatva-rūpāṇāṃ puṣpa-prāṇi-samudra-dharmāṇaṃ gaṇḍa-sthala-manda-hāsa-rāgeṣu samāropitatvāt samādhiḥ | atha kaṭhina-rītiḥ- atidīrgha-samāsa-yutā bahulair varṇair yutā mahā-prāṇaiḥ | kaṭhinā sā gauḍīyety uktā tad-deśa-budha-manojñatvāt,२३८ यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु. ३.४] इत्य् अत्रोत्फुल्लोद्गतोद्वेलत्व-रूपाणां पुष्प-प्राणि-समुद्र-धर्माणं गण्ड-स्थल-मन्द-हास-रागेषु समारोपितत्वात् समाधिः । अथ कठिन-रीतिः- अतिदीर्घ-समास-युता बहुलैर् वर्णैर् युता महा-प्राणैः । कठिना सा गौडीयेत्य् उक्ता तद्-देश-बुध-मनोज्ञत्वात्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.439,239 yathā- gaṇḍa-grāva-gariṣṭha-gairika-giri-krīḍat-sudhāndho-vadhū- bādhā-lampaṭa-bāhu-sampad-udayad-durvāra-garvāśayam | martyāmartya-virāvaṇaṃ bala-gṛhītair āvaṇaṃ rāvaṇaṃ bāṇair dāśarathī rathī ratha-gataṃ vivyādha divyāyudhaḥ,२३९ यथा- गण्ड-ग्राव-गरिष्ठ-गैरिक-गिरि-क्रीडत्-सुधान्धो-वधू- बाधा-लम्पट-बाहु-सम्पद्-उदयद्-दुर्वार-गर्वाशयम् । मर्त्यामर्त्य-विरावणं बल-गृहीतैर् आवणं रावणं बाणैर् दाशरथी रथी रथ-गतं विव्याध दिव्यायुधः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.440,atra dīrgha-samsatvaṃ mahā-prāṇākṣara-prāyatvaṃ ca spaṣṭam | atha miśra-rītiḥ- yatrobhaya-guṇa-grāma-saṃniveśas tulādhṛtaḥ | sā miśrā saiva pāñcālīty uktā tad-deśaja-priyā,अत्र दीर्घ-सम्सत्वं महा-प्राणाक्षर-प्रायत्वं च स्पष्टम् । अथ मिश्र-रीतिः- यत्रोभय-गुण-ग्राम-संनिवेशस् तुलाधृतः । सा मिश्रा सैव पाञ्चालीत्य् उक्ता तद्-देशज-प्रिया
+Rasarnavasudhakara,srs_1.441,240 yathā- parimlānaṃ pīna-stana-jaghana-saṅgād ubhayatas tanor madhyasyāntaḥ parimilanam aprāpya haritam | idaṃ vyasta-nyāsaṃ praśithila-bhujākṣepa-valanaiḥ kṛśāṅgyāḥ santāpaṃ vadati visinī-patra-śayanam,२४० यथा- परिम्लानं पीन-स्तन-जघन-सङ्गाद् उभयतस् तनोर् मध्यस्यान्तः परिमिलनम् अप्राप्य हरितम् । इदं व्यस्त-न्यासं प्रशिथिल-भुजाक्षेप-वलनैः कृशाङ्ग्याः सन्तापं वदति विसिनी-पत्र-शयनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.442,[ratnāvalī 2.12] atrālpa-samāsatva-dīrgha-samāsatva-rūpayoḥ prasāda-sphuṭa-bandhatva-rūpayor aniṣṭhurākṣara-prāyatva-rūpayoḥ pṛthak-padatva-granthilatvayoś ca ubhaya-rīti-dharmayos tulādhṛtayor iva saṃniveśān miśreyaṃ rītiḥ | āndhrī lāṭī ca saurāṣṭrīty ādayo miśra-rītayaḥ | santi tat-tad-deśa-vidvat-priya-miśraṇa-bhedataḥ,[रत्नावली २.१२] अत्राल्प-समासत्व-दीर्घ-समासत्व-रूपयोः प्रसाद-स्फुट-बन्धत्व-रूपयोर् अनिष्ठुराक्षर-प्रायत्व-रूपयोः पृथक्-पदत्व-ग्रन्थिलत्वयोश् च उभय-रीति-धर्मयोस् तुलाधृतयोर् इव संनिवेशान् मिश्रेयं रीतिः । आन्ध्री लाटी च सौराष्ट्रीत्य् आदयो मिश्र-रीतयः । सन्ति तत्-तद्-देश-विद्वत्-प्रिय-मिश्रण-भेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.443,241 ta eva pada-saṅghātās tā evārtha-vibhūtayaḥ | tathāpi navyaṃ bhavati kāvyaṃ grathana-kauśalāt,२४१ त एव पद-सङ्घातास् ता एवार्थ-विभूतयः । तथापि नव्यं भवति काव्यं ग्रथन-कौशलात्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.444,242 tāsāṃ grantha-gaḍutvena lakṣaṇaṃ nocyate mayā | bhojādi-grantha-bandheṣu tad-ākāṅkṣibhir īkṣyatām,२४२ तासां ग्रन्थ-गडुत्वेन लक्षणं नोच्यते मया । भोजादि-ग्रन्थ-बन्धेषु तद्-आकाङ्क्षिभिर् ईक्ष्यताम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.445,243 atha vṛttayaḥ- bhāratī sātvatī caiva kaiśiky ārabhaṭīti ca | catasro vṛttayas tāsām utpattir vakṣyate sphuṭam,२४३ अथ वृत्तयः- भारती सात्वती चैव कैशिक्य् आरभटीति च । चतस्रो वृत्तयस् तासाम् उत्पत्तिर् वक्ष्यते स्फुटम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.446,244 jagaty ekārṇave jāte bhagavān avyayaḥ pumān | bhogi-bhogam adhiṣṭhāya yoga-nidrā-paro' bhavat,२४४ जगत्य् एकार्णवे जाते भगवान् अव्ययः पुमान् । भोगि-भोगम् अधिष्ठाय योग-निद्रा-परोऽ भवत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.447,245 tadā vīrya-madonmattau daityendrau madhu-kaiṭabhau | tarasā devadeveśam āgatau raṇa-kāṅkṣiṇau,२४५ तदा वीर्य-मदोन्मत्तौ दैत्येन्द्रौ मधु-कैटभौ । तरसा देवदेवेशम् आगतौ रण-काङ्क्षिणौ
+Rasarnavasudhakara,srs_1.448,246 vividhaiḥ paruṣair vākyair adhikṣepa-vidhāyinau | muṣṭi-jānu-prahāraiś ca yodhayāmāsatur harim,२४६ विविधैः परुषैर् वाक्यैर् अधिक्षेप-विधायिनौ । मुष्टि-जानु-प्रहारैश् च योधयामासतुर् हरिम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.449,247 tan-nābhi-kamalotpannaḥ prajāpatir abhāṣata | kim etad bhāratī-vṛttir adhunāpi pravartate,२४७ तन्-नाभि-कमलोत्पन्नः प्रजापतिर् अभाषत । किम् एतद् भारती-वृत्तिर् अधुनापि प्रवर्तते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.450,248 tad imau naya durdharṣau nidhanaṃ tvarayā vibho | iti tasya vacaḥ śrutvā nijagāda janārdanaḥ,२४८ तद् इमौ नय दुर्धर्षौ निधनं त्वरया विभो । इति तस्य वचः श्रुत्वा निजगाद जनार्दनः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.451,249 idaṃ kāvya-kriyā-hetor bhāratī nirmitā dhruvam | bhāṣaṇād vākya-bāhulyād bhāratīyaṃ bhaviṣyati,२४९ इदं काव्य-क्रिया-हेतोर् भारती निर्मिता ध्रुवम् । भाषणाद् वाक्य-बाहुल्याद् भारतीयं भविष्यति
+Rasarnavasudhakara,srs_1.452,250 adhunaiva nihanmy etāv ity ābhāṣya vaco hariḥ | nirmalair nirvikāraiś ca sāṅga-hārair manoharaiḥ,२५० अधुनैव निहन्म्य् एताव् इत्य् आभाष्य वचो हरिः । निर्मलैर् निर्विकारैश् च साङ्ग-हारैर् मनोहरैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.453,251 aṅgais tau yodhayāmāsa daityendrau yuddha-śālinau | bhūmi-sthānaka-saṃyogaiḥ pada-kṣepais tathā hareḥ,२५१ अङ्गैस् तौ योधयामास दैत्येन्द्रौ युद्ध-शालिनौ । भूमि-स्थानक-संयोगैः पद-क्षेपैस् तथा हरेः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.454,252 bhūmes tadābhavad bhāras tad-vaśād api bhāratī | valgitaiḥ śārṅgiṇas tatra dīptaiḥ sambhrama-varjitaiḥ,२५२ भूमेस् तदाभवद् भारस् तद्-वशाद् अपि भारती । वल्गितैः शार्ङ्गिणस् तत्र दीप्तैः सम्भ्रम-वर्जितैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.455,253 sattvādhikair bāhu-daṇḍaiḥ sātvatvī vṛttir udgatā | vicitrair aṅga-hāraiś ca helayā sa tadā hariḥ,२५३ सत्त्वाधिकैर् बाहु-दण्डैः सात्वत्वी वृत्तिर् उद्गता । विचित्रैर् अङ्ग-हारैश् च हेलया स तदा हरिः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.456,254 yat tau babandha keśeṣu jātā sā kaiśikī tataḥ | sa-saṃrambhaiḥ savegaiś ca citra-cārī-samutthitaiḥ,२५४ यत् तौ बबन्ध केशेषु जाता सा कैशिकी ततः । स-संरम्भैः सवेगैश् च चित्र-चारी-समुत्थितैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.457,255 niyuddha-karaṇair jātā citrair ārabhaṭī tataḥ | yasmāc citrair aṅgahāraiḥ kṛtaṃ dānava-mardanam,२५५ नियुद्ध-करणैर् जाता चित्रैर् आरभटी ततः । यस्माच् चित्रैर् अङ्गहारैः कृतं दानव-मर्दनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.458,256 tasmād abja-bhuvā loke niyuddha-samayaḥ kṛtaḥ | yaḥ śastrāstrādi-mokṣeṣu nyāyaḥ sa pāribhāṣitaḥ,२५६ तस्माद् अब्ज-भुवा लोके नियुद्ध-समयः कृतः । यः शस्त्रास्त्रादि-मोक्षेषु न्यायः स पारिभाषितः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.459,257 nāṭya-kāvya-kriyā-yoge rasa-bhāva-samāśritaḥ | sa eva samayo dhātrā vṛttir ity eva saṃjñitaḥ,२५७ नाट्य-काव्य-क्रिया-योगे रस-भाव-समाश्रितः । स एव समयो धात्रा वृत्तिर् इत्य् एव संज्ञितः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.460,258 hariṇā tena yad vastu valigitair yādṛśaṃ kṛtam | tadvad eva kṛtā vṛttir dhātrā tasyāṅga-sambhavā,२५८ हरिणा तेन यद् वस्तु वलिगितैर् यादृशं कृतम् । तद्वद् एव कृता वृत्तिर् धात्रा तस्याङ्ग-सम्भवा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.461,259 ṛgvedāc ca yajurvedāt sāmavedād atharvaṇaḥ | bhāraty-ādyā kramāj jātā ity anye tu pracakṣate,२५९ ऋग्वेदाच् च यजुर्वेदात् सामवेदाद् अथर्वणः । भारत्य्-आद्या क्रमाज् जाता इत्य् अन्ये तु प्रचक्षते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.462,260 tatra bhāratī - prayuktatvena bharatair bhāratīti nigadyate | prastāvanopayogitvāt sāṅgaṃ tatraiva lakṣyate,२६० तत्र भारती - प्रयुक्तत्वेन भरतैर् भारतीति निगद्यते । प्रस्तावनोपयोगित्वात् साङ्गं तत्रैव लक्ष्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.463,261 atha sātvatī - sāttvikena guṇenātityāga-śauryādinā yutā | harṣa-pradhānā santyakta-śoka-bhāvā ca yā bhavet,२६१ अथ सात्वती - सात्त्विकेन गुणेनातित्याग-शौर्यादिना युता । हर्ष-प्रधाना सन्त्यक्त-शोक-भावा च या भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.464,262 sātvatī nāma sā vṛttiḥ proktā lakṣaṇa-kovidaiḥ | aṅgāny asyās tu catvāri saṃlāpottāpakāv api | 263 saṅghātyaḥ parivartaś cety eṣāṃ lakṣaṇam ucyate,२६२ सात्वती नाम सा वृत्तिः प्रोक्ता लक्षण-कोविदैः । अङ्गान्य् अस्यास् तु चत्वारि संलापोत्तापकाव् अपि । २६३ सङ्घात्यः परिवर्तश् चेत्य् एषां लक्षणम् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.465,īrṣyā-krodhādibhir bhāvai rasair vīr��dbhutādibhiḥ | 264 parasparaṃ gabhīroktiḥ saṃlāpa iti śabdyate,ईर्ष्या-क्रोधादिभिर् भावै रसैर् वीराद्भुतादिभिः । २६४ परस्परं गभीरोक्तिः संलाप इति शब्द्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.466,"265ab yathānargha-rāghave, rāmaḥ- bandīkṛtya jagad-vijitvara-bhuja-stambhaugha-duḥsañcaraṃ rakṣo-rājam api tvayā vidadhatā sandhyā-samādhi-vratam | pratyakṣīkṛta-kārtavīrya-caritām unmucya revāṃ samaṃ sarvābhir mahiṣībhir ambu-nidhayo viśve' pi vismāpitāḥ","२६५अब् यथानर्घ-राघवे, रामः- बन्दीकृत्य जगद्-विजित्वर-भुज-स्तम्भौघ-दुःसञ्चरं रक्षो-राजम् अपि त्वया विदधता सन्ध्या-समाधि-व्रतम् । प्रत्यक्षीकृत-कार्तवीर्य-चरिताम् उन्मुच्य रेवां समं सर्वाभिर् महिषीभिर् अम्बु-निधयो विश्वेऽ पि विस्मापिताः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.467,(5.44) bālī (vihasya): cirāya rātriṃcara-vīra-cakra- mārāṅka-vaijñānika payśatas tvām | sudhāsadharmāṇam imāṃ ca vācaṃ na śṛṇvatas tṛpyati mānasaṃ me,(५.४४) बाली (विहस्य): चिराय रात्रिंचर-वीर-चक्र- माराङ्क-वैज्ञानिक पय्शतस् त्वाम् । सुधासधर्माणम् इमां च वाचं न शृण्वतस् तृप्यति मानसं मे
+Rasarnavasudhakara,srs_1.468,(5.45) atra dhīrodātta-dhīroddhatayoḥ rāma-bālinoḥ parasparaṃ yuddha-cikīrṣābhiprāya-yogād anyonya-parākramotkarṣa-varṇanāt saṃlāpaḥ | atha utthāpakaḥ - preraṇaṃ yat parasyādau yuddhāyotthāpakas tu saḥ,(५.४५) अत्र धीरोदात्त-धीरोद्धतयोः राम-बालिनोः परस्परं युद्ध-चिकीर्षाभिप्राय-योगाद् अन्योन्य-पराक्रमोत्कर्ष-वर्णनात् संलापः । अथ उत्थापकः - प्रेरणं यत् परस्यादौ युद्धायोत्थापकस् तु सः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.469,"265 yathānargha-rāghave, yathā- nṛpān apratyakṣān kim apavadase nanv ayam ahaṃ śiśu-krīḍā-bhagna-tripura-hara-dhanvā tava puraḥ | ahaṅkāra-krūrārjuna-bhuja-vana-vraścana-kalā- nisṛṣṭārtho bāhuḥ kathaya kataras te paraharatu","२६५ यथानर्घ-राघवे, यथा- नृपान् अप्रत्यक्षान् किम् अपवदसे नन्व् अयम् अहं शिशु-क्रीडा-भग्न-त्रिपुर-हर-धन्वा तव पुरः । अहङ्कार-क्रूरार्जुन-भुज-वन-व्रश्चन-कला- निसृष्टार्थो बाहुः कथय कतरस् ते परहरतु"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.470,(4.56) atra rāmabhadreṇa prāk prahārāya jāmadagnyaḥ prerita ity utthāpakaḥ | atha saṅghātyaḥ - mantra-śaktyārtha-śaktyā vā daiva-śaktyātha pauruṣāt | saṅghasya bhedanaṃ yat tu saṅghātyaḥ sa udāhṛtaḥ,(४.५६) अत्र रामभद्रेण प्राक् प्रहाराय जामदग्न्यः प्रेरित इत्य् उत्थापकः । अथ सङ्घात्यः - मन्त्र-शक्त्यार्थ-शक्त्या वा दैव-शक्त्याथ पौरुषात् । सङ्घस्य भेदनं यत् तु सङ्घात्यः स उदाहृतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.471,"266 mantro naya-prayogaḥ | tasya śaktyā yathā mudrā-rākṣase cāṇakyena śatru-sahāyānāṃ bhedanāt saṅghātyaḥ | artha-śaktyā yathā mahābhārate ādiparvaṇi devais tilottamālakṣaṇenārthena sundopasundayor atisnigdhayor bhedanāt saṅghātyaḥ | daiva-śaktyā, yathā mahāvīra-carite mālyavān- hā vatsāḥ khara-dūṣaṇa-prabhṛtayo vadhyāḥ stha pāpasya me hā hā vatsa vibhīṣaṇa tvam api me kāryeṇa heyaḥ sthitaḥ | hā mad-vatsala vatsa rāvaṇa mahat paśyāmi te saṅkaṭaṃ vatse kekasi hā hatāsmi na cirāt trīn putrakān paśyasi","२६६ मन्त्रो नय-प्रयोगः । तस्य शक्त्या यथा मुद्रा-राक्षसे चाणक्येन शत्रु-सहायानां भेदनात् सङ्घात्यः । अर्थ-शक्त्या यथा महाभारते आदिपर्वणि देवैस् तिलोत्तमालक्षणेनार्थेन सुन्दोपसुन्दयोर् अतिस्निग्धयोर् भेदनात् सङ्घात्यः । दैव-शक्त्या, यथा महावीर-चरिते माल्यवान्- हा वत्साः खर-दूषण-प्रभृतयो वध्याः स्थ पापस्य मे हा हा वत्स विभीषण त्वम् अपि मे कार्येण हेयः स्थितः । हा मद्-वत्सल वत्स रावण महत् पश्यामि ते सङ्कटं वत्से केकसि हा हतास्मि न चिरात् त्रीन् पुत्रकान् पश्यसि"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.472,(ma.vī.ca. 4.11) atra rāghavānukūla-daiva-mohitena mālyavatā khara-dūṣaṇa-triśirasāṃ bhedaḥ saṃvihita iti saṅghātyaḥ | atha parivartakaḥ - pūrvodyuktasya kāryasya parityāgena yad bhavet | kāryāntara-svīkaraṇaṃ jñeyaḥ sa parivartakaḥ,(म.वी.च. ४.११) अत्र राघवानुकूल-दैव-मोहितेन माल्यवता खर-दूषण-त्रिशिरसां भेदः संविहित इति सङ्घात्यः । अथ परिवर्तकः - पूर्वोद्युक्तस्य कार्यस्य परित्यागेन यद् भवेत् । कार्यान्तर-स्वीकरणं ज्ञेयः स परिवर्तकः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.473,267 yathottara-rāma-carite pañcamāṅke kumārau (anyonyaṃ prati)-aho priya-darśanaḥ kumāraḥ | (snehānurāgaṃ vivarṇya) yadṛcchā-saṃvādaḥ kim u guṇa-gaṇānām atiśayaḥ purāṇo vā janmāntara-niviḍa-baddhaḥ paricayaḥ | nijo vā sambandhaḥ kim u vidhivaśāt ko' py avidito mamaitasmin dṛṣṭe hṛdayam avadhānaṃ racayati,२६७ यथोत्तर-राम-चरिते पञ्चमाङ्के कुमारौ (अन्योन्यं प्रति)-अहो प्रिय-दर्शनः कुमारः । (स्नेहानुरागं विवर्ण्य) यदृच्छा-संवादः किम् उ गुण-गणानाम् अतिशयः पुराणो वा जन्मान्तर-निविड-बद्धः परिचयः । निजो वा सम्बन्धः किम् उ विधिवशात् कोऽ प्य् अविदितो ममैतस्मिन् दृष्टे हृदयम् अवधानं रचयति
+Rasarnavasudhakara,srs_1.474,(u.rā.ca. 5.16) atra lavasya candraketoś ca parasparākāra-viśeṣa-sandarśanena raṇa-saṃrambhauddhatya-parihāreṇa vinayārjava-svīkāra-kathanāt parivartakaḥ | atha kaiśikī - nṛtya-gīta-vilāsādi-mṛdu-śṛṅgāra-ceṣṭitaiḥ | samanvitā bhaved vṛttiḥ kaiśikī ślakṣṇa-bhūṣaṇā,(उ.रा.च. ५.१६) अत्र लवस्य चन्द्रकेतोश् च परस्पराकार-विशेष-सन्दर्शनेन रण-संरम्भौद्धत्य-परिहारेण विनयार्जव-स्वीकार-कथनात् परिवर्तकः । अथ कैशिकी - नृत्य-गीत-विलासादि-मृदु-शृङ्गार-चेष्टितैः । समन्विता भवेद् वृत्तिः कैशिकी श्लक्ष्ण-भूषणा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.475,268 aṅgāny asyās tu catvāri narma tat-pūrvakā ime | sphañja-sphoṭau ca garbhaś ca teṣāṃ lakṣaṇam ucyate,२६८ अङ्गान्य् अस्यास् तु चत्वारि नर्म तत्-पूर्वका इमे । स्फञ्ज-स्फोटौ च गर्भश् च तेषां लक्षणम् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.476,269 tatra narma - śṛṅgāra-rasa-bhūyiṣṭhaḥ priya-cittānurañjakaḥ | agrāmyaḥ parihāsas tu narma syāt tat tridhā matam,२६९ तत्र नर्म - शृङ्गार-रस-भूयिष्ठः प्रिय-चित्तानुरञ्जकः । अग्राम्यः परिहासस् तु नर्म स्यात् तत् त्रिधा मतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.477,270 śṛṅgāra-hāsyajaṃ śuddha-hāsyajaṃ bhaya-hāsyajam | śṛṅgāra-hāsyajaṃ narma trividhaṃ parikīrtitam,२७० शृङ्गार-हास्यजं शुद्ध-हास्यजं भय-हास्यजम् । शृङ्गार-हास्यज�� नर्म त्रिविधं परिकीर्तितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.478,271 sambhogecchā-prakaṭanād anurāga-niveśanāt | tathā kṛtāparādhasya priyasya pratibhedanāt | 272 sambhogecchā-prakaṭanaṃ tridhā vāg-veṣa-ceṣṭitaiḥ,२७१ सम्भोगेच्छा-प्रकटनाद् अनुराग-निवेशनात् । तथा कृतापराधस्य प्रियस्य प्रतिभेदनात् । २७२ सम्भोगेच्छा-प्रकटनं त्रिधा वाग्-वेष-चेष्टितैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.479,"273ab tatra vācā sambhogecchā-prakaṭanād, yathā- gacchāmy acyuta darśanena bhavataḥ kiṃ tṛptir utpadyate kiṃ tv evaṃ vijanasthayor hata-janaḥ sambhāvayaty anyathā | ity āmantraṇa-bhaṅgi-sūcita-vṛthāvasthāna-khedālasām āśliṣyan pulakotkarāñcita-tanur gopīṃ hariḥ pātu vaḥ","२७३अब् तत्र वाचा सम्भोगेच्छा-प्रकटनाद्, यथा- गच्छाम्य् अच्युत दर्शनेन भवतः किं तृप्तिर् उत्पद्यते किं त्व् एवं विजनस्थयोर् हत-जनः सम्भावयत्य् अन्यथा । इत्य् आमन्त्रण-भङ्गि-सूचित-वृथावस्थान-खेदालसाम् आश्लिष्यन् पुलकोत्कराञ्चित-तनुर् गोपीं हरिः पातु वः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.480,"(kāvya-prakāśādiṣv apy uddhṛtam) atra nijāvasthāna-vilambanasya vyarthatvaṃ dhīratvādi-sūcakair acyutādi-padair vadantyā tayāpi gopikayā vācā sambhogecchā prakaṭiteti narma | veśena sambhogecchā-prakaṭanād, yathā- abhyudgate śaśini peśala-kānta-dūtī santāpa-saṃvalitamānasa-locanābhiḥ | agrā hi maṇḍana-vidhir viparīta-bhūṣā vinyāsa-hāsita-sakhījanam aṅganābhiḥ","(काव्य-प्रकाशादिष्व् अप्य् उद्धृतम्) अत्र निजावस्थान-विलम्बनस्य व्यर्थत्वं धीरत्वादि-सूचकैर् अच्युतादि-पदैर् वदन्त्या तयापि गोपिकया वाचा सम्भोगेच्छा प्रकटितेति नर्म । वेशेन सम्भोगेच्छा-प्रकटनाद्, यथा- अभ्युद्गते शशिनि पेशल-कान्त-दूती सन्ताप-संवलितमानस-लोचनाभिः । अग्रा हि मण्डन-विधिर् विपरीत-भूषा विन्यास-हासित-सखीजनम् अङ्गनाभिः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.481,"atra viparīta-nyasta-bhūṣaṇa-lakṣaṇena veṣeṇa janitaiḥ sakhī-jana-hāsaiḥ kāminīnāṃ sambhogecchā prakaṭiteti narma || ceṣṭayā sambhogecchā-prakaṭanād, yathā- sāloe cia sūre ghariṇī ghara-sāmiassa ghettūṇa | ṇecchaṃ tassa bi pāe dhubai hasaṃtī hasaṃtassa","अत्र विपरीत-न्यस्त-भूषण-लक्षणेन वेषेण जनितैः सखी-जन-हासैः कामिनीनां सम्भोगेच्छा प्रकटितेति नर्म ॥ चेष्टया सम्भोगेच्छा-प्रकटनाद्, यथा- सालोए चिअ सूरे घरिणी घर-सामिअस्स घेत्तूण । णेच्छं तस्स बि पाए धुबै हसंती हसंतस्स"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.482,(gā.sa. 2.30) [sāloka eva sūrye gṛhiṇī gṛha-svāmino gṛhītvā | necchato' pi pādau dhāvati hasantī hasataḥ ||] atra sūryāstamayāt prāg eva caraṇa-prakṣālana-lakṣaṇayā kriyayā niṣkramaṇa-nivāraṇa-janitena hāsena sambhogecchā-prakaṭanān narma | anurāga-prakāśo' pi bhogecchā-narmavat tridhā,(गा.स. २.३०) [सालोक एव सूर्ये गृहिणी गृह-स्वामिनो गृहीत्वा । नेच्छतोऽ पि पादौ धावति हसन्ती हसतः ॥] अत्र सूर्यास्तमयात् प्राग् एव चरण-प्रक्षालन-लक्षणया क्रियया निष्क्रमण-निवारण-जनितेन हासेन सम्भोगेच्छा-प्रकटनान् नर्म । अनुराग-प्रकाशोऽ पि भोगेच्छा-नर्मवत् त्रिधा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.483,"273cd vācānurāga-nivedanāt, yathā- vayaṃ tathā nāma yathāttha kiṃ vadāmy ayaṃ tv akasmād vikalaḥ kathāntare | kadamba-golākṛtim āśritaḥ kathaṃ viśuddha-mugdhaḥ kula-kanyakā-janaḥ","२७३च्द् वाचानुराग-निवेदनात्, यथा- वयं तथा नाम यथात्थ किं वदाम्य् अयं त्व् अकस्माद् विकलः कथान्तरे । कदम्ब-गोलाकृतिम् आश्रितः कथं विशुद्ध-मुग्धः कुल-कन्यका-जनः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.484,"(mālatī-mādhava 7.1) atra lavaṅgikayā viśuddha-mugdhaḥ kula-kanyakā-jana iti parihāsena madayantikānurāga-nivedanān narma | veṣeṇānurāga-nivedanāt, yathā- autsukyena kṛtatvarā sahabhuvā vyāvartamānā hriyā tais tair bandhu-vadhū-janasya vacanair nītābhimukhyaṃ punaḥ | dṛṣṭvāgre varam ātta-sādhvasa-rasā gaurī nave saṅgame saṃrohat-pulakā hareṇa hasatā śliṣṭā śivāyāstu vaḥ","(मालती-माधव ७.१) अत्र लवङ्गिकया विशुद्ध-मुग्धः कुल-कन्यका-जन इति परिहासेन मदयन्तिकानुराग-निवेदनान् नर्म । वेषेणानुराग-निवेदनात्, यथा- औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना ह्रिया तैस् तैर् बन्धु-वधू-जनस्य वचनैर् नीताभिमुख्यं पुनः । दृष्ट्वाग्रे वरम् आत्त-साध्वस-रसा गौरी नवे सङ्गमे संरोहत्-पुलका हरेण हसता श्लिष्टा शिवायास्तु वः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.485,"(ratnāvalī 1.2)[*6] [*6] quoted above at 1.157. atra pulaka-saṃroha-lakṣaṇa-veṣa-janitena śivasya hasanena gaurī-hṛdayānurāgasya prakāśanān narma | ceṣṭayānurāga-nivedanāt, yathā- kaitavena śayite kutūhalāt pārvatī pratimukhaṃ nipātitam | cakṣur unmiṣati sasmitaṃ priye vidyud āhatam iva","(रत्नावली १.२)[*६] [*६] क़ुओतेद् अबोवे अत् १.१५७. अत्र पुलक-संरोह-लक्षण-वेष-जनितेन शिवस्य हसनेन गौरी-हृदयानुरागस्य प्रकाशनान् नर्म । चेष्टयानुराग-निवेदनात्, यथा- कैतवेन शयिते कुतूहलात् पार्वती प्रतिमुखं निपातितम् । चक्षुर् उन्मिषति सस्मितं प्रिये विद्युद् आहतम् इव"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.486,[ku.saṃ. 8.3] atra pati-mukha-darśana-kriyā-janitena śivasya hāsena gaurī-hṛdayānurāga-nivedanān narma | priyāparādha-nirbhedo' py uktas tredhā tathā budhaiḥ,[कु.सं. ८.३] अत्र पति-मुख-दर्शन-क्रिया-जनितेन शिवस्य हासेन गौरी-हृदयानुराग-निवेदनान् नर्म । प्रियापराध-निर्भेदोऽ प्य् उक्तस् त्रेधा तथा बुधैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.487,"274ab vācā priyāparādha-nirbhedād, yathā mālavikāgnimitre prathamāṅke' nte devī- jai rāa-kajjesu īrisī ṇiuṇadā ayya-uttassa tadā sohaṇaṃ habe | (yadi rāja-kāryeṣu īdṛśī nipuṇatā ārya-putrasya, tadā śobhanaṃ bhavet |)","२७४अब् वाचा प्रियापराध-निर्भेदाद्, यथा मालविकाग्निमित्रे प्रथमाङ्केऽ न्ते देवी- जै राअ-कज्जेसु ईरिसी णिउणदा अय्य-उत्तस्स तदा सोहणं हबे । (यदि राज-कार्येषु ईदृशी निपुणता आर्य-पुत्रस्य, तदा शोभनं भवेत् ।)"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.488,"atra īdṛśī nipuṇatā yadīti caturokti-parihāsena tvayaiva mālavikā-darśanena nāṭyācaryayor vivādaḥ saṃvihita iti priyāparādhoghāṭanān narma | veṣeṇa priyāparādha-nirbhedād, yathā- ālepaḥ kriyatām ayaṃ druta-gati-svedair ivārdraṃ vapus tan-mālyaṃ vyapanīyatāṃ ravi-kara-sparśair ivāmarditam | ity uktāny atidhīrayā dayitayā smerānanāmbhoruhaṃ cāṭūktāni bhavanti hanta kṛtināṃ modāya bhogād api","अत्र ईदृशी निपुणता यदीति चतुरोक्ति-परिहासेन त्वयैव मालविका-दर्शनेन नाट्याचर्ययोर् वि��ादः संविहित इति प्रियापराधोघाटनान् नर्म । वेषेण प्रियापराध-निर्भेदाद्, यथा- आलेपः क्रियताम् अयं द्रुत-गति-स्वेदैर् इवार्द्रं वपुस् तन्-माल्यं व्यपनीयतां रवि-कर-स्पर्शैर् इवामर्दितम् । इत्य् उक्तान्य् अतिधीरया दयितया स्मेराननाम्भोरुहं चाटूक्तानि भवन्ति हन्त कृतिनां मोदाय भोगाद् अपि"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.489,"atra svedodgama-mālya-mlānatvayor druta-gamana-ravi-kara-sparśa-rūpa-kāraṇāsatyatva-kathana-rūpeṇa parihasanena sapatnī-sambhoga-rūpa-priyāparādha-nirbhedanān narma | ceṣṭayā priyāparādha-nirbhedād, yathā- lolad-bhrū-latayā vipakṣa-dig-upanyāse' vadhūtaṃ śiras tad-vṛttānta-nirīkṣaṇe kṛta-namaskāro vilakṣaḥ sthitaḥ | kopāt tāmra-kapola-bhittini mukhe dṛṣṭyā gataḥ pādayor utsṛṣṭo guru-sannidhāv api vidhir dvābhyāṃ na kālocitaḥ","अत्र स्वेदोद्गम-माल्य-म्लानत्वयोर् द्रुत-गमन-रवि-कर-स्पर्श-रूप-कारणासत्यत्व-कथन-रूपेण परिहसनेन सपत्नी-सम्भोग-रूप-प्रियापराध-निर्भेदनान् नर्म । चेष्टया प्रियापराध-निर्भेदाद्, यथा- लोलद्-भ्रू-लतया विपक्ष-दिग्-उपन्यासेऽ वधूतं शिरस् तद्-वृत्तान्त-निरीक्षणे कृत-नमस्कारो विलक्षः स्थितः । कोपात् ताम्र-कपोल-भित्तिनि मुखे दृष्ट्या गतः पादयोर् उत्सृष्टो गुरु-सन्निधाव् अपि विधिर् द्वाभ्यां न कालोचितः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.490,(amaru 79) atha vilakṣa-sthiti-śirodhūnana-ceṣṭayā priyāparādha-nirbhedanān narma | atha śuddha-hāsyajam - śuddha-hāsyajam apy uktaṃ tadvad eva tridhā budhaiḥ,(अमरु ७९) अथ विलक्ष-स्थिति-शिरोधूनन-चेष्टया प्रियापराध-निर्भेदनान् नर्म । अथ शुद्ध-हास्यजम् - शुद्ध-हास्यजम् अप्य् उक्तं तद्वद् एव त्रिधा बुधैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.491,"274cd tatra vācā śuddha-hāsyajaṃ, yathā- arciṣmanti vidārya vaktra-kuharāṇyā sṛkkato vāsukes tarjanyā viṣa-karburān gaṇayataḥ saṃspṛśya dantāṅkurān | ekaṃ trīṇi navāṣṭa sapta ṣaḍ iti vyastāsta-saṃkhyā-kramā vācaḥ śakti-dharasya śaiśava-kalāḥ kurvantu vo maṅgalam","२७४च्द् तत्र वाचा शुद्ध-हास्यजं, यथा- अर्चिष्मन्ति विदार्य वक्त्र-कुहराण्या सृक्कतो वासुकेस् तर्जन्या विष-कर्बुरान् गणयतः संस्पृश्य दन्ताङ्कुरान् । एकं त्रीणि नवाष्ट सप्त षड् इति व्यस्तास्त-संख्या-क्रमा वाचः शक्ति-धरस्य शैशव-कलाः कुर्वन्तु वो मङ्गलम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.492,"(daśarūpāvaloke' py uddhṛtam idam | bāṇasyeti sūkti-muktāvalau) veṣeṇa śuddha-hāsyajaṃ, yathā- snāyu-nyāsa-nibaddha-kīka-satanuṃ nṛtyantam ālokya māṃ cāmuṇḍā-karatāla-kuṭṭita-layaṃ vṛtte vivāhotsave | hrī-mudrām apanudya yad vihasitaṃ devyā samaṃ śambhunā tenādyāpi mayi prabhuḥ sa jagatām āste prasādonmukhaḥ","(दशरूपावलोकेऽ प्य् उद्धृतम् इदम् । बाणस्येति सूक्ति-मुक्तावलौ) वेषेण शुद्ध-हास्यजं, यथा- स्नायु-न्यास-निबद्ध-कीक-सतनुं नृत्यन्तम् आलोक्य मां चामुण्डा-करताल-कुट्टित-लयं वृत्ते विवाहोत्सवे । ह्री-मुद्राम् अपनुद्य यद् विहसितं देव्या समं शम्भुना तेनाद्यापि मयि प्रभुः स ज���ताम् आस्ते प्रसादोन्मुखः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.493,"(bā.rā. 2.1) atra bhṛṅgi-riṭi-veṣeṇa śivayor hasitāvirbhāvāc chuddha-hāsyajam | ceṣṭayā śuddha-hāsyajaṃ, yathā- devyā līlālapita-madhuraṃ lāsyam ullāsayantyā yaḥ śṛṅgāro rahasi purataḥ patyur āviṣkṛto' bhūt | yuṣmān avyāt tad-upajanitaṃ hāsyam ambānukārī krīḍā-nṛtyair vikaṭa-gatibhir vyañjayan kuñjarāsyaḥ","(बा.रा. २.१) अत्र भृङ्गि-रिटि-वेषेण शिवयोर् हसिताविर्भावाच् छुद्ध-हास्यजम् । चेष्टया शुद्ध-हास्यजं, यथा- देव्या लीलालपित-मधुरं लास्यम् उल्लासयन्त्या यः शृङ्गारो रहसि पुरतः पत्युर् आविष्कृतोऽ भूत् । युष्मान् अव्यात् तद्-उपजनितं हास्यम् अम्बानुकारी क्रीडा-नृत्यैर् विकट-गतिभिर् व्यञ्जयन् कुञ्जरास्यः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.494,atha bhaya-hāsyajam - hāsyād bhayena janitāj janitaṃ bhaya-hāsyajam | tad dvidhā mukham aṅgaṃ tu tad dvayaṃ pūrvavat tridhā,अथ भय-हास्यजम् - हास्याद् भयेन जनिताज् जनितं भय-हास्यजम् । तद् द्विधा मुखम् अङ्गं तु तद् द्वयं पूर्ववत् त्रिधा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.495,"275 mukhyaṃ bhaya-hāsyajaṃ, yathā- kṣetrādhīśa-śunā navena vikṛtākāraika-vidveṣiṇā ghorārāvam abhidrutasya vikaṭaiḥ paścāt padair gacchataḥ | pā pā pāhi phahīti satvarataraṃ vyastākṣaraṃ jalpato dṛṣṭvā bhṛṅgiriṭer daśāṃ paśupatiḥ smerānanaḥ pātu vaḥ","२७५ मुख्यं भय-हास्यजं, यथा- क्षेत्राधीश-शुना नवेन विकृताकारैक-विद्वेषिणा घोरारावम् अभिद्रुतस्य विकटैः पश्चात् पदैर् गच्छतः । पा पा पाहि फहीति सत्वरतरं व्यस्ताक्षरं जल्पतो दृष्ट्वा भृङ्गिरिटेर् दशां पशुपतिः स्मेराननः पातु वः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.496,"atra bhṛṅgiriṭer vikṛtākāreṇa vikaṭa-paścād-gamanena pāhi pāhi pāhīty atra varṇa-vyatyāsa-bhāṣaṇena janitasya paśupati-hāsasyānya-rasānaṅgatayā mukhyaṃ bhaya-hāsyajam | vācā anya-rasāṅgaṃ bhaya-hāsyajaṃ, yathā ratnāvalyām- vidūṣakaḥ-kahaṃṇa kido pasādo devīe ja ajjaṃ biakkhada-sarīrā ciṭṭhahma | (kathaṃ na kṛtaḥ prasādo devyā yad adyāpy akṣata-śarīrās tiṣṭhāmaḥ |) rājā (sa-smitam)-dhiṅ mūrkha ! kim evam upahasasi ? tvat-kṛta evāyam āpatito' smākam anartha-kramaḥ | (3.14ad)","अत्र भृङ्गिरिटेर् विकृताकारेण विकट-पश्चाद्-गमनेन पाहि पाहि पाहीत्य् अत्र वर्ण-व्यत्यास-भाषणेन जनितस्य पशुपति-हासस्यान्य-रसानङ्गतया मुख्यं भय-हास्यजम् । वाचा अन्य-रसाङ्गं भय-हास्यजं, यथा रत्नावल्याम्- विदूषकः-कहंण किदो पसादो देवीए ज अज्जं बिअक्खद-सरीरा चिट्ठह्म । (कथं न कृतः प्रसादो देव्या यद् अद्याप्य् अक्षत-शरीरास् तिष्ठामः ।) राजा (स-स्मितम्)-धिङ् मूर्ख ! किम् एवम् उपहससि ? त्वत्-कृत एवायम् आपतितोऽ स्माकम् अनर्थ-क्रमः । (३.१४अद्)"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.497,"veṣeṇa, yathā- kalyāṇa-dāyi bhavato' stu pināka-pāṇi- pāṇi-grahe bhujaga-kaṅkaṇa-bhīṣitāyāḥ | sambhrānta-dṛṣṭi sahasaiva namaḥ śivāyety ardhokti-sasmita-nataṃ mukham ambikāyāḥ","वेषेण, यथा- कल्याण-दायि भवतोऽ स्तु पिनाक-पाणि- पाणि-ग्रहे भुजग-कङ्कण-भीषितायाः । सम्भ्रान्त-दृष्टि सहसैव नमः शिवायेत्य् अर्धोक्ति-सस्मित-नतं मुखम् अम��बिकायाः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.498,"(rasa-kalikāyām apy uddhṛtam idam, 23 puṭe) atra bhujaga-kaṅkaṇa-lakṣaṇena veṣeṇa janitasya pārvatī-bhaya-hāsyāsya śṛṅgārāṅgatayā kathanāt tad idam aṅgaṃ bhaya-hāsyajam | ceṣṭayā, yathā- prahlāda-vatsala vayaṃ bibhimo vihārād asmād iti dhvanita-narmasu gopikāsu | līlā-mṛdu stana-taṭeṣu nakhāṅkurāṇi vyāpārayann avatu vaḥ śikhi-piccha-mauliḥ","(रस-कलिकायाम् अप्य् उद्धृतम् इदम्, २३ पुटे) अत्र भुजग-कङ्कण-लक्षणेन वेषेण जनितस्य पार्वती-भय-हास्यास्य शृङ्गाराङ्गतया कथनात् तद् इदम् अङ्गं भय-हास्यजम् । चेष्टया, यथा- प्रह्लाद-वत्सल वयं बिभिमो विहाराद् अस्माद् इति ध्वनित-नर्मसु गोपिकासु । लीला-मृदु स्तन-तटेषु नखाङ्कुराणि व्यापारयन्न् अवतु वः शिखि-पिच्छ-मौलिः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.499,atra nakhāṅkura-vyāpāreṇa janitasya gopikā-hasitasya prahlāda-vatsaleti caturokti-rūpasya śṛṅgārāṅgatayā tad idam aṅgaṃ bhaya-hāsyajam | agrāmya-narma-nirmāṇa-vedinā siṃha-bhūbhujā | narmāṣṭādaśadhā bhinnam eva sphuṭam udāhṛtam,अत्र नखाङ्कुर-व्यापारेण जनितस्य गोपिका-हसितस्य प्रह्लाद-वत्सलेति चतुरोक्ति-रूपस्य शृङ्गाराङ्गतया तद् इदम् अङ्गं भय-हास्यजम् । अग्राम्य-नर्म-निर्माण-वेदिना सिंह-भूभुजा । नर्माष्टादशधा भिन्नम् एव स्फुटम् उदाहृतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.500,276 atha narma-sphañjaḥ - narma-sphañjaḥ sukhodyogo bhayānto nava-saṅgame,२७६ अथ नर्म-स्फञ्जः - नर्म-स्फञ्जः सुखोद्योगो भयान्तो नव-सङ्गमे
+Rasarnavasudhakara,srs_1.501,277ab yathā- apeta-vyāhāraṃ dhuta-vividha-śilpa-vyatikaraṃ kara-sparśārambha-prakalita-dukūlānta-śayanam | muhur baddhotkampaṃ diśi diśi muhuḥ prerita-dṛśor ahalyā-sutrāmṇoḥ kṣaṇikam iva tat saṅgatam abhūt,२७७अब् यथा- अपेत-व्याहारं धुत-विविध-शिल्प-व्यतिकरं कर-स्पर्शारम्भ-प्रकलित-दुकूलान्त-शयनम् । मुहुर् बद्धोत्कम्पं दिशि दिशि मुहुः प्रेरित-दृशोर् अहल्या-सुत्राम्णोः क्षणिकम् इव तत् सङ्गतम् अभूत्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.502,(sarasvatī-kaṇṭhābharaṇe' py uddhṛtam idam) atha narma-sphoṭaḥ - narma-sphoṭas tu bhāvāṃśaiḥ sūcito' lpa-raso bhavet | 277cd anyais tv akāṇḍe sambhoga-viccheda iti gīyate,(सरस्वती-कण्ठाभरणेऽ प्य् उद्धृतम् इदम्) अथ नर्म-स्फोटः - नर्म-स्फोटस् तु भावांशैः सूचितोऽ ल्प-रसो भवेत् । २७७च्द् अन्यैस् त्व् अकाण्डे सम्भोग-विच्छेद इति गीयते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.503,278ab ādyo yathā- snigdhaṃ vīkṣitam anyato' pi nayane yat prerayantyā tayā yātaṃ yac ca nitambayor gurutayā mandaṃ vilāsād iva | mā gā ity uparuddhayā yad api sā sāsūyam uktā sakhī sarvaṃ tat kila mat-parāyaṇam aho kāmī svatāṃ paśyatī,२७८अब् आद्यो यथा- स्निग्धं वीक्षितम् अन्यतोऽ पि नयने यत् प्रेरयन्त्या तया यातं यच् च नितम्बयोर् गुरुतया मन्दं विलासाद् इव । मा गा इत्य् उपरुद्धया यद् अपि सा सासूयम् उक्ता सखी सर्वं तत् किल मत्-परायणम् अहो कामी स्वतां पश्यती
+Rasarnavasudhakara,srs_1.504,"atra sarvaṃ tat kilety aniścayenānurāgasya svalpa-mātra-sūcanayā narma-sphoṭatvam | dvitīyo, yathā- prāptā katham api daivāt kaṇṭham anītaiva sā prakaṭa-rāgā | ratnāvalīva kāntā mama hastād bhraṃśitā bhavatā","अत्र सर्वं तत् किलेत्य् अनिश्चयेनानुरागस्य स्वल्प-मात्र-सूचनया नर्म-स्फोटत्वम् । द्वितीयो, यथा- प्राप्ता कथम् अपि दैवात् कण्ठम् अनीतैव सा प्रकट-रागा । रत्नावलीव कान्ता मम हस्ताद् भ्रंशिता भवता"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.505,(ratnāvalī 2.18) atra vidūṣaka-vākya sūcita-devī-śaṅkā-visṛṣṭa-sāgarikā-hastena rājñā akāṇḍe tvayā sambhoga-bhaṅgaḥ kṛta ity uktatvāt narma-sphoṭaḥ | atha narma-garbhaḥ- netur vā nāyikāyā vā vyāpāraḥ svārtha-siddhaye | 278cd pracchādana-paro yas tu narma-garbhaḥ sa kīrtitaḥ,(रत्नावली २.१८) अत्र विदूषक-वाक्य सूचित-देवी-शङ्का-विसृष्ट-सागरिका-हस्तेन राज्ञा अकाण्डे त्वया सम्भोग-भङ्गः कृत इत्य् उक्तत्वात् नर्म-स्फोटः । अथ नर्म-गर्भः- नेतुर् वा नायिकाया वा व्यापारः स्वार्थ-सिद्धये । २७८च्द् प्रच्छादन-परो यस् तु नर्म-गर्भः स कीर्तितः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.506,279ab yathā- śriyo māna-glāner anuśaya-vikalpaiḥ smita-mukhe sakhī-varge gūḍhaṃ kṛtavasatir utthāya sahasā | samaneṣye dhūrtaṃ tam aham iti jalpan nata-mukhīṃ priyāntām āliṅgan harir arati-khedaṃ haratu vaḥ,२७९अब् यथा- श्रियो मान-ग्लानेर् अनुशय-विकल्पैः स्मित-मुखे सखी-वर्गे गूढं कृतवसतिर् उत्थाय सहसा । समनेष्ये धूर्तं तम् अहम् इति जल्पन् नत-मुखीं प्रियान्ताम् आलिङ्गन् हरिर् अरति-खेदं हरतु वः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.507,atra kupitāyāḥ śriyaḥ prasādanārthaṃ puruṣottamena pracchanna-sthityādi-rūpo vyāpāraḥ kṛta ity ayaṃ narma-garbhaḥ | pūrva-sthito vipadyeta nāyako yatra cāparas tiṣṭhet | 279cd tam apīha narma-garbhaṃ pravadati bharato hi nāṭya-veda-guruḥ,अत्र कुपितायाः श्रियः प्रसादनार्थं पुरुषोत्तमेन प्रच्छन्न-स्थित्यादि-रूपो व्यापारः कृत इत्य् अयं नर्म-गर्भः । पूर्व-स्थितो विपद्येत नायको यत्र चापरस् तिष्ठेत् । २७९च्द् तम् अपीह नर्म-गर्भं प्रवदति भरतो हि नाट्य-वेद-गुरुः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.508,280ab yathā- mayena nirmitāṃ laṅkāṃ labdhvā mandodarīm api | reme mūrtāṃ daśagrīva-lakṣmīm iva vibhīṣaṇaḥ,२८०अब् यथा- मयेन निर्मितां लङ्कां लब्ध्वा मन्दोदरीम् अपि । रेमे मूर्तां दशग्रीव-लक्ष्मीम् इव विभीषणः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.509,(sarasvatī-kaṇṭhābharaṇe' py uddhṛtam idam) atra rāvaṇe vipanne tat-padābhiṣiktena vibhīṣaṇena mandodaryādiṣu tad ucitaṃ karma nirmitam ity ayaṃ narma-garbhaḥ | kecit tv etad ārabhaṭī-bhedaṃ saṅkṣiptim āhuḥ | tatra mūlaṃ na jānīmaḥ | athārabhaṭī - māyendra-jāla-pracurāṃ citra-yuddha-kriyā-mayīm | 280cd chedyair bhedyaiḥ plutair yuktāṃ vṛttim ārabhaṭīṃ viduḥ,(सरस्वती-कण्ठाभरणेऽ प्य् उद्धृतम् इदम्) अत्र रावणे विपन्ने तत्-पदाभिषिक्तेन विभीषणेन मन्दोदर्यादिषु तद् उचितं कर्म निर्मितम् इत्य् अयं नर्म-गर्भः । केचित् त्व् एतद् आरभटी-भेदं सङ्क्षिप्तिम् आहुः । तत्र मूलं न जानीमः । अथारभटी - मायेन्द्र-जाल-प्रचुरां चित्र-युद्ध-क्रिया-मयीम् । २८०च्द् छेद्यैर् भेद्यैः प्लुतैर् युक्तां वृत्तिम् आरभटीं विदुः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.510,aṅgāny asyās tu catvāri saṅkṣiptir avapātanam | 281vastūtthāpana-samphe��āv iti pūrve babhāṣire,अङ्गान्य् अस्यास् तु चत्वारि सङ्क्षिप्तिर् अवपातनम् । २८१वस्तूत्थापन-सम्फेटाव् इति पूर्वे बभाषिरे
+Rasarnavasudhakara,srs_1.511,tatra saṅkṣiptiḥ - saṅkṣipta-vastu-viṣayā yā māyāśilpa-yojitā | 282 sā saṅkṣiptir iti proktā bharatena mahātmanā,तत्र सङ्क्षिप्तिः - सङ्क्षिप्त-वस्तु-विषया या मायाशिल्प-योजिता । २८२ सा सङ्क्षिप्तिर् इति प्रोक्ता भरतेन महात्मना
+Rasarnavasudhakara,srs_1.512,283ab yathā anargha-rāghave- nīto dūraṃ kanaka-hariṇa-cchadmanā rāmabhadraḥ paścād enaṃ drutam anusaraty eṣa vatsaḥ kaniṣṭhaḥ | bibhyad bibhyat praviśati tataḥ parṇaśālāṃ ca bhikṣur dhig dhik kaṣṭaṃ prathayati nnijām ākṛtiṃ rāvaṇo' yam,२८३अब् यथा अनर्घ-राघवे- नीतो दूरं कनक-हरिण-च्छद्मना रामभद्रः पश्चाद् एनं द्रुतम् अनुसरत्य् एष वत्सः कनिष्ठः । बिभ्यद् बिभ्यत् प्रविशति ततः पर्णशालां च भिक्षुर् धिग् धिक् कष्टं प्रथयति न्निजाम् आकृतिं रावणोऽ यम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.513,(5.7) atra bahu-vidhāno māyānāṃ saṅkṣepeṇa kathanāt saṅkṣiptiḥ | vadanty anye tu tāṃ netur avasthāntara-saṅgatim,(५.७) अत्र बहु-विधानो मायानां सङ्क्षेपेण कथनात् सङ्क्षिप्तिः । वदन्त्य् अन्ये तु तां नेतुर् अवस्थान्तर-सङ्गतिम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.514,283cd yathā- yad-artham asmābhir asi prakoptais tad adya dṛṣṭvā tava dhāma vaiṣṇavam | viśīrṇa-garvāmayam asmad-āntaraṃ cirasya kañcil laghimānam aśnute,२८३च्द् यथा- यद्-अर्थम् अस्माभिर् असि प्रकोप्तैस् तद् अद्य दृष्ट्वा तव धाम वैष्णवम् । विशीर्ण-गर्वामयम् अस्मद्-आन्तरं चिरस्य कञ्चिल् लघिमानम् अश्नुते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.515,(a.rā. 4.59) atra rāmabhadra-sahavāsena parihṛta-dhīroddhata-vikārasya jāmadagnyasya dhīra-śāntāvasthā-parigrahāt saṅkṣiptir iti | parivartaka-bhedatvāt tad upekṣāmahe vayam,(अ.रा. ४.५९) अत्र रामभद्र-सहवासेन परिहृत-धीरोद्धत-विकारस्य जामदग्न्यस्य धीर-शान्तावस्था-परिग्रहात् सङ्क्षिप्तिर् इति । परिवर्तक-भेदत्वात् तद् उपेक्षामहे वयम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.516,284ab athāvapātanam - vibhrāntir avapātaḥ syāt praveśa-drava-vidravaiḥ,२८४अब् अथावपातनम् - विभ्रान्तिर् अवपातः स्यात् प्रवेश-द्रव-विद्रवैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.517,284cd yathā - hṛtvā śantanu-nandanasya turagān sūtaṃ kurūṇāṃ guroś chittvā droṇa-sutasya kārmuka-latāṃ kṛtvā visaṃjñaṃ kṛpam | karṇasyāpi rathaṃ vidārya kaṇaśo vidrāvya cānyad balaṃ tvat-putro bhaya-vidravat-kurupateḥ panthānam anvety ayam,२८४च्द् यथा - हृत्वा शन्तनु-नन्दनस्य तुरगान् सूतं कुरूणां गुरोश् छित्त्वा द्रोण-सुतस्य कार्मुक-लतां कृत्वा विसंज्ञं कृपम् । कर्णस्यापि रथं विदार्य कणशो विद्राव्य चान्यद् बलं त्वत्-पुत्रो भय-विद्रवत्-कुरुपतेः पन्थानम् अन्वेत्य् अयम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.518,(dhanañjaya-vijaya 67) atha vastūtthāpanam - tad-vastūtthāpanaṃ yat tu vastu māyopakalpitam,(धनञ्जय-विजय ६७) अथ वस्तूत्थापनम् - तद्-वस्तूत्थापनं यत् तु वस्तु मायोपकल्पितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.519,285ab yathā- māyā-cuñcur athendrajid raṇa-mukhe khaḍgena dīnānāṃ saumitre drutam āryaputra cakitāṃ māṃ pāhi pāhīti ca | krośantīṃ vyathitāśayāṃ hanumatā mā meti santarjitaḥ kaṇṭhe kaitava-maithilīṃ kupita-dhīś ciccheda tucchāśayaḥ,२८५अब् यथा- माया-चुञ्चुर् अथेन्द्रजिद् रण-मुखे खड्गेन दीनानां सौमित्रे द्रुतम् आर्यपुत्र चकितां मां पाहि पाहीति च । क्रोशन्तीं व्यथिताशयां हनुमता मा मेति सन्तर्जितः कण्ठे कैतव-मैथिलीं कुपित-धीश् चिच्छेद तुच्छाशयः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.520,atra nikumbhilāyām abhicāraṃ cikīrṣuṇā indrajitā rāghavādi-buddhi-pramoṣaṇārthaṃ māyā-kalpita-maithilī-kaṇṭha-khaṇḍanaṃ kṛtam iti vastūtthāpanam | atha sampheṭaḥ - sampheṭas tu samāghātaḥ kruddha-saṃrabdhayor dvayoḥ,अत्र निकुम्भिलायाम् अभिचारं चिकीर्षुणा इन्द्रजिता राघवादि-बुद्धि-प्रमोषणार्थं माया-कल्पित-मैथिली-कण्ठ-खण्डनं कृतम् इति वस्तूत्थापनम् । अथ सम्फेटः - सम्फेटस् तु समाघातः क्रुद्ध-संरब्धयोर् द्वयोः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.521,285cd yathā - anyonya-sūtonmathanād abhūtāṃ tāv eva sūtau rathinau ca kaucit | vyaśvau gadā-vyāyata-samprahārau bhagnāyudhau bāhu-vimarda-niṣṭhau,२८५च्द् यथा - अन्योन्य-सूतोन्मथनाद् अभूतां ताव् एव सूतौ रथिनौ च कौचित् । व्यश्वौ गदा-व्यायत-सम्प्रहारौ भग्नायुधौ बाहु-विमर्द-निष्ठौ
+Rasarnavasudhakara,srs_1.522,(ra.vaṃ. 7.52) āsāṃ ca madhye vṛttīnāṃ śabda-vṛttis tu bhāratī | tisro' rtha-vṛttayaḥ śeṣās tac-catasro hi vṛttayaḥ,(र.वं. ७.५२) आसां च मध्ये वृत्तीनां शब्द-वृत्तिस् तु भारती । तिस्रोऽ र्थ-वृत्तयः शेषास् तच्-चतस्रो हि वृत्तयः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.523,286 anye tu miśraṇād āsāṃ miśrāṃ vṛttiṃ ca pañcamīm | aśeṣa-rasa-sāmānyāṃ manyante lakṣayanti ca,२८६ अन्ये तु मिश्रणाद् आसां मिश्रां वृत्तिं च पञ्चमीम् । अशेष-रस-सामान्यां मन्यन्ते लक्षयन्ति च
+Rasarnavasudhakara,srs_1.524,287 yathā- yatrārabhaṭy-ādi-gaṇāḥ samantā miśratvam āśritya mithaḥ prathante | miśreti tāṃ vṛttim uśanti dhīrāḥ sādhāraṇīm artha-catuṣṭayasya,२८७ यथा- यत्रारभट्य्-आदि-गणाः समन्ता मिश्रत्वम् आश्रित्य मिथः प्रथन्ते । मिश्रेति तां वृत्तिम् उशन्ति धीराः साधारणीम् अर्थ-चतुष्टयस्य
+Rasarnavasudhakara,srs_1.525,"(śṛ.pra. 12) iti | tan vicāra-saham | kutaḥ ? tat kiṃ vṛtti-dharmāṇāṃ miśraṇam aikya-rūpeṇa nyūnādhika-bhāvena vā | na prathamaḥ avaiṣamyeṇa miśraṇābhāvāt | tathā miśraṇe tu miśra-vṛtti-vyaṅgyo raso' pi miśro nyūnādhikaḥ prasajyeta | vṛttīnāṃca rasa-viśeṣa-niyamasya vakṣyamāṇatvāt | nanu miśrā vṛttiḥ sarva-rasa-sādhāraṇīti cet, na | bhāratyā vṛttyā apahṛta-viṣayatvāt | mūla-pramāṇābhāvena svokti-mātratvāc ca | nāpi dvitīyaḥ | vaiṣamyeṇa vṛtti-guṇānāṃ miśraṇe yatra yad-vṛtti-pratyabhijñā-hetu-bhūtā bahavo guṇā lakṣyante tatra saiva vṛttir iti niścayāt | nanu, tatra prakaraṇādi-vaśena rasa-viśeṣa-vyaktir iti cet tarhi prastuta-rasānurodhenaiva vṛtti-viśeṣa-nirdhāraṇam apy aṅgīkartavyam eva | tathā ca bharataḥ- bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttir vṛttir eva vā | sarveṣāṃ samavetānāṃ rūpaṃ yasya bhaved bahu | sa mantavyo rasaḥ sthāyī śeṣāḥ sañcāriṇo matāḥ","(शृ.प्र. १२) इति । तन् विचार-सहम् । कुतः ? तत् किं वृत्ति-धर्माणां मिश्रणम् ऐक्य-रूपेण न्यूनाधिक-भावेन वा । न प्रथमः अवैषम्येण मिश्रणाभावात् । तथा मिश्रणे तु मिश्र-वृत्ति-व्यङ्ग्यो रसोऽ पि मि��्रो न्यूनाधिकः प्रसज्येत । वृत्तीनांच रस-विशेष-नियमस्य वक्ष्यमाणत्वात् । ननु मिश्रा वृत्तिः सर्व-रस-साधारणीति चेत्, न । भारत्या वृत्त्या अपहृत-विषयत्वात् । मूल-प्रमाणाभावेन स्वोक्ति-मात्रत्वाच् च । नापि द्वितीयः । वैषम्येण वृत्ति-गुणानां मिश्रणे यत्र यद्-वृत्ति-प्रत्यभिज्ञा-हेतु-भूता बहवो गुणा लक्ष्यन्ते तत्र सैव वृत्तिर् इति निश्चयात् । ननु, तत्र प्रकरणादि-वशेन रस-विशेष-व्यक्तिर् इति चेत् तर्हि प्रस्तुत-रसानुरोधेनैव वृत्ति-विशेष-निर्धारणम् अप्य् अङ्गीकर्तव्यम् एव । तथा च भरतः- भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर् वृत्तिर् एव वा । सर्वेषां समवेतानां रूपं यस्य भवेद् बहु । स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सञ्चारिणो मताः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.526,(nā.śā. 7.119-120) iti | athaitāsāṃ rasa-niyamaḥ- kaiśikī syāt tu śṛṅgāre rase vīre tu sātvatī | radura-bībhatsayor vṛttir niyatārabhaṭī punaḥ | 288 śṛṅgārādiṣu sarveṣu raseṣv iṣṭaiva bhāratī,(ना.शा. ७.११९-१२०) इति । अथैतासां रस-नियमः- कैशिकी स्यात् तु शृङ्गारे रसे वीरे तु सात्वती । रदुर-बीभत्सयोर् वृत्तिर् नियतारभटी पुनः । २८८ शृङ्गारादिषु सर्वेषु रसेष्व् इष्टैव भारती
+Rasarnavasudhakara,srs_1.527,289ab etac ca śṛṅgārādi-grahaṇaṃ taj-janyānāṃ hāsyādīnām apy upalakṣaṇam | ataś ca śṛṅgāra-hāsyayoḥ kaiśikī | vīrādbhutayoḥ sāttvatī | raudra-karuṇayor bībhatsa-bhayānakayoś ca ārabhaṭīti niyamaḥ pratīyate | tathā ca bharataḥ- śṛṅgāraṃ caiva hāsyaṃ ca vṛttiḥ syāt kaiśikī śritā | sāttvatī nāma vijñeyā raudra-vīrādbhutāśrayā,२८९अब् एतच् च शृङ्गारादि-ग्रहणं तज्-जन्यानां हास्यादीनाम् अप्य् उपलक्षणम् । अतश् च शृङ्गार-हास्ययोः कैशिकी । वीराद्भुतयोः सात्त्वती । रौद्र-करुणयोर् बीभत्स-भयानकयोश् च आरभटीति नियमः प्रतीयते । तथा च भरतः- शृङ्गारं चैव हास्यं च वृत्तिः स्यात् कैशिकी श्रिता । सात्त्वती नाम विज्ञेया रौद्र-वीराद्भुताश्रया
+Rasarnavasudhakara,srs_1.528,bhayānake ca bībhatse raudre cārabhaṭī bhavet | bhāratī cāpi vijñeyā karuṇābhuta-saṃśrayā,भयानके च बीभत्से रौद्रे चारभटी भवेत् । भारती चापि विज्ञेया करुणाभुत-संश्रया
+Rasarnavasudhakara,srs_1.529,(nā.śā. 20.73-74)[*7] [*7] variant found in k.l.joshi edition: hāsya-śṛṅgāra-bahulā kaiśikī paricakṣitā | sātvatī cāpi vijñeyā vīrādbhuta-śamāśrayā | raudre bhayānake caiva vijñeyārabhaṭī budhaiḥ | bībhatse karuṇe caiva bhāratī samprakīrtitā || atra sātvatyā raudrānupraveśa-kathanaṃ raudra-pratibhaṭasya yuddha-vīrasyaiva saṃlāpādibhiḥ sātvatī-bhedaiḥ paripoṣaṇaṃ na tu dāna-vīra-dayā-vīrayor iti jñāpanārtham | tasmān na niyama-virodhaḥ | bhāratyāś ca karuṇādbhuta-viṣayatva-kathanaṃ tayoḥ prāyeṇa vāg-ārambha-mukhena paripoṣa iti jñāpanārtham | tena bhāratyāḥ sarva-rasa-sādhāraṇayam upapannam eva | kecit tu tam imaṃ ślokaṃ bhāratīyaṃ niyāmakam | 289 prāyikābhiprāyatayā vyācakṣāṇā vicakṣaṇāḥ | āsāṃ raseṣu vṛttīnāṃ niyamaṃ nānumanvate,(ना.शा. २०.७३-७४)[*७] [*७] वरिअन्त् फ़ोउन्द् इन् क्.ल्.जोस्हि एदितिओन्: हास्य-शृङ्गार-बहुला कैशिकी परिचक्षिता । सात्वती चापि विज्ञेया वीराद्भुत-शमाश्रया । रौद्रे भयानके चैव विज्ञेयारभटी बुधैः । बीभत्से करुणे चैव भारती सम्प्रकीर्तिता ॥ अत्र सात्वत्या रौद्रानुप्रवेश-कथनं रौद्र-प्रतिभटस्य युद्ध-वीरस्यैव संलापादिभिः सात्वती-भेदैः परिपोषणं न तु दान-वीर-दया-वीरयोर् इति ज्ञापनार्थम् । तस्मान् न नियम-विरोधः । भारत्याश् च करुणाद्भुत-विषयत्व-कथनं तयोः प्रायेण वाग्-आरम्भ-मुखेन परिपोष इति ज्ञापनार्थम् । तेन भारत्याः सर्व-रस-साधारणयम् उपपन्नम् एव । केचित् तु तम् इमं श्लोकं भारतीयं नियामकम् । २८९ प्रायिकाभिप्रायतया व्याचक्षाणा विचक्षणाः । आसां रसेषु वृत्तीनां नियमं नानुमन्वते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.530,290 tathā ca kaiśikīty anuvṛttau rudraṭaḥ- śṛṅgāra-hāsya-karuṇa-rasātiśaya-siddhaye | eṣā vṛttiḥ prayatnena prayojyā rasa-kovidaiḥ,२९० तथा च कैशिकीत्य् अनुवृत्तौ रुद्रटः- शृङ्गार-हास्य-करुण-रसातिशय-सिद्धये । एषा वृत्तिः प्रयत्नेन प्रयोज्या रस-कोविदैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.531,[śṛ.ti. 3.39|| iti |[*8] [*8] śṛṅgāra-tilaka reading: śṛṅgāra-hāsya-karuṇa-rasānāṃ parivṛddhaye | eṣā vṛttiḥ paryoktavyā prayatnena budhair yathā || vicāra-sundaro naiṣa mārgaḥ syād ity udāsmahe | kaiśikī-vṛtti-bhedānāṃ narmādīnāṃ prakalpanam,[शृ.ति. ३.३९॥ इति ।[*८] [*८] शृङ्गार-तिलक रेअदिन्ग्: शृङ्गार-हास्य-करुण-रसानां परिवृद्धये । एषा वृत्तिः पर्योक्तव्या प्रयत्नेन बुधैर् यथा ॥ विचार-सुन्दरो नैष मार्गः स्याद् इत्य् उदास्महे । कैशिकी-वृत्ति-भेदानां नर्मादीनां प्रकल्पनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.532,291 yatra karuṇam āśritya rasābhāsatva-kāraṇam | rasābhāsa-prakaraṇe vakṣyate tad idaṃ sphuṭam,२९१ यत्र करुणम् आश्रित्य रसाभासत्व-कारणम् । रसाभास-प्रकरणे वक्ष्यते तद् इदं स्फुटम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.533,292 tat-tan-nyāya-pravīṇena nyāya-mārgānuvartinā | darśitaṃ siṃha-bhūpena spaṣṭaṃ vṛtti-catuṣṭayam,२९२ तत्-तन्-न्याय-प्रवीणेन न्याय-मार्गानुवर्तिना । दर्शितं सिंह-भूपेन स्पष्टं वृत्ति-चतुष्टयम्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.534,293 atha pravṛttayaḥ- tat-tad-deśocitā bhāṣā kriyā veṣā pravṛttayaḥ | tatra bhāṣā dvidhā bhāṣā vibhāṣā ceti bhedataḥ,२९३ अथ प्रवृत्तयः- तत्-तद्-देशोचिता भाषा क्रिया वेषा प्रवृत्तयः । तत्र भाषा द्विधा भाषा विभाषा चेति भेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.535,294 tatra bhāṣā sapta-vidhā prācyāvantyā ca māgadhī | bāhlīkā dākṣiṇātyā ca śaurasenī ca mālavī,२९४ तत्र भाषा सप्त-विधा प्राच्यावन्त्या च मागधी । बाह्लीका दाक्षिणात्या च शौरसेनी च मालवी
+Rasarnavasudhakara,srs_1.536,295 saptadhā syād vibhāṣādi śabara-dramilāndhrajāḥ | śakārābhīra-caṇḍāla-vanecara-bhavā iti,२९५ सप्तधा स्याद् विभाषादि शबर-द्रमिलान्ध्रजाः । शकाराभीर-चण्डाल-वनेचर-भवा इति
+Rasarnavasudhakara,srs_1.537,296 bhāṣā-vibhāṣāḥ santy anyās tat-tad-deśa-janocitāḥ | tāsām anupayogitvān nātra lakṣaṇam ucyate | 297 tat-tad-deśocitā veṣāḥ kriyāś cātisphuṭāntarāh,२९६ भाषा-विभाषाः सन्त्य् अन्यास् तत्-तद्-देश-जनोचिताः । तासाम् अनुपयोगित्वान् नात्र लक्षणम् उच्यते । २९७ तत्-तद्-देशोचिता वेषाः क्रियाश् चातिस्फुटान्तराह्
+Rasarnavasudhakara,srs_1.538,atha sāttvikāḥ- anyeṣāṃ sukha-duḥkhādi-bhāveṣu kṛta-bhāvanam | 298 ānukūlyena yac cittaṃ bhāvakānāṃ pravartate,अथ सात्त्विकाः- अन्येषां सुख-दुःखादि-भावेषु कृत-भावनम् । २९८ आनुकूल्येन यच् चित्तं भावकानां प्रवर्तते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.539,sattvaṃ tad iti vijñeyaṃ prājñaiḥ sattvodbhavān imān | 299sāttvikā iti jānanti bharatādi-maharṣayaḥ,सत्त्वं तद् इति विज्ञेयं प्राज्ञैः सत्त्वोद्भवान् इमान् । २९९सात्त्विका इति जानन्ति भरतादि-महर्षयः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.540,sarveṣām api bhāvānāṃ yaiḥ sva-sattvaṃ hi bhāvyate | 300te bhāvā bhāva-tattva-jñaiḥ sāttvikā samudīritāḥ,सर्वेषाम् अपि भावानां यैः स्व-सत्त्वं हि भाव्यते । ३००ते भावा भाव-तत्त्व-ज्ञैः सात्त्विका समुदीरिताः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.541,te stambha-sveda-romāñcāḥ svara-bhedaś ca vepathuḥ | 301vaivarṇyam aśru-pralayāv ity aṣṭau parikīrtitāḥ,ते स्तम्भ-स्वेद-रोमाञ्चाः स्वर-भेदश् च वेपथुः । ३०१वैवर्ण्यम् अश्रु-प्रलयाव् इत्य् अष्टौ परिकीर्तिताः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.542,tatra stambhaḥ- stambho harṣa-bhayāmarṣa-viṣādādbhuta-sambhavaḥ | 302 anubhāvā bhavanty ete stambhasya muni-saṃmatāḥ | saṃjñā-virahitatvaṃ ca śūnyatā niṣprakampatā,तत्र स्तम्भः- स्तम्भो हर्ष-भयामर्ष-विषादाद्भुत-सम्भवः । ३०२ अनुभावा भवन्त्य् एते स्तम्भस्य मुनि-संमताः । संज्ञा-विरहितत्वं च शून्यता निष्प्रकम्पता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.543,303 atha svedaḥ - nidāgha-harṣa-vyāyāma-śrama-krodha-bhayādibhiḥ | svedaḥ sañjāyate tatra tv anubhāvā bhavanty amī | 304 svedāpanayavātecchā-vyajana-grahaṇādayaḥ,३०३ अथ स्वेदः - निदाघ-हर्ष-व्यायाम-श्रम-क्रोध-भयादिभिः । स्वेदः सञ्जायते तत्र त्व् अनुभावा भवन्त्य् अमी । ३०४ स्वेदापनयवातेच्छा-व्यजन-ग्रहणादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.544,"nidāghād, yathā- karair upāttān kamalotakrebhyo nijair vivasvān vikacodarebhyaḥ | tasyā nicikṣepa mukhāravinde svedāpadeśān makaranda-bindūn","निदाघाद्, यथा- करैर् उपात्तान् कमलोतक्रेभ्यो निजैर् विवस्वान् विकचोदरेभ्यः । तस्या निचिक्षेप मुखारविन्दे स्वेदापदेशान् मकरन्द-बिन्दून्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.545,"harṣād, yathā- sakhyā kṛtānujñam upetya paścād dhūnvan śirojān karajaiḥ priyāyāḥ | anārdrayann ānana-vāyunāpi svinnāntarān eva cakāra kaścit","हर्षाद्, यथा- सख्या कृतानुज्ञम् उपेत्य पश्चाद् धून्वन् शिरोजान् करजैः प्रियायाः । अनार्द्रयन्न् आनन-वायुनापि स्विन्नान्तरान् एव चकार कश्चित्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.546,"atrobhayor anyonya-sparśa-harṣeṇa svedaḥ | vyāyāmād, yathā- gatvodrekaṃ jaghana-puline ruddha-madhya-pradeśaḥ krāmann ūru-druma-bhuja-latāḥ pūrṇa-nābhi-hradāntaḥ | ullaṅghyoccaiḥ kuca-taṭa-bhuvaṃ plāvayan roma-kūpān svedāpūro yuvati-saritāṃ prāpa gaṇḍa-sthalāni","अत्रोभयोर् अन्योन्य-स्पर्श-हर्षेण स्वेदः । व्यायामाद्, यथा- गत्वोद्रेकं जघन-पुलिने रुद्ध-मध्य-प्रदेशः क्रामन्न् ऊरु-द्रुम-भुज-लताः पूर्ण-नाभि-ह्रदान्तः । उल्लङ्घ्योच्चैः कुच-तट-भुवं प्लावयन् रोम-कूपान् स्वेदापूरो युवति-सरितां प्राप गण्ड-स्थलानि"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.547,"[māgha. 7.74] atra kusumāpacaya-paryaṭanena vyāyāmena svedaḥ | śramo raty-ādi-pariśrāntiḥ, tasmād yathā- mañceṣu pañceṣu-samākulānāṃ vātāya vātāyana-saṃśritānām | svinnāni khinnāni mukhāny aśaṃsan sambhogam abhoruha-locanānām","[माघ. ७.७४] अत्र कुसुमापचय-पर्यटनेन व्यायामेन स्वेदः । श्रमो रत्य्-आदि-परिश्रान्तिः, तस्माद् यथा- मञ्चेषु पञ्चेषु-समाकुलानां वाताय वातायन-संश्रितानाम् । स्विन्नानि खिन्नानि मुखान्य् अशंसन् सम्भोगम् अभोरुह-लोचनानाम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.548,"ādi-śabdād gīta-nṛtya-śrānty-ādayaḥ | gīta-śrāntyā, yathā- gītāntareṣu śrama-vāri-leśaiḥ kiṃcit samucchvāsita-patra-lekham | puṣpāsavāghūrṇita-netra-śobhi priyā-mukhaṃ kiṃpuruṣaś cucumbe","आदि-शब्दाद् गीत-नृत्य-श्रान्त्य्-आदयः । गीत-श्रान्त्या, यथा- गीतान्तरेषु श्रम-वारि-लेशैः किंचित् समुच्छ्वासित-पत्र-लेखम् । पुष्पासवाघूर्णित-नेत्र-शोभि प्रिया-मुखं किंपुरुषश् चुचुम्बे"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.549,"[ku.saṃ. 3.38] nṛtya-śrāntyā, yathā- cāru-nṛtya-vigame ca tan-mukhaṃ sveda-bhinna-tilakaṃ pariśramāt | prema-datta-vadanānilaṃ pibann atyajīvad amarālakeśvarau","[कु.सं. ३.३८] नृत्य-श्रान्त्या, यथा- चारु-नृत्य-विगमे च तन्-मुखं स्वेद-भिन्न-तिलकं परिश्रमात् । प्रेम-दत्त-वदनानिलं पिबन्न् अत्यजीवद् अमरालकेश्वरौ"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.550,"[raghu. 19.15] krodhād, yathā- dadhat sandhyāruṇa-vyoma-sphurat-tārānukāriṇīḥ | dviṣad-dveṣoparaktāṅga-saṅginīḥ sveda-vipruṣaḥ","[रघु. १९.१५] क्रोधाद्, यथा- दधत् सन्ध्यारुण-व्योम-स्फुरत्-तारानुकारिणीः । द्विषद्-द्वेषोपरक्ताङ्ग-सङ्गिनीः स्वेद-विप्रुषः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.551,"[māghe 2.18] bhayād, yathā- kṛtānta-jihvā-kuṭilāṃ kṛpāṇīṃ dṛṣṭvā yadīyāṃ trasatām arīṇām | svedodayaś cetasi saṃcitānāṃ mānoṣmaṇām ātanute praśāntim","[माघे २.१८] भयाद्, यथा- कृतान्त-जिह्वा-कुटिलां कृपाणीं दृष्ट्वा यदीयां त्रसताम् अरीणाम् । स्वेदोदयश् चेतसि संचितानां मानोष्मणाम् आतनुते प्रशान्तिम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.552,[atraiva 1.13] romāñco vismayotsāha-harṣādyais tatra vikriyāḥ | 305romodgamolluka-sanagātra-saṃsparśanādayaḥ,[अत्रैव १.१३] रोमाञ्चो विस्मयोत्साह-हर्षाद्यैस् तत्र विक्रियाः । ३०५रोमोद्गमोल्लुक-सनगात्र-संस्पर्शनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.553,"vismayena, yathā- rāghavasya guru-sāra-nirbhara- prauḍhim ājagava-bhañjanodbhaṭam | dor-balaṃ śrutavataḥ sabhāntare romaharṣaṇam abhūt pinākinaḥ","विस्मयेन, यथा- राघवस्य गुरु-सार-निर्भर- प्रौढिम् आजगव-भञ्जनोद्भटम् । दोर्-बलं श्रुतवतः सभान्तरे रोमहर्षणम् अभूत् पिनाकिनः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.554,"utsāhena, yathā- antraiḥ svair api saṃyatāgra-caraṇo mūrcchāvirāma-kṣaṇaṃ svādhīna-vraṇitāṅga-śastra-vivare romodgamaṃ varmayan | bhagnānudvalayan nijān para-bhaṭān ātarjayan niṣṭhuraṃ dhanyoddāma-jaya-śriyaḥ pṛthu-raṇa-stambhe patākāyate","उत्साहेन, यथा- अन्त्रैः स्वैर् अपि संयताग्र-चरणो मूर्च्छाविराम-क्षणं स्वाधीन-व्रणिताङ्ग-शस्त्र-विवरे रोमोद्गमं वर्मयन् । भग्नानुद्वलयन् निजान् पर-भटान् आतर्जयन् निष्ठुरं धन्योद्दाम-जय-श्रियः पृथु-रण-स्तम्भे पताकायते"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.555,"atrotsāhena romāñcaḥ | harṣeṇa, yathā- romāṇi sarvāṇy api bāla-bhāvād vara-śriyaṃ vīkṣitum utsukāni | tasyās tadā korakitāṅga-yaṣṭer udgrīvikādānam ivān bhūvan","अत्रोत्साहेन रोमाञ्चः । हर्षेण, यथा- रोमाणि सर्वाण्य् अपि बाल-भावाद् वर-श्रियं वीक्षितुम् उत्सुकानि । तस्यास् तदा कोरकिताङ्ग-यष्टेर् उद्ग्रीविकादानम् इवान् भूवन्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.556,(naiṣadha 14.53) atha svara-bhedaḥ- vaisvaryaṃ sukha-duḥkhādyais tatra syur gadgadādayaḥ,(नैषध १४.५३) अथ स्वर-भेदः- वैस्वर्यं सुख-दुःखाद्यैस् तत्र स्युर् गद्गदादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.557,"306 sukhena, yathā- paśyema taṃ bhūya iti bruvāṇāṃ sakhīṃ vacobhiḥ kila sā tatarja | na prīti-karṇejapatāṃ gatāni bhūyo babhūvuḥ svara-vaikṛtāni","३०६ सुखेन, यथा- पश्येम तं भूय इति ब्रुवाणां सखीं वचोभिः किल सा ततर्ज । न प्रीति-कर्णेजपतां गतानि भूयो बभूवुः स्वर-वैकृतानि"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.558,"atra priya-saṃsmaraṇa-janitena harṣeṇa bhūyo vaisvaryam | duḥkhena, yathā- vilalāpa sa bāṣpa-gadgadaṃ sahajām apy apahāya dhīratām | abhitapta-mayo' pi mārdavaṃ bhajate kaiva kathā śarīriṣu","अत्र प्रिय-संस्मरण-जनितेन हर्षेण भूयो वैस्वर्यम् । दुःखेन, यथा- विललाप स बाष्प-गद्गदं सहजाम् अप्य् अपहाय धीरताम् । अभितप्त-मयोऽ पि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.559,(ra.vaṃ. 8.43) atha vepathuḥ- vepathur harṣa-santrāsa-jarā-krodhādibhir bhavet | tatrānubhāvāḥ sphuraṇa-gātra-kampādayo matāḥ,(र.वं. ८.४३) अथ वेपथुः- वेपथुर् हर्ष-सन्त्रास-जरा-क्रोधादिभिर् भवेत् । तत्रानुभावाः स्फुरण-गात्र-कम्पादयो मताः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.560,"307 harṣeṇa trāsena ca, yathā- tad-aṅgam ānanda-jaḍena doṣṇā pita sa-bāṇa-vraṇam āmamarśa | niḥśvasya niḥśvasya muhuś ca dīrghaṃ prasūḥ karābhyāṃ bhaya-kampitābhyām","३०७ हर्षेण त्रासेन च, यथा- तद्-अङ्गम् आनन्द-जडेन दोष्णा पित स-बाण-व्रणम् आममर्श । निःश्वस्य निःश्वस्य मुहुश् च दीर्घं प्रसूः कराभ्यां भय-कम्पिताभ्याम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.561,"jarayā, yathā- rundhānayā bahu-mukhīṃ gatim indriyāṇāṃ vadhveva gāḍham anayā jarayopagūḍhaḥ | aṅgena vepathu-matā jaḍatāyujāhaṃ gantuṃ padād api padaṃ gadituṃ ca nālam","जरया, यथा- रुन्धानया बहु-मुखीं गतिम् इन्द्रियाणां वध्वेव गाढम् अनया जरयोपगूढः । अङ्गेन वेपथु-मता जडतायुजाहं गन्तुं पदाद् अपि पदं गदितुं च नालम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.562,"(kuvalayāvalī, 3.1) krodhena, yathā- ruṣā samādhmāta-mṛgendra-tuṅgaṃ na kevalaṃ tasya vapuś cakampe | sa-sindhu-bhūbhṛd-gaganā ca pṛthvī nipātitolkā ca sa-tārakā dyauḥ","(कुवलयावली, ३.१) क्रोधेन, यथा- रुषा समाध्मात-मृगेन्द्र-तुङ्गं न केवलं तस्य वपुश् चकम्पे । स-सिन्धु-भूभृद्-गगना च पृथ्वी निपातितोल्का च स-तारका द्यौः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.563,atha vaivarṇyam- viṣādātaparoṣādyair vaivarṇyam upajāyate | mukha-varṇa-parāvṛtti-kārśyādyās tatra vikriyāḥ,अथ वैवर्ण्यम्- विषादातपरोषाद्यैर् वैवर्ण्यम् उपजायते । मुख-वर्ण-परावृत्ति-कार्श्याद्यास् तत्र विक्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.564,"308 viṣādena, yathā- śara-kāṇḍa-pāṇḍu-gaṇḍa-sthalīyam ābhāti parimitābharaṇā | mādhava-pariṇata-patrā katipaya-kusumeva kundalatā","३०८ विषादेन, यथा- शर-काण्ड-पाण्डु-गण्ड-स्थलीयम् आभाति परिमिताभरणा । माधव-परिणत-पत्रा कतिपय-कुसुमेव कुन्दलता"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.565,"(mā.a.mi. 3.8) atra viraha-janitena viṣādena pāṇḍutvam | ātapena, yathā- dhūtānām abhimukha-pātibhiḥ samīrair āyāsād aviśad alocanotpalānām | āninye mada-janitāṃ śriyaṃ vadhūnām uṣṇāṃśu-dyuti-janitaḥ kapola-rāgaḥ","(मा.अ.मि. ३.८) अत्र विरह-जनितेन विषादेन पाण्डुत्वम् । आतपेन, यथा- धूतानाम् अभिमुख-पातिभिः समीरैर् आयासाद् अविशद् अलोचनोत्पलानाम् । आनिन्ये मद-जनितां श्रियं वधूनाम् उष्णांशु-द्युति-जनितः कपोल-रागः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.566,"(kirātārjunīya 7.3) roṣeṇa, yathā- kadā mukhaṃ vara-tanu kāraṇād ṛte tavāgataṃ kṣaṇam ayi kopa-pātratām | aparvaṇi graha-kaluṣendu-maṇḍalā vibhāvarī kathaya kathaṃ bhaviṣyati","(किरातार्जुनीय ७.३) रोषेण, यथा- कदा मुखं वर-तनु कारणाद् ऋते तवागतं क्षणम् अयि कोप-पात्रताम् । अपर्वणि ग्रह-कलुषेन्दु-मण्डला विभावरी कथय कथं भविष्यति"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.567,(mālavikāgni-mitra 4.16) athāśru- viṣāda-roṣa-santoṣā-dhūmādyair aśru tat-kriyāḥ | bāṣpa-bindu-parikṣepa-netra-saṃmārjanādayaḥ,(मालविकाग्नि-मित्र ४.१६) अथाश्रु- विषाद-रोष-सन्तोषा-धूमाद्यैर् अश्रु तत्-क्रियाः । बाष्प-बिन्दु-परिक्षेप-नेत्र-संमार्जनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.568,"309 viṣādena, yathā- tvām ālikhya praṇaya-kupitāṃ dhātu-rāgaiḥ śilāyām ātmānaṃ te caraṇa-patitaṃ yāvad icchāmi kartum | asrais tāvan muhur upacitair dṛṣṭir ālupyate me krūras tasminn api na sahate saṅgamaṃ nau kṛtāntaḥ","३०९ विषादेन, यथा- त्वाम् आलिख्य प्रणय-कुपितां धातु-रागैः शिलायाम् आत्मानं ते चरण-पतितं यावद् इच्छामि कर्तुम् । अस्रैस् तावन् मुहुर् उपचितैर् दृष्टिर् आलुप्यते मे क्रूरस् तस्मिन्न् अपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.569,"[me.dū. 2.45] roṣeṇa ca, yathā mamaiva- kānte kṛtāgasi puraḥ parivartamāne sakhyaṃ saroja-śaśinoḥ sahasā babhūva | roṣākṣaraṃ sudṛśi vaktum apārayantyām indīvara-dvayam avāpa tuṣāra-dhārām","[मे.दू. २.४५] रोषेण च, यथा ममैव- कान्ते कृतागसि पुरः परिवर्तमाने सख्यं सरोज-शशिनोः सहसा बभूव । रोषाक्षरं सुदृशि वक्तुम् अपारयन्त्याम् इन्दीवर-द्वयम् अवाप तुषार-धाराम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.570,"atra sāparādha-priya-darśana-janitena roṣeṇa mugdhāyā bāṣpodgamaḥ | santoṣeṇa, yathā- ānandajaḥ śokajam aśru bāṣpas tayor aśītaṃ śiśiro bibheda | gaṅgā-sarayvor jalam uṣṇa-taptaṃ himādri-niṣyanda ivāvatīrṇaḥ","अत्र सापराध-प्रिय-दर्शन-जनितेन रोषेण मुग्धाया बाष्पोद्गमः । सन्तोषेण, यथा- आनन्दजः शोकजम् अश्रु बाष्पस् तयोर् अशीतं शिशिरो बिभेद । गङ्गा-सरय्वोर् जलम् उष्ण-तप्तं हिमाद्रि-निष्यन्द इवावतीर्णः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.571,"(ra.vaṃ. 14.53) atra cira-proṣita-pratyāgata-rāma-lakṣmaṇa-darśanānandena kausalyā-sumitrayor bāṣpaḥ | dhūmena, yathā- tasmin kṣaṇe kāntam alakṣayan sā dhūmāvilair udgata-bāṣpa-leśaiḥ | antar-dalair amburuhām ivārdrair ayatna-karṇābharaṇair apāṅgaiḥ","(र.वं. १४.५३) अत्र चिर-प्रोषित-प्रत्यागत-राम-लक्ष्मण-दर्शनानन्देन कौसल्या-सुमित्रयोर् बाष्पः । धूमेन, यथा- तस्मिन् क्षणे कान्तम् अलक्षयन् सा धूमाविलैर् उद्गत-बाष्प-लेशैः । अन्तर्-दलैर् अम्बुरुहाम् इवार्द्रैर् अयत्न-कर्णाभरणैर् अपाङ्गैः"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.572,atra vivāha-dhūmena lakṣmyā bāṣpodgamaḥ | atha pralayaḥ- pralayo duḥkha-dhātādyaiś ceṣṭā tatra visaṃjñatā,अत्र विवाह-धूमेन लक्ष्म्या बाष्पोद्गमः । अथ प्रलयः- प्रलयो दुःख-धाताद्यैश् चेष्टा तत्र विसंज्ञता
+Rasarnavasudhakara,srs_1.573,"310ab duḥkhena, yathā- vapuṣā karaṇojjhitena sā nipatantī patim apy apātayan | nanu taila-niṣeka-bindunā saha dīpārcir upaiti medinīm","३१०अब् दुःखेन, यथा- वपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिम् अप्य् अपातयन् । ननु तैल-निषेक-बिन्दुना सह दीपार्चिर् उपैति मेदिनीम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.574,"(ra.vaṃ. 8.38) atrendumatī-vipatti-janitena duḥkhenājasya pralayaḥ | ghātena, yathā- pūrvaṃ prahartā na jaghāna bhūyaḥ pratiprahārākṣamam aśvasādī | turaṅgam askandha-niṣaṇṇa-dehaṃ pratyāśvasantaṃ ripum ācakāṅkṣa","(र.वं. ८.३८) अत्रेन्दुमती-विपत्ति-जनितेन दुःखेनाजस्य प्रलयः । घातेन, यथा- पूर्वं प्रहर्ता न जघान भूयः प्रतिप्रहाराक्षमम् अश्वसादी । तुरङ्गम् अस्कन्ध-निषण्ण-देहं प्रत्याश्वसन्तं रिपुम् आचकाङ्क्ष"
+Rasarnavasudhakara,srs_1.575,(ra.vaṃ. 7.47) atra pratibhaṭa-prahāreṇāśvasādino mūrcchā | sarve' pi sattva-mūlatvād bhāvā yadyapi sāttvikāḥ | 310cdtathāpy amīṣāṃ sattvaika-mūlatvāt sāttvika-prathā,(र.वं. ७.४७) अत्र प्रतिभट-प्रहारेणाश्वसादिनो मूर्च्छा । सर्वेऽ पि सत्त्व-मूलत्वाद् भावा यद्यपि सात्त्विकाः । ३१०च्द्तथाप्य् अमीषां सत्त्वैक-मूलत्वात् सात्त्विक-प्रथा
+Rasarnavasudhakara,srs_1.576,anubhāvāś ca kathyante bhāva-saṃsūcanād amī | 311evaṃ dvairūpyam eteṣāṃ kathitaṃ bhāva-kovidaiḥ,अनुभावाश् च कथ्यन्ते भाव-संसूचनाद् अमी । ३११एवं द्वैरूप्यम् एतेषां कथितं भाव-कोविदैः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.577,anubhāvaika-nidhinā sukhānubhava-śālinā | śrī-siṃha-bhūbhujā sāṅgam anubhāvā nirūpitāḥ,अनुभावैक-निधिना सुखानुभव-शालिना । श्री-सिंह-भूभुजा साङ्गम् अनुभावा निरूपिताः
+Rasarnavasudhakara,srs_1.578,312 asmat-kalpa-latā-dalāni gilati tvat-kāma-gaurvāryatāṃ mac-cintāmaṇi-vedibhiḥ pariṇamed dūrān nayoccair gajam | ity ārūḍha-vitardikāḥ pratipathaṃ jalpanti bhūdevatāḥ siṃha-kṣmābhuji kalpa-vṛkṣa-surabhī-hasty-ādi-dānodyate,३१२ अस्मत्-कल्प-लता-दलानि गिलति त्वत्-काम-गौर्वार्यतां मच्-चिन्तामणि-वेदिभिः परिणमेद् दूरान् नयोच्चैर् गजम् । इत्य् आरूढ-वितर्दिकाः प्रतिपथं जल्पन्ति भूदेवताः सिंह-क्ष्माभुजि कल्प-वृक��ष-सुरभी-हस्त्य्-आदि-दानोद्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_1.579,313 rakṣāyāṃ rākṣasāriṃ prabala-vimata-vidrāvaṇe vīrabhadraṃ kāruṇye rāmabhadraṃ bhuja-bala-vibhavārohaṇe rauhiṇeyam | pāñcālaṃ cañcalākṣī-paricaraṇa-vidhau pūrṇa-candraṃ prasāde kandarpa-rūpa-darpe tulayati nitarāṃ siṃha-bhūpāla-candraḥ,३१३ रक्षायां राक्षसारिं प्रबल-विमत-विद्रावणे वीरभद्रं कारुण्ये रामभद्रं भुज-बल-विभवारोहणे रौहिणेयम् । पाञ्चालं चञ्चलाक्षी-परिचरण-विधौ पूर्ण-चन्द्रं प्रसादे कन्दर्प-रूप-दर्पे तुलयति नितरां सिंह-भूपाल-चन्द्रः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.1,314 iti śrīmad-āndhra-maṇḍalādhīśvara-pratigaṇḍa-bhairava-śrīmad-anapota-narendra-nandana-bhuja-bala-bhīma-śrī-siṃha-bhūpāla-viracite rasārṇava-sudhākara-nāmni nāṭyālaṅkāra-śāstre rañjakollāso nāma prathamo vilāsaḥ ||1|| (2) dvitīyo vilāsaḥ rasikollāsaḥ kalyāṇa-dāyi bhavatāṃ bhaved bhavya-guṇākaram | kamalākucakāleya-vyañjitoraḥ-sthalaṃ mahaḥ,३१४ इति श्रीमद्-आन्ध्र-मण्डलाधीश्वर-प्रतिगण्ड-भैरव-श्रीमद्-अनपोत-नरेन्द्र-नन्दन-भुज-बल-भीम-श्री-सिंह-भूपाल-विरचिते रसार्णव-सुधाकर-नाम्नि नाट्यालङ्कार-शास्त्रे रञ्जकोल्लासो नाम प्रथमो विलासः ॥१॥ (२) द्वितीयो विलासः रसिकोल्लासः कल्याण-दायि भवतां भवेद् भव्य-गुणाकरम् । कमलाकुचकालेय-व्यञ्जितोरः-स्थलं महः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.2,1 cid-acit-kṣema-kāriṇyai namaḥ śrī-parṇajādibhiḥ | vandyāyai vārdhi-nandinyai karāgrastha-payoruhe,१ चिद्-अचित्-क्षेम-कारिण्यै नमः श्री-पर्णजादिभिः । वन्द्यायै वार्धि-नन्दिन्यै कराग्रस्थ-पयोरुहे
+Rasarnavasudhakara,srs_2.3,2 atha vyabhicāri-bhāvāḥ- vy-abhī ity upasargau dvau viśeṣābhimukhatvayoḥ | viśeṣeṇābhimukhyena caranti sthāyinaṃ prati,२ अथ व्यभिचारि-भावाः- व्य्-अभी इत्य् उपसर्गौ द्वौ विशेषाभिमुखत्वयोः । विशेषेणाभिमुख्येन चरन्ति स्थायिनं प्रति
+Rasarnavasudhakara,srs_2.4,3 vāg-aṅga-sattva-sūcyā jñeyās te vyabhicāriṇaḥ | taṃ cārayanti bhāvasya gatiṃ sañcāriṇo' pi,३ वाग्-अङ्ग-सत्त्व-सूच्या ज्ञेयास् ते व्यभिचारिणः । तं चारयन्ति भावस्य गतिं सञ्चारिणोऽ पि
+Rasarnavasudhakara,srs_2.5,4 unmajjanto nimajjantaḥ sthāyiny amṛta-vāridhau | ūrmivad vardhayanty enaṃ yānti tad-rūpatāṃ ca te,४ उन्मज्जन्तो निमज्जन्तः स्थायिन्य् अमृत-वारिधौ । ऊर्मिवद् वर्धयन्त्य् एनं यान्ति तद्-रूपतां च ते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.6,5 nirvedo' tha viṣādo dainyaṃ glāni-śramau ca mada-garvau | śaṅkā-trāsāvegā unmādāpasmṛtī tathā vyādhiḥ,५ निर्वेदोऽ थ विषादो दैन्यं ग्लानि-श्रमौ च मद-गर्वौ । शङ्का-त्रासावेगा उन्मादापस्मृती तथा व्याधिः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.7,6 moho mṛtir ālasyaṃ jāḍyaṃ vrīḍāvahitthā ca | smṛtir atha vitarka-cintā-mati-dhṛtayo harṣa utsukatvaṃ ca,६ मोहो मृतिर् आलस्यं जाड्यं व्रीडावहित्था च । स्मृतिर् अथ वितर्क-चिन्ता-मति-धृतयो हर्ष उत्सुकत्वं च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.8,7 augryam arṣāsūyāś cāpalyaṃ caiva nidrā ca | suptir bodha itīme bhāvā vyabhicāriṇaḥ samākhyātāḥ,७ औग्र्यम् अर्षासूयाश् चापल्यं चैव निद्रा च । सुप्तिर् बोध इतीमे भावा व्यभिचारिणः समाख्यात��ः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.9,8 tatra (1) nirvedaḥ- tattva-jñānāc ca daurgatyāv āpado viprayogataḥ | īrṣyāder api saṃjātaṃ nirvedaḥ svāvamānanam,८ तत्र (१) निर्वेदः- तत्त्व-ज्ञानाच् च दौर्गत्याव् आपदो विप्रयोगतः । ईर्ष्यादेर् अपि संजातं निर्वेदः स्वावमाननम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.10,"[*9] 9 [*9] another reading in some manuscripts: anubhāvas tu naiṣphalya-matir nirveda ucyate | atra cintāśru-niḥśvasa-vaivarṇyocchvāsa-dīnatā || tattva-jñānād, yathā- prāptāḥ śriyaḥ sakala-kāma-dughās tataḥ kiṃ nyastaṃ padaṃ śirasi vidviṣatāṃ tataḥ kim | saṃmānitāḥ praṇayino vibhavais tataḥ kiṃ kalpaṃ sthitaṃ tanu-bhṛtāṃ tanubhis tataḥ kim","[*९] ९ [*९] अनोथेर् रेअदिन्ग् इन् सोमे मनुस्च्रिप्त्स्: अनुभावस् तु नैष्फल्य-मतिर् निर्वेद उच्यते । अत्र चिन्ताश्रु-निःश्वस-वैवर्ण्योच्छ्वास-दीनता ॥ तत्त्व-ज्ञानाद्, यथा- प्राप्ताः श्रियः सकल-काम-दुघास् ततः किं न्यस्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । संमानिताः प्रणयिनो विभवैस् ततः किं कल्पं स्थितं तनु-भृतां तनुभिस् ततः किम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.11,(vairāgya-śataka 67) kiṃ vidyāsu viśāradair api sutaiḥ prāptādhika-praśrayaiḥ kiṃ dārair abhirūpa-rūpa-caritair ātmānukūlair api | kiṃ kāryaṃ cira-jīvitena vigata-vyādhi-pracāreṇa vā dāridryopahataṃ yad etad akhilaṃ duḥkhāya me kevalam,(वैराग्य-शतक ६७) किं विद्यासु विशारदैर् अपि सुतैः प्राप्ताधिक-प्रश्रयैः किं दारैर् अभिरूप-रूप-चरितैर् आत्मानुकूलैर् अपि । किं कार्यं चिर-जीवितेन विगत-व्याधि-प्रचारेण वा दारिद्र्योपहतं यद् एतद् अखिलं दुःखाय मे केवलम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.12,"āpado, yathā- surata-śrama-sambhṛto mukhe dhriyate sveda-lavodgamo' pi te | atha cāstamitā tvam ātmanā dhig imāṃ deha-bhṛtām asāratām","आपदो, यथा- सुरत-श्रम-सम्भृतो मुखे ध्रियते स्वेद-लवोद्गमोऽ पि ते । अथ चास्तमिता त्वम् आत्मना धिग् इमां देह-भृताम् असारताम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.13,"(raghu. 8.57) viprayogād, yathā- yaysāṃ te divasāstayā saha mayā nītā yathā sve gṛhe yat-sambandhi-kathābhir eva satataṃ dīrghābhir asthīyate | ekaḥ samprati nāśita-priyatamas tām eva rāmaḥ kathaṃ pāpaḥ pañcavaṭīṃ vilokayatu vā gacchatv asambhāvya vā","(रघु. ८.५७) विप्रयोगाद्, यथा- यय्सां ते दिवसास्तया सह मया नीता यथा स्वे गृहे यत्-सम्बन्धि-कथाभिर् एव सततं दीर्घाभिर् अस्थीयते । एकः सम्प्रति नाशित-प्रियतमस् ताम् एव रामः कथं पापः पञ्चवटीं विलोकयतु वा गच्छत्व् असम्भाव्य वा"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.14,"(u.rā.ca. 2.29) atra sītā-viprayuktasya rāmasya vāg-ārambha-sūcitenātmāvamānanena nirvedaḥ pratīyate | īrṣyayā, yathā- kuryuḥ śastra-kathām amī yadi manor vaṃśe manuṣyāṅkurāḥ syāc ced brahma-gaṇo' yam ākṛti-gaṇas tatreṣyate ced bhavān | samrājāṃ samidhāṃ ca sādhakatamaṃ dhatte chidākāraṇaṃ dhiṅ maurvī-kuśa-karṣaṇolbaṇa-kiṇa-granthir mamāyaṃ karaḥ","(उ.रा.च. २.२९) अत्र सीता-विप्रयुक्तस्य रामस्य वाग्-आरम्भ-सूचितेनात्मावमाननेन निर्वेदः प्रतीयते । ईर्ष्यया, यथा- कुर्युः शस्त्र-कथाम् अमी यदि मनोर् वंशे मनुष्याङ्कुराः स्याच् चेद् ब्रह्म-गणोऽ यम् आकृति-गणस् तत्रेष्यते चेद् भवान् । सम्राजां समिधां च साधकतमं धत्ते छिदाकारणं धिङ् मौर्वी-कुश-कर्षणोल्बण-किण-ग्रन्थिर् ममायं करः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.15,(anargha. 4.44) atra rāmacandra-śatānanda-viṣayerṣyā-janitena dhig iti vāg-ārambha-sūcitena svātmāvamānanena jāmadagnyasya nirvedaḥ | atha (2) viṣādaḥ- prārabdha-kāryānirvāhād iṣṭānavāpter vipattitaḥ | aparādha-parijñānād anutāpas tu yo bhavet,(अनर्घ. ४.४४) अत्र रामचन्द्र-शतानन्द-विषयेर्ष्या-जनितेन धिग् इति वाग्-आरम्भ-सूचितेन स्वात्मावमाननेन जामदग्न्यस्य निर्वेदः । अथ (२) विषादः- प्रारब्ध-कार्यानिर्वाहाद् इष्टानवाप्तेर् विपत्तितः । अपराध-परिज्ञानाद् अनुतापस् तु यो भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.16,10 viṣādaḥ sa tridhā jyeṣṭha-madhyamādhama-saṃśrayāt | sahāyānveṣaṇopāya-cintādyā uttame matāḥ,१० विषादः स त्रिधा ज्येष्ठ-मध्यमाधम-संश्रयात् । सहायान्वेषणोपाय-चिन्ताद्या उत्तमे मताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.17,11 anutsāhaś ca vaicittyam ity ādyā madhyame matāḥ | adhamasyānubhāvāḥ syur vaicitryam avalokanam | 12 rodana-śvāsita-dhyāna-mukha-śoṣādayo' pi ca,११ अनुत्साहश् च वैचित्त्यम् इत्य् आद्या मध्यमे मताः । अधमस्यानुभावाः स्युर् वैचित्र्यम् अवलोकनम् । १२ रोदन-श्वासित-ध्यान-मुख-शोषादयोऽ पि च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.18,"prārabdha-kāryānirvāhād, yathā- vāraṃ vāraṃ tirayati dṛśāv udgato bāṣpa-pūras tat-saṅkalpopahita-jaḍima stambham abhyeti gātram | sadyaḥ svidyann nayam aviratotkampa-lolāṅgulīkaḥ pāṇir lekhāvidhiṣu nitarāṃ vartate kiṃ karomi","प्रारब्ध-कार्यानिर्वाहाद्, यथा- वारं वारं तिरयति दृशाव् उद्गतो बाष्प-पूरस् तत्-सङ्कल्पोपहित-जडिम स्तम्भम् अभ्येति गात्रम् । सद्यः स्विद्यन्न् नयम् अविरतोत्कम्प-लोलाङ्गुलीकः पाणिर् लेखाविधिषु नितरां वर्तते किं करोमि"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.19,"(mālatīmādhava 1.38) atra prastuta-citra-nirmāṇānirvāhān mādhavasya kiṃ karomīti vāg-ārambha-sūcitayā tad-darśanopāya-cintayā viṣādo vyajyate | tatra iṣṭānavāpter, yathā- sañcāriṇī dīpa-śikheva rātrau yaṃ yaṃ vyatīyāya patiṃvarā sā | narendram ārgāṭṭa iva prapede vivarṇa-bhāvaṃ sa sa bhūmi-pālaḥ","(मालतीमाधव १.३८) अत्र प्रस्तुत-चित्र-निर्माणानिर्वाहान् माधवस्य किं करोमीति वाग्-आरम्भ-सूचितया तद्-दर्शनोपाय-चिन्तया विषादो व्यज्यते । तत्र इष्टानवाप्तेर्, यथा- सञ्चारिणी दीप-शिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा । नरेन्द्रम् आर्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्ण-भावं स स भूमि-पालः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.20,"(ra.vaṃ. 6.67) atrendumatīm ākāṅkṣatāṃ bhūmipatīnāṃ tad-anavāptyā mukha-vaivarṇyena viṣādo vyajyate | vipattitaḥ, yathā- hā hā dhik para-gṛha-vāsa-dūṣaṇaṃ yad vaidehyāḥ praśamitam adbhutair upāyaiḥ | etat tat punar api daiva-durvipākād ālarkaṃ viṣam iva sarvataḥ prasṛptam","(र.वं. ६.६७) अत्रेन्दुमतीम् आकाङ्क्षतां भूमिपतीनां तद्-अनवाप्त्या मुख-वैवर्ण्येन विषादो व्यज्यते । विपत्तितः, यथा- हा हा धिक् पर-गृह-वास-दूषणं यद् वैदेह्याः प्रशमितम् अद्भुतैर् उपायैः । एतत् तत् पुनर् अपि दैव-दुर्विपाकाद् आलर��कं विषम् इव सर्वतः प्रसृप्तम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.21,(u.rā.ca. 1.40) atra sītāpavāda-rūpāyā vipatter hā hā dhig iti vāg-ārambheṇa rāmasya viṣādo gamyate | yathā vā- sā durnimittopagatād viṣādāt sadyaḥ parimlāna-mukhāravindā | rājñaḥ śivaṃ sāvarajasya bhūyād ity āśaśaṃśe karaṇair bāhyaiḥ,(उ.रा.च. १.४०) अत्र सीतापवाद-रूपाया विपत्तेर् हा हा धिग् इति वाग्-आरम्भेण रामस्य विषादो गम्यते । यथा वा- सा दुर्निमित्तोपगताद् विषादात् सद्यः परिम्लान-मुखारविन्दा । राज्ञः शिवं सावरजस्य भूयाद् इत्य् आशशंशे करणैर् बाह्यैः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.22,"(raghu. 14.50) atra durnimittānumitāyā vipatter mukha-śoṣaṇenānubhāvena vaidehyā viṣādaḥ | aparādha-parijñānāt, yathā- hā tāteti kranditam ākarṇya viṣaṇṇas tasyānviṣyan vetasa-gūḍhaṃ prabhavaṃ saḥ | śalya-protaṃ prekṣya sakumbhaṃ muni-putraṃ tāpād antaḥ-śalya ivāsīt kṣitipo' pi","(रघु. १४.५०) अत्र दुर्निमित्तानुमिताया विपत्तेर् मुख-शोषणेनानुभावेन वैदेह्या विषादः । अपराध-परिज्ञानात्, यथा- हा तातेति क्रन्दितम् आकर्ण्य विषण्णस् तस्यान्विष्यन् वेतस-गूढं प्रभवं सः । शल्य-प्रोतं प्रेक्ष्य सकुम्भं मुनि-पुत्रं तापाद् अन्तः-शल्य इवासीत् क्षितिपोऽ पि"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.23,(raghu. 9.75) atha (3) dainyam- hṛt-tāpa-durgatatvādyair anauddhatyaṃ hi dīnatā | 13 tatrānubhāvā mālinya-gātra-stambhādayo matāḥ,(रघु. ९.७५) अथ (३) दैन्यम्- हृत्-ताप-दुर्गतत्वाद्यैर् अनौद्धत्यं हि दीनता । १३ तत्रानुभावा मालिन्य-गात्र-स्तम्भादयो मताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.24,"hṛt-tāpāt, yathā- etat kṛtvā priyam anucita-prārthanā-vartamno me sauhārdād vā vidhura iti vā mayy anukrośa-buddhyā | iṣṭān deśān jalada vihara prāvṛṣā sambhṛta-śrīr mābhūd evaṃ kṣaṇam api ca te vidyutā viprayogaḥ","हृत्-तापात्, यथा- एतत् कृत्वा प्रियम् अनुचित-प्रार्थना-वर्तम्नो मे सौहार्दाद् वा विधुर इति वा मय्य् अनुक्रोश-बुद्ध्या । इष्टान् देशान् जलद विहर प्रावृषा सम्भृत-श्रीर् माभूद् एवं क्षणम् अपि च ते विद्युता विप्रयोगः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.25,"(me.dū. 2.55) daurgandhyād, yathā- dīnā dīna-mukhaiḥ svakīya-śiśukair ākṛṣṭa-jīrṇāmbarā krośadbhiḥ kṣudhitari nirannapiṭharā nekṣyeta ced gehinī | yācñā-dainya-bhayena gadgada-galat-truṭyad-vilīnākṣaraṃ ko dehīti vadet sva-dagdha-jaṭharasyārthe manasvī pumān","(मे.दू. २.५५) दौर्गन्ध्याद्, यथा- दीना दीन-मुखैः स्वकीय-शिशुकैर् आकृष्ट-जीर्णाम्बरा क्रोशद्भिः क्षुधितरि निरन्नपिठरा नेक्ष्येत चेद् गेहिनी । याच्ञा-दैन्य-भयेन गद्गद-गलत्-त्रुट्यद्-विलीनाक्षरं को देहीति वदेत् स्व-दग्ध-जठरस्यार्थे मनस्वी पुमान्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.26,atha (4) glāniḥ- ādhi-vyādhi-jarā-tṛṣṇā-vyāyāma-suratādibhiḥ | 14 niṣprāṇatā glānir atra kṣāmāṅga-vacana-kriyāḥ | kampānutsāha-vaivarṇya-nayana-bhramaṇādayaḥ,अथ (४) ग्लानिः- आधि-व्याधि-जरा-तृष्णा-व्यायाम-सुरतादिभिः । १४ निष्प्राणता ग्लानिर् अत्र क्षामाङ्ग-वचन-क्रियाः । कम्पानुत्साह-वैवर्ण्य-नयन-भ्रमणादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.27,"15 ādhinā, yathā- kisalayam iva mugdhaṃ bandhanād vipralūnaṃ hṛdaya-kusuma-śoṣī dāruṇo dīrgha-śokaḥ | glapayati paripāṇḍu kṣāmam asyāḥ śarīraṃ śaradija iva gharmaḥ ketakī-patra-garbham","१५ आधिना, यथा- किसलयम् इव मुग्धं बन्धनाद् विप्रलूनं हृदय-कुसुम-शोषी दारुणो दीर्घ-शोकः । ग्लपयति परिपाण्डु क्षामम् अस्याः शरीरं शरदिज इव घर्मः केतकी-पत्र-गर्भम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.28,"(uttara-rāma-carita 3.5) vyādhinā, yathā- tasya pāṇḍu-vadanālpa-bhūṣaṇā sāvalamba-gamanā mṛdu-svanā | rāja-yakṣma-parihāṇir āyayau kāma-yāna-samavasthayā tulām","(उत्तर-राम-चरित ३.५) व्याधिना, यथा- तस्य पाण्डु-वदनाल्प-भूषणा सावलम्ब-गमना मृदु-स्वना । राज-यक्ष्म-परिहाणिर् आययौ काम-यान-समवस्थया तुलाम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.29,"(raghu. 19.50) jarayā, yathā- vivṛddhiṃ kampasya prathayatitarāṃ sādhvasa-vaśād avispaṣṭāṃ dṛṣṭiṃ tirayatitarāṃ bāṣpa-salilaiḥ | skhalad-varṇāṃ vāṇīṃ janayatitarāṃ gadgadatayā jarāyāḥ sāhāyyaṃ mama hi paritoṣo' dya kurute","(रघु. १९.५०) जरया, यथा- विवृद्धिं कम्पस्य प्रथयतितरां साध्वस-वशाद् अविस्पष्टां दृष्टिं तिरयतितरां बाष्प-सलिलैः । स्खलद्-वर्णां वाणीं जनयतितरां गद्गदतया जरायाः साहाय्यं मम हि परितोषोऽ द्य कुरुते"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.30,"(ratnāvalī 4.13) atra harṣasya jarā-sahakāritva-kathanād ubhayānubhāvair api kampādibhir jarā-glāner eva prādhānyaṃ gamyate | tṛṣṇayā, yathā- vindhyā-dhvānau virala-salilās tarṣiṇī tatra sītā yāvan mūrchāṃ kalayati kila vyākule rāmabhadre | drāk saumitriḥ puṭaka-kalaśīṃ māludhānīdalānāṃ tāvat prāpto dadhad atibhṛtāṃ vāriṇā nairjhareṇa","(रत्नावली ४.१३) अत्र हर्षस्य जरा-सहकारित्व-कथनाद् उभयानुभावैर् अपि कम्पादिभिर् जरा-ग्लानेर् एव प्राधान्यं गम्यते । तृष्णया, यथा- विन्ध्या-ध्वानौ विरल-सलिलास् तर्षिणी तत्र सीता यावन् मूर्छां कलयति किल व्याकुले रामभद्रे । द्राक् सौमित्रिः पुटक-कलशीं मालुधानीदलानां तावत् प्राप्तो दधद् अतिभृतां वारिणा नैर्झरेण"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.31,"(bāla-rāmāyaṇa 6.50) vyāyāmena, yathā- atanu-kuca-bharānatena bhūyaḥ śrama-janitānatinā śarīrakeṇa | anucita-gati-sāda-niḥsahatvaṃ kala-bhara-karorubhir ūrubhir dadhānaiḥ","(बाल-रामायण ६.५०) व्यायामेन, यथा- अतनु-कुच-भरानतेन भूयः श्रम-जनितानतिना शरीरकेण । अनुचित-गति-साद-निःसहत्वं कल-भर-करोरुभिर् ऊरुभिर् दधानैः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.32,"(śi.va. 7.66) suratena, yathā- ati-prayatnena ratānta-tāntā kṛṣṇena talpāvaropitā sā | ālambya tasyaiva karaṃ kareṇa jyotsnā-kṛtānandam alindam āpa","(शि.व. ७.६६) सुरतेन, यथा- अति-प्रयत्नेन रतान्त-तान्ता कृष्णेन तल्पावरोपिता सा । आलम्ब्य तस्यैव करं करेण ज्योत्स्ना-कृतानन्दम् अलिन्दम् आप"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.33,atha (5) śramaḥ- śramo mānasa-khedaḥ syād adhva-nṛtya-ratādobhiḥ | aṅga-mardana-niḥśvāsau pāda-saṃvāhanaṃ tathā,अथ (५) श्रमः- श्रमो मानस-खेदः स्याद् अध्व-नृत्य-रतादोभिः । अङ्ग-मर्दन-निःश्वासौ पाद-संवाहनं तथा
+Rasarnavasudhakara,srs_2.34,16 jṛmbhaṇaṃ mandayānaṃ ca mukhanetra-vighūrṇanam | sītkṛtiś ceti vijñeyā anubhāvāḥ śramodbhavāḥ,१६ जृम्भणं मन्दयानं च मुखनेत्र-विघूर्णनम् । ��ीत्कृतिश् चेति विज्ञेया अनुभावाः श्रमोद्भवाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.35,"17 adhvanā, yathā- sadyaḥ purī-parisare' pi śirīṣa-mṛdvī sītā javāt tricaturāṇi padāni gatvā | gantavyam adya kiyad ity asakṛd bruvāṇā rāmāśuṇaḥ kṛtavatī prathamāvatāram","१७ अध्वना, यथा- सद्यः पुरी-परिसरेऽ पि शिरीष-मृद्वी सीता जवात् त्रिचतुराणि पदानि गत्वा । गन्तव्यम् अद्य कियद् इत्य् असकृद् ब्रुवाणा रामाशुणः कृतवती प्रथमावतारम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.36,"(bāla-rāmāyaṇa 6.34) nṛtyena, yathā- sveda-kledita-kaṅkaṇāṃ bhuja-latāṃ kṛtvā mṛdaṅgāśrayāṃ ceṭī-hasta-samarpitaika-caraṇā mañjīra-sandhitsayā | sā bhūyaḥ stana-kampa-sūcita-rayaṃ niḥśvāsam āmuñcatī raṅga-sthānam anaṅga-sātkṛtavatī tālāvadhau tasthuṣī","(बाल-रामायण ६.३४) नृत्येन, यथा- स्वेद-क्लेदित-कङ्कणां भुज-लतां कृत्वा मृदङ्गाश्रयां चेटी-हस्त-समर्पितैक-चरणा मञ्जीर-सन्धित्सया । सा भूयः स्तन-कम्प-सूचित-रयं निःश्वासम् आमुञ्चती रङ्ग-स्थानम् अनङ्ग-सात्कृतवती तालावधौ तस्थुषी"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.37,"ratyā, yathā mamaiva- nitānta-surata-klāntāṃ celānta-kṛta-vījanām | kāntāṃ lulita-netrāntāṃ kalaye kala-bhāṣiṇīm","रत्या, यथा ममैव- नितान्त-सुरत-क्लान्तां चेलान्त-कृत-वीजनाम् । कान्तां लुलित-नेत्रान्तां कलये कल-भाषिणीम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.38,atha (6) madaḥ- madas tv ānanda-saṃmoha-sambhedo madirākṛtaḥ | sa tridhā taruṇo madhyo' pakṛṣṭaś ceti bhedataḥ,अथ (६) मदः- मदस् त्व् आनन्द-संमोह-सम्भेदो मदिराकृतः । स त्रिधा तरुणो मध्योऽ पकृष्टश् चेति भेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.39,18 dṛṣṭiḥ smerā mukhe rāgaḥ sasmitākulitaṃ vacaḥ | lalitāviddha-gaty-ādyāś ceṣṭāḥ syus taruṇe made,१८ दृष्टिः स्मेरा मुखे रागः सस्मिताकुलितं वचः । ललिताविद्ध-गत्य्-आद्याश् चेष्टाः स्युस् तरुणे मदे
+Rasarnavasudhakara,srs_2.40,19 yathā- bhāva-hāri hasitaṃ vacanānāṃ kauśalaṃ dṛśi vikāra-viśeṣāḥ | cakrire bhṛśam ṛjor api vadhvāḥ kāmineva taruṇena madena,१९ यथा- भाव-हारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकार-विशेषाः । चक्रिरे भृशम् ऋजोर् अपि वध्वाः कामिनेव तरुणेन मदेन
+Rasarnavasudhakara,srs_2.41,(śi.va. 10.13) atha madhyamaḥ- madhyame tu made vāci skhalanaṃ ghūrṇanaṃ dṛśoḥ | gamane vaktratā bāhvor vikṣepa-srastatādayaḥ,(शि.व. १०.१३) अथ मध्यमः- मध्यमे तु मदे वाचि स्खलनं घूर्णनं दृशोः । गमने वक्त्रता बाह्वोर् विक्षेप-स्रस्ततादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.42,20 yathā- rundhatī nayana-vākya-vikāsaṃ sāditobhaya-karā parirambhe | vrīḍitasya lalitaṃ yuvatīnāṃ kṣībatā bahu-guṇair anujahre,२० यथा- रुन्धती नयन-वाक्य-विकासं सादितोभय-करा परिरम्भे । व्रीडितस्य ललितं युवतीनां क्षीबता बहु-गुणैर् अनुजह्रे
+Rasarnavasudhakara,srs_2.43,(bhāraveḥ 9.67) atha nīcaḥ- apakṛṣṭe tu ceṣṭāḥ syur gati-bhaṅgo visaṃjñatā | niṣṭhīvanaṃ muhuḥ śvāso hikkā chardyādayo matāḥ,(भारवेः ९.६७) अथ नीचः- अपकृष्टे तु चेष्टाः स्युर् गति-भङ्गो विसंज्ञता । निष्ठीवनं मुहुः श्वासो हिक्का छर्द्यादयो मताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.44,21 yathā- niṣṭhīvantyo mukharita-mukhaṃ gauravāt kandharāyāḥ prāyo hikkā-vikala-vikalaṃ vākyam ardhaṃ gṛṇantyaḥ | naivāpekṣāṃ galita-vasane nāpy upekṣām ayante pāyaṃ pāyaṃ bahu-vidha-madhūny eka-vīthyā kumāryaḥ,२१ यथा- निष्ठीवन्त्यो मुखरित-मुखं गौरवात् कन्धरायाः प्रायो हिक्का-विकल-विकलं वाक्यम् अर्धं गृणन्त्यः । नैवापेक्षां गलित-वसने नाप्य् उपेक्षाम् अयन्ते पायं पायं बहु-विध-मधून्य् एक-वीथ्या कुमार्यः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.45,taruṇas tūttamādīnāṃ madhyamo madhya-nīcayoḥ | apakṛṣṭas tu nīcānāṃ tat-tan-mada-vivardhane,तरुणस् तूत्तमादीनां मध्यमो मध्य-नीचयोः । अपकृष्टस् तु नीचानां तत्-तन्-मद-विवर्धने
+Rasarnavasudhakara,srs_2.46,22 uttama-prakṛtiḥ śete madhyo hasati gāyati | adhama-prakṛtir grāmyaṃ paruṣaṃ vakti roditi,२२ उत्तम-प्रकृतिः शेते मध्यो हसति गायति । अधम-प्रकृतिर् ग्राम्यं परुषं वक्ति रोदिति
+Rasarnavasudhakara,srs_2.47,"23 uttama-prakṛter mada-vṛddhir, yathā- tat-kṣaṇaṃ viparivartita-hriyor neṣyatoḥ śayanam iddha-rāgayoḥ | sā babhūva vaśa-vartinī tayoḥ preyasaḥ suvadanā madasya ca","२३ उत्तम-प्रकृतेर् मद-वृद्धिर्, यथा- तत्-क्षणं विपरिवर्तित-ह्रियोर् नेष्यतोः शयनम् इद्ध-रागयोः । सा बभूव वश-वर्तिनी तयोः प्रेयसः सुवदना मदस्य च"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.48,"(ku.saṃ. 8.79) madhyamasya mada-vṛddhir, yathā- vināpi hetuṃ vikaṭaṃ jahāsa padeṣu caskhāla same' pi mārge | vighūrṇamānaḥ sa madātirekād ākāśam ālambanam ālalambe","(कु.सं. ८.७९) मध्यमस्य मद-वृद्धिर्, यथा- विनापि हेतुं विकटं जहास पदेषु चस्खाल समेऽ पि मार्गे । विघूर्णमानः स मदातिरेकाद् आकाशम् आलम्बनम् आललम्बे"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.49,"adhamasya mada-vṛddhir, yathā- taha taha gāmīṇa-ghariṇī mada-vivasā kiṃpi kiṃpi bāharai | jaha jaha kula-bahuāo soūṇa sarandi pihia kaṇṇāo","अधमस्य मद-वृद्धिर्, यथा- तह तह गामीण-घरिणी मद-विवसा किंपि किंपि बाहरै । जह जह कुल-बहुआओ सोऊण सरन्दि पिहिअ कण्णाओ"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.50,(tathā tathā grāmīṇa-gṛhiṇī mada-vivaśā kim api kim api vyāharati | yathā yathā kula-vadhvaḥ śrutvā saranti pihita-karṇāḥ ||) aiśvaryādi-kṛtaḥ kaiścit māno mada itīritaḥ | vakṣyamāṇasya garvasya bheda evety udāsmahe,(तथा तथा ग्रामीण-गृहिणी मद-विवशा किम् अपि किम् अपि व्याहरति । यथा यथा कुल-वध्वः श्रुत्वा सरन्ति पिहित-कर्णाः ॥) ऐश्वर्यादि-कृतः कैश्चित् मानो मद इतीरितः । वक्ष्यमाणस्य गर्वस्य भेद एवेत्य् उदास्महे
+Rasarnavasudhakara,srs_2.51,24 atha (7) garvaḥ- aiśvarya-rūpa-tāruṇya-kula-vidyā-balair api | iṣṭa-lābhādinānyeṣām avajñā garva īritaḥ,२४ अथ (७) गर्वः- ऐश्वर्य-रूप-तारुण्य-कुल-विद्या-बलैर् अपि । इष्ट-लाभादिनान्येषाम् अवज्ञा गर्व ईरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.52,25 anubhāvā bhavanty atra gurv-ājñādy-ājñā-vyatikramaḥ | anuttara-praadānaṃ ca vaimukhyaṃ bhāṣaṇe' pi ca,२५ अनुभावा भवन्त्य् अत्र गुर्व्-आज्ञाद्य्-आज्ञा-व्यतिक्रमः । अनुत्तर-प्रअदानं च वैमुख्यं भाषणेऽ पि च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.53,26 vibhramāpahnutī vākya-pāruṣyam anavekṣaṇam | avekṣaṇaṃ nijāṅgānām aṅga-bhaṅgādayo' pi ca,२६ विभ्रमापह्नुती वाक्य-पारुष्यम् अनवेक्षणम् । अवेक्षणं निजाङ्गानाम् अङ्ग-भङ्गादयोऽ पि च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.54,27 aiśvaryam ājñā-siddhiḥ | tena yathā- rāho tarjaya bhāskaraṃ varuṇa he nirvāpyatāṃ pāvakaḥ sarve vārimucaḥ sametya kuruta grīṣmasya darpa-cchidām | prāleyācala candra dugdha-jaladhe hemanta mandākini drāg devasya gṛhānupeta bhavatāṃ sevā-kṣaṇo vartate,२७ ऐश्वर्यम् आज्ञा-सिद्धिः । तेन यथा- राहो तर्जय भास्करं वरुण हे निर्वाप्यतां पावकः सर्वे वारिमुचः समेत्य कुरुत ग्रीष्मस्य दर्प-च्छिदाम् । प्रालेयाचल चन्द्र दुग्ध-जलधे हेमन्त मन्दाकिनि द्राग् देवस्य गृहानुपेत भवतां सेवा-क्षणो वर्तते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.55,(bāla-rāmāyaṇa 5.22) yathā vā- vahne nihnotum arciḥ paricinu purataḥ siñcato vārivāhān hemantasyāntike syāḥ prathayati davathuṃ yena te grīṣma noṣmā | mārtaṇḍāś caṇḍatāpa-praśamana-vidhaye dhatta nāḍīṃ jalārdrāṃ devo nānya-pratāpaṃ tribhuvana-vijayī mṛṣyate śrī-daśāsyaḥ,(बाल-रामायण ५.२२) यथा वा- वह्ने निह्नोतुम् अर्चिः परिचिनु पुरतः सिञ्चतो वारिवाहान् हेमन्तस्यान्तिके स्याः प्रथयति दवथुं येन ते ग्रीष्म नोष्मा । मार्तण्डाश् चण्डताप-प्रशमन-विधये धत्त नाडीं जलार्द्रां देवो नान्य-प्रतापं त्रिभुवन-विजयी मृष्यते श्री-दशास्यः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.56,"(bāla-rāmāyaṇa 1.31) rūpa-tāruṇyābhyāṃ, yathā- vāṭīṣu vāṭīṣu vilāsinīnāṃ caran yuvā cārutayātidṛptaḥ | tṛṇāya nāmanyata puṣpa-cāpaṃ kareṇa līlā-kalitāravindaḥ","(बाल-रामायण १.३१) रूप-तारुण्याभ्यां, यथा- वाटीषु वाटीषु विलासिनीनां चरन् युवा चारुतयातिदृप्तः । तृणाय नामन्यत पुष्प-चापं करेण लीला-कलितारविन्दः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.57,"kulena, yathā- gauḍaṃ rāṣṭram anuttamaṃ nirupamā tatrāpi rāḍhāpurī bhūri-śreṣṭhika-nāma dhāma paramaṃ tatrottamo naḥ pitā | tat-putrāś ca mahākulā na viditāḥ kasyātra teṣām api prajñā-śīla-viveka-dhairya-vinayācārair ahaṃ cottamaḥ","कुलेन, यथा- गौडं राष्ट्रम् अनुत्तमं निरुपमा तत्रापि राढापुरी भूरि-श्रेष्ठिक-नाम धाम परमं तत्रोत्तमो नः पिता । तत्-पुत्राश् च महाकुला न विदिताः कस्यात्र तेषाम् अपि प्रज्ञा-शील-विवेक-धैर्य-विनयाचारैर् अहं चोत्तमः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.58,"(prabodha-candrodayaḥ, 2.7) vidyayā, yathā- bindu-dvandva-taraṅgitāgra-saraṇiḥ kartā śiro-bindukaṃ karmeti krama-śikṣitānvaya-kalā ye ke' pi tebhyo namaḥ | ye tu grantha-sahasra-śāṇakaṣaṇa-truṭyat-kalaṅkair girām ullekhaiḥ kavayanti bilhaṇa-kavis teṣv eva saṃnahyati","(प्रबोध-चन्द्रोदयः, २.७) विद्यया, यथा- बिन्दु-द्वन्द्व-तरङ्गिताग्र-सरणिः कर्ता शिरो-बिन्दुकं कर्मेति क्रम-शिक्षितान्वय-कला ये केऽ पि तेभ्यो नमः । ये तु ग्रन्थ-सहस्र-शाणकषण-त्रुट्यत्-कलङ्कैर् गिराम् उल्लेखैः कवयन्ति बिल्हण-कविस् तेष्व् एव संनह्यति"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.59,"(karṇa-sundarī) balena, yathā- rudrādres tulanaṃ sva-kaṇṭha-vipina-cchedo harer vāsanaṃ kārāveśmani puṣpakasya haraṇaṃ yasyorjitāḥ kelayaḥ | so' yaṃ durmada-bāhu-daṇḍa-sacivo laṅkeśvaras tasya me kā ślāghā guṇa-jarjareṇa dhanuṣākṛṣṭena bhagnena vā","(कर्ण-सुन्दरी) बलेन, यथा- रुद्राद्रेस् तुलनं स्व-कण्ठ-विपिन-च्छेदो हरेर् वासनं कारावेश्मनि पुष्पकस्य हरणं यस्योर्���िताः केलयः । सोऽ यं दुर्मद-बाहु-दण्ड-सचिवो लङ्केश्वरस् तस्य मे का श्लाघा गुण-जर्जरेण धनुषाकृष्टेन भग्नेन वा"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.60,"(bāla-rāmāyaṇa, 1.51) iṣṭa-prāptyā, yathā- āstāṃ tāvad anaṅga-cāpa-vibhavaḥ kā nāma sā kaumudī dūre tiṣṭhatu matta-kokila-rutaṃ saṃvāntu mandānilāḥ | hāsollāsa-taraṅgitair asakalair netrāñcalaiś cañcalaiḥ sākūtair urarīkaroti taruṇī seyaṃ praṇāmāñjalim","(बाल-रामायण, १.५१) इष्ट-प्राप्त्या, यथा- आस्तां तावद् अनङ्ग-चाप-विभवः का नाम सा कौमुदी दूरे तिष्ठतु मत्त-कोकिल-रुतं संवान्तु मन्दानिलाः । हासोल्लास-तरङ्गितैर् असकलैर् नेत्राञ्चलैश् चञ्चलैः साकूतैर् उररीकरोति तरुणी सेयं प्रणामाञ्जलिम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.61,atha (8) śaṅkā- śaṅkā cauryāparādhādyaiḥ svāniṣṭotprekṣaṇaṃ matam | tatra ceṣṭāmuhuḥ pārśva-darśanaṃ mukha-śoṣaṇam,अथ (८) शङ्का- शङ्का चौर्यापराधाद्यैः स्वानिष्टोत्प्रेक्षणं मतम् । तत्र चेष्टामुहुः पार्श्व-दर्शनं मुख-शोषणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.62,28 avakuṇṭhana-vaivarṇya-kaṇṭha-sādādayo' pi ca | śaṅkā dvidyeyam ātmotthā parotthā ceti bhedataḥ,२८ अवकुण्ठन-वैवर्ण्य-कण्ठ-सादादयोऽ पि च । शङ्का द्विद्येयम् आत्मोत्था परोत्था चेति भेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.63,29 svākārya-janitā svotthā prāyo vyaṅgyeyam iṅgitaiḥ | iṅgitāni tu pakṣma-bhrū-tārakā-dṛṣṭi-vikriyāḥ,२९ स्वाकार्य-जनिता स्वोत्था प्रायो व्यङ्ग्येयम् इङ्गितैः । इङ्गितानि तु पक्ष्म-भ्रू-तारका-दृष्टि-विक्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.64,"30 aparādhāt svotthā, yathā- tat-sakhyā marutātha vā pracalitā vallīti muhyad-dhiyo dṛṣṭvā vyākulatārayā nigadato mithyā-prasādaṃ mukhe | gaṅgā-nūtana-saṅginaḥ paśupater antaḥpuraṃ gacchato nūtnā saiva daśā svayaṃ piśunatāṃ devī-sakhīnāṃ gatā","३० अपराधात् स्वोत्था, यथा- तत्-सख्या मरुताथ वा प्रचलिता वल्लीति मुह्यद्-धियो दृष्ट्वा व्याकुलतारया निगदतो मिथ्या-प्रसादं मुखे । गङ्गा-नूतन-सङ्गिनः पशुपतेर् अन्तःपुरं गच्छतो नूत्ना सैव दशा स्वयं पिशुनतां देवी-सखीनां गता"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.65,"saiva cauryeṇa, yathā- mṛdnan kṣīrādi-cauryān masṛṇa-surabhiṇī sṛkvaṇī pāṇi-gharṣair āghrāyāghrāya hastaṃ sapadi paruṣayan kiṅkiṇī-mekhalāyām | vāraṃ vāraṃ viśāle diśi diśi vikiran locane lolatāre mandaṃ mandaṃ jananyāḥ parisaram ayate kūṭa-gopāla-bālaḥ","सैव चौर्येण, यथा- मृद्नन् क्षीरादि-चौर्यान् मसृण-सुरभिणी सृक्वणी पाणि-घर्षैर् आघ्रायाघ्राय हस्तं सपदि परुषयन् किङ्किणी-मेखलायाम् । वारं वारं विशाले दिशि दिशि विकिरन् लोचने लोलतारे मन्दं मन्दं जनन्याः परिसरम् अयते कूट-गोपाल-बालः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.66,parotthā tu nijasyaiva parasyākāryato bhavet | prāyeṇākāra-ceṣṭābhyāṃ tām imām anubhāvayet | 31 ākāraḥ sāttvikaś ceṣṭā tv aṅga-pratyaṅgajāḥ kriyāḥ,परोत्था तु निजस्यैव परस्याकार्यतो भवेत् । प्रायेणाकार-चेष्टाभ्यां ताम् इमाम् अनुभावयेत् । ३१ आकारः सात्त्विकश् चेष्टा त्व् अङ्ग-प्रत्यङ्गजाः क्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.67,"32ab parotthā, yathā- prīte vidhātari purā paribhūya martyān vavre' nyato yad abhayaṃ sa bhavān ahaṃyuḥ | tan-marmaṇi spṛśati mām atimātram adya hā vatsa śāntam athavā daśakandharo' si","३२अब् परोत्था, यथा- प्रीते विधातरि पुरा परिभूय मर्त्यान् वव्रेऽ न्यतो यद् अभयं स भवान् अहंयुः । तन्-मर्मणि स्पृशति माम् अतिमात्रम् अद्य हा वत्स शान्तम् अथवा दशकन्धरोऽ सि"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.68,(anargha-rāghava 4.9) atra garvita-rāvaṇa-kṛtena martyetarābhaya-varaṇena jātā mālyavataḥ śaṅkā marmaṇi spṛśatītyādinā vāg-ārambheṇa pratīyate | atha (9) trāsaḥ- trāsas tu citta-cāñcalyaṃ vidyut-kravyāda-garjitaiḥ | 32 tathā bhūta-bhujaṅgādyair vijñeyās tatra vikriyāḥ,(अनर्घ-राघव ४.९) अत्र गर्वित-रावण-कृतेन मर्त्येतराभय-वरणेन जाता माल्यवतः शङ्का मर्मणि स्पृशतीत्यादिना वाग्-आरम्भेण प्रतीयते । अथ (९) त्रासः- त्रासस् तु चित्त-चाञ्चल्यं विद्युत्-क्रव्याद-गर्जितैः । ३२ तथा भूत-भुजङ्गाद्यैर् विज्ञेयास् तत्र विक्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.69,utkampa-gātra-saṅkoca-romāñca-stambha-gadgadāḥ | 33muhur nimeṣa-vibhrānti-pārśvasthālambanādayaḥ,उत्कम्प-गात्र-सङ्कोच-रोमाञ्च-स्तम्भ-गद्गदाः । ३३मुहुर् निमेष-विभ्रान्ति-पार्श्वस्थालम्बनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.70,"vidyuto, yathā- varṣāsu tāsu kṣaṇa-ruk prakāśāt trastā ramā śārṅgiṇam āliliṅga | vidyuc ca sā vīkṣya tad-aṅga-śobhāṃ hrīṇeva tūrṇaṃ jaladaṃ jagāhe","विद्युतो, यथा- वर्षासु तासु क्षण-रुक् प्रकाशात् त्रस्ता रमा शार्ङ्गिणम् आलिलिङ्ग । विद्युच् च सा वीक्ष्य तद्-अङ्ग-शोभां ह्रीणेव तूर्णं जलदं जगाहे"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.71,"kravyādo hiṃsra-sattvam | tasmād, yathā- sva-vikriyādarśita-sādhvasaughāt priyābhir āliṅgita-kandharāṇām | akāri bhallūka-kulena yatra vidyādharāṇām animitta-maitrī","क्रव्यादो हिंस्र-सत्त्वम् । तस्माद्, यथा- स्व-विक्रियादर्शित-साध्वसौघात् प्रियाभिर् आलिङ्गित-कन्धराणाम् । अकारि भल्लूक-कुलेन यत्र विद्याधराणाम् अनिमित्त-मैत्री"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.72,"garjitena, yathā- praṇaya-kopa-bhūto' pi parāṅmukhāḥ sapadi vāridharārava-bhīravaḥ | praṇayinaḥ parirabdhum anantaraṃ vavalire bali-recita-madhyamāḥ","गर्जितेन, यथा- प्रणय-कोप-भूतोऽ पि पराङ्मुखाः सपदि वारिधरारव-भीरवः । प्रणयिनः परिरब्धुम् अनन्तरं ववलिरे बलि-रेचित-मध्यमाः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.73,"(śi.va., 6.38) garjitaṃ mahāravopalakṣaṇam | tena bheryādi-dhvanir api bhavati | bherī-dhvaninā, yathā- nananda nidrā-rasa-bhañjanair api prayāṇa-tūrya-dhvanibhir dharāpateḥ | atarkitātaṅka-vilola-padmajā- payodhara-dvandva-nipīḍito hariḥ","(शि.व., ६.३८) गर्जितं महारवोपलक्षणम् । तेन भेर्यादि-ध्वनिर् अपि भवति । भेरी-ध्वनिना, यथा- ननन्द निद्रा-रस-भञ्जनैर् अपि प्रयाण-तूर्य-ध्वनिभिर् धरापतेः । अतर्कितातङ्क-विलोल-पद्मजा- पयोधर-द्वन्द्व-निपीडितो हरिः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.74,"bhūta-darśanād, yathā- sā patyuḥ parivāreṇa piśācair api veṣṭitā | utkampamāna-hṛdayā sakhībhiḥ sambodhyata","भूत-दर्शनाद्, यथा- सा पत्युः परिवारेण पिशाचैर् अपि वेष्टिता । उत्कम्पमान-हृदया सखीभिः सम्बोध्यत"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.75,"bhujaṅgamād, yathā- kalyāṇa-dāyi bhavato' stu pināka-pāṇi- pāṇi-grahe bhujaga-kaṅkaṇa-bhīṣatāyāḥ | sambhrānta-dṛṣṭi sahasaiva namaḥ śivāyety ardhokti-sasmita-nataṃ mukham ambikāyāḥ","भुजङ्गमाद्, यथा- कल्याण-दायि भवतोऽ स्तु पिनाक-पाणि- पाणि-ग्रहे भुजग-कङ्कण-भीषतायाः । सम्भ्रान्त-दृष्टि सहसैव नमः शिवायेत्य् अर्धोक्ति-सस्मित-नतं मुखम् अम्बिकायाः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.76,"(rasa-kalikāyām apy ullikhitam idam, 23 puṭe) atha (10) āvegaḥ- cittasya sambhramo yaḥ syād āvego' yaṃ sa cāṣṭadhā | 34 utpāta-vāta-varṣāgni-matta-kuñjara-darśanāt","(रस-कलिकायाम् अप्य् उल्लिखितम् इदम्, २३ पुटे) अथ (१०) आवेगः- चित्तस्य सम्भ्रमो यः स्याद् आवेगोऽ यं स चाष्टधा । ३४ उत्पात-वात-वर्षाग्नि-मत्त-कुञ्जर-दर्शनात्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.77,priyāpriya-śruteś cāpi śatrava-vyasanād api | 35tatrautpātas tu śailādi-kampa-ketūdayādayaḥ,प्रियाप्रिय-श्रुतेश् चापि शत्रव-व्यसनाद् अपि । ३५तत्रौत्पातस् तु शैलादि-कम्प-केतूदयादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.78,taj-jāḥ sarvāṅga-visraṃso vaimukhyam apasarpaṇam | 36viṣāda-mukha-vaivarṇya-vismayādyās tu vikriyāḥ,तज्-जाः सर्वाङ्ग-विस्रंसो वैमुख्यम् अपसर्पणम् । ३६विषाद-मुख-वैवर्ण्य-विस्मयाद्यास् तु विक्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.79,"śaila-prakampanād, yathā- kailāsādrāv udaste paricalita-gaṇeṣūllasat-kautukeṣu kroḍaṃ mātuḥ kumāre viśati viṣamuciprekṣamāṇe saroṣam | pādāvaṣṭambha-sīdad vapuṣi daśamukhe yāti pātāla-mūlaṃ kruddho' py āśliṣṭa-mūrtir ghanataram umayā pātu hṛṣṭaḥ śivo vaḥ","शैल-प्रकम्पनाद्, यथा- कैलासाद्राव् उदस्ते परिचलित-गणेषूल्लसत्-कौतुकेषु क्रोडं मातुः कुमारे विशति विषमुचिप्रेक्षमाणे सरोषम् । पादावष्टम्भ-सीदद् वपुषि दशमुखे याति पाताल-मूलं क्रुद्धोऽ प्य् आश्लिष्ट-मूर्तिर् घनतरम् उमया पातु हृष्टः शिवो वः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.80,"atra kailāsa-kampa-janita-pramatha-gaṇa-vismaya-kārtikeyāpasarpaṇa-kātyāyanī-sādhvasādibhir anubhāvais tat-tad-gata-sambhramātiśaya-rūpa āvego vyajyate | ketūdayād, yathā- hantālokya kuṭumbino diviṣadāṃ dhūma-grahaṃ diṅ-mukhe trastāṅgās tvaritaṃ paraspara-gṛhān abhyetya cintā-parāḥ | dhānyānām anativyayāya gṛhiṇīr ājñāpayantyo muhur nidhyāyanti viniḥśvasanti gaṇaśo rathyā-mukheṣv āsate","अत्र कैलास-कम्प-जनित-प्रमथ-गण-विस्मय-कार्तिकेयापसर्पण-कात्यायनी-साध्वसादिभिर् अनुभावैस् तत्-तद्-गत-सम्भ्रमातिशय-रूप आवेगो व्यज्यते । केतूदयाद्, यथा- हन्तालोक्य कुटुम्बिनो दिविषदां धूम-ग्रहं दिङ्-मुखे त्रस्ताङ्गास् त्वरितं परस्पर-गृहान् अभ्येत्य चिन्ता-पराः । धान्यानाम् अनतिव्ययाय गृहिणीर् आज्ञापयन्त्यो मुहुर् निध्यायन्ति विनिःश्वसन्ति गणशो रथ्या-मुखेष्व् आसते"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.81,atha vātāvegaḥ- tvarayāgamanaṃ vastra-grahaṇaṃ cāvakuṇṭhanam | 37 netrāvamārjanādyāś ca vātāvega-bhavāḥ kriyāḥ,अथ वातावेगः- त्वरयागमनं वस्त्र-ग्रहणं चावकुण्ठनम् । ३७ नेत्रावमार्जनाद्याश् च वातावेग-भवाः क्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.82,yathā- dikṣu vyūḍhāṅghripāṅgas tṛṇa-jaṭita-calat-pāṃsu-daṇḍo' ntarikṣe jhāṅkārī śarkarālaḥ pathiṣu viṭapināṃ skandha-kāṣaiḥ sadhūmaḥ | prāsādānāṃ nikuñjeṣv abhinava-jaladodgāra-gambhīra-dhīraś caṇḍārambhaḥ samīro vahati paridiśaṃ bhīru kiṃ sambhrameṇa,यथा- दिक्षु व्यूढाङ्घ्रिपाङ्गस् तृण-जटित-चलत्-पांसु-दण्डोऽ न्तरिक्षे झाङ्कारी शर्करालः पथिषु विटपिनां स्कन्ध-काषैः सधूमः । प्रासादानां निकुञ्जेष्व् अभिनव-जलदोद्गार-गम्भीर-धीरश् चण्डारम्भः समीरो वहति परिदिशं भीरु किं सम्भ्रमेण
+Rasarnavasudhakara,srs_2.83,(veṇī-saṃhāra 2.19) atra vāta-kṛta-saṃrambho vāg-ārambheṇa pratipādyate | atha varṣāvegaḥ- chatra-graho' ṅga-saṅkoco bāhu-svastika-dhāvane | 38 uṣṇāśrayaṇam ity ādyā varṣāvega-bhavāḥ kriyāḥ,(वेणी-संहार २.१९) अत्र वात-कृत-संरम्भो वाग्-आरम्भेण प्रतिपाद्यते । अथ वर्षावेगः- छत्र-ग्रहोऽ ङ्ग-सङ्कोचो बाहु-स्वस्तिक-धावने । ३८ उष्णाश्रयणम् इत्य् आद्या वर्षावेग-भवाः क्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.84,yathā- āmekhalaṃ cañcaratā ghanānāṃ chāyām adhaḥ sānugatāṃ niṣevya | udvejitā vṛṣṭibhir āśrayante śṛṅgāṇi yasyātapavanti siddhāḥ,यथा- आमेखलं चञ्चरता घनानां छायाम् अधः सानुगतां निषेव्य । उद्वेजिता वृष्टिभिर् आश्रयन्ते शृङ्गाणि यस्यातपवन्ति सिद्धाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.85,[ku.saṃ. 7.5] atra siddhānām agra-śikhara-dhāvanena sūcitaḥ | atha agny-āvegaḥ- agny-āvegaḥ-bhavāś ceṣṭā vījanaṃ cāṅga-dhūnanam | 39 vyatyasta-pada-vikṣepa-netra-saṅkocanādayaḥ,[कु.सं. ७.५] अत्र सिद्धानाम् अग्र-शिखर-धावनेन सूचितः । अथ अग्न्य्-आवेगः- अग्न्य्-आवेगः-भवाश् चेष्टा वीजनं चाङ्ग-धूननम् । ३९ व्यत्यस्त-पद-विक्षेप-नेत्र-सङ्कोचनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.86,yathā- dūra-protsāryamāṇāmbara-cara-nikarottāla-kīlābhighātaḥ prabhraśyad-vāji-varga-bhramaṇa-niyama-navyākula-bradhna-sūtaḥ | leḍhi prauḍho hutāśaḥ kṛta-laya-samayāśaṅkam ākāśa-vīthīṃ gaṅgā-sūnu-prayukta-prathita-hutavahāstrānubhāva-prasūtaḥ,यथा- दूर-प्रोत्सार्यमाणाम्बर-चर-निकरोत्ताल-कीलाभिघातः प्रभ्रश्यद्-वाजि-वर्ग-भ्रमण-नियम-नव्याकुल-ब्रध्न-सूतः । लेढि प्रौढो हुताशः कृत-लय-समयाशङ्कम् आकाश-वीथीं गङ्गा-सूनु-प्रयुक्त-प्रथित-हुतवहास्त्रानुभाव-प्रसूतः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.87,(dhanañjaya-vijaya 67) atha kuñjarāvegaḥ- āvege kuñjarodbhūte satvaraṃ cāpasarpaṇam | 40 vilokanaṃ muhuḥ paścāt trāsa-kampādayo matāḥ,(धनञ्जय-विजय ६७) अथ कुञ्जरावेगः- आवेगे कुञ्जरोद्भूते सत्वरं चापसर्पणम् । ४० विलोकनं मुहुः पश्चात् त्रास-कम्पादयो मताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.88,yathā- nirantarāle' pi vimucyamāne dūraṃ pathi prāṇa-bhṛtāṃ gaṇena | tejo-mahadbhis tamaseva dīpair dvipair asambādhamayām babhūve,यथा- निरन्तरालेऽ पि विमुच्यमाने दूरं पथि प्राण-भृतां गणेन । तेजो-महद्भिस् तमसेव दीपैर् द्विपैर् असम्बाधमयाम् बभूवे
+Rasarnavasudhakara,srs_2.89,"aśvena, yathā- utkhāya darpa-calitena sahaiva rajjvā kīlaṃ prayatna-paramānavadurgraheṇa | ākulyakāri kaṭakas turageṇa tūrṇam aśveti vidrutam anudravatāśvam anyam","अश्वेन, यथा- उत्खाय दर्प-चलितेन सहैव रज्ज्वा कीलं प्रयत्न-परमानवदुर्ग्रहेण । आकुल्यकारि कटकस् तुरगेण तूर्णम् अश्वेति विद्रुतम् अनुद्रवताश्वम् अन्यम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.90,"priya-śravaṇād, yathā- priya-śravaṇaje hy asmin abhutthānopagūhane | 41 prīti-dānaṃ priyaṃ vākyaṃ romaharṣādayo' pi ca","प्रिय-श्रवणाद्, यथा- प्रिय-श्रवणजे ह्य् अस्मिन् अभुत्थानोपगूहने । ४१ प्रीति-दानं प्रियं वाक्यं रोमहर्षादयोऽ पि च"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.91,yathā- janāya śuddhānta-carāya śaṃsate kumāra-janmāmṛta-saṃmitākṣaram | adeyam āsīt trayam eva bhūpateḥ śaśiprabhaṃ chatram ubhe ca cāmare,यथा- जनाय शुद्धान्त-चराय शंसते कुमार-जन्मामृत-संमिताक्षरम् । अदेयम् आसीत् त्रयम् एव भूपतेः शशिप्रभं छत्रम् उभे च चामरे
+Rasarnavasudhakara,srs_2.92,"(ra.vaṃ. 3.16) apriya-śruter, yathā- apriya-śrutije' py asmin vilāpah parivartanam | 42 ākranditaṃ ca patanaṃ parito bhramaṇādayaḥ","(र.वं. ३.१६) अप्रिय-श्रुतेर्, यथा- अप्रिय-श्रुतिजेऽ प्य् अस्मिन् विलापह् परिवर्तनम् । ४२ आक्रन्दितं च पतनं परितो भ्रमणादयः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.93,"śātravād, yathā- ceṣṭāḥ syuḥ śātravāvege varma-śastrādi-dhāraṇam | 43 ratha-vāji-gajāroha-sahasāpakramādayaḥ","शात्रवाद्, यथा- चेष्टाः स्युः शात्रवावेगे वर्म-शस्त्रादि-धारणम् । ४३ रथ-वाजि-गजारोह-सहसापक्रमादयः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.94,yathā- rāmo nāma babhūva huṃ tad abalā sīteti huṃ tāṃ pitur vācā pañcavaṭī-vane nivasatas tasyāharad rāvaṇaḥ | kṛṣṇasyeti purātanīṃ nija-kathām ākarṇya mātreritāṃ saumitre kva dhanur dhanur dhanur iti vyagrā giraḥ pāntu vaḥ,यथा- रामो नाम बभूव हुं तद् अबला सीतेति हुं तां पितुर् वाचा पञ्चवटी-वने निवसतस् तस्याहरद् रावणः । कृष्णस्येति पुरातनीं निज-कथाम् आकर्ण्य मात्रेरितां सौमित्रे क्व धनुर् धनुर् धनुर् इति व्यग्रा गिरः पान्तु वः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.95,[kṛ.ka.2.72] ete syur uttamādīnām anubhāvā yathocitam,[कृ.क.२.७२] एते स्युर् उत्तमादीनाम् अनुभावा यथोचितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.96,44 atha unmādaḥ- unmādaś citta-vibhrāntir viyogād iṣṭa-nāśataḥ | viyogaje tu ceṣṭāḥ syur dhāvanaṃ paridevanam,४४ अथ उन्मादः- उन्मादश् चित्त-विभ्रान्तिर् वियोगाद् इष्ट-नाशतः । वियोगजे तु चेष्टाः स्युर् धावनं परिदेवनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.97,45 asambaddha-pralapanaṃ śayaṇaṃ sahasotthitiḥ | acetanaiḥ sahālāpo nirnimitta-smitādayaḥ,४५ असम्बद्ध-प्रलपनं शयणं सहसोत्थितिः । अचेतनैः सहालापो निर्निमित्त-स्मितादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.98,46 yathā- āśūtthānaṃ sadṛśa-gaṇanā cetanācetaneṣu prauḍhauṣmābhiśvasitam asakṛn nirgato bāṣpa-pūraḥ | nirlakṣyā vāg gatir aviṣayā nirnimittaṃ smitaṃ ca prāyeṇāsyāḥ prathayatitarāṃ bhrānti-dātrīm avasthām,४६ यथा- आशूत्थानं सदृश-गणना चेतनाचेतनेषु प्रौढौष्माभिश्वसितम् असकृन् निर्गतो बाष्प-पूरः । निर्लक्ष्या वाग् गतिर् अविषया निर्निमित्तं स्मितं च प्रायेणास्याः प्रथयतितरां भ्रान्ति-दात्रीम् अवस्थाम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.99,"iṣṭa-nāśād, yathā- iṣṭa-nāśa-kṛte tv asmin bhasmādi-parilepanam | nṛtya-gītādi-racanā tṛṇa-nirmālya-dhāraṇam | 47 cīvarāvaraṇādīni prāg-uktāś cāpi vikriyāḥ","इष्ट-नाशाद्, यथा- इष्ट-नाश-कृते त्व् अस्मिन् भस्मादि-परिलेपनम् । नृत्य-गीतादि-रचना तृण-निर्माल्य-धारणम् । ४७ चीवरावरणादीनि प्राग्-उक्ताश् चापि विक्रियाः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.100,yathā- kīnāśo' pi bibheti yādava-kulād vṛddhasya kā me gatir bhedaḥ syāt svajaneṣu kiṃ nu śatadhā sīdanti gātrāṇi me | so' yaṃ buddhi-viparyayo mama samaṃ sarve hatā bāndhavā na śraddeyam idaṃ hi vākyam ahahā muhyanti marmāṇi me,यथा- कीनाशोऽ पि बिभेति यादव-कुलाद् वृद्धस्य का मे गतिर् भेदः स्यात् स्वजनेषु किं नु शतधा सीदन्ति गात्राणि मे । सोऽ यं बुद्धि-विपर्ययो मम समं सर्वे हता बान्धवा न श्रद्देयम् इदं हि वाक्यम् अहहा मुह्यन्ति मर्माणि मे
+Rasarnavasudhakara,srs_2.101,atha (12) apasmṛtiḥ- dhātu-vaiṣamya-doṣeṇa bhūtāveśādinā kṛtaḥ | 48 citta-kṣobhas tv apasmāras tatra ceṣṭāḥ prakampanam,अथ (१२) अपस्मृतिः- धातु-वैषम्य-दोषेण भूतावेशादिना कृतः । ४८ चित्त-क्षोभस् त्व् अपस्मारस् तत्र चेष्टाः प्रकम्पनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.102,dhāvanaṃ patanaṃ stambho bhramaṇaṃ netra-vikriyāḥ | 49svoṣṭha-daṃśa-bhujāsphoṭa-lālā-phenādayo' pi ca,धावनं पतनं स्तम्भो भ्रमणं नेत्र-विक्रियाः । ४९स्वोष्ठ-दंश-भुजास्फोट-लाला-फेनादयोऽ पि च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.103,yathā- lālā-phena-vyatikara-parikledi-bhugnoṣṭha-pārśvaṃ gāyaṃ gāyaṃ kalita-ruditaṃ pronnamantaṃ patantam | stabdhodvṛtta-kṣubhita-nayanaṃ maṇḍalena bhramantaṃ bhūtāviṣṭaṃ kam api puruṣaṃ tatra vīthyām apaśyam,यथा- लाला-फेन-व्यतिकर-परिक्लेदि-भुग्नोष्ठ-पार्श्वं गायं गायं कलित-रुदितं प्रोन्नमन्तं पतन्तम् । स्तब्धोद्वृत्त-क्षुभित-नयनं मण्डलेन भ्रमन्तं भूताविष्टं कम् अपि पुरुषं तत्र वीथ्याम् अपश्यम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.104,doṣa-vaiṣamyajas tv eṣa vyādhir evety udāsmahe ||103|| 50 atha (13) vyādhiḥ- doṣodreka-viyogādyair syād vyādhir atra tu | gātra-stambhaḥ ślathāṅgatvaṃ kūjanaṃ mukha-kūṇanam,दोष-वैषम्यजस् त्व् एष व्याधिर् एवेत्य् उदास्महे ॥१०३॥ ५० अथ (१३) व्याधिः- दोषोद्रेक-वियोगाद्यैर् स्याद् व्याधिर् अत्र तु । गात्र-स्तम्भः श्लथाङ्गत्वं कूजनं मुख-कूणनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.105,51 srastāṅgatākṣi-vikṣepa-niḥśvāsādyās tu vikriyāḥ | saśīto dāha-yuktaḥ sa dvividhaḥ parikīrtitaḥ,५१ स्रस्ताङ्गताक्षि-विक्षेप-निःश्वासाद्यास् तु विक्रियाः । सशीतो दाह-युक्तः स द्विविधः परिकीर्तितः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.106,52[*10] hanu-sañcālanaṃ bāṣpaḥ sarvāṅgotkampa-kūjane | jānu-kuñcana-romāñca-mukha-śoṣādayo' pi ca,५२[*१०] हनु-सञ्चालनं बाष्पः सर्वाङ्गोत्कम्प-कूजने । जानु-कुञ्चन-रोमाञ्च-मुख-शोषादयोऽ पि च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.107,53 [*10] the following half karika is found in only one edition: (śīta-jvare tu ceṣṭāḥ syuḥ santāpaś cāṅga-sādanam | this does not appear to be serious. (see karika 54) yathā- romāñcam aṅkūrayati prakāmaṃ sparśena sarvāṅgaka-saṅgatena | doḥ-svastikāśliṣṭa-payodharāṇāṃ śīta-jvaraḥ kānta ivāṅganānām,५३ [*१०] थे फ़ोल्लोwइन्ग् हल्फ़् करिक इस् फ़ोउन्द् इन् ओन्ल्य् ओने एदितिओन्: (शीत-ज्वरे तु चेष्टाः स्युः सन्तापश् चाङ्ग-सादनम् । थिस् दोएस् नोत् अप्पेअर�� तो बे सेरिओउस्. (सेए करिक ५४) यथा- रोमाञ्चम् अङ्कूरयति प्रकामं स्पर्शेन सर्वाङ्गक-सङ्गतेन । दोः-स्वस्तिकाश्लिष्ट-पयोधराणां शीत-ज्वरः कान्त इवाङ्गनानाम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.108,dāha-jvare tu ceṣṭāḥ syuḥ śīta-mālyādi-kāṅkṣaṇam | pāṇi-pāda-parikṣepa-mukha-śoṣādayo' pi ca,दाह-ज्वरे तु चेष्टाः स्युः शीत-माल्यादि-काङ्क्षणम् । पाणि-पाद-परिक्षेप-मुख-शोषादयोऽ पि च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.109,54 yathā- śayyā puṣpamayī parāgamayatām aṅgārpaṇād aśnute tāmyanty antikatālavṛntanalinī-patrāṇi dehoṣmaṇā | nyastaṃ ca stana-maṇḍale malayajaṃ śīrṇāntaraṃ dṛśyate kvāthād āśu bhavanti phenila-mukhā bhūṣāmṛṇālāṅkurāḥ,५४ यथा- शय्या पुष्पमयी परागमयताम् अङ्गार्पणाद् अश्नुते ताम्यन्त्य् अन्तिकतालवृन्तनलिनी-पत्राणि देहोष्मणा । न्यस्तं च स्तन-मण्डले मलयजं शीर्णान्तरं दृश्यते क्वाथाद् आशु भवन्ति फेनिल-मुखा भूषामृणालाङ्कुराः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.110,atha (14) mohaḥ- āpad-bhīti-viyogādyair mohaś cittasya mūḍhatā | vikriyās tatra vijñeyā indriyāṇāṃ ca śūnyatā | 55 niśceṣṭatāṅga-bhramaṇa-patanāghūrṇanādayaḥ,अथ (१४) मोहः- आपद्-भीति-वियोगाद्यैर् मोहश् चित्तस्य मूढता । विक्रियास् तत्र विज्ञेया इन्द्रियाणां च शून्यता । ५५ निश्चेष्टताङ्ग-भ्रमण-पतनाघूर्णनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.111,"āpado, yathā- tato' bhiṣaṅgānila-vipraviddhā prabhraśyamānābharaṇa-prasūtā | sva-mūrti-lābha-prakṛtiṃ dharitrīṃ lateva sītā sahasā jagāma","आपदो, यथा- ततोऽ भिषङ्गानिल-विप्रविद्धा प्रभ्रश्यमानाभरण-प्रसूता । स्व-मूर्ति-लाभ-प्रकृतिं धरित्रीं लतेव सीता सहसा जगाम"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.112,"(ra.vaṃ. 14.54) bhīter, yathā- smaras tathābhūtam ayugma-netraṃ paśyann adūrān manasāpy adhṛṣyam | nālakṣayat sādhvasa-sanna-hastaḥ srastaṃ śaraṃ cāpam api sva-hastāt","(र.वं. १४.५४) भीतेर्, यथा- स्मरस् तथाभूतम् अयुग्म-नेत्रं पश्यन्न् अदूरान् मनसाप्य् अधृष्यम् । नालक्षयत् साध्वस-सन्न-हस्तः स्रस्तं शरं चापम् अपि स्व-हस्तात्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.113,"[ku.saṃ. 3.51] viyogād, yathā- tad-vaktraṃ nayena ca te smita-sudhā-mugdhaṃ ca tad vācikaṃ sā veṇī sa bhuja-kramo' tisaralo līlālasā sā gatiḥ | tanvī seti ca seti seti satataṃ tad-dhyāna-baddhātmano nidrā no na ratir na cāpi viratiḥ śūnyaṃ mano vartate","[कु.सं. ३.५१] वियोगाद्, यथा- तद्-वक्त्रं नयेन च ते स्मित-सुधा-मुग्धं च तद् वाचिकं सा वेणी स भुज-क्रमोऽ तिसरलो लीलालसा सा गतिः । तन्वी सेति च सेति सेति सततं तद्-ध्यान-बद्धात्मनो निद्रा नो न रतिर् न चापि विरतिः शून्यं मनो वर्तते"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.114,"(rasa-kalikā, 32) atha (15) mṛtiḥ- vāyor dhanañjayākhyasya viprayogo ya ātmanā | 56 śarīrāvacchedavatā maraṇaṃ nāma tad bhavet","(रस-कलिका, ३२) अथ (१५) मृतिः- वायोर् धनञ्जयाख्यस्य विप्रयोगो य आत्मना । ५६ शरीरावच्छेदवता मरणं नाम तद् भवेत्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.115,etac ca dvividhaṃ proktaṃ vyādhijaṃ cābhighātajam | 57ādyaṃ tv asādhya-hṛc-chūla-viṣūcy-ādi-samudbhavam,एतच् च द्विविधं प्रोक्तं व्याधिजं चाभिघातजम् । ५७आद्यं त���व् असाध्य-हृच्-छूल-विषूच्य्-आदि-समुद्भवम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.116,amī tatrānubhāvāḥ syur avyaktākṣara-bhāṣaṇam | 58 vivarṇa-gātratā manda-śvāsādi stambha-mīlane | hikkā parijanāpekṣā-niśceṣṭendriyatādayaḥ,अमी तत्रानुभावाः स्युर् अव्यक्ताक्षर-भाषणम् । ५८ विवर्ण-गात्रता मन्द-श्वासादि स्तम्भ-मीलने । हिक्का परिजनापेक्षा-निश्चेष्टेन्द्रियतादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.117,59 yathā- kāye sīdati kaṇṭha-rodhini kaphe kuṇṭhe ca vāṇī-pathe jihmāyāṃ dṛśi jīvite jigamiṣau śvāse śanaiḥ śāmyati | āgatya svayam eva naḥ karuṇayā kātyāyanī-vallabhaḥ karṇe varṇayatād bhavārṇava-bhayād uttārakaṃ tārakam,५९ यथा- काये सीदति कण्ठ-रोधिनि कफे कुण्ठे च वाणी-पथे जिह्मायां दृशि जीविते जिगमिषौ श्वासे शनैः शाम्यति । आगत्य स्वयम् एव नः करुणया कात्यायनी-वल्लभः कर्णे वर्णयताद् भवार्णव-भयाद् उत्तारकं तारकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.118,dvitīyaṃ ghāta-patana-dohodbandha-viṣādijam | tatra ghātādije bhūmi-patana-krandanādayaḥ,द्वितीयं घात-पतन-दोहोद्बन्ध-विषादिजम् । तत्र घातादिजे भूमि-पतन-क्रन्दनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.119,60 yathā abhirāma-rāghave- ārya-śara-pāta-vivarād udbudbuda-phenilāsra-kardamitā | apatan na calati kiṃcid vikṛtākṛtir adya vajra-nihateva,६० यथा अभिराम-राघवे- आर्य-शर-पात-विवराद् उद्बुद्बुद-फेनिलास्र-कर्दमिता । अपतन् न चलति किंचिद् विकृताकृतिर् अद्य वज्र-निहतेव
+Rasarnavasudhakara,srs_2.120,viṣaṃ tu vatsanābhādyam aṣṭau vegās tad-udbhavāḥ | kārṣṇyaṃ kampo dāho hikkā phenaś ca kandhara-bhaṅgaḥ | 61 jaḍatā mṛtir iti kathitā kramaśaḥ prathamādyā vegajāś ceṣṭāḥ,विषं तु वत्सनाभाद्यम् अष्टौ वेगास् तद्-उद्भवाः । कार्ष्ण्यं कम्पो दाहो हिक्का फेनश् च कन्धर-भङ्गः । ६१ जडता मृतिर् इति कथिता क्रमशः प्रथमाद्या वेगजाश् चेष्टाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.121,yatha priya-darśikāyāṃ (4.9)- eṣā mlīayatīdam akṣi-yugalaṃ jātā mamāndhā diśaḥ kaṇṭho' syā uparudhyate mama giro niryānti kṛcchrād imāḥ | etasyāḥ śvasitaṃ hṛtaṃ mama tanur niśceṣṭatām āgatā manye' syāḥ viṣa-vega eva hi paraṃ sarvaṃ tu duḥkhaṃ mayi,यथ प्रिय-दर्शिकायां (४.९)- एषा म्लीअयतीदम् अक्षि-युगलं जाता ममान्धा दिशः कण्ठोऽ स्या उपरुध्यते मम गिरो निर्यान्ति कृच्छ्राद् इमाः । एतस्याः श्वसितं हृतं मम तनुर् निश्चेष्टताम् आगता मन्येऽ स्याः विष-वेग एव हि परं सर्वं तु दुःखं मयि
+Rasarnavasudhakara,srs_2.122,atrākṣi-nimīlana-kaṇṭha-rodhana-niḥśvāsāyāsādibhir āraṇyikāyā viṣa-vega-janitā mṛtir avagamyate | atha (16) ālasyam- svabhāva-śrama-sauhitya-garbha-nirbharatādibhiḥ | 62 kṛcchrāt kriyonmukhatvaṃ yat tad ālasyam iha kriyāḥ,अत्राक्षि-निमीलन-कण्ठ-रोधन-निःश्वासायासादिभिर् आरण्यिकाया विष-वेग-जनिता मृतिर् अवगम्यते । अथ (१६) आलस्यम्- स्वभाव-श्रम-सौहित्य-गर्भ-निर्भरतादिभिः । ६२ कृच्छ्रात् क्रियोन्मुखत्वं यत् तद् आलस्यम् इह क्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.123,aṅga-bhaṅgaḥ kriyā-dveṣo jṛmbhaṇākṣi-vimardane | 63śayyāsanaika-priyatā tandrī-nidrādayo' pi ca,अङ्ग-भङ्गः क्रिया-द्वेषो जृम्भणाक्षि-विमर्दने । ६३श���्यासनैक-प्रियता तन्द्री-निद्रादयोऽ पि च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.124,"svabhāva-śramābhyāṃ, yathā- muhur iti vana-vibhramābhiṣaṅgād atami tadā nitarāṃ nitambinībhiḥ | mṛdutara-tanavo' lasāḥ prakṛtyā ciram api tāḥ kim uta prayāsa-bhājaḥ","स्वभाव-श्रमाभ्यां, यथा- मुहुर् इति वन-विभ्रमाभिषङ्गाद् अतमि तदा नितरां नितम्बिनीभिः । मृदुतर-तनवोऽ लसाः प्रकृत्या चिरम् अपि ताः किम् उत प्रयास-भाजः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.125,"(śi.va. 7.68) sauhityaṃ bhojanādi-tṛptiḥ, tena yathā- trailokyābhaya-lagnakena bhavatā vīreṇa vismāritas taj-jīmūta-muhūrta-maṇḍana-dhanuḥ-pāṇḍityam ākhaṇḍalaḥ | kiṃ cājasra-makhārpitena haviṣā samphulla-māṃsollasat sarvāṅgīṇa-balī-vilupta-nayana-vyūhaḥ kathaṃ vartate","(शि.व. ७.६८) सौहित्यं भोजनादि-तृप्तिः, तेन यथा- त्रैलोक्याभय-लग्नकेन भवता वीरेण विस्मारितस् तज्-जीमूत-मुहूर्त-मण्डन-धनुः-पाण्डित्यम् आखण्डलः । किं चाजस्र-मखार्पितेन हविषा सम्फुल्ल-मांसोल्लसत् सर्वाङ्गीण-बली-विलुप्त-नयन-व्यूहः कथं वर्तते"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.126,"(a.rā. 1.28) atra mando-vṛddhyā śakrasya sauhityam | tat-kṛtam ālasyaṃ kathaṃ vartate ity anena vāg-ārambheṇa vyajyate | garbha-nirbharatayā, yathā- āsanaika-priyasyāsyāḥ sakhī-gātrāvalambinaḥ | garbhālasasya vapuṣo bhāro' bhūt svāṅga-dhāraṇam","(अ.रा. १.२८) अत्र मन्दो-वृद्ध्या शक्रस्य सौहित्यम् । तत्-कृतम् आलस्यं कथं वर्तते इत्य् अनेन वाग्-आरम्भेण व्यज्यते । गर्भ-निर्भरतया, यथा- आसनैक-प्रियस्यास्याः सखी-गात्रावलम्बिनः । गर्भालसस्य वपुषो भारोऽ भूत् स्वाङ्ग-धारणम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.127,atha (17) jāḍyam- jāḍyam apratipattiḥ syād iṣṭāniṣṭhārthayoḥ śruteḥ | 64 dṛṣṭer vā virahādeś ca kriyās tatrānimeṣatā | aśrutiḥ pāravaśyaṃ ca tūṣṇīm-bhāvādayo' pi ca,अथ (१७) जाड्यम्- जाड्यम् अप्रतिपत्तिः स्याद् इष्टानिष्ठार्थयोः श्रुतेः । ६४ दृष्टेर् वा विरहादेश् च क्रियास् तत्रानिमेषता । अश्रुतिः पारवश्यं च तूष्णीम्-भावादयोऽ पि च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.128,"65 iṣṭa-śruter, yathā- priye' parā yacchati vācam unmukhī nibaddha-dṛṣṭiḥ śithilākuloccayā | samādadhe nāṃśukam āhitaṃ vṛthā na veda puṣpeṣu ca pāṇi-pallavam","६५ इष्ट-श्रुतेर्, यथा- प्रियेऽ परा यच्छति वाचम् उन्मुखी निबद्ध-दृष्टिः शिथिलाकुलोच्चया । समादधे नांशुकम् आहितं वृथा न वेद पुष्पेषु च पाणि-पल्लवम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.129,"(kirātārjunīye 8.15) atra priya-vākya-śravaṇa-janita-jāḍyam animeṣatvādinā vyajyate | priya-darśanād, yathā- ehai so bi pauttho ahaṃ a kuppejja so bi aṇuṇejja | ia ciṃteṃtī bahuā daṭṭhūṇa piaṃ ṇa kiṃ pi sammarai","(किरातार्जुनीये ८.१५) अत्र प्रिय-वाक्य-श्रवण-जनित-जाड्यम् अनिमेषत्वादिना व्यज्यते । प्रिय-दर्शनाद्, यथा- एहै सो बि पौत्थो अहं अ कुप्पेज्ज सो बि अणुणेज्ज । इअ चिंतेंती बहुआ दट्ठूण पिअं ण किं पि सम्मरै"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.130,"[*11] [*11] pūrvārdha-mātraṃ gāthā-saptaśatyāṃ dṛśyate 1.17. (eṣyati so' pi proṣitaḥ ahaṃ ca kupyeyaṃ so' py anuneṣyati | iti cintayantī vadhūr dṛṣṭvā priyaṃ na kim api saṃsmarati ||) atra priya-darśana-janitaṃ jāḍyaṃ pūrva-cintita-kriyā-vismaraṇena vyajyate | apriya-śravaṇād, yathā- āpucchantasya bahū gamiduṃ daiassa suṇia addhottim | aṇumaṃṇiduṃ na jāṇai ṇa nivāreduṃ paravasā ubaha","[*११] [*११] पूर्वार्ध-मात्रं गाथा-सप्तशत्यां दृश्यते १.१७. (एष्यति सोऽ पि प्रोषितः अहं च कुप्येयं सोऽ प्य् अनुनेष्यति । इति चिन्तयन्ती वधूर् दृष्ट्वा प्रियं न किम् अपि संस्मरति ॥) अत्र प्रिय-दर्शन-जनितं जाड्यं पूर्व-चिन्तित-क्रिया-विस्मरणेन व्यज्यते । अप्रिय-श्रवणाद्, यथा- आपुच्छन्तस्य बहू गमिदुं दैअस्स सुणिअ अद्धोत्तिम् । अणुमंणिदुं न जाणै ण निवारेदुं परवसा उबह"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.131,"(āpṛcchamānasya vadhūr gantuṃ dayitasya śrutvā ardhoktim | anumantuṃ na jānāti na nivārayituṃ para-vaśā paśyata ||) aniṣṭa-darśanād, yathā- sasureṇa ḍajjamāṇe gharaṇiaḍabhave ṇiuṃja-puṃjaṃmi | ṇa suṇai suṇhā suṇṇā bahuso kahidaṃ bi sasurāe","(आपृच्छमानस्य वधूर् गन्तुं दयितस्य श्रुत्वा अर्धोक्तिम् । अनुमन्तुं न जानाति न निवारयितुं पर-वशा पश्यत ॥) अनिष्ट-दर्शनाद्, यथा- ससुरेण डज्जमाणे घरणिअडभवे णिउंज-पुंजंमि । ण सुणै सुण्हा सुण्णा बहुसो कहिदं बि ससुराए"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.132,"(śvaśureṇa dahyamāne gṛha-nikaṭa-bhave nikuñja-puñje | na śṛṇoti snuṣā śūnyā bahuśaḥ kathitam api śvaśrvā ||) viyogād, yathā- papraccha pṛṣṭam api gadgadikārta-kaṇṭhaḥ śuśrāva noktam api śūnya-manāḥ sa kiñcit | sasmāra na smṛtam api kṣaṇam ātma-kṛtyaṃ śrutvāham ity upagato' pi na saṃviveda","(श्वशुरेण दह्यमाने गृह-निकट-भवे निकुञ्ज-पुञ्जे । न शृणोति स्नुषा शून्या बहुशः कथितम् अपि श्वश्र्वा ॥) वियोगाद्, यथा- पप्रच्छ पृष्टम् अपि गद्गदिकार्त-कण्ठः शुश्राव नोक्तम् अपि शून्य-मनाः स किञ्चित् । सस्मार न स्मृतम् अपि क्षणम् आत्म-कृत्यं श्रुत्वाहम् इत्य् उपगतोऽ पि न संविवेद"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.133,(abhinandasya rāma-carite 19.61) atra sītā-viraha-janitaṃ rāvaṇasya jāḍyaṃ punaḥ-praśna-śruty-ādibhir avagamyate | atha (18) vrīḍā- akārya-karaṇāvajñā-stuti-nūtana-saṅgamaiḥ | pratīkārākriyādyaiś ca vrīḍatvanatidhṛṣṭatā,(अभिनन्दस्य राम-चरिते १९.६१) अत्र सीता-विरह-जनितं रावणस्य जाड्यं पुनः-प्रश्न-श्रुत्य्-आदिभिर् अवगम्यते । अथ (१८) व्रीडा- अकार्य-करणावज्ञा-स्तुति-नूतन-सङ्गमैः । प्रतीकाराक्रियाद्यैश् च व्रीडत्वनतिधृष्टता
+Rasarnavasudhakara,srs_2.134,66 tatra ceṣṭā nigūḍhoktir ādhomukhya-vicintane | anirgamo bahiḥ kvāpi dūrād evāvaguṇṭhanam | 67 nakhānāṃ kṛntanaṃ bhūmi-lekhanaṃ caivam ādayaḥ,६६ तत्र चेष्टा निगूढोक्तिर् आधोमुख्य-विचिन्तने । अनिर्गमो बहिः क्वापि दूराद् एवावगुण्ठनम् । ६७ नखानां कृन्तनं भूमि-लेखनं चैवम् आदयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.135,"akārya-karaṇād, yathā- gurv-ādeśād eva nirmīyamāṇo nādharmāya strī-vadho' pi sthito' yam | adya sthitvā śvo gamiṣyadbhir alpair lajjāsmābhir mīlitākṣair jitaiva","अकार्य-करणाद्, यथा- गुर्व्-आदेशाद् एव निर्मीयमाणो नाधर्माय स्त्री-वधोऽ पि स्थितोऽ यम् । अद्य स्थित्वा श्वो गमिष्यद्भिर् अल्पैर् लज्जास्माभिर् मीलिताक्षैर् जितैव"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.136,"(a.rā. 2.59) avajñayā, yathā- avadhūyāribhir nītā hariṇais tulya-vṛttitām | anyonyasyāpi jihrīmaḥ kiṃ punaḥ sahavāsinām","(अ.रा. २.५९) अवज्ञया, यथा- अवधूयारिभिर् नीता हरिणैस् तुल्य-वृत्तिताम् । अन्योन्यस्यापि जिह्रीमः किं पुनः सहवासिनाम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.137,"(kirātārjunīya 11.58) stutyā, yathā- tasya saṃstūyamānasya caritārthais tapasvibhiḥ | śuśubhe vikramodagraṃ vrīḍayāvanataṃ śiraḥ","(किरातार्जुनीय ११.५८) स्तुत्या, यथा- तस्य संस्तूयमानस्य चरितार्थैस् तपस्विभिः । शुशुभे विक्रमोदग्रं व्रीडयावनतं शिरः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.138,"(ra.vaṃ. 15.27) nava-saṅgamena, yathā- paṭā-lagne patyau namayati mukhaṃ jāta-vinayā haṭhāśleṣaṃ vāñchaty apaharati gātrāṇi nibhṛtam | na śaknoty ākhyātuṃ smita-mukha-sakhī-datta-nayanā hriyā tāmyaty antaḥ prathama-parihāse nava-vadhūḥ","(र.वं. १५.२७) नव-सङ्गमेन, यथा- पटा-लग्ने पत्यौ नमयति मुखं जात-विनया हठाश्लेषं वाञ्छत्य् अपहरति गात्राणि निभृतम् । न शक्नोत्य् आख्यातुं स्मित-मुख-सखी-दत्त-नयना ह्रिया ताम्यत्य् अन्तः प्रथम-परिहासे नव-वधूः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.139,"(amaru. 37) pratīkārākaraṇād, yathā- udvṛttāri-kṛtābhimanyu-nidhana-prodbhūta-tīvra-krudhaḥ pārthasyākṛta-śātrava-pratikṛter antaḥ śucā muhyataḥ | kīrṇā bāṣpa-kaṇaiḥ patanti dhanuṣi vrīḍā-jaḍā dṛṣṭayo hā vatseti giraḥ sphuranti na punar niryānti kaṇṭhād bahiḥ","(अमरु. ३७) प्रतीकाराकरणाद्, यथा- उद्वृत्तारि-कृताभिमन्यु-निधन-प्रोद्भूत-तीव्र-क्रुधः पार्थस्याकृत-शात्रव-प्रतिकृतेर् अन्तः शुचा मुह्यतः । कीर्णा बाष्प-कणैः पतन्ति धनुषि व्रीडा-जडा दृष्टयो हा वत्सेति गिरः स्फुरन्ति न पुनर् निर्यान्ति कण्ठाद् बहिः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.140,(nārāyaṇasyeti śārṅgadhara-paddhatiḥ) atha (19) avahitthā- avahitthākāra-guptir jaihmya-prābhava-nītibhiḥ | 68 lajjā-sādhvasa-dākṣiṇya-prāgalbhyāpajayādibhiḥ,(नारायणस्येति शार्ङ्गधर-पद्धतिः) अथ (१९) अवहित्था- अवहित्थाकार-गुप्तिर् जैह्म्य-प्राभव-नीतिभिः । ६८ लज्जा-साध्वस-दाक्षिण्य-प्रागल्भ्यापजयादिभिः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.141,anyathā-kathanaṃ mithyā-dhairyam anyatra vīkṣaṇam | 69kathā-bhaṅgādayo' py asyām anubhāvā bhavanty amī,अन्यथा-कथनं मिथ्या-धैर्यम् अन्यत्र वीक्षणम् । ६९कथा-भङ्गादयोऽ प्य् अस्याम् अनुभावा भवन्त्य् अमी
+Rasarnavasudhakara,srs_2.142,"jaihmyād, yathā- liṅgair mudaḥ saṃvṛta-vikriyās te hradāḥ prasannā iva gūḍha-nakrāḥ | vaidarbham āmantrya yayus tadīyāṃ pratyarpya pūjām upadācchalena","जैह्म्याद्, यथा- लिङ्गैर् मुदः संवृत-विक्रियास् ते ह्रदाः प्रसन्ना इव गूढ-नक्राः । वैदर्भम् आमन्त्र्य ययुस् तदीयां प्रत्यर्प्य पूजाम् उपदाच्छलेन"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.143,"(ra.vaṃ 7.30) prābhavād, yathā- anirbhinno gabhīratvād antargūḍha-ghana-vyathaḥ | puṭa-pāka-pratīkāśo rāmasya karuṇo rasaḥ","(र.वं ७.३०) प्राभवाद्, यथा- अनिर्भिन्नो गभीरत्वाद् अन्तर्गूढ-घन-व्यथः । पुट-पाक-प्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.144,"(u.rā.ca. 3.1) nītyā, yathā- bahiḥ sarvākāra-pravaṇa-ramaṇīyaṃ vyavaharan parābhyūha-sth��nāny api tanutarāṇi sthagayati | janaṃ vidvān ekaḥ sakalam atisandhāya kapaṭais taṭasthaḥ svān arthān ghaṭayati ca maunaṃ ca bhajate","(उ.रा.च. ३.१) नीत्या, यथा- बहिः सर्वाकार-प्रवण-रमणीयं व्यवहरन् पराभ्यूह-स्थानान्य् अपि तनुतराणि स्थगयति । जनं विद्वान् एकः सकलम् अतिसन्धाय कपटैस् तटस्थः स्वान् अर्थान् घटयति च मौनं च भजते"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.145,"(mālatī-mādhave 1.17) lajjayā, yathā- cikṣep lakṣmīr niṭilān nakhāgraiḥ prasveda-vāryātapam ākṣipantī | jugopa devo' pi sa romaharṣaṃ jaḍābdhi-vātāhati-kaitavena","(मालती-माधवे १.१७) लज्जया, यथा- चिक्षेप् लक्ष्मीर् निटिलान् नखाग्रैः प्रस्वेद-वार्यातपम् आक्षिपन्ती । जुगोप देवोऽ पि स रोमहर्षं जडाब्धि-वाताहति-कैतवेन"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.146,"(kandarpa-sambhava) sādhvasena, yathā- śrutvā duḥśravam adbhutaṃ ca mithilā-vṛttāntam antaḥ-patac- cintāpahnava-sāvahittha-vadana-tvag-viprakīrṇa-smitaḥ | helākṛṣṭa-surāvarodha-ramaṇī-sīmanta-santānaka- srag-vāsojjvala-pāṇir apy avati māṃ vatso na laṅkeśvaraḥ","(कन्दर्प-सम्भव) साध्वसेन, यथा- श्रुत्वा दुःश्रवम् अद्भुतं च मिथिला-वृत्तान्तम् अन्तः-पतच्- चिन्तापह्नव-सावहित्थ-वदन-त्वग्-विप्रकीर्ण-स्मितः । हेलाकृष्ट-सुरावरोध-रमणी-सीमन्त-सन्तानक- स्रग्-वासोज्ज्वल-पाणिर् अप्य् अवति मां वत्सो न लङ्केश्वरः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.147,"(a.rā. 4.8) dākṣiṇyād, yathā- tvayy ardhāsana-bhāji kiṃ nara-gaṇodgītair bhavad-vikramair antaḥ-sambhṛta-matsaro' pi bhagavān ākāra-guptau kṛtī | unmīlad-bhavadīya-dakṣiṇa-bhujā-romāñca-viddhoccarad- bāṣpair eva vilocanair abhinayaty ānandam ākhaṇḍalaḥ","(अ.रा. ४.८) दाक्षिण्याद्, यथा- त्वय्य् अर्धासन-भाजि किं नर-गणोद्गीतैर् भवद्-विक्रमैर् अन्तः-सम्भृत-मत्सरोऽ पि भगवान् आकार-गुप्तौ कृती । उन्मीलद्-भवदीय-दक्षिण-भुजा-रोमाञ्च-विद्धोच्चरद्- बाष्पैर् एव विलोचनैर् अभिनयत्य् आनन्दम् आखण्डलः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.148,"(a.rā. 1.29) prāgalbhyena, yathā- ekatrāsana-saṅgatiḥ parihṛtā pratyudgamād dūratas tāmbūlānayana-cchalena rabhasāśleṣo' pi saṃvighnitaḥ | ālāpo' pi na miśritaḥ parijanaṃ vyāpārayanty āntike- kāntaṃ pratyupacārataś caturayā kopaḥ kṛtārthīkṛtaḥ","(अ.रा. १.२९) प्रागल्भ्येन, यथा- एकत्रासन-सङ्गतिः परिहृता प्रत्युद्गमाद् दूरतस् ताम्बूलानयन-च्छलेन रभसाश्लेषोऽ पि संविघ्नितः । आलापोऽ पि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्त्य् आन्तिके- कान्तं प्रत्युपचारतश् चतुरया कोपः कृतार्थीकृतः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.149,(amaru. 18) atha (20) smṛtiḥ- svāsthya-cintā-dṛḍhābhyāsa-sadṛśālokanādibhiḥ | 70 smṛtiḥ pūrvānubhūtārtha-pratītis tatra vikriyāḥ | kampanodvahane mūrdhno bhrū-vikṣepādayo' pi ca,(अमरु. १८) अथ (२०) स्मृतिः- स्वास्थ्य-चिन्ता-दृढाभ्यास-सदृशालोकनादिभिः । ७० स्मृतिः पूर्वानुभूतार्थ-प्रतीतिस् तत्र विक्रियाः । कम्पनोद्वहने मूर्ध्नो भ्रू-विक्षेपादयोऽ पि च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.150,"71 svāsthyena, yathā- ramyāṇi vīkṣya madhurāṃś ca niśamya śabdān paryutsuko bhavati yat sukhito' pi jantuḥ | tac cetasā smarati nūnam abodha-pūrvaṃ bhāva-sthirāṇi jananāntara-sauhṛdāni","७१ स्वास्थ्येन, यथा- रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश् च निशम्य शब्दान् पर्युत्सुको भवति यत् सुखितोऽ पि जन्तुः । तच् चेतसा स्मरति नूनम् अबोध-पूर्वं भाव-स्थिराणि जननान्तर-सौहृदानि"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.151,"(śak. 5.2) cintayā, yathā- līneva pratibimbiteva likhitevotkīrṇarūpeva ca pratyupteva ca vajra-lepa-ghaṭitevāntar-nikhāteva ca | sā naś cetasi kīliteva viśikhaiś ceto-bhuvaḥ pañcabhiś cintā-santati-tantu-jāla-niviḍa-syūteva lagnā priyā","(शक्. ५.२) चिन्तया, यथा- लीनेव प्रतिबिम्बितेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च प्रत्युप्तेव च वज्र-लेप-घटितेवान्तर्-निखातेव च । सा नश् चेतसि कीलितेव विशिखैश् चेतो-भुवः पञ्चभिश् चिन्ता-सन्तति-तन्तु-जाल-निविड-स्यूतेव लग्ना प्रिया"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.152,"(mā.mā. 5.10) dṛḍhābhyāsena, yathā- tad vaktraṃ nayane ca te smita-sudhā-mugdhaṃ ca tad vācikaṃ sā veṇī sa bhuja-kramo' tisaralo līlālasā sā gatiḥ | tanvī seti ca seti seti satataṃ tad-dhyāna-baddhātmano nidrā no na ratir na cāpi viratiḥ śūnyaṃ mano vartate","(मा.मा. ५.१०) दृढाभ्यासेन, यथा- तद् वक्त्रं नयने च ते स्मित-सुधा-मुग्धं च तद् वाचिकं सा वेणी स भुज-क्रमोऽ तिसरलो लीलालसा सा गतिः । तन्वी सेति च सेति सेति सततं तद्-ध्यान-बद्धात्मनो निद्रा नो न रतिर् न चापि विरतिः शून्यं मनो वर्तते"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.153,"(rasa-kalikā, 32)[*12] [*12] this verse appeared previously after kārikā 2.56a. sadṛśālokanena, yathā- ārakta-rājibhir iyaṃ kusumair nava-kandalī salila-garbhaiḥ | kopād antar-bāṣpe smarayati māṃ locane tasyāḥ","(रस-कलिका, ३२)[*१२] [*१२] थिस् वेर्से अप्पेअरेद् प्रेविओउस्ल्य् अफ़्तेर् कारिका २.५६अ. सदृशालोकनेन, यथा- आरक्त-राजिभिर् इयं कुसुमैर् नव-कन्दली सलिल-गर्भैः । कोपाद् अन्तर्-बाष्पे स्मरयति मां लोचने तस्याः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.154,[vikramorvaśīya 4.15] atha (21) vitarkaḥ- ūho vitarkaḥ sandeha-vimarṣa-pratyayādibhiḥ | janito nirṇayāntaḥ syād asatyaḥ satya eva vā | 72 tatrānubhāvāḥ syur amī bhrū-śiraḥ- ksepaṇādayaḥ,[विक्रमोर्वशीय ४.१५] अथ (२१) वितर्कः- ऊहो वितर्कः सन्देह-विमर्ष-प्रत्ययादिभिः । जनितो निर्णयान्तः स्याद् असत्यः सत्य एव वा । ७२ तत्रानुभावाः स्युर् अमी भ्रू-शिरः- क्सेपणादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.155,"sandeha-pratyayanād, yathā- aṅkaṃ ke' pi śaśaṅkire jala-nidheḥ paṅkaṃ pare menire sāraṅgaṃ katicic ca saṃjagadire bhūmeś ca bimbaṃ pare | indau yad dalitendra-nīla-śakala-śyāmaṃ darīdṛśyate tan manye ravi-bhītam andha-tamasaṃ kukṣi-stham ālakṣyate","सन्देह-प्रत्ययनाद्, यथा- अङ्कं केऽ पि शशङ्किरे जल-निधेः पङ्कं परे मेनिरे सारङ्गं कतिचिच् च संजगदिरे भूमेश् च बिम्बं परे । इन्दौ यद् दलितेन्द्र-नील-शकल-श्यामं दरीदृश्यते तन् मन्ये रवि-भीतम् अन्ध-तमसं कुक्षि-स्थम् आलक्ष्यते"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.156,"vimarśo vicāraḥ | tena, yathā- gamanam alasaṃ śūnyā dṛṣṭiḥ śarīram asauṣṭhavaṃ śvasitam adhikaṃ kiṃ nv etat syāt kim anyad ato' tha vā | bhramati bhuvane kandarpājñā vikāri ca yauvanaṃ lalita-madhurās te te bhāvāḥ kṣipanti ca dhīratām","विमर्शो विचारः । तेन, यथा- गमनम् अलसं शून्या दृष्टिः शरीरम् असौ��्ठवं श्वसितम् अधिकं किं न्व् एतत् स्यात् किम् अन्यद् अतोऽ थ वा । भ्रमति भुवने कन्दर्पाज्ञा विकारि च यौवनं ललित-मधुरास् ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.157,atra mādhava-gatāṃ cintām upalabhya kim atra kāraṇam iti vimṛśatā makarandena manmatha-nibandhana evāyaṃ bhāva iti satya-nirṇayānto vitarkaḥ | atha (22) cintā- iṣṭa-vastv-apariprāpter aiśvarya-bhraṃśanādibhiḥ | 73 cintā dhyānātmikā tasyām anubhāvā bhavanty amī | kārśyādhomukhya-santāpa-niḥśvāsocchrvasanādayaḥ,अत्र माधव-गतां चिन्ताम् उपलभ्य किम् अत्र कारणम् इति विमृशता मकरन्देन मन्मथ-निबन्धन एवायं भाव इति सत्य-निर्णयान्तो वितर्कः । अथ (२२) चिन्ता- इष्ट-वस्त्व्-अपरिप्राप्तेर् ऐश्वर्य-भ्रंशनादिभिः । ७३ चिन्ता ध्यानात्मिका तस्याम् अनुभावा भवन्त्य् अमी । कार्श्याधोमुख्य-सन्ताप-निःश्वासोच्छ्र्वसनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.158,"74 iṣṭa-vastv-alābhena, yathā- īsi-baliābaṇaā se kūṇita-pakkhaṃtatāraa tthimiā | diṭṭhī kapola-pālī ṇihiā kara-pallave mano suṇṇaṃ","७४ इष्ट-वस्त्व्-अलाभेन, यथा- ईसि-बलिआबणआ से कूणित-पक्खंततारअ त्थिमिआ । दिट्ठी कपोल-पाली णिहिआ कर-पल्लवे मनो सुण्णं"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.159,"[īṣad-valitāvanatā'syāḥ kūṇita-pakṣmanta-tārakā stimitā | dṛṣṭiḥ kapola-pālī nihitā kara-pallave manaḥ śūnyam ||] aiśvarya-nāśena, yathā- yamo' pi vilikhan bhūmiṃ daṇḍenāstamita-tviṣā | kurute' sminn amoghe' pi nirvāṇālāta-lāghavam","[ईषद्-वलितावनताऽस्याः कूणित-पक्ष्मन्त-तारका स्तिमिता । दृष्टिः कपोल-पाली निहिता कर-पल्लवे मनः शून्यम् ॥] ऐश्वर्य-नाशेन, यथा- यमोऽ पि विलिखन् भूमिं दण्डेनास्तमित-त्विषा । कुरुतेऽ स्मिन्न् अमोघेऽ पि निर्वाणालात-लाघवम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.160,[ku.saṃ. 2.27] atha (23) matiḥ- nānā-śāstrāratha-mathanād artha-nirdhāraṇaṃ matiḥ | tatra ceṣṭās tu kartavya-karaṇaṃ saṃśaya-chidā | 75 śiṣyopadeśa-bhrū-kṣepāv ūhāpohādayo' pi ca,[कु.सं. २.२७] अथ (२३) मतिः- नाना-शास्त्रारथ-मथनाद् अर्थ-निर्धारणं मतिः । तत्र चेष्टास् तु कर्तव्य-करणं संशय-छिदा । ७५ शिष्योपदेश-भ्रू-क्षेपाव् ऊहापोहादयोऽ पि च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.161,yathā- daśaratha-kule sambhūtaṃ mām avāpya dhanurdharaṃ dinakara-kulāskandī ko' yaṃ kalaṅka-navāṅkuraḥ | iti na vanitām etāṃ hantuṃ mano vicikitsate yad adhikaraṇaṃ dharma-sthīyaṃ tavaiva vacāṃsi naḥ,यथा- दशरथ-कुले सम्भूतं माम् अवाप्य धनुर्धरं दिनकर-कुलास्कन्दी कोऽ यं कलङ्क-नवाङ्कुरः । इति न वनिताम् एतां हन्तुं मनो विचिकित्सते यद् अधिकरणं धर्म-स्थीयं तवैव वचांसि नः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.162,(a.rā. 2.62) atha (24) dhṛtiḥ- jñāna-vijñāna-gurvādi-bhakti-nānārtha-siddhibhiḥ | 76 lajjādibhiś ca cittasya naispṛhyaṃ dhṛtir ucyate,(अ.रा. २.६२) अथ (२४) धृतिः- ज्ञान-विज्ञान-गुर्वादि-भक्ति-नानार्थ-सिद्धिभिः । ७६ लज्जादिभिश् च चित्तस्य नैस्पृह्यं धृतिर् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.163,atrānubhāvā vijñeyāḥ prāptārthānubhavas tathā | 77aprāptātīta-naṣṭārthān abhisaṅkṣobhaṇādayaḥ,अत्रानुभावा विज्ञेयाः प्राप्तार्थानुभवस् तथा । ७७अप्राप्तातीत-नष्टार्थान् अभिसङ्क्षोभणादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.164,"jñānāt, yathā- aśnīmahi vayaṃ bhikṣām āśāvāso vasīmahi | śayīmahi mahī-pṛṣṭhe kurvīmahi kim īśvaraiḥ","ज्ञानात्, यथा- अश्नीमहि वयं भिक्षाम् आशावासो वसीमहि । शयीमहि मही-पृष्ठे कुर्वीमहि किम् ईश्वरैः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.165,"(vai.śa. 55) vijñānād, yathā- asty adyāpi catuḥ-samudra-parikhā-paryantam urvī-talaṃ vartante' pi ca tatra tatra rasikā goṣṭhīṣu saktā nṛpāḥ | ekas tatra nirādaro bhavati ced anyo bhavet sādaro vāg-devī vadanāmbuje vasati cet ko nāma dīno janaḥ","(वै.श. ५५) विज्ञानाद्, यथा- अस्त्य् अद्यापि चतुः-समुद्र-परिखा-पर्यन्तम् उर्वी-तलं वर्तन्तेऽ पि च तत्र तत्र रसिका गोष्ठीषु सक्ता नृपाः । एकस् तत्र निरादरो भवति चेद् अन्यो भवेत् सादरो वाग्-देवी वदनाम्बुजे वसति चेत् को नाम दीनो जनः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.166,"guru-bhaktyā, yathā- tiṣṭhan bhāti pituḥ puro bhuvi yathā siṃhāsane kiṃ tathā yat saṃvāhayataḥ sukhaṃ hi caraṇau tātasya kiṃ rājyataḥ | kiṃ bhukte bhuvana-traye dhṛtir asau bhuktojjhite yā guror āyāsaḥ khalu rājyam ujjhita-guros tatrāsti kaścid guṇaḥ","गुरु-भक्त्या, यथा- तिष्ठन् भाति पितुः पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा यत् संवाहयतः सुखं हि चरणौ तातस्य किं राज्यतः । किं भुक्ते भुवन-त्रये धृतिर् असौ भुक्तोज्झिते या गुरोर् आयासः खलु राज्यम् उज्झित-गुरोस् तत्रास्ति कश्चिद् गुणः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.167,"(nāgānanda 1.7) nānārtha-siddhyā, yathā- krodhāndhaiḥ sakalaṃ hataṃ ripu-kulaṃ pañcākṣatās te vayaṃ pāñcālyā mama durnayopajanitas tīrṇo nikārārṇavaḥ | tvaṃ devaḥ puruṣottamaḥ sukṛtinaṃ mām ādṛto bhāṣase kiṃ nāmānyad ataḥ paraṃ bhagavato yāce prasannād aham","(नागानन्द १.७) नानार्थ-सिद्ध्या, यथा- क्रोधान्धैः सकलं हतं रिपु-कुलं पञ्चाक्षतास् ते वयं पाञ्चाल्या मम दुर्नयोपजनितस् तीर्णो निकारार्णवः । त्वं देवः पुरुषोत्तमः सुकृतिनं माम् आदृतो भाषसे किं नामान्यद् अतः परं भगवतो याचे प्रसन्नाद् अहम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.168,(veṇī-saṃhāraḥ 6.45) atha (25) harṣaḥ- manorathasya lābhena siddhyā yogyasya vastunaḥ | 78 mitra-saṅgama-devādi-prasādādeś ca kalpitaḥ,(वेणी-संहारः ६.४५) अथ (२५) हर्षः- मनोरथस्य लाभेन सिद्ध्या योग्यस्य वस्तुनः । ७८ मित्र-सङ्गम-देवादि-प्रसादादेश् च कल्पितः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.169,manaḥ-prasādo harṣaḥ syād atra netrāsya-phullatā | 79 priyābhāṣaṇam āśleṣaḥ pulakānāṃ prarohaṇam | svedodgamaś ca hastena hasta-sampīḍanādayaḥ,मनः-प्रसादो हर्षः स्याद् अत्र नेत्रास्य-फुल्लता । ७९ प्रियाभाषणम् आश्लेषः पुलकानां प्ररोहणम् । स्वेदोद्गमश् च हस्तेन हस्त-सम्पीडनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.170,"80 manorathasya lābhena, yathā- nivāta-padma-stimitena cakṣuṣā nṛpasya kāntaṃ pibataḥ sutānanam | mahodadheḥ pūra ivendu-darśanād guruḥ praharṣaḥ prababhūva nātmani","८० मनोरथस्य लाभेन, यथा- निवात-पद्म-स्तिमितेन चक्षुषा नृपस्य कान्तं पिबतः सुताननम् । महोदधेः पूर इवेन्दु-दर्शनाद् गुरुः प्रहर्षः प्रबभूव नात्मनि"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.171,"(ra.vaṃ. 3.17) yogya-vastu-siddhyā, yathā- sa rāgavān aruṇa-talena pāṇinā pulomajā-pada-tala-yāvakair iva | hariṃ hariḥ stanita-gabhīra-heṣitaṃ mukhe nirāmiṣa-kaṭhine mamārja tam","(र.वं. ३.१७) योग्य-वस्तु-सिद्ध्या, यथा- स रागवान् अरुण-तलेन पाणिना पुलोमजा-पद-तल-यावकैर् इव । हरिं हरिः स्तनित-गभीर-हेषितं मुखे निरामिष-कठिने ममार्ज तम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.172,"atra uccaiḥśravaso lābhena devendrasya harṣaḥ | mitra-saṅgamād, yathā- ibha-kumbha-tuṅga-kaṭhinetaretara- stana-bhāra-dūra-vinivāritodarāḥ | pariphulla-gaṇḍa-phalakāḥ parasparaṃ parirebhire kukura-kaurava-striyaḥ","अत्र उच्चैःश्रवसो लाभेन देवेन्द्रस्य हर्षः । मित्र-सङ्गमाद्, यथा- इभ-कुम्भ-तुङ्ग-कठिनेतरेतर- स्तन-भार-दूर-विनिवारितोदराः । परिफुल्ल-गण्ड-फलकाः परस्परं परिरेभिरे कुकुर-कौरव-स्त्रियः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.173,"(māghe 13.16) mitra-saṅgamaḥ pūjyādi-saṅgamādīnām apy upalakṣaṇam | pūjya-saṅgamena, yathā- yugānta-kāla-pratisaṃhṛtātmano jaganti yasyāṃ savikāsam āsata | tanau mamus tatra na kaṭabha-dviṣas tapadhanābhyāgama-sambhavā mudaḥ","(माघे १३.१६) मित्र-सङ्गमः पूज्यादि-सङ्गमादीनाम् अप्य् उपलक्षणम् । पूज्य-सङ्गमेन, यथा- युगान्त-काल-प्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकासम् आसत । तनौ ममुस् तत्र न कटभ-द्विषस् तपधनाभ्यागम-सम्भवा मुदः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.174,"(śi.va. 1.23) deva-prasādād, yathā- tasyāḥ prasannendu-mukhaḥ prasādaṃ gurur nṛpāṇāṃ gurave nivedya | praharṣa-cihnānumitaṃ priyāyai śaśaṃsa vācā punaruktayeva","(शि.व. १.२३) देव-प्रसादाद्, यथा- तस्याः प्रसन्नेन्दु-मुखः प्रसादं गुरुर् नृपाणां गुरवे निवेद्य । प्रहर्ष-चिह्नानुमितं प्रियायै शशंस वाचा पुनरुक्तयेव"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.175,"(ra.vaṃ. 2.68) ādi-śabdād guru-rāja-prasādādayaḥ | guru-prasādād, yathā- asmad-gotra-mahattaraḥ kratu-bhujām adyāyam ādyo ravir yajvāno vayam adya te bhagavatī bhūr adya rājanvatī | adya svaṃ bahu manyate sahacarair asmābhir ākhaṇḍalo yenaitāvad arundhatī-patir api svenānugṛhṇāti naḥ","(र.वं. २.६८) आदि-शब्दाद् गुरु-राज-प्रसादादयः । गुरु-प्रसादाद्, यथा- अस्मद्-गोत्र-महत्तरः क्रतु-भुजाम् अद्यायम् आद्यो रविर् यज्वानो वयम् अद्य ते भगवती भूर् अद्य राजन्वती । अद्य स्वं बहु मन्यते सहचरैर् अस्माभिर् आखण्डलो येनैतावद् अरुन्धती-पतिर् अपि स्वेनानुगृह्णाति नः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.176,"(a.rā. 1.18) rāja-prasādād, yathā- prītir asya dadato' bhavat tathā yena tat-priya-cikīrṣavo nṛpāḥ | sparśitair adhikam āgaman mudaṃ nādhiveśma-nihitair upāyanaiḥ","(अ.रा. १.१८) राज-प्रसादाद्, यथा- प्रीतिर् अस्य ददतोऽ भवत् तथा येन तत्-प्रिय-चिकीर्षवो नृपाः । स्पर्शितैर् अधिकम् आगमन् मुदं नाधिवेश्म-निहितैर् उपायनैः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.177,(śi.va. 14.47) atha (26) autsukyam- kālākṣamatvam autsukyam iṣṭa-vastu-viyogataḥ | tad-darśanād ramya-vastu-didṛkṣādeś ca tat-kriyāḥ,(शि.व. १४.४७) अथ (२६) औत्सुक्यम्- कालाक्षमत्वम् औत्सुक्यम् इष्ट-वस्तु-वियोगतः । तद्-दर्शनाद् रम्य-वस्तु-दिदृक्षादेश् च तत्-क्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.178,81 tvarānavasthitiḥ śayyā-sthitir uttāna-cintane | śarīra-gaurava�� nidrā-tandrā-niḥśvasitādayaḥ,८१ त्वरानवस्थितिः शय्या-स्थितिर् उत्तान-चिन्तने । शरीर-गौरवं निद्रा-तन्द्रा-निःश्वसितादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.179,82 tatra iṣṭa-vastu-viyogāt- saṃkṣipyante kṣana iva kathaṃ dīrgha-yāmā triyāmā sarvāvasthāsv ahar api kathaṃ manda-mandātapaṃ syāt | itthaṃ cetaś caṭula-nayane durlabha-prārthanaṃ me gāḍhoṣmābhiḥ kṛtam aśaraṇaṃ tvad-viyoga-vyathābhiḥ,८२ तत्र इष्ट-वस्तु-वियोगात्- संक्षिप्यन्ते क्षन इव कथं दीर्घ-यामा त्रियामा सर्वावस्थास्व् अहर् अपि कथं मन्द-मन्दातपं स्यात् । इत्थं चेतश् चटुल-नयने दुर्लभ-प्रार्थनं मे गाढोष्माभिः कृतम् अशरणं त्वद्-वियोग-व्यथाभिः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.180,"[me.dū. 2.48] tatra iṣṭa-vastu-darśanāt- āyāte dayite manoratha-śatair nītvā kathañcid dinaṃ gatvā vāsa-gṛhaṃ jaḍe parijane dīrghāṃ kathāṃ kurvati | daṣṭāsmīty abhidhāya satvara-padaṃ vyādhūya cīnāṃśukaṃ tanvaṅgyā rati-kātareṇa manasā nītaḥ pradīpaḥ śamam ||179|| [amaru 77] ramya-didṛkṣayā, yathā- kṛtāvaśeṣeṇa savibhrameṇa niṣkīlitenādhvani pūritena | prasādhanenācyuta-darśanāya pura-striyaḥ śiśriyire gavākṣān","[मे.दू. २.४८] तत्र इष्ट-वस्तु-दर्शनात्- आयाते दयिते मनोरथ-शतैर् नीत्वा कथञ्चिद् दिनं गत्वा वास-गृहं जडे परिजने दीर्घां कथां कुर्वति । दष्टास्मीत्य् अभिधाय सत्वर-पदं व्याधूय चीनांशुकं तन्वङ्ग्या रति-कातरेण मनसा नीतः प्रदीपः शमम् ॥१७९॥ [अमरु ७७] रम्य-दिदृक्षया, यथा- कृतावशेषेण सविभ्रमेण निष्कीलितेनाध्वनि पूरितेन । प्रसाधनेनाच्युत-दर्शनाय पुर-स्त्रियः शिश्रियिरे गवाक्षान्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.181,atha (27) augryam- aparādhāvamānābhyāṃ cauryāābhigrahaṇādibhiḥ | asat-pralāpanādyaiś ca kṛtaṃ caṇḍatvam ugratā,अथ (२७) औग्र्यम्- अपराधावमानाभ्यां चौर्याआभिग्रहणादिभिः । असत्-प्रलापनाद्यैश् च कृतं चण्डत्वम् उग्रता
+Rasarnavasudhakara,srs_2.182,83 kriyās tatrāsya-nayana-rāgo bandhana-tāḍane | śirasaḥ kampanaṃ kheda-vadha-nirbhartsanādayaḥ,८३ क्रियास् तत्रास्य-नयन-रागो बन्धन-ताडने । शिरसः कम्पनं खेद-वध-निर्भर्त्सनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.183,"84 aparādhād, yathā- praṇayi-sakhī-salīla-parihāsa-rasādhigatair lalita-śirīṣa-puṣpa-hananair api tāmyati yat | vapuṣi vadhāya tatra tava śastram upakṣipataḥ patatu śarasy akāṇḍayam adaṇḍaṃ ivaiṣa bhujaḥ","८४ अपराधाद्, यथा- प्रणयि-सखी-सलील-परिहास-रसाधिगतैर् ललित-शिरीष-पुष्प-हननैर् अपि ताम्यति यत् । वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रम् उपक्षिपतः पततु शरस्य् अकाण्डयम् अदण्डं इवैष भुजः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.184,"(mā.mā. 5.31) atra mālatī-nikāra-rūpāparādhād mādhavasyaugryam | avamānāḍ, yathā- ajñāta-pūrvā dviṣatām avajñāṃ vijñāpayantaṃ pratiruṣṭa-cetāḥ | ājñā-haraṃ prājña-vinindya-karmā yajñāśi-vairī gadayā jaghāna","(मा.मा. ५.३१) अत्र मालती-निकार-रूपापराधाद् माधवस्यौग्र्यम् । अवमानाड्, यथा- अज्ञात-पूर्वा द्विषताम् अवज्ञां विज्ञापयन्तं प्रतिरुष्ट-चेताः । आज्ञा-हरं प्राज्ञ-विनिन्द्य-कर्मा यज्ञाशि-वैरी गदया जघान"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.185,"cauryābhigrahaṇād, yathā- bhuja-viṭapa-madena vyartham andhambhaviṣṇur dhig apasarasi cauraṃkāram ākruśyamānaḥ | tvad-urasi vidadhātu svām avaskāra-keliṃ kuṭila-karaja-koṭi-krūra-karmā jaṭāyuḥ","चौर्याभिग्रहणाद्, यथा- भुज-विटप-मदेन व्यर्थम् अन्धम्भविष्णुर् धिग् अपसरसि चौरंकारम् आक्रुश्यमानः । त्वद्-उरसि विदधातु स्वाम् अवस्कार-केलिं कुटिल-करज-कोटि-क्रूर-कर्मा जटायुः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.186,"(a.rā. 5.11) asat-pralāpād, yathā- katham api na niṣiddho duḥkhinā bhīruṇā vā drupada-tanaya-pāṇis tena pitrā mamādya | tava bhuja-bala-darpādhyāyamānasya vāmaḥ śirasi caraṇa eṣa nyasyate vārayainam","(अ.रा. ५.११) असत्-प्रलापाद्, यथा- कथम् अपि न निषिद्धो दुःखिना भीरुणा वा द्रुपद-तनय-पाणिस् तेन पित्रा ममाद्य । तव भुज-बल-दर्पाध्यायमानस्य वामः शिरसि चरण एष न्यस्यते वारयैनम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.187,(veṇī-saṃhāra 3.40) atha (28) amarṣaḥ- adhikṣepāvamānādyaiḥ krodho' marṣa itīryate | tatra sveda-śiraḥ-kampāv ādhomukhya-vicintane | 85 upāyānveṣaṇotsāha-vyavasādayaḥ kriyāḥ,(वेणी-संहार ३.४०) अथ (२८) अमर्षः- अधिक्षेपावमानाद्यैः क्रोधोऽ मर्ष इतीर्यते । तत्र स्वेद-शिरः-कम्पाव् आधोमुख्य-विचिन्तने । ८५ उपायान्वेषणोत्साह-व्यवसादयः क्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.188,"tatra adhikṣepād, yathā- iti bhīṣma-bhāṣita-vaco' rtham adhigatavatām iva kṣaṇāt | kṣobham agamad atimātram atho śiśupāla-pakṣa-pṛthivī-bhṛtāṃ gaṇaḥ","तत्र अधिक्षेपाद्, यथा- इति भीष्म-भाषित-वचोऽ र्थम् अधिगतवताम् इव क्षणात् । क्षोभम् अगमद् अतिमात्रम् अथो शिशुपाल-पक्ष-पृथिवी-भृतां गणः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.189,"(śi.va. 15.47) avamānād, yathā- dhvaṃsena hṛdayaṃ sadyaḥ paribhūtasya me paraiḥ | yady amarṣaḥ pratīkāraṃ bhujālambaṃ na lambhayet","(शि.व. १५.४७) अवमानाद्, यथा- ध्वंसेन हृदयं सद्यः परिभूतस्य मे परैः । यद्य् अमर्षः प्रतीकारं भुजालम्बं न लम्भयेत्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.190,(ki.a. 11.57) atha (29) asūyā- para-saubhāgya-sampatti-vidyā-śauryādi-hetubhiḥ | 86 guṇe' pi doṣāropaḥ syād asūyā tatra vikriyāḥ | mukhāpavartanaṃ garhā bhrū-bhedānādarādayaḥ,(कि.अ. ११.५७) अथ (२९) असूया- पर-सौभाग्य-सम्पत्ति-विद्या-शौर्यादि-हेतुभिः । ८६ गुणेऽ पि दोषारोपः स्याद् असूया तत्र विक्रियाः । मुखापवर्तनं गर्हा भ्रू-भेदानादरादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.191,"87 para-saubhāgyena, yathā- mā garvam udvaha kapola-tale cakāsti kānta-svahasta-likhitā mama mañjarīti | anyāpi kiṃ na sakhi bhājanam īdṛśīnāṃ vairī na ced bhavati vepathur antarāyaḥ","८७ पर-सौभाग्येन, यथा- मा गर्वम् उद्वह कपोल-तले चकास्ति कान्त-स्वहस्त-लिखिता मम मञ्जरीति । अन्यापि किं न सखि भाजनम् ईदृशीनां वैरी न चेद् भवति वेपथुर् अन्तरायः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.192,"(keśaṭasyeti subhāṣita-ratna-kośe) para-sampattyā, yathā- lokopakāriṇī lakṣmīḥ satāṃ vimala-cetasām | tathāpi tāṃ vilokyaiva dūyante duṣṭa-cetasaḥ","(केशटस्येति सुभाषित-रत्न-कोशे) पर-सम्पत्त्या, यथा- लोकोपकारिणी लक्ष्मीः सतां विमल-चेतसाम् । तथापि तां विलोक्यैव दूयन्ते दुष्ट-चेतसः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.193,"para-vidyayā, yathā- pratyakṣādi-prabhā-siddha-viruddhārthābhidhāyinaḥ | vedāntā yadi śāstrāṇi bauddhaiḥ kim aparāddhyate","पर-विद्यया, यथा- प्रत्यक्षादि-प्रभा-सिद्ध-विरुद्धार्थाभिधायिनः । वेदान्ता यदि शास्त्राणि बौद्धैः किम् अपराद्ध्यते"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.194,(pra.ca. 2.4) yathā vā- guṇādhāre gaure yaśasi paripūrṇe vilasati pratāpe cāmitrān dahati tava siṃha-kṣitipate | navaiva dravāṇīty akathayad aho mūḍhatama-dhīś caturdhā tejo' pi vyabhajata kaṇādo munir api,(प्र.च. २.४) यथा वा- गुणाधारे गौरे यशसि परिपूर्णे विलसति प्रतापे चामित्रान् दहति तव सिंह-क्षितिपते । नवैव द्रवाणीत्य् अकथयद् अहो मूढतम-धीश् चतुर्धा तेजोऽ पि व्यभजत कणादो मुनिर् अपि
+Rasarnavasudhakara,srs_2.195,"atra prauḍha-kavi-samaya-prasiddha-mārgānusāriṇo vaktuḥ parimita-dravya-vādini kaṇāde mahaty asūyā mūḍhatama-dhīr iti vāg-ārambheṇa vyajyate | para-śauryeṇa, yathā- strī-mātraṃ nanu tāṭakā bhṛgu-suto rāmas tu vipraḥ śucir mārīco mṛga eva bhīti-bhavanaṃ vālī punar vānaraḥ | bhoḥ kākutstha vikatthase kim atha vā vīro jitaḥ kas tvayā dor-darpas tu tathāpi te yadi samaṃ ko-daṇḍam āropaya","अत्र प्रौढ-कवि-समय-प्रसिद्ध-मार्गानुसारिणो वक्तुः परिमित-द्रव्य-वादिनि कणादे महत्य् असूया मूढतम-धीर् इति वाग्-आरम्भेण व्यज्यते । पर-शौर्येण, यथा- स्त्री-मात्रं ननु ताटका भृगु-सुतो रामस् तु विप्रः शुचिर् मारीचो मृग एव भीति-भवनं वाली पुनर् वानरः । भोः काकुत्स्थ विकत्थसे किम् अथ वा वीरो जितः कस् त्वया दोर्-दर्पस् तु तथापि ते यदि समं को-दण्डम् आरोपय"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.196,(hanuman-nāṭaka 14.21) atha (30) cāpalyam- rāga-dveṣādibhiś citta-lāghavaṃ cāpalaṃ bhavet | ceṣṭās tatrāvicāreṇa parirambhāvalambane | 88 niṣkāsanokti-pāruṣye tāḍanājñāpanādayaḥ,(हनुमन्-नाटक १४.२१) अथ (३०) चापल्यम्- राग-द्वेषादिभिश् चित्त-लाघवं चापलं भवेत् । चेष्टास् तत्राविचारेण परिरम्भावलम्बने । ८८ निष्कासनोक्ति-पारुष्ये ताडनाज्ञापनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.197,"rāgeṇa, yathā- vijanam iti balād amuṃ gṛhītvā kṣaṇam atha vīkṣya vipakṣam antike' nyā | abhipatitu-manā laghutva-bhīter abhavad amuñcati vallabhe' tigurvī","रागेण, यथा- विजनम् इति बलाद् अमुं गृहीत्वा क्षणम् अथ वीक्ष्य विपक्षम् अन्तिकेऽ न्या । अभिपतितु-मना लघुत्व-भीतेर् अभवद् अमुञ्चति वल्लभेऽ तिगुर्वी"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.198,"(śi.va., 7.57) dveṣeṇa, yathā- pādāghātaiḥ surabhir abhitaḥ satvaraṃ tāḍanīyo gāḍhāmodaṃ malaya-marutaḥ śṛṅkhalādāma datta | kārāgāre kṣipata tarasā pañcamaṃ rāga-rājaṃ candraṃ cūrṇīkuruta ca śilāpaṭṭake piṣṭa-bimbam","(शि.व., ७.५७) द्वेषेण, यथा- पादाघातैः सुरभिर् अभितः सत्वरं ताडनीयो गाढामोदं मलय-मरुतः शृङ्खलादाम दत्त । कारागारे क्षिपत तरसा पञ्चमं राग-राजं चन्द्रं चूर्णीकुरुत च शिलापट्टके पिष्ट-बिम्बम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.199,(bāla-rāmāyaṇa 5.49) atra sītā-viraheṇa rāvaṇasya vasantādi-viṣaya-dveṣeṇa tat-tad-adhidevatānāṃ tāḍanā-jñāpanādibhir anubhāvaiś cāpalyaṃ dyotyate | atha (31) nidrā- mada-svabhāva-vyāyāma-niścintatva-śramādibhiḥ | 89 mano-nimīlanaṃ nidrā ceṣṭās tatrāsya-gauravam,(बाल-रामायण ५.४९) अत्र सीता-विरहेण रावणस्य वसन्तादि-विषय-द्वेषेण तत्-तद्-अधिदेवतानां ताडना-ज्ञापनादिभिर् अनुभावैश् चापल्यं द्योत्यते । अथ (३१) निद्रा- मद-स्वभाव-व्यायाम-निश्चिन्तत्व-श्रमादिभिः । ८९ मनो-निमीलनं निद्रा चेष्टास् तत्रास्य-गौरवम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.200,āghūrṇamāna-netratvam aṅgānāṃ parimardanam | 90 niḥśvāsocchvāsane sanna-gātratvaṃ netra-mīlanam | śarīrasya ca saṅkoco jāḍyaṃ cety evam ādayaḥ,आघूर्णमान-नेत्रत्वम् अङ्गानां परिमर्दनम् । ९० निःश्वासोच्छ्वासने सन्न-गात्रत्वं नेत्र-मीलनम् । शरीरस्य च सङ्कोचो जाड्यं चेत्य् एवम् आदयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.201,"91 madād, yathā- yasmin mahīṃ śaṃsati vāṇinīnāṃ nidrāṃ vihārārdha-pathe gatānām | vāto' pi nāsraṃsayad aṃśukāni ko lambayed āharaṇāya hastam","९१ मदाद्, यथा- यस्मिन् महीं शंसति वाणिनीनां निद्रां विहारार्ध-पथे गतानाम् । वातोऽ पि नास्रंसयद् अंशुकानि को लम्बयेद् आहरणाय हस्तम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.202,"(ra.vaṃ. 6.75) svabhāvād, yathā- uttānām upadhāya bāhulatikām ekām apāṅgāśrayām anyām apy alasāṃ nidhāya vipulābhoge nitamba-sthale | nīvīṃ kiñcid iva ślathāṃ vidadhatī niḥśvāsam unmuñcatī talpotpīḍana-tiryag-unnata-kucā nidrāti śātodarī","(र.वं. ६.७५) स्वभावाद्, यथा- उत्तानाम् उपधाय बाहुलतिकाम् एकाम् अपाङ्गाश्रयाम् अन्याम् अप्य् अलसां निधाय विपुलाभोगे नितम्ब-स्थले । नीवीं किञ्चिद् इव श्लथां विदधती निःश्वासम् उन्मुञ्चती तल्पोत्पीडन-तिर्यग्-उन्नत-कुचा निद्राति शातोदरी"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.203,"vyāyāmād, yathā- alasa-lulita-mugdhānyadhva-sañjāta-khedād aśithila-parirambhair datta-saṃvāhanāni | parimṛdita-mṛṇālī-durbalāny aṅgakāni tvam urasi mama kṛtvā yatra nidrām avāptā","व्यायामाद्, यथा- अलस-लुलित-मुग्धान्यध्व-सञ्जात-खेदाद् अशिथिल-परिरम्भैर् दत्त-संवाहनानि । परिमृदित-मृणाली-दुर्बलान्य् अङ्गकानि त्वम् उरसि मम कृत्वा यत्र निद्राम् अवाप्ता"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.204,"(u.rā.ca. 1.24) naiścintyād, yathā- dattendrābhaya-vibhramādbhuta-bhujāsambhāra-gambhīrayā tvad-vṛttyā śithilīkṛtas tribhuvana-trāṇāya nārāyaṇaḥ | antas toṣa-tuṣāra-saurabha-maya-śvāsānilāpūraṇa- prāṇottuṅga-bhujaṅga-talpam adhunā bhadreṇa nidrāyate","(उ.रा.च. १.२४) नैश्चिन्त्याद्, यथा- दत्तेन्द्राभय-विभ्रमाद्भुत-भुजासम्भार-गम्भीरया त्वद्-वृत्त्या शिथिलीकृतस् त्रिभुवन-त्राणाय नारायणः । अन्तस् तोष-तुषार-सौरभ-मय-श्वासानिलापूरण- प्राणोत्तुङ्ग-भुजङ्ग-तल्पम् अधुना भद्रेण निद्रायते"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.205,"(a.rā. 1.27) śramād, yathā- kevalaṃ priyatamā-dayālunā jyotiṣām avanatāsu paṅktiṣu | tena tat-parigṛhīta-vakṣasā netra-mīlana-kutūhalaṃ kṛtam","(अ.रा. १.२७) श्रमाद्, यथा- केवलं प्रियतमा-दयालुना ज्योतिषाम् अवनतासु पङ्क्तिषु । तेन तत्-परिगृहीत-वक्षसा नेत्र-मीलन-कुतूहलं कृतम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.206,(ku.saṃ. 8.84) atha (32) suptiḥ- udreka eva nidrāyāḥ suptiḥ syāt tatra vikriyāḥ | indriyoparatir netra-mīlanaṃ srasta-gātratā | 92 utsvapnāyitanaiś calya-śvāsocchvāsādayo' pi ca,(कु.सं. ८.८४) अथ (३२) सुप्तिः- उद्रेक एव निद्रायाः सुप्तिः स्यात् तत��र विक्रियाः । इन्द्रियोपरतिर् नेत्र-मीलनं स्रस्त-गात्रता । ९२ उत्स्वप्नायितनैश् चल्य-श्वासोच्छ्वासादयोऽ पि च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.207,yathā- avyāsurantaḥ-karuṇārasārdrā nisarga-niryan-nigamānta-gandhā | śvāsānilās tvāṃ svapato murāreḥ śayyā-bhujaṅgendra-nipīta-śeṣāḥ,यथा- अव्यासुरन्तः-करुणारसार्द्रा निसर्ग-निर्यन्-निगमान्त-गन्धा । श्वासानिलास् त्वां स्वपतो मुरारेः शय्या-भुजङ्गेन्द्र-निपीत-शेषाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.208,atha (33) bodhaḥ- svapna-sparśana-nidhvāna-nidrā-sampūrṇatādibhiḥ | 93 prabodhaś cetanāvāptiś ceṣṭās tatrākṣi-mardanam,अथ (३३) बोधः- स्वप्न-स्पर्शन-निध्वान-निद्रा-सम्पूर्णतादिभिः । ९३ प्रबोधश् चेतनावाप्तिश् चेष्टास् तत्राक्षि-मर्दनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.209,śayyāyā mokṣaṇaṃ bāhu-vikṣepo' ṅguli-moṭanam | 94śiraḥ-kaṇḍūyanaṃ cāṅga-valanaṃ caivam ādayaḥ,शय्याया मोक्षणं बाहु-विक्षेपोऽ ङ्गुलि-मोटनम् । ९४शिरः-कण्डूयनं चाङ्ग-वलनं चैवम् आदयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.210,"svapnād, yathā- tribhāga-śeṣāsu niśāsu ca kṣaṇaṃ nimīlya netre sahasā vyabudhyata | kva nīlakaṇṭha vrajasīty alakṣya-vāg asatya-kaṇṭhārpita-bāhu-bandhanā","स्वप्नाद्, यथा- त्रिभाग-शेषासु निशासु च क्षणं निमील्य नेत्रे सहसा व्यबुध्यत । क्व नीलकण्ठ व्रजसीत्य् अलक्ष्य-वाग् असत्य-कण्ठार्पित-बाहु-बन्धना"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.211,"(ku.saṃ. 5.57) sparśanād, yathā- āghrāya cānanam adhistanam āyatākṣyāḥ suptaṃ tadā tvarita-keli-bhuvā śrameṇa | prābhātikaḥ pavana eṣa saroja-gandhī prābodhayan maṇi-gavākṣa-samāgato mām","(कु.सं. ५.५७) स्पर्शनाद्, यथा- आघ्राय चाननम् अधिस्तनम् आयताक्ष्याः सुप्तं तदा त्वरित-केलि-भुवा श्रमेण । प्राभातिकः पवन एष सरोज-गन्धी प्राबोधयन् मणि-गवाक्ष-समागतो माम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.212,"śabdād, yathā- uṣasi sa gaja-yūtha-karṇa-tālaiḥ paṭu-paṭaha-dhvnaibhir vinīta-nidraḥ | aramata madhurāṇi tatra śṛṇvan vihaga-vikūjita-vandi-maṅgalāni","शब्दाद्, यथा- उषसि स गज-यूथ-कर्ण-तालैः पटु-पटह-ध्व्नैभिर् विनीत-निद्रः । अरमत मधुराणि तत्र शृण्वन् विहग-विकूजित-वन्दि-मङ्गलानि"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.213,"(ra.vaṃ. 9.71) nidrā-sampūrtyā, yathā- te ca prāpur udanvantaṃ bubudhe cādi-pūruṣaḥ | avyākṣepo bhaviṣyantyāḥ kārya-siddher hi lakṣaṇam","(र.वं. ९.७१) निद्रा-सम्पूर्त्या, यथा- ते च प्रापुर् उदन्वन्तं बुबुधे चादि-पूरुषः । अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्य-सिद्धेर् हि लक्षणम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.214,(ra.vaṃ. 10.6) uttamādhama-madhyeṣu sāttvikā vyabhicāriṇaḥ | 95 vibhāvair anubhāvaiś ca varṇanīyā yathocitam,(र.वं. १०.६) उत्तमाधम-मध्येषु सात्त्विका व्यभिचारिणः । ९५ विभावैर् अनुभावैश् च वर्णनीया यथोचितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.215,[*13] udvega-sneha-dambherṣyā-pramukhāś citta-vṛttayaḥ | 96 ukteṣv antarbhavantīti na pṛthaktvena darśitāḥ,[*१३] उद्वेग-स्नेह-दम्भेर्ष्या-प्रमुखाश् चित्त-वृत्तयः । ९६ उक्तेष्व् अन्तर्भवन्तीति न पृथक्त्वेन दर्शिताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.216,[*13] ed. adds: anukta-citta-vṛttīnām uktāntarbhāvaḥ | tathā hi-para-pratāraṇa-rūpa-dambhasya jihmatāvahitthāyām antar-bhāvaḥ | citta-dravatā-lakṣaṇasya snehasya harṣe' ntarbhāvaḥ | sva-viṣaya-dāna-mānādy-amarṣaṇa-rūpāyā īrṣyāyā amarṣe' ntarbhāvaḥ | para-viṣayāyās tv asūyāyām | udvegasya tu nirveda-viṣādādiṣu yathocitam antarbhāva ity ādi draṣṭavyam | tathā ca bhāva-prakāśikā-kāraḥ- anye' pi yadi bhāvāḥ syuś citta-vṛtti-viśeṣataḥ | antarbhāvas tu sarveṣāṃ draṣṭavyo vyabhicāriṣu,[*१३] एद्. अद्द्स्: अनुक्त-चित्त-वृत्तीनाम् उक्तान्तर्भावः । तथा हि-पर-प्रतारण-रूप-दम्भस्य जिह्मतावहित्थायाम् अन्तर्-भावः । चित्त-द्रवता-लक्षणस्य स्नेहस्य हर्षेऽ न्तर्भावः । स्व-विषय-दान-मानाद्य्-अमर्षण-रूपाया ईर्ष्याया अमर्षेऽ न्तर्भावः । पर-विषयायास् त्व् असूयायाम् । उद्वेगस्य तु निर्वेद-विषादादिषु यथोचितम् अन्तर्भाव इत्य् आदि द्रष्टव्यम् । तथा च भाव-प्रकाशिका-कारः- अन्येऽ पि यदि भावाः स्युश् चित्त-वृत्ति-विशेषतः । अन्तर्भावस् तु सर्वेषां द्रष्टव्यो व्यभिचारिषु
+Rasarnavasudhakara,srs_2.217,iti | vibhāvāś cānubhāvāś ca te bhavanti parasparam | 97kārya-kāraṇa-bhāvas tu jñeyaḥ prāyeṇa lokataḥ,इति । विभावाश् चानुभावाश् च ते भवन्ति परस्परम् । ९७कार्य-कारण-भावस् तु ज्ञेयः प्रायेण लोकतः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.218,tathā hi-santāpasya dainyaṃ prati vibhāvatvaṃ glāniṃ pratyanubhāvatvaṃ ca | prahārasya pralaya-mohau prati vibhāvatvam augryaṃ pratyanubhāvatvaṃ ca | viṣādasya utpātāvegaṃ pratyanubhāvatṃ stambhaṃ prati vibhāvatvam | vyādher glāni-stambha-pralayādīn prati vibhāvatvam | svātantryāt pāratantryāc ca te dvidhā vyabhicāriṇaḥ | 98 para-poṣakatāṃ prāptāḥ paratantrā itīritāḥ | tad-abhāve svatantrāḥ syur bhāvā iti ca te smṛtāḥ,तथा हि-सन्तापस्य दैन्यं प्रति विभावत्वं ग्लानिं प्रत्यनुभावत्वं च । प्रहारस्य प्रलय-मोहौ प्रति विभावत्वम् औग्र्यं प्रत्यनुभावत्वं च । विषादस्य उत्पातावेगं प्रत्यनुभावत्ं स्तम्भं प्रति विभावत्वम् । व्याधेर् ग्लानि-स्तम्भ-प्रलयादीन् प्रति विभावत्वम् । स्वातन्त्र्यात् पारतन्त्र्याच् च ते द्विधा व्यभिचारिणः । ९८ पर-पोषकतां प्राप्ताः परतन्त्रा इतीरिताः । तद्-अभावे स्वतन्त्राः स्युर् भावा इति च ते स्मृताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.219,"99 tatra pāratantryeṇa nirvedo, yathā- kuryuḥ śastra-kathām amī yadi manor vaṃśe manuṣyāṅkurāḥ syāc ced brahma-gaṇo' yam ākṛti-gaṇas tatreṣyate ced bhavān | samrājāṃ samidhāṃ ca sādhakatamaṃ dhatte chidākāraṇaṃ dhiṅ maurvī-kuśa-karṣaṇolbaṇa-kiṇa-granthir mamāyaṃ karaḥ","९९ तत्र पारतन्त्र्येण निर्वेदो, यथा- कुर्युः शस्त्र-कथाम् अमी यदि मनोर् वंशे मनुष्याङ्कुराः स्याच् चेद् ब्रह्म-गणोऽ यम् आकृति-गणस् तत्रेष्यते चेद् भवान् । सम्राजां समिधां च साधकतमं धत्ते छिदाकारणं धिङ् मौर्वी-कुश-कर्षणोल्बण-किण-ग्रन्थिर् ममायं करः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.220,"(a.rā. 4.44) ity atra nirvedasya krodhāṅgatvam | nirvedasya svatantratvaṃ, yathā- prāptāḥ śriyaḥ sakala-kāma-dudhās tataḥ kiṃ nyastaṃ padaṃ śirasi vidviṣatāṃ tataḥ kim | sampāditāḥ praṇayino vibhavais tataḥ kiṃ kalpaṃ sthitās tanubhṛtāṃ tanavas tataḥ kim","(अ.रा. ४.४४) इत्य् अत्र निर्वेदस्य क्रोधाङ्गत्वम् । निर्वेदस्य स्वतन्त्रत्वं, यथा- प्राप्ताः श्रियः सकल-काम-दुधास् ततः किं न्यस्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । सम्पादिताः प्रणयिनो विभवैस् ततः किं कल्पं स्थितास् तनुभृतां तनवस् ततः किम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.221,"[vai.śa. 67] ityādi | atra nirvedasyānanyāṅgatvāt svatantratvam | nanu nirvedasya śānta-rasa-sthāyitvaṃ kaiścid uktam | tat katham asya anya-rasopakaraṇatvam iti ced, ucyate | sati khalu grāme sīmā-sambhāvanā | sthāyitvaṃ nāma saṃskāra-pāṭavena bhāvasya (vāsanā-rūpeṇa sthitasya kāraṇa-vaśād udbodhitasya) muhur muhur navībhāvaḥ | tena nirveda-vāsanā-vāsitaṃ bhāvaka-cetasi naiṣphalyābhimateṣu vibhāvādiṣu (bhāvakānāṃ prathamaṃ pravṛtter evāsambhavāt) tat-sāmagrī-phala-bhūtasya nirvedasyotpattir eva na saṅgacchate | kiṃ punaḥ sthāyitvam | kiṃ ca asati nirveda-sthāyini śānta-rūpo bhāvakānām āsvādaś citra-gata-kadalī-phala-rasāsvāda-lampaṭānāṃ rāja-śukānāṃ viveka-sahodaro bhaved iti kṛtaṃ saṃrambheṇa | viṣādasya paratantratvaṃ, yathā- vāraṃ vāraṃ tirayati dṛ;cām udgato bāṣpa-pūras tat-saṅkalpopahita-jaḍima-stambham abhyeti gātram | sadyaḥ svidyann ayam aviratotkampa-lolāṅgulīkaḥ pāṇir lekhā-vidhiṣu nitarāṃ vartate kiṃ karomi","[वै.श. ६७] इत्यादि । अत्र निर्वेदस्यानन्याङ्गत्वात् स्वतन्त्रत्वम् । ननु निर्वेदस्य शान्त-रस-स्थायित्वं कैश्चिद् उक्तम् । तत् कथम् अस्य अन्य-रसोपकरणत्वम् इति चेद्, उच्यते । सति खलु ग्रामे सीमा-सम्भावना । स्थायित्वं नाम संस्कार-पाटवेन भावस्य (वासना-रूपेण स्थितस्य कारण-वशाद् उद्बोधितस्य) मुहुर् मुहुर् नवीभावः । तेन निर्वेद-वासना-वासितं भावक-चेतसि नैष्फल्याभिमतेषु विभावादिषु (भावकानां प्रथमं प्रवृत्तेर् एवासम्भवात्) तत्-सामग्री-फल-भूतस्य निर्वेदस्योत्पत्तिर् एव न सङ्गच्छते । किं पुनः स्थायित्वम् । किं च असति निर्वेद-स्थायिनि शान्त-रूपो भावकानाम् आस्वादश् चित्र-गत-कदली-फल-रसास्वाद-लम्पटानां राज-शुकानां विवेक-सहोदरो भवेद् इति कृतं संरम्भेण । विषादस्य परतन्त्रत्वं, यथा- वारं वारं तिरयति दृ;चाम् उद्गतो बाष्प-पूरस् तत्-सङ्कल्पोपहित-जडिम-स्तम्भम् अभ्येति गात्रम् । सद्यः स्विद्यन्न् अयम् अविरतोत्कम्प-लोलाङ्गुलीकः पाणिर् लेखा-विधिषु नितरां वर्तते किं करोमि"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.222,"(mā.mā. 1.38) atra viṣādasya śṛṅgārāṅgatvam | svatantratvaṃ, yathā- sañcāriṇī dīpa-śikheva rātrau yaṃ yaṃ vyatīyāya patiṃvarā sā | narendra-mārgāṭṭa iva prapede vivarṇa-bhāvaṃ sa sa bhūmi-pālaḥ","(मा.मा. १.३८) अत्र विषादस्य शृङ्गाराङ्गत्वम् । स्वतन्त्रत्वं, यथा- सञ्चारिणी दीप-शिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा । नरेन्द्र-मार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्ण-भावं स स भूमि-पालः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.223,(ra.vaṃ. 6.67) ity atra viṣādasyānanyāṅgatvam | evam anyeṣām api svatantratva-paratantratve tatra tatrohanīye | ābhāsatā bhaved eṣām anaucitya-pravartitām | asatyatvād ayogyatvād anaucityaṃ dvidhā bhavet | 100 asatyatva-kṛtaṃ tat syād acetana-gataṃ tu yat,(र.वं. ६.६७) इत्य् अत्र विषादस्यानन्याङ्गत्वम् । एवम् अन्येषाम् अपि स्वतन्त्रत्व-परतन्त्रत्वे तत्र तत्रोहनीये । आभासता भवेद् एषाम् अनौचित्य-प्रवर्तिताम् । असत्यत्वाद् अयोग्यत्वाद् अनौचित्यं द्विधा भवेत् । १०० असत्यत्व-कृतं तत् स्याद् अचेतन-गतं तु यत्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.224,"yathā- kas tvaṃ bhoḥ, kathayāmi daiva-hatakaṃ māṃ viddhi śākhoṭakaṃ vairāgyād iva vakṣi, sādhu viditaṃ, kasmād idaṃ, kathyate | vāmenātra vaṭas tam adhvaga-janaḥ sarvātmanā sevate na cchāyāpi paropakāra-karaṇe mārga-sthitasyāpi me","यथा- कस् त्वं भोः, कथयामि दैव-हतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्याद् इव वक्षि, साधु विदितं, कस्माद् इदं, कथ्यते । वामेनात्र वटस् तम् अध्वग-जनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकार-करणे मार्ग-स्थितस्यापि मे"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.225,atra vṛkṣa-viśeṣatvād acetane śākhoṭake citta-vikārasyāsambhavānucito nirvedo' yam ābhāsatvam āpadyate | ayogyatva-kṛtaṃ proktaṃ nīca-tiryaṅ-narāśrayam,अत्र वृक्ष-विशेषत्वाद् अचेतने शाखोटके चित्त-विकारस्यासम्भवानुचितो निर्वेदोऽ यम् आभासत्वम् आपद्यते । अयोग्यत्व-कृतं प्रोक्तं नीच-तिर्यङ्-नराश्रयम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.226,"101 tatra nīca-tiryag-gataṃ, yathā- velā-taṭe prasūyethā mā bhūḥ śaṅkita-mānasā | māṃ jānāti samudro' yaṃ ṭiṭṭibhaṃ sāhasa-priyam","१०१ तत्र नीच-तिर्यग्-गतं, यथा- वेला-तटे प्रसूयेथा मा भूः शङ्कित-मानसा । मां जानाति समुद्रोऽ यं टिट्टिभं साहस-प्रियम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.227,"atra yadi samudra-velāyāṃ prasūye tarhi udvela-kallola-mālābhir mamāpatyāni hṛtāni bhaveyur iti śaṅkitāyāṃ nija-gṛhiṇyāṃ kaścit ṭiṭṭibhaḥ pakṣi-viśeṣo garvāyate | tad ayaṃ garvo nīca-tiryag-gatatvād ābhāso nātīva svadate | nīca-narāśrayo, yathā- atyuttāna-śayālunā kara-yuga-prāptopadhāna-śriyā gandhūrasya taros tale ghuṭa-puṭa-dhvānānusandhāyibhiḥ | dīrghaiḥ śvāsa-bharaiḥ saphūtkṛti-śatair āsphoṭitoṣṭha-dvayaṃ tat-pūrvaṃ kṛṣi-karmaṇi śramavatā kṣudreṇa nidrāyate","अत्र यदि समुद्र-वेलायां प्रसूये तर्हि उद्वेल-कल्लोल-मालाभिर् ममापत्यानि हृतानि भवेयुर् इति शङ्कितायां निज-गृहिण्यां कश्चित् टिट्टिभः पक्षि-विशेषो गर्वायते । तद् अयं गर्वो नीच-तिर्यग्-गतत्वाद् आभासो नातीव स्वदते । नीच-नराश्रयो, यथा- अत्युत्तान-शयालुना कर-युग-प्राप्तोपधान-श्रिया गन्धूरस्य तरोस् तले घुट-पुट-ध्वानानुसन्धायिभिः । दीर्घैः श्वास-भरैः सफूत्कृति-शतैर् आस्फोटितोष्ठ-द्वयं तत्-पूर्वं कृषि-कर्मणि श्रमवता क्षुद्रेण निद्रायते"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.228,utpatti-sandhi-śāvalya-śāntayo vyabhicāriṇām | daśāś catasras tatra utpattir bhāva-sambhavaḥ,उत्पत्ति-सन्धि-शावल्य-शान्तयो व्यभिचारिणाम् । दशाश् चतस्रस् तत्र उत्पत्तिर् भाव-सम्भवः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.229,102 yathā- evaṃ vādini devarṣau pārśve pitur adhomukhī | līlā-kamala-patrāṇi gaṇayāmāsa pārvatī,१०२ यथा- एवं वादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुर् अधोमुखी । लीला-कमल-पत्राणि गणयामास प��र्वती
+Rasarnavasudhakara,srs_2.230,(ku.saṃ. 6.84) atra lajjāyāḥ harṣasya vā samutpattiḥ | sarūpam asarūpaṃ vā bhinna-kāraṇa-kalpitam | bhāva-dvayaṃ milati cet sa sandhir iti gīyate,(कु.सं. ६.८४) अत्र लज्जायाः हर्षस्य वा समुत्पत्तिः । सरूपम् असरूपं वा भिन्न-कारण-कल्पितम् । भाव-द्वयं मिलति चेत् स सन्धिर् इति गीयते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.231,"103 svarūpayoḥ sandhir, yathā- ari-vrajānām anapota-siṃha- khaḍga-prahārair avani gatānām | priyā-janāṅka-prahitāṅgakānāṃ bhavanti netrānta-nimīlanāni","१०३ स्वरूपयोः सन्धिर्, यथा- अरि-व्रजानाम् अनपोत-सिंह- खड्ग-प्रहारैर् अवनि गतानाम् । प्रिया-जनाङ्क-प्रहिताङ्गकानां भवन्ति नेत्रान्त-निमीलनानि"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.232,"atra nāyaka-khaḍga-prahāra-priyā-janāṅga-sparśābhyāṃ kalpitayoḥ pratināyakeṣu mohayoḥ sandhir netrānta-nimīlanena vyajyate | asarūpayoḥ sandhir, yathā- śrī-siṃha-bhūpa-pratināyakānāṃ svidyanti gātrāny ativepitāni | tat tūrya-saṃvādiṣu garjiteṣu priyābhir ālambita-kandharāṇām","अत्र नायक-खड्ग-प्रहार-प्रिया-जनाङ्ग-स्पर्शाभ्यां कल्पितयोः प्रतिनायकेषु मोहयोः सन्धिर् नेत्रान्त-निमीलनेन व्यज्यते । असरूपयोः सन्धिर्, यथा- श्री-सिंह-भूप-प्रतिनायकानां स्विद्यन्ति गात्रान्य् अतिवेपितानि । तत् तूर्य-संवादिषु गर्जितेषु प्रियाभिर् आलम्बित-कन्धराणाम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.233,atra garjiteṣu nāyaka-saṃnāha-niḥsāṇa-śaṅkayāṅkuritasya pratināyakānāṃ trāsasya priyāliṅgana-taraṅgitasya ca harṣasya sveda-vepathu-sādṛśya-kalpita-saṃśleṣaḥ sandhiḥ | atyārūḍhasya bhāvasya vilayaḥ śāntir ucyate,अत्र गर्जितेषु नायक-संनाह-निःसाण-शङ्कयाङ्कुरितस्य प्रतिनायकानां त्रासस्य प्रियालिङ्गन-तरङ्गितस्य च हर्षस्य स्वेद-वेपथु-सादृश्य-कल्पित-संश्लेषः सन्धिः । अत्यारूढस्य भावस्य विलयः शान्तिर् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.234,104ab yathā- śuddhāntasya nivārito' py anunayair niḥśaṅkam aṅkūrito vṛddhāmātya-hitopadeśa-vacanai ruddho' pi vṛddhiṃ gataḥ | mānodreka-taruḥ pratikṣiti-bhujām āmūlam unmūlyate vāhinyām anapota-siṃha-nṛpater ālokitāyām api,१०४अब् यथा- शुद्धान्तस्य निवारितोऽ प्य् अनुनयैर् निःशङ्कम् अङ्कूरितो वृद्धामात्य-हितोपदेश-वचनै रुद्धोऽ पि वृद्धिं गतः । मानोद्रेक-तरुः प्रतिक्षिति-भुजाम् आमूलम् उन्मूल्यते वाहिन्याम् अनपोत-सिंह-नृपतेर् आलोकितायाम् अपि
+Rasarnavasudhakara,srs_2.235,atra hitopadeśānādarādhirūḍhasya pratināyaka-gatasya garvasya śāntir āmūlam unmūlyata iti vāg-ārambheṇa vyajyate | śavalatvaṃ tu bhāvānāṃ saṃmardaḥ syāt parasparam,अत्र हितोपदेशानादराधिरूढस्य प्रतिनायक-गतस्य गर्वस्य शान्तिर् आमूलम् उन्मूल्यत इति वाग्-आरम्भेण व्यज्यते । शवलत्वं तु भावानां संमर्दः स्यात् परस्परम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.236,104 yathā- ko vā jeṣyati soma-vaṃśa-tilakān asmān raṇa-prāṅgaṇe hantāsmāsu parāṅmukho hata-vidhiḥ kiṃ durgam adhyāsmahe | asmat-pūrva-nṛpān asau nihatavān dīrghān dhig asmad-bhujān kiṃ vākyair anapota-siṃha-nṛpateḥ sevaiva kṛtyaṃ param,१०४ यथा- को वा जेष्यति सोम-वंश-तिलकान् अस्मान् रण-प्राङ्गणे हन्तास्मासु पराङ्मुखो हत-विधिः किं दुर्गम् अध्यास्महे । अस्मत्-पूर्व-नृपान् असौ निहतवान् दीर्घान् धिग् अस्मद्-भुजान् किं वाक्यैर् अनपोत-सिंह-नृपतेः सेवैव कृत्यं परम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.237,atra garva-viṣādāsūyā-cintā-smṛty-amarṣa-nirveda-matīnāṃ saṃmardo bhāva-śāvalyam ity ucyate | dig-antarāla-sañcāra-kīrtinā siṃha-bhūbhujā | evaṃ sañcāriṇaḥ sarve sa-prapañcaṃ nirūpitāḥ,अत्र गर्व-विषादासूया-चिन्ता-स्मृत्य्-अमर्ष-निर्वेद-मतीनां संमर्दो भाव-शावल्यम् इत्य् उच्यते । दिग्-अन्तराल-सञ्चार-कीर्तिना सिंह-भूभुजा । एवं सञ्चारिणः सर्वे स-प्रपञ्चं निरूपिताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.238,105 iti sañcāri-bhāvāḥ | atha sthāyinaḥ- sajātīyair vijātīyair bhāvair ye tv atiraskṛtāḥ | kṣrābdhivan nayanty anyān svātmatvaṃ sthāyino hi te,१०५ इति सञ्चारि-भावाः । अथ स्थायिनः- सजातीयैर् विजातीयैर् भावैर् ये त्व् अतिरस्कृताः । क्ष्राब्धिवन् नयन्त्य् अन्यान् स्वात्मत्वं स्थायिनो हि ते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.239,106 bharatena ca te kathitā rati-hāsotsāha-vismaya-krodhāḥ | śoko' tha jugupsā bhayam ity aṣṭau lakṣma vakṣyate teṣām,१०६ भरतेन च ते कथिता रति-हासोत्साह-विस्मय-क्रोधाः । शोकोऽ थ जुगुप्सा भयम् इत्य् अष्टौ लक्ष्म वक्ष्यते तेषाम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.240,107 tatra ratiḥ- yūnor anyonya-viṣayā sthāyinīcchā ratir bhavet | nisargeṇābhiyogena saṃsargeṇābhimānataḥ,१०७ तत्र रतिः- यूनोर् अन्योन्य-विषया स्थायिनीच्छा रतिर् भवेत् । निसर्गेणाभियोगेन संसर्गेणाभिमानतः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.241,108 upamādhyātma-viṣayair eṣā syāt tatra vikriyāḥ | kaṭākṣa-pāta-bhrū-kṣepa-priya-vāg-ādayo matāḥ,१०८ उपमाध्यात्म-विषयैर् एषा स्यात् तत्र विक्रियाः । कटाक्ष-पात-भ्रू-क्षेप-प्रिय-वाग्-आदयो मताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.242,"109 tatra nisargeṇa ratir, yathā- alaṃ vivādena yathā śrutas tvayā tathāvidhas tāvad aśeṣam astu saḥ | mamātra bhāvaika-rasaṃ manaḥ sthitaṃ na kāma-vṛttir vacanīyam īkṣate","१०९ तत्र निसर्गेण रतिर्, यथा- अलं विवादेन यथा श्रुतस् त्वया तथाविधस् तावद् अशेषम् अस्तु सः । ममात्र भावैक-रसं मनः स्थितं न काम-वृत्तिर् वचनीयम् ईक्षते"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.243,"(ku.saṃ. 5.82) atra rūpādi-dṛṣṭa-kāraṇa-nirapekṣā pārvatyāḥ ratir janmāntara-vāsanā-rūpā nisargād eva bhavati | abhiyogo' bhiniveśaḥ | tad-eka-paratvam iti yāvat | tena, yathā- tan me manaḥ kṣipati yat sarasa-prahāram ālokya mām agaṇita-skhalad-uttarīyā | trastaika-hāyana-kuraṅga-vilola-dṛṣṭiḥ sāśliṣṭavaty amṛta-saṃvalitair ivāṅgaiḥ","(कु.सं. ५.८२) अत्र रूपादि-दृष्ट-कारण-निरपेक्षा पार्वत्याः रतिर् जन्मान्तर-वासना-रूपा निसर्गाद् एव भवति । अभियोगोऽ भिनिवेशः । तद्-एक-परत्वम् इति यावत् । तेन, यथा- तन् मे मनः क्षिपति यत् सरस-प्रहारम् आलोक्य माम् अगणित-स्खलद्-उत्तरीया । त्रस्तैक-हायन-कुरङ्ग-विलोल-दृष्टिः साश्लिष्टवत्य् अमृत-संवलितैर् इवाङ्गैः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.244,"(mā.mā. 4.8) atrottarīya-skhalanādi-sūcitena madayantikā-premābhiyogena makarandasya tatra ratir utpadyate | saṃsargeṇa, yathā- utpattir deva-yajanād brahma-vādī nṛpaḥ pitā | suprasannojjvalā mūrtir asyāṃ snehaṃ karoti me","(मा.मा. ४.८) अत्रोत्तरीय-स्खलनादि-सूचितेन मदयन्तिका-प्रेमाभियोगेन मकरन्दस्य तत्र रतिर् उत्पद्यते । संसर्गेण, यथा- उत्पत्तिर् देव-यजनाद् ब्रह्म-वादी नृपः पिता । सुप्रसन्नोज्ज्वला मूर्तिर् अस्यां स्नेहं करोति मे"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.245,"(ma.vī.ca. 1.21) atra deva-yajana-janakādi-sambandha-gauraveṇa sītāyāṃ rāmasya ratiḥ | atha abhimāṇaḥ | idam eva mama priyaṃ nānyad ity abhiprāyo' bhimānaḥ | tena, yathā- jagati jayinas te te bhāvā navendu-kalādayaḥ prakṛti-madhurāḥ santy evānye mano madayanti ye | mama tu yad iyaṃ yātā loke vilocana-candrikā nayana-viṣayaṃ janmany ekaḥ sa eva mahotsavaḥ","(म.वी.च. १.२१) अत्र देव-यजन-जनकादि-सम्बन्ध-गौरवेण सीतायां रामस्य रतिः । अथ अभिमाणः । इदम् एव मम प्रियं नान्यद् इत्य् अभिप्रायोऽ भिमानः । तेन, यथा- जगति जयिनस् ते ते भावा नवेन्दु-कलादयः प्रकृति-मधुराः सन्त्य् एवान्ये मनो मदयन्ति ये । मम तु यद् इयं याता लोके विलोचन-चन्द्रिका नयन-विषयं जन्मन्य् एकः स एव महोत्सवः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.246,"(mā.mā. 1.39) atra mādhavasya vilcana-candrikā-nayana-mahotsavādy-abhimānena itara-ramaṇīya-vastu-naiḥspṛhyeṇa ca mālatyāṃ ratiḥ | upamayā, yathā- api turaga-samīpād utpatantaṃ mayūraṃ na sa rucira-kalāpaṃ bāṇa-lakṣyīcakāra | sapadi gata-manaskaś citra-mālyānukīrṇe rati-vigalita-bandhe keśa-pāśe priyāyāḥ","(मा.मा. १.३९) अत्र माधवस्य विल्चन-चन्द्रिका-नयन-महोत्सवाद्य्-अभिमानेन इतर-रमणीय-वस्तु-नैःस्पृह्येण च मालत्यां रतिः । उपमया, यथा- अपि तुरग-समीपाद् उत्पतन्तं मयूरं न स रुचिर-कलापं बाण-लक्ष्यीचकार । सपदि गत-मनस्कश् चित्र-माल्यानुकीर्णे रति-विगलित-बन्धे केश-पाशे प्रियायाः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.247,"(ra.vaṃ. 9.67) atra mṛgayāntaritāpi daśarathasya priyā-viṣayā ratis tadīya-keśa-kalāpa-sadṛśa-keki-kalāpa-darśanenotpadyate | adhyātmaṃ svātma-prāmāṇya-mātram | tena, yathā- kāmaṃ pratyādiṣṭāṃ smarāmi na parigrahaṃ munes tanayān | balavat tu dūyamānaṃ pratyāyayatīva me hṛdayam","(र.वं. ९.६७) अत्र मृगयान्तरितापि दशरथस्य प्रिया-विषया रतिस् तदीय-केश-कलाप-सदृश-केकि-कलाप-दर्शनेनोत्पद्यते । अध्यात्मं स्वात्म-प्रामाण्य-मात्रम् । तेन, यथा- कामं प्रत्यादिष्टां स्मरामि न परिग्रहं मुनेस् तनयान् । बलवत् तु दूयमानं प्रत्याययतीव मे हृदयम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.248,"(śaku. 5.31) atra duṣyantasya nija-citta-santāpa-pratyayena śāpa-vismṛtāyām api śakuntalāyāṃ ratiḥ | viṣayāḥ śabdādayaḥ | tatra śabdena, yathā mamaiva- sakhi me niyati-hatāyās tad-darśanam astu vā mā vā | punar api sa veṇu-nādo yadi karṇa-pathe patet tad evālam","(शकु. ५.३१) अत्र दुष्यन्तस्य निज-चित्त-सन्ताप-प्रत्ययेन शाप-विस्मृतायाम् अपि शकुन्तलायां रतिः । विषयाः शब्दादयः । तत्र शब्देन, यथा ममैव- सखि मे नियति-हतायास् तद्-दर्शनम् अस्तु वा मा वा । पुनर् अपि स वेणु-नादो यदि कर्ण-पथे पतेत् तद् एवालम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.249,"atra prāg-adṛṣṭe' pi kṛṣṇe veṇu-nādena kāmavallyā ratiḥ | sparśena, yathā- yad ayaṃ ratha-saṅkṣobhād aṃsenāṃso rathāṅga-suśroṇyāḥ | spṛṣṭaḥ saroma-vikriyam aṅkuritaṃ manobhaveneva","अत्र प्राग्-अदृष्टेऽ पि कृष्णे वेणु-नादेन कामवल्ल्या रतिः । स्पर्शेन, यथा- यद् अयं रथ-सङ्क्षोभाद् अंसेनांसो रथाङ्ग-सुश्रोण्याः । स्पृष्टः सरोम-विक्रियम् अङ्कुरितं मनोभवेनेव"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.250,"(vi.u. 1.11) rūpeṇa, yathā- ayaṃ rāmo nāyaṃ sa tu janaka-dharmaṃ dalitavān ayaṃ kāmo nāyaṃ sa tu madhumadāmodita-manāḥ | sakhi jñātaṃ so' yaṃ yuvati-nayanotpādana-phalaṃ nidānaṃ bhāgyānāṃ jayati khalu siṃha-kṣitipatiḥ","(वि.उ. १.११) रूपेण, यथा- अयं रामो नायं स तु जनक-धर्मं दलितवान् अयं कामो नायं स तु मधुमदामोदित-मनाः । सखि ज्ञातं सोऽ यं युवति-नयनोत्पादन-फलं निदानं भाग्यानां जयति खलु सिंह-क्षितिपतिः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.251,"atra rāmādi-smaraṇa-hetunā nāyaka-rūpātiśayena kasyāścid ratiḥ | rasena, yathā- haras tu kiñcit parilupta-dhairyaś candrodayārambha ivāmburāśiḥ | umā-mukhe bimba-phalādharoṣṭhe vyāpārayāmāsa vilocanāni","अत्र रामादि-स्मरण-हेतुना नायक-रूपातिशयेन कस्याश्चिद् रतिः । रसेन, यथा- हरस् तु किञ्चित् परिलुप्त-धैर्यश् चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमा-मुखे बिम्ब-फलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.252,"(ku.saṃ. 3.67) atra yadyapi sambhogāt prāg-ajñātasyādhara-rasasya rasaṃ prati vibhāvatā na saṅgacchate, tathāpi prasiddehḥ sambhāvitasya rasasyaiva vibhāvatvaṃ bimba-phalādharoṣṭha iti padena vyajyate | athavā samāsvādita-dākṣāyaṇī-bimbādharasya parameśvarasya tad-rasenaiva jananāntara-saṅgatāyām api tasyāṃ ratiḥ | gandhena, yathā mamaiva- unmīlan-nava-mālatī-parimala-nyakkāra-baddha-vratair ālolair ali-maṇḍalaiḥ pratipadaṃ pratyāśam āsevitaḥ | aṅgānām abhijāta-campaka-rucām asyā mṛgākṣyā sphuran- nāmodo' yam adṛṣṭa-pūrva-mahimā badhnāti me mānasam","(कु.सं. ३.६७) अत्र यद्यपि सम्भोगात् प्राग्-अज्ञातस्याधर-रसस्य रसं प्रति विभावता न सङ्गच्छते, तथापि प्रसिद्देह्ः सम्भावितस्य रसस्यैव विभावत्वं बिम्ब-फलाधरोष्ठ इति पदेन व्यज्यते । अथवा समास्वादित-दाक्षायणी-बिम्बाधरस्य परमेश्वरस्य तद्-रसेनैव जननान्तर-सङ्गतायाम् अपि तस्यां रतिः । गन्धेन, यथा ममैव- उन्मीलन्-नव-मालती-परिमल-न्यक्कार-बद्ध-व्रतैर् आलोलैर् अलि-मण्डलैः प्रतिपदं प्रत्याशम् आसेवितः । अङ्गानाम् अभिजात-चम्पक-रुचाम् अस्या मृगाक्ष्या स्फुरन्- नामोदोऽ यम् अदृष्ट-पूर्व-महिमा बध्नाति मे मानसम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.253,atra parāśara-muni-prasādena labdhena divyena satyavatī-śarīra-saurabheṇa śantanos tasyāṃ ratiḥ | bhojas tu samprayogeṇa ratim anyām udāharat,अत्र पराशर-मुनि-प्रसादेन लब्धेन दिव्येन सत्यवती-शरीर-सौरभेण शन्तनोस् तस्यां रतिः । भोजस् तु सम्प्रयोगेण रतिम् अन्याम् उदाहरत्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.254,110a yathā- unnamayya sakaca-graham oṣṭhaṃ cumbati priyatame haṭha-vṛttyā | huṃ huṃ muñca ma ma meti ca mandaṃ jalpitaṃ jayati bāla-vadhūnām,११०अ यथा- उन्नमय्य सकच-ग्रहम् ओष्ठं चुम्बति प्रियतमे हठ-वृत्त्या । हुं हुं मुञ्च म म मेति च मन्दं जल्पितं जयति बाल-वध���नाम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.255,(vijjikāyā idam iti subhāṣitāvaliḥ) vākṛtaṃ ca tenaiva | atra tarjanārthamokṣaṇārtha-vāraṇārthāṇāṃ mandaṃ maṇdaṃ prayogān mānavatyāḥ samprayoge raty-utpattiḥ pratīyata iti | samprayogasya śabdādiṣv antarbhāvān na tan-matam,(विज्जिकाया इदम् इति सुभाषितावलिः) वाकृतं च तेनैव । अत्र तर्जनार्थमोक्षणार्थ-वारणार्थाणां मन्दं मण्दं प्रयोगान् मानवत्याः सम्प्रयोगे रत्य्-उत्पत्तिः प्रतीयत इति । सम्प्रयोगस्य शब्दादिष्व् अन्तर्भावान् न तन्-मतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.256,110 tathā hi-uktodāharaṇe mānavatī-jalpitasya śabda-rūpatvam eva | tathā ca- āarapasārioṭṭhaṃ aghaḍiaṇāsaṃ acuṃbiaṇiḍākaṃ | baṇṇaghialippamuhie tīe paricumbaṇaṃ bharimo,११० तथा हि-उक्तोदाहरणे मानवती-जल्पितस्य शब्द-रूपत्वम् एव । तथा च- आअरपसारिओट्ठं अघडिअणासं अचुंबिअणिडाकं । बण्णघिअलिप्पमुहिए तीए परिचुम्बणं भरिमो
+Rasarnavasudhakara,srs_2.257,(gāthā 1.22) [ādara-prasāritoṣṭham aghaṭita-nāsam acumbita-niṭilam | varṇa-ghṛta-lipta-mukhyās tasyāḥ paricumbanaṃ smarāmaḥ ||] ity ādiṣu cumbanādīnām api sparśeṣv antar-bhāvaḥ | [atha raty-avasthāḥ] aṅkura-pallava-kalikā-praspunaphalabhoga-bhāg iyaṃ kramaśaḥ | premā mānaḥ praṇayaḥ sneho rāgo' nurāgaś ca,(गाथा १.२२) [आदर-प्रसारितोष्ठम् अघटित-नासम् अचुम्बित-निटिलम् । वर्ण-घृत-लिप्त-मुख्यास् तस्याः परिचुम्बनं स्मरामः ॥] इत्य् आदिषु चुम्बनादीनाम् अपि स्पर्शेष्व् अन्तर्-भावः । [अथ रत्य्-अवस्थाः] अङ्कुर-पल्लव-कलिका-प्रस्पुनफलभोग-भाग् इयं क्रमशः । प्रेमा मानः प्रणयः स्नेहो रागोऽ नुरागश् च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.258,111 atha premā- sa premā bheda-rahitaṃ yūnor yad bhāva-bandhanaṃ,१११ अथ प्रेमा- स प्रेमा भेद-रहितं यूनोर् यद् भाव-बन्धनं
+Rasarnavasudhakara,srs_2.259,112a yathā- rathāṅga-nāmnor iva bhāva-bandhanaṃ babhūva yat prema parasparāśrayam | vibhaktam apy eka-sutena tat tayoḥ parasparasyopari paryacīyata,११२अ यथा- रथाङ्ग-नाम्नोर् इव भाव-बन्धनं बभूव यत् प्रेम परस्पराश्रयम् । विभक्तम् अप्य् एक-सुतेन तत् तयोः परस्परस्योपरि पर्यचीयत
+Rasarnavasudhakara,srs_2.260,(raghu. 3.24) atra bheda-kāraṇe suta-snehe saty api sudakṣiṇā-dilīpayo rater aparihāṇena bheda-rahitatvam | [keṣucit lipiṣu idam udāharaṇam atra dṛśyate- cira-virahiṇor utkaṇṭhārti-ślathīkṛta-gātrayor navam iva jagaj jātaṃ bhūyaś cirād abhinandatoḥ | katham api dine dīrghe yāte niśām adhirūḍhayoḥ prasarati kathā bahvī yūnor yathā na tathā ratiḥ || (amaru. 39)] atha mānaḥ- yat tu premānubandhena svātantryād dhṛdayaṅgamam | 112 bahnāti bhāva-kauṭilyaṃ so' yaṃ māna itīryate,(रघु. ३.२४) अत्र भेद-कारणे सुत-स्नेहे सत्य् अपि सुदक्षिणा-दिलीपयो रतेर् अपरिहाणेन भेद-रहितत्वम् । [केषुचित् लिपिषु इदम् उदाहरणम् अत्र दृश्यते- चिर-विरहिणोर् उत्कण्ठार्ति-श्लथीकृत-गात्रयोर् नवम् इव जगज् जातं भूयश् चिराद् अभिनन्दतोः । कथम् अपि दिने दीर्घे याते निशाम् अधिरूढयोः प्रसरति कथा बह्वी यूनोर् यथा न तथा रतिः ॥ (अमरु. ३९)] अथ मानः- यत् तु प्रेमानुबन्धेन स्वातन्त्र्याद् धृदयङ्गमम् । ११२ बह्नाति भाव-कौटिल्यं सोऽ यं मान इतीर्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.261,yathā- vyapohituṃ locanato mukhānilair apārayantaṃ kila puṣpajaṃ rajaḥ | payodhareṇorasi kācid unmanāḥ priyaṃ jaghānonnata-pīvara-stanī,यथा- व्यपोहितुं लोचनतो मुखानिलैर् अपारयन्तं किल पुष्पजं रजः । पयोधरेणोरसि काचिद् उन्मनाः प्रियं जघानोन्नत-पीवर-स्तनी
+Rasarnavasudhakara,srs_2.262,(kirāṭa 8.19) atrāparādha-sambhāvanāyām api prema-kalpita-svātantryeṇa avajñā-rūpaṃ citta-kauṭilyam | [keṣucit lipiṣu idam udāharaṇam atra dṛśyate- muñca kopam animitta-locane sandhyayā praṇamito' smi nānyathā | kiṃ na vetsi sahadharma-cāriṇaṃ cakravāka-sama-vṛttim ātmanaḥ || (ku.saṃ. 8.57)] atha praṇayaḥ- bāhyāntaropacārair yat prema-mānopakalpitaiḥ | 113 badhnāti bhāva-viśrambhaṃ so' yaṃ praṇaya ucyate,(किराट ८.१९) अत्रापराध-सम्भावनायाम् अपि प्रेम-कल्पित-स्वातन्त्र्येण अवज्ञा-रूपं चित्त-कौटिल्यम् । [केषुचित् लिपिषु इदम् उदाहरणम् अत्र दृश्यते- मुञ्च कोपम् अनिमित्त-लोचने सन्ध्यया प्रणमितोऽ स्मि नान्यथा । किं न वेत्सि सहधर्म-चारिणं चक्रवाक-सम-वृत्तिम् आत्मनः ॥ (कु.सं. ८.५७)] अथ प्रणयः- बाह्यान्तरोपचारैर् यत् प्रेम-मानोपकल्पितैः । ११३ बध्नाति भाव-विश्रम्भं सोऽ यं प्रणय उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.263,yathā- pratiśrutaṃ dyūta-paṇaṃ sakhībhyo vivakṣati preyasi kuñcita-bhrūḥ | kaṇṭhaṃ karābhyām avalambya tasya mukhaṃ pidhatte svakapolakena,यथा- प्रतिश्रुतं द्यूत-पणं सखीभ्यो विवक्षति प्रेयसि कुञ्चित-भ्रूः । कण्ठं कराभ्याम् अवलम्ब्य तस्य मुखं पिधत्ते स्वकपोलकेन
+Rasarnavasudhakara,srs_2.264,atra bhāva-bandhanāparādha-kauṭilyayor anuvṛttau kaṇṭhālambanādinopacāreṇa visrambhaḥ | [keṣucit lipiṣu idam udāharaṇam atra dṛśyate- kāñcyā gāḍhatarāvaruddha-vasana-prāntā kim-arthaṃ punar mugdhākṣī svapitīti tat-parijanaṃ svairaṃ priye pṛcchati | mātaḥ svaptum apīha vārayati mām ity āhita-krodhayā paryasya svapana-cchalena śayane datto' vakāśas tayā || (amaru. 18)] atha snehaḥ- viśrambhe paramāṃ kāṣṭhām ārūḍhe darśanādibhiḥ | 114 yatra dravaty antaraṅgaṃ sa sneha iti kathyate,अत्र भाव-बन्धनापराध-कौटिल्ययोर् अनुवृत्तौ कण्ठालम्बनादिनोपचारेण विस्रम्भः । [केषुचित् लिपिषु इदम् उदाहरणम् अत्र दृश्यते- काञ्च्या गाढतरावरुद्ध-वसन-प्रान्ता किम्-अर्थं पुनर् मुग्धाक्षी स्वपितीति तत्-परिजनं स्वैरं प्रिये पृच्छति । मातः स्वप्तुम् अपीह वारयति माम् इत्य् आहित-क्रोधया पर्यस्य स्वपन-च्छलेन शयने दत्तोऽ वकाशस् तया ॥ (अमरु. १८)] अथ स्नेहः- विश्रम्भे परमां काष्ठाम् आरूढे दर्शनादिभिः । ११४ यत्र द्रवत्य् अन्तरङ्गं स स्नेह इति कथ्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.265,"darśanena, yathā kandarpa-sambhave- ubhe tadānīm ubhayos tu citte kaduṣṇa-niḥśvāsa-cariṣṇukena | ekīkariṣyann anurāga-śilpī rāgoṣmaṇaiva dravatām anaiṣīt","दर्शनेन, यथा कन्दर्प-सम्भवे- उभे तदानीम् उभयोस् तु चित्ते कदुष्ण-निःश्वास-चरिष्णुकेन । एकीकरिष्यन्न् अनुराग-शिल्पी रागोष्मणैव द्रवताम् अनैषीत्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.266,"atra lakṣmī-nārāyaṇayor anyonya-darśanenāntaḥ-karaṇa-dravībhāvaḥ | sparśanena, yathā- gāḍhāliṅgana-vāmanīkṛta-kuca-prodbhinna-romodgamā sāndra-sneha-rasātireka-vigalat-śrīman-nitambāmbarā | mā mā mānada māti mām alam iti kṣāmākṣarollāpinī suptā kiṃ nu mṛtā nu kiṃ manasi me līnā vilīnā nu kim","अत्र लक्ष्मी-नारायणयोर् अन्योन्य-दर्शनेनान्तः-करण-द्रवीभावः । स्पर्शनेन, यथा- गाढालिङ्गन-वामनीकृत-कुच-प्रोद्भिन्न-रोमोद्गमा सान्द्र-स्नेह-रसातिरेक-विगलत्-श्रीमन्-नितम्बाम्बरा । मा मा मानद माति माम् अलम् इति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना नु किम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.267,(amaru 36) sa tredhā kathyate prauḍha-madhya-manda-vibhedataḥ | 115 pravāsādibhir ajñāta-citta-vṛttau priye jane | itara-kleśa-kārī yaḥ sa prauḍhaḥ sneha ucyate,(अमरु ३६) स त्रेधा कथ्यते प्रौढ-मध्य-मन्द-विभेदतः । ११५ प्रवासादिभिर् अज्ञात-चित्त-वृत्तौ प्रिये जने । इतर-क्लेश-कारी यः स प्रौढः स्नेह उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.268,116 yathā- etasmān māṃ kuśalinam abhijñāna-dānād viditvā mā kaulīnād asita-nayane mayy aviśvāsinī bhūḥ | snehān āhuḥ kim api virahe dhvaṃsinas te tv abhogād iṣṭe vastuny upacita-rasāḥ prema-rāśī bhavanti,११६ यथा- एतस्मान् मां कुशलिनम् अभिज्ञान-दानाद् विदित्वा मा कौलीनाद् असित-नयने मय्य् अविश्वासिनी भूः । स्नेहान् आहुः किम् अपि विरहे ध्वंसिनस् ते त्व् अभोगाद् इष्टे वस्तुन्य् उपचित-रसाः प्रेम-राशी भवन्ति
+Rasarnavasudhakara,srs_2.269,[me.dū. 2.52] atra proṣite yakṣe sneha-janitayā tad-anyāsaṅga-śaṅkayā janitaḥ priyā-kleśaḥ mayy aviśvāsinī mā bhūr iti pratyāśvāsanena vyajyate | atha madhyamaḥ- itarānubhavāpekṣāṃ sahate yaḥ sa madhyamaḥ,[मे.दू. २.५२] अत्र प्रोषिते यक्षे स्नेह-जनितया तद्-अन्यासङ्ग-शङ्कया जनितः प्रिया-क्लेशः मय्य् अविश्वासिनी मा भूर् इति प्रत्याश्वासनेन व्यज्यते । अथ मध्यमः- इतरानुभवापेक्षां सहते यः स मध्यमः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.270,117a yathā- kiṃ devyāḥ kṛta-dīrgha-roṣa-muṣita-snigdha-smitaṃ tan-mukhaṃ kiṃ vā sāgarikāṃ kramoddhata-ruṣā santarjyamānāṃ tathā | baddhvā nītam ito vasantakam ahaṃ kiṃ cintayāmy adya bhoḥ sarvākāra-kṛta-vyathaḥ kṣaṇam api prāpnomi no nirvṛtim,११७अ यथा- किं देव्याः कृत-दीर्घ-रोष-मुषित-स्निग्ध-स्मितं तन्-मुखं किं वा सागरिकां क्रमोद्धत-रुषा सन्तर्ज्यमानां तथा । बद्ध्वा नीतम् इतो वसन्तकम् अहं किं चिन्तयाम्य् अद्य भोः सर्वाकार-कृत-व्यथः क्षणम् अपि प्राप्नोमि नो निर्वृतिम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.271,(ratnā. 3.19) atra sāgarikānubhavāpekṣayā rāja-sneho vāsavadattāyāṃ madhyamaḥ | atha mandaḥ- dvayor ekasya mānādau tad anyasya karoti yaḥ | 117 naivopekṣāṃ na cāpekṣāṃ sa sneho manda ucyate ||270|| yathā- manye priyāhṛtamanās tasyāḥ praṇipāta-laṅghanaṃ sevām | evaṃ hi praṇayavatī sā śakyam upekṣituṃ kupitā,(रत्ना. ३.१९) अत्र सागरिकानुभवापेक्षया राज-स्नेहो वासवदत्तायां मध्यमः । अथ मन्दः- द्वयोर् एकस्य मानादौ तद् अन्यस्य करोति यः । ११७ नैवोपेक्षां न चापेक्षां स स्नेहो मन्द उच्यते ॥२७०॥ यथा- मन्ये प्रियाहृतमनास् तस्याः प्रणिपात-लङ्���नं सेवाम् । एवं हि प्रणयवती सा शक्यम् उपेक्षितुं कुपिता
+Rasarnavasudhakara,srs_2.272,(mā.a.mi. 3.23) atra kupitāyām irāvatyām upekṣāpekṣābhāvasya kathanena rājñaḥ snehas tad-viṣayo mandaḥ | ādi-śabdād atiparicayādayaḥ | yathā- yaḥ kaumāra-haraḥ sa eva hi varas tā eva caitra-kṣapās te conmīlita-mālatī-surabhayaḥ prauḍhāḥ kadambānilāḥ sā caivāsmi tathāpi tatra surata-vyāpāra-līlā-vidhau revā-rodhasi vetasī-taru-tale cetaḥ samutkaṇṭhate,(मा.अ.मि. ३.२३) अत्र कुपितायाम् इरावत्याम् उपेक्षापेक्षाभावस्य कथनेन राज्ञः स्नेहस् तद्-विषयो मन्दः । आदि-शब्दाद् अतिपरिचयादयः । यथा- यः कौमार-हरः स एव हि वरस् ता एव चैत्र-क्षपास् ते चोन्मीलित-मालती-सुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरत-व्यापार-लीला-विधौ रेवा-रोधसि वेतसी-तरु-तले चेतः समुत्कण्ठते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.273,atra kasyāścit svairiṇyā gṛhiṇītva-paricayena pati-daśāṃ prāpte' pi jāre upekṣāpekṣayor abhāva-kathanān mandaḥ snehaḥ | atha rāgaḥ- duḥkham apy adhikaṃ citte sukhatvenaiva rajyate | 118 yena sneha-prakarṣeṇa sa rāga iti gīyate,अत्र कस्याश्चित् स्वैरिण्या गृहिणीत्व-परिचयेन पति-दशां प्राप्तेऽ पि जारे उपेक्षापेक्षयोर् अभाव-कथनान् मन्दः स्नेहः । अथ रागः- दुःखम् अप्य् अधिकं चित्ते सुखत्वेनैव रज्यते । ११८ येन स्नेह-प्रकर्षेण स राग इति गीयते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.274,kusumbha-nīlī-mañjiṣṭha-rāga-bhedena sa tridhā | 119 kusumbha-rāgaḥ sa jñeyo yaś citte rajyati kṣaṇāt | atiprakāśamāno' pi kṣaṇād eva vinaśyati,कुसुम्भ-नीली-मञ्जिष्ठ-राग-भेदेन स त्रिधा । ११९ कुसुम्भ-रागः स ज्ञेयो यश् चित्ते रज्यति क्षणात् । अतिप्रकाशमानोऽ पि क्षणाद् एव विनश्यति
+Rasarnavasudhakara,srs_2.275,120 yathā- bahu-ballahassa jā hoi ballahā kahabi pañjadi ahāiṃ | sā kiṃ chaṭṭhaṃ maggaī katto miṭṭhaṃ a bahuaṃ a,१२० यथा- बहु-बल्लहस्स जा होइ बल्लहा कहबि पञ्जदि अहाइं । सा किं छट्ठं मग्गई कत्तो मिट्ठं अ बहुअं अ
+Rasarnavasudhakara,srs_2.276,(gāthā 1.72) [bahu-vallabhasya yā bhavati vallabhā katham api pañca-divasāni | sā kiṃ ṣaṣṭhaṃ mṛgayate kuto mṛṣṭaṃ ca bahukaṃ ca ||] nīlī-rāgas tu yaḥ sakto nāpaiti na ca dīpyate,(गाथा १.७२) [बहु-वल्लभस्य या भवति वल्लभा कथम् अपि पञ्च-दिवसानि । सा किं षष्ठं मृगयते कुतो मृष्टं च बहुकं च ॥] नीली-रागस् तु यः सक्तो नापैति न च दीप्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.277,121a yathā- yadaiva pūrve janane śarīraṃ sā dakṣa-roṣāt sudatī sasarja | tadā-prabhṛty eva vimukta-saṅgaḥ patiḥ paśūnām aparigraho' bhūt,१२१अ यथा- यदैव पूर्वे जनने शरीरं सा दक्ष-रोषात् सुदती ससर्ज । तदा-प्रभृत्य् एव विमुक्त-सङ्गः पतिः पशूनाम् अपरिग्रहोऽ भूत्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.278,(ku.saṃ. 3.53) atra paśupati-citta-rāgaḥ satī-saṅgamābhāva-niścayenāpi nāpaiti | viṣayābhāvān na prakāśate ca | acireṇaiva saṃsaktaś cirād api na naśyati | 121atīva śobhate yo' sau māñjiṣṭho rāga ucyate,(कु.सं. ३.५३) अत्र पशुपति-चित्त-रागः सती-सङ्गमाभाव-निश्चयेनापि नापैति । विषयाभावान् न प्रकाशते च । अचिरेणैव संसक्तश् चिराद् अपि न नश्यति । १२१अतीव शोभते योऽ सौ माञ्जिष्ठो राग उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.279,yathā- advaitaṃ sukha-duḥkhayor anugataṃ sarvāsv avasthāsu yad viśrāmo hṛdayasya yatra jarasā yasminn ahāryo rasaḥ | kālenāvaraṇātyayāt pariṇate yat sneha-sāre sthitaṃ bhadraṃ tasya sumānuṣasya katham apy ekaṃ hi tat prāpyate,यथा- अद्वैतं सुख-दुःखयोर् अनुगतं सर्वास्व् अवस्थासु यद् विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्न् अहार्यो रसः । कालेनावरणात्ययात् परिणते यत् स्नेह-सारे स्थितं भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथम् अप्य् एकं हि तत् प्राप्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.280,(u.rā.ca. 1.38) rāga eva svayaṃ vedya-daśā-prāptyā prakāśitaḥ | 122yāvad-āśraya-vṛttiś ced anurāga itīritaḥ ||279|| yathā mamaiva- aśrānta-kaṇṭhakodgamam anavarata-svedam aviratotkampam | aniśa-mukulitāpāṅgaṃ mithunaṃ kalayāmi tad-avinābhūtam,(उ.रा.च. १.३८) राग एव स्वयं वेद्य-दशा-प्राप्त्या प्रकाशितः । १२२यावद्-आश्रय-वृत्तिश् चेद् अनुराग इतीरितः ॥२७९॥ यथा ममैव- अश्रान्त-कण्ठकोद्गमम् अनवरत-स्वेदम् अविरतोत्कम्पम् । अनिश-मुकुलितापाङ्गं मिथुनं कलयामि तद्-अविनाभूतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.281,atra pārvatī-parameśvarayo ratiḥ śarīraikya-sambandhena yāvad-āśraya-vṛttiḥ anubhūta-sarva-rāgopaplavatayā sva-saṃvedya-daśā-prakāśita-nitya-bhoga-rūpā aśrānta-romāñcādibhir anubhāvair vyajyate | anye prītiṃ rater bhedm āmananti na tan-matam | 123asamprayoga-viṣayā seyaṃ harṣān na bhidyate ||280|| atha hāsaḥ- bhāṣaṇākṛti-veṣāṇaṃ kriyāyāś ca vikārataḥ | 124 laulyādeś ca parasthānām eṣām anukṛter api,अत्र पार्वती-परमेश्वरयो रतिः शरीरैक्य-सम्बन्धेन यावद्-आश्रय-वृत्तिः अनुभूत-सर्व-रागोपप्लवतया स्व-संवेद्य-दशा-प्रकाशित-नित्य-भोग-रूपा अश्रान्त-रोमाञ्चादिभिर् अनुभावैर् व्यज्यते । अन्ये प्रीतिं रतेर् भेद्म् आमनन्ति न तन्-मतम् । १२३असम्प्रयोग-विषया सेयं हर्षान् न भिद्यते ॥२८०॥ अथ हासः- भाषणाकृति-वेषाणं क्रियायाश् च विकारतः । १२४ लौल्यादेश् च परस्थानाम् एषाम् अनुकृतेर् अपि
+Rasarnavasudhakara,srs_2.282,vikāraś cetaso hāsas tatra ceṣṭāḥ samīritāḥ | 125dṛṣṭer vikāro nāmauṣṭha-kapola-spandanādayaḥ,विकारश् चेतसो हासस् तत्र चेष्टाः समीरिताः । १२५दृष्टेर् विकारो नामौष्ठ-कपोल-स्पन्दनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.283,"bhāṣā-vikāro bhāṣaṇāsambaddhatvādiḥ | ākṛti-vikṛtir ativāmana-danturatvādiḥ | veṣa-vikāro viruddhālaṅkāra-kalpanā | kriyā-vikāro vikaṭa-gatitvādiḥ | eṣām udāharaṇāni kaiśikyāṃ śuddha-hāsyaje narmaṇi nirūpitāni draṣṭavyāni | laulyād, yathā- bāleya-taṇḍula-vilopa-kadarthitābhir etābhir agni-śaraṇeṣu sadharmiṇībhiḥ | utrāsahetum api daṇḍam udasyamānam āghrātum icchati mṛge munayo hasanti","भाषा-विकारो भाषणासम्बद्धत्वादिः । आकृति-विकृतिर् अतिवामन-दन्तुरत्वादिः । वेष-विकारो विरुद्धालङ्कार-कल्पना । क्रिया-विकारो विकट-गतित्वादिः । एषाम् उदाहरणानि कैशिक्यां शुद्ध-हास्यजे नर्मणि निरूपितानि द्रष्टव्यानि । लौल्याद्, यथा- बालेय-तण्डुल-विलोप-कदर्थिताभिर् एताभिर् अग्नि-शरणेषु सधर्मिणीभिः । उत्रासहेतुम् अपि दण्डम् उदस्यमानम् आ���्रातुम् इच्छति मृगे मुनयो हसन्ति"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.284,"(a.rā. 2.20) atra mṛgāṇāṃ santrāsana-yaṣṭi-samāghrāṇa-laulyena munīnāṃ hāsaḥ | purānukaraṇena, yathā- pi pi priya sa sa svayaṃ mu mu mukhāsavaṃ dehi me ta ta tyaja du du drutaṃ bha bha bha bhājanaṃ kāñcanam | iti skhalita-jalpitaṃ mada-vaśāt kuraṅgīdṛśaḥ prage hasita-hetave sahacarībhir adhyaiyata","(अ.रा. २.२०) अत्र मृगाणां सन्त्रासन-यष्टि-समाघ्राण-लौल्येन मुनीनां हासः । पुरानुकरणेन, यथा- पि पि प्रिय स स स्वयं मु मु मुखासवं देहि मे त त त्यज दु दु द्रुतं भ भ भ भाजनं काञ्चनम् । इति स्खलित-जल्पितं मद-वशात् कुरङ्गीदृशः प्रगे हसित-हेतवे सहचरीभिर् अध्यैयत"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.285,(sa.ka.ā.) atha utsāhaḥ- śaktir dhariya-sahāyādyaiḥ phala-ślāghyeṣu karmasu | 126 satvarā mānasī vṛttir utsāhas tatra vikriyāḥ,(स.क.आ.) अथ उत्साहः- शक्तिर् धरिय-सहायाद्यैः फल-श्लाघ्येषु कर्मसु । १२६ सत्वरा मानसी वृत्तिर् उत्साहस् तत्र विक्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.286,kālādyavekṣaṇaṃ dhairyaṃ vāg-ārambhādayo' pi ca | 127sahajāhārya-bhedena sa dvidhā paribhāṣyate,कालाद्यवेक्षणं धैर्यं वाग्-आरम्भादयोऽ पि च । १२७सहजाहार्य-भेदेन स द्विधा परिभाष्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.287,"śaktyā sahajotsāho, yathā- atho mahendraṃ girim āruroha vārāṃ nidhiṃ laṅghayituṃ hanūmān | vāmetarākṣi-sphuraṇena jāna kara-sthitāṃ rāghava-kārya-siddhim","शक्त्या सहजोत्साहो, यथा- अथो महेन्द्रं गिरिम् आरुरोह वारां निधिं लङ्घयितुं हनूमान् । वामेतराक्षि-स्फुरणेन जान कर-स्थितां राघव-कार्य-सिद्धिम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.288,"sa eva dhairyeṇa, yathā- śaktyā vakṣasi magnayā saha mayā mūḍhe plavaṅgādhipe nidrāṇeṣu ca vidravatsu kapiṣu prāptāvakāśe dviṣi | mā bhaiṣteti nirundhataḥ kapi-bhaṭānasyorjitātma-sthiteḥ saumitrer adhiyuddha-bhūmi gaditā vācas tvayā na śrutāḥ","स एव धैर्येण, यथा- शक्त्या वक्षसि मग्नया सह मया मूढे प्लवङ्गाधिपे निद्राणेषु च विद्रवत्सु कपिषु प्राप्तावकाशे द्विषि । मा भैष्तेति निरुन्धतः कपि-भटानस्योर्जितात्म-स्थितेः सौमित्रेर् अधियुद्ध-भूमि गदिता वाचस् त्वया न श्रुताः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.289,"atra rāvaṇa-śakti-prahāreṇa kṣīṇa-śakter api lakṣmaṇasya dhairya-janitotsāhaḥ kapi-bhaṭāśvāsanādibhir vyajyate | sahāyena sahajotsāho, yathā- sa gupta-mūla-prayatnaḥ śuddha-pārṣṇir ayānvitaḥ | ṣaḍ-vidhaṃ balam ādāya pratasthe vijigīṣayā","अत्र रावण-शक्ति-प्रहारेण क्षीण-शक्तेर् अपि लक्ष्मणस्य धैर्य-जनितोत्साहः कपि-भटाश्वासनादिभिर् व्यज्यते । सहायेन सहजोत्साहो, यथा- स गुप्त-मूल-प्रयत्नः शुद्ध-पार्ष्णिर् अयान्वितः । षड्-विधं बलम् आदाय प्रतस्थे विजिगीषया"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.290,"(ra.vaṃ. 4.26) śaktyāhāryotsāho, yathā- hastālambitam akṣa-sūtra-valayaṃ karṇāvataṃsīkṛtaṃ srastaṃ bhrū-yugam unnamayya racitaṃ yajñopavītena ca | saṃnaddhā jaghane ca valkala-paṭī pāṇiś ca dhatte dhanur dṛṣṭaṃ bho janakasya yogina idaṃ dāntaṃ viraktaṃ manaḥ","(र.वं. ४.२६) शक्त्याहार्योत्साहो, यथा- हस्तालम्बितम् अक्ष-सूत्र-वलयं कर्णावतंसीकृतं स्रस्तं भ्रू-युगम् उन्नमय्य रचितं यज्ञोपवीत���न च । संनद्धा जघने च वल्कल-पटी पाणिश् च धत्ते धनुर् दृष्टं भो जनकस्य योगिन इदं दान्तं विरक्तं मनः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.291,"(bā.rā. 1.53) dhairya-sahāyābhyām āhāryo, yathā- tava prasādāt kusumāyudho' pi sahāyam ekaṃ madhum eva labdhvā | kuryāṃ harasyāpi pināka-pāṇer dhairya-cyutiṃ ke mama dhanvino' nye","(बा.रा. १.५३) धैर्य-सहायाभ्याम् आहार्यो, यथा- तव प्रसादात् कुसुमायुधोऽ पि सहायम् एकं मधुम् एव लब्ध्वा । कुर्यां हरस्यापि पिनाक-पाणेर् धैर्य-च्युतिं के मम धन्विनोऽ न्ये"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.292,(ku.saṃ. 3.10) atra svabhāva-śakti-rahitasya manmathasya indra-protsāhana-janitena dhairyeṇa vasanta-sahāyena cāhṛtotsāho dhairya-cyuti-cikīrṣā-kathanād abhivyajyate | atha vismayaḥ- lokottara-padārthānāṃ tat-pūrva-lokanādibhiḥ | 128 vistāraś cetaso yas tu vismayaḥ sa nigadyate | kriyās tatrākṣi-vistāra-sādhūkti-pulakādayaḥ,(कु.सं. ३.१०) अत्र स्वभाव-शक्ति-रहितस्य मन्मथस्य इन्द्र-प्रोत्साहन-जनितेन धैर्येण वसन्त-सहायेन चाहृतोत्साहो धैर्य-च्युति-चिकीर्षा-कथनाद् अभिव्यज्यते । अथ विस्मयः- लोकोत्तर-पदार्थानां तत्-पूर्व-लोकनादिभिः । १२८ विस्तारश् चेतसो यस् तु विस्मयः स निगद्यते । क्रियास् तत्राक्षि-विस्तार-साधूक्ति-पुलकादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.293,129 yathā- śilā kampaṃ dhatte śiva śiva viyuṅkte kaṭhinatām aho nārīcchāyām ayati vanitābhūyam ayate | vadaty evaṃ rāme vivalita-mukhī balkalam uraḥ- sthale kṛtvā baddhvā kaca-bharam udasthād ṛṣi-vadhūḥ,१२९ यथा- शिला कम्पं धत्ते शिव शिव वियुङ्क्ते कठिनताम् अहो नारीच्छायाम् अयति वनिताभूयम् अयते । वदत्य् एवं रामे विवलित-मुखी बल्कलम् उरः- स्थले कृत्वा बद्ध्वा कच-भरम् उदस्थाद् ऋषि-वधूः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.294,atha krodhaḥ- vadhāvajñādibhiś citta-jvalanaṃ krodha īritaḥ | eṣa tridhā bhavet kordha-kopa-roṣa-prabhedataḥ,अथ क्रोधः- वधावज्ञादिभिश् चित्त-ज्वलनं क्रोध ईरितः । एष त्रिधा भवेत् कोर्ध-कोप-रोष-प्रभेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.295,130 vadha-cchedādi-paryantaḥ krodhaḥ krūra-janāśrayaḥ | abhyarthanāvadhiḥ prāyaḥ kopo vīra-janāśrayaḥ,१३० वध-च्छेदादि-पर्यन्तः क्रोधः क्रूर-जनाश्रयः । अभ्यर्थनावधिः प्रायः कोपो वीर-जनाश्रयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.296,131 śatru-bhṛtya-suhṛt-pūjyāś catvāro viṣayās tayoḥ | muhur daṣṭoṣṭhatā bhugna-bhrukuṭī-danta-ghaṭṭanam,१३१ शत्रु-भृत्य-सुहृत्-पूज्याश् चत्वारो विषयास् तयोः । मुहुर् दष्टोष्ठता भुग्न-भ्रुकुटी-दन्त-घट्टनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.297,132 hasta-niṣpīḍanaṃ gātra-kampaḥ śastra-pratīkṣaṇam | sva-bhujāvekṣaṇaṃ kaṇṭha-garjādyāḥ śātrava-krudhi,१३२ हस्त-निष्पीडनं गात्र-कम्पः शस्त्र-प्रतीक्षणम् । स्व-भुजावेक्षणं कण्ठ-गर्जाद्याः शात्रव-क्रुधि
+Rasarnavasudhakara,srs_2.298,"133 vadhena śatru-viṣaya-krodho, yathā- kṛtam anumataṃ dṛṣṭaṃ vā yair idaṃ guru-pātakaṃ manuja-paśubhir nirmaryādair bhavadbhir udāyudhaiḥ | naraka-ripuṇā sārdhaṃ teṣāṃ sabhīm akirīṭinām ayam aham asṛṅ-medo-māṃsaiḥ karomi diśāṃ balim","१३३ वधेन शत्रु-विषय-क्रोधो, यथा- कृतम् अनुमतं दृष्टं वा यैर् इदं गुरु-पातकं मनुज-पशुभिर् निर्मर���यादैर् भवद्भिर् उदायुधैः । नरक-रिपुणा सार्धं तेषां सभीम् अकिरीटिनाम् अयम् अहम् असृङ्-मेदो-मांसैः करोमि दिशां बलिम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.299,"(ve.saṃ. 3.24) avajñayā śatru-viṣaya-krodho, yathā- śruti-śikhara-niṣadyāvadya-māna-prabhāvaṃ paśupatim avamantuṃ ceṣṭate yasya buddhiḥ | pralaya-śamana-daṇḍoccaṇḍam etasya so' haṃ śirasi caraṇam enaṃ pātayāmi tri-vāram","(वे.सं. ३.२४) अवज्ञया शत्रु-विषय-क्रोधो, यथा- श्रुति-शिखर-निषद्यावद्य-मान-प्रभावं पशुपतिम् अवमन्तुं चेष्टते यस्य बुद्धिः । प्रलय-शमन-दण्डोच्चण्डम् एतस्य सोऽ हं शिरसि चरणम् एनं पातयामि त्रि-वारम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.300,atra parameśvarāvajñayā janito dakṣa-viṣayo dadhīci-krodhaḥ paruṣa-vāg-ārambheṇa vyajyate | bhṛtya-krodhe tu ceṣṭāḥ syus tarjanaṃ mūrdha-dhananam | nirbhartsanaṃ ca bahudhā muhur nirvarṇanādayaḥ,अत्र परमेश्वरावज्ञया जनितो दक्ष-विषयो दधीचि-क्रोधः परुष-वाग्-आरम्भेण व्यज्यते । भृत्य-क्रोधे तु चेष्टाः स्युस् तर्जनं मूर्ध-धननम् । निर्भर्त्सनं च बहुधा मुहुर् निर्वर्णनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.301,134 yathā vīrānande- ādhūta-mūrdha-daśakaṃ taralāṅulīkaṃ rūkṣekṣaṇaṃ paruṣa-huṅkṛti-garbha-kaṇṭham | paśyan niśācara-mukhāni tato' vatīrṇaḥ saudhāt plavaṅga-pati-muṣṭi-hato daśāsyaḥ,१३४ यथा वीरानन्दे- आधूत-मूर्ध-दशकं तरलाङुलीकं रूक्षेक्षणं परुष-हुङ्कृति-गर्भ-कण्ठम् । पश्यन् निशाचर-मुखानि ततोऽ वतीर्णः सौधात् प्लवङ्ग-पति-मुष्टि-हतो दशास्यः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.302,atra sugrīva-sampāte palāyiteṣu bhṛtyeṣu rāvaṇasya krodho mūrdha-dhūnanādibhir anubhāvair vyajyate | mitra-krodhe vikārāḥ syur netrāntaḥ-patad-aśrutā | tūṣṇīṃ dhyānaṃ ca naiścalyaṃ śvasitāni muhur muhuḥ | 135 maunaṃ vinamra-mukhatā bhugna-dṛṣṭyādayo' pi ca,अत्र सुग्रीव-सम्पाते पलायितेषु भृत्येषु रावणस्य क्रोधो मूर्ध-धूननादिभिर् अनुभावैर् व्यज्यते । मित्र-क्रोधे विकाराः स्युर् नेत्रान्तः-पतद्-अश्रुता । तूष्णीं ध्यानं च नैश्चल्यं श्वसितानि मुहुर् मुहुः । १३५ मौनं विनम्र-मुखता भुग्न-दृष्ट्यादयोऽ पि च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.303,yathā mamaiva- subhadrāyāḥ śrutvā tad-anumatimat tena haraṇaṃ kṛtaṃ kaunteyena kṣubhita-manasaḥ stabdha-vapuṣaḥ | namad-vaktrāḥ svānte kim api vilikhanto' tikuṭilair apaśyann udbāṣpair yadu-patim apāṅgair yadu-bhaṭāḥ,यथा ममैव- सुभद्रायाः श्रुत्वा तद्-अनुमतिमत् तेन हरणं कृतं कौन्तेयेन क्षुभित-मनसः स्तब्ध-वपुषः । नमद्-वक्त्राः स्वान्ते किम् अपि विलिखन्तोऽ तिकुटिलैर् अपश्यन्न् उद्बाष्पैर् यदु-पतिम् अपाङ्गैर् यदु-भटाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.304,atra subhadrā-haraṇānumatyā janitaḥ kṛṣṇa-viṣayo yadūnāṃ krodhaḥ kuṭila-vīkṣaṇādibhir vyajyate | pūjya-krodhe tu ceṣṭāḥ syuḥ sva-nindā namra-vaktratā | 136anuttara-pradānāṅga-sveda-gadgadikādayaḥ,अत्र सुभद्रा-हरणानुमत्या जनितः कृष्ण-विषयो यदूनां क्रोधः कुटिल-वीक्षणादिभिर् व्यज्यते । पूज्य-क्रोधे तु चेष्टाः स्युः स्व-निन्दा नम्र-वक्त्रता । १३६अनुत्तर-प्रदानाङ्ग-स्वेद-गद्गदिकादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.305,yathā vīrānande- rāma-pravāsa-jananīṃ jananīṃ vilokya rūkṣaṃ vivakṣur api gadgadikāṃ dadhānaḥ | namrānanaḥ kuṭila-rajyad-apāṅga-dṛṣṭir jajvāla cetasi paraṃ bharato mahātmā,यथा वीरानन्दे- राम-प्रवास-जननीं जननीं विलोक्य रूक्षं विवक्षुर् अपि गद्गदिकां दधानः । नम्राननः कुटिल-रज्यद्-अपाङ्ग-दृष्टिर् जज्वाल चेतसि परं भरतो महात्मा
+Rasarnavasudhakara,srs_2.306,śatru-krodhe tu ceṣṭāḥ syur bhāva-garbhita-bhāṣaṇam | 137bhrūbheda-niṭila-sveda-kaṭākṣaāruṇimādayaḥ,शत्रु-क्रोधे तु चेष्टाः स्युर् भाव-गर्भित-भाषणम् । १३७भ्रूभेद-निटिल-स्वेद-कटाक्षआरुणिमादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.307,yathā- kopena pravidhūta-kuntala-bharaḥ sarvāṅgajo vepathuḥ kiñcit kokanada-cchadena sadṛśe netre svayaṃ rajyataḥ | dhatte kāntim idaṃ ca vaktram anayor bhaṅgena bhīma-bhruvoś candrasyodbhaṭa-lāñchanasya kamalasyodbhrānta-bhṛṅgasya ca,यथा- कोपेन प्रविधूत-कुन्तल-भरः सर्वाङ्गजो वेपथुः किञ्चित् कोकनद-च्छदेन सदृशे नेत्रे स्वयं रज्यतः । धत्ते कान्तिम् इदं च वक्त्रम् अनयोर् भङ्गेन भीम-भ्रुवोश् चन्द्रस्योद्भट-लाञ्छनस्य कमलस्योद्भ्रान्त-भृङ्गस्य च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.308,(u.rā.ca. 5.36) atra lavasya candraketoś ca paraspara-viṣayaḥ kopo bhrū-bhedādibhir vyajyate | bhṛtyādi-kopa-tritaye tat-tat-krodhāditāḥ kriyāḥ,(उ.रा.च. ५.३६) अत्र लवस्य चन्द्रकेतोश् च परस्पर-विषयः कोपो भ्रू-भेदादिभिर् व्यज्यते । भृत्यादि-कोप-त्रितये तत्-तत्-क्रोधादिताः क्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.309,138 atha roṣaḥ- mithaḥ strī-puṃsayor eva roṣah strī-gocaraḥ punaḥ | pratyayāvadhir atra syur vikārāḥ kuṭilekṣaṇam | 139 adhara-sphuraṇāpāṅga-rāga-niḥśvasitādayaḥ,१३८ अथ रोषः- मिथः स्त्री-पुंसयोर् एव रोषह् स्त्री-गोचरः पुनः । प्रत्ययावधिर् अत्र स्युर् विकाराः कुटिलेक्षणम् । १३९ अधर-स्फुरणापाङ्ग-राग-निःश्वसितादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.310,yathā vīrānande- bhrū-bhaṅga-bhinnam uparañjita-locanāntam ākampitādharam atiśvasitānubandham | patyur mukhaṃ kṣiti-sutā parilokayantī kārā-vimuktir api kaṣṭatareti mene,यथा वीरानन्दे- भ्रू-भङ्ग-भिन्नम् उपरञ्जित-लोचनान्तम् आकम्पिताधरम् अतिश्वसितानुबन्धम् । पत्युर् मुखं क्षिति-सुता परिलोकयन्ती कारा-विमुक्तिर् अपि कष्टतरेति मेने
+Rasarnavasudhakara,srs_2.311,"atra rāvaṇa-kārāgāra-śaṅkayā janitaḥ sītā-viṣayo rāmasya roṣo bhrū-bhaṅgādibhir anubhāvair vyajyate | pratyayāvadhitvaṃ, yathā- diṣṭyārdha-śruta-vipralambha-janita-krodhād ahaṃ no gato diṣṭyā no paruṣaṃ ruṣārdha-kathite kiñcin mayā vyāhṛtam | māṃ pratyāyayituṃ vimūḍha-hṛdayaṃ diṣṭyā kathāntaṃ gatā mithyā-dūṣita-yānayā virahitaṃ diṣṭyā na jātaṃ jagat","अत्र रावण-कारागार-शङ्कया जनितः सीता-विषयो रामस्य रोषो भ्रू-भङ्गादिभिर् अनुभावैर् व्यज्यते । प्रत्ययावधित्वं, यथा- दिष्ट्यार्ध-श्रुत-विप्रलम्भ-जनित-क्रोधाद् अहं नो गतो दिष्ट्या नो परुषं रुषार्ध-कथिते किञ्चिन् मया व्याहृतम् । मां प्रत्याययितुं विमूढ-हृदयं दिष्ट्या कथान्तं गता मिथ्या-दूषित-यानया विरहितं दिष्ट्या न जातं जगत्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.312,(ve.saṃ. 2.13) atra svapna-vṛttānta-śravaṇa-bhrānti-janitasya bhānumatī-viṣayakasya suyodhana-roṣasya svapna-śeṣa-śravaṇa-janita-pratyaya-kṛtā śāntiḥ diṣṭyety-ādi-vāg-ārambheṇa vyajyate | dvedhā nigaditaḥ strīṇāṃ roṣaḥ puruṣa-gocaraḥ | 140sapatnī-hetur ādyaḥ syād anyaḥ syād anya-hetukaḥ,(वे.सं. २.१३) अत्र स्वप्न-वृत्तान्त-श्रवण-भ्रान्ति-जनितस्य भानुमती-विषयकस्य सुयोधन-रोषस्य स्वप्न-शेष-श्रवण-जनित-प्रत्यय-कृता शान्तिः दिष्ट्येत्य्-आदि-वाग्-आरम्भेण व्यज्यते । द्वेधा निगदितः स्त्रीणां रोषः पुरुष-गोचरः । १४०सपत्नी-हेतुर् आद्यः स्याद् अन्यः स्याद् अन्य-हेतुकः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.313,sapatnī-hetuko roṣo vipralambhe prapañcyate | 141anya-hetu-kṛte tv atra kriyāḥ puruṣa-roṣavat,सपत्नी-हेतुको रोषो विप्रलम्भे प्रपञ्च्यते । १४१अन्य-हेतु-कृते त्व् अत्र क्रियाः पुरुष-रोषवत्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.314,yathā- mayy eva vismaraṇa-dāruṇa-citta-vṛttau vṛttaṃ rahaḥ-praṇayam apratipadyamāne | bhedād bhruvoḥ kuṭilayor atilohitākṣyā bhagnaṃ śarāsanam ivātiruṣā smarasya,यथा- मय्य् एव विस्मरण-दारुण-चित्त-वृत्तौ वृत्तं रहः-प्रणयम् अप्रतिपद्यमाने । भेदाद् भ्रुवोः कुटिलयोर् अतिलोहिताक्ष्या भग्नं शरासनम् इवातिरुषा स्मरस्य
+Rasarnavasudhakara,srs_2.315,(śaku. 5.23) atra prāktana-vṛttāntāpahnava-janito duṣyanta-viṣayakaḥ śakuntalā-roṣo bhrū-bhaṅgādibhir anubhāvair vyajyate | atha śokaḥ- bandhu-vyāpatti-daurgaty-adhana-nāśādibhiḥ kṛtaḥ | 142 citta-kleśa-bharaḥ śokas tatra ceṣṭā vivarṇatā,(शकु. ५.२३) अत्र प्राक्तन-वृत्तान्तापह्नव-जनितो दुष्यन्त-विषयकः शकुन्तला-रोषो भ्रू-भङ्गादिभिर् अनुभावैर् व्यज्यते । अथ शोकः- बन्धु-व्यापत्ति-दौर्गत्य्-अधन-नाशादिभिः कृतः । १४२ चित्त-क्लेश-भरः शोकस् तत्र चेष्टा विवर्णता
+Rasarnavasudhakara,srs_2.316,bāṣpodgamo mukhe śoṣaḥ stambha-niḥśvasitādayaḥ | 143uttamānam ayaṃ prauḍho vibhāvair anya-saṃśritaiḥ,बाष्पोद्गमो मुखे शोषः स्तम्भ-निःश्वसितादयः । १४३उत्तमानम् अयं प्रौढो विभावैर् अन्य-संश्रितैः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.317,ātma-sthair atirūḍho' pi prāyaḥ śauryeṇa śāmyati | 144tatra ceṣṭā guṇākhyāna-nigūḍha-ruditādayaḥ,आत्म-स्थैर् अतिरूढोऽ पि प्रायः शौर्येण शाम्यति । १४४तत्र चेष्टा गुणाख्यान-निगूढ-रुदितादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.318,"para-gata-vibhāvair, yathā- devo rakṣatu vaḥ kilānana-parivyākīrṇa-cūḍā-bharāṃ bhartur bhasmani petuṣīṃ karatala-vyāmṛṣṭa-pārśva-kṣitim | hā prāṇeśvara hā smareti rudatīṃ bāspākulākṣīṃ ratiṃ dṛṣṭvā yasya lalāṭa-locanam api vyāptāśru nirvāpitam","पर-गत-विभावैर्, यथा- देवो रक्षतु वः किलानन-परिव्याकीर्ण-चूडा-भरां भर्तुर् भस्मनि पेतुषीं करतल-व्यामृष्ट-पार्श्व-क्षितिम् । हा प्राणेश्वर हा स्मरेति रुदतीं बास्पाकुलाक्षीं रतिं दृष्ट्वा यस्य ललाट-लोचनम् अपि व्याप्ताश्रु निर्वापितम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.319,"atra rati-gata-śocya-daśā-vilokanena devasya śoko bāṣpodgamena vyajyate | ātma-gatair, yathā- ayi karṇa karṇa-subhagāṃ prayaccha me giram udvamann iva mudaṃ mayi sthirām | satatāviyuktam akṛtāpriyaṃ kathaṃ vṛṣasena-vatsala vihāya yāsi mām","अत्र रति-गत-शोच्य-दशा-विलोकनेन देवस्य शोको बाष्पोद्गमेन व्यज्यते । आत्म-गतैर्, यथा- अयि कर्ण कर्ण-सुभगां प्रयच्छ मे गिरम् उद्वमन्न् इव मुदं मयि स्थिराम् । सततावियुक्तम् अकृताप्रियं कथं वृषसेन-वत्सल विहाय यासि माम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.320,(ve.saṃ. 5.14) syād eṣa mṛti-paryantaḥ sva-parasthais tu madhyame | 145anativyakta-rudita-pramukhās tatra vikriyāḥ,(वे.सं. ५.१४) स्याद् एष मृति-पर्यन्तः स्व-परस्थैस् तु मध्यमे । १४५अनतिव्यक्त-रुदित-प्रमुखास् तत्र विक्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.321,"svagatair madhyamasya, yathā karuṇā-kandale- nyāyopādhir ayaṃ yad aśru-kaṇikā muñcanti bandhu-vyaye rāgopādhir ayaṃ tyajanti viṣayān yaj jñātayo dustyajān | prāṇānāṃ punar utkramaḥ kim upadhis tat kena vijñāyate devaṃ cānakadundubhiṃ daśarathaṃ cekṣvāku-vaṃśyaṃ vinā","स्वगतैर् मध्यमस्य, यथा करुणा-कन्दले- न्यायोपाधिर् अयं यद् अश्रु-कणिका मुञ्चन्ति बन्धु-व्यये रागोपाधिर् अयं त्यजन्ति विषयान् यज् ज्ञातयो दुस्त्यजान् । प्राणानां पुनर् उत्क्रमः किम् उपधिस् तत् केन विज्ञायते देवं चानकदुन्दुभिं दशरथं चेक्ष्वाकु-वंश्यं विना"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.322,"atra vasudevasya bandhu-vipattijaḥ śokaḥ prāṇotkramaṇena vyajyate | para-gatair, yathā- nirbhidyanta ivāṅgakānya-suharair ākranda-saṃstambhanaiḥ kaṇṭhe garva-niruddha-bāṣpa-vigame vācāṃ gatir gadgadā | dhāvaty antara-saṃstutān api janān kaṇṭhe grahītuṃ manaḥ kāṣṭhā tasya mamedṛśī yadukule kulyaḥ kathaṃ jīvati","अत्र वसुदेवस्य बन्धु-विपत्तिजः शोकः प्राणोत्क्रमणेन व्यज्यते । पर-गतैर्, यथा- निर्भिद्यन्त इवाङ्गकान्य-सुहरैर् आक्रन्द-संस्तम्भनैः कण्ठे गर्व-निरुद्ध-बाष्प-विगमे वाचां गतिर् गद्गदा । धावत्य् अन्तर-संस्तुतान् अपि जनान् कण्ठे ग्रहीतुं मनः काष्ठा तस्य ममेदृशी यदुकुले कुल्यः कथं जीवति"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.323,[*14] [*14] karuṇā-kandalād iti bhāti | atra yadu-kula-dhvaṃsanena nāradasya śokaḥ | hetubhiḥ svagatair eva prāyaḥ strī-nīcayor ayam | 146 maraṇa-vyavasāyāntas tatra bhū-pariveṣṭanam | urastāḍana-nirbheda-pātoccai rodanādayaḥ,[*१४] [*१४] करुणा-कन्दलाद् इति भाति । अत्र यदु-कुल-ध्वंसनेन नारदस्य शोकः । हेतुभिः स्वगतैर् एव प्रायः स्त्री-नीचयोर् अयम् । १४६ मरण-व्यवसायान्तस् तत्र भू-परिवेष्टनम् । उरस्ताडन-निर्भेद-पातोच्चै रोदनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.324,"147 atha nīca-gato, yathā karuṇā-kandale- kacair ardha-cchinnaiḥ kara-nihita-raktaiḥ kuca-taṭair nakhotkṛttair gaṇḍair upala-hati-śīrṇaiś ca niṭilaiḥ | vidīrṇair ākrandād vikala-gaditaiḥ kaṇṭha-vivarair manas takṣṇotyantaḥ-pura-parijanānāṃ sthitir iyam","१४७ अथ नीच-गतो, यथा करुणा-कन्दले- कचैर् अर्ध-च्छिन्नैः कर-निहित-रक्तैः कुच-तटैर् नखोत्कृत्तैर् गण्डैर् उपल-हति-शीर्णैश् च निटिलैः । विदीर्णैर् आक्रन्दाद् विकल-गदितैः कण्ठ-विवरैर् मनस् तक्ष्णोत्यन्तः-पुर-परिजनानां स्थितिर् इयम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.325,"strī-gato, yathā- atha sā punar eva vihvalā vasudhāliṅgana-dhūsara-stanī | vilalāpa vikīrṇa-mūrdhajā sama-duḥkhām iva kurvatī sthalīm","स्त्री-गतो, यथा- अथ सा पुनर् एव विह्वला वसुधालिङ्गन-धूसर-स्तनी । विललाप विकीर्ण-मूर्धजा सम-दुःखाम् इव कुर्वती स्थलीम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.326,[ku.saṃ. 4.4] atha jugupsā- ahṛdyānāṃ padārthānāṃ darśana-śravaṇādibhiḥ | saṅkocanaṃ yan manasah sā jugupsātra vikriyāḥ,[कु.सं. ४.४] अथ जुगुप्सा- अहृद्यानां पदार्थानां दर्शन-श्रवणादिभिः । सङ्कोचनं यन् मनसह् सा जुगुप्सात्र विक्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.327,148 nāsāpidhānaṃ tvaritā gatir āsya-vikūṇanam | sarvāṅga-dhūnanaṃ kutsā muhur niṣṭhīvanādayaḥ,१४८ नासापिधानं त्वरिता गतिर् आस्य-विकूणनम् । सर्वाङ्ग-धूननं कुत्सा मुहुर् निष्ठीवनादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.328,"149 ahṛdya-darśanād, yathā- niṣṭāpa-svidyad-asthnaḥ kvathana-pariṇaman medasaḥ pretakāyān ākṛṣyāsakta-dhūpān api kuṇapa-bhujo bhūyasībhyaś citābhyaḥ | utpakva-sraṃsi māṃsa-pracalad-ubhayataḥ sandhi-nirmukta-mārād ete niścūṣya jaṅghān alakam udayinīr majja-dhārāḥ pibanti","१४९ अहृद्य-दर्शनाद्, यथा- निष्टाप-स्विद्यद्-अस्थ्नः क्वथन-परिणमन् मेदसः प्रेतकायान् आकृष्यासक्त-धूपान् अपि कुणप-भुजो भूयसीभ्यश् चिताभ्यः । उत्पक्व-स्रंसि मांस-प्रचलद्-उभयतः सन्धि-निर्मुक्त-माराद् एते निश्चूष्य जङ्घान् अलकम् उदयिनीर् मज्ज-धाराः पिबन्ति"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.329,"(mā.mā. 5.17) atra jaṅghā-niścūṣaṇa-majja-dhārā-pānādi-janitā piśāca-viṣayā mādhavasya jugupsā garhaṇena ete kuṇapa-bhuja ity anena vyajyate | śravaṇād, yathā- medo-majjā-śoṇitaiḥ picchile' ntas tvak-pracchanne snāyu-baddhāsthi-sandhau | sādhur dehe karma-caṇḍāla-gehe badhnāty udyat-pūti-gandhe ratiṃ kaḥ","(मा.मा. ५.१७) अत्र जङ्घा-निश्चूषण-मज्ज-धारा-पानादि-जनिता पिशाच-विषया माधवस्य जुगुप्सा गर्हणेन एते कुणप-भुज इत्य् अनेन व्यज्यते । श्रवणाद्, यथा- मेदो-मज्जा-शोणितैः पिच्छिलेऽ न्तस् त्वक्-प्रच्छन्ने स्नायु-बद्धास्थि-सन्धौ । साधुर् देहे कर्म-चण्डाल-गेहे बध्नात्य् उद्यत्-पूति-गन्धे रतिं कः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.330,atra kasyacid vastu-tattva-vicārāgama-śravaṇa-janitā dehe jugupsā-rūpā nindā vyajyate | ghṛṇā śuddhā jugupsānyā daśa-rūpe nirūpitā | sā heya-śravaṇotpanna-jugupsāyā na bhidyate,अत्र कस्यचिद् वस्तु-तत्त्व-विचारागम-श्रवण-जनिता देहे जुगुप्सा-रूपा निन्दा व्यज्यते । घृणा शुद्धा जुगुप्सान्या दश-रूपे निरूपिता । सा हेय-श्रवणोत्पन्न-जुगुप्साया न भिद्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.331,150 atha bhayam- bhayaṃ tu mantunā ghora-darśana-śravaṇādibhiḥ | cittasyātīva cāñcalyaṃ tat prāyo nīca-madhyayoḥ,१५० अथ भयम्- भयं तु मन्तुना घोर-दर्शन-श्रवणादिभिः । चित्तस्यातीव चाञ्चल्यं तत् प्रायो नीच-मध्ययोः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.332,151 uttamasya tu jāyeta kāraṇair atilaukikaiḥ | bhaye tu ceṣṭā vaivarṇyaṃ stabdhatvaṃ gātra-kampanam,१५१ उत्तमस्य तु जायेत कारणैर् अतिलौकिकैः । भये तु चेष्टा वैवर्ण्यं स्तब्धत्वं गात्र-कम्पनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.333,152 palāyanaṃ parāvṛtya vīkṣaṇaṃ svātma-gopanam | āsya-śoṣaṇam utkrośa-śaraṇānveṣaṇādayaḥ,१५२ पलायन�� परावृत्य वीक्षणं स्वात्म-गोपनम् । आस्य-शोषणम् उत्क्रोश-शरणान्वेषणादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.334,"153 mantur aparādhaḥ | tasmād, yathā- vibhūṣaṇa-pratyupahāra-hastam upasthitaṃ vīkṣya viśāmpatis tam | sauparṇam astraṃ pratisañjahāra prahveṣv anirbandha-ruṣo hi santaḥ","१५३ मन्तुर् अपराधः । तस्माद्, यथा- विभूषण-प्रत्युपहार-हस्तम् उपस्थितं वीक्ष्य विशाम्पतिस् तम् । सौपर्णम् अस्त्रं प्रतिसञ्जहार प्रह्वेष्व् अनिर्बन्ध-रुषो हि सन्तः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.335,"(ra.vaṃ. 16.80) ghora-darśanād, yathā- parājitaś cola-bhayena pāṇḍyaḥ palāyamāno diśi dakṣiṇasyām | samākulo vārinidhiṃ vigāhya setu-cchidaṃ dāśarathiṃ nininda","(र.वं. १६.८०) घोर-दर्शनाद्, यथा- पराजितश् चोल-भयेन पाण्ड्यः पलायमानो दिशि दक्षिणस्याम् । समाकुलो वारिनिधिं विगाह्य सेतु-च्छिदं दाशरथिं निनिन्द"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.336,"atra yuddha-saṃrambha-bhīmasya colasya darśanāt pāṇḍyasya bhayaṃ palāyanādibhir vyajyate | ghora-śravaṇād, yathā- śrutvā niḥsāṇa-rāṇaṃ raṇa-bhuvi bhavato mādhava-kṣmādhavendra prāpya pratyarthi-vīrāḥ kula-śikhari-guhāṃ gūḍha-gāḍhāndhakārām | līnā lūna-pratāpā nija-kaṭaka-maṇi-śreṇikānti-prakarṣa- sraṣṭāraṃ naṣṭa-dhairyāḥ kamala-bhuvam aho hanta nindanti mandam","अत्र युद्ध-संरम्भ-भीमस्य चोलस्य दर्शनात् पाण्ड्यस्य भयं पलायनादिभिर् व्यज्यते । घोर-श्रवणाद्, यथा- श्रुत्वा निःसाण-राणं रण-भुवि भवतो माधव-क्ष्माधवेन्द्र प्राप्य प्रत्यर्थि-वीराः कुल-शिखरि-गुहां गूढ-गाढान्धकाराम् । लीना लून-प्रतापा निज-कटक-मणि-श्रेणिकान्ति-प्रकर्ष- स्रष्टारं नष्ट-धैर्याः कमल-भुवम् अहो हन्त निन्दन्ति मन्दम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.337,"atilaukikāt kāraṇād uttamasya, yathā- aśaknuvan soḍhum adhīra-locanaḥ sahasra-raśmer iva yasya darśanam | praviśya hemādri-guhā-gṛhāntaraṃ nināya bibhyad divasāni kauśikaḥ","अतिलौकिकात् कारणाद् उत्तमस्य, यथा- अशक्नुवन् सोढुम् अधीर-लोचनः सहस्र-रश्मेर् इव यस्य दर्शनम् । प्रविश्य हेमाद्रि-गुहा-गृहान्तरं निनाय बिभ्यद् दिवसानि कौशिकः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.338,[māgha 1.53] atra varṇanīyatayā uttama-rāvaṇaṃ prati devendrasya (bhītatva-varṇanāt) madhyamatvaṃ (eveti tasya uttamatvaṃ katham iti) nāśaṅkanīyam | yataḥ prakṛtir eva kāraṇaṃ puṃsām uttamatve | na tu varṇanā | varṇanāyāḥ kāraṇatve priyeṇa tasyānaparādha-bādhitāḥ (māghe 1.61) ity ādibhiḥ augryādi-bhāva-kathanam (varṇanīyatayā) uttamasya rāvaṇasya nocitaṃ syāt | tasmād uttama-prakṛter api devendrasya lokātirikta-vara-prabhāva-bhīṣaṇād rāvaṇād bhayam upapadyate | uttamasyāpi hetuja-bhayānaṅgīkāre- vidrāṇe dravya-nāthe savitari tarale jāta-śaṅke śaśāṅke vaikuṇṭhe kuṇṭha-garve dravati maghavati klānta-kāntau kṛtānte | abrahmṇyaṃ bruvāṇe viyati śata-dhṛtāv uddhṛtaikāgra-haste pāyād vaḥ kāla-kūṭaṃ jhaṭiti kavalayan līlayā nīla-kaṇṭhaḥ,[माघ १.५३] अत्र वर्णनीयतया उत्तम-रावणं प्रति देवेन्द्रस्य (भीतत्व-वर्णनात्) मध्यमत्वं (एवेति तस्य उत्तमत्वं कथम् इति) नाशङ्कनीयम् । यतः प्रकृतिर् एव कारणं पुंसाम् उत्तमत्वे । न तु वर्णना । वर्णनायाः कारणत्वे प्रियेण तस्यानपराध-बाधिताः (माघे १.६१) इत्य् आदिभिः औग्र्यादि-भाव-���थनम् (वर्णनीयतया) उत्तमस्य रावणस्य नोचितं स्यात् । तस्माद् उत्तम-प्रकृतेर् अपि देवेन्द्रस्य लोकातिरिक्त-वर-प्रभाव-भीषणाद् रावणाद् भयम् उपपद्यते । उत्तमस्यापि हेतुज-भयानङ्गीकारे- विद्राणे द्रव्य-नाथे सवितरि तरले जात-शङ्के शशाङ्के वैकुण्ठे कुण्ठ-गर्वे द्रवति मघवति क्लान्त-कान्तौ कृतान्ते । अब्रह्म्ण्यं ब्रुवाणे वियति शत-धृताव् उद्धृतैकाग्र-हस्ते पायाद् वः काल-कूटं झटिति कवलयन् लीलया नील-कण्ठः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.339,ity atra vidrāva-tāralyādibhir udghoṣitasya dravya-nātha-savitrādi-gata-bhayasya apalāpaḥ katham abhidheyaḥ | tad-apalāpe ca kāla-kūṭa-bhakṣaṇasya sukaratvāt tat-kārya-nirvahaṇaika-prāṇasya nīlakaṇṭha-prabhāvotkarṣasya kathaṃ mastakonnamanaṃ syāt | hetujād itare prokte bhaye soḍhala-sūnunā | kṛtrimaṃ tūttama-gataṃ gurv-ādīn pratyavāstavam,इत्य् अत्र विद्राव-तारल्यादिभिर् उद्घोषितस्य द्रव्य-नाथ-सवित्रादि-गत-भयस्य अपलापः कथम् अभिधेयः । तद्-अपलापे च काल-कूट-भक्षणस्य सुकरत्वात् तत्-कार्य-निर्वहणैक-प्राणस्य नीलकण्ठ-प्रभावोत्कर्षस्य कथं मस्तकोन्नमनं स्यात् । हेतुजाद् इतरे प्रोक्ते भये सोढल-सूनुना । कृत्रिमं तूत्तम-गतं गुर्व्-आदीन् प्रत्यवास्तवम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.340,154 vibhīṣikotthaṃ bālāder vitrāsitakam ity ubhe | tatrāntyam antarbhūtaṃ syād ghora-śravaṇaje bhaye,१५४ विभीषिकोत्थं बालादेर् वित्रासितकम् इत्य् उभे । तत्रान्त्यम् अन्तर्भूतं स्याद् घोर-श्रवणजे भये
+Rasarnavasudhakara,srs_2.341,155 bhikṣu-bhallūka-corādi-sūcanā-kalpitatvataḥ | ādyaṃ tu yukti-kākṣyāyāṃ bhaya-kakṣyāṃ na gāhate,१५५ भिक्षु-भल्लूक-चोरादि-सूचना-कल्पितत्वतः । आद्यं तु युक्ति-काक्ष्यायां भय-कक्ष्यां न गाहते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.342,156 gurv-ādi-saṃnidhau yasmān nīcaiḥ sthity-ādi-sūcitam | bhāvo vinaya eva syād atha syān nāṭake yadi,१५६ गुर्व्-आदि-संनिधौ यस्मान् नीचैः स्थित्य्-आदि-सूचितम् । भावो विनय एव स्याद् अथ स्यान् नाटके यदि
+Rasarnavasudhakara,srs_2.343,157 avahitthatayā tasya bhayatvaṃ dūrato gatam | ato hetujam evaikaṃ bhayaṃ syād iti niścayaḥ,१५७ अवहित्थतया तस्य भयत्वं दूरतो गतम् । अतो हेतुजम् एवैकं भयं स्याद् इति निश्चयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.344,158 tathā ca bhāratīye- etat svabhāvajaṃ syāt sattva-samutthaṃ tathaiva kartavyam | punar ebhir eva bhāvaiḥ kṛtakaṃ mṛdu-ceṣṭitaiḥ kāryam,१५८ तथा च भारतीये- एतत् स्वभावजं स्यात् सत्त्व-समुत्थं तथैव कर्तव्यम् । पुनर् एभिर् एव भावैः कृतकं मृदु-चेष्टितैः कार्यम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.345,"iti | (nā.śā. 6.71) nanu cātra svabhāvajaṃ kṛtakaṃ ceti dvividhaṃ bhayaṃ pratīyate | tasmāt tad-virodha iti cet, maivam | bharatādy-abhiprāyam ajānatāṃ pelavokti-mātra-tātparyeṇa na śaṅkitavyam | tathā hi-yathā loke mañjiṣṭhādi-dravyaṃ sahajo raktimā gāḍhataraṃ vyāpnoti | evaṃ madhya-nīcayor bhayaṃ svalpa-kāraṇa-mātre' pi sahajavad dṛśyata iti sahajam ity upacaryate | yathā kṛtako lākṣā-rasaḥ prayatna-sajjito' pi kāṣṭhādikam antar na vyāpnoti, evam uttama-gataṃ bhayam iti alaukika-kāraṇa-prakarṣeṇāpi kṛtakavad eva pratīyata iti kṛtakam ity upacaryate | anyathā (tasya vāstavatve) svābhāvikasya bhayasya dāma-darśane' pi samutpatti-prasaṅgāt | nanu yadi svābhāvikaṃ bhayaṃ (uttamasya) na vidyate (tarhi)- dvāre niyukta-puruṣānumata-praveśaḥ siṃhāsanāntika-careṇa sahopasarpan | tejobhir asya vinivārita-dṛṣṭi-pātair vākyād ṛte punar iva prativārito' smi","इति । (ना.शा. ६.७१) ननु चात्र स्वभावजं कृतकं चेति द्विविधं भयं प्रतीयते । तस्मात् तद्-विरोध इति चेत्, मैवम् । भरताद्य्-अभिप्रायम् अजानतां पेलवोक्ति-मात्र-तात्पर्येण न शङ्कितव्यम् । तथा हि-यथा लोके मञ्जिष्ठादि-द्रव्यं सहजो रक्तिमा गाढतरं व्याप्नोति । एवं मध्य-नीचयोर् भयं स्वल्प-कारण-मात्रेऽ पि सहजवद् दृश्यत इति सहजम् इत्य् उपचर्यते । यथा कृतको लाक्षा-रसः प्रयत्न-सज्जितोऽ पि काष्ठादिकम् अन्तर् न व्याप्नोति, एवम् उत्तम-गतं भयम् इति अलौकिक-कारण-प्रकर्षेणापि कृतकवद् एव प्रतीयत इति कृतकम् इत्य् उपचर्यते । अन्यथा (तस्य वास्तवत्वे) स्वाभाविकस्य भयस्य दाम-दर्शनेऽ पि समुत्पत्ति-प्रसङ्गात् । ननु यदि स्वाभाविकं भयं (उत्तमस्य) न विद्यते (तर्हि)- द्वारे नियुक्त-पुरुषानुमत-प्रवेशः सिंहासनान्तिक-चरेण सहोपसर्पन् । तेजोभिर् अस्य विनिवारित-दृष्टि-पातैर् वाक्याद् ऋते पुनर् इव प्रतिवारितोऽ स्मि"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.346,(mā.a.mi. 1.12) ity ādiṣu kathaṃ bhayotpattir iti ced ucyate | bhīṣaṇās trividhāḥ-ākṛti-bhīṣaṇāḥ kriyā-bhīṣaṇāḥ māhātmya-bhīṣaṇāś ceti | tatrākṛti-bhīṣaṇāḥ rakṣaḥ-piśācādayaḥ | kriyā-bhīṣaṇāḥ vīrabhadra-paraśurāma-śārdūla-vṛkādayaḥ | māhātmya-bhīṣaṇā deva-naradevādayaḥ | tato' tra māhātmya-bhīṣaṇa-rāja-darśanād bhayaṃ nāṭyācāryasya (hara-dattasya) jāyate | na punaḥ svabhāvāt | tad etan niḥśaṃśayaṃ kṛtam aho durāsado rāja-mahimā iti pūrva-vākyaṃ grathnatā tenaiva kālidāseneti sarvaṃ kalyāṇam | bhojenoktāḥ sthāyino' nye garvaḥ sneho dhṛtir matiḥ | sthāsnur evoddhata-preyaḥ śāntodātta-raseṣv api | 159 tatra sneho rater bhedas tridhā cecchātma-tat-kṛtaḥ,(मा.अ.मि. १.१२) इत्य् आदिषु कथं भयोत्पत्तिर् इति चेद् उच्यते । भीषणास् त्रिविधाः-आकृति-भीषणाः क्रिया-भीषणाः माहात्म्य-भीषणाश् चेति । तत्राकृति-भीषणाः रक्षः-पिशाचादयः । क्रिया-भीषणाः वीरभद्र-परशुराम-शार्दूल-वृकादयः । माहात्म्य-भीषणा देव-नरदेवादयः । ततोऽ त्र माहात्म्य-भीषण-राज-दर्शनाद् भयं नाट्याचार्यस्य (हर-दत्तस्य) जायते । न पुनः स्वभावात् । तद् एतन् निःशंशयं कृतम् अहो दुरासदो राज-महिमा इति पूर्व-वाक्यं ग्रथ्नता तेनैव कालिदासेनेति सर्वं कल्याणम् । भोजेनोक्ताः स्थायिनोऽ न्ये गर्वः स्नेहो धृतिर् मतिः । स्थास्नुर् एवोद्धत-प्रेयः शान्तोदात्त-रसेष्व् अपि । १५९ तत्र स्नेहो रतेर् भेदस् त्रिधा चेच्छात्म-तत्-कृतः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.347,tathā hi-idaṃ khalu tenaiva preyo-rasa-vādinā mahārājenodāhṛtam- yad eva rocate mahyaṃ tad eva kurute priyā | iti vetti na jānāti tat priyaṃ yat karoti sā,तथा हि-इ���ं खलु तेनैव प्रेयो-रस-वादिना महाराजेनोदाहृतम्- यद् एव रोचते मह्यं तद् एव कुरुते प्रिया । इति वेत्ति न जानाति तत् प्रियं यत् करोति सा
+Rasarnavasudhakara,srs_2.348,iti | tenaiva vyākṛtaṃ ca-vatsala-prakṛter dhīra-lalita-nāyakasya priyālambana-vibhāvād utpannaḥ snehaḥ sthāyi-bhāvo viṣaya-saundaryādibhir uddīpana-vibhāvair uddīpyamānaḥ samupajāyamānair mati-dhṛti-smṛty-ādibhir vyabhicāri-bhāvair anubhāvaiś ca praśaṃsādibhiḥ saṃsṛjyamāno niṣpannaḥ preyo-rasa iti pratīyate | rati-prītyor api cāyam eva mūla-prakṛtir iṣyate | na tāvad asya snehasya ratiṃ prati mūla-prakṛtitvam | raty-aṅkura-daśāyām asyāsambhavāt | sambhogecchā-mātraṃ hi ratiḥ | saiva prema-māna-praṇayākhyābhis tisṛbhiḥ pūrva-daśābhir utkaṭībhūtā caturtha-daśāyāṃ citta-dravī-bhāva-lakṣaṇa-sneha-rūpatām āpnoti | tathā ca bhāva-prakāśikāyām- iyam aṅkuritā premṇā mānāt pallavitā bhavet | sakorakā praṇayataḥ snehāt kusumitā bhavet,इति । तेनैव व्याकृतं च-वत्सल-प्रकृतेर् धीर-ललित-नायकस्य प्रियालम्बन-विभावाद् उत्पन्नः स्नेहः स्थायि-भावो विषय-सौन्दर्यादिभिर् उद्दीपन-विभावैर् उद्दीप्यमानः समुपजायमानैर् मति-धृति-स्मृत्य्-आदिभिर् व्यभिचारि-भावैर् अनुभावैश् च प्रशंसादिभिः संसृज्यमानो निष्पन्नः प्रेयो-रस इति प्रतीयते । रति-प्रीत्योर् अपि चायम् एव मूल-प्रकृतिर् इष्यते । न तावद् अस्य स्नेहस्य रतिं प्रति मूल-प्रकृतित्वम् । रत्य्-अङ्कुर-दशायाम् अस्यासम्भवात् । सम्भोगेच्छा-मात्रं हि रतिः । सैव प्रेम-मान-प्रणयाख्याभिस् तिसृभिः पूर्व-दशाभिर् उत्कटीभूता चतुर्थ-दशायां चित्त-द्रवी-भाव-लक्षण-स्नेह-रूपताम् आप्नोति । तथा च भाव-प्रकाशिकायाम्- इयम् अङ्कुरिता प्रेम्णा मानात् पल्लविता भवेत् । सकोरका प्रणयतः स्नेहात् कुसुमिता भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.349,iti | ato' sminn udāharaṇe snehasya rati-rūpeṇaivāsvādyatvaṃ na pṛthak sthāyitvena | evaṃ ca snehasya rati-bhedatva-kathanāt preyo-rasasyāpi śṛṅgārād apṛthaktvam artha-siddham | anye poṣā-sahiṣṇutvān naiva sthāyi-padocitāḥ,इति । अतोऽ स्मिन्न् उदाहरणे स्नेहस्य रति-रूपेणैवास्वाद्यत्वं न पृथक् स्थायित्वेन । एवं च स्नेहस्य रति-भेदत्व-कथनात् प्रेयो-रसस्यापि शृङ्गाराद् अपृथक्त्वम् अर्थ-सिद्धम् । अन्ये पोषा-सहिष्णुत्वान् नैव स्थायि-पदोचिताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.350,160 tathāpi garva-sthāyitvam udāhṛtam- apakartāham asmīti mā te manasi bhūd bhayam | vimukheṣu na me khaḍgaḥ prahartuṃ jātu vāñchati,१६० तथापि गर्व-स्थायित्वम् उदाहृतम्- अपकर्ताहम् अस्मीति मा ते मनसि भूद् भयम् । विमुखेषु न मे खड्गः प्रहर्तुं जातु वाञ्छति
+Rasarnavasudhakara,srs_2.351,"(sa.ka.ā., kāvyādarśa 2.293) vyākṛtaṃ ca-atra mayāpakāraḥ kṛta iti yat te cetasi bhayaṃ tan mā bhūt | mama khaḍgaḥ parāṅmukheṣu na kadācid api parahartum utsahata iti sarvathaiva rūḍho' haṅkāraḥ pratīyate | so' yaṃ garva-prakṛtir uddhato nāma raso niṣpadyate iti | na tāvad atra garvaḥ | kiṃ tu pūrvam apakartāraṃ paścād bhītaṃ dviṣantam avalokya jātayā sama-ravi-mukhaṃ na hanmi mā bhaiṣīr iti vāk-sūcitayā nīce dayayā kasyacid vīra-sārvabhaumasya śobhā nāma pauruṣa-sāttvika-bhāvaḥ pratīyate | yadi vā abhītam api śatruṃ bhīto yadi tarhi palāyasvety adhikṣipatīti garva iti ced astu vā garvaḥ | tathāpy asatyabhītikalpanā-rūpa-cittādhyavasāya-prakāśana-dvāreṇa śatru-gata-krodham eva puṣṇāti | kiṃ ca vimukhāprahāra-rūpātma-sambhāvanā-rūpa-garvasya asatya-bhīti-kalpanopabṛṃhaṇāt poṣo bhāvakānāṃ vairasyāya, na kevalaṃ svādābhāvāyeti nāsminn udāharaṇe garvasya sthāyitvam upapadyate | dhṛteḥ sthāyitvam api tenaivodāhṛtam, tathā hi- sarvāḥ sampattayas tasya santuṣṭaṃ yasya mānasam | upānad-gūḍha-pādasya nanu carmāstṛtaiva bhūḥ","(स.क.आ., काव्यादर्श २.२९३) व्याकृतं च-अत्र मयापकारः कृत इति यत् ते चेतसि भयं तन् मा भूत् । मम खड्गः पराङ्मुखेषु न कदाचिद् अपि परहर्तुम् उत्सहत इति सर्वथैव रूढोऽ हङ्कारः प्रतीयते । सोऽ यं गर्व-प्रकृतिर् उद्धतो नाम रसो निष्पद्यते इति । न तावद् अत्र गर्वः । किं तु पूर्वम् अपकर्तारं पश्चाद् भीतं द्विषन्तम् अवलोक्य जातया सम-रवि-मुखं न हन्मि मा भैषीर् इति वाक्-सूचितया नीचे दयया कस्यचिद् वीर-सार्वभौमस्य शोभा नाम पौरुष-सात्त्विक-भावः प्रतीयते । यदि वा अभीतम् अपि शत्रुं भीतो यदि तर्हि पलायस्वेत्य् अधिक्षिपतीति गर्व इति चेद् अस्तु वा गर्वः । तथाप्य् असत्यभीतिकल्पना-रूप-चित्ताध्यवसाय-प्रकाशन-द्वारेण शत्रु-गत-क्रोधम् एव पुष्णाति । किं च विमुखाप्रहार-रूपात्म-सम्भावना-रूप-गर्वस्य असत्य-भीति-कल्पनोपबृंहणात् पोषो भावकानां वैरस्याय, न केवलं स्वादाभावायेति नास्मिन्न् उदाहरणे गर्वस्य स्थायित्वम् उपपद्यते । धृतेः स्थायित्वम् अपि तेनैवोदाहृतम्, तथा हि- सर्वाः सम्पत्तयस् तस्य सन्तुष्टं यस्य मानसम् । उपानद्-गूढ-पादस्य ननु चर्मास्तृतैव भूः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.352,"(sa.ka.ā.) iti | vyākṛtaṃ ca | atra kasyacid upaśānta-prakṛter dhīra-śānta-nāyakasya arthopagamana-mano' nukūla-dārādi-sampatter ālambana-vibhāva-bhūtāyāḥ samutpanno dhṛti-sthāyi-bhāvo vastu-tattvālocanādibhir uddīpana-vibhāvair uddīpyamānaḥ samupajāyamāna-smṛti-maty-ādibhir vyabhicāri-bhāvair vāg-ārambhādibhiś cānubhāvair anuṣajyamāno niṣpannaḥ śānto rasa iti gīyate | anye punar asya śamaṃ prakṛtim āmananti | sa tu dhṛter eva viśeṣo bhaviṣyatīti | atra tāvad anukūla-dāra-siddhi-janitāyāḥ dhṛtes tu rati-paratantratvam ābāla-gopāla-prasiddham | nanu, vastutattvālocanādibhir asyāḥ sthāyitvaṃ kalpyate iti cet, na | naiḥspṛhya-vāsanā-vāsite bhāvaka-citte vibhāvādiṣv api naiḥsvpṛhyonmeṣād dhṛter mūla-ccheda-prasaṅgāt | artha-sampatti-janitā dhṛtis tu agṛdhnu-lakṣaṇa-lokottaratva-prāpti-vyavasāya-rūpam utsāham anusarantī vīropakaraṇatām āpnotīti nātra dhṛteḥ sthāyitvam | dhṛti-sthāyitva-nirākaraṇa-saṃrambheṇaiva naṣṭas tad-viṣayaḥ śama-sthāyī kutra vā līno na jñāyate | mateḥ sthāyitvaṃ tenaivodāhṛtam | tathā hi- sādhāraṇyān nirātaṅkaḥ kanyām anyo' pi yācate | kiṃ punar jagatāṃ jetā prapautraḥ parameṣṭhinaḥ","(स.क.आ.) इति । व्याकृतं च । अत्र कस्यचिद् उपशान्त-प्रकृतेर् धीर-शान्त-नायकस्य अर्थोपगमन-मनोऽ नुकूल-दारादि-सम्पत्तेर् आलम्बन-विभाव-भूतायाः समुत्पन्नो धृति-स्थायि-भावो वस्तु-तत्त्वालोचनादिभिर् उद्दीपन-विभावैर् उद्दीप्यमानः समुपजायमान-स्मृति-मत्य्-आदिभिर् व्यभिचारि-भावैर् वाग्-आरम्भादिभिश् चानुभावैर् अनुषज्यमानो निष्पन्नः शान्तो रस इति गीयते । अन्ये पुनर् अस्य शमं प्रकृतिम् आमनन्ति । स तु धृतेर् एव विशेषो भविष्यतीति । अत्र तावद् अनुकूल-दार-सिद्धि-जनितायाः धृतेस् तु रति-परतन्त्रत्वम् आबाल-गोपाल-प्रसिद्धम् । ननु, वस्तुतत्त्वालोचनादिभिर् अस्याः स्थायित्वं कल्प्यते इति चेत्, न । नैःस्पृह्य-वासना-वासिते भावक-चित्ते विभावादिष्व् अपि नैःस्व्पृह्योन्मेषाद् धृतेर् मूल-च्छेद-प्रसङ्गात् । अर्थ-सम्पत्ति-जनिता धृतिस् तु अगृध्नु-लक्षण-लोकोत्तरत्व-प्राप्ति-व्यवसाय-रूपम् उत्साहम् अनुसरन्ती वीरोपकरणताम् आप्नोतीति नात्र धृतेः स्थायित्वम् । धृति-स्थायित्व-निराकरण-संरम्भेणैव नष्टस् तद्-विषयः शम-स्थायी कुत्र वा लीनो न ज्ञायते । मतेः स्थायित्वं तेनैवोदाहृतम् । तथा हि- साधारण्यान् निरातङ्कः कन्याम् अन्योऽ पि याचते । किं पुनर् जगतां जेता प्रपौत्रः परमेष्ठिनः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.353,"[ma.vī.ca. 1.31] iti | vyākṛtaṃ ca-rāmasya udātta-prakṛter nisargata eva tattvābhiniveśinī matir nānya-viṣaye pravartate | na ca pravṛttā uparamati | sā ca sīteyaṃ mama svīkāra-yogyety evaṃ-rūpeṇa pravṛttā rāvaṇa-prārthanā-lakṣmaṇa-protsāhanābhyām uddīpyamānā samupajāyamāna-cintā-vitarka-vrīḍāvahittha-smṛty-ādibhiḥ kālocitottarānu-mīyamānair viveka-cāturya-dhairyaudāryādibhiḥ saṃsṛjyamānā udātta-rasa-rūpeṇa niṣpadyate iti | atra tāvat sītā-viṣayā ātma-svīkāra-yogyatva-niścaya-rūpā rāmasya matis tu rater utpatti-mātra-kāraṇam eva | tad-aniścaye rater anaucityāt | atra kanyāyāḥ sādhāraṇya-niścayo matiḥ | tasyāḥ sthāyitvam icchāma iti cet, na | sā hi rāvaṇa-viṣaya-lajjāsūyā-doṣa-nivāraṇa-dvāreṇa kārya-karaṇāparāṅmukhībhāva-lakṣaṇa-lokottara-tat-prāpti-vyavasāya-rūpā rāmotsāhaṃ bhāvakāsvāda-yogyatayā protsāhayati | tad aṣṭāv eva vijñeyāḥ sthāyino muni-saṃmatāḥ | sthāyino' ṣṭau trayastriṃśac cāriṇo' ṣṭau ca sāttvikāḥ","[म.वी.च. १.३१] इति । व्याकृतं च-रामस्य उदात्त-प्रकृतेर् निसर्गत एव तत्त्वाभिनिवेशिनी मतिर् नान्य-विषये प्रवर्तते । न च प्रवृत्ता उपरमति । सा च सीतेयं मम स्वीकार-योग्येत्य् एवं-रूपेण प्रवृत्ता रावण-प्रार्थना-लक्ष्मण-प्रोत्साहनाभ्याम् उद्दीप्यमाना समुपजायमान-चिन्ता-वितर्क-व्रीडावहित्थ-स्मृत्य्-आदिभिः कालोचितोत्तरानु-मीयमानैर् विवेक-चातुर्य-धैर्यौदार्यादिभिः संसृज्यमाना उदात्त-रस-रूपेण निष्पद्यते इति । अत्र तावत् सीता-विषया आत्म-स्वीकार-योग्यत्व-निश्चय-रूपा रामस्य मतिस् तु रतेर् उत्पत्ति-मात्र-कारणम् एव । तद्-अनिश्चये रतेर् अनौचित्यात् । अत्र कन्यायाः साधारण्य-निश्चयो मतिः । तस्याः स्थायित्वम् इच्छाम इति चेत्, न । सा हि रावण-विषय-लज्जासूया-दोष-निवारण-द्वारेण कार्य-करण���पराङ्मुखीभाव-लक्षण-लोकोत्तर-तत्-प्राप्ति-व्यवसाय-रूपा रामोत्साहं भावकास्वाद-योग्यतया प्रोत्साहयति । तद् अष्टाव् एव विज्ञेयाः स्थायिनो मुनि-संमताः । स्थायिनोऽ ष्टौ त्रयस्त्रिंशच् चारिणोऽ ष्टौ च सात्त्विकाः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.354,161 evam ekonapañcāśad bhāvāḥ syur militā ime | evaṃ hi sthāyino bhāvān siṃha-bhūpatir abhyadhāt,१६१ एवम् एकोनपञ्चाशद् भावाः स्युर् मिलिता इमे । एवं हि स्थायिनो भावान् सिंह-भूपतिर् अभ्यधात्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.355,162 athaiṣāṃ rasa-rūpatvam ucyate siṃha-bhūbhujā | vidvan-mānasa-haṃsena rasa-bhāva-vivekinā,१६२ अथैषां रस-रूपत्वम् उच्यते सिंह-भूभुजा । विद्वन्-मानस-हंसेन रस-भाव-विवेकिना
+Rasarnavasudhakara,srs_2.356,163 ete ca sthāyinaḥ svaiḥ svair vibhāvair vyabhicāribhiḥ | sāttvikaiś cānubhāvaiś ca naṭābhinaya-yogataḥ,१६३ एते च स्थायिनः स्वैः स्वैर् विभावैर् व्यभिचारिभिः । सात्त्विकैश् चानुभावैश् च नटाभिनय-योगतः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.357,164 sākṣātkāram ivānītāḥ prāpitāḥ svādu-rūpatām | sāmājikānāṃ manasi prayānti rasa-rūpatām,१६४ साक्षात्कारम् इवानीताः प्रापिताः स्वादु-रूपताम् । सामाजिकानां मनसि प्रयान्ति रस-रूपताम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.358,165 dadhyādi-vyañjana-dravyaiś ciñcādibhir athauṣadhaiḥ | guḍādi-madhura-dravyair yathā-yogaṃ samanvitaiḥ,१६५ दध्यादि-व्यञ्जन-द्रव्यैश् चिञ्चादिभिर् अथौषधैः । गुडादि-मधुर-द्रव्यैर् यथा-योगं समन्वितैः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.359,166 yadvat pāka-viśeṣeṇa ṣāḍavākhyo rasaḥ paraḥ | niṣpadyate vibhāvādyaiḥ prayogeṇa tathā rasaḥ | 167 so' yam ānanda-sambhedo bhāvakair anubhūyate,१६६ यद्वत् पाक-विशेषेण षाडवाख्यो रसः परः । निष्पद्यते विभावाद्यैः प्रयोगेण तथा रसः । १६७ सोऽ यम् आनन्द-सम्भेदो भावकैर् अनुभूयते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.360,"nanu nāyaka-niṣṭhasya sthāyi-prakarṣa-lakṣaṇasya rasasya sāmājikānubhava-yogyatā nopapadyate | anya-bhavasya tasyānyānubhavāyogāt iti cet satyam | ko vā nāyaka-gataṃ rasam ācaṣṭe | tathā hi-sa ca nāyako dṛṣṭaḥ śruto' nukṛto vā rasasyāśrayatām ālambate | nādyaḥ | sākṣād dṛṣṭa-nāyaka-ratyāder vrīḍā-jugupsādi-pratīpa-phalatvena svādābhāvāt | na dvitīya-tṛtīyau | tayor avidyamānatvāt | na hy asati āśraye tad-āśritasyāvasthānam upapadyate | nanu bhavatu nāmaivam | tathāpi rasasya naṭa-gatatve na sāmājikānubhavānupapattir iti cet, na | naṭe rasa-sambhavaḥ kim anubhāvādi-sad-bhāvena vibhāvādi-sambhavena vā | nādyaḥ, abhyāsa-pāṭavādināpi tat-siddheḥ | kiṃ ca sāmājikeṣu yathocitam anubhāva-sadbhāve' pi tvayā teṣāṃ rasāśrayatānaṅgīkārāt | yadi vibhāvena tatrāpi kim anukārya-mālavikādinā (uta) anukāriṇā svakāntādinā vā | nādyaḥ, anaucityāt | nāpi dvitīyaḥ, naṭe sākṣād-dṛṣṭa-nāyakavad aślīlatā-pratīteḥ | nanu, mālāvikādi-vibhāva-viśeṣasyānaucityāt (sva-vi-)bhāvasyāsaṃnihitatvāt (sannihitatve' pi sākṣād-dṛṣṭa-nāyakavad aślīlatā-pratīteḥ) ca sāmājikānām api naṭavad eva rasān āśrayatvaṃ prasajyate iti cet, atra kecana samādadhate- vibhāvādi-bhāvānām anapekṣita-bāhya-sattvānāṃ śabdopadhānād evāsādita-sad-bhāvānām anukāryāpekṣayā niḥsādhāraṇānām api kāvye nāṭye ca abhidhā-paryāyeṇa sādhāraṇīkaraṇātmanā bhāvanā-vyāpāreṇa sva-sambandhitayā vibhāvitānāṃ sākṣād bhāvaka-cetasi viparivartamānānām ālambanatvādy-avirodhād anaucityādi-viplava-rahitaḥ sthāyī nirbharānanda-viśrānti-svabhāvena bhogena bhāvakair bhujyate iti | anye tv anyathā samādhānam āhuḥ | loke pramadādi-kāraṇādibhiḥ sthāyy-anumāne abhyāsa-pāṭavavatāṃ sahṛdayānāṃ kāvye nāṭye ca vibhāvādi-pada-vyapadeśyaiḥ (mamaivaite śatror evaite taṭasthasyaivaite na mamaivaite na śatror evaite na taṭasthasyaivaite iti sambandha-viśeṣa-svīkāra-parihāra-niyamān adhyavasāyāt) sva-sambandhitvena anya-sambandhitvena ca sādhāraṇyāt pratītair abhivyaktībhūto vāsanātmatayā sthitaḥ sthāyī ratyādiḥ pānaka-rasa-nyāyena carvyamāṇo lokottara-camatkāra-kārī paramānandam iva kandalayan rasa-rūpatām āpnotīti | evaṃ ca bhukti-vyakti-pakṣayor ubhayor api sāmājikānāṃ rasāśrayatvopapatter anyatara-pakṣa-parigrahāgrahād udāsmahe | prāyeṇa bhāratīya-matānusāriṇāṃ prakriyā tu (ittham)-loke kāraṇa-kārya-sahakāritām upagataiḥ kāvye nāṭye vā sarasa-sūkti-sudhā-mādhurī-dhurīṇair yathoktābhinaya-sametair vā padārthatvena vibhāvānubhāva-sañcāri-vyapadeśaṃ prāpitaiḥ nāyikā-nāyaka-candra-candrikā-malayānilādi-bhrū-vikṣepa-kaṭākṣa-pāta-sveda-romāñcādi-nirveda-harṣādi-rūpair vāsanātmakair ātma-sambandhitvenābhi-matair bhāvaiḥ dharma-kīrti-ratānāṃ ṣaḍ-aṅga-nāṭya-samaya-jñānāṃ nānā-deśa-veṣa-bhāṣā-vicakṣaṇānāṃ nikhila-kalā-kalāpa-kovidānāṃ santyakta-matsarāṇāṃ sakala-siddhānta-vedināṃ rasa-bhāva-vivecakānāṃ kāvyārtha-nihita-cetasāṃ sāmājikānāṃ manasi mudrā-muditra-nyāyena viparitvartitāḥ vāsitāś cābhivardhitāḥ sthāyino bhāvāḥ (vākyārtha-sthānīyāḥ) kāvyārthatvenābhimatāḥ bāhyārthāvalambanātmakāḥ santo vikāsa-vistara-kṣobha-vikṣepātmakatayā vibhinnāḥ tat-tad-rūpeṇa (raty-utsāhādi-rūpeṇa sāmājikaiḥ) āsvādyamānāḥ paramānanda-rūpatām āpnuvantīti sakala-sahṛdaya-saṃvedana-siddhasya rasasya pramāṇāntareṇa saṃsādhana-pariśramaḥ śrotṛ-jana-citta-kṣobhāya na kevalaṃ, pratyuta nopayogāyeti prakṛtam anusarāmaḥ || aṣṭadhā sa ca śṛṅgāra-hāsya-vīrādbhutā api | 168raudraḥ karuṇa-bībhatsau bhayānaka itīritaḥ","ननु नायक-निष्ठस्य स्थायि-प्रकर्ष-लक्षणस्य रसस्य सामाजिकानुभव-योग्यता नोपपद्यते । अन्य-भवस्य तस्यान्यानुभवायोगात् इति चेत् सत्यम् । को वा नायक-गतं रसम् आचष्टे । तथा हि-स च नायको दृष्टः श्रुतोऽ नुकृतो वा रसस्याश्रयताम् आलम्बते । नाद्यः । साक्षाद् दृष्ट-नायक-रत्यादेर् व्रीडा-जुगुप्सादि-प्रतीप-फलत्वेन स्वादाभावात् । न द्वितीय-तृतीयौ । तयोर् अविद्यमानत्वात् । न ह्य् असति आश्रये तद्-आश्रितस्यावस्थानम् उपपद्यते । ननु भवतु नामैवम् । तथापि रसस्य नट-गतत्वे न सामाजिकानुभवानुपपत्तिर् इति चेत्, न । नटे रस-सम्भवः किम् अनुभावादि-सद्-भावेन विभावादि-सम्भवेन वा । नाद्यः, अभ्यास-पाटवादिनापि तत्-सिद्धेः । किं च सामाजिकेषु यथोचितम् अनुभाव-सद्भावेऽ पि त्वया तेषां रसाश्रयतानङ्गीकारात् । यदि विभावेन तत्रापि किम् अनुकार्य-मालविकादिना (उत) अनुकारिणा स्वकान्तादिना वा । नाद्यः, अनौचित्यात् । नापि द्वितीयः, नटे साक्षाद्-दृष्ट-नायकवद् अश्लीलता-प्रतीतेः । ननु, मालाविकादि-विभाव-विशेषस्यानौचित्यात् (स्व-वि-)भावस्यासंनिहितत्वात् (सन्निहितत्वेऽ पि साक्षाद्-दृष्ट-नायकवद् अश्लीलता-प्रतीतेः) च सामाजिकानाम् अपि नटवद् एव रसान् आश्रयत्वं प्रसज्यते इति चेत्, अत्र केचन समादधते- विभावादि-भावानाम् अनपेक्षित-बाह्य-सत्त्वानां शब्दोपधानाद् एवासादित-सद्-भावानाम् अनुकार्यापेक्षया निःसाधारणानाम् अपि काव्ये नाट्ये च अभिधा-पर्यायेण साधारणीकरणात्मना भावना-व्यापारेण स्व-सम्बन्धितया विभावितानां साक्षाद् भावक-चेतसि विपरिवर्तमानानाम् आलम्बनत्वाद्य्-अविरोधाद् अनौचित्यादि-विप्लव-रहितः स्थायी निर्भरानन्द-विश्रान्ति-स्वभावेन भोगेन भावकैर् भुज्यते इति । अन्ये त्व् अन्यथा समाधानम् आहुः । लोके प्रमदादि-कारणादिभिः स्थाय्य्-अनुमाने अभ्यास-पाटववतां सहृदयानां काव्ये नाट्ये च विभावादि-पद-व्यपदेश्यैः (ममैवैते शत्रोर् एवैते तटस्थस्यैवैते न ममैवैते न शत्रोर् एवैते न तटस्थस्यैवैते इति सम्बन्ध-विशेष-स्वीकार-परिहार-नियमान् अध्यवसायात्) स्व-सम्बन्धित्वेन अन्य-सम्बन्धित्वेन च साधारण्यात् प्रतीतैर् अभिव्यक्तीभूतो वासनात्मतया स्थितः स्थायी रत्यादिः पानक-रस-न्यायेन चर्व्यमाणो लोकोत्तर-चमत्कार-कारी परमानन्दम् इव कन्दलयन् रस-रूपताम् आप्नोतीति । एवं च भुक्ति-व्यक्ति-पक्षयोर् उभयोर् अपि सामाजिकानां रसाश्रयत्वोपपत्तेर् अन्यतर-पक्ष-परिग्रहाग्रहाद् उदास्महे । प्रायेण भारतीय-मतानुसारिणां प्रक्रिया तु (इत्थम्)-लोके कारण-कार्य-सहकारिताम् उपगतैः काव्ये नाट्ये वा सरस-सूक्ति-सुधा-माधुरी-धुरीणैर् यथोक्ताभिनय-समेतैर् वा पदार्थत्वेन विभावानुभाव-सञ्चारि-व्यपदेशं प्रापितैः नायिका-नायक-चन्द्र-चन्द्रिका-मलयानिलादि-भ्रू-विक्षेप-कटाक्ष-पात-स्वेद-रोमाञ्चादि-निर्वेद-हर्षादि-रूपैर् वासनात्मकैर् आत्म-सम्बन्धित्वेनाभि-मतैर् भावैः धर्म-कीर्ति-रतानां षड्-अङ्ग-नाट्य-समय-ज्ञानां नाना-देश-वेष-भाषा-विचक्षणानां निखिल-कला-कलाप-कोविदानां सन्त्यक्त-मत्सराणां सकल-सिद्धान्त-वेदिनां रस-भाव-विवेचकानां काव्यार्थ-निहित-चेतसां सामाजिकानां मनसि मुद्रा-मुदित्र-न्यायेन विपरित्वर्तिताः वासिताश् चाभिवर्धिताः स्थायिनो भावाः (वाक्यार्थ-स्थानीयाः) काव्यार्थत्वेनाभिमताः बाह्यार्थावलम्बनात्मकाः सन्तो विकास-विस्तर-क्षोभ-विक्षेपात्मकतया विभिन्नाः तत्-तद्-रूपेण (रत्य्-उत्साहादि-रूपेण सामाजिकैः) आस्वाद्यमानाः परमानन्द-रूपताम् आप्नुवन्तीति सकल-सहृदय-संवेदन-सिद्धस्य रसस्य प्रमाणान्तरेण संसाधन-परिश्रमः श्रोतृ-जन-चित्त-क्षोभाय न केवलं, प्रत्युत नोपयोगायेति प्रकृतम् अनुसरामः ॥ अष्टधा स च शृङ्गार-हास्य-वीराद्भुता अपि �� १६८रौद्रः करुण-बीभत्सौ भयानक इतीरितः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.361,eṣūttaras tu pūrvasmāt sambhūto viṣamāt samaḥ | 169bahu-vaktavyatā-hetoḥ sakalāhlādanād api,एषूत्तरस् तु पूर्वस्मात् सम्भूतो विषमात् समः । १६९बहु-वक्तव्यता-हेतोः सकलाह्लादनाद् अपि
+Rasarnavasudhakara,srs_2.362,raseṣu tatra śṛṅgāraḥ prathamaṃ lakṣyate sphuṭam | 170vibhāvair anubhāvaiś ca sāttvikair vyabhicāribhiḥ,रसेषु तत्र शृङ्गारः प्रथमं लक्ष्यते स्फुटम् । १७०विभावैर् अनुभावैश् च सात्त्विकैर् व्यभिचारिभिः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.363,nītā sadasya-rasyatvaṃ ratiḥ śṛṅgāra ucyate | 171sa vipralambhaḥ sambhoga iti dvedhā nigadyate,नीता सदस्य-रस्यत्वं रतिः शृङ्गार उच्यते । १७१स विप्रलम्भः सम्भोग इति द्वेधा निगद्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.364,ayuktayos taruṇayor yo' nurāgaḥ parasparam | 172abhīṣṭāliṅganādīnām anavāptau prakṛṣyate,अयुक्तयोस् तरुणयोर् योऽ नुरागः परस्परम् । १७२अभीष्टालिङ्गनादीनाम् अनवाप्तौ प्रकृष्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.365,sa vipralambho vijñeyaḥ sa caturdhā nigadyate | 173pūrvānurāga-mānau ca pravāsa-karuṇāv iti,स विप्रलम्भो विज्ञेयः स चतुर्धा निगद्यते । १७३पूर्वानुराग-मानौ च प्रवास-करुणाव् इति
+Rasarnavasudhakara,srs_2.366,atrāyam arthaḥ-nāyikā-nāyakayoḥ prāg-asaṅgatayoḥ saṅgata-viyuktayor vā (parasparam anuraktayoḥ) svocita-vibhāvair anubhāviś copajāyamānaḥ parasparānurāgo' nyatarānurāgo vā svābhilaṣitāliṅganādīnām anavāptau satyām utpadyamānair vyabhicāribhir anubhāvaiś ca prakṛṣyamāṇo vipralambha-śṛṅgāra ity ākhyāyate | sa ca pūrvānurāgādi-bhedena cāturvidhyam āpadyate | tatra pūrvānurāgaḥ- yat prema saṅgamāt pūrvaṃ darśana-śravaṇādibhiḥ | 174 pūrvānurāgaḥ sa jñeyaḥ śravaṇaṃ tad-guṇa-śrutiḥ,अत्रायम् अर्थः-नायिका-नायकयोः प्राग्-असङ्गतयोः सङ्गत-वियुक्तयोर् वा (परस्परम् अनुरक्तयोः) स्वोचित-विभावैर् अनुभाविश् चोपजायमानः परस्परानुरागोऽ न्यतरानुरागो वा स्वाभिलषितालिङ्गनादीनाम् अनवाप्तौ सत्याम् उत्पद्यमानैर् व्यभिचारिभिर् अनुभावैश् च प्रकृष्यमाणो विप्रलम्भ-शृङ्गार इत्य् आख्यायते । स च पूर्वानुरागादि-भेदेन चातुर्विध्यम् आपद्यते । तत्र पूर्वानुरागः- यत् प्रेम सङ्गमात् पूर्वं दर्शन-श्रवणादिभिः । १७४ पूर्वानुरागः स ज्ञेयः श्रवणं तद्-गुण-श्रुतिः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.367,"śravaṇena pūrvānurāgo, yathā- sādhu tvayā tarkitam etad eva svenānalaṃ yat kila saṃśrayiṣye | vināmunā svātmani tu prahartuṃ mṛṣā-giraṃ tvāṃ nṛpatau na kuryām","श्रवणेन पूर्वानुरागो, यथा- साधु त्वया तर्कितम् एतद् एव स्वेनानलं यत् किल संश्रयिष्ये । विनामुना स्वात्मनि तु प्रहर्तुं मृषा-गिरं त्वां नृपतौ न कुर्याम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.368,"(naiṣadhīye 3.77) atra haṃsa-mukhān nala-guṇa-śravaṇena damayantyāḥ pūrvānurāgaḥ | pratyakṣa-citra-svapnādau darśanaṃ darśanaṃ matam ||367|| 175 pratyakṣa-darśanād, yathā- taṃ vīkṣya sarvāvayavānavadyaṃ nyavartanānyopagamāt kumārī | na hi praphullaṃ sahakāram etya vṛkṣāntaraṃ kāṅkṣati ṣaṭ-padālī","(नैषधीये ३.७७) अत्र हंस-मुखान् नल-गुण-श्रवणेन दमयन्त्याः पूर्वानुरागः । प्रत्यक्ष-चि��्र-स्वप्नादौ दर्शनं दर्शनं मतम् ॥३६७॥ १७५ प्रत्यक्ष-दर्शनाद्, यथा- तं वीक्ष्य सर्वावयवानवद्यं न्यवर्तनान्योपगमात् कुमारी । न हि प्रफुल्लं सहकारम् एत्य वृक्षान्तरं काङ्क्षति षट्-पदाली"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.369,"(ra.vaṃ. 6.69) citra-darśanena, yathā- līlāvadhūta-kamalā kalayantī pakṣapātam adhikaṃ naḥ | mānasam upaiti keyaṃ citra-gatā rājahaṃsīva","(र.वं. ६.६९) चित्र-दर्शनेन, यथा- लीलावधूत-कमला कलयन्ती पक्षपातम् अधिकं नः । मानसम् उपैति केयं चित्र-गता राजहंसीव"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.370,"(ratnāvalī 2.8) atra citragata-ratnāvalī-darśanād vatsa-rājasya pūrvānurāgaḥ | svapna-darśanena, yathā- svapne dṛṣṭākārā tam api samādāya gatavatī bhavatī | anyam upāyaṃ na labhe prasīda rambhoru dāsāya","(रत्नावली २.८) अत्र चित्रगत-रत्नावली-दर्शनाद् वत्स-राजस्य पूर्वानुरागः । स्वप्न-दर्शनेन, यथा- स्वप्ने दृष्टाकारा तम् अपि समादाय गतवती भवती । अन्यम् उपायं न लभे प्रसीद रम्भोरु दासाय"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.371,atra kām api svapne dṛṣṭavataḥ kasyacin nāyakasya pūrvānurāgaḥ | yataḥ pūrvānurāgo' yaṃ saṅkalpātmā pravartate | so' yaṃ pūrvānurāgākhyo vipralambha itīritaḥ,अत्र काम् अपि स्वप्ने दृष्टवतः कस्यचिन् नायकस्य पूर्वानुरागः । यतः पूर्वानुरागोऽ यं सङ्कल्पात्मा प्रवर्तते । सोऽ यं पूर्वानुरागाख्यो विप्रलम्भ इतीरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.372,176 pāratantryād ayaṃ dvedhā daiva-mānuṣa-kalpanāt | tatra sañcāriṇo glāniḥ śaṅkāsūye śramo bhayam,१७६ पारतन्त्र्याद् अयं द्वेधा दैव-मानुष-कल्पनात् । तत्र सञ्चारिणो ग्लानिः शङ्कासूये श्रमो भयम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.373,177 nirvedautsukya-dainyāni cintā-nidre prabodhatā | viṣādo jaḍatonmādo moho maraṇam eva ca,१७७ निर्वेदौत्सुक्य-दैन्यानि चिन्ता-निद्रे प्रबोधता । विषादो जडतोन्मादो मोहो मरणम् एव च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.374,"178 tatra daiva-pāratantryeṇa, yathā- śailātmajāpi pitur ucchiraso' bhilāṣaṃ vyarthaṃ samarthya lalitaṃ vapur ātmanaś ca | sakhyoḥ samakṣam iti cādhika-jāta-lajjā śūnyā jagāma bhavanābhimukhī kathaṃcit","१७८ तत्र दैव-पारतन्त्र्येण, यथा- शैलात्मजापि पितुर् उच्छिरसोऽ भिलाषं व्यर्थं समर्थ्य ललितं वपुर् आत्मनश् च । सख्योः समक्षम् इति चाधिक-जात-लज्जा शून्या जगाम भवनाभिमुखी कथंचित्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.375,"(ku.saṃ. 3.75) atra janakādy-ānukūlye' pi daiva-pāratantryeṇa pārvatyāḥ pūrvānurāgaḥ | mānuṣa-pāratantryeṇa, yathā- dullaho pio me tasmiṃ bhava hiaa ṇirāsaṃ ammo apaṃgo me paripphurai kiṃ bi vāmo | eso so cira-diṭṭho kahaṃ uṇa dakkhidabbo ṇāha maṃ parāhīṇaṃ tui parigaṇaa satiṇhaṃ","(कु.सं. ३.७५) अत्र जनकाद्य्-आनुकूल्येऽ पि दैव-पारतन्त्र्येण पार्वत्याः पूर्वानुरागः । मानुष-पारतन्त्र्येण, यथा- दुल्लहो पिओ मे तस्मिं भव हिअअ णिरासं अम्मो अपंगो मे परिप्फुरै किं बि वामो । एसो सो चिर-दिट्ठो कहं उण दक्खिदब्बो णाह मं पराहीणं तुइ परिगणअ सतिण्हं"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.376,(mā.a.mi. 2.4) [durlabhaḥ priyo me tasmin bhava hṛdaya-nirāsaṃ amho apāṅgo me parisphurati kim api vāmaḥ | eṣa sa cira-dṛṣṭaḥ katha�� punar draṣṭavyaḥ nātha māṃ parādhīnāṃ tvayi parigaṇaya satṛṣṇām ||] atra (catuṣpada-vastuke gīte) devayānī-pāratantryeṇa śarmiṣṭhāyāḥ yayāti-viṣayaḥ pūrvānurāgaḥ | etasminn abhilāṣādi maraṇāntam anekadhā | tat-tat-sañcāri-bhāvānām utkaṭatvād daśā bhavet,(मा.अ.मि. २.४) [दुर्लभः प्रियो मे तस्मिन् भव हृदय-निरासं अम्हो अपाङ्गो मे परिस्फुरति किम् अपि वामः । एष स चिर-दृष्टः कथं पुनर् द्रष्टव्यः नाथ मां पराधीनां त्वयि परिगणय सतृष्णाम् ॥] अत्र (चतुष्पद-वस्तुके गीते) देवयानी-पारतन्त्र्येण शर्मिष्ठायाः ययाति-विषयः पूर्वानुरागः । एतस्मिन्न् अभिलाषादि मरणान्तम् अनेकधा । तत्-तत्-सञ्चारि-भावानाम् उत्कटत्वाद् दशा भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.377,179 tathāpi prāktanair asyā daśāvasthāḥ samāsataḥ | proktās tad-anurodhena tāsāṃ lakṣaṇam ucyate,१७९ तथापि प्राक्तनैर् अस्या दशावस्थाः समासतः । प्रोक्तास् तद्-अनुरोधेन तासां लक्षणम् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.378,180 abhilāṣaś cintānusmṛti-guṇa-saṅkīrtanodvegāḥ | savilāpā unmāda-vyādhī jaḍatā mṛtiś ca tāḥ kramaśaḥ,१८० अभिलाषश् चिन्तानुस्मृति-गुण-सङ्कीर्तनोद्वेगाः । सविलापा उन्माद-व्याधी जडता मृतिश् च ताः क्रमशः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.379,181 tatra abhilāṣaḥ- saṅgamopāya-racita-prārabdha-vyavasāyataḥ | saṅkalpecchā-samudbhūtir abhilāṣo' tra vikriyāḥ,१८१ तत्र अभिलाषः- सङ्गमोपाय-रचित-प्रारब्ध-व्यवसायतः । सङ्कल्पेच्छा-समुद्भूतिर् अभिलाषोऽ त्र विक्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.380,182 praveśa-nirgamau tūṣṇīṃ tad-dṛṣṭi-patha-gāminau | rāga-prakāśana-parāś ceṣṭāḥ svātma-prasādhanam | 183 vyājoktayaś ca vijane sthitir ity evam ādayaḥ,१८२ प्रवेश-निर्गमौ तूष्णीं तद्-दृष्टि-पथ-गामिनौ । राग-प्रकाशन-पराश् चेष्टाः स्वात्म-प्रसाधनम् । १८३ व्याजोक्तयश् च विजने स्थितिर् इत्य् एवम् आदयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.381,yathā- alolaiś ca śvāsa-pravidalita-lajjā-parimalaiḥ pramodād udvelaiś cakita-hariṇī-vīkṣaṇa-sakhaiḥ | amandair autsukyāt praṇaya-laharī-marma-piśunair apāṅgaiḥ siṃha-kṣmā-ramaṇam abalā vīkṣitavatī,यथा- अलोलैश् च श्वास-प्रविदलित-लज्जा-परिमलैः प्रमोदाद् उद्वेलैश् चकित-हरिणी-वीक्षण-सखैः । अमन्दैर् औत्सुक्यात् प्रणय-लहरी-मर्म-पिशुनैर् अपाङ्गैः सिंह-क्ष्मा-रमणम् अबला वीक्षितवती
+Rasarnavasudhakara,srs_2.382,atra rāga-prakāśana-parair dṛṣṭi-viśeṣair nāyake kasyāścid abhilāṣo vyajyate | atha cintā- kenopāyena saṃsiddhiḥ kadā tasya samāgamaḥ | 184 dūtī-mukhena kiṃ vācyam ity ādy ūhas tu cintanam,अत्र राग-प्रकाशन-परैर् दृष्टि-विशेषैर् नायके कस्याश्चिद् अभिलाषो व्यज्यते । अथ चिन्ता- केनोपायेन संसिद्धिः कदा तस्य समागमः । १८४ दूती-मुखेन किं वाच्यम् इत्य् आद्य् ऊहस् तु चिन्तनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.383,atra nīvyādi-saṃsparśaḥ śayyāyāṃ parivartanam | 185 sa-bāṣpākekarā dṛṣṭir mudrikādi-vivartanam | nirlakṣya-vīkṣaṇaṃ caivam ādyā vikṛtayo matāḥ,अत्र नीव्यादि-संस्पर्शः शय्यायां परिवर्तनम् । १८५ स-बाष्पाकेकरा दृष्टिर् मुद्रिकादि-विवर्तनम् । निर्लक्ष्य-वीक्षणं चैवम् आद्या विकृतयो मताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.384,186 yathā- udyānaṃ kim upāgatāsmi sukṛtī devo na kiṃ darśitaḥ śrī-siṃhaḥ sva-sakhī-mukhena sa kathaṃ neyaḥ sa kiṃ vakṣyati | siddhyet tena kadā samāgama iti dhyānena savyākulā śayyāyāṃ parivartane śvasiti ca kṣiptvā kapolaṃ kare,१८६ यथा- उद्यानं किम् उपागतास्मि सुकृती देवो न किं दर्शितः श्री-सिंहः स्व-सखी-मुखेन स कथं नेयः स किं वक्ष्यति । सिद्ध्येत् तेन कदा समागम इति ध्यानेन सव्याकुला शय्यायां परिवर्तने श्वसिति च क्षिप्त्वा कपोलं करे
+Rasarnavasudhakara,srs_2.385,atha anusmṛtiḥ- arthānām anubhūtānāṃ deśa-kālānuvartinām | sāntatyena parāmarśo mānasaḥ syād anusmṛtiḥ,अथ अनुस्मृतिः- अर्थानाम् अनुभूतानां देश-कालानुवर्तिनाम् । सान्तत्येन परामर्शो मानसः स्याद् अनुस्मृतिः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.386,187 tatrānubhāvā niḥśvāso dhyāṇaṃ kṛtya-vihastatā | śayyāsanādi-vidveṣa ity ādyāḥ smara-kalpitāḥ,१८७ तत्रानुभावा निःश्वासो ध्याणं कृत्य-विहस्तता । शय्यासनादि-विद्वेष इत्य् आद्याः स्मर-कल्पिताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.387,188 yathā- ārāme ratirāja-pūjana-vidhāvāsanna-sañcāriṇo vyāpārānanapota-siṃha-nṛpate rāgānusandhāyakān | smāraṃ smāram amuṃ kṣaṇaṃ śaśimukhī śvāsair vivarṇādharā nānyat kāṅkṣati karma kartum ucitaṃ nāste na śete kvacit,१८८ यथा- आरामे रतिराज-पूजन-विधावासन्न-सञ्चारिणो व्यापाराननपोत-सिंह-नृपते रागानुसन्धायकान् । स्मारं स्मारम् अमुं क्षणं शशिमुखी श्वासैर् विवर्णाधरा नान्यत् काङ्क्षति कर्म कर्तुम् उचितं नास्ते न शेते क्वचित्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.388,atah guṇa-kīrtanam- saundaryādi-guṇa-ślāghā guṇa-kīrtanam atra tu | romāñco gadgadā vāṇī bhāva-manthara-vīkṣaṇam | 189 tat-saṅga-cintanaṃ sakhyā gaṇḍa-svedādayo' pi ca,अतह् गुण-कीर्तनम्- सौन्दर्यादि-गुण-श्लाघा गुण-कीर्तनम् अत्र तु । रोमाञ्चो गद्गदा वाणी भाव-मन्थर-वीक्षणम् । १८९ तत्-सङ्ग-चिन्तनं सख्या गण्ड-स्वेदादयोऽ पि च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.389,yathā- kiṃ kāmena kim indunā surabhiṇā kiṃ vā jayantena kiṃ mad-bhāgyaād anapota-siṃha-nṛpate rūpaṃ mayā vīkṣitam | anyās tat-paricaryayeva sudṛśo hanteti romāñcitā svidyad-gaṇḍa-talaṃ sagadgada-padaṃ sākhyāti sakhyāḥ puraḥ,यथा- किं कामेन किम् इन्दुना सुरभिणा किं वा जयन्तेन किं मद्-भाग्यआद् अनपोत-सिंह-नृपते रूपं मया वीक्षितम् । अन्यास् तत्-परिचर्ययेव सुदृशो हन्तेति रोमाञ्चिता स्विद्यद्-गण्ड-तलं सगद्गद-पदं साख्याति सख्याः पुरः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.390,atha udvegaḥ- manasaḥ kampa udvegaḥ kathitas tatra vikriyāḥ | 190 cintā santāpa-niḥśvāsau dveṣaḥ śayyāsanādiṣu | stambha-cintāśru-vaivarṇya-dīnatvādaya īritāḥ,अथ उद्वेगः- मनसः कम्प उद्वेगः कथितस् तत्र विक्रियाः । १९० चिन्ता सन्ताप-निःश्वासौ द्वेषः शय्यासनादिषु । स्तम्भ-चिन्ताश्रु-वैवर्ण्य-दीनत्वादय ईरिताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.391,191 yathā- sevāyā anapota-siṃha-nṛpater yāteṣu rājasv atho tat-strībhiś cirayat suteṣu vilasac-cetaḥ-samudbhrāntibhiḥ | niḥśvāsa-glapitādharaṃ paripatat-saṃruddha-bāṣpodayaṃ kāmaṃ snigdha-sakhī-jane viracitā dīnā dṛśor vṛttayaḥ,१९१ यथा- सेवाया अनपोत-सिंह-नृपतेर् यातेषु राजस्व् अथो तत्-स्त्रीभिश् चिरयत् सुतेषु विलसच्-चेतः-समुद्भ्रान्तिभिः । निःश्वास-ग्लपिताधरं परिपतत्-संरुद्ध-बाष्पोदयं कामं स्निग्ध-सखी-जने विरचिता दीना दृशोर् वृत्तयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.392,atha vilāpaḥ- iha me dṛk-pathaṃ prāpad ihātiṣṭhad ihāsta ca | ihālapad ihāvātsīd ihaiva nyavṛtat tathā,अथ विलापः- इह मे दृक्-पथं प्रापद् इहातिष्ठद् इहास्त च । इहालपद् इहावात्सीद् इहैव न्यवृतत् तथा
+Rasarnavasudhakara,srs_2.393,192 ity ādi-vākya-vinyāso vilāpa iti kīrtitaḥ | tatra ceṣṭās tu kutrāpi gamanaṃ kvacid īkṣaṇam | 193 kvacit kvacid avasthānaṃ kvacic ca bhramaṇādayaḥ,१९२ इत्य् आदि-वाक्य-विन्यासो विलाप इति कीर्तितः । तत्र चेष्टास् तु कुत्रापि गमनं क्वचिद् ईक्षणम् । १९३ क्वचित् क्वचिद् अवस्थानं क्वचिच् च भ्रमणादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.394,yathā- atrābhūd anapota-siṃha-nṛpatis tatrāham asmin latā- kuñje sādaram īkṣitāham iha mam ānandayan sa smitaiḥ | ity ālāpavatī vilokitam api vyālokate sambhramād yātaṃ yāti ca satvarā taru-talaṃ līlāta ekākinī,यथा- अत्राभूद् अनपोत-सिंह-नृपतिस् तत्राहम् अस्मिन् लता- कुञ्जे सादरम् ईक्षिताहम् इह मम् आनन्दयन् स स्मितैः । इत्य् आलापवती विलोकितम् अपि व्यालोकते सम्भ्रमाद् यातं याति च सत्वरा तरु-तलं लीलात एकाकिनी
+Rasarnavasudhakara,srs_2.395,atha unmādaḥ- sarvāvasthāsu sarvatra tan-manaskatayā sadā | 194 atasmiṃs tad iti bhrāntir unmādo virahodbhavaḥ,अथ उन्मादः- सर्वावस्थासु सर्वत्र तन्-मनस्कतया सदा । १९४ अतस्मिंस् तद् इति भ्रान्तिर् उन्मादो विरहोद्भवः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.396,tatra ceṣṭās tu vijñeyā dveṣaḥ sveṣṭe' pi vastuni | 195 dīrghaṃ muhuś ca niḥśvāso nirnimeṣatayā sthitiḥ | nirnimitta-smita-dhyāna-gāna-maunādayo' pi ca,तत्र चेष्टास् तु विज्ञेया द्वेषः स्वेष्टेऽ पि वस्तुनि । १९५ दीर्घं मुहुश् च निःश्वासो निर्निमेषतया स्थितिः । निर्निमित्त-स्मित-ध्यान-गान-मौनादयोऽ पि च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.397,196 autsukyād anapota-siṃha-nṛpater ākāram ālikhya sā nirvarṇyāyam asau mama priya iti premābhiyoga-bhramāt | āśūtthāya tato' pasṛtya tarasā kiṃcid vivṛttānanā sāsūyaṃ sadara-smitaṃ sa-cakitaṃ sākāṅkṣam ālokate,१९६ औत्सुक्याद् अनपोत-सिंह-नृपतेर् आकारम् आलिख्य सा निर्वर्ण्यायम् असौ मम प्रिय इति प्रेमाभियोग-भ्रमात् । आशूत्थाय ततोऽ पसृत्य तरसा किंचिद् विवृत्तानना सासूयं सदर-स्मितं स-चकितं साकाङ्क्षम् आलोकते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.398,atha vyādhiḥ- abhīṣṭa-saṅgamābhāvād vyādhiḥ santāpa-lakṣaṇaḥ | atra santāpa-niḥśvāsau śīta-vastu-niṣevaṇam,अथ व्याधिः- अभीष्ट-सङ्गमाभावाद् व्याधिः सन्ताप-लक्षणः । अत्र सन्ताप-निःश्वासौ शीत-वस्तु-निषेवणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.399,197 jīvitopekṣaṇaṃ moho mumūrṣā dhṛti-varjanam | yatra kvacic ca patanaṃ srastākṣatvādayo' pi ca,१९७ जीवितोपेक्षणं मोहो मुमूर्षा धृति-वर्जनम् । यत्र क्वचिच् च पतनं स्रस्ताक्षत्वादयोऽ पि च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.400,198 yathā- saṅgatyām anapota-siṃha-nṛpater āsakta-ceto-gataiḥ kandarpānala-dīpitāni sutanor aṅgāni paryākulāḥ | vyālimpan hima-bālukā-paricitaiḥ śrī-gandha-sāra-dravaiḥ sakhyaḥ pāṇi-talāni patra-marutā nirvāpayantyo muhuḥ,१९८ यथा- सङ्गत्याम् अनपोत-सिंह-नृपतेर् आसक्त-चेतो-गतैः कन्दर्पानल-दीपितानि सुतनोर् अङ्गानि पर्याकुलाः । व्यालिम्पन् हिम-बालुका-परिचितैः श्री-गन्ध-सार-द्रवैः सख्यः पाणि-तलानि पत्र-मरुता निर्वापयन्त्यो मुहुः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.401,atha jaḍatā- idam iṣṭam aniṣṭaṃ tad iti vetti na kiñcana | nottaraṃ bhāṣate praśne nekṣate na śṛṇoti ca,अथ जडता- इदम् इष्टम् अनिष्टं तद् इति वेत्ति न किञ्चन । नोत्तरं भाषते प्रश्ने नेक्षते न शृणोति च
+Rasarnavasudhakara,srs_2.402,199 yatra dhyāyati niḥsaṃjñaṃ jaḍatā sā prakīrtitā | atra sparśānabhijñatvaṃ vaivarṇyaṃ śithilāṅgatā | 200 akāṇḍa-huṅkṛtiḥ stambho niḥśvāsa-kṛśatādayaḥ,१९९ यत्र ध्यायति निःसंज्ञं जडता सा प्रकीर्तिता । अत्र स्पर्शानभिज्ञत्वं वैवर्ण्यं शिथिलाङ्गता । २०० अकाण्ड-हुङ्कृतिः स्तम्भो निःश्वास-कृशतादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.403,yathā- saṅkalpair anapota-siṃha-nṛpatau saṃrūḍha-mūlāṅkurair ākrāntā tanutāṃ gatā smara-śaraiḥ śāteva śātodarī | asman-mūlam idaṃ tanutvam iti kiṃ lajjālase locane prāpte pakṣma-puṭāvṛtiṃ ratipates tat-ketanaṃ jṛmbhatām,यथा- सङ्कल्पैर् अनपोत-सिंह-नृपतौ संरूढ-मूलाङ्कुरैर् आक्रान्ता तनुतां गता स्मर-शरैः शातेव शातोदरी । अस्मन्-मूलम् इदं तनुत्वम् इति किं लज्जालसे लोचने प्राप्ते पक्ष्म-पुटावृतिं रतिपतेस् तत्-केतनं जृम्भताम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.404,atha maraṇaṃ- tais taiḥ kṛtaiḥ pratīkārair yadi na syāt samāgamaḥ | 201 tataḥ syān maraṇodyogah kāmāgnes tatra vikriyāḥ,अथ मरणं- तैस् तैः कृतैः प्रतीकारैर् यदि न स्यात् समागमः । २०१ ततः स्यान् मरणोद्योगह् कामाग्नेस् तत्र विक्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.405,līlā-śuka-cakorādi-nyāsaḥ snigdha-sakhī-kare | 202 kala-kaṇṭha-kalālāpa-śrutir mandānilādaraḥ | jyotsnā-praveśa-mākanda-mañjarī-vīkṣaṇādayaḥ,लीला-शुक-चकोरादि-न्यासः स्निग्ध-सखी-करे । २०२ कल-कण्ठ-कलालाप-श्रुतिर् मन्दानिलादरः । ज्योत्स्ना-प्रवेश-माकन्द-मञ्जरी-वीक्षणादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.406,203 yathā- tanvī darśana-saṃjñayaiva laitkām āpṛcchya saṃvardhitāṃ nyāsīkṛtya ca śārikāṃ parijane snigdhe samaṃ vīṇayā | jyotsnām āviśatī viśārada-sakhī-vargeṇa karṇāntike siktena hy anapota-siṃha-nṛpater nāmnā punar jīvitā,२०३ यथा- तन्वी दर्शन-संज्ञयैव लैत्काम् आपृच्छ्य संवर्धितां न्यासीकृत्य च शारिकां परिजने स्निग्धे समं वीणया । ज्योत्स्नाम् आविशती विशारद-सखी-वर्गेण कर्णान्तिके सिक्तेन ह्य् अनपोत-सिंह-नृपतेर् नाम्ना पुनर् जीविता
+Rasarnavasudhakara,srs_2.407,atra kecid abhilāṣāt pūrvam icchotkaṇṭhā-lakṣaṇam avasthā-dvayam aṅgīkṛtya dvādaśāvasthā iti varṇayanti | tatrecchā punar abhilāṣān na bhidyate | tat-prāpti-tvarālakṣaṇā utkaṇṭhā tu cintanān nātiricyate ity udāsitam | atha māna-vipralambhaḥ- muhuḥ-kṛto meti neti pratiṣedhārtha-vīpsayā | īpsitāliṅganādīnāṃ nirodho māna ucyate,अत्र केचिद् अभिलाषात् पूर्वम् इच्छोत्कण्ठा-लक्ष���म् अवस्था-द्वयम् अङ्गीकृत्य द्वादशावस्था इति वर्णयन्ति । तत्रेच्छा पुनर् अभिलाषान् न भिद्यते । तत्-प्राप्ति-त्वरालक्षणा उत्कण्ठा तु चिन्तनान् नातिरिच्यते इत्य् उदासितम् । अथ मान-विप्रलम्भः- मुहुः-कृतो मेति नेति प्रतिषेधार्थ-वीप्सया । ईप्सितालिङ्गनादीनां निरोधो मान उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.408,204 so' yaṃ sahetu-nirhetu-bhedād dvedhātra hetujaḥ | īrṣyayā sambhaved īrṣyā tv anyāsaṅgini vallabhe,२०४ सोऽ यं सहेतु-निर्हेतु-भेदाद् द्वेधात्र हेतुजः । ईर्ष्यया सम्भवेद् ईर्ष्या त्व् अन्यासङ्गिनि वल्लभे
+Rasarnavasudhakara,srs_2.409,205 asahiṣṇutvam eva syād dṛṣṭer anumiteḥ śruteḥ | īrṣyā-māne tu nirvedāvahittha-glāni-dīnatāḥ | 206 cintā-cāpalya-jaḍatā-mohādyā vyabhicāriṇaḥ,२०५ असहिष्णुत्वम् एव स्याद् दृष्टेर् अनुमितेः श्रुतेः । ईर्ष्या-माने तु निर्वेदावहित्थ-ग्लानि-दीनताः । २०६ चिन्ता-चापल्य-जडता-मोहाद्या व्यभिचारिणः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.410,"tatra darśanerṣyā-māno, yathā- paccakkha-maṃtu-kāraa ja{i} cumbasi maha ime hada-kapole | tā majjha pia-sahīe bisesao kīsa biṇṇao","तत्र दर्शनेर्ष्या-मानो, यथा- पच्चक्ख-मंतु-कारअ ज{इ} चुम्बसि मह इमे हद-कपोले । ता मज्झ पिअ-सहीए बिसेसओ कीस बिण्णओ"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.411,[pratyakṣa-mantu-kāraka yadi cumbasi mamaimau hata-kapolau | tato mama priya-sakhyā viśeṣakaḥ kasmād vijñātaḥ ||] atra nāyikā-kapola-cumbana-vyājena tat-pratibimbitāṃ sakhīṃ cumbati nāyake tad-īrṣyayā janito nāyikā-mānaḥ pratyakṣa-mantukārakety anayā sambuddhyā vyajyate | bhogāṅka-gotra-skhalanotsvapnair anumitis tridhā,[प्रत्यक्ष-मन्तु-कारक यदि चुम्बसि ममैमौ हत-कपोलौ । ततो मम प्रिय-सख्या विशेषकः कस्माद् विज्ञातः ॥] अत्र नायिका-कपोल-चुम्बन-व्याजेन तत्-प्रतिबिम्बितां सखीं चुम्बति नायके तद्-ईर्ष्यया जनितो नायिका-मानः प्रत्यक्ष-मन्तुकारकेत्य् अनया सम्बुद्ध्या व्यज्यते । भोगाङ्क-गोत्र-स्खलनोत्स्वप्नैर् अनुमितिस् त्रिधा
+Rasarnavasudhakara,srs_2.412,"207 bhogāṅkānumiti-janiterṣyamāno, yathā mamaiva- ko doṣo maṇi-mālikā yadi bhavet kaṇṭhe na kiṃ śaṅkaro dhatte bhūṣaṇam ardha-candram amalaṃ candre na kiṃ kālimā | tat sādhv eva kṛtaṃ kṛtaṃ bhaṇitibhir naivāparāddhaṃ tvayā bhāgyaṃ draṣṭum anīśayaiva bhavataḥ kāntāparāddhaṃ mayā","२०७ भोगाङ्कानुमिति-जनितेर्ष्यमानो, यथा ममैव- को दोषो मणि-मालिका यदि भवेत् कण्ठे न किं शङ्करो धत्ते भूषणम् अर्ध-चन्द्रम् अमलं चन्द्रे न किं कालिमा । तत् साध्व् एव कृतं कृतं भणितिभिर् नैवापराद्धं त्वया भाग्यं द्रष्टुम् अनीशयैव भवतः कान्तापराद्धं मया"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.413,[*15] [*15] this verse appeared previously in 1.125. atra maṇi-mālikādi-lakṣaṇa-madana-mudrānumiti-priyāparādha-janiterṣyā-sambhūto mānaḥ tat sādhv eva kṛtam ity ādibhir viparīta-lakṣaṇoktibhir vyajyate | gotra-skhalanena yathā mamaiva- nāma-vyatikrama-nimitta-ruṣāruṇena netrāñcalena mayi tāḍanam ācarantyāḥ | mā mā spṛśeti paruṣākṣara-vāda-ramyaṃ manye tad eva mukha-paṅkajam āyatākṣyāḥ,[*१५] [*१५] थिस् वेर्से अप्पेअरेद् प्रेविओउस्ल्य् इन् ��.१२५. अत्र मणि-मालिकादि-लक्षण-मदन-मुद्रानुमिति-प्रियापराध-जनितेर्ष्या-सम्भूतो मानः तत् साध्व् एव कृतम् इत्य् आदिभिर् विपरीत-लक्षणोक्तिभिर् व्यज्यते । गोत्र-स्खलनेन यथा ममैव- नाम-व्यतिक्रम-निमित्त-रुषारुणेन नेत्राञ्चलेन मयि ताडनम् आचरन्त्याः । मा मा स्पृशेति परुषाक्षर-वाद-रम्यं मन्ये तद् एव मुख-पङ्कजम् आयताक्ष्याः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.414,"utsvapnerṣyayā, yathā- svapna-kīrtita-vipakṣam aṅganāḥ pratyabhitsur avadantya eva tam | pracchadānta-galitāśru-bindubhiḥ krodha-bhinna-valayair vivartanaiḥ","उत्स्वप्नेर्ष्यया, यथा- स्वप्न-कीर्तित-विपक्षम् अङ्गनाः प्रत्यभित्सुर् अवदन्त्य एव तम् । प्रच्छदान्त-गलिताश्रु-बिन्दुभिः क्रोध-भिन्न-वलयैर् विवर्तनैः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.415,(ra.vaṃ. 19.22) śrutiḥ priyāparādhasya śrutir āpta-sakhī-mukhāt,(र.वं. १९.२२) श्रुतिः प्रियापराधस्य श्रुतिर् आप्त-सखी-मुखात्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.416,"208ab śruti-janiterṣyayā māno, yathā- aṅguly-agra-nakhena bāṣya-salilaṃ vikṣipya vikṣipya kiṃ tūṣṇīṃ rodiṣi kopane bahutaraṃ phūtkṛtya rodiṣyasi | yasyāste piśunopadeśa-vacanair māne' tibhūmiṃ gate nirviṇṇo' nunayaṃ prati priyatamo madhyasthatām eṣyati","२०८अब् श्रुति-जनितेर्ष्यया मानो, यथा- अङ्गुल्य्-अग्र-नखेन बाष्य-सलिलं विक्षिप्य विक्षिप्य किं तूष्णीं रोदिषि कोपने बहुतरं फूत्कृत्य रोदिष्यसि । यस्यास्ते पिशुनोपदेश-वचनैर् मानेऽ तिभूमिं गते निर्विण्णोऽ नुनयं प्रति प्रियतमो मध्यस्थताम् एष्यति"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.417,(amaru. 5) atra piśuna-sakhī-janopadeśa-janito māno bāṣpādibhir vyajyate | kāraṇābhāsa-sambhūto nirhetuḥ syād dvayor api | 208avahitthādayas tatra vijñeyā vyabhicāriṇaḥ,(अमरु. ५) अत्र पिशुन-सखी-जनोपदेश-जनितो मानो बाष्पादिभिर् व्यज्यते । कारणाभास-सम्भूतो निर्हेतुः स्याद् द्वयोर् अपि । २०८अवहित्थादयस् तत्र विज्ञेया व्यभिचारिणः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.418,"tatra puruṣasya, yathā- likhann āste bhūmiṃ bahir avanataḥ prāṇa-dayito nirāhārāḥ sakhyaḥ satata-ruditocchūṇa-nayanāḥ | parityaktaṃ sarvaṃ hasita-paṭhitaṃ pañjara-śukais tavāvasthā ceyaṃ visṛja kaṭhine mānam adhunā","तत्र पुरुषस्य, यथा- लिखन्न् आस्ते भूमिं बहिर् अवनतः प्राण-दयितो निराहाराः सख्यः सतत-रुदितोच्छूण-नयनाः । परित्यक्तं सर्वं हसित-पठितं पञ्जर-शुकैस् तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानम् अधुना"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.419,(amaru. 7) yathā vā- alia-pasuttaa viṇimīliaccha dehi suhaa majjha oāsaṃ | gaṇḍa-paricuṃbaṇāpulaiaṅga ṇa puṇo cirāissaṃ,(अमरु. ७) यथा वा- अलिअ-पसुत्तअ विणिमीलिअच्छ देहि सुहअ मज्झ ओआसं । गण्ड-परिचुंबणापुलैअङ्ग ण पुणो चिराइस्सं
+Rasarnavasudhakara,srs_2.420,"(gā.sa. 1.20) (alīka-prasupta vinimīlitākṣa dehi subhaga mamāvakāśam | gaṇḍa-paricumbanā-pulakitāṅga na punaś cirayiṣyāmi ||) atrālīka-svāpākṣi-nimīlanādi-sūcita-puruṣa-māna-kāraṇasya prasādhana-gṛha-vyāpāra-nimittaṃ vilambanasyābhāsatvam | striyā, yathā- muñca kopam animitta-locane sandhyayā praṇamito' smi nānyathā | kiṃ na vetsi sahadharma-cāriṇaṃ cakravāka-sama-vṛttim ātmanaḥ","(गा.स. १.२०) (अलीक-प्रसुप्त विनिमीलिताक्ष देहि सुभग ममावकाशम् । गण्ड-परिचुम्बना-पुलकिताङ्ग न पुनश् चिरयिष्यामि ॥) अत्रालीक-स्वापाक्षि-निमीलनादि-सूचित-पुरुष-मान-कारणस्य प्रसाधन-गृह-व्यापार-निमित्तं विलम्बनस्याभासत्वम् । स्त्रिया, यथा- मुञ्च कोपम् अनिमित्त-लोचने सन्ध्यया प्रणमितोऽ स्मि नान्यथा । किं न वेत्सि सहधर्म-चारिणं चक्रवाक-सम-वृत्तिम् आत्मनः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.421,(ku.saṃ. 8.57) atra pārvatī-māna-kāraṇasya parameśvara-kṛta-sandhyā-praṇāmasyābhāsatvam | nanu aliapasuttety atra gaṇḍa-paricumbanasya niṣedho nāsti | evaṃ muñca kopam ity atra ca niṣedho na śrūyate | tat katham asya nirhetukasya (meti vā neti vā niṣedhābhāve' pi) mānatvam iti cet | meti neti vācika-niṣedhasya upalaksaṇatvāt (aliapasutteti) pūrvasminn udāharaṇe apratikriyayā cumbanānaṅgīkāra-lakṣaṇo niṣedho vidyata eva | aparatra (muñca kopam ity atra) punar anuttara-dānādinā anaṅgīkāra-lakṣaṇo niṣedho vaktavya eva | nanu nirhetukasya mānasya bhāva-kauṭilya-rūpa-mānasya ca ko bheda iti ced ucyate | nirhetuka-māne tu kopa-vyājena cumbanādi-vilambanāt prema-parīkṣaṇaṃ phalam | bhāva-kauṭilya-māne tu cumbanādy-avilambaḥ phalam iti spaṣṭa eva tayor bhedaḥ | nirhetukaḥ svayaṃ śāmyet svayaṃ grāhasmitādibhiḥ,(कु.सं. ८.५७) अत्र पार्वती-मान-कारणस्य परमेश्वर-कृत-सन्ध्या-प्रणामस्याभासत्वम् । ननु अलिअपसुत्तेत्य् अत्र गण्ड-परिचुम्बनस्य निषेधो नास्ति । एवं मुञ्च कोपम् इत्य् अत्र च निषेधो न श्रूयते । तत् कथम् अस्य निर्हेतुकस्य (मेति वा नेति वा निषेधाभावेऽ पि) मानत्वम् इति चेत् । मेति नेति वाचिक-निषेधस्य उपलक्सणत्वात् (अलिअपसुत्तेति) पूर्वस्मिन्न् उदाहरणे अप्रतिक्रियया चुम्बनानङ्गीकार-लक्षणो निषेधो विद्यत एव । अपरत्र (मुञ्च कोपम् इत्य् अत्र) पुनर् अनुत्तर-दानादिना अनङ्गीकार-लक्षणो निषेधो वक्तव्य एव । ननु निर्हेतुकस्य मानस्य भाव-कौटिल्य-रूप-मानस्य च को भेद इति चेद् उच्यते । निर्हेतुक-माने तु कोप-व्याजेन चुम्बनादि-विलम्बनात् प्रेम-परीक्षणं फलम् । भाव-कौटिल्य-माने तु चुम्बनाद्य्-अविलम्बः फलम् इति स्पष्ट एव तयोर् भेदः । निर्हेतुकः स्वयं शाम्येत् स्वयं ग्राहस्मितादिभिः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.422,209 yathā- idaṃ kim āryeṇa kṛtaṃ mamāṅge mugdhe kim etad racitaṃ tvayeti | tayoḥ kriyānteṣv anubhoga-cihnaiḥ smitottaro' bhūt kuhanāvirodhaḥ,२०९ यथा- इदं किम् आर्येण कृतं ममाङ्गे मुग्धे किम् एतद् रचितं त्वयेति । तयोः क्रियान्तेष्व् अनुभोग-चिह्नैः स्मितोत्तरोऽ भूत् कुहनाविरोधः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.423,atra lakṣmī-nārāyaṇayor anyonya-mānasya paraspara-kṛta-bhoga-cihna-lakṣaṇa-kāraṇābhāsa-janitasya smitottaratayā svayaṃ śāntir avagamyate | hetujas tu śamaṃ yāti yathāyogyaṃ prakalpitaiḥ | sāmnā bhedena dānena naty-upekṣā-rasāntaraiḥ | 210 tatra priyokti-kathanaṃ yat tu tat sāma gīyate,अत्र लक्ष्मी-नारायणयोर् अन्योन्य-मानस्य परस्पर-कृत-भोग-चिह्न-लक्षण-कारणाभास-जनितस्य स्मितोत्तरतया स्वयं शान्तिर् अवगम्यते । हेतुजस् तु शमं याति यथायोग्यं प्रकल्पितैः । साम्ना भेदेन दानेन नत्य्-उपेक्षा-रसान्तरैः । २१० तत्र प्रियोक्ति-कथनं यत् तु तत् साम गीयते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.424,tatra yathā mamaiva- ananya-sādhāraṇa eṣa dāsaḥ kim anyathā cetasi śaṅkayeti | priye vadaty ādṛtayā kayācin nājñāyi māno' pi sakhī-jano' pi,तत्र यथा ममैव- अनन्य-साधारण एष दासः किम् अन्यथा चेतसि शङ्कयेति । प्रिये वदत्य् आदृतया कयाचिन् नाज्ञायि मानोऽ पि सखी-जनोऽ पि
+Rasarnavasudhakara,srs_2.425,atra priya-sāmokti-janitā kasyāścid māna-śāntiḥ sakhī-jana-mānādy-ajñāna-sūcitair āliṅganādibhir vyajyate | sakhyādibhir upālambha-prayogo bheda ucyate,अत्र प्रिय-सामोक्ति-जनिता कस्याश्चिद् मान-शान्तिः सखी-जन-मानाद्य्-अज्ञान-सूचितैर् आलिङ्गनादिभिर् व्यज्यते । सख्यादिभिर् उपालम्भ-प्रयोगो भेद उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.426,211 yathā- vihāyaitan māna-vyasanam anayos tanvi kucayor vidheyas te preyān yadi vayam anullaṅghya-vacasaḥ | sakhībhyaḥ snigdhābhyo giram iti niśamyaiṇa-nayanā nivāpāmbho datte nayana-salilair māna-suhṛde,२११ यथा- विहायैतन् मान-व्यसनम् अनयोस् तन्वि कुचयोर् विधेयस् ते प्रेयान् यदि वयम् अनुल्लङ्घ्य-वचसः । सखीभ्यः स्निग्धाभ्यो गिरम् इति निशम्यैण-नयना निवापाम्भो दत्ते नयन-सलिलैर् मान-सुहृदे
+Rasarnavasudhakara,srs_2.427,vyājena bhūṣaṇādīnāṃ pradānaṃ dānam ucyate,व्याजेन भूषणादीनां प्रदानं दानम् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.428,212ab yathā- muhur upahasitām ivāli-nādair vitarasi naḥ kalikāṃ kim-artham enām | adhirajani gatena dhāmni tasyāḥ śaṭhaḥ kalir eva mahāṃs tvayādya dattaḥ,२१२अब् यथा- मुहुर् उपहसिताम् इवालि-नादैर् वितरसि नः कलिकां किम्-अर्थम् एनाम् । अधिरजनि गतेन धाम्नि तस्याः शठः कलिर् एव महांस् त्वयाद्य दत्तः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.429,(śi.va. 7.55) natiḥ pāda-praṇāmaḥ syāt,(शि.व. ७.५५) नतिः पाद-प्रणामः स्यात्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.430,"212c tayā, yathā- piśuna-vacana-roṣāt kiṃcid ākuñcita-bhrūḥ praṇamati nija-nāthe pāda-paryanta-pīṭham | yuvatir alam apāṅga-syandino bāṣpa-bindūn anayata kuca-yugme nirguṇāṃ hāra-vallīm","२१२च् तया, यथा- पिशुन-वचन-रोषात् किंचिद् आकुञ्चित-भ्रूः प्रणमति निज-नाथे पाद-पर्यन्त-पीठम् । युवतिर् अलम् अपाङ्ग-स्यन्दिनो बाष्प-बिन्दून् अनयत कुच-युग्मे निर्गुणां हार-वल्लीम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.431,tūṣṇīṃ sthitir upekṣaṇam,तूष्णीं स्थितिर् उपेक्षणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.432,212d yathā- caraṇoāsaṇisaṇṇassa tassa bharimo aṇālabantassa | pāaṅguṭṭhābeṭṭhia kesa-diḍhāaḍḍhaṇa-suhaṃ,२१२द् यथा- चरणोआसणिसण्णस्स तस्स भरिमो अणालबन्तस्स । पाअङ्गुट्ठाबेट्ठिअ केस-दिढाअड्ढण-सुहं
+Rasarnavasudhakara,srs_2.433,(gāthā 2.8) [caraṇāvakāśa-niṣaṇṇasya tasya smarāmo' nālapataḥ | pādāṅguṣṭhāveṣṭhita keśa-dṛḍhākarṣaṇa-sukham ||] atra śayyāyāṃ caraṇāvakāśa-sthiti-maunādibhir upekṣā | tayā janitā mānasya śāntiś caraṇāṅguṣṭha-veṣṭita-keśa-dṛḍhākarṣaṇena vyajyate | ākasmika-bhayādīnāṃ kalpanā syad rasāntaram | yādṛcchikaṃ buddhi-pūrvam iti dvedhā nigadyate | 213 anukūlena daivena kṛtaṃ yādṛcchikaṃ bhavet,(गाथा २.८) [चरणावकाश-निषण्णस्य तस्��� स्मरामोऽ नालपतः । पादाङ्गुष्ठावेष्ठित केश-दृढाकर्षण-सुखम् ॥] अत्र शय्यायां चरणावकाश-स्थिति-मौनादिभिर् उपेक्षा । तया जनिता मानस्य शान्तिश् चरणाङ्गुष्ठ-वेष्टित-केश-दृढाकर्षणेन व्यज्यते । आकस्मिक-भयादीनां कल्पना स्यद् रसान्तरम् । यादृच्छिकं बुद्धि-पूर्वम् इति द्वेधा निगद्यते । २१३ अनुकूलेन दैवेन कृतं यादृच्छिकं भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.434,"tena māna-śāntir, yathā- mānam asyā nirākartuṃ pādayor me patiṣyataḥ | upakārāya diṣṭyaitad udīṇaṃ ghana-garjitam","तेन मान-शान्तिर्, यथा- मानम् अस्या निराकर्तुं पादयोर् मे पतिष्यतः । उपकाराय दिष्ट्यैतद् उदीणं घन-गर्जितम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.435,(kā.ā. 2.290) atra māna-praṇodana-ghana-garjita-santrāsasya priya-prayatnair vinā daiva-vaśena sambhūtatvād yādṛcchikatvam | pratyutpanna-dhiyā puṃsā kalpitaṃ buddhi-pūrvakam,(का.आ. २.२९०) अत्र मान-प्रणोदन-घन-गर्जित-सन्त्रासस्य प्रिय-प्रयत्नैर् विना दैव-वशेन सम्भूतत्वाद् यादृच्छिकत्वम् । प्रत्युत्पन्न-धिया पुंसा कल्पितं बुद्धि-पूर्वकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.436,214 yathā- līlā-tāmarasāhato' nya-vanitā-niḥśaṅka-daṣṭādharaḥ kaścit kesara-dūṣitekṣaṇa iva vyāmīlya netre sthitaḥ | mugdhā kuḍmalitānanena dadatī vāyuṃ sthitā tasya sā bhrāntyā dhūrtatayātha sā natim ṛte tenāniśaṃ cumbitā,२१४ यथा- लीला-तामरसाहतोऽ न्य-वनिता-निःशङ्क-दष्टाधरः कश्चित् केसर-दूषितेक्षण इव व्यामील्य नेत्रे स्थितः । मुग्धा कुड्मलिताननेन ददती वायुं स्थिता तस्य सा भ्रान्त्या धूर्ततयाथ सा नतिम् ऋते तेनानिशं चुम्बिता
+Rasarnavasudhakara,srs_2.437,(amaru 72) atra mānāpanodanasya priya-trāsasya netra-vyāvṛtti-naṭana-lakṣaṇatayā nāyakasya pratyutpanna-matyā kalpitatvād buddhi-pūrvakatvam | atha pravāsaḥ- pūrva-saṅgatayor yūnor bhaved deśāntarādibhiḥ | caraṇa-vyavadhānaṃ yat sa pravāsa itīryate,(अमरु ७२) अत्र मानापनोदनस्य प्रिय-त्रासस्य नेत्र-व्यावृत्ति-नटन-लक्षणतया नायकस्य प्रत्युत्पन्न-मत्या कल्पितत्वाद् बुद्धि-पूर्वकत्वम् । अथ प्रवासः- पूर्व-सङ्गतयोर् यूनोर् भवेद् देशान्तरादिभिः । चरण-व्यवधानं यत् स प्रवास इतीर्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.438,215 taj-janyo vipralambho' pi pravāsatvena saṃmataḥ | harṣa-garva-mada-vrīḍā varjayitvā samīritāḥ,२१५ तज्-जन्यो विप्रलम्भोऽ पि प्रवासत्वेन संमतः । हर्ष-गर्व-मद-व्रीडा वर्जयित्वा समीरिताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.439,216 śṛṅgāra-yogyāḥ sarve' pi pravāsa-vyabhicāriṇaḥ | kāryataḥ sambhramāc chāpāt sa tridhā tatra kāryajaḥ,२१६ शृङ्गार-योग्याः सर्वेऽ पि प्रवास-व्यभिचारिणः । कार्यतः सम्भ्रमाच् छापात् स त्रिधा तत्र कार्यजः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.440,217 buddhi-pūrvatayā yūnoḥ saṃvidhāna-vyapekṣayā | vṛtto vartiṣyamāṇaś ca vartamāna iti tridhā,२१७ बुद्धि-पूर्वतया यूनोः संविधान-व्यपेक्षया । वृत्तो वर्तिष्यमाणश् च वर्तमान इति त्रिधा
+Rasarnavasudhakara,srs_2.441,"218 dharmārtha-saṅgrahāya buddhi-pūrvo vyāpāraḥ kāryam | tena vṛtto, yathā- kriyā-prabandhād ayam adhvarāṇām ajasram āhūta-sahasra-netraḥ | śacyāś ciraṃ pāṇḍu-kapola-lambān mandāra-śūnyān alakāṃś cakāra","२१८ धर्मार्थ-सङ्ग्रहाय बुद्धि-पूर्वो व्यापारः कार्यम् । तेन वृत्तो, यथा- क्रिया-प्रबन्धाद् अयम् अध्वराणाम् अजस्रम् आहूत-सहस्र-नेत्रः । शच्याश् चिरं पाण्डु-कपोल-लम्बान् मन्दार-शून्यान् अलकांश् चकार"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.442,"(ra.vaṃ. 6.23) atra purandarasya pūrvaṃ śacīm āmantrya paścād adhvara-pradeśa-gamanena tayoḥ saṃvidhān avyapekṣayā (kāryato) vipralambhasya bhūta-pūrvatvam | vartiṣyamāṇo, yathā- bhavatu viditaṃ chadmālāpair alaṃ priya gamyatāṃ tanur api na te doṣo' smākaṃ vidhis tu parāṅmukhaḥ | tava yathā tathābhūtaṃ prema prapannam imāṃ daśāṃ prakṛti-capale kā naḥ pīḍā gate hata-jīvite","(र.वं. ६.२३) अत्र पुरन्दरस्य पूर्वं शचीम् आमन्त्र्य पश्चाद् अध्वर-प्रदेश-गमनेन तयोः संविधान् अव्यपेक्षया (कार्यतो) विप्रलम्भस्य भूत-पूर्वत्वम् । वर्तिष्यमाणो, यथा- भवतु विदितं छद्मालापैर् अलं प्रिय गम्यतां तनुर् अपि न ते दोषोऽ स्माकं विधिस् तु पराङ्मुखः । तव यथा तथाभूतं प्रेम प्रपन्नम् इमां दशां प्रकृति-चपले का नः पीडा गते हत-जीविते"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.443,"(amaru 30) vartamāno, yathā- yāmīti priya-puṣṭāyāḥ priyāyāḥ kaṇṭha-lagnayoḥ | vaco-jīvitayor āsīt puro niḥsaraṇe raṇaḥ","(अमरु ३०) वर्तमानो, यथा- यामीति प्रिय-पुष्टायाः प्रियायाः कण्ठ-लग्नयोः । वचो-जीवितयोर् आसीत् पुरो निःसरणे रणः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.444,atha sambhramāt- āvegaḥ sambhramaḥ so' pi naiko divyādibhedataḥ,अथ सम्भ्रमात्- आवेगः सम्भ्रमः सोऽ पि नैको दिव्यादिभेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.445,"219a tatra divyo, yathā- tiṣṭhet kopa-vaśāt prabhāva-pihitā dīrghaṃ na sā kupyati svargāyotpatitā bhaven mayi punar-bhāvārdram asyā manaḥ | tāṃ hartuṃ vibudha-dviṣo' pi na ca me śaktāḥ puro-vartinīṃ sā cātyantam agocaraṃ nayanayor yāteti ko' yaṃ vidhiḥ","२१९अ तत्र दिव्यो, यथा- तिष्ठेत् कोप-वशात् प्रभाव-पिहिता दीर्घं न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन् मयि पुनर्-भावार्द्रम् अस्या मनः । तां हर्तुं विबुध-द्विषोऽ पि न च मे शक्ताः पुरो-वर्तिनीं सा चात्यन्तम् अगोचरं नयनयोर् यातेति कोऽ यं विधिः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.446,(vi.u. 4.9) atra vipralambhasya kāraṇāntara-nirāsena ko' yaṃ vidhir iti vidheḥ kāraṇatvābhiprāyeṇa divya-sambhrama-janitatvaṃ pratīyate | atha śāpaḥ- śāpo vairūpyatād rūpya-pravṛtter dvividho bhavet | 219 pravāsaḥ śāpa-vairūpyād ahalyā-gautamādiṣu,(वि.उ. ४.९) अत्र विप्रलम्भस्य कारणान्तर-निरासेन कोऽ यं विधिर् इति विधेः कारणत्वाभिप्रायेण दिव्य-सम्भ्रम-जनितत्वं प्रतीयते । अथ शापः- शापो वैरूप्यताद् रूप्य-प्रवृत्तेर् द्विविधो भवेत् । २१९ प्रवासः शाप-वैरूप्याद् अहल्या-गौतमादिषु
+Rasarnavasudhakara,srs_2.447,"tādrūpyeṇa, yathā- kaścit kāntā-viraha-guruṇā svādhikārāt pramattaḥ śāpenāstaṃgamita-mahimā varṣa-bhogyeṇa bhartuḥ | yakṣaś cakre janaka-tanayā-snāna-puṇyodakeṣu snigdha-cchāyā-taruṣu vasatiṃ rāma-giry-āśrameṣu","ताद्रूप्येण, यथा- कश्चित् कान्ता-विरह-गुरुणा स्वाधिकारात् प्रमत्तः शापेनास्तंगमित-महिमा वर्ष-भोग्येण भर्तुः । यक्षश् चक्रे जनक-तनया-स्नान-पुण्योदकेषु स्निग्ध-च्छाया-तरुषु वसतिं राम-गिर्य्-आश्रमेषु"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.448,[me.dū. 1.1] atha karuṇa-vipralambhaḥ- dvayor ekasya maraṇe punar ujjīvanāvadhau | 220 virahaḥ karuṇo' nyasya saṅgamāśānuvartanāt,[मे.दू. १.१] अथ करुण-विप्रलम्भः- द्वयोर् एकस्य मरणे पुनर् उज्जीवनावधौ । २२० विरहः करुणोऽ न्यस्य सङ्गमाशानुवर्तनात्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.449,karuṇa-bhrama-kāritvāt so' yaṃ karuṇa ucyate | 221sañcāriṇo' nubhāvāś ca karuṇe' pi pravāsavat,करुण-भ्रम-कारित्वात् सोऽ यं करुण उच्यते । २२१सञ्चारिणोऽ नुभावाश् च करुणेऽ पि प्रवासवत्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.450,yathā- atha madana-vadhūr upaplavāntaṃ vyasana-kṛśo pratipālayāṃ babhūva | śaśina iva divātanasya rekhā kiraṇa-parikṣaya-dhūsarā pradoṣam,यथा- अथ मदन-वधूर् उपप्लवान्तं व्यसन-कृशो प्रतिपालयां बभूव । शशिन इव दिवातनस्य रेखा किरण-परिक्षय-धूसरा प्रदोषम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.451,"(ku.saṃ. 4.46) atrākāśa-sarasvatī-pratyayena rater vipralambhaḥ kṛśatvādy-anumitair glāny-ādibhiḥ vyabhicāri-bhāvaiḥ poṣitaḥ samaya-paripālanādibhir anubhāvair vyajyate | atra kecid āhuḥ-karuṇo nāma vipralambha-śṛṅgāro nāsti | ubhayālambanasya tasya ekatraivāsambhavāt | yatra tv ekasyāpāye sati tad-itara-gatāḥ pralāpādayo bhavanti sa śokān na bhidyate iti | tad ayuktam | yatra punar-ujjīvanena sambhogo nāsti, tatra satyaṃ śoka eva | yatra so' sti tatra vipralambha eva | anyathā sambhoga-śiraske anyatarāpāya-lakṣaṇe vairūpya-śāpa-pravāse' pi śoka-rūpatvāpatteḥ | nanv evaṃ pravāsa-karuṇayoḥ ko bheda iti ced ucyate-śarīreṇa deśāntara-gamane pravāsaḥ | prāṇair deśāntara-gamane karuṇa iti | atra kecid ayoga-śabdasya pūrvānurāga-vācakatvaṃ viprayoga-śabdasya mānādi-vācakatvaṃ cābhipretya ayogo viprayogaś ceti sambhogād anyasya śṛṅgārasya vibhāgam āhuḥ | vipralambha-padasyāprayoge ca kāraṇaṃ bruvate-(saṅketa-sthānam āgamiṣyāmīti) uktvā saṅketam aprāptau tad-vyatikrame (tato) nāyikāntarānusaraṇe ca vipralambha-śabdasya (mukhyaḥ) prayogaḥ | vañcanārthatvāt tasya | (ayoga-viprayoga-viśeṣatvād vipralambhasya tādṛśa-viśeṣābhidhāyakasya vipralambha-śabdasya) tat-sāmānyābhidhāyitve tu vipralambha-śabdasya upacaritatvāpatter iti | tad ayuktam | caturvidhe' pi vipralambhe vañcana-rūpasyārthasya mukhyata eva siddheḥ | tathā ca śrī-bhojaḥ- vipralambhasya yadi vā vañcanāmātra-vācinaḥ | vinā samāse caturāś caturo' rthān niyuñjate","(कु.सं. ४.४६) अत्राकाश-सरस्वती-प्रत्ययेन रतेर् विप्रलम्भः कृशत्वाद्य्-अनुमितैर् ग्लान्य्-आदिभिः व्यभिचारि-भावैः पोषितः समय-परिपालनादिभिर् अनुभावैर् व्यज्यते । अत्र केचिद् आहुः-करुणो नाम विप्रलम्भ-शृङ्गारो नास्ति । उभयालम्बनस्य तस्य एकत्रैवासम्भवात् । यत्र त्व् एकस्यापाये सति तद्-इतर-गताः प्रलापादयो भवन्ति स शोकान् न भिद्यते इति । तद् अयुक्तम् । यत्र पुनर्-उज्जीवनेन सम्भोगो नास्ति, तत्र सत्यं शोक एव । यत्र सोऽ स्ति तत्र विप्रलम्भ एव । अन्यथा सम्भोग-शिरस्के अन्यतरापाय-लक्षणे वैरूप्य-शाप-प्रवासेऽ पि शोक-रूपत्वापत्तेः । नन्व् एवं प्रवास-करुणयोः को भेद इति चेद् उच्यते-शरीरेण देशान्तर-गमने प्रवासः । प्राणैर् देशान्तर-गमने करुण इति । अत्र केचिद् अयोग-शब्दस्य पूर्वानुराग-वाचकत्वं विप्रयोग-शब्दस्य मानादि-वाचकत्वं चाभिप्रेत्य अयोगो विप्रयोगश् चेति सम्भोगाद् अन्यस्य शृङ्गारस्य विभागम् आहुः । विप्रलम्भ-पदस्याप्रयोगे च कारणं ब्रुवते-(सङ्केत-स्थानम् आगमिष्यामीति) उक्त्वा सङ्केतम् अप्राप्तौ तद्-व्यतिक्रमे (ततो) नायिकान्तरानुसरणे च विप्रलम्भ-शब्दस्य (मुख्यः) प्रयोगः । वञ्चनार्थत्वात् तस्य । (अयोग-विप्रयोग-विशेषत्वाद् विप्रलम्भस्य तादृश-विशेषाभिधायकस्य विप्रलम्भ-शब्दस्य) तत्-सामान्याभिधायित्वे तु विप्रलम्भ-शब्दस्य उपचरितत्वापत्तेर् इति । तद् अयुक्तम् । चतुर्विधेऽ पि विप्रलम्भे वञ्चन-रूपस्यार्थस्य मुख्यत एव सिद्धेः । तथा च श्री-भोजः- विप्रलम्भस्य यदि वा वञ्चनामात्र-वाचिनः । विना समासे चतुराश् चतुरोऽ र्थान् नियुञ्जते"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.452,pūrvānurāge vividhaṃ vañcanaṃ vrīḍitādibhiḥ | māne viruddhaṃ tat prāhuḥ punar īrṣyāyitādibhiḥ,पूर्वानुरागे विविधं वञ्चनं व्रीडितादिभिः । माने विरुद्धं तत् प्राहुः पुनर् ईर्ष्यायितादिभिः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.453,nyāviddhaṃ dīrgha-kālatvāt pravāse tat pratīyate | viniṣiddhaṃ tu karuṇe karuṇatvena gīyate,न्याविद्धं दीर्घ-कालत्वात् प्रवासे तत् प्रतीयते । विनिषिद्धं तु करुणे करुणत्वेन गीयते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.454,"(sa.ka.ā. 5.63,65-6) atha sambhogaḥ- sparśanāliṅganādīnām ānukūlyān niṣevaṇam | 222 ghaṭate yatra yūnor yat sa sambhogaś caturvidhaḥ","(स.क.आ. ५.६३,६५-६) अथ सम्भोगः- स्पर्शनालिङ्गनादीनाम् आनुकूल्यान् निषेवणम् । २२२ घटते यत्र यूनोर् यत् स सम्भोगश् चतुर्विधः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.455,atrāyam arthaḥ-prāg-asaṅgatayoḥ saṅgata-viyuktayor vā nāyikā-nāyakayoḥ paraspara-samāgame prāg-utpannā tadānīntanī vā ratiḥ prepsitāliṅganādīnāṃ prāptau satyāṃ upajāyamānair harṣādibhiḥ saṃsṛjyamānā candrodayādibhir uddīpitā smitādibhir vyajyamānā prāpta-prakarṣā sambhoga-śṛṅgāra ity ākhyāyate | sa ca vakṣyamāṇa-krameṇa caturvidhaḥ | saṅkṣiptaḥ saṅkīrṇaḥ sampannataraḥ samṛddhimān iti te | 223pūrvānurāga-māna-pravāsa-karuṇānusambhavāḥ kramataḥ,अत्रायम् अर्थः-प्राग्-असङ्गतयोः सङ्गत-वियुक्तयोर् वा नायिका-नायकयोः परस्पर-समागमे प्राग्-उत्पन्ना तदानीन्तनी वा रतिः प्रेप्सितालिङ्गनादीनां प्राप्तौ सत्यां उपजायमानैर् हर्षादिभिः संसृज्यमाना चन्द्रोदयादिभिर् उद्दीपिता स्मितादिभिर् व्यज्यमाना प्राप्त-प्रकर्षा सम्भोग-शृङ्गार इत्य् आख्यायते । स च वक्ष्यमाण-क्रमेण चतुर्विधः । सङ्क्षिप्तः सङ्कीर्णः सम्पन्नतरः समृद्धिमान् इति ते । २२३पूर्वानुराग-मान-प्रवास-करुणानुसम्भवाः क्रमतः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.456,tatra saṅkṣiptaḥ- yuvānau yatra saṃkṣiptān sādhvasa-vrīḍitādibhiḥ | 224 upacārān niṣevete sa saṃkṣipta itīritaḥ,तत्र सङ्क्षिप्तः- युवानौ यत्र संक्षिप्तान् साध्वस-व्रीडितादिभिः । २२४ उपचारान् निषेवेते स संक्षिप्त इतीरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.457,"puruṣa-gata-sādhvasena saṅkṣipto, yathā- līlā-hitulia-selo rakkhadu vo rāhiāi tthaṇa-paṭṭhe | hariṇo puḍhama-samāama-saddhasa-basa-bebilo hattho","पुरुष-गत-साध्वसेन सङ्क्षिप्तो, यथा- लीला-हितुलिअ-सेलो रक्खदु वो राहिआइ त्थण-पट्ठे । हरिणो पुढम-समाअम-सद्धस-बस-बेबिलो हत्थो"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.458,"(līlābhitulita-śailo rakṣatu vo rādhikā-stana-sparśe | hareḥ prathama-samāgama-sādhvasa-vaśa-vepana-śīlo hastaḥ ||) strī-sādhvasāt saṅkṣipto, yathā- cumbaneṣv adhara-dāna-varjitaṃ sanna-hasta-madayopagūhane | kliṣṭa-manmatham api priyaṃ prabhor durlabha-pratikṛtaṃ vadhūratam","(लीलाभितुलित-शैलो रक्षतु वो राधिका-स्तन-स्पर्शे । हरेः प्रथम-समागम-साध्वस-वश-वेपन-शीलो हस्तः ॥) स्त्री-साध्वसात् सङ्क्षिप्तो, यथा- चुम्बनेष्व् अधर-दान-वर्जितं सन्न-हस्त-मदयोपगूहने । क्लिष्ट-मन्मथम् अपि प्रियं प्रभोर् दुर्लभ-प्रतिकृतं वधूरतम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.459,(ku.saṃ. 8.8) atha saṅkīrṇaḥ- saṅkīrṇas tu parādhīna vyalīka-maraṇādibhiḥ | 225 saṅkīryamāṇaḥ sambhogaḥ kiñcit puṣpeṣu-peśalaḥ,(कु.सं. ८.८) अथ सङ्कीर्णः- सङ्कीर्णस् तु पराधीन व्यलीक-मरणादिभिः । २२५ सङ्कीर्यमाणः सम्भोगः किञ्चित् पुष्पेषु-पेशलः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.460,yathā- vimarda-ramyāṇi samatsarāṇi vibhejire tair mithunai ratāni | vaiyātya-visrambha-vikalpitāni mānāvasādād viśadīkṛtāni,यथा- विमर्द-रम्याणि समत्सराणि विभेजिरे तैर् मिथुनै रतानि । वैयात्य-विस्रम्भ-विकल्पितानि मानावसादाद् विशदीकृतानि
+Rasarnavasudhakara,srs_2.461,atha sampannaḥ- bhaya-vyalīka-smaraṇādy-abhāvāt prāpta-vaibhavaḥ | 226 proṣitāgatayor yūnor bhogaḥ sampanna īritaḥ,अथ सम्पन्नः- भय-व्यलीक-स्मरणाद्य्-अभावात् प्राप्त-वैभवः । २२६ प्रोषितागतयोर् यूनोर् भोगः सम्पन्न ईरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.462,yathā- daṃta-kkhaaṃ kabole kaaggahubbellio a dhammillo | parighummirāa diṭṭhī piāgamaṃ sāhai bahūe,यथा- दंत-क्खअं कबोले कअग्गहुब्बेल्लिओ अ धम्मिल्लो । परिघुम्मिराअ दिट्ठी पिआगमं साहै बहूए
+Rasarnavasudhakara,srs_2.463,(danta-kṣataṃ kapole kaca-grahodveellitaś ca dhammillaḥ | parighūrṇana-śīlā ca dṛṣṭiḥ priyāgamaṃ sādhayati vadhvāḥ ||) atra aprathama-sambhogatvād bhayābhāvaḥ | danta-kṣatādiṣv aṅgārpaṇānukūlyena vyalīka-smaraṇādy-abhāvaḥ | tābhyām upārūḍha-vaibhavaḥ sampadyate sambhogaḥ | atha samṛddhimān- punar ujjīvane bhoga-samṛddhiḥ kiyatī bhavet | 227 śivābhyām eva vijñeyam ity ayaṃ hi samṛddhimān,(दन्त-क्षतं कपोले कच-ग्रहोद्वेएल्लितश् च धम्मिल्लः । परिघूर्णन-शीला च दृष्टिः प्रियागमं साधयति वध्वाः ॥) अत्र अप्रथम-सम्भोगत्वाद् भयाभावः । दन्त-क्षतादिष्व् अङ्गार्पणानुकूल्येन व्यलीक-स्मरणाद्य्-अभावः । ताभ्याम् उपारूढ-वैभवः सम्पद्यते सम्भोगः । अथ समृद्धिमान्- पुनर् उज्जीवने भोग-समृद्धिः कियती भवेत् । २२७ शिवाभ्याम् एव विज्ञेयम् इत्य् अयं हि समृद्धिमान्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.464,yathā- candrāpīḍaṃ sā ca jagrāha kaṇṭhe kaṇṭha-sthānaṃ jīvitaṃ ca prapede | tenāpūrvā sā samullāsa-lakṣm��m indu-spṛṣṭāṃ sindhu-lekheva bheje,यथा- चन्द्रापीडं सा च जग्राह कण्ठे कण्ठ-स्थानं जीवितं च प्रपेदे । तेनापूर्वा सा समुल्लास-लक्ष्मीम् इन्दु-स्पृष्टां सिन्धु-लेखेव भेजे
+Rasarnavasudhakara,srs_2.465,"(abhinandasya kādambarī-kathā-sāre, 8.80) yathā vā- akalia-parirambha-bibbhamāi ajaṇia-cumbaṇa-ḍambarāi dūraṃ | aghaḍia-ghaṇa-tāḍaṇāi ṇiccaṃ ṇamaha aṇaṃga-rahīṇa mohaṇāiṃ","(अभिनन्दस्य कादम्बरी-कथा-सारे, ८.८०) यथा वा- अकलिअ-परिरम्भ-बिब्भमाइ अजणिअ-चुम्बण-डम्बराइ दूरं । अघडिअ-घण-ताडणाइ णिच्चं णमह अणंग-रहीण मोहणाइं"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.466,(akalita-parirambha-vibhramāṇi ajanita-cumbana-ḍambarāṇi dūram | aghaṭita-ghana-tāḍanāni nityaṃ namatānaṅga-ratyor mohanāni ||) atra punar-ujjīvitenaa kāmena saha ratyā rater bāhyopacārānapekṣayaiva tat-phala-rūpa-sukha-prāpti-kathanāt sambhogaḥ samṛddhyati | atha hāsyaḥ- vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | 228 hāsaḥ sadasya-rasyatvaṃ nīto hāsya itīryate,(अकलित-परिरम्भ-विभ्रमाणि अजनित-चुम्बन-डम्बराणि दूरम् । अघटित-घन-ताडनानि नित्यं नमतानङ्ग-रत्योर् मोहनानि ॥) अत्र पुनर्-उज्जीवितेनअ कामेन सह रत्या रतेर् बाह्योपचारानपेक्षयैव तत्-फल-रूप-सुख-प्राप्ति-कथनात् सम्भोगः समृद्ध्यति । अथ हास्यः- विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः । २२८ हासः सदस्य-रस्यत्वं नीतो हास्य इतीर्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.467,tatrālasya-glāni-nidrā-vyādhy-ādyā vyabhicāriṇaḥ | 229eṣa dvedhā bhaved ātma-para-sthiti-vibhāgataḥ,तत्रालस्य-ग्लानि-निद्रा-व्याध्य्-आद्या व्यभिचारिणः । २२९एष द्वेधा भवेद् आत्म-पर-स्थिति-विभागतः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.468,ātmasthas tu yadā svasya vikārair hasati svayam | 230 yathā bāla-rāmāyaṇe-bhṛṅgiriṭiḥ (ātmānaṃ nirvarṇya sopahāsam)-aho tribhuvanādhipater asya anucarasya mahārha-veṣatā | kaupīnācchādane valkam akṣa-sūtraṃ jaṭā-cchaṭāḥ | rudrāṅkuśas tripuṇḍraṃ ca veṣo bhṛṅgiriṭer ayam,आत्मस्थस् तु यदा स्वस्य विकारैर् हसति स्वयम् । २३० यथा बाल-रामायणे-भृङ्गिरिटिः (आत्मानं निर्वर्ण्य सोपहासम्)-अहो त्रिभुवनाधिपतेर् अस्य अनुचरस्य महार्ह-वेषता । कौपीनाच्छादने वल्कम् अक्ष-सूत्रं जटा-च्छटाः । रुद्राङ्कुशस् त्रिपुण्ड्रं च वेषो भृङ्गिरिटेर् अयम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.468,(bā.rā. 2.2) atra bhṛṅgiriṭiḥ sva-veṣa-vaikṛtenaiva svayam ātmānaṃ hasati | parasthas tu para-prāptair etair hasati cet param,(बा.रा. २.२) अत्र भृङ्गिरिटिः स्व-वेष-वैकृतेनैव स्वयम् आत्मानं हसति । परस्थस् तु पर-प्राप्तैर् एतैर् हसति चेत् परम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.469,231a yathā- trastaḥ samasta-jana-hāsa-karaḥ kareṇos tāvat kharaḥ prakharam ullalayāṃcakāra | yāvac calāsana-vilola-nitamba-bimba- visrasta-vastram avarodha-vadhūḥ papāta,२३१अ यथा- त्रस्तः समस्त-जन-हास-करः करेणोस् तावत् खरः प्रखरम् उल्ललयांचकार । यावच् चलासन-विलोल-नितम्ब-बिम्ब- विस्रस्त-वस्त्रम् अवरोध-वधूः पपात
+Rasarnavasudhakara,srs_2.470,(śi.va. 5.7) prakṛti-vaśāt sa ca ṣoḍhā smita-hasite vihasitāvahasite ca | 231apahasitātihasitake jyeṣṭhādīnāṃ kramād dve dve ||469|| tatra smitam - smitaṃ cālakṣya-daśanaṃ dṛk-kapola-vikāśa-kṛt,(शि.व. ५.७) प्रकृति-वशात् स च षोढा स्मित-हसिते विहसितावहसिते च । २३१अपहसितातिहसितके ज्येष्ठादीनां क्रमाद् द्वे द्वे ॥४६९॥ तत्र स्मितम् - स्मितं चालक्ष्य-दशनं दृक्-कपोल-विकाश-कृत्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.471,232 yathā- utphulla-gaṇḍa-maṇḍalam ullasita-dṛg-anta-sūcitākūtam | namayantyāpi mukhāmbujam unnamitaṃ rāga-sāmrājyam,२३२ यथा- उत्फुल्ल-गण्ड-मण्डलम् उल्लसित-दृग्-अन्त-सूचिताकूतम् । नमयन्त्यापि मुखाम्बुजम् उन्नमितं राग-साम्राज्यम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.472,"(ku.ā. 2.15) atra gaṇḍa-maṇḍala-vikāsa-dṛg-antollāsābhyāṃ nāyikāyāḥ smitaṃ vyajyate | hasitaṃ, yathā- tad eva lakṣya-daśana-śikharaṃ hasitaṃ bhavet","(कु.आ. २.१५) अत्र गण्ड-मण्डल-विकास-दृग्-अन्तोल्लासाभ्यां नायिकायाः स्मितं व्यज्यते । हसितं, यथा- तद् एव लक्ष्य-दशन-शिखरं हसितं भवेत्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.473,233a smayamānam āyatākṣyāḥ kiṃcid abhivyakta-daśana-śobhi mukham | asamagra-lakṣya-kesaram ucchvasad iva paṅkajaṃ dṛṣṭam,२३३अ स्मयमानम् आयताक्ष्याः किंचिद् अभिव्यक्त-दशन-शोभि मुखम् । असमग्र-लक्ष्य-केसरम् उच्छ्वसद् इव पङ्कजं दृष्टम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.474,"(mā.a.mi. 2.11) atra kiñcid abhivyakta-daśanatvād idaṃ hasitam | vihasitaṃ, yathā- tad eva kuñcitāpāṅga-gaṇḍaṃ madhura-niḥsvanam | 233 kālocitaṃ sānurāgam uktaṃ vihasitaṃ bhavet","(मा.अ.मि. २.११) अत्र किञ्चिद् अभिव्यक्त-दशनत्वाद् इदं हसितम् । विहसितं, यथा- तद् एव कुञ्चितापाङ्ग-गण्डं मधुर-निःस्वनम् । २३३ कालोचितं सानुरागम् उक्तं विहसितं भवेत्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.475,yathā- savidhe' pi mayy apaśyati śiśujana-ceṣṭā-vilokana-vyājāt | hasitaṃ smarāmi tasyāḥ sa-svanam ākuñcitāpāṅgam,यथा- सविधेऽ पि मय्य् अपश्यति शिशुजन-चेष्टा-विलोकन-व्याजात् । हसितं स्मरामि तस्याः स-स्वनम् आकुञ्चितापाङ्गम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.476,"avahasitam, yathā- phulla-nāsā-puṭaṃ yat syān nikuñcita-śiro' ṃsakam | 234 jihmāvaloka-nayanaṃ tac cāvahasitaṃ matam","अवहसितम्, यथा- फुल्ल-नासा-पुटं यत् स्यान् निकुञ्चित-शिरोऽ ंसकम् । २३४ जिह्मावलोक-नयनं तच् चावहसितं मतम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.477,yathā- kharvāṭa-dhammilla-bharaṃ kareṇa saṃspṛṣṭa-mātraṃ patitaṃ vilokya | nikuñcitāṃsaṃ kuṭilekṣaṇāntaṃ phullāgra-nāsaṃ hasitaṃ sakhībhiḥ || kampitāṅgaṃ sāśru-netraṃ tac cāpahasitaṃ bhavet,यथा- खर्वाट-धम्मिल्ल-भरं करेण संस्पृष्ट-मात्रं पतितं विलोक्य । निकुञ्चितांसं कुटिलेक्षणान्तं फुल्लाग्र-नासं हसितं सखीभिः ॥ कम्पिताङ्गं साश्रु-नेत्रं तच् चापहसितं भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.478,235 yathā- samaṃ putra-premṇā karaṭa-yugalaṃ cumbitu-mano gajāsye kṛṣṭāsye niviḍa-milad-anyonya-vadanam | apāyāt pāyād vaḥ pramatha-mithunaṃ vīkṣya tad idaṃ hasan krīḍānṛtta-ślatha-calita-tundaḥ sa ca śiśuḥ,२३५ यथा- समं पुत्र-प्रेम्णा करट-युगलं चुम्बितु-मनो गजास्ये कृष्टास्ये निविड-मिलद्-अन्योन्य-वदनम् । अपायात् पायाद् वः प्रमथ-मिथुनं वीक्ष्य तद् इदं हसन् क्रीडानृत्त-श्लथ-चलित-तुन्दः स च शिशुः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.479,"atihasitam, yathā- karopagūḍha-pārśvaṃ yad uddhatāyata-niḥsvanam | bāṣpākulākṣa-yugalaṃ tac cātihasitaṃ bhavet","अतिहसितम्, यथा- करोपगूढ-पार्श्वं यद् उद्धतायत-निःस्वनम् । बाष्पाकुलाक्ष-युगलं तच् चातिहसितं भवेत्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.480,236 yathā- iti vācam uddhatam udīrya sapadi saha veṇu-dāriṇā | soḍha-ripu-bala-bharo' sahanaḥ sa jahāsa datta-kara-tālam uccakaiḥ,२३६ यथा- इति वाचम् उद्धतम् उदीर्य सपदि सह वेणु-दारिणा । सोढ-रिपु-बल-भरोऽ सहनः स जहास दत्त-कर-तालम् उच्चकैः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.481,(śi.va. 15.39) atha vīraḥ- vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | nītaḥ sadasya-rasyatvam utsāho vīra ucyate,(शि.व. १५.३९) अथ वीरः- विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः । नीतः सदस्य-रस्यत्वम् उत्साहो वीर उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.482,237 eṣa tridhā samāsena dāna-yuddha-dayodbhavāḥ | dāna-vīro dhṛtir harṣo matyādyā vyabhicāriṇaḥ,२३७ एष त्रिधा समासेन दान-युद्ध-दयोद्भवाः । दान-वीरो धृतिर् हर्षो मत्याद्या व्यभिचारिणः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.483,238 smita-pūrvābhibhāṣitvaṃ smita-pūrvaṃ ca vīkṣitam | prasāde bahu-dātṛtvaṃ tadvad vācānumoditam | 239 guṇāguṇa-vicārādyās tv anubhāvāḥ samīritāḥ,२३८ स्मित-पूर्वाभिभाषित्वं स्मित-पूर्वं च वीक्षितम् । प्रसादे बहु-दातृत्वं तद्वद् वाचानुमोदितम् । २३९ गुणागुण-विचाराद्यास् त्व् अनुभावाः समीरिताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.484,yathā- amuṣmai caurāya pratinihata-mṛtyu-pratibhiye prabhuḥ prītaḥ prādād uparitana-pāda-dvaya-kṛte | suvarṇānāṃ koṭīr daśa daśana-koṭi-kṣata-girīn gajendrānapy aṣṭau mada-mudita-kūjan madhulihaḥ,यथा- अमुष्मै चौराय प्रतिनिहत-मृत्यु-प्रतिभिये प्रभुः प्रीतः प्रादाद् उपरितन-पाद-द्वय-कृते । सुवर्णानां कोटीर् दश दशन-कोटि-क्षत-गिरीन् गजेन्द्रानप्य् अष्टौ मद-मुदित-कूजन् मधुलिहः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.485,yuddha-vīre harṣa-garvāmarṣādayā vyabhicāriṇā | 240 asāhāyye' pi yuddhecchā samarād apalāyanam | bhītābhaya-pradānādyā vikārās tatra kīrtitāḥ,युद्ध-वीरे हर्ष-गर्वामर्षादया व्यभिचारिणा । २४० असाहाय्येऽ पि युद्धेच्छा समराद् अपलायनम् । भीताभय-प्रदानाद्या विकारास् तत्र कीर्तिताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.486,241 yathā- rathī niṣaṅgī kavacī dhanuṣmān dṛptah sa rājanyakam eka-vīraḥ | vilolayāmāsa mahā-varāhaḥ kalpa-kṣayodvṛttam ivārṇavāmbhaḥ,२४१ यथा- रथी निषङ्गी कवची धनुष्मान् दृप्तह् स राजन्यकम् एक-वीरः । विलोलयामास महा-वराहः कल्प-क्षयोद्वृत्तम् इवार्णवाम्भः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.487,(ra.vaṃ. 7.56) dayā-vīre dhṛti-mati-pramukhā vyabhicāriṇaḥ | svārtha-prāṇa-vyayenāpi vipanna-trāṇa-śīlatā | 242 āśvāsanoktayaḥ sthairyam ity ādyās tatra vikriyāḥ,(र.वं. ७.५६) दया-वीरे धृति-मति-प्रमुखा व्यभिचारिणः । स्वार्थ-प्राण-व्ययेनापि विपन्न-त्राण-शीलता । २४२ आश्वासनोक्तयः स्थैर्यम् इत्य् आद्यास् तत्र विक्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.488,yathā- ārtaṃ kaṇṭha-gata-prāṇaṃ parityaktaṃ sva-bāndhavaiḥ | trāye nainaṃ yadi tataḥ kaḥ śarīreṇa me guṇaḥ,यथा- आर्तं कण्ठ-गत-प्राणं परित्यक्तं स्व-बान्धवैः । त्राये नैनं यदि ततः कः शरीरेण मे गुणः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.489,(nāgānanda 4.11) atha adbhutaḥ- vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | 243 nītaḥ sadasya-rasyatvaṃ vismayo' dbhutatāṃ vrajet,(नागानन्द ४.११) अथ अद्भुतः- विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः । २४३ नीतः सदस्य-रस्यत्वं विस्मयोऽ द्भुततां व्रजेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.490,atra dhṛtyāvega-jāḍya-harṣādyā vyabhicāriṇaḥ | 244ceṣṭās tu netra-vistāra-svedāśru-pulakādayaḥ,अत्र धृत्यावेग-जाड्य-हर्षाद्या व्यभिचारिणः । २४४चेष्टास् तु नेत्र-विस्तार-स्वेदाश्रु-पुलकादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.491,yathā- soḍhāhe namateti dūta-mukhataḥ kāryopadeśāntaraṃ tat tādṛk samarāṅgaṇeṣu bhujayor vikrāntam avyāhatam | bhītānāṃ parirakṣaṇaṃ punar api sve sve pade sthāpanaṃ smāraṃ smāram arātayaḥ pulakitā recarla-siṃha-prabhoḥ,यथा- सोढाहे नमतेति दूत-मुखतः कार्योपदेशान्तरं तत् तादृक् समराङ्गणेषु भुजयोर् विक्रान्तम् अव्याहतम् । भीतानां परिरक्षणं पुनर् अपि स्वे स्वे पदे स्थापनं स्मारं स्मारम् अरातयः पुलकिता रेचर्ल-सिंह-प्रभोः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.492,atra nāyaka-guṇātiśaya-janito virodhināṃ vismayaḥ smṛti-harṣādibhiḥ vyabhicāribhir upacitaḥ pulakādibhir anubhāvair vyajyamāno' dbhutatvam āpadyate | atha raudraḥ- vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | 245 krodhaḥ sadasya-rasyatvaṃ nīto raudra itīryate,अत्र नायक-गुणातिशय-जनितो विरोधिनां विस्मयः स्मृति-हर्षादिभिः व्यभिचारिभिर् उपचितः पुलकादिभिर् अनुभावैर् व्यज्यमानोऽ द्भुतत्वम् आपद्यते । अथ रौद्रः- विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः । २४५ क्रोधः सदस्य-रस्यत्वं नीतो रौद्र इतीर्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.493,āvega-garvaugryāmarṣa-mohādyā vyabhicāriṇaḥ | 246prasveda-bhrukuṭī-netra-rāgādyās tatra vikriyāḥ,आवेग-गर्वौग्र्यामर्ष-मोहाद्या व्यभिचारिणः । २४६प्रस्वेद-भ्रुकुटी-नेत्र-रागाद्यास् तत्र विक्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.494,yathā karuṇākandale- ātmākṣepa-kṣobhitaiḥ pīḍitoṣṭhaiḥ prāptodyogair yaugapadyād abhedyaiḥ | bhindhi-cchindhi-dhvānibhir bhilla-vargair darpād andhair āniruddhir niruddhaḥ,यथा करुणाकन्दले- आत्माक्षेप-क्षोभितैः पीडितोष्ठैः प्राप्तोद्योगैर् यौगपद्याद् अभेद्यैः । भिन्धि-च्छिन्धि-ध्वानिभिर् भिल्ल-वर्गैर् दर्पाद् अन्धैर् आनिरुद्धिर् निरुद्धः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.495,atra vajra-viṣayo bhilla-varga-krodhaḥ svātmākṣepādibhir uddīpitā darpāndha-paruṣa-vāg-ārambhādy-anumitair garvāsūyādibhiḥ paripoṣitaḥ svoṣṭha-pīḍana-śatru-nirodhādibhir anubhāvair abhivyakto raudratayā niṣpadyate | atha karuṇaḥ- vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | 247 nītaḥ sadasya-rasyatvaṃ śokaḥ karuṇa ucyate,अत्र वज्र-विषयो भिल्ल-वर्ग-क्रोधः स्वात्माक्षेपादिभिर् उद्दीपिता दर्पान्ध-परुष-वाग्-आरम्भाद्य्-अनुमितैर् गर्वासूयादिभिः परिपोषितः स्वोष्ठ-पीडन-शत्रु-निरोधादिभिर् अनुभावैर् अभिव्यक्तो रौद्रतया निष्पद्यते । अथ करुणः- विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः । २४७ नीतः सदस्य-रस्यत्व�� शोकः करुण उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.496,atrāṣṭau sāttvikā jāḍya-nirveda-glāni-dīnatāḥ | 248ālasyāpasmṛti-vyādhi-mohādyā vyabhicāriṇaḥ,अत्राष्टौ सात्त्विका जाड्य-निर्वेद-ग्लानि-दीनताः । २४८आलस्यापस्मृति-व्याधि-मोहाद्या व्यभिचारिणः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.497,yathā karuṇākandale- kulasya vyāpattyā sapadi śatadhoddīpita-tanur muhur bāṣpaṃ śvāsān malinam api rāgaṃ prakaṭayan | ślathair aṅgaiḥ śūnyair asakṛd uparuddhaiś ca karaṇair yuto dhatte glāniṃ karuṇa iva mūrto yadupatiḥ,यथा करुणाकन्दले- कुलस्य व्यापत्त्या सपदि शतधोद्दीपित-तनुर् मुहुर् बाष्पं श्वासान् मलिनम् अपि रागं प्रकटयन् । श्लथैर् अङ्गैः शून्यैर् असकृद् उपरुद्धैश् च करणैर् युतो धत्ते ग्लानिं करुण इव मूर्तो यदुपतिः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.498,atra bandhu-vyāpatti-janito vasudevasya śoko bandhu-guṇa-smaraṇādibhir uddīpito mlānatvendriya-śūnyatvādi-sūcitair dainya-moha-glānyādi-sañcāribhiḥ prapañcito muhur bāṣpa-śvāsa-malina-mukha-rāgādibhir anubhāvair abhivyaktaḥ karuṇatvam āpadyate | atha bībhatsaḥ- vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | 249 jugupsā poṣam āpannā bībhatsatvena rasyate,अत्र बन्धु-व्यापत्ति-जनितो वसुदेवस्य शोको बन्धु-गुण-स्मरणादिभिर् उद्दीपितो म्लानत्वेन्द्रिय-शून्यत्वादि-सूचितैर् दैन्य-मोह-ग्लान्यादि-सञ्चारिभिः प्रपञ्चितो मुहुर् बाष्प-श्वास-मलिन-मुख-रागादिभिर् अनुभावैर् अभिव्यक्तः करुणत्वम् आपद्यते । अथ बीभत्सः- विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः । २४९ जुगुप्सा पोषम् आपन्ना बीभत्सत्वेन रस्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.499,atra glāni-śramonmāda-mohāpasmāra-dīnatāḥ | 250 viṣāda-cāpalāvega-jāḍyādyā vyabhicāriṇaḥ | sveda-romāñca-nāmāgra-cchādanādyāś ca vikriyāḥ,अत्र ग्लानि-श्रमोन्माद-मोहापस्मार-दीनताः । २५० विषाद-चापलावेग-जाड्याद्या व्यभिचारिणः । स्वेद-रोमाञ्च-नामाग्र-च्छादनाद्याश् च विक्रियाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.500,251 yathā- aṃhaḥ-śeṣair iva parivṛto makṣikāmaṇḍalībhiḥ pūya-klinnaṃ vraṇam abhimṛśan vāsasaḥ khaṇḍakena | rathopānte drutam apasṛtaṃ saṅkucan netra-koṇaṃ channa-ghrāṇaṃ racayati janaṃ dadru-rogī daridraḥ,२५१ यथा- अंहः-शेषैर् इव परिवृतो मक्षिकामण्डलीभिः पूय-क्लिन्नं व्रणम् अभिमृशन् वाससः खण्डकेन । रथोपान्ते द्रुतम् अपसृतं सङ्कुचन् नेत्र-कोणं छन्न-घ्राणं रचयति जनं दद्रु-रोगी दरिद्रः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.501,atra dardu-rogi-viṣayā rathyā-jana-jugupsā makṣikā-pūyādibhir uddīpitā tvarāpasaraṇānumitair viṣādādibhiḥ poṣitā netra-saṅkocanādibhir abhivyaktā bībhatsatām āpnoti | atha bhayānakaḥ- vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | bhayaṃ sadasya-rasyatvaṃ nītaṃ proktaṃ bhayānakaḥ,अत्र दर्दु-रोगि-विषया रथ्या-जन-जुगुप्सा मक्षिका-पूयादिभिर् उद्दीपिता त्वरापसरणानुमितैर् विषादादिभिः पोषिता नेत्र-सङ्कोचनादिभिर् अभिव्यक्ता बीभत्सताम् आप्नोति । अथ भयानकः- विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः । भयं सदस्य-रस्यत्वं नीतं प्रोक्तं भयानकः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.502,252 tatra santrāsa-maraṇa-cāpalāvega-dīnatāḥ | viṣāda-mohāpasmāra-śaṅkādyā vyabhicāriṇaḥ | 253 vikriyās tv āsya-śoṣādyāḥ sāttvikāś cāśru-varjitāḥ,२५२ तत्र सन्त्रास-मरण-चापलावेग-दीनताः । विषाद-मोहापस्मार-शङ्काद्या व्यभिचारिणः । २५३ विक्रियास् त्व् आस्य-शोषाद्याः सात्त्विकाश् चाश्रु-वर्जिताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.503,yathā- śrī-siṃha-kṣiti-nāyakasya ripavo dhāṭī-śruter ākulāḥ śuṣyat-tālu-puṭaṃ skhalat-pada-talaṃ vyālokayanto diśaḥ | dhāvitvā katham apy upetya tamasā gāḍhopagūḍhāṃ guhām anviṣyanti tad-antare' pi kara-saṃsparśena gartāntaram,यथा- श्री-सिंह-क्षिति-नायकस्य रिपवो धाटी-श्रुतेर् आकुलाः शुष्यत्-तालु-पुटं स्खलत्-पद-तलं व्यालोकयन्तो दिशः । धावित्वा कथम् अप्य् उपेत्य तमसा गाढोपगूढां गुहाम् अन्विष्यन्ति तद्-अन्तरेऽ पि कर-संस्पर्शेन गर्तान्तरम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.504,atra nāyaka-pratibhūpatināṃ bhayaṃ tad-dhāṭī-śravaṇādinoddīpitaṃ vyākulatva-tālu-śoṣa-pada-skhalanādy-anumitair āvega-śaṅkātrāsādibhir vyabhicāribhir upacitaṃ palāyana-guhā-praveśa-gartāntarānveṣaṇādibhir anubhāvair anubhūyamānaṃ bhayānakatvena niṣpadyate | kecit samāna-balayo rasayoḥ saṅkaraṃ viduḥ | 254na parīkṣākṣamam idaṃ mataṃ prekṣāvatāṃ bhavet,अत्र नायक-प्रतिभूपतिनां भयं तद्-धाटी-श्रवणादिनोद्दीपितं व्याकुलत्व-तालु-शोष-पद-स्खलनाद्य्-अनुमितैर् आवेग-शङ्कात्रासादिभिर् व्यभिचारिभिर् उपचितं पलायन-गुहा-प्रवेश-गर्तान्तरान्वेषणादिभिर् अनुभावैर् अनुभूयमानं भयानकत्वेन निष्पद्यते । केचित् समान-बलयो रसयोः सङ्करं विदुः । २५४न परीक्षाक्षमम् इदं मतं प्रेक्षावतां भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.505,tuṣyatve pūrva āsvādaḥ katarasyety aniścayāt | 255spardhāparatvād ubhayor anāsvāda-prasaṅgataḥ,तुष्यत्वे पूर्व आस्वादः कतरस्येत्य् अनिश्चयात् । २५५स्पर्धापरत्वाद् उभयोर् अनास्वाद-प्रसङ्गतः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.506,tayor anyatarasyaiva prāyeṇāsvādanād api | 256 yugapad rasanīyatvaṃ nobhayor upapadyate | eṣām aṅgāṅgi-bhāvena saṅkaro mama saṃmataḥ,तयोर् अन्यतरस्यैव प्रायेणास्वादनाद् अपि । २५६ युगपद् रसनीयत्वं नोभयोर् उपपद्यते । एषाम् अङ्गाङ्गि-भावेन सङ्करो मम संमतः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.507,257 tathā ca bhāratīye- bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttir vṛttir eva vā | sarveṣāṃ samavetānāṃ rūpaṃ yasya bhaved bahu || sa mantavyo rasaḥ sthāyī śeṣāḥ sañcāriṇo matāḥ,२५७ तथा च भारतीये- भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर् वृत्तिर् एव वा । सर्वेषां समवेतानां रूपं यस्य भवेद् बहु ॥ स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सञ्चारिणो मताः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.508,(nā.śā. 7.119) iti | tulādhṛtatvam anayor na syāt prakaraṇādinā | kavi-tātparya-viśrānter ekatraivāvalokanāt,(ना.शा. ७.११९) इति । तुलाधृतत्वम् अनयोर् न स्यात् प्रकरणादिना । कवि-तात्पर्य-विश्रान्तेर् एकत्रैवावलोकनात्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.509,258 atha paraspara-viruddha-rasa-pratipādanam- ubhau śṛṅgāra-bībhatsāv ubhau vīra-bhayānakau | raudrādbhutāv ubhau hāsya-karuṇau prakṛti-dviṣau,२५८ अथ परस्पर-विरुद्ध-रस-प्रतिपादनम्- उभौ शृङ्गार-बीभत्���ाव् उभौ वीर-भयानकौ । रौद्राद्भुताव् उभौ हास्य-करुणौ प्रकृति-द्विषौ
+Rasarnavasudhakara,srs_2.510,259 svabhāva-vairiṇor aṅgāṅgi-bhāvenāpi miśraṇam | vivekibhyo na svadate gandha-gandhakayor iva,२५९ स्वभाव-वैरिणोर् अङ्गाङ्गि-भावेनापि मिश्रणम् । विवेकिभ्यो न स्वदते गन्ध-गन्धकयोर् इव
+Rasarnavasudhakara,srs_2.511,260 virodhino' pi sāṃnidhyād atiraskāra-lakṣaṇam | poṣaṇaṃ prakṛtasyeti ced aṅgatvaṃ na tāvatā,२६० विरोधिनोऽ पि सांनिध्याद् अतिरस्कार-लक्षणम् । पोषणं प्रकृतस्येति चेद् अङ्गत्वं न तावता
+Rasarnavasudhakara,srs_2.512,261 yat kiñcid upakāritvād aṅgasyāṅgitvam aṅgini | na tat-saṃnidhi-mātreṇa carvaṇānupakārataḥ,२६१ यत् किञ्चिद् उपकारित्वाद् अङ्गस्याङ्गित्वम् अङ्गिनि । न तत्-संनिधि-मात्रेण चर्वणानुपकारतः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.513,262 anyathā pānakādyeṣu śarkarāder ivāpatet | antarā patitasyāpi tṛṇāder upakāritā | 263 tac carvaṇābhimāne syāt satṛṇābhyavahāritā,२६२ अन्यथा पानकाद्येषु शर्करादेर् इवापतेत् । अन्तरा पतितस्यापि तृणादेर् उपकारिता । २६३ तच् चर्वणाभिमाने स्यात् सतृणाभ्यवहारिता
+Rasarnavasudhakara,srs_2.514,"nisarga-vairiṇor aṅgāṅgi-bhāvāt svādābhāvo, yathā- lālā-jalaṃ sravatu vā daśanāsthi-pūrṇam apy astu vā rudhira-bandhuritādharaṃ vā | susnigdha-māṃsa-kalitojjvala-locanaṃ vā saṃsāra-sāram idam eva mukhaṃ bhavatyāḥ","निसर्ग-वैरिणोर् अङ्गाङ्गि-भावात् स्वादाभावो, यथा- लाला-जलं स्रवतु वा दशनास्थि-पूर्णम् अप्य् अस्तु वा रुधिर-बन्धुरिताधरं वा । सुस्निग्ध-मांस-कलितोज्ज्वल-लोचनं वा संसार-सारम् इदम् एव मुखं भवत्याः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.515,atra śṛṅgāra-rasāṅgatām aṅgīkṛtavatā bībhatsena aṅgino' pi vicchedāya mūle kuṭhāro vyāpāritaḥ | evam anyeṣām api virodhinām aṅgāṅgi-bhāvenāsvādābhāvas tatra tatrodāharaṇe draṣṭavyaḥ | bhṛtyor nāyakasyeva nisarga-dveṣiṇor api | 264aṅgayor aṅgino vṛddhau bhaved ekatra saṅgatiḥ,अत्र शृङ्गार-रसाङ्गताम् अङ्गीकृतवता बीभत्सेन अङ्गिनोऽ पि विच्छेदाय मूले कुठारो व्यापारितः । एवम् अन्येषाम् अपि विरोधिनाम् अङ्गाङ्गि-भावेनास्वादाभावस् तत्र तत्रोदाहरणे द्रष्टव्यः । भृत्योर् नायकस्येव निसर्ग-द्वेषिणोर् अपि । २६४अङ्गयोर् अङ्गिनो वृद्धौ भवेद् एकत्र सङ्गतिः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.516,yathā- kastūryā tat-kapola-dvaya-bhuvi makarī-nirmitau prastutāyāṃ nirmitsūnāṃ sva-vakṣasy atiparicayanāt tvat-praśastīr upāṃśu | vīra śrī-siṃha-bhūpa tvad-ahita-kubhujāṃ rājya-lakṣmī-sapatnīm ānavyājena lajjāṃ sapadi vidadhate svāvarodhe pragalbhāḥ,यथा- कस्तूर्या तत्-कपोल-द्वय-भुवि मकरी-निर्मितौ प्रस्तुतायां निर्मित्सूनां स्व-वक्षस्य् अतिपरिचयनात् त्वत्-प्रशस्तीर् उपांशु । वीर श्री-सिंह-भूप त्वद्-अहित-कुभुजां राज्य-लक्ष्मी-सपत्नीम् आनव्याजेन लज्जां सपदि विदधते स्वावरोधे प्रगल्भाः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.517,"atra pratināyaka-gatayoḥ śṛṅgāra-bībhatsayoḥ nāyaka-gata-vīra-rasāṅgatvād ekatra samāveśo na doṣāya | nanv atra śatrūṇāṃ sva-vakṣasi nāyaka-viruda-vilekhanena jīvitānta-nirmita-sthānīyena janitā nija-jīvita-jugupsā svāvarodha-sāṃnidhyādibhir uddīpitā lajjānumitair nirveda-dainya-viṣādādibhir upacitā tad-anumitair eva mānasika-kutsādibhiḥ abhivyaktā satī nāyaka-gataṃ śaraṇāgata-rakṣā-lakṣaṇaṃ vīraṃ puṣṇātīti pratīyate | na punaḥ pratināyaka-gatasya śṛṅgārasya nāyaka-vīropakaraṇatvam (iti ced), ucyate-nāyaka-kṛpā-kaṭākṣa-sthirīkṛta-rājyānāṃ pratināyakānāṃ tādṛśāḥ (śṛṅgāra-) vinodāḥ sambhaveyuḥ | nānyatheti tasya śṛṅgārasya nāyaka-vīropakaraṇatva-viruda-dhāraṇādi-paricayena rājya-lakṣmī-sapatnī-pada-prayogeṇa cābhivyajyate | atha rasābhāsaḥ- aṅgenāṅgī rasaḥ svecchā-vṛtti-vardhita-sampadā | 265 amātyenāvinītena svāmīvābhāsatāṃ vrajet","अत्र प्रतिनायक-गतयोः शृङ्गार-बीभत्सयोः नायक-गत-वीर-रसाङ्गत्वाद् एकत्र समावेशो न दोषाय । नन्व् अत्र शत्रूणां स्व-वक्षसि नायक-विरुद-विलेखनेन जीवितान्त-निर्मित-स्थानीयेन जनिता निज-जीवित-जुगुप्सा स्वावरोध-सांनिध्यादिभिर् उद्दीपिता लज्जानुमितैर् निर्वेद-दैन्य-विषादादिभिर् उपचिता तद्-अनुमितैर् एव मानसिक-कुत्सादिभिः अभिव्यक्ता सती नायक-गतं शरणागत-रक्षा-लक्षणं वीरं पुष्णातीति प्रतीयते । न पुनः प्रतिनायक-गतस्य शृङ्गारस्य नायक-वीरोपकरणत्वम् (इति चेद्), उच्यते-नायक-कृपा-कटाक्ष-स्थिरीकृत-राज्यानां प्रतिनायकानां तादृशाः (शृङ्गार-) विनोदाः सम्भवेयुः । नान्यथेति तस्य शृङ्गारस्य नायक-वीरोपकरणत्व-विरुद-धारणादि-परिचयेन राज्य-लक्ष्मी-सपत्नी-पद-प्रयोगेण चाभिव्यज्यते । अथ रसाभासः- अङ्गेनाङ्गी रसः स्वेच्छा-वृत्ति-वर्धित-सम्पदा । २६५ अमात्येनाविनीतेन स्वामीवाभासतां व्रजेत्"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.518,tathā ca bhāva-prakāśikāyām- śṛṅgāro hāsya-bhūyiṣṭhaḥ śṛṅgārābhāsa īritaḥ | hāsyo bībhatsa-bhūyiṣṭho hāsyābhāsa itīritaḥ,तथा च भाव-प्रकाशिकायाम्- शृङ्गारो हास्य-भूयिष्ठः शृङ्गाराभास ईरितः । हास्यो बीभत्स-भूयिष्ठो हास्याभास इतीरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_2.519,vīro bhayānaka-prāyo vīrābhāsa itīritaḥ | adbhutaḥ karuṇāśleṣād adbhutābhāsa ucyate,वीरो भयानक-प्रायो वीराभास इतीरितः । अद्भुतः करुणाश्लेषाद् अद्भुताभास उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.520,raudraḥ śoka-bhayāśleṣād raudrābhāsa itīritaḥ | karuṇo hāsya-bhūyiṣṭhaḥ karuṇābhāsa ucyate,रौद्रः शोक-भयाश्लेषाद् रौद्राभास इतीरितः । करुणो हास्य-भूयिष्ठः करुणाभास उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_2.521,bībhatso' dbhuta-śṛṅgārī bībhatsābhāsa ucyate | sa syād bhayānakābhāso raudra-vīropasaṅgamāt,बीभत्सोऽ द्भुत-शृङ्गारी बीभत्साभास उच्यते । स स्याद् भयानकाभासो रौद्र-वीरोपसङ्गमात्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.522,"iti | atra śṛṅgāra-rasasya arāgād aneka-rāgāt tiryag-rāgāt mleccha-rāgāc ceti caturvidham ābhāsa-bhūyastvam | tatra arāgas tv ekatra rāgābhāvaḥ | tena rasasyābhāsatvaṃ, yathā- sa rāmo naḥ sthātā na yudhi purato lakṣmaṇa-sakho bhavitrī rambhoru tridaśa-vadana-glānir adhunā | prayāsyaty evoccair vipadam acirād vānara-camūr laghiṣṭhedaṃ ṣaṣṭhākṣara-para-vilopāt paṭha punaḥ","इति । अत्र शृङ्गार-रसस्य अरागाद् अनेक-रागात् तिर्यग्-रागात् म्लेच्छ-रागाच् चेति चतुर्विधम् आभास-भूयस्त्वम�� । तत्र अरागस् त्व् एकत्र रागाभावः । तेन रसस्याभासत्वं, यथा- स रामो नः स्थाता न युधि पुरतो लक्ष्मण-सखो भवित्री रम्भोरु त्रिदश-वदन-ग्लानिर् अधुना । प्रयास्यत्य् एवोच्चैर् विपदम् अचिराद् वानर-चमूर् लघिष्ठेदं षष्ठाक्षर-पर-विलोपात् पठ पुनः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.523,(ha.nā. 10.12) atra sītāyāṃ rāvaṇa-viṣaya-rāgātyantābhāvād ābhāsatvam | nanv ekatra rāgābhāvād rasasyābhāsatvaṃ na yujyate | prathamam ajātānurāge vatsa-rāje jātānurāgāyāḥ ratnāvalyāḥ- dullaha-jaṇāṇurāo lajjā guruī parabbaso appā | pia-sahi visamaṃ pemmaṃ maraṇaṃ saraṇaṃ nu varam ekkaṃ,(ह.ना. १०.१२) अत्र सीतायां रावण-विषय-रागात्यन्ताभावाद् आभासत्वम् । नन्व् एकत्र रागाभावाद् रसस्याभासत्वं न युज्यते । प्रथमम् अजातानुरागे वत्स-राजे जातानुरागायाः रत्नावल्याः- दुल्लह-जणाणुराओ लज्जा गुरुई परब्बसो अप्पा । पिअ-सहि विसमं पेम्मं मरणं सरणं नु वरम् एक्कं
+Rasarnavasudhakara,srs_2.524,(ra.ā. 2.1) [durlabha-janānurāgo lajjā gurvī para-vaśa ātmā | priya-sakhi viṣamaṃ prema maraṇaṃ śaraṇaṃ nu varam ekam ||] ity atra pūrvānurāgasyābhāsatva-prasaṅga iti ced ucyate | abhāvo hi trividhaḥ prāg-abhāvo' tyantābhāvaḥ pradhvaṃsābhāvaś ceti | tatra prāg-abhāve darśanādi-kāraṇeṣu sambhāviteṣu rāgotpatti-sambhāvanayā nābhāsatvam | itarayos tu kāraṇa-sad-bhāve' pi rāgānutpatter ābhāsatvam eva | anye tu striyā eva rāgābhāve rasasyābhāsatvaṃ pratijānate | na tad upapadyate | puruṣe' pi rāgābhāve rasasyānāsvādanīyatvāt | yathā- gate premāveśe praṇaya-bahu-māne' pi galite nivṛtte sad-bhāve jana iva jane gacchati puraḥ | tad utprekṣyotprekṣya priya-sakhi gatāṃs tāṃś ca divasān na jāne ko hetur dalati śatadhā yan na hṛdayam,(र.आ. २.१) [दुर्लभ-जनानुरागो लज्जा गुर्वी पर-वश आत्मा । प्रिय-सखि विषमं प्रेम मरणं शरणं नु वरम् एकम् ॥] इत्य् अत्र पूर्वानुरागस्याभासत्व-प्रसङ्ग इति चेद् उच्यते । अभावो हि त्रिविधः प्राग्-अभावोऽ त्यन्ताभावः प्रध्वंसाभावश् चेति । तत्र प्राग्-अभावे दर्शनादि-कारणेषु सम्भावितेषु रागोत्पत्ति-सम्भावनया नाभासत्वम् । इतरयोस् तु कारण-सद्-भावेऽ पि रागानुत्पत्तेर् आभासत्वम् एव । अन्ये तु स्त्रिया एव रागाभावे रसस्याभासत्वं प्रतिजानते । न तद् उपपद्यते । पुरुषेऽ पि रागाभावे रसस्यानास्वादनीयत्वात् । यथा- गते प्रेमावेशे प्रणय-बहु-मानेऽ पि गलिते निवृत्ते सद्-भावे जन इव जने गच्छति पुरः । तद् उत्प्रेक्ष्योत्प्रेक्ष्य प्रिय-सखि गतांस् तांश् च दिवसान् न जाने को हेतुर् दलति शतधा यन् न हृदयम्
+Rasarnavasudhakara,srs_2.525,"(amaru 43) atra hṛdaya-dalanābhāva-pūrva-gata-divasotprekṣādy-anumitair nirveda-smṛty-ādibhir abhivyakto' pi striyā anurāgaḥ premāveśa-ślathanādi-kathitena puruṣa-gata-rāga-dhvaṃsanena cārutāṃ nāpnoti | puruṣa-rāgātyantābhāvena rasābhāsatvaṃ, yathā- dhyāna-vyājam upetya cintayasi kām unmīlya cakṣuḥ kṣaṇaṃ paśyānaṅga-śarāturaṃ janam imaṃ trātāpi no rakṣasi | mithyā-kāruṇiko' si nirghūṇataras tvattaḥ kuto' nyaḥ pumān serṣyaṃ māra-vadhūbhir ity abhihito buddho jinaḥ pātu vaḥ","(अमरु ४३) अत्र हृदय-दलनाभाव-पूर्व-गत-दिवसोत्प्रेक��षाद्य्-अनुमितैर् निर्वेद-स्मृत्य्-आदिभिर् अभिव्यक्तोऽ पि स्त्रिया अनुरागः प्रेमावेश-श्लथनादि-कथितेन पुरुष-गत-राग-ध्वंसनेन चारुतां नाप्नोति । पुरुष-रागात्यन्ताभावेन रसाभासत्वं, यथा- ध्यान-व्याजम् उपेत्य चिन्तयसि काम् उन्मील्य चक्षुः क्षणं पश्यानङ्ग-शरातुरं जनम् इमं त्रातापि नो रक्षसि । मिथ्या-कारुणिकोऽ सि निर्घूणतरस् त्वत्तः कुतोऽ न्यः पुमान् सेर्ष्यं मार-वधूभिर् इत्य् अभिहितो बुद्धो जिनः पातु वः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.526,"(nāgā. 1.1) atra jinasya rāgātyantābhāvena rasābhāsatvam | anekatra yoṣito rāgābhāsatvaṃ, yathā- paraspareṇa kṣatayoḥ prahartror utkrāntavāyvoḥ samakālam eva | amartya-bhāve' pi kayościd āsīd ekāpsaraḥ-prārthanayor vivādaḥ","(नागा. १.१) अत्र जिनस्य रागात्यन्ताभावेन रसाभासत्वम् । अनेकत्र योषितो रागाभासत्वं, यथा- परस्परेण क्षतयोः प्रहर्त्रोर् उत्क्रान्तवाय्वोः समकालम् एव । अमर्त्य-भावेऽ पि कयोश्चिद् आसीद् एकाप्सरः-प्रार्थनयोर् विवादः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.527,"(ra.vaṃ. 7.53) atra kasyāścid divya-vanitāyā vīra-dvaye raṇānivṛtti-maraṇa-prāpta-devatābhāve anurāgasya nirupamānaśūra-guṇopādher avaiṣamyeṇa pratibhāsanādābhāsatvam | anekatra puṃso rāgād, yathā- ramyaṃ gāyati menakā kṛta-rucir vīṇā-svanair urvaśī citraṃ vakti tilottamā paricayaṃ nānāṅga-hāra-krame | āsāṃ rūpam idaṃ tad uttamam iti premānavasthā dviṣā bheje śrī-yanapota-siṃha-nṛpate tvat-khaḍga-bhinnātmanā","(र.वं. ७.५३) अत्र कस्याश्चिद् दिव्य-वनिताया वीर-द्वये रणानिवृत्ति-मरण-प्राप्त-देवताभावे अनुरागस्य निरुपमानशूर-गुणोपाधेर् अवैषम्येण प्रतिभासनादाभासत्वम् । अनेकत्र पुंसो रागाद्, यथा- रम्यं गायति मेनका कृत-रुचिर् वीणा-स्वनैर् उर्वशी चित्रं वक्ति तिलोत्तमा परिचयं नानाङ्ग-हार-क्रमे । आसां रूपम् इदं तद् उत्तमम् इति प्रेमानवस्था द्विषा भेजे श्री-यनपोत-सिंह-नृपते त्वत्-खड्ग-भिन्नात्मना"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.528,"atra nāyaka-khaḍga-dhārā-galitātmanaḥ kasyacit svarga-pratināyaka-vīrasya menakādi-svarloka-gaṇikāsu avaiṣamyeṇa rāgād ābhāsatvam | nanv evaṃ dakṣiṇādīnām api rāgasyābhāsatvam iti cet, na | dakṣiṇasya nāyakasya nāyikāsu anekāsu vṛtti-mātreṇaiva sādhāraṇyam | na rāgeṇa | tad ekasyām eva rāgasya prauḍhatvam | itarāsu tu madhyamatvaṃ mandatvaṃ ceti tad-anurāgasya nābhāsatā | atra tu avaiṣamyeṇa anekatra pravṛtter ābhāsatvam upapadyate | tiryag-rāgād, yathā- madhu dvirephaḥ kusumaika-pātre papau priyāṃ svām anuvartamānaḥ | śṛṅgeṇa ca sparśa-nimīlitākṣīṃ mṛgīm akaṇḍūyata kṛṣṇa-sāraḥ","अत्र नायक-खड्ग-धारा-गलितात्मनः कस्यचित् स्वर्ग-प्रतिनायक-वीरस्य मेनकादि-स्वर्लोक-गणिकासु अवैषम्येण रागाद् आभासत्वम् । नन्व् एवं दक्षिणादीनाम् अपि रागस्याभासत्वम् इति चेत्, न । दक्षिणस्य नायकस्य नायिकासु अनेकासु वृत्ति-मात्रेणैव साधारण्यम् । न रागेण । तद् एकस्याम् एव रागस्य प्रौढत्वम् । इतरासु तु मध्यमत्वं मन्दत्वं चेति तद्-अनु���ागस्य नाभासता । अत्र तु अवैषम्येण अनेकत्र प्रवृत्तेर् आभासत्वम् उपपद्यते । तिर्यग्-रागाद्, यथा- मधु द्विरेफः कुसुमैक-पात्रे पपौ प्रियां स्वाम् अनुवर्तमानः । शृङ्गेण च स्पर्श-निमीलिताक्षीं मृगीम् अकण्डूयत कृष्ण-सारः"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.529,"(ku.saṃ. 3.36) mleccha-rāgād, yathā- ajjaṃ mohaṇa-suhiaṃ muatti mottū palāie halie | dara-phuḍia-beṇṭa-bhāroṇaāi hasiaṃ ba phalahīe","(कु.सं. ३.३६) म्लेच्छ-रागाद्, यथा- अज्जं मोहण-सुहिअं मुअत्ति मोत्तू पलाइए हलिए । दर-फुडिअ-बेण्ट-भारोणआइ हसिअं ब फलहीए"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.530,"(gāthā 4.60) [āryāṃ mohana-sukhitāṃ mṛteti muktvā palāyite halike | dara-sphuṭita-vṛnta-bhārāvanatayā hasitam iva kārpāsyā ||] atra surata-mohana-supti-maraṇa-daśayor vivekābhāvena hālikasya mlecchatvaṃ gamyate | nanu tiryaṅ-mleccha-gatayor ābhāsatvaṃ na yujyate | tayor vibhāvādi-sambhavāt | āsvāda-yogyatā-pratīter iti cet, na | bho mleccha-rasa-vādin ! uktalādhipateḥ śṛṅgāra-rasābhimānino narasiṃhadevasya cittam anuvartamānena vidyādhareṇa kavinā bāḍham abhyantarī-kṛto' si | evaṃ khalu samarthitam ekāvalyām anena- apare tu rasābhāsaṃ tiryakṣu pracakṣate | tan na parīkṣā-kṣamam | teṣv api vibhāvādi-sambhavāt | vibhāvādi-jñāna-śūnyās tiryañco na bhājanaṃ bhavitum arhanti rasasyeti cet, na | manuṣyeṣv api keṣucit tathā-bhūteṣu rasa-viṣaya-bhāvābhāva-prasaṅgāt | vibhāvādi-sambhavo hi rasaṃ prati prayojakaḥ | na vibhāvādi-jñānam | tataś ca tiraścām apy asty eva rasaḥ iti | (ekāvalyām 106) na tāvat tiraścāṃ vibhāvatam upapadyate | śṛṅgāre hi samujjvalasya śucino darśanīyasyaiva vastuno muninā vibhāvatvenāmnātam | tiraścam udvartana-majjanākalpa-racanādy-abhāvād ujjvala-śuci-darśanīyatvānām asambhāvanā prasiddhaiva | atha sva-jāti-yogyair dharmaiḥ kāriṇāṃ kariṇīṃ prati (dadau saraḥ paṅkaja ity ādi (ku.saṃ. 3.37) padye iva) vibhāvatvam iti cen, na | tasyāṃ kakṣyāyāṃ kariṇāṃ kariṇī-rāgaṃ prati kāraṇatvaṃ na punar vibhāvatvam | kiṃ ca, jāti-yogyair dharmair vastuno na vibhāvatvam | api tu bhāvaka-cittollāsa-hetubhiḥ rati-viśiṣṭair eva | kiṃ ca, vibhāvādi-jñānaṃ nāma aucitya-vivekaḥ | tena śūnyās tiryañco na vibhāvatām arhanti | tarhi vibhāvādi-jñāna-rahiteṣu manuṣyeṣu rasābhāsa-prasaṅga iti cet, naiṣa doṣaḥ | viveka-rahita-janopalakṣaṇa-mleccha-gatasya rasasyābhāsatve sveṣṭāvāpteḥ | kiṃ ca vibhāvādi-sambhavo hi rasaṃ prati prayojako na vibhāvādi-jñānam ity etan na yujyate | tathā hi-vibhāvāder viśiṣṭasya vastu-mātrasya vā sambhavo rasaṃ prati prayojakaḥ | viśiṣṭa-prayojakatvāṅgīkāre vivekādi-praveśo' ṅgīkṛta iti asmad-anusaraṇam eva śaraṇaṃ gato' si | atra vivekaṃ vinā tad-itara-viśeṣavattvaṃ vaiśiṣṭyam iti cen, na | viśeṣāṇāṃ dharmiṇi paramotkarṣānusandhāna-tat-parāṇām anyonya-sahiṣṇūnām iyattayā niyamāsambhavāt | atha yadi vastu-mātrasya tarhi anvāsitam arundhatyā svāhayeva havir bhujam (ra.vaṃ. 1.56) ity ādāv api strī-puṃsa-vyakti-mātra-vibhāva-sad-bhāvād anvāsanālakṣaṇānubhāva-sambhavāc ca śṛṅgāraḥ svadanīyaḥ prasajyeta | kiṃ ca- ajjaṃ mohaṇa-suhiaṃ muatti mottū palāie halie | dara-phuḍia-beṇṭa-bhāroṇaāi hasiaṃ ba phalahīe ||[*16] [*16] 529 saṅkhyaka-padyaṃ draṣṭavyam | ity ādiṣu strī-puṃsa-vyakti-mātra-vibhāva-sadbhāvaḥ sphuṭa eva | tad-aviveka-janita-hāsya-paṅka-nirmagnaṃ śṛṅgāra-gandha-gajam uddhartuṃ tvaratām ity alaṃ rasābhāsāpalāpa-saṃrambheṇa | nanu sītādi-vibhāvair vastu-mātrair eva yoṣin-mātra-pratītau sāmājikānāṃ rasodayaḥ | na punar viśiṣṭaiḥ | tat katham iti ced, ucyate | atra janaka-tanayatva-rāma-parigrahatvādi-viruddha-dharma-parihāreṇa lalitojjvala-śuci-darśanīyatvādi-viśiṣṭa eva śabdataḥ | (pratipadyamāno) sītādi-vibhāvo yoṣit-sāmānyaṃ tādṛśam eva jñāpayati | na punaḥ strī-jāti-mātram iti sakalam api kalyāṇam | hariścandro rakṣākaraṇa-ruci-satyeṣu vacasāṃ vilāse vāgīśo mahati niyame nīti-nigame | vijetā gāṅgeyaṃ jana-bharaṇa-saṃmohana-kalā- vrateṣu śrī-siṃha-kṣitipatir udāro viharate","(गाथा ४.६०) [आर्यां मोहन-सुखितां मृतेति मुक्त्वा पलायिते हलिके । दर-स्फ��टित-वृन्त-भारावनतया हसितम् इव कार्पास्या ॥] अत्र सुरत-मोहन-सुप्ति-मरण-दशयोर् विवेकाभावेन हालिकस्य म्लेच्छत्वं गम्यते । ननु तिर्यङ्-म्लेच्छ-गतयोर् आभासत्वं न युज्यते । तयोर् विभावादि-सम्भवात् । आस्वाद-योग्यता-प्रतीतेर् इति चेत्, न । भो म्लेच्छ-रस-वादिन् ! उक्तलाधिपतेः शृङ्गार-रसाभिमानिनो नरसिंहदेवस्य चित्तम् अनुवर्तमानेन विद्याधरेण कविना बाढम् अभ्यन्तरी-कृतोऽ सि । एवं खलु समर्थितम् एकावल्याम् अनेन- अपरे तु रसाभासं तिर्यक्षु प्रचक्षते । तन् न परीक्षा-क्षमम् । तेष्व् अपि विभावादि-सम्भवात् । विभावादि-ज्ञान-शून्यास् तिर्यञ्चो न भाजनं भवितुम् अर्हन्ति रसस्येति चेत्, न । मनुष्येष्व् अपि केषुचित् तथा-भूतेषु रस-विषय-भावाभाव-प्रसङ्गात् । विभावादि-सम्भवो हि रसं प्रति प्रयोजकः । न विभावादि-ज्ञानम् । ततश् च तिरश्चाम् अप्य् अस्त्य् एव रसः इति । (एकावल्याम् १०६) न तावत् तिरश्चां विभावतम् उपपद्यते । शृङ्गारे हि समुज्ज्वलस्य शुचिनो दर्शनीयस्यैव वस्तुनो मुनिना विभावत्वेनाम्नातम् । तिरश्चम् उद्वर्तन-मज्जनाकल्प-रचनाद्य्-अभावाद् उज्ज्वल-शुचि-दर्शनीयत्वानाम् असम्भावना प्रसिद्धैव । अथ स्व-जाति-योग्यैर् धर्मैः कारिणां करिणीं प्रति (ददौ सरः पङ्कज इत्य् आदि (कु.सं. ३.३७) पद्ये इव) विभावत्वम् इति चेन्, न । तस्यां कक्ष्यायां करिणां करिणी-रागं प्रति कारणत्वं न पुनर् विभावत्वम् । किं च, जाति-योग्यैर् धर्मैर् वस्तुनो न विभावत्वम् । अपि तु भावक-चित्तोल्लास-हेतुभिः रति-विशिष्टैर् एव । किं च, विभावादि-ज्ञानं नाम औचित्य-विवेकः । तेन शून्यास् तिर्यञ्चो न विभावताम् अर्हन्ति । तर्हि विभावादि-ज्ञान-रहितेषु मनुष्येषु रसाभास-प्रसङ्ग इति चेत्, नैष दोषः । विवेक-रहित-जनोपलक्षण-म्लेच्छ-गतस्य रसस्याभासत्वे स्वेष्टावाप्तेः । किं च विभावादि-सम्भवो हि रसं प्रति प्रयोजको न विभावादि-ज्ञानम् इत्य् एतन् न युज्यते । तथा हि-विभावादेर् विशिष्टस्य वस्तु-मात्रस्य वा सम्भवो रसं प्रति प्रयोजकः । विशिष्ट-प्रयोजकत्वाङ्गीकारे विवेकादि-प्रवेशोऽ ङ्गीकृत इति अस्मद्-अनुसरणम् एव शरणं गतोऽ सि । अत्र विवेकं विना तद्-इतर-विशेषवत्त्वं वैशिष्ट्यम् इति चेन्, न । विशेषाणां धर्मिणि परमोत्कर्षानुसन्धान-तत्-पराणाम् अन्योन्य-सहिष्णूनाम् इयत्तया नियमासम्भवात् ��� अथ यदि वस्तु-मात्रस्य तर्हि अन्वासितम् अरुन्धत्या स्वाहयेव हविर् भुजम् (र.वं. १.५६) इत्य् आदाव् अपि स्त्री-पुंस-व्यक्ति-मात्र-विभाव-सद्-भावाद् अन्वासनालक्षणानुभाव-सम्भवाच् च शृङ्गारः स्वदनीयः प्रसज्येत । किं च- अज्जं मोहण-सुहिअं मुअत्ति मोत्तू पलाइए हलिए । दर-फुडिअ-बेण्ट-भारोणआइ हसिअं ब फलहीए ॥[*१६] [*१६] ५२९ सङ्ख्यक-पद्यं द्रष्टव्यम् । इत्य् आदिषु स्त्री-पुंस-व्यक्ति-मात्र-विभाव-सद्भावः स्फुट एव । तद्-अविवेक-जनित-हास्य-पङ्क-निर्मग्नं शृङ्गार-गन्ध-गजम् उद्धर्तुं त्वरताम् इत्य् अलं रसाभासापलाप-संरम्भेण । ननु सीतादि-विभावैर् वस्तु-मात्रैर् एव योषिन्-मात्र-प्रतीतौ सामाजिकानां रसोदयः । न पुनर् विशिष्टैः । तत् कथम् इति चेद्, उच्यते । अत्र जनक-तनयत्व-राम-परिग्रहत्वादि-विरुद्ध-धर्म-परिहारेण ललितोज्ज्वल-शुचि-दर्शनीयत्वादि-विशिष्ट एव शब्दतः । (प्रतिपद्यमानो) सीतादि-विभावो योषित्-सामान्यं तादृशम् एव ज्ञापयति । न पुनः स्त्री-जाति-मात्रम् इति सकलम् अपि कल्याणम् । हरिश्चन्द्रो रक्षाकरण-रुचि-सत्येषु वचसां विलासे वागीशो महति नियमे नीति-निगमे । विजेता गाङ्गेयं जन-भरण-संमोहन-कला- व्रतेषु श्री-सिंह-क्षितिपतिर् उदारो विहरते"
+Rasarnavasudhakara,srs_2.531,267 nitya śrīyannapota-kṣitipati-januṣaḥ siṃha-bhūpāla-mauleḥ saundaryaṃ sundarīṇāṃ hariṇa-vijayināṃ vāgurā locanānām | dānaṃ mandāra-cintāmaṇi-sura-surabhī-garva-nirvāpaṇāṅkaṃ vijñānaṃ sarva-vidyā-nidhi-budha-pariṣac-chemuṣī-bhāgya-rekhā,२६७ नित्य श्रीयन्नपोत-क्षितिपति-जनुषः सिंह-भूपाल-मौलेः सौन्दर्यं सुन्दरीणां हरिण-विजयिनां वागुरा लोचनानाम् । दानं मन्दार-चिन्तामणि-सुर-सुरभी-गर्व-निर्वापणाङ्कं विज्ञानं सर्व-विद्या-निधि-बुध-परिषच्-छेमुषी-भाग्य-रेखा
+Rasarnavasudhakara,srs_3.1,268 iti śrīmad-āndhra-maṇḍalādhīśvara-pratigaṇḍa-bhairava-śrīmad-anapota-narendra-nandana-bhuja-bala-bhīma-śrī-siṃha-bhūpāla-viracite rasārṇava-sudhākara-nāmni nāṭyālaṅkāra-śāstre rasikollāso nāma dvitīyo vilāsaḥ ||2|| (3) tṛtīyo vilāsaḥ bhāvakollāsaḥ sa kṣemadāyī kamalānukūlaḥ kaṭhora-pārāvata-kaṇṭha-nīlaḥ | kṛpā-nidhir bhavya-guṇābhirāmaḥ paraḥ pumān raja-mahīdhra-vāsī,२६८ इति श्रीमद्-आन्ध्र-मण्डलाधीश्वर-प्रतिगण्ड-भैरव-श्रीमद्-अनपोत-नरेन्द्र-नन्दन-भुज-बल-भीम-श्री-सिंह-भूपाल-विरचिते रसार्णव-सुधाकर-नाम्नि नाट्यालङ्कार-शास्त्रे रसिकोल्लासो नाम द्वितीयो विलासः ॥२॥ (३) तृतीयो विलासः भावकोल्लासः स क्षेमदायी कमलानुकूलः कठोर-पारावत-कण्ठ-नीलः । कृपा-निधिर् भव्य-गुणाभिरामः परः पुमान् रज-महीध्र-वासी
+Rasarnavasudhakara,srs_3.2,1 bhavatv iti sambandhaḥ smaraṇīyaḥ | tad īdṛśa-rasādhāraṃ nāṭyaṃ rūpakam ity api | naṭasyātipravīṇasya karmatvān nāṭyam ucyate,१ भवत्व् इति सम्बन्धः स्मरणीयः । तद् ईदृश-रसाधारं नाट्यं रूपकम् इत्य् अपि । नटस्यातिप्रवीणस्य कर्मत्वान् नाट्यम् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.3,2 yathā mukhādau padmāder ārope rūpaka-prathā | tathaiva nāyakāropo naṭe rūpakam ucyate | 3 tac ca nāṭyaṃ daśa-vidhaṃ vākyārthābhinayātmakam,२ यथा मुखादौ पद्मादेर् आरोपे रूपक-प्रथा । तथैव नायकारोपो नटे रूपकम् उच्यते । ३ तच् च नाट्यं दश-विधं वाक्यार्थाभिनयात्मकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.4,4a tathā ca bhāratīye (18.2-3)- nāṭakaṃ saprakaraṇam aṅko vyāyoga eva ca | bhāṇaḥ samavakāraś ca vīthī prahasanaṃ ḍimaḥ | īhāmṛgaś ca vijñeyo daśadhā nāṭya-lakṣaṇam |,४अ तथा च भारतीये (१८.२-३)- नाटकं सप्रकरणम् अङ्को व्यायोग एव च । भाणः समवकारश् च वीथी प्रहसनं डिमः । ईहामृगश् च विज्ञेयो दशधा नाट्य-लक्षणम् ।
+Rasarnavasudhakara,srs_3.5,rasetivṛtta-netāras tat-tad-rūpaka-bhedakāḥ | 4lakṣitau rasanetārāv itivṛttaṃ tu kathyate,रसेतिवृत्त-नेतारस् तत्-तद्-रूपक-भेदकाः । ४लक्षितौ रसनेताराव् इतिवृत्तं तु कथ्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.6,itivṛtta-kathā-vastu-śabdāḥ paryāya-vācinaḥ | 5itivṛttaṃ prabandhasya śarīraṃ trividhaṃ hi tat,इतिवृत्त-कथा-वस्तु-शब्दाः पर्याय-वाचिनः । ५इतिवृत्तं प्रबन्धस्य शरीरं त्रिविधं हि तत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.7,khyātaṃ kalpyaṃ ca saṅkīrṇaṃ khyātaṃ rāma-kathādikam | 6kavi-buddhi-kṛtaṃ kalpyaṃ mālatī-mādhavādikam,ख्यातं कल्प्यं च सङ्कीर्णं ख्यातं राम-कथादिकम् । ६कवि-बुद्धि-कृतं कल्प्यं मालती-माधवादिकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.8,saṅkīrṇam ubhayāyattaṃ lava-rāghava-ceṣṭitam | 7lakṣyeṣv etat tu bahudhā divya-martyādi-bhedataḥ,सङ्कीर्णम् उभयायत्तं लव-राघव-चेष्टितम् । ७लक्ष्येष्व् एतत् तु बहुधा दिव्य-मर्त्यादि-भेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.9,tac cetivṛttaṃ vidvadbhiḥ pañcadhā parikīrtitam | 8bījaṃ binduḥ patākā ca prakarī kāryam ity api,तच् चेतिवृत्तं विद्वद्भिः पञ्चधा परिकीर्तितम् । ८बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यम् इत्य् अपि
+Rasarnavasudhakara,srs_3.10,atha bījaḥ- yat tu svalpam upakṣiptaṃ bahudhā vistṛtiṃ gatam | 9 kāryasya kāraṇaṃ prājñais tad bījam iti kathyate | uptaṃ bījaṃ taror yadvad aṅkurādi-prabhedataḥ,अथ बीजः- यत् तु स्वल्पम् उपक्षिप्तं बहुधा विस्तृतिं गतम् । ९ कार्यस्य कारणं प्राज्ञैस् तद् बीजम् इति कथ्यते । उप्तं बीजं तरोर् यद्वद् अङ्कुरादि-प्रभेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.11,10 phalāya kalpate tadvan nāyakādi-vibhedataḥ | phalāyaitad bhaved yasmād bījam ity abhidhīyate,१० फलाय कल्पते तद्वन् नायकादि-विभेदतः । फलायैतद् भवेद् यस्माद् बीजम् इत्य् अभिधीयते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.12,11 yathā bāla-rāmāyaṇe prathama-dvitīyāṅkayoḥ kalpite mukha-sandhau svalpo rāmotsāho bījam ity ucyate | atha binduḥ- phale pradhāne bījasya prasaṅgoktaiḥ phalāntaraiḥ | vicchinne yad aviccheda-kāraṇaṃ bindur ucyate,११ यथा बाल-रामायणे प्रथम-द्वितीयाङ्कयोः कल्पिते मुख-सन्धौ स्वल्पो रामोत्साहो बीजम् इत्य् उच्यते । अथ बिन्दुः- फले प्रधाने बीजस्य प्रसङ्गोक्तैः फलान्तरैः । विच्छिन���ने यद् अविच्छेद-कारणं बिन्दुर् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.13,12 jala-bindur yathā siñcaṃs taru-mūlaṃ phalāya hi | tathaivāyam upakṣipto bindur ity abhidhīyate,१२ जल-बिन्दुर् यथा सिञ्चंस् तरु-मूलं फलाय हि । तथैवायम् उपक्षिप्तो बिन्दुर् इत्य् अभिधीयते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.14,13 yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] tṛtīya-caturthāṅkayoḥ kalpite pratimukha-sandhau nikṣipto rāvaṇa-virodha-mūlaṃ sītā-parigraho bindur ucyate | atha patākā-- yat pradhānopakaraṇa-prasaṅgāt svārtham ṛcchati | sā syāt patākā sugrīva-makarandādi-vṛttavat,१३ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] तृतीय-चतुर्थाङ्कयोः कल्पिते प्रतिमुख-सन्धौ निक्षिप्तो रावण-विरोध-मूलं सीता-परिग्रहो बिन्दुर् उच्यते । अथ पताका-- यत् प्रधानोपकरण-प्रसङ्गात् स्वार्थम् ऋच्छति । सा स्यात् पताका सुग्रीव-मकरन्दादि-वृत्तवत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.15,14 atha prakarī- yat kevalaṃ parārthasya sādhakaṃ ca pradeśa-bhāk | prakarī sā samuddiṣṭā nava-vṛndādi-vṛttavat,१४ अथ प्रकरी- यत् केवलं परार्थस्य साधकं च प्रदेश-भाक् । प्रकरी सा समुद्दिष्टा नव-वृन्दादि-वृत्तवत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.16,"15 patākā-prakarī-vyapadeśo bhāva-prakāśikā-kāreṇoktaḥ, yathā- yathā patākā kasyāpi śobhākṛc cihna-rūpataḥ | svasyopanāyakādīnāṃ vṛttāntas tadvad ucyate","१५ पताका-प्रकरी-व्यपदेशो भाव-प्रकाशिका-कारेणोक्तः, यथा- यथा पताका कस्यापि शोभाकृच् चिह्न-रूपतः । स्वस्योपनायकादीनां वृत्तान्तस् तद्वद् उच्यते"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.17,śobhāyai vedikādīnāṃ yathā puṣpākṣatādayaḥ | tatha rtu-varṇanādis tu prasaṅge prakarī bhavet,शोभायै वेदिकादीनां यथा पुष्पाक्षतादयः । तथ र्तु-वर्णनादिस् तु प्रसङ्गे प्रकरी भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.18,iti (bhāva-prakāśe) | atha patākā-sthānakāni- aṅgasya ca pradhānasya bhāvyavasthasya sūcakam | yad āgantuka-bhāvena patākā-sthānakaṃ hi tat,इति (भाव-प्रकाशे) । अथ पताका-स्थानकानि- अङ्गस्य च प्रधानस्य भाव्यवस्थस्य सूचकम् । यद् आगन्तुक-भावेन पताका-स्थानकं हि तत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.19,16 etad dvidhā tulya-saṃvidhānaṃ tulya-viśeṣaṇam | tatrādyaṃ tri-prakāraṃ syād dvitīyaṃ tv ekam eva hi |17 evaṃ caturvidhaṃ jñeyaṃ patākā-sthānakaṃ budhaiḥ,१६ एतद् द्विधा तुल्य-संविधानं तुल्य-विशेषणम् । तत्राद्यं त्रि-प्रकारं स्याद् द्वितीयं त्व् एकम् एव हि ।१७ एवं चतुर्विधं ज्ञेयं पताका-स्थानकं बुधैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.20,18a tathā ca bharataḥ (19.31)- sahasaivārtha-sampattir guṇavaty upacārataḥ | patākā-sthānakam idaṃ prathamaṃ parikīrtitam,१८अ तथा च भरतः (१९.३१)- सहसैवार्थ-सम्पत्तिर् गुणवत्य् उपचारतः । पताका-स्थानकम् इदं प्रथमं परिकीर्तितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.21,iti | yathā ratnāvalyām- vidūṣakaḥ- bhoḥ ! esā kkhu abarā debī bāsabadattā | (bhoḥ ! eṣā khalu aparā devī vāsavadattā |) rājā (saśaṅkaṃ ratnāvalī-hastaṃ visṛjati |) ity atra iyaṃ vāsavattety anenopacāra-prayogeṇa bhāvino vāsavadattā-kopasya sūcanāt sahasārtha-sampatti-rūpam idam ekaṃ patākā-sthānakam | tathā ca (19.32)- vacaḥ sātiśayaṃ śliṣṭaṃ kāvya-bandha-samāśrayam | patākā-sthānakam idaṃ dvitīyaṃ parikīrtitam,इति । यथा रत्नावल्याम्- विदूषकः- भोः ! एसा क्खु अबरा देबी बासबदत्ता । (भोः ! एषा खलु ���परा देवी वासवदत्ता ।) राजा (सशङ्कं रत्नावली-हस्तं विसृजति ।) इत्य् अत्र इयं वासवत्तेत्य् अनेनोपचार-प्रयोगेण भाविनो वासवदत्ता-कोपस्य सूचनात् सहसार्थ-सम्पत्ति-रूपम् इदम् एकं पताका-स्थानकम् । तथा च (१९.३२)- वचः सातिशयं श्लिष्टं काव्य-बन्ध-समाश्रयम् । पताका-स्थानकम् इदं द्वितीयं परिकीर्तितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.22,iti | yathā uttara-rāma-carite (1.38)- iyaṃ gehe lakṣmīr iyam amṛta-vartir nayanayor asāv asyāḥ sparśo vapuṣi bahalaś candana-rasaḥ | ayaṃ kaṇṭhe bāhuḥ śiśira-masṛṇo mauktika-saraḥ kim asyā na preyo yadi param asahyas tu virahaḥ,इति । यथा उत्तर-राम-चरिते (१.३८)- इयं गेहे लक्ष्मीर् इयम् अमृत-वर्तिर् नयनयोर् असाव् अस्याः स्पर्शो वपुषि बहलश् चन्दन-रसः । अयं कण्ठे बाहुः शिशिर-मसृणो मौक्तिक-सरः किम् अस्या न प्रेयो यदि परम् असह्यस् तु विरहः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.23,(praviśya) pratīhārī-deva upasthitaḥ | rāmaḥ-aye kaḥ ? ity atra bhaviṣyataḥ sītā-virahasya sūcanād idaṃ śliṣṭaṃ nāma dvitīyaṃ patākā-sthānakam | tathā ca (19.33)- arthopakṣepaṇaṃ yatra līnaṃ sa-vinayaṃ bhavet | śliṣṭa-pratyuttaropetaṃ tṛtīyam idam iṣyate,(प्रविश्य) प्रतीहारी-देव उपस्थितः । रामः-अये कः ? इत्य् अत्र भविष्यतः सीता-विरहस्य सूचनाद् इदं श्लिष्टं नाम द्वितीयं पताका-स्थानकम् । तथा च (१९.३३)- अर्थोपक्षेपणं यत्र लीनं स-विनयं भवेत् । श्लिष्ट-प्रत्युत्तरोपेतं तृतीयम् इदम् इष्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.24,"yathā veṇī-saṃhāre (2.23), rājā- lolāṃśukasya pavanākulitāṃśukāntaṃ tvad-dṛṣṭi-hāri mama locana-bāndhavasya | adhyāsituṃ tava ciraṃ jaghana-sthalasya paryāptam eva karabhoru maoru-yugmam","यथा वेणी-संहारे (२.२३), राजा- लोलांशुकस्य पवनाकुलितांशुकान्तं त्वद्-दृष्टि-हारि मम लोचन-बान्धवस्य । अध्यासितुं तव चिरं जघन-स्थलस्य पर्याप्तम् एव करभोरु मओरु-युग्मम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.25,(praviśya sambhrāntaḥ) kañcukī-deva bhagnam | deva bhagnam ! rājā-kena ? kañcukī-deva bhīmena | rājā-āḥ kiṃ pralapasi ? ity atra śliṣṭa-pratyuttareṇa kañcuki-vākyena bhāvino duryodhanoru-bhaṅgasya sūcanena śliṣṭottaraṃ nāma tṛtīyam idaṃ patākā-sthānakam | tathā ca (19.34) - dvy-artho vacana-vinyāsaḥ suśliṣṭaḥ kāvya-yojitaḥ | upanyāsa-suyuktaś ca tac caturtham udāhṛtam,(प्रविश्य सम्भ्रान्तः) कञ्चुकी-देव भग्नम् । देव भग्नम् ! राजा-केन ? कञ्चुकी-देव भीमेन । राजा-आः किं प्रलपसि ? इत्य् अत्र श्लिष्ट-प्रत्युत्तरेण कञ्चुकि-वाक्येन भाविनो दुर्योधनोरु-भङ्गस्य सूचनेन श्लिष्टोत्तरं नाम तृतीयम् इदं पताका-स्थानकम् । तथा च (१९.३४) - द्व्य्-अर्थो वचन-विन्यासः सुश्लिष्टः काव्य-योजितः । उपन्यास-सुयुक्तश् च तच् चतुर्थम् उदाहृतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.26,iti | yathā- uddāmotkalikāṃ vipāṇḍur arucaṃ prārabdha-jṛmbhāṃ kṣaṇād āyāsaṃ śvasanodgamair aviralair ātanvatīm ātmanaḥ | adyodyāna-latām imāṃ samadanāṃ nārīm ivānyāṃ dhruvaṃ paśyan kopa-vipāṭala-dyuti mukhaṃ devyāḥ kariṣyāmy aham,इति । यथा- उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुर् अरुचं प्रारब्ध-जृम���भां क्षणाद् आयासं श्वसनोद्गमैर् अविरलैर् आतन्वतीम् आत्मनः । अद्योद्यान-लताम् इमां समदनां नारीम् इवान्यां ध्रुवं पश्यन् कोप-विपाटल-द्युति मुखं देव्याः करिष्याम्य् अहम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.27,(ratnāvalyāṃ 2.4) ity atra viśeṣaṇa-śleṣeṇa bhāvino ratnāvalī-sandarśanasya sūcanāt tulya-viśeṣaṇaṃ nāma caturthaṃ patākā-sthānakam idam | atha kāryam- vastunas tu samastasya dharma-kāmārtha-lakṣaṇam | 18 phalaṃ kāryam iti śuddhaṃ miśraṃ vā kalpayet sudhīḥ,(रत्नावल्यां २.४) इत्य् अत्र विशेषण-श्लेषेण भाविनो रत्नावली-सन्दर्शनस्य सूचनात् तुल्य-विशेषणं नाम चतुर्थं पताका-स्थानकम् इदम् । अथ कार्यम्- वस्तुनस् तु समस्तस्य धर्म-कामार्थ-लक्षणम् । १८ फलं कार्यम् इति शुद्धं मिश्रं वा कल्पयेत् सुधीः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.28,"19a śuddhaṃ, yathā mālatī-mādhave (10.23), kāmandakī- yat prāg eva manorathair vṛtam abhūt kalyāṇam āyuṣmatos tat puṇyair mad-upakramaiś ca phalitaṃ kleśo' pi mac-chiṣyayoḥ | niṣṇātaś ca samāgamo' bhivihitas tvat-preyasaḥ kāntayā samprītau nṛpa-nandanau yad aparaṃ preyas tad apy ucyatām","१९अ शुद्धं, यथा मालती-माधवे (१०.२३), कामन्दकी- यत् प्राग् एव मनोरथैर् वृतम् अभूत् कल्याणम् आयुष्मतोस् तत् पुण्यैर् मद्-उपक्रमैश् च फलितं क्लेशोऽ पि मच्-छिष्ययोः । निष्णातश् च समागमोऽ भिविहितस् त्वत्-प्रेयसः कान्तया सम्प्रीतौ नृप-नन्दनौ यद् अपरं प्रेयस् तद् अप्य् उच्यताम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.29,"ity atra kāvyopasaṃhāra-ślokena tṛtīya-puruṣārthasyaiva phala-kathanāt śuddhaṃ kāryam idam | miśraṃ, yathā bāla-rāmāyaṇe (10.104)- rugṇaṃ cājagavaṃ na cātikupito bhargaḥ sura-grāmaṇīḥ setuś ca grathitaḥ prasanna-madhuro dṛṣṭaś ca vārāṃ nidhiḥ | paulastyaś carama-sthitaś ca bhagavān prītaḥ śrutīnāṃ kaviḥ prāptaṃ yānam idaṃ ca yācitavate dattaṃ kuberāya ca","इत्य् अत्र काव्योपसंहार-श्लोकेन तृतीय-पुरुषार्थस्यैव फल-कथनात् शुद्धं कार्यम् इदम् । मिश्रं, यथा बाल-रामायणे (१०.१०४)- रुग्णं चाजगवं न चातिकुपितो भर्गः सुर-ग्रामणीः सेतुश् च ग्रथितः प्रसन्न-मधुरो दृष्टश् च वारां निधिः । पौलस्त्यश् चरम-स्थितश् च भगवान् प्रीतः श्रुतीनां कविः प्राप्तं यानम् इदं च याचितवते दत्तं कुबेराय च"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.30,ity anenopasaṃhāra-ślokena miśrasya trivarga-phalasya kathanān miśram idam | pradhānam aṅgam iti ca tad vastu dvividhaṃ punaḥ | 19pradhānaṃ netṛ-caritaṃ pradhāna-phala-bandhi ca,इत्य् अनेनोपसंहार-श्लोकेन मिश्रस्य त्रिवर्ग-फलस्य कथनान् मिश्रम् इदम् । प्रधानम् अङ्गम् इति च तद् वस्तु द्विविधं पुनः । १९प्रधानं नेतृ-चरितं प्रधान-फल-बन्धि च
+Rasarnavasudhakara,srs_3.31,kāvye vyāpi pradhānaṃ tad yathā rāmādi-ceṣṭitam | 20nāyakārtha-kṛd-aṅgaṃ syān nāyaketara-ceṣṭitam,काव्ये व्यापि प्रधानं तद् यथा रामादि-चेष्टितम् । २०नायकार्थ-कृद्-अङ्गं स्यान् नायकेतर-चेष्टितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.32,nityaṃ patākā prakarī cāṅgaṃ bījādayaḥ kvacit | 21bījatvād bījam ādau syāt phalatvāt kāryam antataḥ,नित्यं पताका प्रकरी चाङ्गं बीजादयः क्वचित् । २१बीजत्वाद् बीजम् आदौ स्यात् फलत्वात् कार्यम् अन्ततः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.33,tayoḥ sandhān a-hetutvān madhye binduṃ prakalpayet | 22yathāyogaṃ patākāyāḥ prakaryāś ca niyojanam,तयोः सन्धान् अ-हेतुत्वान् मध्ये बिन्दुं प्रकल्पयेत् । २२यथायोगं पताकायाः प्रकर्याश् च नियोजनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.34,atha kāryasya pañcāvasthāḥ- kāryasya pañcadhāvasthā nāyakādi-kriyā-vaśāt | 23 ārambha-yatna-prāpty-āśā-niyatāpti-phalāgamāḥ | tatra mukhya-phalodyoga-mātram ārambha iṣyate,अथ कार्यस्य पञ्चावस्थाः- कार्यस्य पञ्चधावस्था नायकादि-क्रिया-वशात् । २३ आरम्भ-यत्न-प्राप्त्य्-आशा-नियताप्ति-फलागमाः । तत्र मुख्य-फलोद्योग-मात्रम् आरम्भ इष्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.35,24 yathā bāla-rāmāyaṇe mukha-sandhau rāmasya lokottarotkarṣa-prāptaye vyavasāya-mātram ārambhaḥ | atha yatnaḥ- yatnas tu tat-phala-prāptyām autsukyena tu vartanam,२४ यथा बाल-रामायणे मुख-सन्धौ रामस्य लोकोत्तरोत्कर्ष-प्राप्तये व्यवसाय-मात्रम् आरम्भः । अथ यत्नः- यत्नस् तु तत्-फल-प्राप्त्याम् औत्सुक्येन तु वर्तनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.36,25a yathā tatraiva pratimukha-sandhau tāṭaka-pātana-bhūta-pati-dhanur-dalanādiṣu rāmasya yatnaḥ | atha prāpty-āśā- prāpty-āśā tu mahārthasya siddhi-sadbhāva-bhāvanā[*17],२५अ यथा तत्रैव प्रतिमुख-सन्धौ ताटक-पातन-भूत-पति-धनुर्-दलनादिषु रामस्य यत्नः । अथ प्राप्त्य्-आशा- प्राप्त्य्-आशा तु महार्थस्य सिद्धि-सद्भाव-भावना[*१७]
+Rasarnavasudhakara,srs_3.37,25b [*17] siddha-sad-bhāvanā matā. yathā tatraiva garbha-sandhau mālavan māyā-prayoga-vana-pravāsa-sītāpaharaṇādibhir antaritāyāḥ rāmasya paramotkarṣa-prāpter dhanur-bhaṅgādi-sugrīva-sandhi-setu-bandhanādibhiḥ siddhi-sad-bhāva-bhāvanā-kathanāt prāpty-āśā | atha niyatāptiḥ- niyatāptir avighnena kārya-saṃsiddhi-niścayaḥ,२५ब् [*१७] सिद्ध-सद्-भावना मता. यथा तत्रैव गर्भ-सन्धौ मालवन् माया-प्रयोग-वन-प्रवास-सीतापहरणादिभिर् अन्तरितायाः रामस्य परमोत्कर्ष-प्राप्तेर् धनुर्-भङ्गादि-सुग्रीव-सन्धि-सेतु-बन्धनादिभिः सिद्धि-सद्-भाव-भावना-कथनात् प्राप्त्य्-आशा । अथ नियताप्तिः- नियताप्तिर् अविघ्नेन कार्य-संसिद्धि-निश्चयः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.38,26a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] vimarśa-sandhau nikhila-rakṣaḥ-kula-nibarhaṇād avighnena rāmasya phala-saṃsiddhi-niścayo niyatāptiḥ | atha phalāgamaḥ- samagreṣṭa-phalāvāptir bhaved eva phalāgamaḥ,२६अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] विमर्श-सन्धौ निखिल-रक्षः-कुल-निबर्हणाद् अविघ्नेन रामस्य फल-संसिद्धि-निश्चयो नियताप्तिः । अथ फलागमः- समग्रेष्ट-फलावाप्तिर् भवेद् एव फलागमः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.39,26b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] nirvahaṇa-sandhau rāmasya tātājñā-nirbahaṇa-vaira-praśamana-rājyopabhogair lokottara-trivarga-phalasyāvāptiḥ phalāgamaḥ | atha sandhiḥ- ekaikasyās tv avasthāyāḥ prakṛtyā caikayaikayā | yogaḥ sandhir iti jñeyo nāṭya-vidyā-viśāradaiḥ,२६ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] निर्वहण-सन्धौ रामस्य ताताज्ञा-निर्बहण-वैर-प्रशमन-राज्योपभोगैर् लोकोत्तर-त्रिवर्ग-फलस्यावाप्तिः फलागमः । अथ सन्धिः- एकैकस्यास् त्व् अवस्थायाः प्रकृत्या चैकयैकया । योगः सन्धिर् इति ज्ञेयो नाट्य-विद्या-विशारदैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.40,27 patākāyās tv avasthānaṃ kvacid asti na vā kvacit | patākā-virahe bījaṃ binduṃ vā kalpayet sudhīḥ,२७ पताकायास् त्व् अवस्थानं क्वचिद् अस्ति न वा क्वचित् । पताका-विरहे बीजं बिन्दुं वा कल्पयेत् सुधीः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.41,28 mukhya-prayojana-vaśāt kathāṅgānāṃ samanvaye | avāntarārtha-sambandhaḥ sandhiḥ sandhāna-rūpataḥ,२८ मुख्य-प्रयोजन-वशात् कथाङ्गानां समन्वये । अवान्तरार्थ-सम्बन्धः सन्धिः सन्धान-रूपतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.42,29 (tatra pañca-sandhayo bhavanti-) mukha-pratimukhe garbha-vimarśāv upasaṃhṛtiḥ | pañcaite sandhayaḥ (mukha-sandhis tad-aṅgāni cettham-) teṣu yatra bīja-samudbhavaḥ,२९ (तत्र पञ्च-सन्धयो भवन्ति-) मुख-प्रतिमुखे गर्भ-विमर्शाव् उपसंहृतिः । पञ्चैते सन्धयः (मुख-सन्धिस् तद्-अङ्गानि चेत्थम्-) तेषु यत्र बीज-समुद्भवः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.43,30 nānā-vidhānām arthānāṃ rasānām api kāraṇam | tan mukhaṃ tatra cāṅgāni bījārambhānurodhataḥ,३० नाना-विधानाम् अर्थानां रसानाम् अपि कारणम् । तन् मुखं तत्र चाङ्गानि बीजारम्भानुरोधतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.44,31 upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam | yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā | 32 udbheda-bhedau karaṇam iti dvādaśa yojayet,३१ उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् । युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना । ३२ उद्भेद-भेदौ करणम् इति द्वादश योजयेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.45,33a tatropakṣepaḥ- upakṣepas tu bījasya sūcanā kathyate budhaiḥ,३३अ तत्रोपक्षेपः- उपक्षेपस् तु बीजस्य सूचना कथ्यते बुधैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.46,33b yathā bāla-rāmāyaṇe pratijñāta-paulastya-nāmani prathae' ṅke- (tataḥ praviśati viśvāmitra-śiṣyaḥ) śunaḥśepaḥ-prātaḥsavana eva yajamānaṃ draṣṭum icchāmiity upakramyaà rākṣasa-rakṣauṣadhaṃ rāmam ānetuṃ siddhāśramād ayodhyāṃ gatavatā tāta-viśvāmitreṇa yajñopanimantritasya parama-suhṛdaḥ śrotriya-kṣatriyasya sīradhvajasya sva-pratinidhiḥ preṣito' smi ity antena (1.23 padyāt pūrvam] rāvaṇādi-duṣṭa-rākṣasa-śikṣā-lakṣaṇa-rāmotsāhopabṛṃhaka-viśvāmitrārambha-rūpasya bījasya sūcanād upakṣepaḥ | atha parikaraḥ- parikriyā tu bījasya bahulīkaraṇaṃ matam,३३ब् यथा बाल-रामायणे प्रतिज्ञात-पौलस्त्य-नामनि प्रथएऽ ङ्के- (ततः प्रविशति विश्वामित्र-शिष्यः) शुनःशेपः-प्रातःसवन एव यजमानं द्रष्टुम् इच्छामिइत्य् उपक्रम्यअ᳙ राक्षस-रक्षौषधं रामम् आनेतुं सिद्धाश्रमाद् अयोध्यां गतवता तात-विश्वामित्रेण यज्ञोपनिमन्त्रितस्य परम-सुहृदः श्रोत्रिय-क्षत्रियस्य सीरध्वजस्य स्व-प्रतिनिधिः प्रेषितोऽ स्मि इत्य् अन्तेन (१.२३ पद्यात् पूर्वम्] रावणादि-दुष्ट-राक्षस-शिक्षा-लक्षण-रामोत्साहोपबृंहक-विश्वामित्रारम्भ-रूपस्य बीजस्य सूचनाद् उपक्षेपः । अथ परिकरः- परिक्रिया तु बीजस्य बहुलीकरणं मतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.47,34a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] (praviśya tāpasa-cchamanā) rākṣasaḥ- sampreṣito mālyavatām aham adya jñātuṃ pravṛttiṃ kuśikātmajasya | purīṃ nimīnāṃ mithilāṃ ca gantuṃ tāṃ cāpy ayodhyāṃ raghu-rājadhānīm,३४अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] (प्रविश्य तापस-च्छमना) राक्षसः- सम्प्रेषितो माल्यवताम् अहम् अद्य ज्ञातुं प्रवृत्तिं कुशिकात्मजस्य । पुरीं निमीनां मिथिलां च गन्तुं तां चाप्य् अयोध्यां रघु-राजधानीम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.48,"(1.23) kula-putraketi saprasāmad āśliṣṭo' smi ity upakramyaà sa hi naktaṃ-carāṇāṃ nisargāmitro viśvāmitro vrata-caryayā, vīra-vrata-caryayā samartho daśaratho' pi tathāvidha eva eva (1.25 padyād anantaraṃ] ity antena viśvāmitrārambhasya mālyavadādi-vitarka-gocaratvena bahulīkaraṇāt parikaraḥ | atha parinyāsaḥ- bīja-niṣpatti-kathanaṃ parinyāsa itīryate","(१.२३) कुल-पुत्रकेति सप्रसामद् आश्लिष्टोऽ स्मि इत्य् उपक्रम्यअ᳙ स हि नक्तं-चराणां निसर्गामित्रो विश्वामित्रो व्रत-चर्यया, वीर-व्रत-चर्यया समर्थो दशरथोऽ पि तथाविध एव एव (१.२५ पद्याद् अनन्तरं] इत्य् अन्तेन विश्वामित्रारम्भस्य माल्यवदादि-वितर्क-गोचरत्वेन बहुलीकरणात् परिकरः । अथ परिन्यासः- बीज-निष्पत्ति-कथनं परिन्यास इतीर्यते"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.49,34b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] rākṣasaḥ (puro' valokya)-kathaṃ tāpasaḥ | (pratyabhijñāya) tatrāpi viśvāmitra-dharma-putraḥ śunaḥśepaḥ ity upakramyaà sampraty eva rākṣasa-bhayāt satre dīkṣiṣyamāṇaḥ sa bhagavān goptāraṃ rāmabhadraṃ varītum ayodhyāṃ gataḥ | rākṣasaḥ (sa-trāsaṃ svagatam)-hanta katham etad api niṣpannam | (prakāśam) bhagavan mā kopīḥ ity ādinā (svagatam) kṛtaṃ yat kartavyam | samprati cāra-sañcārasyāyam avasaraḥ (1.27 padyād anantaram] ity antena viśvāmitrānubhāva-kathanāt sarākṣatrāsa-kathanāc ca bīja-niṣpatteḥ parinyāsaḥ | atha vilobhanam- nāyakādi-guṇānāṃ yad varṇanaṃ tad vilobhanam,३४ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] राक्षसः (पुरोऽ वलोक्य)-कथं तापसः । (प्रत्यभिज्ञाय) तत्रापि विश्वामित्र-धर्म-पुत्रः शुनःशेपः इत्य् उपक्रम्यअ᳙ सम्प्रत्य् एव राक्षस-भयात् सत्रे दीक्षिष्यमाणः स भगवान् गोप्तारं रामभद्रं वरीतुम् अयोध्यां गतः । राक्षसः (स-त्रासं स्वगतम्)-हन्त कथम् एतद् अपि निष्पन्नम् । (प्रकाशम्) भगवन् मा कोपीः इत्य् आदिना (स्वगतम्) कृतं यत् कर्तव्यम् । सम्प्रति चार-सञ्चारस्यायम् अवसरः (१.२७ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन विश्वामित्रानुभाव-कथनात् सराक्षत्रास-कथनाच् च बीज-निष्पत्तेः परिन्यासः । अथ विलोभनम्- नायकादि-गुणानां यद् वर्णनं तद् विलोभनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.50,35a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] rāvaṇaḥ- yasyāropaṇa-karmaṇāpi bahavo vīra-vrataṃ tyājitāḥ,३५अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] रावणः- यस्यारोपण-कर्मणापि बहवो वीर-व्रतं त्याजिताः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.51,"ity upakramya, rāvaṇaḥ (sapratyāśam)- nirmālyaṃ nayana-śriyaḥ kuvalayaṃ vaktrasya dāsaḥ śaśī kāntiḥ prāvaraṇaṃ tanor madhumuco yasyāś ca vācaḥ kila | viṃśatyā racitāñjaliḥ kara-puṭais tvāṃ yācate rāvaṇas tāṃ draṣṭuṃ janakātmajāṃ hṛdaya he netrāṇi mitrīkuru","इत्य् उपक्रम्य, रावणः (सप्रत्याशम्)- निर्माल्यं नयन-श्रियः कुवलयं वक्त्रस्य दासः शशी कान्तिः प्रावरणं तनोर् मधुमुचो यस्याश् च वाचः किल । विंशत्या रचिताञ्जलिः कर-पुटैस् त्वां याचते रावणस् तां द्रष्टुं जनकात्मजां हृदय हे नेत्राणि मित्रीकुरु"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.52,(1.40) ity antena tad-guṇa-varṇanād vilobhanam | atha yuktiḥ- samyak prayojanānāṃ hi nirṇayo yuktir iṣyate,(१.४०) इत्य् अन्तेन तद्-गुण-वर्णनाद् विलोभनम् । अथ युक्तिः- सम्यक् प्रयोजनानां हि निर्णयो युक्तिर् इष्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.53,"35b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] paraśurāma-rāvaṇīya-nāmani dvitīyāṅke- (tataḥ praviśati) bhṛṅgiriṭiḥ (parikrāmann ātmānaṃ nirvarṇya)-aye nirūpatāpi kvacin mahate' bhuyadayāya ity upakramya, bhṛṅgiriṭiḥ-ām, nārada yathā samarthayase | tathā hi- ekaṃ kailāsam adriṃ kara-gatam akaroc cicchade krauñcam anyo laṅkām ekaḥ kuberād ahṛta vasataye koṅkaṇānabdhito' nyaḥ | ekaḥ śakrasya jetā samiti bhagavataḥ kārtikeyasya cānyas tat kāmaṃ karma-sāmyāt kim aparam anayor madhyagā vīra-lakṣmīḥ","३५ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] परशुराम-रावणीय-नामनि द्वितीयाङ्के- (ततः प्रविशति) भृङ्गिरिटिः (परिक्रामन्न् आत्मानं निर्वर्ण्य)-अये निरूपतापि क्वचिन् महतेऽ भुयदयाय इत्य् उपक्रम्य, भृङ्गिरिटिः-आम्, नारद यथा समर्थयसे । तथा हि- एकं कैलासम् अद्रिं कर-गतम् अकरोच् चिच्छदे क्रौञ्चम् अन्यो लङ्काम् एकः कुबेराद् अहृत वसतये कोङ्कणानब्धितोऽ न्यः । एकः शक्रस्य जेता समिति भगवतः कार्तिकेयस्य चान्यस् तत् कामं कर्म-साम्यात् किम् अपरम् अनयोर् मध्यगा वीर-लक्ष्मीः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.54,(2.15) ity antena rāghava-pratināyakayor bhārgava-rāvaṇayoḥ karma-sāmya-nirṇaya-kathanād yuktiḥ | atha prāptiḥ- prājñaiḥ sukhasya samprāptiḥ prāptir ity abhidhīyate,(२.१५) इत्य् अन्तेन राघव-प्रतिनायकयोर् भार्गव-रावणयोः कर्म-साम्य-निर्णय-कथनाद् युक्तिः । अथ प्राप्तिः- प्राज्ञैः सुखस्य सम्प्राप्तिः प्राप्तिर् इत्य् अभिधीयते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.55,36a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] nāradaḥ (saharṣaṃ hastam udyamya)- citraṃ netra-rasāyanaṃ tridaśatāsiddher mahā-maṅgalaṃ mokṣa-dvāram apāvṛtaṃ mama manaḥ-prahlādanā-bheṣajam | sākaṃ nāka-purandhirbhir nava-pati-prāpty-utsukābhiḥ surāḥ sarve paśyata rāma-rāvaṇa-raṇaṃ vakty eṣa vo nāradaḥ,३६अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] नारदः (सहर्षं हस्तम् उद्यम्य)- चित्रं नेत्र-रसायनं त्रिदशतासिद्धेर् महा-मङ्गलं मोक्ष-द्वारम् अपावृतं मम मनः-प्रह्लादना-भेषजम् । साकं नाक-पुरन्धिर्भिर् नव-पति-प्राप्त्य्-उत्सुकाभिः सुराः सर्वे पश्यत राम-रावण-रणं वक्त्य् एष वो नारदः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.56,(2.16) ity atra nāradasya yuddhāvalokana-harṣa-prāpteḥ prāptiḥ | atha samādhānaṃ- bījasya punar ādhānaṃ samādhānam ihocyate,(२.१६) इत्य् अत्र नारदस्य युद्धावलोकन-हर्ष-प्राप्तेः प्राप्तिः । अथ समाधानं- बीजस्य पुनर् आधानं समाधानम् इहोच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.57,36b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] bhṛṅgiriṭiḥ-yuddha-ruce mā nirbharaṃ saṃrambhasva | ity upakramya | ayodhyāṃ gatvā paraṃ rāma-rāvaṇīyaṃ yojayiṣyāmi (2.16 padyād anantaram] ity antena rāghavotsāha-bījasya nāradena punar ādhānāt samādhānam | atha vidhānaṃ- sukha-duḥkha-karaṃ yat tu tad vidhānaṃ budhā viduḥ,३६ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] भृङ्गिरिटिः-युद्ध-रुचे मा निर्भरं संरम्भस्व । इत्य् उपक्रम्य । अयोध्यां गत्वा परं राम-रावणीयं योजयिष्यामि (२.१६ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन राघवोत्साह-बीजस्य नारदेन पुनर् आधानात् समाधानम् । अथ विधानं- सुख-दुःख-करं यत् तु तद् विधानं बुधा विदुः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.58,"37a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] prathamāṅke, sītā (sa-sādhvasautsukyam)-ammo rakkhaso tti suṇia saccaṃ sajjhasa-kodahalāṇaṃ majjhe baṭṭāmi | (aṃho rākṣasa iti śrutvā satyaṃ sādhvasa-kautūhalayor antare varte |) ity upakramya sītā-tādasadānaṃdamissāṇaṃ antare ubabisissaṃ (tāta-śatānanda-miśrāṇām antare upavekṣyāmi) | (1.42 padyāt pūrvam] ity antena sītāyāḥ adṛṣṭa-pūrva-rākṣasa-darśanena sukha-duḥkha-vyatikarākhyānād vidhānam | atha paribhāvanā- ślāghyaiś citta-camatkāro guṇādyaiḥ paribhāvanā","३७अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] प्रथमाङ्के, सीता (स-साध्वसौत्सुक्यम्)-अम्मो रक्खसो त्ति सुणिअ सच्चं सज्झस-कोदहलाणं मज्झे बट्टामि । (अंहो राक्षस इति श्रुत्वा सत्यं साध्वस-कौतूहलयोर् अन्तरे वर्ते ।) इत्य् उपक्रम्य सीता-तादसदानंदमिस्साणं अन्तरे उबबिसिस्सं (तात-शतानन्द-मिश्राणाम् अन्तरे उपवेक्ष्यामि) । (१.४२ पद्यात् पूर्वम्] इत्य् अन्तेन सीतायाः अदृष्ट-पूर्व-राक्षस-दर्शनेन सुख-दुःख-व्यतिकराख्यानाद् विधानम् । अथ परिभावना- श्लाघ्यैश् चित्त-चमत्कारो गुणाद्यैः परिभावना"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.59,"37b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe], rāvaṇaḥ (sautsukyaṃ vilokya svagatam)-aho tribhuvanātiśāyi makaradhvaja-sañjīvanaṃ rāmaṇīyakam asyāḥ | tathā hi- indur lipta ivāñjanena jaḍitā dṛṣṭir mṛgīṇām iva pramlānāruṇimeva vidrumalatā śyāmeva hema-prabhā | pāruṣyaṃ kalayā ca kokila-vadhū-kaṇṭheṣv iva prastutaṃ sītāyāḥ purataś ca hanta śikhināṃ barhāḥ sagarhā iva","३७ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे], रावणः (सौत्सुक्यं विलोक्य स्वगतम्)-अहो त्रिभुवनातिशायि मकरध्वज-सञ्जीवनं रामणीयकम् अस्याः । तथा हि- इन्दुर् लिप्त इवाञ्जनेन जडिता दृष्टिर् मृगीणाम् इव प्रम्लानारुणिमेव विद्रुमलता श्यामेव हेम-प्रभा । पारुष्यं कलया च कोकिल-वधू-कण्ठेष्व् इव प्रस्तुतं सीतायाः पुरतश् च हन्त शिखिनां बर्हाः सगर्हा इव"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.60,"(1.42) ity upakramya, śatānandaḥ (apavarya)-aho laṅkādhipater apūrva-garva-garimā | yan mamāpi śatānandasya na niścinute cetaḥ | kiṃ bhaviṣyati (1.46 padyād anantaram] ity antena rāvaṇasya sītā-rāmaṇīyaka-darśanena śatānandasya rāvaṇotsāha-darśanena ca tayoś citta-camatkāra-kathanāt paribhāvanā | athodbhedaḥ- udghātanaṃ yad bījasya sa udbhedaḥ prakīrtitaḥ","(१.४२) इत्य् उपक्रम्य, शतानन्दः (अपवर्य)-अहो लङ्काधिपतेर् अपूर्व-गर्व-गरिमा । यन् ममापि शतानन्दस्य न निश्चिनुते चेतः । किं भविष्यति (१.४६ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन रावणस्य सीता-रामणीयक-दर्शनेन शतानन्दस्य रावणोत्साह-दर्शनेन च तयोश् चित्त-चमत्कार-कथनात् परिभावना �� अथोद्भेदः- उद्घातनं यद् बीजस्य स उद्भेदः प्रकीर्तितः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.61,"38a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] dvitīyāṅke, rāvaṇaḥ-traiyāmbakaḥ paraśur eṣa nisarga-caṇḍa (2.36) ity ādi paṭhati | jāmadagnyaḥ-apakurvatāpi bhavatā param upakṛtam | yad eṣa smārito' smīty upakramya (2.44 padyāt pūrvam]- lokottaraṃ caritam arpayati pratiṣṭhāṃ puṃsāṃ kulaṃ na hi nimittam udāratāyāḥ | vātāpitāpana-muneḥ kalaśāt prasūtir līlāyitaṃ punar amuṣya samudra-pānam","३८अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] द्वितीयाङ्के, रावणः-त्रैयाम्बकः परशुर् एष निसर्ग-चण्ड (२.३६) इत्य् आदि पठति । जामदग्न्यः-अपकुर्वतापि भवता परम् उपकृतम् । यद् एष स्मारितोऽ स्मीत्य् उपक्रम्य (२.४४ पद्यात् पूर्वम्]- लोकोत्तरं चरितम् अर्पयति प्रतिष्ठां पुंसां कुलं न हि निमित्तम् उदारतायाः । वातापितापन-मुनेः कलशात् प्रसूतिर् लीलायितं पुनर् अमुष्य समुद्र-पानम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.62,(2.51) ity antena gūḍha-śaṅkara-dhanur adhikṣepodghāṭanād vā lokottara-carita-sāmānya-varṇanena tirohita-rāmacandrotsāhodghāṭanād vā udbhedaḥ | atha bhedaḥ- bījasyottejanaṃ bhedo yad vā saṅghāta-bhedanam,(२.५१) इत्य् अन्तेन गूढ-शङ्कर-धनुर् अधिक्षेपोद्घाटनाद् वा लोकोत्तर-चरित-सामान्य-वर्णनेन तिरोहित-रामचन्द्रोत्साहोद्घाटनाद् वा उद्भेदः । अथ भेदः- बीजस्योत्तेजनं भेदो यद् वा सङ्घात-भेदनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.63,38b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] rāvaṇaḥ (vilokya)-atha yācita-paraśunā paraśurāmeṇa kim abhihitam āsīt | māyāmayaḥ-trailokya-māṇikya rāmodantam ākarṇayatu svāmī | paulastyaḥ praṇayena yācata iti śrtuvā mano modate deyo naiṣa hara-prasāda-paraśus tenādhikaṃ tāmyati | tad vācyaḥ sa daśānano mama girā dattā dvijebhyo mahī tubhyaṃ brūhi rasātala-tridivayor nirjitya kiṃ dīyatām,३८ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] रावणः (विलोक्य)-अथ याचित-परशुना परशुरामेण किम् अभिहितम् आसीत् । मायामयः-त्रैलोक्य-माणिक्य रामोदन्तम् आकर्णयतु स्वामी । पौलस्त्यः प्रणयेन याचत इति श्र्तुवा मनो मोदते देयो नैष हर-प्रसाद-परशुस् तेनाधिकं ताम्यति । तद् वाच्यः स दशाननो मम गिरा दत्ता द्विजेभ्यो मही तुभ्यं ब्रूहि रसातल-त्रिदिवयोर् निर्जित्य किं दीयताम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.64,(2.20) rāvaṇaḥ-kadā nu khalu paraśurāmo rasātala-tridivayor jetā dātā ca saṃvṛttaḥ | rāvaṇaḥ punaḥ pratigrahītā ca | tatas tvayā kim asau pratyuktaḥ | ity upakramya māyāmayaḥ-deva prakṛti-roṣaṇo reṇukāputraḥ | tat tam evāgatam aham utprekṣe | rāvaṇaḥ-priyaṃ naḥ (2.24 padyāt pūrvam] ity antena pratināyaka-rūpa-bhārgava-rāvaṇayor uttejanād bhedaḥ | atha karaṇam- prastutārtha-samārambhaṃ karaṇaṃ paricakṣate,(२.२०) रावणः-कदा नु खलु परशुरामो रसातल-त्रिदिवयोर् जेता दाता च संवृत्तः । रावणः पुनः प्रतिग्रहीता च । ततस् त्वया किम् असौ प्रत्युक्तः । इत्य् उपक्रम्य मायामयः-देव प्रकृति-रोषणो रेणुकापुत्रः । तत् तम् एवागतम् अहम् उत्प्रेक्षे । रावणः-प्रियं नः (२.२४ पद्यात् पूर्वम्] इत्य् अन्तेन प्रतिनायक-रूप-भार्गव-रावणयोर् उत्तेजनाद् भेदः । अथ करण��्- प्रस्तुतार्थ-समारम्भं करणं परिचक्षते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.65,39a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] (2.25 padyād anantaram] ubhāv api cāpāropaṇaṃ nāṭayataḥ ity upakramya ā aṅka-parisamāpteḥ jāmadagnya-rāvaṇayoḥ prastuta-yuddhārambha-kathanāt karaṇam | atha pratimukha-sandhiḥ- bīja-prakāśanaṃ yatra dṛśyādṛśyatayā bhavet | 39 tat syāt pratimukhaṃ bindoḥ prayatnasyānurodhataḥ,३९अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] (२.२५ पद्याद् अनन्तरम्] उभाव् अपि चापारोपणं नाटयतः इत्य् उपक्रम्य आ अङ्क-परिसमाप्तेः जामदग्न्य-रावणयोः प्रस्तुत-युद्धारम्भ-कथनात् करणम् । अथ प्रतिमुख-सन्धिः- बीज-प्रकाशनं यत्र दृश्यादृश्यतया भवेत् । ३९ तत् स्यात् प्रतिमुखं बिन्दोः प्रयत्नस्यानुरोधतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.66,iha trayodaśāṅgāni prayojyāni manīṣibhiḥ | 40vilāsa-parisarpau ca vidhutaṃ śama-narmaṇī,इह त्रयोदशाङ्गानि प्रयोज्यानि मनीषिभिः । ४०विलास-परिसर्पौ च विधुतं शम-नर्मणी
+Rasarnavasudhakara,srs_3.67,narma-dyutiḥ pragamanaṃ nirodhaḥ paryupāsanam | 41puṣpaṃ vajram upanyāso varṇa-saṅgrahanaṃ tathā,नर्म-द्युतिः प्रगमनं निरोधः पर्युपासनम् । ४१पुष्पं वज्रम् उपन्यासो वर्ण-सङ्ग्रहनं तथा
+Rasarnavasudhakara,srs_3.68,tatra vilāsaḥ- vilāsaḥ saṅgamārthas tu vyāpāraḥ parikīrtitaḥ,तत्र विलासः- विलासः सङ्गमार्थस् तु व्यापारः परिकीर्तितः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.69,"42 yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] vilakṣa-laṅkeśvara-nāmani tṛtīyāṅke (3.21 padyāt pūrvam] rāmaḥ-aye iyam asau sā sītā, yasyāḥ svayaṃ vasumatī mātā yāga-bhūr janma-mandiraṃ indu-śekhara-kārmukāropaṇaṃ ca paṇaḥ | (sa-spṛhaṃ nirvarṇya) ity ārabhya, pratīhāraḥ- etenoccair vihasitam asau kākalī-garbha-kaṇṭho laulyāc cakṣuḥ prahitam amunā sāṅga-bhaṅgaḥ sthito' yam | hārasyāgraṃ kalayati kareṇaiṣa harṣāc ca kiṃcit straiṇaḥ puṃsāṃ nava-parigamaḥ kāmam unmāda-hetuḥ","४२ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] विलक्ष-लङ्केश्वर-नामनि तृतीयाङ्के (३.२१ पद्यात् पूर्वम्] रामः-अये इयम् असौ सा सीता, यस्याः स्वयं वसुमती माता याग-भूर् जन्म-मन्दिरं इन्दु-शेखर-कार्मुकारोपणं च पणः । (स-स्पृहं निर्वर्ण्य) इत्य् आरभ्य, प्रतीहारः- एतेनोच्चैर् विहसितम् असौ काकली-गर्भ-कण्ठो लौल्याच् चक्षुः प्रहितम् अमुना साङ्ग-भङ्गः स्थितोऽ यम् । हारस्याग्रं कलयति करेणैष हर्षाच् च किंचित् स्त्रैणः पुंसां नव-परिगमः कामम् उन्माद-हेतुः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.70,(3.26) ity antena rāmādīnāṃ sītālambanābhilāṣa-kathanād vilāsaḥ | atha parisarpaḥ- pūrva-dṛṣṭasya bījasya tv aṅka-cchedādinā tathā | naṣṭasyānusmṛtiḥ śaśvat parisarpa iti smṛtaḥ,(३.२६) इत्य् अन्तेन रामादीनां सीतालम्बनाभिलाष-कथनाद् विलासः । अथ परिसर्पः- पूर्व-दृष्टस्य बीजस्य त्व् अङ्क-च्छेदादिना तथा । नष्टस्यानुस्मृतिः शश्वत् परिसर्प इति स्मृतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.71,"43 yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] pratīhāraḥ (svagatam)-katham ete kṣatriya-jana-samucite' pi cāpāropaṇa-karmaṇi nikhilāḥ kṣatriyāḥ vitatha-sāmarthyāḥ vartante | tad eṣa param anākalita-sāro vikartana-kula-kumāra āste | yad vā, kim anenāpi- yasya vajra-maṇer bhede bhidyante loha-sūcayaḥ | karotu tatra kiṃ nāma nārī-nakha-viḍambanam","४३ यथा तत्रैव [ब���ल-रामायणे] प्रतीहारः (स्वगतम्)-कथम् एते क्षत्रिय-जन-समुचितेऽ पि चापारोपण-कर्मणि निखिलाः क्षत्रियाः वितथ-सामर्थ्याः वर्तन्ते । तद् एष परम् अनाकलित-सारो विकर्तन-कुल-कुमार आस्ते । यद् वा, किम् अनेनापि- यस्य वज्र-मणेर् भेदे भिद्यन्ते लोह-सूचयः । करोतु तत्र किं नाम नारी-नख-विडम्बनम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.72,(3.66) (vicintya) bhavatu | tathāpi saṅkīrtayāmy enam | anākalita-sāro hi vīra-prakāṇḍa-sambhūtiḥ ity upakramya | hemaprabhā-saṃpaṇṇaṃ ca pia-sahīe pāṇi-ggahaṇam (3.79 padyād anantaram] (sampannaṃ ca priya-sakhyā pāṇi-grahaṇam) ity antena pūrvaṃ tāṭakādi-vadha-dṛṣṭasya paścān nikhila-kṣatriya-durāropa-dhūrjaṭi-cāpāropaṇa-prabhāva-varṇanād naṣṭasya rāmabhadrotsāhasya tad-dhanur-bhaṅga-kriyā-rūpeṇa smaraṇāt parisarpaḥ | atha vidhutam- nāyakāder īpsitānām arthānām anavāptitaḥ | aratir yad bhaved tad dhi vidvadbhir vidhutaṃ matam | 44 athavānunayotkarṣaṃ vidhutaṃ syān nirākṛtiḥ,(३.६६) (विचिन्त्य) भवतु । तथापि सङ्कीर्तयाम्य् एनम् । अनाकलित-सारो हि वीर-प्रकाण्ड-सम्भूतिः इत्य् उपक्रम्य । हेमप्रभा-संपण्णं च पिअ-सहीए पाणि-ग्गहणम् (३.७९ पद्याद् अनन्तरम्] (सम्पन्नं च प्रिय-सख्या पाणि-ग्रहणम्) इत्य् अन्तेन पूर्वं ताटकादि-वध-दृष्टस्य पश्चान् निखिल-क्षत्रिय-दुरारोप-धूर्जटि-चापारोपण-प्रभाव-वर्णनाद् नष्टस्य रामभद्रोत्साहस्य तद्-धनुर्-भङ्ग-क्रिया-रूपेण स्मरणात् परिसर्पः । अथ विधुतम्- नायकादेर् ईप्सितानाम् अर्थानाम् अनवाप्तितः । अरतिर् यद् भवेद् तद् धि विद्वद्भिर् विधुतं मतम् । ४४ अथवानुनयोत्कर्षं विधुतं स्यान् निराकृतिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.73,"45a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] bhārgava-bhaṅga-nāmani caturthe' ṅke, śatānandaḥ- yasyāste jananī svayaṃ kṣitir ayaṃ yogīśvaras te pitā","४५अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] भार्गव-भङ्ग-नामनि चतुर्थेऽ ङ्के, शतानन्दः- यस्यास्ते जननी स्वयं क्षितिर् अयं योगीश्वरस् ते पिता"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.74,"(4.42) ity ārabhya, rāmaḥ (vicintya svagatam)-rudaty api kamanīyā jānakī-ity antena (4.47 padyād anantaraṃ] sītāyāḥ bandhu-viraha-janitārati-kathanād vidhutam | atha vā matāntareṇa tatraiva, rāmaḥ (samupasṛtya)-bhagavan bhārgava sadayaṃ prasīda ity ārabhya, jāmadagnyaḥ-nābhivādana-prasādyo reṇukā-sūnuḥ (4.58 padyāt pūrvam] ity atra rāmānunayasya bhārgaveṇāsvīkārād vidhūtam | atha śamaḥ- arateḥ śamanaṃ taj-jñāḥ śamam āhur manīṣiṇaḥ","(४.४२) इत्य् आरभ्य, रामः (विचिन्त्य स्वगतम्)-रुदत्य् अपि कमनीया जानकी-इत्य् अन्तेन (४.४७ पद्याद् अनन्तरं] सीतायाः बन्धु-विरह-जनितारति-कथनाद् विधुतम् । अथ वा मतान्तरेण तत्रैव, रामः (समुपसृत्य)-भगवन् भार्गव सदयं प्रसीद इत्य् आरभ्य, जामदग्न्यः-नाभिवादन-प्रसाद्यो रेणुका-सूनुः (४.५८ पद्यात् पूर्वम्] इत्य् अत्र रामानुनयस्य भार्गवेणास्वीकाराद् विधूतम् । अथ शमः- अरतेः शमनं तज्-ज्ञाः शमम् आहुर् मनीषिणः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.75,45b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] (4.57 padyāt pūrvaṃ) hemaprabh��-jujjai paphulla-kodūhala-ttaṇaṃ | parasurāma-daṃsaṇeṇa uṇa sasajjha-sattaṇaṃ bhagga-dhana-ddaṇḍa-caṇḍa-caritassa purado rāmacaṃdassa | (yujyate praphulla-kautūhalatvaṃ paraśurāma-daṃśanena punaḥ sa-sādhvasatvaṃ bhagna-dhanur-daṇḍa-caṇḍa-caritasya purato rāmacandrasya) ity atra rāmacandra-parākrama-kathanāt sītāyāḥ arati-śamanāt śamaḥ | atha narma- parihāsa-pradhānaṃ yad vacanaṃ narma tad viduḥ,४५ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] (४.५७ पद्यात् पूर्वं) हेमप्रभा-जुज्जै पफुल्ल-कोदूहल-त्तणं । परसुराम-दंसणेण उण ससज्झ-सत्तणं भग्ग-धन-द्दण्ड-चण्ड-चरितस्स पुरदो रामचंदस्स । (युज्यते प्रफुल्ल-कौतूहलत्वं परशुराम-दंशनेन पुनः स-साध्वसत्वं भग्न-धनुर्-दण्ड-चण्ड-चरितस्य पुरतो रामचन्द्रस्य) इत्य् अत्र रामचन्द्र-पराक्रम-कथनात् सीतायाः अरति-शमनात् शमः । अथ नर्म- परिहास-प्रधानं यद् वचनं नर्म तद् विदुः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.76,"46 yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] tṛtīye' ṅke, rāmaḥ (sakaṇṭha-rodham)- vācā kārmukam asya kauśika-pater āropaṇāyārpitaṃ mad-dor-daṇḍa-haṭhāñcanena tad idaṃ bhagnaṃ kṛta-nyak-kṛti | no jāne janakas tad atra bhagavān vrīḍā-vaśād uttaraṃ nikṣeptre nata-kandharo bhagavate rudrāya kiṃ dāsyati","४६ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] तृतीयेऽ ङ्के, रामः (सकण्ठ-रोधम्)- वाचा कार्मुकम् अस्य कौशिक-पतेर् आरोपणायार्पितं मद्-दोर्-दण्ड-हठाञ्चनेन तद् इदं भग्नं कृत-न्यक्-कृति । नो जाने जनकस् तद् अत्र भगवान् व्रीडा-वशाद् उत्तरं निक्षेप्त्रे नत-कन्धरो भगवते रुद्राय किं दास्यति"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.77,(3.71) ity atra janakādhipāpalāpena hāsa-pradhānaṃ narma | atha narma-dyutiḥ- kopasyāpahnavārthaṃ yad dhāsyaṃ narma-dyutir matā,(३.७१) इत्य् अत्र जनकाधिपापलापेन हास-प्रधानं नर्म । अथ नर्म-द्युतिः- कोपस्यापह्नवार्थं यद् धास्यं नर्म-द्युतिर् मता
+Rasarnavasudhakara,srs_3.78,46 yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] caturthāṅke viśvāmitro jāmadagnyaṃ prati- rāmaḥ śiṣyo bhṛgubhava bhavān bhāgineyī-suto me vāme bāhāv uta tad-itare kāryataḥ ko viśeṣaḥ | divyāstrāṇāṃ tava paśupater asya lābhas tu mattas tat tvāṃ yāce virama kalahād āryakarmārabhasva,४६ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] चतुर्थाङ्के विश्वामित्रो जामदग्न्यं प्रति- रामः शिष्यो भृगुभव भवान् भागिनेयी-सुतो मे वामे बाहाव् उत तद्-इतरे कार्यतः को विशेषः । दिव्यास्त्राणां तव पशुपतेर् अस्य लाभस् तु मत्तस् तत् त्वां याचे विरम कलहाद् आर्यकर्मारभस्व
+Rasarnavasudhakara,srs_3.79,(4.69) jāmadagnyaḥ (vihasya) : mātur mātula na kiṃcid antaraṃ bhavato bhavānīvallabhasya ca | (ity upakramya) rāmaḥ (vihasya) : jāmadagnya ! ekaḥ punar ayaṃ śastra-grahaṇādhikāro yad guruṣv api tiraskāraḥ (tatraiva kiñcit parastāt) ity antena bhārgava-rāghavayoḥ pūjya-viṣaya-krodhāpahnavārthaṃ hāsya-kathanān narma-dyutiḥ | atha pragamaṇam- tat tu pragamanaṃ yat syād uttarottara-bhāṣaṇam,(४.६९) जामदग्न्यः (विहस्य) : मातुर् मातुल न किंचिद् अन्तरं भवतो भवानीवल्लभस्य च । (इत्य् उपक्रम्य) रामः (विहस्य) : जामदग्न्य ! एकः पुनर् अयं शस्त्र-ग्रहणाधिकारो यद् गुरुष्व् अपि तिरस्कारः (तत्रैव किञ्चित् परस्तात्) इत्य् अन्त���न भार्गव-राघवयोः पूज्य-विषय-क्रोधापह्नवार्थं हास्य-कथनान् नर्म-द्युतिः । अथ प्रगमणम्- तत् तु प्रगमनं यत् स्याद् उत्तरोत्तर-भाषणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.80,"47a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe], rāmaḥ- kiṃ punar imāḥ sarvaṅkaṣā roṣa-vācaḥ | sarvatyāgī pariṇata-vayāḥ saptamaḥ padma-yoneḥ","४७अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे], रामः- किं पुनर् इमाः सर्वङ्कषा रोष-वाचः । सर्वत्यागी परिणत-वयाः सप्तमः पद्म-योनेः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.81,(4.71) iti ślokānte jāmadagnyaḥ: tat kim ? rāmaḥ (sa-khedam) : yasyācāryakam indu-maulir akarot sa-brahmacārī ciraṃ jāto yatra guhaś cakāra ca bhuvaṃ yad gīta-vīra-vratām | tat kodaṇḍa-rahasyam adya bhagavan draṣṭaiṣa rāmaḥ sa te helojjṛmbhita-jṛmbhakeṇa dhanuṣā kṣatraṃ ca nālaṃ vayam,(४.७१) इति श्लोकान्ते जामदग्न्यः: तत् किम् ? रामः (स-खेदम्) : यस्याचार्यकम् इन्दु-मौलिर् अकरोत् स-ब्रह्मचारी चिरं जातो यत्र गुहश् चकार च भुवं यद् गीत-वीर-व्रताम् । तत् कोदण्ड-रहस्यम् अद्य भगवन् द्रष्टैष रामः स ते हेलोज्जृम्भित-जृम्भकेण धनुषा क्षत्रं च नालं वयम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.82,"(4.72) jāmadagnyaḥ : sādhu re kṣatriya-ḍimbha, sādhu | ity antena bhārgava-rāghavayor ukti-pratyukti-kathanāt pragamanam | atha nirodhaḥ- yatra vyasanam āyāti nirodhaḥ sa nigadyate","(४.७२) जामदग्न्यः : साधु रे क्षत्रिय-डिम्भ, साधु । इत्य् अन्तेन भार्गव-राघवयोर् उक्ति-प्रत्युक्ति-कथनात् प्रगमनम् । अथ निरोधः- यत्र व्यसनम् आयाति निरोधः स निगद्यते"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.83,47b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] jāmadagnyaḥ- pakva-karpūra-niṣpeṣam ayaṃ nirapiṣat trayam | mama vrīḍāṃ ca caṇḍīśa-cāpaṃ ca svaṃ ca jīvitam,४७ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] जामदग्न्यः- पक्व-कर्पूर-निष्पेषम् अयं निरपिषत् त्रयम् । मम व्रीडां च चण्डीश-चापं च स्वं च जीवितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.84,"(4.65) janakaḥ-kathaṃ sannyasta-śastrasyāpi punar astra-grahaṇa-kṣaṇo vartate ity upakramya, prahiṇu tad iha bāṇān vārdhakaṃ māṃ dunoti","(४.६५) जनकः-कथं सन्न्यस्त-शस्त्रस्यापि पुनर् अस्त्र-ग्रहण-क्षणो वर्तते इत्य् उपक्रम्य, प्रहिणु तद् इह बाणान् वार्धकं मां दुनोति"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.85,(4.67) daśarathaḥ-bhoḥ sambandhin kṛtaṃ kārmuka-parigraha-vyasanena-ity antena janakasya bhārgava-nimittasya jarā-nimittasya vā vyasanasya kathanād nirodhaḥ | atha paryupāsanam- ruṣṭasyānunayo yaḥ syāt paryupāsanam īritam,(४.६७) दशरथः-भोः सम्बन्धिन् कृतं कार्मुक-परिग्रह-व्यसनेन-इत्य् अन्तेन जनकस्य भार्गव-निमित्तस्य जरा-निमित्तस्य वा व्यसनस्य कथनाद् निरोधः । अथ पर्युपासनम्- रुष्टस्यानुनयो यः स्यात् पर्युपासनम् ईरितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.86,48a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] viśvāmitraḥ (jāmadagnyaṃ prati)- rāmaḥ śiṣyo bhṛgu-suta bhavān bhāgineyī-suto me,४८अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] विश्वामित्रः (जामदग्न्यं प्रति)- रामः शिष्यो भृगु-सुत भवान् भागिनेयी-सुतो मे
+Rasarnavasudhakara,srs_3.87,(4.69) ity atra śloke roṣāndhasya bhārgavasyānunayo viśvāmitreṇa kṛta iti paryupāsanam | atha puṣpam- sa-viśeṣābhidhānaṃ yat puṣpaṃ tad iti saṃjñitam,(४.६९) इत्य् अत्र श्लोके रोषान्धस्य भार्गवस्यानुनयो विश्वामित्रेण कृत इति पर्युपासनम् । अथ पुष्पम्- स-विशेषाभिधानं यत् पुष्पं तद् इति संज्ञितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.88,48b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] tṛtīyāṅke (praviśya) kohalaḥ- karpūra iva dagdho' pi śaktimān yo jane jane,४८ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] तृतीयाङ्के (प्रविश्य) कोहलः- कर्पूर इव दग्धोऽ पि शक्तिमान् यो जने जने
+Rasarnavasudhakara,srs_3.89,"[bā.rā. 3.11] ity upakramya, prakaṭita-rāmāmbhojaḥ kauśikavā sapadi lakṣmaṇānandī | sura-cāpa-namana-hetor ayam avatīrṇaḥ śarat-samayaḥ","[बा.रा. ३.११] इत्य् उपक्रम्य, प्रकटित-रामाम्भोजः कौशिकवा सपदि लक्ष्मणानन्दी । सुर-चाप-नमन-हेतोर् अयम् अवतीर्णः शरत्-समयः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.90,[bā.rā. 3.16] ity ante rāmacandra-lakṣaṇārtha-viśeṣābhidhānāt puṣpam | atha vajram- vajraṃ tad iti vijñeyaṃ sākṣān niṣṭhura-bhāṣaṇam,[बा.रा. ३.१६] इत्य् अन्ते रामचन्द्र-लक्षणार्थ-विशेषाभिधानात् पुष्पम् । अथ वज्रम्- वज्रं तद् इति विज्ञेयं साक्षान् निष्ठुर-भाषणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.91,"49a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] caturthāṅke, jāmadagnyaḥ-nidarśita-lāghava rāghava tad ākarṇaya yat te karomi- truṭita-niviḍa-nāḍī-cakravāla-praṇālī- prasṛta-rudhira-dhārā-carcitoccaṇḍa-ruṇḍam | maḍamaḍita-mṛḍānī-kānta-cāpasya bhaṅktuḥ paraśur amara-vandyaḥ khaṇḍayaty adya muṇḍam","४९अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] चतुर्थाङ्के, जामदग्न्यः-निदर्शित-लाघव राघव तद् आकर्णय यत् ते करोमि- त्रुटित-निविड-नाडी-चक्रवाल-प्रणाली- प्रसृत-रुधिर-धारा-चर्चितोच्चण्ड-रुण्डम् । मडमडित-मृडानी-कान्त-चापस्य भङ्क्तुः परशुर् अमर-वन्द्यः खण्डयत्य् अद्य मुण्डम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.92,"[bā.rā. 4.61] ity upakramya, yaḥ preta-nāthasyātithyam anubhavitu-kāma ity antena vajra-niṣṭhura-bhāṣaṇād vajram | athopanyāsaḥ- yuktibhiḥ sahito yo' rthaḥ upanyāsaḥ sa iṣyate","[बा.रा. ४.६१] इत्य् उपक्रम्य, यः प्रेत-नाथस्यातिथ्यम् अनुभवितु-काम इत्य् अन्तेन वज्र-निष्ठुर-भाषणाद् वज्रम् । अथोपन्यासः- युक्तिभिः सहितो योऽ र्थः उपन्यासः स इष्यते"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.93,49b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] mātaliḥ-ayaṃ hi pitṛ-bhakty-atiśayaḥ paraśurāmasya yad uta reṇukā-śiraś-chedaḥ [4.29 padyād anantaram] ity upakramya- yad vā te guravo' vicintya-caritās tebhyo' yam astv añjaliḥ,४९ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] मातलिः-अयं हि पितृ-भक्त्य्-अतिशयः परशुरामस्य यद् उत रेणुका-शिरश्-छेदः [४.२९ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् उपक्रम्य- यद् वा ते गुरवोऽ विचिन्त्य-चरितास् तेभ्योऽ यम् अस्त्व् अञ्जलिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.94,[bā.rā. 4.33] ity antena upapattibhiḥ pitur nideśa-karaṇād api mātṛ-vadha-karaṇasyaiva pratipādanād vā gurūṇām avicintya-caritatvopanyāsena sarvopapannatva-pratipādanād vā upanyāsaḥ | atha varṇa-saṃhāraḥ- sarva-varṇopagamanaṃ varṇa-saṃhāra ucyate,[बा.रा. ४.३३] इत्य् अन्तेन उपपत्तिभिः पितुर् निदेश-करणाद् अपि मातृ-वध-करणस्यैव प्रतिपादनाद् वा गुरूणाम् अविचिन्त्य-चरितत्वोपन्यासेन सर्वोपपन्नत्व-प्रतिपादनाद् वा उपन्यासः । अथ वर्ण-संहारः- सर्व-वर्णोपगमनं वर्ण-संहार उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.95,50a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] jāmadagnyaḥ (karṇaṃ dattvā ākāśe)-kiṃ brūtha ? kena na varṇitaṃ dāśaratheḥ śaṅkara-kārmukāropaṇam ? ko na vismitas tad-bhaṅgena ? (sākṣepam) (kena na varṇitam ity ādi paṭhati) śṛṇuta bhoḥ | yaḥ kartā hara-cāpa-daṇḍa-dalane yaś cānumantā nanu draṣṭā yaś ca parīkṣitā ca ya iha stotā ca vaktā ca yaḥ,५०अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] जामदग्न्यः (कर्णं दत्त्वा आकाशे)-किं ब्रूथ ? केन न वर्णितं दाशरथेः शङ्कर-कार्मुकारोपणम् ? को न विस्मितस् तद्-भङ्गेन ? (साक्षेपम्) (केन न वर्णितम् इत्य् आदि पठति) शृणुत भोः । यः कर्ता हर-चाप-दण्ड-दलने यश् चानुमन्ता ननु द्रष्टा यश् च परीक्षिता च य इह स्तोता च वक्ता च यः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.96,[bā.rā. 4.56] ity upakramya- rāmo rāma-mayaṃ svayaṃ guha-sahādhyāyī samanviṣyati,[बा.रा. ४.५६] इत्य् उपक्रम्य- रामो राम-मयं स्वयं गुह-सहाध्यायी समन्विष्यति
+Rasarnavasudhakara,srs_3.97,[bā.rā. 4.57] ity antena hara-cāpa-dalanasya niṣiddhayā kartṛtayā anumantṛtayā stotṛtayā ca rāghava-viśvāmitra-pīrādi-parāmarśena brāhmaṇa-kṣatriyādi-varṇānāṃ saṅgrahaṇād varṇa-saṃhāraḥ | atha garbha-sandhiḥ- dṛṣṭādṛṣṭasya bījasya garbhas tv anveṣaṇaṃ muhuḥ | 50b atrāpy ācāpatākānurodhād aṅgāni kalpayet,[बा.रा. ४.५७] इत्य् अन्तेन हर-चाप-दलनस्य निषिद्धया कर्तृतया अनुमन्तृतया स्तोतृतया च राघव-विश्वामित्र-पीरादि-परामर्शेन ब्राह्मण-क्षत्रियादि-वर्णानां सङ्ग्रहणाद् वर्ण-संहारः । अथ गर्भ-सन्धिः- दृष्टादृष्टस्य बीजस्य गर्भस् त्व् अन्वेषणं मुहुः । ५०ब् अत्राप्य् आचापताकानुरोधाद् अङ्गानि कल्पयेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.98,abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇe kramaḥ | 51 saṅgrahaś cānumānaṃ ca toṭakādhibale tathā | udvegaḥ sambhramāksepau dvādaśaiṣāṃ tu lakṣaṇam,अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः । ५१ सङ्ग्रहश् चानुमानं च तोटकाधिबले तथा । उद्वेगः सम्भ्रमाक्सेपौ द्वादशैषां तु लक्षणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.99,52 tatrābhūtāharaṇam- abhūtāharaṇam tat syād vākyaṃ yat kapaṭāśrayam,५२ तत्राभूताहरणम्- अभूताहरणम् तत् स्याद् वाक्यं यत् कपटाश्रयम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.100,53a yayā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] unmatta-daśānana-nāmani pañcamāṅke mālyavān (hasitvā)-vṛddha-buddhir hi prathamaṃ paśyati caramaṃ kāryam | yan mayā dhūrjaṭi-dhanur-adhikṣepataḥ prabhṛti mati-cakṣuṣā dṛṣṭam eva yad uta daśakandharo' nusandhāsyati sītā-haraṇam | māyā-mayaḥ : tatas tataḥ ? mālyavān: tataś ca mayā mandodarī-pitur māyā-guror mayasya prathama-śiṣyo viśārada-nāmā yantra-kāraḥ sa-bahumānaṃ niyuktaḥ sītā-pratikṛti-karaṇāya | viracitā ca sā rāvaṇopacchandanārtham | abhihitaṃ ca- sūtra-dhāra-calad-dāru-gātreyaṃ yantra-jānakī | vaktrastha-śārikālāpa laṅkendraṃ vañcayiṣyati,५३अ यया तत्रैव [बाल-रामायणे] उन्मत्त-दशानन-नामनि पञ्चमाङ्के माल्यवान् (हसित्वा)-वृद्ध-बुद्धिर् हि प्रथमं पश्यति चरमं कार्यम् । यन् मया धूर्जटि-धनुर्-अधिक्षेपतः प्रभृति मति-चक्षुषा दृष्टम् एव यद् उत दशकन्धरोऽ नुसन्धास्यति सीता-हरणम् । माया-मयः : ततस् ततः ? माल्यवान्: ततश् च म���ा मन्दोदरी-पितुर् माया-गुरोर् मयस्य प्रथम-शिष्यो विशारद-नामा यन्त्र-कारः स-बहुमानं नियुक्तः सीता-प्रतिकृति-करणाय । विरचिता च सा रावणोपच्छन्दनार्थम् । अभिहितं च- सूत्र-धार-चलद्-दारु-गात्रेयं यन्त्र-जानकी । वक्त्रस्थ-शारिकालाप लङ्केन्द्रं वञ्चयिष्यति
+Rasarnavasudhakara,srs_3.101,"[bā.rā. 5.5] ity upakramya, rāvaṇaḥ (punar nirūpya śārikādhiṣṭhita-vaktraṃ sītā-pratikṛti-yantraṃ): aho matimān māyāmayaḥ | chālito' si janaka-rāja-putryāḥ pratikṛti-samarpaṇena (5.20 padyād anantaram] ity antena mālyavat kapaṭa-vākya-saṃvidhānād abhūtāharaṇam | atha mārgaḥ- mārgas tattvārtha-kathanam","[बा.रा. ५.५] इत्य् उपक्रम्य, रावणः (पुनर् निरूप्य शारिकाधिष्ठित-वक्त्रं सीता-प्रतिकृति-यन्त्रं): अहो मतिमान् मायामयः । छालितोऽ सि जनक-राज-पुत्र्याः प्रतिकृति-समर्पणेन (५.२० पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन माल्यवत् कपट-वाक्य-संविधानाद् अभूताहरणम् । अथ मार्गः- मार्गस् तत्त्वार्थ-कथनम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.102,53b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] nirdoṣa-daśaratha-nāmani ṣaṣṭhāṅke māyā-mayaḥ-ārya kim api dviṣatām apy āvarjakam udātta-jana-caritam | paśya- krūra-kramā kim api rākṣasa-jātir ekā tatrāpi kārya-parateti mayi prakarṣaḥ | rāmeṇa tu pravasatā pitur ājñayaiva bāṣpāmbhasām aham apīha kṛto rasajñaḥ,५३ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] निर्दोष-दशरथ-नामनि षष्ठाङ्के माया-मयः-आर्य किम् अपि द्विषताम् अप्य् आवर्जकम् उदात्त-जन-चरितम् । पश्य- क्रूर-क्रमा किम् अपि राक्षस-जातिर् एका तत्रापि कार्य-परतेति मयि प्रकर्षः । रामेण तु प्रवसता पितुर् आज्ञयैव बाष्पाम्भसाम् अहम् अपीह कृतो रसज्ञः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.103,"[bā.rā. 6.9] ity upakramya, māyāmayaḥ-tataś ca vāmadeva-prabhṛtibhir mantribhir yathā-vṛttam abhidhāya sapādopagrahaṃ nivārito' pi tad idam abhidhāya prasthitaḥ- mayā mūrdhni prahve pitur iti dhṛtaṃ śāsanam idaṃ sa yakṣo rakṣo vā bhavatu bhagavān vā raghupatiḥ | nivartiṣye so' haṃ bharata-kṛta-rakṣāṃ raghupurīṃ samāḥ samyaṅ nītvā vana-bhuvi catasraś ca daśa ca","[बा.रा. ६.९] इत्य् उपक्रम्य, मायामयः-ततश् च वामदेव-प्रभृतिभिर् मन्त्रिभिर् यथा-वृत्तम् अभिधाय सपादोपग्रहं निवारितोऽ पि तद् इदम् अभिधाय प्रस्थितः- मया मूर्ध्नि प्रह्वे पितुर् इति धृतं शासनम् इदं स यक्षो रक्षो वा भवतु भगवान् वा रघुपतिः । निवर्तिष्ये सोऽ हं भरत-कृत-रक्षां रघुपुरीं समाः सम्यङ् नीत्वा वन-भुवि चतस्रश् च दश च"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.104,[bā.rā. 6.11] ity antena rāma-pravāsa-viṣayasya māyamaya-duḥkhasya satyasyaiva vyaktatvād vā māyāmayādeḥ kapaṭatva-jñāne' pi rāmacandreṇa satyatayāṅgīkārād vā mārgaḥ | atha rūpam- rūpaṃ sandeha-kṛd vacaḥ,[बा.रा. ६.११] इत्य् अन्तेन राम-प्रवास-विषयस्य मायमय-दुःखस्य सत्यस्यैव व्यक्तत्वाद् वा मायामयादेः कपटत्व-ज्ञानेऽ पि रामचन्द्रेण सत्यतयाङ्गीकाराद् वा मार्गः । अथ रूपम्- रूपं सन्देह-कृद् वचः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.105,"53b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] ṣaṣṭhāṅke kaikeyī (sodvegam)-paṇam��mi bhaavadiṃ saraūṃ jā pubbaṃ dīsamāṇā ṇayaṇa-pīūsa-gaṇḍūsa-kabalaṃ kareṃti asi | sā saṃpadaṃ hālāhala-kabaḍa-paḍirūbā paḍihāadi | kiṃ puṇa me aojjhā-daṃsaṇe bi akāraṇa-pajjāulaṃ hiaaṃ | [praṇamāmi bhagavatīṃ sarayūṃ yā pūrvaṃ dṛśyamānā nayaṇa-pīyūṣa-gaṇḍūṣa-kavalaṃ kurvatī āsīt, sā samprataṃ hālāhala-kavala-pratirūpā pratibhāti | kiṃ punar me ayodhyā-darśane' pi akāraṇa-paryākulaṃ hṛdayam |] ity upakramya, daśarathaḥ (akarṇitakena)- etac chrānta-vicitra-catvara-pathaṃ viśrānta-vaitālika- ślāghā-ślokam aguñji-mañju-murajaṃ vidhvasta-gīta-dhvani | vyāvṛttādhyayanaṃ nivṛtta-sukavi-krīḍā-samasyaṃ namad- vidvadvad vāda-kathaṃ kathaṃ puram idaṃ mauna-vrate vartate","५३ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] षष्ठाङ्के कैकेयी (सोद्वेगम्)-पणमामि भअवदिं सरऊं जा पुब्बं दीसमाणा णयण-पीऊस-गण्डूस-कबलं करेंति असि । सा संपदं हालाहल-कबड-पडिरूबा पडिहाअदि । किं पुण मे अओज्झा-दंसणे बि अकारण-पज्जाउलं हिअअं । [प्रणमामि भगवतीं सरयूं या पूर्वं दृश्यमाना नयण-पीयूष-गण्डूष-कवलं कुर्वती आसीत्, सा सम्प्रतं हालाहल-कवल-प्रतिरूपा प्रतिभाति । किं पुनर् मे अयोध्या-दर्शनेऽ पि अकारण-पर्याकुलं हृदयम् ।] इत्य् उपक्रम्य, दशरथः (अकर्णितकेन)- एतच् छ्रान्त-विचित्र-चत्वर-पथं विश्रान्त-वैतालिक- श्लाघा-श्लोकम् अगुञ्जि-मञ्जु-मुरजं विध्वस्त-गीत-ध्वनि । व्यावृत्ताध्ययनं निवृत्त-सुकवि-क्रीडा-समस्यं नमद्- विद्वद्वद् वाद-कथं कथं पुरम् इदं मौन-व्रते वर्तते"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.106,[bā.rā. 6.12] ity antena kaikeyī-daśarathayor ayodhyā-viṣaya-viṣāda-vitarka-vinyāsād rūpam | athodāharaṇam- sotkarṣa-vacanaṃ yat tu tad udāharaṇaṃ matam,[बा.रा. ६.१२] इत्य् अन्तेन कैकेयी-दशरथयोर् अयोध्या-विषय-विषाद-वितर्क-विन्यासाद् रूपम् । अथोदाहरणम्- सोत्कर्ष-वचनं यत् तु तद् उदाहरणं मतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.107,54a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] asama-parākrama-nāmani saptamāṅke vibhīṣaṇaḥ-sakhe sugrīva ! atiśaśāṅka-śekharam idam āceṣṭitaṃ rāmadevasya yad anena- nirvāṇaṃ jala-pāna-pīḍana-balair yasmin yugāntānalair yasyābhāti kukūla-murmura-mṛduḥ kroḍe śikhī bāḍavaḥ | tasyāpy asya kṛśānu-saṅkrama-kṛta-jyotiḥ-śikhaṇḍaiḥ śarair dattaś caṇḍa-davāgni-ambara-vidhir devasya vārāṃ-nidheḥ,५४अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] असम-पराक्रम-नामनि सप्तमाङ्के विभीषणः-सखे सुग्रीव ! अतिशशाङ्क-शेखरम् इदम् आचेष्टितं रामदेवस्य यद् अनेन- निर्वाणं जल-पान-पीडन-बलैर् यस्मिन् युगान्तानलैर् यस्याभाति कुकूल-मुर्मुर-मृदुः क्रोडे शिखी बाडवः । तस्याप्य् अस्य कृशानु-सङ्क्रम-कृत-ज्योतिः-शिखण्डैः शरैर् दत्तश् चण्ड-दवाग्नि-अम्बर-विधिर् देवस्य वारां-निधेः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.108,"(7.32) ity upakramya, samudraḥ-tarhi bāla-nārāyaṇaṃ rāmam evopasarpāmaḥ | na hi rākāmṛgāṅkam antareṇa candra-maṇer ānanda-jala-niṣyandaḥ (7.36 padyād pūrvam] ity antena samudra-kṣobhaka-rāmacandrotsāhotkarṣa-kathanād udāharaṇam | atha kramaḥ- bhāva-jñānaṃ kramo yad vā cintyamānārtha-saṅgatiḥ","(७.३२) इत्य् उपक्रम्य, समुद्रः-तर्हि बाल-नारायणं रामम् एवोपसर्पामः । न हि राकामृगाङ्कम�� अन्तरेण चन्द्र-मणेर् आनन्द-जल-निष्यन्दः (७.३६ पद्याद् पूर्वम्] इत्य् अन्तेन समुद्र-क्षोभक-रामचन्द्रोत्साहोत्कर्ष-कथनाद् उदाहरणम् । अथ क्रमः- भाव-ज्ञानं क्रमो यद् वा चिन्त्यमानार्थ-सङ्गतिः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.109,54b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] ṣaṣṭhāṅke [6.4 padyād anantaram] mālyavān (smṛti-nāṭikena)-na jāne kiṃ hi vṛttaṃ kaikeyī-daśarathayoḥ | (upasarpitakena) māyamayaḥ-jayatv āryaḥ | śūrpaṇakhā-jedu jedu kaṇiṭṭhamādām aho | [jayatu jayatu kaniṣṭha-mātāmahaḥ |] mālyavān-atha kiṃ vṛttaṃ tatra ? māyamayaḥ-yathādiṣṭam āryeṇa | ity upakramya | mālyavān (saharṣam)-tarhi vistarataḥ kathyatām | ity antena mālyavac cintā-samakālam eva śūrpaṇakhā-māyāmayayor upagamanād vā mālyavato vilambāsahābhiprāya-parijñānavatā māyāmayena niṣpannasya kāryasya saṅkṣepa-kathanād vā kramaḥ | atha saṅgrahaḥ- saṅgrahaḥ sāmadānārtha-saṃyogaḥ parikīrtitaḥ,५४ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] षष्ठाङ्के [६.४ पद्याद् अनन्तरम्] माल्यवान् (स्मृति-नाटिकेन)-न जाने किं हि वृत्तं कैकेयी-दशरथयोः । (उपसर्पितकेन) मायमयः-जयत्व् आर्यः । शूर्पणखा-जेदु जेदु कणिट्ठमादाम् अहो । [जयतु जयतु कनिष्ठ-मातामहः ।] माल्यवान्-अथ किं वृत्तं तत्र ? मायमयः-यथादिष्टम् आर्येण । इत्य् उपक्रम्य । माल्यवान् (सहर्षम्)-तर्हि विस्तरतः कथ्यताम् । इत्य् अन्तेन माल्यवच् चिन्ता-समकालम् एव शूर्पणखा-मायामययोर् उपगमनाद् वा माल्यवतो विलम्बासहाभिप्राय-परिज्ञानवता मायामयेन निष्पन्नस्य कार्यस्य सङ्क्षेप-कथनाद् वा क्रमः । अथ सङ्ग्रहः- सङ्ग्रहः सामदानार्थ-संयोगः परिकीर्तितः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.110,"55a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] saptamāṅke, samudraḥ (sābhyarthanam)- indur lakṣmīr amṛta-madire kaustubhaḥ pārijātaḥ svar-mātaṅgaḥ sura-yuvatayo deva dhanvantariś ca | manthāmreḍaiḥ smarasi tad idaṃ pūrvam eva tvayātta sampraty abdhiḥ śṛṇu jala-dhanas tvāṃ prapannaḥ praśādhi","५५अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] सप्तमाङ्के, समुद्रः (साभ्यर्थनम्)- इन्दुर् लक्ष्मीर् अमृत-मदिरे कौस्तुभः पारिजातः स्वर्-मातङ्गः सुर-युवतयो देव धन्वन्तरिश् च । मन्थाम्रेडैः स्मरसि तद् इदं पूर्वम् एव त्वयात्त सम्प्रत्य् अब्धिः शृणु जल-धनस् त्वां प्रपन्नः प्रशाधि"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.111,"[bā.rā. 7.36] rāmaḥ (sagauravam)-bhagavan ratnākara ! namas te | ity upakramya, samudraḥ-yathā saptamo vaikuṇṭhāvatāraḥ [7.44 padyāt pūrvam] ity antena samudra-rāmacandrayoḥ paraspara-priya-vacana-saṅgrahaṇāt saṅgrahaḥ | atha anumānam- arthasyābhyūhanaṃ liṅgād anumānaṃ pracakṣate","[बा.रा. ७.३६] रामः (सगौरवम्)-भगवन् रत्नाकर ! नमस् ते । इत्य् उपक्रम्य, समुद्रः-यथा सप्तमो वैकुण्ठावतारः [७.४४ पद्यात् पूर्वम्] इत्य् अन्तेन समुद्र-रामचन्द्रयोः परस्पर-प्रिय-वचन-सङ्ग्रहणात् सङ्ग्रहः । अथ अनुमानम्- अर्थस्याभ्यूहनं लिङ्गाद् अनुमानं प्रचक्षते"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.112,"55b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe, 7.21 padyāt pūrvam] pratīhārī (samantād avalokya)-katham ayam anyādṛśa iva lakṣyate' mburāśiḥ | vandī (yathopalakṣita-mārgeṇa sa-camatkāraṃ puro' valokya)-paśya | vilīyamāna-jala-mānuṣa-mithunam atyartha-kadarthyamāna-śaṅkhinī-yūtham ity upakramya, pratīhārī- āṃ jñātaṃ dhāmni vārāṃ raghupatir viśikhāḥ prajvalantaḥ patanti","५५ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे, ७.२१ पद्यात् पूर्वम्] प्रतीहारी (समन्ताद् अवलोक्य)-कथम् अयम् अन्यादृश इव लक्ष्यतेऽ म्बुराशिः । वन्दी (यथोपलक्षित-मार्गेण स-चमत्कारं पुरोऽ वलोक्य)-पश्य । विलीयमान-जल-मानुष-मिथुनम् अत्यर्थ-कदर्थ्यमान-शङ्खिनी-यूथम् इत्य् उपक्रम्य, प्रतीहारी- आं ज्ञातं धाम्नि वारां रघुपतिर् विशिखाः प्रज्वलन्तः पतन्ति"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.113,[bā.rā. 7.30] ity antena samudra-kṣobha-liṅgānumita-rāmotsāhārtha-kathanād anumānam | atha toṭakam- saṃrambhaṃ tu vacanaṃ saṅgirante hi toṭakam,[बा.रा. ७.३०] इत्य् अन्तेन समुद्र-क्षोभ-लिङ्गानुमित-रामोत्साहार्थ-कथनाद् अनुमानम् । अथ तोटकम्- संरम्भं तु वचनं सङ्गिरन्ते हि तोटकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.114,56a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] hanumān-yathādiśati svāmī | (sarvato' valokya)- dṛpyad-vikrama-kelayaḥ kapi-bhaṭāḥ śṛṇvantu sugrīvajām ājñāṃ mauli-niveśitāñjali-puṭāḥ sator iha vyūhane | dor-daṇḍa-dvaya-tāḍana-ślatha-dharā-bandhoddhṛtān bhūdharān ānetuṃ sakalāḥ prayāta kakubhaḥ kiṃ nāma vo duṣkaram,५६अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] हनुमान्-यथादिशति स्वामी । (सर्वतोऽ वलोक्य)- दृप्यद्-विक्रम-केलयः कपि-भटाः शृण्वन्तु सुग्रीवजाम् आज्ञां मौलि-निवेशिताञ्जलि-पुटाः सतोर् इह व्यूहने । दोर्-दण्ड-द्वय-ताडन-श्लथ-धरा-बन्धोद्धृतान् भूधरान् आनेतुं सकलाः प्रयात ककुभः किं नाम वो दुष्करम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.115,[bā.rā. 7.46] ity upakramyāṅka-parisamāpteḥ kapi-rākṣasādi-saṃrambha-kathanāt toṭakam | atha adhibalam- budhair adhibalaṃ proktaṃ kapaṭenātivañcanam,[बा.रा. ७.४६] इत्य् उपक्रम्याङ्क-परिसमाप्तेः कपि-राक्षसादि-संरम्भ-कथनात् तोटकम् । अथ अधिबलम्- बुधैर् अधिबलं प्रोक्तं कपटेनातिवञ्चनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.116,"56b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] ṣaṣṭhāṅke [6.5 padyāt pūrvam] māyāmayaḥ-athaikadā dayita-sneha-mayyā kaikeyyā samam asurānīka-vijayāya pūrita-suhṛn-manorathe daśarathe tgirviṣṭapa-tilaka-bhūtaṃ puruhūtaṃ prabhāvavati samupasthitavati tad-rūpa-dhāriṇau kuvalayābhirāmaṃ rāmaṃ saparicchadaṃ chalayituṃ ayodhyāṃ śūrpaṇakhā ahaṃ ca prāptavantau | ity upakramya, mālyavān-kim asādhyaṃ vaidagdhyasya [6.5 padyād anantaraṃ] ity antena māyāmaya-śūrpaṇakhābhyāṃ kapaṭa-veṣa-dhāraṇena rāma-vāmadeva-vañcanād adhibalam | atha udvegaḥ- śatru-vairādi-sambhūtaṃ bhayam udvega ucyate","५६ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] षष्ठाङ्के [६.५ पद्यात् पूर्वम्] मायामयः-अथैकदा दयित-स्नेह-मय्या कैकेय्या समम् असुरानीक-विजयाय पूरित-सुहृन्-मनोरथे दशरथे त्गिर्विष्टप-तिलक-भूतं पुरुहूतं प्रभाववति समुपस्थितवति तद्-रूप-धारिणौ कुवलयाभिरामं रामं सपरिच्छदं छलयितुं अयोध्यां शूर्पणखा अहं च प्राप्तवन्तौ । इत्य् उपक्रम्य, माल्यवान्-किम् असाध्यं वैदग्ध्यस्य [६.५ पद्याद् अनन्तरं] इत्य् अन्तेन मायामय-शूर्पणखाभ्यां कपट-वेष-धारणेन राम-वामदेव-वञ्चनाद् अधिबलम् । अथ उद्वेगः- शत्रु-वैरादि-सम्भूतं भयम् उद्वेग उच्यते"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.117,"57a yathā tatraiva [6.56 padyāt pūrvam] (tataḥ praviśati gaganārdhāvataraṇa-nāṭitakena ratna-śikhaṇḍaḥ)-svasti mahārāja-daśarathāya | daśarathaḥ-api kuśalaṃ vayasyasya jaṭāyoḥ | ratnaśikhaṇḍaḥ-priya-suhṛd-upayogena | na punaḥ śarīreṇa | daśarathaḥ-bhadra samupaviśya kathyatām | vyākulo' smi ity upakramya, kosalyā-hā debba tue kida-viḍaṃbaṃ samatthiaṃ baṇa-gadaṃ rāhava-kuṭuṃbaṃ | [hā deva tvayā kṛta-viḍambaṃ samarthitaṃ vana-gataṃ rāghava-kuṭumbam | ] sumitrā-ṇa kebalaṃ baṇa-gadaṃ | bhubaṇa-gadaṃ bi | [na kevalaṃ vana-gataṃ | bhuvana-gatam api |] (6.70 padyād anantaraṃ] ity antena mātṛ-gata-bhīter upanyāsād udvegaḥ | atha sambhramaḥ- śatru-vyāghrādi-sambhūtau śaṅkātrāsau ca sambhramaḥ","५७अ यथा तत्रैव [६.५६ पद्यात् पूर्वम्] (ततः प्रविशति गगनार्धावतरण-नाटितकेन रत्न-शिखण्डः)-स्वस्ति महाराज-दशरथाय । दशरथः-अपि कुशलं वयस्यस्य जटायोः । रत्नशिखण्डः-प्रिय-सुहृद्-उपयोगेन । न पुनः शरीरेण । दशरथः-भद्र समुपविश्य कथ्यताम् । व्याकुलोऽ स्मि इत्य् उपक्रम्य, कोसल्या-हा देब्ब तुए किद-विडंबं समत्थिअं बण-गदं राहव-कुटुंबं । [हा देव त्वया कृत-विडम्बं समर्थितं वन-गतं राघव-कुटुम्बम् । ] सुमित्रा-ण केबलं बण-गदं । भुबण-गदं बि । [न केवलं वन-गतं । भुवन-गतम् अपि ।] (६.७० पद्याद् अनन्तरं] इत्य् अन्तेन मातृ-गत-भीतेर् उपन्यासाद् उद्वेगः । अथ सम्भ्रमः- शत्रु-व्याघ्रादि-सम्भूतौ शङ्कात्रासौ च सम्भ्रमः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.118,57b yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] vāmadevaḥ (sāsraṃ svagatam)- he mad-vāṇi nijāṃ vimuñca vasati drāg dehi yātrāṃ bahiḥ (rājānaṃ prati prakāśam) deva stambhaya cetanāṃ śravaṇayor abhyeti śuṣkāśaniḥ | (dampatī śaṅkāṃ nāṭayataḥ) vāmadevaḥ- tvad-rūpād vipināya cīvaradharo dhanvī jaṭī śāsanaṃ rāmaḥ prāpya gataḥ kutaścana vanaṃ saumitri-sītā-sakhaḥ,५७ब् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] वामदेवः (सास्रं स्वगतम्)- हे मद्-वाणि निजां विमुञ्च वसति द्राग् देहि यात्रां बहिः (राजानं प्रति प्रकाशम्) देव स्तम्भय चेतनां श्रवणयोर् अभ्येति शुष्काशनिः । (दम्पती शङ्कां नाटयतः) वामदेवः- त्वद्-रूपाद् विपिनाय चीवरधरो धन्वी जटी शासनं रामः प्राप्य गतः कुतश्चन वनं सौमित्रि-सीता-सखः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.119,"[bā.rā. 6.13] ubhau mūrcchataḥ | vāmadevaḥ-deva samāśvasihi | daśarathaḥ (samāśvāsya)-kena punaḥ kāraṇena ity upakramya, daśarathaḥ-vatsa rāmabhadra manye mamaiva malayācala-nivāsinaḥ priya-vayasyasya jaṭāyor api śoka-śaṅkur ayaṃ sarvaṅkaṣo bhaviṣyati | [6.55 padyād anantaram] ity antena kausalyā-daśarathādīnāṃ rakṣas-tarakṣu-haryakṣa-prabhṛti-sañcaraṇa-dāruṇāraṇyādiṣu rāma-pravāsa-viṣaya-śaṅkā-trāsānuvṛtti-kathanāt sambhramaḥ | atha ākṣepaḥ- garbha-bīja-samākṣepam ākṣepaṃ paricakṣate","[बा.रा. ६.१३] उभौ मूर्च्छतः । वामदेवः-देव समाश्वसिहि । दशरथः (समाश्वास्य)-केन पुनः कारणेन इत्य् उपक्रम्य, दशरथः-वत्स रामभद्र मन्ये ममैव मलयाचल-निवासिनः प्रिय-वयस्यस्य जटायोर् अपि शोक-शङ्कुर् अयं सर्वङ्कषो भविष्यति । [६.५५ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन कौसल्या-दशरथादीनां रक्षस्-तरक्षु-हर्यक्ष-प्रभृति-सञ्चरण-दारुणारण्यादिषु राम-प्रवास-विषय-शङ्का-त्रासानुवृत्ति-कथनात् सम्भ्रमः । अथ आक्षेपः- गर्भ-बीज-समाक्षेपम् आक्षेपं परिचक्षते"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.120,"58a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] pañcamāṅke [5.74 padyād anantaraṃ] (praviśya apaṭīkṣepeṇa chinna-nāmā kṛtāvaguṇṭhanā) śūrpaṇakhā (sākrandaṃ pādayor nipatya)-ajja ekka-mādua pekkha takkhaa-cūḍāmaṇī uppāḍido | baḍavāṇala-jālā-kalāpaaṃ ghuṃtalidaṃ | dasakaṇṭha-kaniṭṭha-bahiṇie accāhidaṃ | [ārya eka-mātṛka prekṣasva takṣaka-cūḍāmaṇir utpāṭitaḥ | baḍavānala-jvālā-kalāpakaṃ cūrṇitam | daśakaṇṭha-kaniṣṭha-bhaginyā atyāhitam |] ity upakramya, rāvaṇaḥ (prakāśam)-tataḥ kiṃ tasyāḥ ? śūrpaṇakhā-sāpi laṃkessarassa samucidatti abaharaṃtī tehiṃ kābālia-bbada-joggā kidaṃhi | [sāpi laṅkeśvarasya samuciteti vyavaharantī taiḥ kāpālika-vrata-yogyā kṛtāsmi |] ity antena aṅkānta-gata-bhāgena sakala-devatā-tejas tiraskaraṇa-rāvaṇātiśaya-varṇanā-garbhīkṛtasya rāmotsāhasya śūrpaṇakhā-karṇa-nāsā-nikṛntana-rūpeṇa samudbhedād ākṣepaḥ | atha vimarśa-sandhiḥ- yatra pralobhana-krodha-vyasanādyair vimṛśyate | 58b bījārtho garbha-nirbhinnaḥ sa vimarśa itīryate","५८अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] पञ्चमाङ्के [५.७४ पद्याद् अनन्तरं] (प्रविश्य अपटीक्षेपेण छिन्न-नामा कृतावगुण्ठना) शूर्पणखा (साक्रन्दं पादयोर् निपत्य)-अज्ज एक्क-मादुअ पेक्ख तक्खअ-चूडामणी उप्पाडिदो । बडवाणल-जाला-कलापअं घुंतलिदं । दसकण्ठ-कनिट्ठ-बहिणिए अच्चाहिदं । [आर्य एक-मातृक प्रेक्षस्व तक्षक-चूडामणिर् उत्पाटितः । बडवानल-ज्वाला-कलापकं चूर्णितम् । दशकण्ठ-कनिष्ठ-भगिन्या अत्याहितम् ।] इत्य् उपक्रम्य, रावणः (प्रकाशम्)-ततः किं तस्याः ? शूर्पणखा-सापि लंकेस्सरस्स समुचिदत्ति अबहरंती तेहिं काबालिअ-ब्बद-जोग्गा किदंहि । [सापि लङ्केश्वरस्य समुचितेति व्यवहरन्ती तैः कापालिक-व्रत-योग्या कृतास्मि ।] इत्य् अन्तेन अङ्कान्त-गत-भागेन सकल-देवता-तेजस् तिरस्करण-रावणातिशय-वर्णना-गर्भीकृतस्य रामोत्साहस्य शूर्पणखा-कर्ण-नासा-निकृन्तन-रूपेण समुद्भेदाद् आक्षेपः । अथ विमर्श-सन्धिः- यत्र प्रलोभन-क्रोध-व्यसनाद्यैर् विमृश्यते । ५८ब् बीजार्थो गर्भ-निर्भिन्नः स विमर्श इतीर्यते"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.121,prakarī-niyatāptyānuguṇyād atrāṅga-kalpanam | 59apavādo' tha sampheṭo vidrava-drava-śaktayaḥ,प्रकरी-नियताप्त्यानुगुण्याद् अत्राङ्ग-कल्पनम् । ५९अपवादोऽ थ सम्फेटो विद्रव-द्रव-शक्तयः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.122,dyuti-prasaṅgau chalana-vyavasāyau nirodhanam | 60prarocanā vicalanam ādānaṃ syus trayodaśa,द्युति-प्रसङ्गौ छलन-व्यवसायौ निरोधनम् । ६०प्ररोचना विचलनम् आदानं स्युस् त्रयोदश
+Rasarnavasudhakara,srs_3.123,atha apavādaḥ- tatrāpavādo doṣāṇāṃ prakhyāpanam itīryate,अथ अपवादः- तत्रापवादो दोषाणां प्रख्यापनम् इतीर्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.124,"61 yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] a��ṭamāṅke vīra-vilāsa-nāmani [ādau] (tataḥ praviśato rākṣasau) ekaḥ-sakhe durmukha kim api mahān sattva-bhraṃśo daśakaṇṭhasya yat kumāra-siṃhanāda-vadham apy ākarṇya na śokaṃ kṛto nāpy amarṣaḥ | ity upakramya, trijaṭā-kahaṃ deveṇa diṇṇo lajjā-deīe jalāṃjalī | [kathaṃ devena datto lajjā-devyai jalāñjaliḥ |] [8.10 padyād anantaram] ity antena rāvaṇa-gata-durbuddhi-doṣa-prakhyāpanād apavādaḥ | atha sampheṭaḥ- doṣa-saṅgrathitaṃ vākyaṃ sampheṭaṃ sampracakṣate","६१ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] अष्टमाङ्के वीर-विलास-नामनि [आदौ] (ततः प्रविशतो राक्षसौ) एकः-सखे दुर्मुख किम् अपि महान् सत्त्व-भ्रंशो दशकण्ठस्य यत् कुमार-सिंहनाद-वधम् अप्य् आकर्ण्य न शोकं कृतो नाप्य् अमर्षः । इत्य् उपक्रम्य, त्रिजटा-कहं देवेण दिण्णो लज्जा-देईए जलांजली । [कथं देवेन दत्तो लज्जा-देव्यै जलाञ्जलिः ।] [८.१० पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन रावण-गत-दुर्बुद्धि-दोष-प्रख्यापनाद् अपवादः । अथ सम्फेटः- दोष-सङ्ग्रथितं वाक्यं सम्फेटं सम्प्रचक्षते"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.125,"62a yathā tatraiva, sumukhaḥ (janāntikam)-sakhe durmukha ! kim api śauryātireko rāmānujasya yad amunā nikumbhilāṃ prasthitasya kumāra-meghanādasya sandiṣṭam, yad uta- yāvan naiva nikumbhilāya-janataḥ siddhe havir lehini prāpta-syandana-bāṇa-cāpa-kavacaḥ svaṃ manyase durjayam | vaidehī-viraha-vyathā-vidhurite' py ārye vidhāya krudho vandhyās tāvad ayaṃ sa śakra-vijayiṃs tvāṃ lakṣmaṇo jeṣyati","६२अ यथा तत्रैव, सुमुखः (जनान्तिकम्)-सखे दुर्मुख ! किम् अपि शौर्यातिरेको रामानुजस्य यद् अमुना निकुम्भिलां प्रस्थितस्य कुमार-मेघनादस्य सन्दिष्टम्, यद् उत- यावन् नैव निकुम्भिलाय-जनतः सिद्धे हविर् लेहिनि प्राप्त-स्यन्दन-बाण-चाप-कवचः स्वं मन्यसे दुर्जयम् । वैदेही-विरह-व्यथा-विधुरितेऽ प्य् आर्ये विधाय क्रुधो वन्ध्यास् तावद् अयं स शक्र-विजयिंस् त्वां लक्ष्मणो जेष्यति"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.126,"[bā.rā. 8.15] ity upakramya, nepathye- sītā-priyaṃ ca daliteśvara-kārmukaṃ ca bāli-druhaṃ ca racitāmbudhi-bandhanaṃ ca | rakṣohaṇaṃ ca vijigīṣu-vibhīṣaṇaṃ ca rāmaṃ nihatya caraṇau tava vanditāhe","[बा.रा. ८.१५] इत्य् उपक्रम्य, नेपथ्ये- सीता-प्रियं च दलितेश्वर-कार्मुकं च बालि-द्रुहं च रचिताम्बुधि-बन्धनं च । रक्षोहणं च विजिगीषु-विभीषणं च रामं निहत्य चरणौ तव वन्दिताहे"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.127,"[bā.rā. 8.47] ity antena, lakṣmaṇendrajit-kumbhakarṇānāṃ roṣa-vākya-grahaṇāt sampheṭaḥ | atha vidravaḥ- virodha-vadha-dāhādir vidravaḥ parikīrtitaḥ","[बा.रा. ८.४७] इत्य् अन्तेन, लक्ष्मणेन्द्रजित्-कुम्भकर्णानां रोष-वाक्य-ग्रहणात् सम्फेटः । अथ विद्रवः- विरोध-वध-दाहादिर् विद्रवः परिकीर्तितः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.128,"62b yathā tatraiva (8.48 padyād anantaraṃ] sumukhaḥ-deva padātilavaḥ sumukhas tu manyate lakṣmaṇa-didhakṣayā kumāra-meghanādena pāvakīyaḥ śaraḥ saṃhita iti upakramya, (dakṣiṇataḥ) sumukhaḥ-ayam aparaḥ kṣate kṣārāvasekaḥ | ākarṇākṛṣṭa-cāponmukha-viśikha-śikhā-śekharaḥ śūla-pāṇir bibhrāṇo bhairavatvaṃ bahula-kalakalārāva-raudrāṭṭa-hāsaḥ | dhyātaḥ saumitri-ṇātha prasarad-urutarottāla-vetāla-mālas tad-vaktrād utpatadbhiḥ samajani śikhibhir bhasmasād indrajic ca","६२ब् यथा तत्रैव (८.४८ पद���याद् अनन्तरं] सुमुखः-देव पदातिलवः सुमुखस् तु मन्यते लक्ष्मण-दिधक्षया कुमार-मेघनादेन पावकीयः शरः संहित इति उपक्रम्य, (दक्षिणतः) सुमुखः-अयम् अपरः क्षते क्षारावसेकः । आकर्णाकृष्ट-चापोन्मुख-विशिख-शिखा-शेखरः शूल-पाणिर् बिभ्राणो भैरवत्वं बहुल-कलकलाराव-रौद्राट्ट-हासः । ध्यातः सौमित्रि-णाथ प्रसरद्-उरुतरोत्ताल-वेताल-मालस् तद्-वक्त्राद् उत्पतद्भिः समजनि शिखिभिर् भस्मसाद् इन्द्रजिच् च"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.129,[8.85] (rāvaṇo mūrcchati sarve yathocitam upacaranti |) rāvaṇaḥ (mūrcchā-viccheda-nāṭitakena) ity antena kapisenāvikṣobha-sugrīva-nirodha-kumbhakarṇa-vadhendrajid-bhasmīkaraṇa-rāvaṇa-mūrcchādi-saṅkathanād vidravaḥ | atha dravaḥ- guru-vyatikramaṃ prāha dravaṃ tu bharato muniḥ,[८.८५] (रावणो मूर्च्छति सर्वे यथोचितम् उपचरन्ति ।) रावणः (मूर्च्छा-विच्छेद-नाटितकेन) इत्य् अन्तेन कपिसेनाविक्षोभ-सुग्रीव-निरोध-कुम्भकर्ण-वधेन्द्रजिद्-भस्मीकरण-रावण-मूर्च्छादि-सङ्कथनाद् विद्रवः । अथ द्रवः- गुरु-व्यतिक्रमं प्राह द्रवं तु भरतो मुनिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.130,"63a yathā tatraiva, karaṅkaḥ- dhik śauṇḍīrya-madoddhataṃ bhuja-vanaṃ dhik candrahāsaṃ ca te dhig vaktrāṇi nikṛtta-kaṇṭha-valaya-prītendu-maulīni ca | nidrā-lāvatighasmare pratidinaṃ svāpān mahā-medure pratyāśā cira-vismṛtāyudha-vidhau yat kumbhakarṇe sthitā","६३अ यथा तत्रैव, करङ्कः- धिक् शौण्डीर्य-मदोद्धतं भुज-वनं धिक् चन्द्रहासं च ते धिग् वक्त्राणि निकृत्त-कण्ठ-वलय-प्रीतेन्दु-मौलीनि च । निद्रा-लावतिघस्मरे प्रतिदिनं स्वापान् महा-मेदुरे प्रत्याशा चिर-विस्मृतायुध-विधौ यत् कुम्भकर्णे स्थिता"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.131,[bā.rā. 8.74] ity atra svāminor daśakaṇṭha-kumbhakarṇayor anujīvinā rākṣasena nindā-karaṇād dravaḥ | atha śaktiḥ- utpannasya virodhasya śamanaṃ śaktir iṣyate,[बा.रा. ८.७४] इत्य् अत्र स्वामिनोर् दशकण्ठ-कुम्भकर्णयोर् अनुजीविना राक्षसेन निन्दा-करणाद् द्रवः । अथ शक्तिः- उत्पन्नस्य विरोधस्य शमनं शक्तिर् इष्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.132,"63 yathā tatraiva rāvaṇa-vadha-nāmani navamāṅke [9.49 padyād pūrvam], purandaraḥ-yat kulācala-sandoha-dahana-karmaṇi bhagavān kālāgnirudraḥ ity upakramya, nepathye- bāṇair lāñchita-ketu-yaṣṭi-śikharo mūrcchā-namat-sārathir māsāsvādana-lubdha-gṛdhra-vihaga-śreṇībhir āsevitaḥ | rakṣo-nātha-mahā-kabandha-patana-kṣuṇṇākṣa-daṇḍo hayair heṣitvā smṛta-mandurāsthiti-hṛtair laṅkāṃ ratho nīyata","६३ यथा तत्रैव रावण-वध-नामनि नवमाङ्के [९.४९ पद्याद् पूर्वम्], पुरन्दरः-यत् कुलाचल-सन्दोह-दहन-कर्मणि भगवान् कालाग्निरुद्रः इत्य् उपक्रम्य, नेपथ्ये- बाणैर् लाञ्छित-केतु-यष्टि-शिखरो मूर्च्छा-नमत्-सारथिर् मासास्वादन-लुब्ध-गृध्र-विहग-श्रेणीभिर् आसेवितः । रक्षो-नाथ-महा-कबन्ध-पतन-क्षुण्णाक्ष-दण्डो हयैर् हेषित्वा स्मृत-मन्दुरास्थिति-हृतैर् लङ्कां रथो नीयत"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.133,[bā.rā. 9.56] ity antena niravaśeṣa-pratināyaka-bh��ta-rāvaṇa-kaṇṭhotsādana-kathanena virodha-śamanāt śaktiḥ | atha dyutiḥ- dyutir nāma samuddiṣṭā tarjanodvejane budhaiḥ,[बा.रा. ९.५६] इत्य् अन्तेन निरवशेष-प्रतिनायक-भूत-रावण-कण्ठोत्सादन-कथनेन विरोध-शमनात् शक्तिः । अथ द्युतिः- द्युतिर् नाम समुद्दिष्टा तर्जनोद्वेजने बुधैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.134,"64a yathā tatraiva aṣṭamāṅke, rāvaṇaḥ (ūrdhvam avalokya)-kim ayam atisatvaraḥ sura-samājaḥ ? śaṅke katipaya-yātudhāna-vadhān tāpasaṃ prati prīyate | (sa-krodha-tarjanam) harṣotkarṣaḥ kim ayam amarāḥ kṣudra-rakṣo-vadhād vas tan me doṣṇāṃ vijita-jagatāṃ vikramaṃ vistṛtāḥ stha | kiṃ cādyaiva priya-raṇa-raso bodhyate kumbhakarṇas tūrṇaṃ jetā sa ca diviṣadāṃ bodhyate meghanādaḥ","६४अ यथा तत्रैव अष्टमाङ्के, रावणः (ऊर्ध्वम् अवलोक्य)-किम् अयम् अतिसत्वरः सुर-समाजः ? शङ्के कतिपय-यातुधान-वधान् तापसं प्रति प्रीयते । (स-क्रोध-तर्जनम्) हर्षोत्कर्षः किम् अयम् अमराः क्षुद्र-रक्षो-वधाद् वस् तन् मे दोष्णां विजित-जगतां विक्रमं विस्तृताः स्थ । किं चाद्यैव प्रिय-रण-रसो बोध्यते कुम्भकर्णस् तूर्णं जेता स च दिविषदां बोध्यते मेघनादः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.135,"[bā.rā. 8.12] ity upakramya, nepathye-biraeha keli-ākaḍḍhaṇa-pāḍaṇijjaṃ goura-duvāraṃ, boḍheha bibiha-ppaharaṇa-saṇṇāha-daha-sahassāi | (vracayata kelikākarṣaṇa-pātanīyaṃ gopura-dvāram | vahata vividha-praharaṇa-saṃnāha-daśa-sahasrāṇi |) ity antena devatā-tarjana-laṅkā-pura-janodvejana-kathanād dyutiḥ | atha prasaṅgaḥ- prastutārthasya kathanaṃ prasaṅgaḥ parikīrtitaḥ | 64b prasaṅgaṃ kathayanty anye gurūṇāṃ parikīrtanam","[बा.रा. ८.१२] इत्य् उपक्रम्य, नेपथ्ये-बिरएह केलि-आकड्ढण-पाडणिज्जं गोउर-दुवारं, बोढेह बिबिह-प्पहरण-सण्णाह-दह-सहस्साइ । (व्रचयत केलिकाकर्षण-पातनीयं गोपुर-द्वारम् । वहत विविध-प्रहरण-संनाह-दश-सहस्राणि ।) इत्य् अन्तेन देवता-तर्जन-लङ्का-पुर-जनोद्वेजन-कथनाद् द्युतिः । अथ प्रसङ्गः- प्रस्तुतार्थस्य कथनं प्रसङ्गः परिकीर्तितः । ६४ब् प्रसङ्गं कथयन्त्य् अन्ये गुरूणां परिकीर्तनम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.136,"yathā tatraiva navamāṅke [ādau] (praviśya) yama-puruṣaḥ-tatra-bhavato lulāya-lakṣaṇaḥ sakala-prāṇibhṛtāṃ vihita-nāśasya kīnāśasya kim api viśvātiśāyinī prabhaviṣṇutā ity upakramya, daśarathaḥ-bhagavan gīrvāṇa-nātha sa-prasādam ito nidhīyantāṃ dṛṣṭayaḥ | [9.18 padyāt pūrvam] ity antena yama-purandarādi-pūjya-saṅkīrtanād vā prastuta-rākṣasa-vadha-rūpasyārthasya prapañcanād vā prasaṅgaḥ | atha chalanam[*18]- avamānādi-karaṇaṃ kāryārthe chalanaṃ viduḥ","यथा तत्रैव नवमाङ्के [आदौ] (प्रविश्य) यम-पुरुषः-तत्र-भवतो लुलाय-लक्षणः सकल-प्राणिभृतां विहित-नाशस्य कीनाशस्य किम् अपि विश्वातिशायिनी प्रभविष्णुता इत्य् उपक्रम्य, दशरथः-भगवन् गीर्वाण-नाथ स-प्रसादम् इतो निधीयन्तां दृष्टयः । [९.१८ पद्यात् पूर्वम्] इत्य् अन्तेन यम-पुरन्दरादि-पूज्य-सङ्कीर्तनाद् वा प्रस्तुत-राक्षस-वध-रूपस्यार्थस्य प्रपञ्चनाद् वा प्रसङ्गः । अथ छलनम्[*१८]- अवमानादि-करणं कार्यार्थे छलनं विदुः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.137,65 [*18] nātya-śāstre atra chādana iti saṃjñā prāpyate | yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] cāraṇaḥ (karṇaṃ dattvā ākāśe)-kim āha rāmabhadraḥ | re re rākṣasa-putra- yad gaurī-caraṇābjayoḥ prathamatas tyakta-praṇāma-kriyaṃ premārdreṇa sa-vibhrameṇa ca purā yenekṣitā jānakī | lūnaṃ te tad idaṃca rākṣasa-śiro jātaṃ ca śāntaṃ manaḥ śeṣa-ccheda-vidhis tu samprati paraṃ svar-vandin-mokṣāya me,६५ [*१८] नात्य-शास्त्रे अत्र छादन इति संज्ञा प्राप्यते । यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] चारणः (कर्णं दत्त्वा आकाशे)-किम् आह रामभद्रः । रे रे राक्षस-पुत्र- यद् गौरी-चरणाब्जयोः प्रथमतस् त्यक्त-प्रणाम-क्रियं प्रेमार्द्रेण स-विभ्रमेण च पुरा येनेक्षिता जानकी । लूनं ते तद् इदंच राक्षस-शिरो जातं च शान्तं मनः शेष-च्छेद-विधिस् तु सम्प्रति परं स्वर्-वन्दिन्-मोक्षाय मे
+Rasarnavasudhakara,srs_3.138,"[bā.rā. 9.10] kim āha rāvaṇaḥ ? re re kṣatriyā-putra sulabha-vibhrama-carma-cakṣur asi ity upakramya, rāmaḥ-tad ittham abhidhānam apavitraṃ te vaktram | ito nirviśatu vadha-śuddhim [9.46 padyād anantaram] ity antena rāma-rāvaṇābhyāṃ parasparāvamānana-karaṇāt chalanam | atha vyavasāyaḥ- vyavasāyaḥ sva-sāmarthya-prakhyāpanam itīryate","[बा.रा. ९.१०] किम् आह रावणः ? रे रे क्षत्रिया-पुत्र सुलभ-विभ्रम-चर्म-चक्षुर् असि इत्य् उपक्रम्य, रामः-तद् इत्थम् अभिधानम् अपवित्रं ते वक्त्रम् । इतो निर्विशतु वध-शुद्धिम् [९.४६ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन राम-रावणाभ्यां परस्परावमानन-करणात् छलनम् । अथ व्यवसायः- व्यवसायः स्व-सामर्थ्य-प्रख्यापनम् इतीर्यते"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.139,66a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe]- bho laṅkeśvara dīyatāṃ janakajā rāmaḥ svayaṃ yācate ko' yaṃ te mati-vibhramaḥ smara nayaṃ nādyāpi kiṃcid gatam | naivaṃ cet khara-dūṣaṇa-triśirasāṃ kaṇṭhāsṛjā paṅkilaḥ patrī naiṣa sahiṣyate mama dhanur jyā-bandha-bandhūkṛtaḥ,६६अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे]- भो लङ्केश्वर दीयतां जनकजा रामः स्वयं याचते कोऽ यं ते मति-विभ्रमः स्मर नयं नाद्यापि किंचिद् गतम् । नैवं चेत् खर-दूषण-त्रिशिरसां कण्ठासृजा पङ्किलः पत्री नैष सहिष्यते मम धनुर् ज्या-बन्ध-बन्धूकृतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.140,"[bā.rā. 9.19] ity upakramya-kim āha rāvaṇaḥ ? re re mānuṣī-putra ! ayam asau akṣatriyo rāvaṇaḥ | kṣatriyo rāmaḥ | tad atra dṛśyatām | kataro vineyaḥ | kataro vinetā iti | kim āha rāmabhadraḥ ? haṃho amānuṣī-putra ! kṣatriyo rāmaḥ | ayam asau akṣatriyo rāvaṇaḥ | tad atra dṛśyatāṃ kataro vineyaḥ, kataro vinetā [9.26 padyād anantaraṃ] ity antena rāma-rāvaṇābhyāṃ sva-sāmarthya-prakhyāpanād vyavasāyaḥ | atha virodhanam- virodhanaṃ nirodhoktiḥ saṃrabdhānāṃ parasparam","[बा.रा. ९.१९] इत्य् उपक्रम्य-किम् आह रावणः ? रे रे मानुषी-पुत्र ! अयम् असौ अक्षत्रियो रावणः । क्षत्रियो रामः । तद् अत्र दृश्यताम् । कतरो विनेयः । कतरो विनेता इति । किम् आह रामभद्रः ? हंहो अमानुषी-पुत्र ! क्षत्रियो रामः । अयम् असौ अक्षत्रियो रावणः । तद् अत्र दृश्यतां कतरो विनेयः, कतरो विनेता [९.२६ पद्याद् अनन्तरं] इत्य् अन्तेन राम-रावणाभ्यां स्व-सामर्थ्य-प्रख्यापनाद् व्यवसा��ः । अथ विरोधनम्- विरोधनं निरोधोक्तिः संरब्धानां परस्परम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.141,"66 yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe tasminn eva sthāne] cāraṇaḥ-katham amarṣitābhyāṃ rāma-rāvaṇābhyāṃ pratyupakrāntam iṣu-varṣādvaitam ity upakramya, cāraṇaḥ-nanv ayam oṃkāro rāvaṇa-śiro-maṇḍala-cchedana-vidyāyāḥ [9.39 padyād anantaram] ity antena saṃrabdhayo rāma-rāvaṇayoḥ divyāstra-prayoga-rūpa-paraspara-saṃrodha-karaṇād virodhanam | atha prarocanā- siddhavad bhāvino' rthasya sūcanā syāt prarocanā","६६ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे तस्मिन्न् एव स्थाने] चारणः-कथम् अमर्षिताभ्यां राम-रावणाभ्यां प्रत्युपक्रान्तम् इषु-वर्षाद्वैतम् इत्य् उपक्रम्य, चारणः-नन्व् अयम् ओंकारो रावण-शिरो-मण्डल-च्छेदन-विद्यायाः [९.३९ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन संरब्धयो राम-रावणयोः दिव्यास्त्र-प्रयोग-रूप-परस्पर-संरोध-करणाद् विरोधनम् । अथ प्ररोचना- सिद्धवद् भाविनोऽ र्थस्य सूचना स्यात् प्ररोचना"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.142,"67a yathā tatraiva aṣṭamāṅke [8.16 padyād anantaram], karaṅkaḥ (janāntikam)-sakhe kañkāla devaḥ kumbhakarṇaṃ prabodhayati | na punar ātmānam | kiṃ ca prayatnena bodhito' py asau rāmeṇa punaḥ śāyitavya eva | kaṅkālaḥ-maṇṇe bibhīsaṇaṃ bajjia sabbassa bi esā gaī | [manye vibhīṣaṇaṃ varjayitvā sarvasyāpy eṣā gatiḥ |] karaṅkaḥ-tathaiva | ity atra bhaviṣyataḥ kumbhakarṇādi-rākṣasa-nāśasya kaṅkāla-karaṅkābhyāṃ siddhavat niścitya sūcanāt prarocanā | atha vicalanam- ātma-ślāghā vicalanam","६७अ यथा तत्रैव अष्टमाङ्के [८.१६ पद्याद् अनन्तरम्], करङ्कः (जनान्तिकम्)-सखे कञ्काल देवः कुम्भकर्णं प्रबोधयति । न पुनर् आत्मानम् । किं च प्रयत्नेन बोधितोऽ प्य् असौ रामेण पुनः शायितव्य एव । कङ्कालः-मण्णे बिभीसणं बज्जिअ सब्बस्स बि एसा गई । [मन्ये विभीषणं वर्जयित्वा सर्वस्याप्य् एषा गतिः ।] करङ्कः-तथैव । इत्य् अत्र भविष्यतः कुम्भकर्णादि-राक्षस-नाशस्य कङ्काल-करङ्काभ्यां सिद्धवत् निश्चित्य सूचनात् प्ररोचना । अथ विचलनम्- आत्म-श्लाघा विचलनम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.143,"67c yathā tatraiva, karaṅkaḥ-kim āha kumbhakarṇaḥ- āstāṃ dhanuḥ kim asinā parato bhusuṇḍī- cakrair alaṃ bhavatu paṭṭiśam udgarādyaiḥ | dhāvat-plavaṅga-pṛtanā-kabala-krameṇa yāsyāmy ahaṃ suhitatāṃ ca ripu-kṣayaṃ ca","६७च् यथा तत्रैव, करङ्कः-किम् आह कुम्भकर्णः- आस्तां धनुः किम् असिना परतो भुसुण्डी- चक्रैर् अलं भवतु पट्टिशम् उद्गराद्यैः । धावत्-प्लवङ्ग-पृतना-कबल-क्रमेण यास्याम्य् अहं सुहिततां च रिपु-क्षयं च"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.144,"[bā.rā. 8.37] (punaḥ pṛcchati rāvaṇaḥ) sādhu vatsa, sādhu | satyaṃ mad-anujo' si, ity upakramya- anena laṅkā yad akāri mat-purī hanūmato gātra-gatena bhasmasāt | nijāparādha-praśamāya tad dhruvaṃ niṣevituṃ mām upayāti pāvakaḥ","[बा.रा. ८.३७] (पुनः पृच्छति रावणः) साधु वत्स, साधु । सत्यं मद्-अनुजोऽ सि, इत्य् उपक्रम्य- अनेन लङ्का यद् अकारि मत्-पुरी हनूमतो गात्र-गतेन भस्मसात् । निजापराध-प्रशमाय तद् ध्रुवं निषेवितुं माम् उपयाति पावकः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.145,[bā.rā. 8.48] ity antena rāvaṇa-kumbhakarṇābhyām ātma-ślāghā kṛteti vicalanam | atha ādānaṃ- ādānaṃ kārya-saṅgrahaḥ,[बा.रा. ८.४८] इत्य् अन्तेन रावण-कुम्भकर्णाभ्याम् आत्म-श्लाघा कृतेति विचलनम् । अथ आदानं- आदानं कार्य-सङ्ग्रहः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.146,67d yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] navamāṅke purandaraḥ-sakhe daśaratha katham ayam ananya-sadṛśākāro rāmabhadra-puruṣakāraḥ | ataś ca- nirdagdha-tripurendhano' stu giriśaḥ krauñcācala-cchedane pāṇḍityaṃ viditaṃ guhasya kim u tāv ajñāta-yuddhotsavau | lūtvā paṅka-jalāvamānana-vanaṃ vīrasya laṅkā-pater vīrāṇāṃ caritādbhutasya parame rāmaḥ sthitaḥ sīmani,६७द् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] नवमाङ्के पुरन्दरः-सखे दशरथ कथम् अयम् अनन्य-सदृशाकारो रामभद्र-पुरुषकारः । अतश् च- निर्दग्ध-त्रिपुरेन्धनोऽ स्तु गिरिशः क्रौञ्चाचल-च्छेदने पाण्डित्यं विदितं गुहस्य किम् उ ताव् अज्ञात-युद्धोत्सवौ । लूत्वा पङ्क-जलावमानन-वनं वीरस्य लङ्का-पतेर् वीराणां चरिताद्भुतस्य परमे रामः स्थितः सीमनि
+Rasarnavasudhakara,srs_3.147,[bā.rā. 9.57] ity upakramya- raṇa-rasika-sura-strī-mukta-mandāra-dāmā svayam ayam avatīrṇo lakṣmaṇa-nyasta-hastaḥ | viracita-jaya-śabdo vandibhiḥ syandanāṅgād dinakara-kula-lakṣmī-vallabho rāmabhadraḥ,[बा.रा. ९.५७] इत्य् उपक्रम्य- रण-रसिक-सुर-स्त्री-मुक्त-मन्दार-दामा स्वयम् अयम् अवतीर्णो लक्ष्मण-न्यस्त-हस्तः । विरचित-जय-शब्दो वन्दिभिः स्यन्दनाङ्गाद् दिनकर-कुल-लक्ष्मी-वल्लभो रामभद्रः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.148,[bā.rā. 9.59] ity antena nikhila-bhuvana-bādhā-śamana-rūpa-rāvaṇa-vadha-sampādita-dharmādi-lakṣaṇa-kārya-viśeṣa-saṅgrahaṇād ādānam | atha nirvahaṇa-sandhiḥ- mukha-sandhyādayo yatra vikīrṇā bīja-saṃyutāḥ | mahat-prayojanaṃ yānti tan-nirvahaṇam ucyate,[बा.रा. ९.५९] इत्य् अन्तेन निखिल-भुवन-बाधा-शमन-रूप-रावण-वध-सम्पादित-धर्मादि-लक्षण-कार्य-विशेष-सङ्ग्रहणाद् आदानम् । अथ निर्वहण-सन्धिः- मुख-सन्ध्यादयो यत्र विकीर्णा बीज-संयुताः । महत्-प्रयोजनं यान्ति तन्-निर्वहणम् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.149,68 sandhi-virodhau grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇe prasādaś ca | ānanda-samaya-kṛtayo bhāṣopagūhane tadvat,६८ सन्धि-विरोधौ ग्रथनं निर्णयः परिभाषणे प्रसादश् च । आनन्द-समय-कृतयो भाषोपगूहने तद्वत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.150,69 atha pūrva-bhāva-sayujāv upasaṃhāra-praśastī ca | iti nirvahaṇasyāṅgāny āhur amīṣāṃ tu lakṣaṇaṃ vakṣye,६९ अथ पूर्व-भाव-सयुजाव् उपसंहार-प्रशस्ती च । इति निर्वहणस्याङ्गान्य् आहुर् अमीषां तु लक्षणं वक्ष्ये
+Rasarnavasudhakara,srs_3.151,70 tatra sandhiḥ- bījopagamanaṃ sandhiḥ,७० तत्र सन्धिः- बीजोपगमनं सन्धिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.152,"71a yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] rāghavānanda-nāmani daśamāṅke [ādau] (tataḥ praviśati saśokā) laṅkā-hā duddhara-taba-visesa-paritosidārabindāsaṇa tihubaṇekkamalla dasa-kaṇṭha hā helā-bandīkida-mahinda mehanāda hā samara-saṃraṃbha-suppasaṇṇa kuṃbha-kaṇṇa kahiṃsi dehi me paḍibaaṇaṃ | [hā durdhara-tapo-viśeṣa-paritoṣitāravindāsana tribhuvanaika-malla daśakaṇṭha ! hā helā-bandīkṛta-mahendra meghanāda ! hā samara-saṃrambha-suprasanna ! kumbhakarṇa kvāsi dehi me prativacanam |] ity upakramya, (praviśya satvarā) alakā-sakhi dharma-jetari vibhīṣaṇe' pi netari tatrabhavatī sa-śoka-śaṅkur iva | laṅkā-jaṃ tiṇetta-mittassa ṇaarī bhaṇadī | [yat trinetra-mitrasya nagarī bhaṇati |] [10.2 padyāt pūrvam] ity antena duṣṭa-rākṣasa-śikṣā-rūpa-rāmotsāha-bījopagamanāt sandhiḥ | atha virodhaḥ- kāryānveṣaṇaṃ virodhaḥ syāt","७१अ यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] राघवानन्द-नामनि दशमाङ्के [आदौ] (ततः प्रविशति सशोका) लङ्का-हा दुद्धर-तब-विसेस-परितोसिदारबिन्दासण तिहुबणेक्कमल्ल दस-कण्ठ हा हेला-बन्दीकिद-महिन्द मेहनाद हा समर-संरंभ-सुप्पसण्ण कुंभ-कण्ण कहिंसि देहि मे पडिबअणं । [हा दुर्धर-तपो-विशेष-परितोषितारविन्दासन त्रिभुवनैक-मल्ल दशकण्ठ ! हा हेला-बन्दीकृत-महेन्द्र मेघनाद ! हा समर-संरम्भ-सुप्रसन्न ! कुम्भकर्ण क्वासि देहि मे प्रतिवचनम् ।] इत्य् उपक्रम्य, (प्रविश्य सत्वरा) अलका-सखि धर्म-जेतरि विभीषणेऽ पि नेतरि तत्रभवती स-शोक-शङ्कुर् इव । लङ्का-जं तिणेत्त-मित्तस्स णअरी भणदी । [यत् त्रिनेत्र-मित्रस्य नगरी भणति ।] [१०.२ पद्यात् पूर्वम्] इत्य् अन्तेन दुष्ट-राक्षस-शिक्षा-रूप-रामोत्साह-बीजोपगमनात् सन्धिः । अथ विरोधः- कार्यान्वेषणं विरोधः स्यात्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.153,"71b yathā tatraiva, nepathye- rudrāṇi lakṣmi varuṇāni sarasvati dyauḥ sāvitri dhātri sakalāḥ kula-devatāś ca | śuddhy-arthinī viśati śuṣmaṇi rāma-kāntā tat saṃnidhatta sahasā saha loka-pālaiḥ","७१ब् यथा तत्रैव, नेपथ्ये- रुद्राणि लक्ष्मि वरुणानि सरस्वति द्यौः सावित्रि धात्रि सकलाः कुल-देवताश् च । शुद्ध्य्-अर्थिनी विशति शुष्मणि राम-कान्ता तत् संनिधत्त सहसा सह लोक-पालैः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.154,"[bā.rā. 10.2] ity upakramya, laṅkā-aho devadāṇaṃ bi sīdāpakkha-bādo | adhavā sabbo guṇesu rajjadi | ṇa sarīresu | [aho devatānām api sītā-pakṣapātaḥ | athavā sarvo guṇeṣu rajyati | na śarīreṣu |] [10.8 padyād anantaram] ity antena sītā-śuddhi-rūpa-kāryānveṣaṇād virodhaḥ | atha grathanam- grathanaṃ tad-upekṣepaḥ","[बा.रा. १०.२] इत्य् उपक्रम्य, लङ्का-अहो देवदाणं बि सीदापक्ख-बादो । अधवा सब्बो गुणेसु रज्जदि । ण सरीरेसु । [अहो देवतानाम् अपि सीता-पक्षपातः । अथवा सर्वो गुणेषु रज्यति । न शरीरेषु ।] [१०.८ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन सीता-शुद्धि-रूप-कार्यान्वेषणाद् विरोधः । अथ ग्रथनम्- ग्रथनं तद्-उपेक्षेपः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.155,71c yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe]- baddhaḥ setur lavaṇa-jaladho krodha-vahneḥ samittvaṃ nītaṃ rakṣaḥ-kulam adhigatāḥ śuddhimantaś ca dārāḥ | tenedānīṃ vipina-vasatāveṣa pūrṇa-pratijño diṣṭyāyodhyāṃ vrajati dayitā-prītaye puṣpakeṇa,७१च् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे]- बद्धः सेतुर् लवण-जलधो क्रोध-वह्नेः समित्त्वं नीतं रक्षः-कुलम् अधिगताः शुद्धिमन्तश् च दाराः । तेनेदानीं विपिन-वसतावेष पूर्ण-प्रतिज्ञो दिष्ट्यायोध्यां व्रजति दयिता-प्रीतये पुष्पकेण
+Rasarnavasudhakara,srs_3.156,"[bā.rā. 10.15] tad bhoḥ sakala-plavaṅga-yūtha-patayaḥ ity ārabhya, sampreṣitaś ca hanumān bharatasya pārśvaṃ laṅkāṅganācakita-netra-nirīkṣita-śrīḥ | yāty eṣa vārinidhi-laṅghana-dṛṣṭa-sāro rājyābhiṣeka-samayocita-kārya-siddheḥ","[बा.रा. १०.१५] तद् भोः सकल-प्लवङ्ग-यूथ-पतयः इत्य् आरभ्य, सम्प्रेषितश् च हनुमान् भरतस्य पार्श्वं लङ्काङ्गनाचकित-नेत्र-निरीक्षित-श्रीः । यात्य् एष वारिनिधि-लङ्घन-दृष्ट-सारो राज्याभिषेक-समयोचित-कार्य-सिद्धेः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.157,[bā.rā. 10.16] ity antena rāmābhiṣeka-rūpa-parama-kāropekṣād grathanam | atha nirṇayaḥ- syād anubhūtasya nirṇayaḥ kathanam,[बा.रा. १०.१६] इत्य् अन्तेन रामाभिषेक-रूप-परम-कारोपेक्षाद् ग्रथनम् । अथ निर्णयः- स्याद् अनुभूतस्य निर्णयः कथनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.158,71d yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] rāmaḥ (apavārya)- ayyasmad-agra-kara-yantra-nipīḍitānāṃ dhārāmbhasāṃ smarasi majjana-keli-kāle | subhru tvayā nija-kucābharaṇaika-yogyam atrābja-valli-dalam āvaraṇāya dattam,७१द् यथा तत्रैव [बाल-रामायणे] रामः (अपवार्य)- अय्यस्मद्-अग्र-कर-यन्त्र-निपीडितानां धाराम्भसां स्मरसि मज्जन-केलि-काले । सुभ्रु त्वया निज-कुचाभरणैक-योग्यम् अत्राब्ज-वल्लि-दलम् आवरणाय दत्तम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.159,[bā.rā. 10.76] kiṃ ca- tad iha kalaha-kelī saikate narmadāyāḥ smarasi sutanu kiṃcin nau parādhīna-suptam | uṣasi jala-samīra-preṅkhaṇācārya-kāryaṃ tad anu madana-mudrāṃ tac ca gāḍhopagūḍham,[बा.रा. १०.७६] किं च- तद् इह कलह-केली सैकते नर्मदायाः स्मरसि सुतनु किंचिन् नौ पराधीन-सुप्तम् । उषसि जल-समीर-प्रेङ्खणाचार्य-कार्यं तद् अनु मदन-मुद्रां तच् च गाढोपगूढम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.160,[bā.rā. 10.77] ity atra rāmeṇa svānubhūtārtha-kathanān nirṇayaḥ | atha paribhāṣā- paribhāṣā tv anyonyaṃ jalpanam athavā parivādaḥ,[बा.रा. १०.७७] इत्य् अत्र रामेण स्वानुभूतार्थ-कथनान् निर्णयः । अथ परिभाषा- परिभाषा त्व् अन्योन्यं जल्पनम् अथवा परिवादः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.161,"72a yathā tatraiva [10.92 padyād anantaram] sītā-ajja-utta dasakaṇṭha-ṇisūaṇa vārāṇasī-saṃkittaṇeṇa sumarābidamhi akkhiāṇaddaṃ jaṇaṇī-bhūdaṃ mihilāṃ mahā-ṇāarīṃ | [ārya-putra daśakaṇṭha-nisūdana vārāṇasī-saṅkīrtanena smāritāsmi akṣy-ānandaṃ jananī-bhūtaṃ mithilāṃ mahā-nāgarīm |] ity upakramya, vibhīṣaṇaḥ-iha hi khalu kṣatriyāntakarasya bhaṅgo bhārgava-muner dattaḥ | sugrīvaḥ- apāṃ phenena tṛpto' sau snātaś candrikayā ca saḥ | yad aprasūta-kauśalyaṃ kṣatraṃ kṣapitavān muniḥ","७२अ यथा तत्रैव [१०.९२ पद्याद् अनन्तरम्] सीता-अज्ज-उत्त दसकण्ठ-णिसूअण वाराणसी-संकित्तणेण सुमराबिदम्हि अक्खिआणद्दं जणणी-भूदं मिहिलां महा-णाअरीं । [आर्य-पुत्र दशकण्ठ-निसूदन वाराणसी-सङ्कीर्तनेन स्मारितास्मि अक्ष्य्-आनन्दं जननी-भूतं मिथिलां महा-नागरीम् ।] इत्य् उपक्रम्य, विभीषणः-इह हि खलु क्षत्रियान्तकरस्य भङ्गो भार्गव-मुनेर् दत्तः । सुग्रीवः- अपां फेनेन तृप्तोऽ सौ स्नातश् चन्द्रिकया च सः । यद् अप्रसूत-कौशल्यं क्षत्रं क्षपितवान् मुनिः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.162,[bā.rā. 10.94] ity antena sītā-rāma-vibhīṣaṇa-sugrīvāṇām anyonya-saṃjalpanena vā sugrīveṇa bhārgava-parīvāda-sūcanād vā paribhāṣaṇam | atha prasādaḥ- śuśrūṣādi-prāptaṃ prasādam āhuḥ prasannatvam,[बा.रा. १०.९४] इत्य् अन्तेन सीता-र���म-विभीषण-सुग्रीवाणाम् अन्योन्य-संजल्पनेन वा सुग्रीवेण भार्गव-परीवाद-सूचनाद् वा परिभाषणम् । अथ प्रसादः- शुश्रूषादि-प्राप्तं प्रसादम् आहुः प्रसन्नत्वम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.163,"72b yathā tatraiva, rāmaḥ (hastam udyamya)- haṃho puṣpaka-vāyu-vega-muninā dhūmaḥ puraḥ pīyate chāyāṃ mā kuru ko' py ayaṃ dina-maṇāv ekāgra-dṛṣṭiḥ sthitaḥ | dūrād atra bhava pradakṣiṇa-gatiḥ sthāṇor idaṃ mandiraṃ kiñcit tiṣṭha tapasvinas tava puro yāvat paryānty adhvanaḥ","७२ब् यथा तत्रैव, रामः (हस्तम् उद्यम्य)- हंहो पुष्पक-वायु-वेग-मुनिना धूमः पुरः पीयते छायां मा कुरु कोऽ प्य् अयं दिन-मणाव् एकाग्र-दृष्टिः स्थितः । दूराद् अत्र भव प्रदक्षिण-गतिः स्थाणोर् इदं मन्दिरं किञ्चित् तिष्ठ तपस्विनस् तव पुरो यावत् पर्यान्त्य् अध्वनः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.164,"[bā.rā. 10.59] ity upakramya, agastyaḥ- kā dīyatāṃ tava raghūdvaha samyag-āśīr niṣkaṇṭakāni vihitāni jaganti yena | āśāsmahe nanu tathāpi saha sva-vīrair bhū-kāśyapopama-suta-dvitayā vadhūḥ syāt","[बा.रा. १०.५९] इत्य् उपक्रम्य, अगस्त्यः- का दीयतां तव रघूद्वह सम्यग्-आशीर् निष्कण्टकानि विहितानि जगन्ति येन । आशास्महे ननु तथापि सह स्व-वीरैर् भू-काश्यपोपम-सुत-द्वितया वधूः स्यात्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.165,[bā.rā. 10.64] rāmaḥ-param anugṛhītaṃ raghu-kulam ity antena agastya-dattāśīrvāda-rūpa-prasāda-kathanāt prasādaḥ | atha ānandaḥ- abhilaṣitārtha-samāgamam ānandaṃ prāhur ācāryāḥ,[बा.रा. १०.६४] रामः-परम् अनुगृहीतं रघु-कुलम् इत्य् अन्तेन अगस्त्य-दत्ताशीर्वाद-रूप-प्रसाद-कथनात् प्रसादः । अथ आनन्दः- अभिलषितार्थ-समागमम् आनन्दं प्राहुर् आचार्याः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.166,"73a yathā tatraiva, rāmaḥ-haṃho vimāna-rāja vimucya vasudhā-savidha-vartinī gatiṃ kiñcid uccair bhava | kutūhalinī jānakī divya-loka-darśana-vyatikarasya | (ūrdhva-gati-nāṭikena) yathā yathārohati baddha-vegaṃ vyomnaḥ śikhāṃ puṣpakam ānatāṅgi | mahāmbudhīnāṃ valayair viśālais tathā tathā saṅkuciteva pṛthvī","७३अ यथा तत्रैव, रामः-हंहो विमान-राज विमुच्य वसुधा-सविध-वर्तिनी गतिं किञ्चिद् उच्चैर् भव । कुतूहलिनी जानकी दिव्य-लोक-दर्शन-व्यतिकरस्य । (ऊर्ध्व-गति-नाटिकेन) यथा यथारोहति बद्ध-वेगं व्योम्नः शिखां पुष्पकम् आनताङ्गि । महाम्बुधीनां वलयैर् विशालैस् तथा तथा सङ्कुचितेव पृथ्वी"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.167,[bā.rā. 10.22] sura-cāraṇa-kiṃnara-vidyādhara-kula-saṅkulaṃ gagana-garbham īkṣasva | (praviśya) vidyādharaḥ : ataḥ parama-gamyā asmādṛśāṃ bhuvaḥ | sa ca brahma-loka iti śrūyate | ity antena sītādīnām abhilaṣita-divya-loka-darśana-rūpārtha-siddher ānandaḥ | atha samayaḥ- samayo duḥkha-saṅkṣayaḥ,[बा.रा. १०.२२] सुर-चारण-किंनर-विद्याधर-कुल-सङ्कुलं गगन-गर्भम् ईक्षस्व । (प्रविश्य) विद्याधरः : अतः परम-गम्या अस्मादृशां भुवः । स च ब्रह्म-लोक इति श्रूयते । इत्य् अन्तेन सीतादीनाम् अभिलषित-दिव्य-लोक-दर्शन-रूपार्थ-सिद्धेर् आनन्दः । अथ समयः- समयो दुःख-सङ्क्षयः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.168,"73b yathā tatraiva, bharataḥ : ārya ! rāvaṇa-vidrāvaṇa bharato' ham abhivādaye | ity upakramya (bharata-sugrīva-vibhīṣaṇāḥ parasparaṃ pariṣvajante |) ity antena bandhūnām anyonyāvalokana-pariṣvaṅgādibhir duḥkhāpagama-kathanāt samayaḥ | atha kṛtiḥ- kṛtir api labdhārtha-susthirīkaraṇam","७३ब् यथा तत्रैव, भरतः : आर्य ! रावण-विद्रावण भरतोऽ हम् अभिवादये । इत्य् उपक्रम्य (भरत-सुग्रीव-विभीषणाः परस्परं परिष्वजन्ते ।) इत्य् अन्तेन बन्धूनाम् अन्योन्यावलोकन-परिष्वङ्गादिभिर् दुःखापगम-कथनात् समयः । अथ कृतिः- कृतिर् अपि लब्धार्थ-सुस्थिरीकरणम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.169,"73c yathā tatraiva, (praviśya) hanumān-deva mattaḥ śruta-vṛttānto vasiṣṭhaḥ samaṃ bharata-śaturghnābhyām anyābhiś ca prakṛtibhir bhavad-abhiṣeka-sajjas tiṣṭhati | ity upakramya, vasiṣṭhaḥ : kā dīyatāṃ tva raghūdvaha samyag āśīr ity ādi paṭhati | rāmaḥ: ārṣaṃ hi vacanaṃ vibhinna-vaktṛkam api na visaṃvadati yad agastya-vācā vasiṣṭho' pi brūte [10.69 padyād anantaram] ity antena agastya-labdhāśīrvādasya vasiṣṭha-vacana-saṃvādena sthirīkaraṇāt kṛtiḥ | atha bhāṣaṇam- mānādyāptiś ca bhāṣaṇam","७३च् यथा तत्रैव, (प्रविश्य) हनुमान्-देव मत्तः श्रुत-वृत्तान्तो वसिष्ठः समं भरत-शतुर्घ्नाभ्याम् अन्याभिश् च प्रकृतिभिर् भवद्-अभिषेक-सज्जस् तिष्ठति । इत्य् उपक्रम्य, वसिष्ठः : का दीयतां त्व रघूद्वह सम्यग् आशीर् इत्य् आदि पठति । रामः: आर्षं हि वचनं विभिन्न-वक्तृकम् अपि न विसंवदति यद् अगस्त्य-वाचा वसिष्ठोऽ पि ब्रूते [१०.६९ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अन्तेन अगस्त्य-लब्धाशीर्वादस्य वसिष्ठ-वचन-संवादेन स्थिरीकरणात् कृतिः । अथ भाषणम्- मानाद्याप्तिश् च भाषणम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.170,"73d yathā tatraiva, vasiṣṭhaḥ- rāmo dānta-daśānanaḥ kim aparaṃ sītā satīṣv agraṇīḥ saumitriḥ sadṛśo' stu kasya samare yenedrajin nirjitaḥ | kiṃ brūmo bharataṃ ca rāma-virahe tat-pādukārādhakaṃ śatrughnaḥ kathito' grajasya ca guṇair vandyaṃ kuṭumbaṃ raghoḥ","७३द् यथा तत्रैव, वसिष्ठः- रामो दान्त-दशाननः किम् अपरं सीता सतीष्व् अग्रणीः सौमित्रिः सदृशोऽ स्तु कस्य समरे येनेद्रजिन् निर्जितः । किं ब्रूमो भरतं च राम-विरहे तत्-पादुकाराधकं शत्रुघ्नः कथितोऽ ग्रजस्य च गुणैर् वन्द्यं कुटुम्बं रघोः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.171,"[bā.rā. 10.102] ity atra vasiṣṭhena raghu-kuṭumbasya rāmacandrādi-sat-puruṣotpatti-sthānatayā tallakṣaṇa-bahu-māna-prāpti-kathanād bhāṣaṇam | atha upagūhanam- upagūhanam adbhuta-prāptiḥ ||170|| 74a yatha tatraiva, alakā-aho nu khalu bhoḥ pati-vratā-mayaṃ jyotiḥ anabhibhavanīyaṃ jyotir-antaraiḥ | yataḥ, praviśantyā citācakraṃ jānakyā pariśuddhaye | na bhedaḥ ko' pi nirṇītaḥ payasaḥ pāvakasya ca","[बा.रा. १०.१०२] इत्य् अत्र वसिष्ठेन रघु-कुटुम्बस्य रामचन्द्रादि-सत्-पुरुषोत्पत्ति-स्थानतया तल्लक्षण-बहु-मान-प्राप्ति-कथनाद् भाषणम् । अथ उपगूहनम्- उपगूहनम् अद्भुत-प्राप्तिः ॥१७०॥ ७४अ यथ तत्रैव, अलका-अहो नु खलु भोः पति-व्रता-मयं ज्योतिः अनभिभवनीयं ज्योतिर्-अन्तरैः । यतः, प्रविशन्त्या चिताचक्रं जानक्या परिशुद्धये । न भेदः कोऽ पि निर्णीतः पयसः पावकस्य च"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.172,"[bā.rā. 10.9] (vicintya) ity upakramya, nepathye- yogīndraś ca narendraś ca yasyāḥ sa janakaḥ pitā | viśuddhā rāma-gṛhiṇī babhau daśaratha-snuṣā","[बा.रा. १०.९] (विचिन्त्य) इत्य् उपक्रम्य, नेपथ्ये- योगीन्द्रश् च नरेन्द्रश् च यस्याः स जनकः पिता । विशुद्धा राम-गृहिणी बभौ दशरथ-स्नुषा"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.173,[bā.rā. 10.14] ity antena sītāyāḥ niḥśaṅka-jvalana-praveśa-nirapāya-nirgamana-rūpāścarya-kathanād upagūhanam | atha pūrva-bhāvaḥ- dṛṣṭa-krama-kāryasya syād dṛṣṭiḥ pūrva-bhāvas tu,[बा.रा. १०.१४] इत्य् अन्तेन सीतायाः निःशङ्क-ज्वलन-प्रवेश-निरपाय-निर्गमन-रूपाश्चर्य-कथनाद् उपगूहनम् । अथ पूर्व-भावः- दृष्ट-क्रम-कार्यस्य स्याद् दृष्टिः पूर्व-भावस् तु
+Rasarnavasudhakara,srs_3.174,"74b yathā tatraiva [10.102 padyād anantaram]-vatsa rāmabhadra praśasto muhūrto vartate | tad adhyāssva pitryaṃ siṃhāsanam ity upakramya, vasiṣṭhaḥ-rāmabhadra dhanyo' si | yasya te bhagavān kubero' rthī ity antena vasiṣṭhena rāmabhadrasyābhiṣekāṅgīkaraṇa-kubera-vimāna-pratyarpaṇa-rūpayor arthayor darśanāt pūrva-bhāvaḥ | atha upasaṃhāraḥ- dharmārthādy-upagamanād upasaṃhāraḥ kṛtārthatā-kathanam","७४ब् यथा तत्रैव [१०.१०२ पद्याद् अनन्तरम्]-वत्स रामभद्र प्रशस्तो मुहूर्तो वर्तते । तद् अध्यास्स्व पित्र्यं सिंहासनम् इत्य् उपक्रम्य, वसिष्ठः-रामभद्र धन्योऽ सि । यस्य ते भगवान् कुबेरोऽ र्थी इत्य् अन्तेन वसिष्ठेन रामभद्रस्याभिषेकाङ्गीकरण-कुबेर-विमान-प्रत्यर्पण-रूपयोर् अर्थयोर् दर्शनात् पूर्व-भावः । अथ उपसंहारः- धर्मार्थाद्य्-उपगमनाद् उपसंहारः कृतार्थता-कथनम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.175,"75a yathā tatraiva, vasiṣṭhaḥ-vatsa rāmabhadra kiṃ te bhūyaḥ priyam upakaromi | rāmaḥ-kim ataḥ priyam asti | rugṇaṃ cājagavaṃ na cāpi kupito bhargaḥ sura-grāmaṇīḥ setuś ca grathitaḥ prasanna-madhuro dṛṣṭaś ca vārāṃ nidhiḥ | paulastyaś caramaḥ sthitaś ca bhagavān prītaḥ śrutīnāṃ kaviḥ prāptaṃ yānam idaṃ ca yācitavate dattaṃ kuberāya ca","७५अ यथा तत्रैव, वसिष्ठः-वत्स रामभद्र किं ते भूयः प्रियम् उपकरोमि । रामः-किम् अतः प्रियम् अस्ति । रुग्णं चाजगवं न चापि कुपितो भर्गः सुर-ग्रामणीः सेतुश् च ग्रथितः प्रसन्न-मधुरो दृष्टश् च वारां निधिः । पौलस्त्यश् चरमः स्थितश् च भगवान् प्रीतः श्रुतीनां कविः प्राप्तं यानम् इदं च याचितवते दत्तं कुबेराय च"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.176,"[bā.rā. 10.104] ity atra rugṇaṃ cājagavaṃ ity anena bhūta-pati-dhanur dalanena sītādhigama-rūpakām aprāpteḥ paulasytaś caramaḥ sthitaḥ ity anena śaraṇāgata-rakṣaṇena dharma-prāpteḥ prāptaṃ yānam idaṃ cety atra vimāna-ratna-lābhenārtha-prāpteś ca na cāpi kupito bhargaḥ sura-grāmiṇīr ity ādibhiḥ pādānta-vākyaiḥ rāmacandreṇa sva-kṛtārthatā-kathanād upasaṃhāraḥ | kiṃ ca, rugṇaṃ cājagavaṃ setuś ca grathita ity ādibhyāṃ yuddhotsāha-siddheḥ paulastyaś caramaḥ sthitaḥ ity atra vibhīṣaṇasya pālanena dayā-vīra-siddheḥ yācitavate dattaṃ kuberāya cety anena dānavīra-siddheś ca rāmabhadreṇa svakṛtārthatā-kathanād vā upasaṃhāraḥ | atha praśastiḥ- bharataiś carācarāṇām āśīr āśaṃsanaṃ praśastiḥ syāt","[बा.रा. १०.१०४] इत्य् अत्र रुग्णं चाजगवं इत्य् अनेन भूत-पति-धनुर् दलनेन सीताधिगम-रूपकाम् अप्राप्तेः पौलस्य्तश् चरमः स्थितः इत्य् अनेन शरणागत-रक्षणेन धर्म-प्राप्तेः प्राप्तं यानम् इदं चेत्य् अत्र विमान-रत्न-लाभेनार्थ-प्राप्तेश् च न चापि कुपितो भर्गः सुर-ग्रामिणीर् इत्य् आदिभिः पादान्त-वाक्यैः रामचन्द्रेण स्व-कृतार्थता-कथनाद् उपसंहारः । किं च, रुग्णं चाजगवं सेतुश् च ग्रथित इत्य् आदिभ्यां युद्धोत्साह-सिद्धेः पौलस्त्यश् चरमः स्थितः इत्य् अत्र विभीषणस्य पालनेन दया-वीर-सिद्धेः याचितवते दत्तं कुबेराय चेत्य् अनेन दानवीर-सिद्धेश् च रामभद्रेण स्वकृतार्थता-कथनाद् वा उपसंहारः । अथ प्रशस्तिः- भरतैश् चराचराणाम् आशीर् आशंसनं प्रशस्तिः स्यात्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.177,"75b yathā tatraiva, tathā cedam astu bharata-vākyam- samyak saṃskārra-vidyā-viśadam upaniṣad-bhūtam arthādbhutānāṃ grathnantu grantha-bandhaṃ vacanam anupatat-sūkti-mudrāḥ kavīndrāḥ | santaḥ santarpitāntaḥ-karaṇam anuguṇaṃ brahmaṇaḥ kāvya-mūrtes tat tattvaṃ sāttvikaiś ca prathama-piśunitaṃ bhāvayanto' rcayantu","७५ब् यथा तत्रैव, तथा चेदम् अस्तु भरत-वाक्यम्- सम्यक् संस्कार्र-विद्या-विशदम् उपनिषद्-भूतम् अर्थाद्भुतानां ग्रथ्नन्तु ग्रन्थ-बन्धं वचनम् अनुपतत्-सूक्ति-मुद्राः कवीन्द्राः । सन्तः सन्तर्पितान्तः-करणम् अनुगुणं ब्रह्मणः काव्य-मूर्तेस् तत् तत्त्वं सात्त्विकैश् च प्रथम-पिशुनितं भावयन्तोऽ र्चयन्तु"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.178,[bā.rā. 10.105] ity atra kavīndrāṇāṃ nirdoṣa-sūkti-grathanāśaṃsanena bhāvakānāṃ ca tad-grantha-bhāvanāśaṃsanena ca sakala-vyavahāra-pravartaka-vāṅmaya-rūpa-jagan-maṅgala-kathanāt praśastir iti sarvaṃ praśastam | rasa-bhāvānurodhena prayojanam apekṣya ca | sāphalyaṃ kāryam aṅgānām ity ācāryāḥ pracakṣate,[बा.रा. १०.१०५] इत्य् अत्र कवीन्द्राणां निर्दोष-सूक्ति-ग्रथनाशंसनेन भावकानां च तद्-ग्रन्थ-भावनाशंसनेन च सकल-व्यवहार-प्रवर्तक-वाङ्मय-रूप-जगन्-मङ्गल-कथनात् प्रशस्तिर् इति सर्वं प्रशस्तम् । रस-भावानुरोधेन प्रयोजनम् अपेक्ष्य च । साफल्यं कार्यम् अङ्गानाम् इत्य् आचार्याः प्रचक्षते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.179,76 keṣāṃcid eṣām aṅgānāṃ vikalpaṃ kecid ūcire | mukhādi-sandhiṣv aṅgānāṃ kramo' yaṃ na vivakṣitaḥ,७६ केषांचिद् एषाम् अङ्गानां विकल्पं केचिद् ऊचिरे । मुखादि-सन्धिष्व् अङ्गानां क्रमोऽ यं न विवक्षितः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.180,77 kramasyānādṛtatvena bharatādibhir ādimaiḥ | lakṣyeṣu vyutkrameṇāpi kathanena vicakṣaṇaiḥ,७७ क्रमस्यानादृतत्वेन भरतादिभिर् आदिमैः । लक्ष्येषु व्युत्क्रमेणापि कथनेन विचक्षणैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.181,78 catuḥ-ṣaṣṭhi-kalā-marma-vedinā siṃha-bhūbhujā | lakṣitā ca catuḥṣaṣṭhir bāla-rāmāyaṇe sphuṭam,७८ चतुः-षष्ठि-कला-मर्म-वेदिना सिंह-भूभुजा । लक्षिता च चतुःषष्ठिर् बाल-रामायणे स्फुटम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.182,79 atha sandhy-antarāṇi- mukhādi-sandhiṣv aṅgānām aśaithilya-pratītaye | sandhy-antarāṇi yojyāni tatra tatraikaviṃśatiḥ,७९ अथ सन्ध्य��-अन्तराणि- मुखादि-सन्धिष्व् अङ्गानाम् अशैथिल्य-प्रतीतये । सन्ध्य्-अन्तराणि योज्यानि तत्र तत्रैकविंशतिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.183,80 ācāryāntara-saṃmatyā camatkārodayād api | vakṣye lakṣaṇam eteṣām udāhṛtim api sphuṭam,८० आचार्यान्तर-संमत्या चमत्कारोदयाद् अपि । वक्ष्ये लक्षणम् एतेषाम् उदाहृतिम् अपि स्फुटम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.184,81 sāma-dāne bheda-daṇḍau pratyutpanna-matir vadhaḥ | gotra-skhalitam ojaś ca dhīḥ krodhaḥ sāhasaṃ bhayam,८१ साम-दाने भेद-दण्डौ प्रत्युत्पन्न-मतिर् वधः । गोत्र-स्खलितम् ओजश् च धीः क्रोधः साहसं भयम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.185,82 māyā ca saṃvṛtir bhrāntir dūtyaṃ hetv-avadhāraṇam | svapna-lekhau madaś citram ity etāny ekaviṃśatiḥ,८२ माया च संवृतिर् भ्रान्तिर् दूत्यं हेत्व्-अवधारणम् । स्वप्न-लेखौ मदश् चित्रम् इत्य् एतान्य् एकविंशतिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.186,83 tatra sāma- tatra sāma priyaṃ vākyaṃ svānuvṛtti-prakāśanam,८३ तत्र साम- तत्र साम प्रियं वाक्यं स्वानुवृत्ति-प्रकाशनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.187,"84a yathā mālavikāgnimitre, rājā-aye na bhetavyam | mālavikā (sāvaṣṭambham)-jo ṇa bhāadi so mae bhaṭṭiṇī-daṃsaṇe diṭṭha-sāmattho bhaṭṭā | [yo na bibheti sa mayā bhaṭṭinī-darśane dṛṣṭa-sāmarthyo bhartā |] rājā- dākṣiṇyaṃ nāma bimboṣṭhi nāyakānāṃ kula-vratam | tan me dīrghākṣi ye prāṇās te tvad-āśā-nibandhanāḥ","८४अ यथा मालविकाग्निमित्रे, राजा-अये न भेतव्यम् । मालविका (सावष्टम्भम्)-जो ण भाअदि सो मए भट्टिणी-दंसणे दिट्ठ-सामत्थो भट्टा । [यो न बिभेति स मया भट्टिनी-दर्शने दृष्ट-सामर्थ्यो भर्ता ।] राजा- दाक्षिण्यं नाम बिम्बोष्ठि नायकानां कुल-व्रतम् । तन् मे दीर्घाक्षि ये प्राणास् ते त्वद्-आशा-निबन्धनाः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.188,[mā.a.mi. 4.14] ity atra rājño vacanaṃ nāma | atha dānaṃ- dānam ātma-pratinidhir bhūṣaṇādi-samarpaṇam,[मा.अ.मि. ४.१४] इत्य् अत्र राज्ञो वचनं नाम । अथ दानं- दानम् आत्म-प्रतिनिधिर् भूषणादि-समर्पणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.189,"84b yathā mālatī-mādhave, mālatī-pia-sahi sabbadā sumaridabbahmi | esā bi māhaba-sahatthaṇimmāṇamaṇoharā baula-mālā māladī-ṇibbisesaṃ pia-sahīe daṭṭabbā | sabbadā hiaeṇa a dhāraṇijjā iti | [priya-sakhi ! sarvadā smartavyāsmi | eṣā ca mādhava-sva-hasta-nirmāṇa-manoharā bakula-mālā mālatī-nirviśeṣaṃ priya-sakhyā draṣṭavyā | sarvadā hṛdayena ca dhāraṇiyā iti |] (iti svakaṇṭhād unmucya mādhavasya kaṇṭhe vinyasyantī sahasāpasṛtya sādhvasotkampaṃ nāṭayati |) [6.11 padyād anantaram] | atra mālatyā martukāmāyāḥ pratinidhitayā lavaṅgikāyāṃ bakulamālā-samarpaṇaṃ dānam | atha bhedaḥ- bhedas tu kapaṭālāpaiḥ suhṛdāṃ bheda-kalpanam","८४ब् यथा मालती-माधवे, मालती-पिअ-सहि सब्बदा सुमरिदब्बह्मि । एसा बि माहब-सहत्थणिम्माणमणोहरा बौल-माला मालदी-णिब्बिसेसं पिअ-सहीए दट्टब्बा । सब्बदा हिअएण अ धारणिज्जा इति । [प्रिय-सखि ! सर्वदा स्मर्तव्यास्मि । एषा च माधव-स्व-हस्त-निर्माण-मनोहरा बकुल-माला मालती-निर्विशेषं प्रिय-सख्या द्रष्टव्या । सर्वदा हृदयेन च धारणिया इति ।] (इति स्वकण्ठाद् उन्मुच्य माधवस्य कण्ठे विन्यस्यन्ती सहसा���सृत्य साध्वसोत्कम्पं नाटयति ।) [६.११ पद्याद् अनन्तरम्] । अत्र मालत्या मर्तुकामायाः प्रतिनिधितया लवङ्गिकायां बकुलमाला-समर्पणं दानम् । अथ भेदः- भेदस् तु कपटालापैः सुहृदां भेद-कल्पनम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.190,"85a yathā mālatī-mādhave, kāmandakī- rājñaḥ priyāya suhṛde sacivāya kāryād dattvātmajāṃ bhavatu nirvṛtimānamātyaḥ | durdarśanena ghaṭatāmiyam apy anena dhūma-graheṇa vimalā śaśinaḥ kaleva","८५अ यथा मालती-माधवे, कामन्दकी- राज्ञः प्रियाय सुहृदे सचिवाय कार्याद् दत्त्वात्मजां भवतु निर्वृतिमानमात्यः । दुर्दर्शनेन घटतामियम् अप्य् अनेन धूम-ग्रहेण विमला शशिनः कलेव"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.191,[mā.mā. 2.8] mālatī (svagatam)-hā tāda tumaṃ bi ṇāma mama ebbaṃ ti sabbahā jidaṃ bhoatihṇāe | [hā tāta tvam api nāma mamaivam iti sarvathā jitaṃ bhoga-tṛṣṇayā |] ity atra kāmandakyā mālatī-taj-janakayor bheda-kalpanaṃ bhedaḥ | atha daṇḍaḥ- daṇḍas tv avinayādīnāṃ dṛṣṭyā śrutyātha tarjanam,[मा.मा. २.८] मालती (स्वगतम्)-हा ताद तुमं बि णाम मम एब्बं ति सब्बहा जिदं भोअतिह्णाए । [हा तात त्वम् अपि नाम ममैवम् इति सर्वथा जितं भोग-तृष्णया ।] इत्य् अत्र कामन्दक्या मालती-तज्-जनकयोर् भेद-कल्पनं भेदः । अथ दण्डः- दण्डस् त्व् अविनयादीनां दृष्ट्या श्रुत्याथ तर्जनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.192,"85b dṛṣṭyā, yathā mālatī-mādhave, mādhavaḥ-re re pāpa ! praṇayi-sakhī-salīla-parihāsa-rasādhigatair lalita-śirīṣa-puṣpa-hananair api tāmyati yat | vapuṣi vadhāya tatra tava śastram upakṣipataḥ patatu śirasy akāṇḍayam adaṇḍa ivaiṣa bhujaḥ","८५ब् दृष्ट्या, यथा मालती-माधवे, माधवः-रे रे पाप ! प्रणयि-सखी-सलील-परिहास-रसाधिगतैर् ललित-शिरीष-पुष्प-हननैर् अपि ताम्यति यत् । वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रम् उपक्षिपतः पततु शिरस्य् अकाण्डयम् अदण्ड इवैष भुजः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.193,"[mā.mā. 5.31] atrāghora-ghaṇṭasyāvinaya-darśanena mādhava-kṛta-tarjanaṃ daṇḍaḥ | śrutyā, yathā śākuntale, rājā (sahasopasṛtya)- kaḥ paurave vasumatīṃ śāsati śāsitari durvinītānām | ayam ācaraty avinayaṃ mugdhāsu taspasvi-kanyāsu","[मा.मा. ५.३१] अत्राघोर-घण्टस्याविनय-दर्शनेन माधव-कृत-तर्जनं दण्डः । श्रुत्या, यथा शाकुन्तले, राजा (सहसोपसृत्य)- कः पौरवे वसुमतीं शासति शासितरि दुर्विनीतानाम् । अयम् आचरत्य् अविनयं मुग्धासु तस्पस्वि-कन्यासु"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.194,[a.śa. 1.21] atrāvinaya-śrutyā duṣyantena kṛtaṃ tarjanaṃ daṇḍaḥ | atha pratyutpanna-matiḥ- tāt-kālikī ca pratibhā pratyutpanna-matir smṛtā,[अ.श. १.२१] अत्राविनय-श्रुत्या दुष्यन्तेन कृतं तर्जनं दण्डः । अथ प्रत्युत्पन्न-मतिः- तात्-कालिकी च प्रतिभा प्रत्युत्पन्न-मतिर् स्मृता
+Rasarnavasudhakara,srs_3.195,"86a yathā mālavikāgnimitre, rājā-na khalu mudrām adhikṛtya bravīmi | etayor baddhayoḥ [mālavikā-bakulāvalikayoḥ] kiṃ-nimitto mokṣaḥ | kiṃ devyāḥ parijanam atikramya bhavān sandiṣṭaḥ ity evam anayā [mādhavikayā] praṣṭavyam | vidūṣakaḥ-ṇaṃ pucchido hmi | puṇo mandassa bi me tasmiṃ pañcuppaṇṇā madī āsi | [nanu pṛṣṭo' smi | punar mandassyāpi me tasmin pratyutpannā matir āsīt |] rājā-kathyatām | vidūṣakaḥ-bhaṇidaṃ mae, debbaciṃtaehiṃ viṇṇāvido rāā | sobasaggaṃ bo ṇakkhattaṃ tā avassaṃ sabba-bandha-mokkho karīadutti | [bhaṇitaṃ mayā, daiva-cintakair vijñāpito rājā | sopasargaṃ vo nakṣatram | tad avaśyaṃ sarva-bandha-mokṣaḥ kriyatām iti |] rājā (saharṣaṃ)-tatas tataḥ ? vidūṣakaḥ-taṃ suṇia devīe irāvadī-cittaṃ rakkhaṃtīe rāā kila moedi tti ahaṃ saṃdiṭṭho tti tado jujjadi tti tāe ibbaṃ saṃpādido attho | [tat śrutvā devyā irāvatī-cittaṃ rakṣantyā rājā kila mocayatīty ahaṃ sandiṣṭa iti | tato yujyate iti tayaiva sampādito' rthaḥ |] rājā (vidūṣakaṃ pariṣvajya)-sakhe ! priyo' haṃ khalu tava | [4.5 padyād anantaraṃ] ity atra vidūṣakasya samucitottara-pratibhā pratyutpanna-matiḥ | atha vadhaḥ- vadhas tu jīvita-droha-kriyā syād ātatāyinaḥ","८६अ यथा मालविकाग्निमित्रे, राजा-न खलु मुद्राम् अधिकृत्य ब्रवीमि । एतयोर् बद्धयोः [मालविका-बकुलावलिकयोः] किं-निमित्तो मोक्षः । किं देव्याः परिजनम् अतिक्रम्य भवान् सन्दिष्टः इत्य् एवम् अनया [माधविकया] प्रष्टव्यम् । विदूषकः-णं पुच्छिदो ह्मि । पुणो मन्दस्स बि मे तस्मिं पञ्चुप्पण्णा मदी आसि । [ननु पृष्टोऽ स्मि । पुनर् मन्दस्स्यापि मे तस्मिन् प्रत्युत्पन्ना मतिर् आसीत् ।] राजा-कथ्यताम् । विदूषकः-भणिदं मए, देब्बचिंतएहिं विण्णाविदो राआ । सोबसग्गं बो णक्खत्तं ता अवस्सं सब्ब-बन्ध-मोक्खो करीअदुत्ति । [भणितं मया, दैव-चिन्तकैर् विज्ञापितो राजा । सोपसर्गं वो नक्षत्रम् । तद् अवश्यं सर्व-बन्ध-मोक्षः क्रियताम् इति ।] राजा (सहर्षं)-ततस् ततः ? विदूषकः-तं सुणिअ देवीए इरावदी-चित्तं रक्खंतीए राआ किल मोएदि त्ति अहं संदिट्ठो त्ति तदो जुज्जदि त्ति ताए इब्बं संपादिदो अत्थो । [तत् श्रुत्वा देव्या इरावती-चित्तं रक्षन्त्या राजा किल मोचयतीत्य् अहं सन्दिष्ट इति । ततो युज्यते इति तयैव सम्पादितोऽ र्थः ।] राजा (विदूषकं परिष्वज्य)-सखे ! प्रियोऽ हं खलु तव । [४.५ पद्याद् अनन्तरं] इत्य् अत्र विदूषकस्य समुचितोत्तर-प्रतिभा प्रत्युत्पन्न-मतिः । अथ वधः- वधस् तु जीवित-द्रोह-क्रिया स्याद् आततायिनः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.196,"86b yathā veṇī-saṃhāre [6.44 padyād anantaram], kṛṣṇaḥ-ahaṃ punaś cārvākeṇa rakṣasā vyākulīkṛtaṃ bhavantam upalabhyārjunena saha tvaritataram āyātaḥ | yudhiṣṭhiraḥ-kiṃ nāma cārvākeṇa rakṣasā vayam evaṃ vipralabdhāḥ ? bhīmaḥ (sa-roṣam)-bhagavan kvāsau dhārtarāṣṭra-sakho rākṣasaś cārvāko yenāryasya mahāṃś citta-vibhramaḥ kṛtaḥ | kṛṣṇaḥ-nigṛhītaḥ sa durātmā nakulena | yudhiṣṭhiraḥ-priyaṃ naḥ, priyaṃ naḥ | ity atra cārvāka-nigraho vadhaḥ | atha gotra-skhalitam- tad gotra-skhalitaṃ yat tu nāma-vyatyaya-bhāṣaṇam","८६ब् यथा वेणी-संहारे [६.४४ पद्याद् अनन्तरम्], कृष्णः-अहं पुनश् चार्वाकेण रक्षसा व्याकुलीकृतं भवन्तम् उपलभ्यार्जुनेन सह त्वरिततरम् आयातः । युधिष्ठिरः-किं नाम चार्वाकेण रक्षसा वयम् एवं विप्रलब्धाः ? भीमः (स-रोषम्)-भगवन् क्वासौ धार्तराष्ट्र-सखो राक्षसश् चार्वाको येनार्यस्य महांश् चित्त-विभ्रमः कृतः । कृष्णः-निगृहीतः स दुरात्मा नकुलेन । युधिष्ठिरः-प्रियं नः, प्रियं नः । इत्य् अत्र चार्वाक-निग्रहो वधः । अथ गोत्र-स्खलितम्- तद् गोत्र-स्खलितं यत् तु नाम-व्यत्यय-भाषणम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.197,"87a yathā vikramorvaśīye [tṛtīyāṅke ādau] (tataḥ praviśato bharata-śiṣyau) prathamaḥ-aye sadoṣāvakāśa iva te vākya-śeṣaḥ | dvitīyaḥ-ām | tarhi ubbasīe baaṇaṃ pamāda-kkhalidaṃ āsi | [āṃ, tatra urvasyā vacanaṃ pramāda-skhalitam āsīt |] prathamaḥ-katham iva ? dvitīyaḥ-lacchī-bhūmiāe baṭṭamāṇā ubbasī vāruṇī-bhūmiāe baṭṭamāṇāe meṇaāe pucchidā | sahi samāadā ede tellokka-purisā sakesavā loa-bālā | kadamassiṃ de bhāvāhiṇibesotti [lakṣmī-bhūmikāyāṃ vartamānā urvaśī vāruṇī-bhūmikāyāṃ vartamānayā menakayā pṛṣṭā | sakhi samāgatā ete trailokya-puruṣāḥ sa-keśavā loka-pālāḥ | katamasmiiṃs te bhāvābhinibeśaḥ ? iti |] prathamaḥ--tatas tataḥ ? dvitīyaḥ-tado tāe purisottame tti bhaṇidabbe purūravasi tti ṇiggadā bāṇī | [tatas tasyāḥ puruṣottama iti bhaṇitavye purūravasīti nirgatā bāṇī |] ity atra nāma-vyatikramaḥ sphuṭa eva | atha aujaḥ- ojas tu vāg-upanyāso nija-śakti-prakāśakaḥ","८७अ यथा विक्रमोर्वशीये [तृतीयाङ्के आदौ] (ततः प्रविशतो भरत-शिष्यौ) प्रथमः-अये सदोषावकाश इव ते वाक्य-शेषः । द्वितीयः-आम् । तर्हि उब्बसीए बअणं पमाद-क्खलिदं आसि । [आं, तत्र उर्वस्या वचनं प्रमाद-स्खलितम् आसीत् ।] प्रथमः-कथम् इव ? द्वितीयः-लच्छी-भूमिआए बट्टमाणा उब्बसी वारुणी-भूमिआए बट्टमाणाए मेणआए पुच्छिदा । सहि समाअदा एदे तेल्लोक्क-पुरिसा सकेसवा लोअ-बाला । कदमस्सिं दे भावाहिणिबेसोत्ति [लक्ष्मी-भूमिकायां वर्तमाना उर्वशी वारुणी-भूमिकायां वर्तमानया मेनकया पृष्टा । सखि समागता एते त्रैलोक्य-पुरुषाः स-केशवा लोक-पालाः । कतमस्मिइंस् ते भावाभिनिबेशः ? इति ।] प्रथमः--ततस् ततः ? द्वितीयः-तदो ताए पुरिसोत्तमे त्ति भणिदब्बे पुरूरवसि त्ति णिग्गदा बाणी । [ततस् तस्याः पुरुषोत्तम इति भणितव्ये पुरूरवसीति निर्गता बाणी ।] इत्य् अत्र नाम-व्यतिक्रमः स्फुट एव । अथ औजः- ओजस् तु वाग्-उपन्यासो निज-शक्ति-प्रकाशकः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.198,"87b yathā uttara-rāma-carite, kuśaḥ-sakhe daṇḍāyana ! āyuṣmataḥ kila lavasya narendra-sainyair āyodhanaṃ nanu kim āttha sakhe tatheti | adyāstam etu bhuvaneṣu sa rāja-śabdaḥ kṣattrasya śastra-śikhinaḥ śamam adya yāntu","८७ब् यथा उत्तर-राम-चरिते, कुशः-सखे दण्डायन ! आयुष्मतः किल लवस्य नरेन्द्र-सैन्यैर् आयोधनं ननु किम् आत्थ सखे तथेति । अद्यास्तम् एतु भुवनेषु स राज-शब्दः क्षत्त्रस्य शस्त्र-शिखिनः शमम् अद्य यान्तु"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.199,[u.rā.ca. 6.16] ity atra ojaḥ spaṣṭam eva | atha dhīḥ- iṣṭārtha-siddhi-paryantā cintā dhīr iti kathyate,[उ.रा.च. ६.१६] इत्य् अत्र ओजः स्पष्टम् एव । अथ धीः- इष्टार्थ-सिद्धि-पर्यन्ता चिन्ता धीर् इति कथ्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.200,88a yathā mālavikāgnimitre caturthāṅke [4.2 padyād anantaram] rājā (niśvasya saparāmarśam)-sakhe kim atra kartavyam ? vidūṣakaḥ (vicintya)-atthi ettha ubāo | [asty atropāyaḥ |] rāja-kim iva ? vidūṣakaḥ (sa-dṛṣṭi-kṣepam)-ko bi adiṭṭho suṇissad | kaṇṇe de kahemi (ity upaśliṣya karṇe) evaṃ bia | [ko' py adṛṣṭaḥ śroṣyati | karṇe te kathayāmi | evam iva | ] ity āvedayati | rājā saharṣaṃ-suṣṭhu prayujyatāṃ siddhaye | ity atra vidūṣakeṇa dhāriṇī-hasta-maṇi-mudrikākarṣāṇa-hetu-bhūtasya bhujaga-viṣa-vega-kapaṭasya cintanaṃ dhīḥ | atha krodhaḥ- krodhas tu cetaso dīptir aparādhādi-darśanāt,८८अ यथा मालविकाग्निमित्रे चतुर्थाङ्के [४.२ पद्याद् अनन्तरम्] राजा (निश्वस्य सपरामर्शम्)-सखे किम् अत्र कर्तव्यम् ? विदूषकः (विचिन्त्य)-अत्थि एत्थ उबाओ । [अस्त्य् अत्रोपायः ।] राज-किम् इव ? विदूषकः (स-दृष्टि-क्षेपम्)-को बि अदिट्ठो सुणिस्सद् । कण्णे दे कहेमि (इत्य् उपश्लिष्य कर्णे) एवं बिअ । [कोऽ प्य् अदृष्टः श्रोष्यति । कर्णे ते कथयामि । एवम् इव । ] इत्य् आवेदयति । राजा सहर्षं-सुष्ठु प्रयुज्यतां सिद्धये । इत्य् अत्र विदूषकेण धारिणी-हस्त-मणि-मुद्रिकाकर्षाण-हेतु-भूतस्य भुजग-विष-वेग-कपटस्य चिन्तनं धीः । अथ क्रोधः- क्रोधस् तु चेतसो दीप्तिर् अपराधादि-दर्शनात्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.201,"88b yathā ratnāvalyāṃ tṛtīyāṅke [ante 3.19 padyāt pūrvam], vāsavadattā-hañje kaṃcaṇamāle edeṇa ebba ladāpāseṇa bandhia gehaṇa eṇaṃ bahmaṇaṃ | eṇaṃ duṭṭha-kaṇṇaāṃ a aggado karehi | [hañje kañcanamāle etenaiva latā-pāśena baddhvā gṛhāṇainaṃ brāhmaṇam | imāṃ duṣṭa-kanyakāṃ cāgrataḥ kuru |] ity atra vāsavadattāyāḥ roṣaḥ krodhaḥ | atha sāhasam- sva-jīvita-nirākāṅkṣo vyāpāraḥ sāhasaṃ bhavet","८८ब् यथा रत्नावल्यां तृतीयाङ्के [अन्ते ३.१९ पद्यात् पूर्वम्], वासवदत्ता-हञ्जे कंचणमाले एदेण एब्ब लदापासेण बन्धिअ गेहण एणं बह्मणं । एणं दुट्ठ-कण्णआं अ अग्गदो करेहि । [हञ्जे कञ्चनमाले एतेनैव लता-पाशेन बद्ध्वा गृहाणैनं ब्राह्मणम् । इमां दुष्ट-कन्यकां चाग्रतः कुरु ।] इत्य् अत्र वासवदत्तायाः रोषः क्रोधः । अथ साहसम्- स्व-जीवित-निराकाङ्क्षो व्यापारः साहसं भवेत्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.202,89a yathā mālatī-mādhave- aśastra-pātam avyāja-puruṣāṅgopakalpitam |[*19] vikrīyate mahā-māṃsaṃ gṛhyatāṃ gṛhyatām idam,८९अ यथा मालती-माधवे- अशस्त्र-पातम् अव्याज-पुरुषाङ्गोपकल्पितम् ।[*१९] विक्रीयते महा-मांसं गृह्यतां गृह्यताम् इदम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.203,[mā.mā. 5.12] [*19] sva-śastra-pūta-nirvyāja-puruṣāṅgopakalpitam iti mudrita-mālatī-mādhava-pāṭhaḥ | atra mādhavasya mahā-māṃsa-vikraya-vyāpāraḥ sāhasam | atha bhayam- bhayaṃ tv ākasmika-trāsaḥ,[मा.मा. ५.१२] [*१९] स्व-शस्त्र-पूत-निर्व्याज-पुरुषाङ्गोपकल्पितम् इति मुद्रित-मालती-माधव-पाठः । अत्र माधवस्य महा-मांस-विक्रय-व्यापारः साहसम् । अथ भयम्- भयं त्व् आकस्मिक-त्रासः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.204,"89b yathā abhirāma-rāghave dvitīyāṅke, (praviśyāpaṭī-kṣepeṇa sambhrāntaḥ) baṭuḥ-ayya parittāahi parittāahi | accahide paḍido hmi | [ārya paritrāhi paritrāhi | atyāhite patito' smi |] (ity abhidravati) ity ādau baṭu-trāso bhayam | atha māyā- māyā kaitava-kalpanā","८९ब् यथा अभिराम-राघवे द्वितीयाङ्के, (प्रविश्यापटी-क्षेपेण सम्भ्रान्तः) बटुः-अय्य परित्ताअहि परित��ताअहि । अच्चहिदे पडिदो ह्मि । [आर्य परित्राहि परित्राहि । अत्याहिते पतितोऽ स्मि ।] (इत्य् अभिद्रवति) इत्य् आदौ बटु-त्रासो भयम् । अथ माया- माया कैतव-कल्पना"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.205,"89c yathā ratnāvalyāṃ, rājā (āsanād avatīrya)-devi paśya- eṣa brahmā saroje rajanikara-kalā-śekharaḥ śaṅkaro' yaṃ dorbhir daityāntako' sau sa-dhanur-asi-gadā-cakra-cihnaiś caturbhiḥ | eṣo' py airāvatasthas tridaśapatir amī devi devās tathānye nṛtyanti vyomni caitāś cala-caraṇa-raṇan-nūpurā divya-nāryaḥ","८९च् यथा रत्नावल्यां, राजा (आसनाद् अवतीर्य)-देवि पश्य- एष ब्रह्मा सरोजे रजनिकर-कला-शेखरः शङ्करोऽ यं दोर्भिर् दैत्यान्तकोऽ सौ स-धनुर्-असि-गदा-चक्र-चिह्नैश् चतुर्भिः । एषोऽ प्य् ऐरावतस्थस् त्रिदशपतिर् अमी देवि देवास् तथान्ये नृत्यन्ति व्योम्नि चैताश् चल-चरण-रणन्-नूपुरा दिव्य-नार्यः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.206,[ra. 4.11] ity atra aindrajālika-kalpitaṃ kaitavaṃ māyā | atra saṃvṛttiḥ- saṃvṛttiḥ svayam uktasya svayam pracchādanaṃ bhavet,[र. ४.११] इत्य् अत्र ऐन्द्रजालिक-कल्पितं कैतवं माया । अत्र संवृत्तिः- संवृत्तिः स्वयम् उक्तस्य स्वयम् प्रच्छादनं भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.207,"90a yathā śākuntale, rājā (svagatam)-aticapalo' yaṃ baṭuḥ | kadācid imāṃ kathām antaḥ-purebhyaḥ kathayet | bhavatu | enam eva vakṣye- kva vayaṃ kva parokṣa-manmatho mṛgaśāvaiḥ samam edhito janaḥ | parihāsa-vijalpitaṃ sakhe paramārthena na gṛhyatāṃ vacaḥ","९०अ यथा शाकुन्तले, राजा (स्वगतम्)-अतिचपलोऽ यं बटुः । कदाचिद् इमां कथाम् अन्तः-पुरेभ्यः कथयेत् । भवतु । एनम् एव वक्ष्ये- क्व वयं क्व परोक्ष-मन्मथो मृगशावैः समम् एधितो जनः । परिहास-विजल्पितं सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.208,[a.śa. 2.18] atra duṣyantena svayam uktasya śakuntalā-prasaṅgasya svayaṃ pracchādanaṃ saṃvṛttiḥ | atha bhrāntiḥ- bhrāntir viparyaya-jñānaṃ prasaṅgasya hy aniścayāt,[अ.श. २.१८] अत्र दुष्यन्तेन स्वयम् उक्तस्य शकुन्तला-प्रसङ्गस्य स्वयं प्रच्छादनं संवृत्तिः । अथ भ्रान्तिः- भ्रान्तिर् विपर्यय-ज्ञानं प्रसङ्गस्य ह्य् अनिश्चयात्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.209,"90b yathā veṇī-saṃhāre dvitīyāṅke [2.10 padyād anantaraṃ], bhānumatī-tado ahaṃ tassa adisaidadibba-rūbiṇo ṇaulassa daṃsaṇeṇa ucchuā jādā hida-hiaā a | tado ujjhia taṃ āsanaṭṭhāṇaṃ ladā-maṇḍapaṃ pabisiduṃ āraddhā | [tato' haṃ tasyātiśayita-divya-rūpiṇo makulasya darśanenotsukā jātā hṛta-hṛdayā ca | tata ujjhitvā tadāsana-sthānaṃ latā-maṇḍapaṃ praveṣṭum ārabdhā |] rājā (savailakṣyam)-kiṃ nāmātiśayita-divya-rūpiṇo nakulasya darcānenotsukā jātā | hṛta-hṛdayā ca | tat katham anayā pāpayā mādrī-sutānuraktayā vayam evaṃ vipralabdhāḥ | mūrkha duryodhana kulaṭā-vipralabhyamānam ātmānaṃ bahu manyamāno' dhunā kiṃ vakṣyasi | (kiṃ kaṇṭhe śithilīkṛta [ve.saṃ. 2.9] ity ādi paṭhitvā diśo' valokya) aho etad artham evāsyāḥ prātar eva vivikta-sthānābhilāṣaḥ sakhī-jana-saṅkathāsu ca pakṣa-pātaḥ | duryodhanas tu mohād avijñāta-bandhakī-hṛdaya-sāraḥ kvāpi paribhrāntaḥ | ity atra devī-svapnasya aniścayād duryodhanasya viparīta-jñānaṃ bhrāntiḥ | atha māyā- māyā kaitava-kalpanā","९०ब् यथा वेणी-संहारे द्वितीयाङ्के [२.१० पद्याद् अनन्तरं], भानुमती-तदो अहं तस्स अदिसैददिब्ब-रूबिणो णौलस्स दंसणेण उच्छुआ जादा हि���-हिअआ अ । तदो उज्झिअ तं आसनट्ठाणं लदा-मण्डपं पबिसिदुं आरद्धा । [ततोऽ हं तस्यातिशयित-दिव्य-रूपिणो मकुलस्य दर्शनेनोत्सुका जाता हृत-हृदया च । तत उज्झित्वा तदासन-स्थानं लता-मण्डपं प्रवेष्टुम् आरब्धा ।] राजा (सवैलक्ष्यम्)-किं नामातिशयित-दिव्य-रूपिणो नकुलस्य दर्चानेनोत्सुका जाता । हृत-हृदया च । तत् कथम् अनया पापया माद्री-सुतानुरक्तया वयम् एवं विप्रलब्धाः । मूर्ख दुर्योधन कुलटा-विप्रलभ्यमानम् आत्मानं बहु मन्यमानोऽ धुना किं वक्ष्यसि । (किं कण्ठे शिथिलीकृत [वे.सं. २.९] इत्य् आदि पठित्वा दिशोऽ वलोक्य) अहो एतद् अर्थम् एवास्याः प्रातर् एव विविक्त-स्थानाभिलाषः सखी-जन-सङ्कथासु च पक्ष-पातः । दुर्योधनस् तु मोहाद् अविज्ञात-बन्धकी-हृदय-सारः क्वापि परिभ्रान्तः । इत्य् अत्र देवी-स्वप्नस्य अनिश्चयाद् दुर्योधनस्य विपरीत-ज्ञानं भ्रान्तिः । अथ माया- माया कैतव-कल्पना"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.210,"89c yathā ratnāvalyāṃ, rājā (āsanād avatīrya)-devi paśya- eṣa brahmā saroje rajanikara-kalā-śekharaḥ śaṅkaro' yaṃ dorbhir daityāntako' sau sa-dhanur-asi-gadā-cakra-cihnaiś caturbhiḥ | eṣo' py airāvatasthas tridaśapatir amī devi devās tathānye nṛtyanti vyomni caitāś cala-caraṇa-raṇan-nūpurā divya-nāryaḥ","८९च् यथा रत्नावल्यां, राजा (आसनाद् अवतीर्य)-देवि पश्य- एष ब्रह्मा सरोजे रजनिकर-कला-शेखरः शङ्करोऽ यं दोर्भिर् दैत्यान्तकोऽ सौ स-धनुर्-असि-गदा-चक्र-चिह्नैश् चतुर्भिः । एषोऽ प्य् ऐरावतस्थस् त्रिदशपतिर् अमी देवि देवास् तथान्ये नृत्यन्ति व्योम्नि चैताश् चल-चरण-रणन्-नूपुरा दिव्य-नार्यः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.211,[ra. 4.11] ity atra aindrajālika-kalpitaṃ kaitavaṃ māyā | atra saṃvṛttiḥ- saṃvṛttiḥ svayam uktasya svayam pracchādanaṃ bhavet,[र. ४.११] इत्य् अत्र ऐन्द्रजालिक-कल्पितं कैतवं माया । अत्र संवृत्तिः- संवृत्तिः स्वयम् उक्तस्य स्वयम् प्रच्छादनं भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.212,"90a yathā śākuntale, rājā (svagatam)-aticapalo' yaṃ baṭuḥ | kadācid imāṃ kathām antaḥ-purebhyaḥ kathayet | bhavatu | enam eva vakṣye- kva vayaṃ kva parokṣa-manmatho mṛgaśāvaiḥ samam edhito janaḥ | parihāsa-vijalpitaṃ sakhe paramārthena na gṛhyatāṃ vacaḥ","९०अ यथा शाकुन्तले, राजा (स्वगतम्)-अतिचपलोऽ यं बटुः । कदाचिद् इमां कथाम् अन्तः-पुरेभ्यः कथयेत् । भवतु । एनम् एव वक्ष्ये- क्व वयं क्व परोक्ष-मन्मथो मृगशावैः समम् एधितो जनः । परिहास-विजल्पितं सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.213,[a.śa. 2.18] atra duṣyantena svayam uktasya śakuntalā-prasaṅgasya svayaṃ pracchādanaṃ saṃvṛttiḥ | atha bhrāntiḥ- bhrāntir viparyaya-jñānaṃ prasaṅgasya hy aniścayāt,[अ.श. २.१८] अत्र दुष्यन्तेन स्वयम् उक्तस्य शकुन्तला-प्रसङ्गस्य स्वयं प्रच्छादनं संवृत्तिः । अथ भ्रान्तिः- भ्रान्तिर् विपर्यय-ज्ञानं प्रसङ्���स्य ह्य् अनिश्चयात्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.214,"90b yathā veṇī-saṃhāre dvitīyāṅke [2.10 padyād anantaraṃ], bhānumatī-tado ahaṃ tassa adisaidadibba-rūbiṇo ṇaulassa daṃsaṇeṇa ucchuā jādā hida-hiaā a | tado ujjhia taṃ āsanaṭṭhāṇaṃ ladā-maṇḍapaṃ pabisiduṃ āraddhā | [tato' haṃ tasyātiśayita-divya-rūpiṇo makulasya darśanenotsukā jātā hṛta-hṛdayā ca | tata ujjhitvā tadāsana-sthānaṃ latā-maṇḍapaṃ praveṣṭum ārabdhā |] rājā (savailakṣyam)-kiṃ nāmātiśayita-divya-rūpiṇo nakulasya darcānenotsukā jātā | hṛta-hṛdayā ca | tat katham anayā pāpayā mādrī-sutānuraktayā vayam evaṃ vipralabdhāḥ | mūrkha duryodhana kulaṭā-vipralabhyamānam ātmānaṃ bahu manyamāno' dhunā kiṃ vakṣyasi | (kiṃ kaṇṭhe śithilīkṛta [ve.saṃ. 2.9] ity ādi paṭhitvā diśo' valokya) aho etad artham evāsyāḥ prātar eva vivikta-sthānābhilāṣaḥ sakhī-jana-saṅkathāsu ca pakṣa-pātaḥ | duryodhanas tu mohād avijñāta-bandhakī-hṛdaya-sāraḥ kvāpi paribhrāntaḥ | ity atra devī-svapnasya aniścayād duryodhanasya viparīta-jñānaṃ bhrāntiḥ | atha dūtyam- dūtyaṃ tu sahakāritvaṃ durghaṭe kārya-vastuni","९०ब् यथा वेणी-संहारे द्वितीयाङ्के [२.१० पद्याद् अनन्तरं], भानुमती-तदो अहं तस्स अदिसैददिब्ब-रूबिणो णौलस्स दंसणेण उच्छुआ जादा हिद-हिअआ अ । तदो उज्झिअ तं आसनट्ठाणं लदा-मण्डपं पबिसिदुं आरद्धा । [ततोऽ हं तस्यातिशयित-दिव्य-रूपिणो मकुलस्य दर्शनेनोत्सुका जाता हृत-हृदया च । तत उज्झित्वा तदासन-स्थानं लता-मण्डपं प्रवेष्टुम् आरब्धा ।] राजा (सवैलक्ष्यम्)-किं नामातिशयित-दिव्य-रूपिणो नकुलस्य दर्चानेनोत्सुका जाता । हृत-हृदया च । तत् कथम् अनया पापया माद्री-सुतानुरक्तया वयम् एवं विप्रलब्धाः । मूर्ख दुर्योधन कुलटा-विप्रलभ्यमानम् आत्मानं बहु मन्यमानोऽ धुना किं वक्ष्यसि । (किं कण्ठे शिथिलीकृत [वे.सं. २.९] इत्य् आदि पठित्वा दिशोऽ वलोक्य) अहो एतद् अर्थम् एवास्याः प्रातर् एव विविक्त-स्थानाभिलाषः सखी-जन-सङ्कथासु च पक्ष-पातः । दुर्योधनस् तु मोहाद् अविज्ञात-बन्धकी-हृदय-सारः क्वापि परिभ्रान्तः । इत्य् अत्र देवी-स्वप्नस्य अनिश्चयाद् दुर्योधनस्य विपरीत-ज्ञानं भ्रान्तिः । अथ दूत्यम्- दूत्यं तु सहकारित्वं दुर्घटे कार्य-वस्तुनि"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.215,91a yathā mālavikāgnimitre [tṛtīyāṅke] vidūṣakaḥ-alaṃ bhavado dhīradaṃ ujjhia paridebideṇa | diṭṭhā kkhu mae tattahodīe mālabiāe piasahī baulābaliā | suṇābidāa maha jaṃ bhavadā saṃdiṭṭhaṃ | [alaṃ bhavato dhīratāṃ ujjhitvā paridevitena | dṛṣṭā khalu mayā tatra-bhavatyā mālavikāyāḥ priya-sakhī bakulāvalikā | śrāvitā ca mayā yad bhavatā sandiṣṭam] [3.1 padyād anantaram] rājā-tataḥ kim uktavatī | vidūṣakaḥ-vijñāpaya bhaṭṭārakamà tathāpi ghaṭayiṣyāmi iti | atra ca bakulāvalikayā mālavikāgnimitrayor ghaṭane sahakāritvam aṅgīkṛtam iti dūtyam | atha hetv-avadhāraṇam- niścayo hetunārthasya mataṃ hetv-avadhāraṇam,९१अ यथा मालविकाग्निमित्रे [तृतीयाङ्के] विदूषकः-अलं भवदो धीरदं उज्झिअ परिदेबिदेण । दिट्ठा क्खु मए तत्तहोदीए मालबिआए पिअसही बौलाबलिआ । सुणाबिदाअ मह जं भवदा संदिट्ठं । [अलं भवतो धीरतां उज्झित्वा परिदेवितेन । दृष्टा खलु मया तत्र-भवत्या मालविका��ाः प्रिय-सखी बकुलावलिका । श्राविता च मया यद् भवता सन्दिष्टम्] [३.१ पद्याद् अनन्तरम्] राजा-ततः किम् उक्तवती । विदूषकः-विज्ञापय भट्टारकम᳙ तथापि घटयिष्यामि इति । अत्र च बकुलावलिकया मालविकाग्निमित्रयोर् घटने सहकारित्वम् अङ्गीकृतम् इति दूत्यम् । अथ हेत्व्-अवधारणम्- निश्चयो हेतुनार्थस्य मतं हेत्व्-अवधारणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.216,"91b yathā śākuntale, rājā- strīṇām aśikṣita-paṭutvam amānuṣīṣu sandṛśyate kim uta yāḥ pratibodhavatyaḥ | prāg antarikṣa-gamanāt svam apatya-jātam anyair dvijaiḥ para-bhṛtāḥ khalu poṣayanti","९१ब् यथा शाकुन्तले, राजा- स्त्रीणाम् अशिक्षित-पटुत्वम् अमानुषीषु सन्दृश्यते किम् उत याः प्रतिबोधवत्यः । प्राग् अन्तरिक्ष-गमनात् स्वम् अपत्य-जातम् अन्यैर् द्विजैः पर-भृताः खलु पोषयन्ति"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.217,[a.śa. 5.22] atra para-bhṛtānidarśanopabṛṃhitena strītva-hetunā mṛṣā-bhāṣaṇa-lakṣaṇasyārthasya niścayo hetv-avadhāraṇam | atha svapnaḥ- svapno nidrāntare mantra-bheda-kṛd vacanaṃ matam,[अ.श. ५.२२] अत्र पर-भृतानिदर्शनोपबृंहितेन स्त्रीत्व-हेतुना मृषा-भाषण-लक्षणस्यार्थस्य निश्चयो हेत्व्-अवधारणम् । अथ स्वप्नः- स्वप्नो निद्रान्तरे मन्त्र-भेद-कृद् वचनं मतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.218,92a yathā mālavikāgnimitre [4.15 padyād anantaram] vidūṣakaḥ (utsvapnāyate)-bhodi mālabie ! [bhavati mālike !] nipuṇikā-sudaṃ bhaṭṭiṇīe | kassa eso attaṇioa-saṃpādaṇ vissasaṇijjo hadāso | sabba-kālaṃ ido ebba sotthibāaṇa-modaehiṃ kucchiṃ pūria saṃpadaṃ mālabiaṃ ussibiṇābedi | [śrutaṃ bhaṭṭanyā | kasyaiva ātma-niyoga-sampādane viśvasanīyo hatāśaḥ | sarva-kālam ita eva svasti-vācana-modakaiḥ kukṣiṃ pūrayitvā sāmprataṃ mālavikām utsvapnāyate |] vidūṣakaḥ-irāvadiṃ adikkamaṃtī hohi | [irāvatīm atikrāmantī bhava |] ity atra vidūṣakasyotsvapnāyitaṃ svapnaḥ | atha lekhaḥ- vivakṣitārtha-kalitā patrikā lekha īritaḥ,९२अ यथा मालविकाग्निमित्रे [४.१५ पद्याद् अनन्तरम्] विदूषकः (उत्स्वप्नायते)-भोदि मालबिए ! [भवति मालिके !] निपुणिका-सुदं भट्टिणीए । कस्स एसो अत्तणिओअ-संपादण् विस्ससणिज्जो हदासो । सब्ब-कालं इदो एब्ब सोत्थिबाअण-मोदएहिं कुच्छिं पूरिअ संपदं मालबिअं उस्सिबिणाबेदि । [श्रुतं भट्टन्या । कस्यैव आत्म-नियोग-सम्पादने विश्वसनीयो हताशः । सर्व-कालम् इत एव स्वस्ति-वाचन-मोदकैः कुक्षिं पूरयित्वा साम्प्रतं मालविकाम् उत्स्वप्नायते ।] विदूषकः-इरावदिं अदिक्कमंती होहि । [इरावतीम् अतिक्रामन्ती भव ।] इत्य् अत्र विदूषकस्योत्स्वप्नायितं स्वप्नः । अथ लेखः- विवक्षितार्थ-कलिता पत्रिका लेख ईरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.219,"92b yathā vikramorvaśīye [2.11 padyād anantaram] rājā (vibhāvya)-sakhe ! bhūrja-patra-gato' yam akṣara-vinyāsaḥ | ity ārabhya, rājā-vayasya aṅguli-svedena dūṣyerann akṣarāṇi | dhāryatām ayaṃ priyāyāḥ sva-hasta-lekhaḥ | ity atra urvaśī-prahita-patrikārtho lekhaḥ | atha madaḥ- madas tu madyajaḥ","९२ब् यथा विक्रमोर्वशीये [२.११ पद्याद् अनन्तरम्] राजा (विभाव्य)-सखे ! भूर्ज-पत्र-गतोऽ यम् अक्षर-विन्यासः । इत्य् आरभ्य, राजा-वयस्य अङ्गुलि-स्वेदेन दूष्येरन्न् अक्षराणि । धार्यताम् अयं प्रियायाः स्व-हस्त-लेखः । इत्य् अत्र उर्वशी-प्रहित-पत्रिकार्थो लेखः । अथ मदः- मदस् तु मद्यजः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.220,93a yathā mālavikāgnimitre [3.12 padyād anantaram] (tataḥ praviśati yukta-madā irāvatī ceṭī ca) ity atrerāvatī-madaḥ | atha citram- citraṃ cākārsya vilekhanam,९३अ यथा मालविकाग्निमित्रे [३.१२ पद्याद् अनन्तरम्] (ततः प्रविशति युक्त-मदा इरावती चेटी च) इत्य् अत्रेरावती-मदः । अथ चित्रम्- चित्रं चाकार्स्य विलेखनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.221,"93b yathā śākuntale [6.13, padyād anantaram] rājā : akāraṇa-parityāgānuśaya-tapta-hṛdayas tāvad anukampyatām ayaṃ janaḥ punar darśanena | ity ārabhya, rājā- darśana-mukham anubhavataḥ sākṣād iva tan-mayena hṛdayena | smṛti-kāriṇā tvayā me punar api citrīkṛtā kāntā","९३ब् यथा शाकुन्तले [६.१३, पद्याद् अनन्तरम्] राजा : अकारण-परित्यागानुशय-तप्त-हृदयस् तावद् अनुकम्प्यताम् अयं जनः पुनर् दर्शनेन । इत्य् आरभ्य, राजा- दर्शन-मुखम् अनुभवतः साक्षाद् इव तन्-मयेन हृदयेन । स्मृति-कारिणा त्वया मे पुनर् अपि चित्रीकृता कान्ता"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.222,ity antena citraṃ sphuṭam iti kalyāṇam | bhāga-kalpanayāṅgānāṃ mukha-pramukha-sandhiṣu | 93cpratyekaṃ niyatatvena yojyā tatraiva kalpanā,इत्य् अन्तेन चित्रं स्फुटम् इति कल्याणम् । भाग-कल्पनयाङ्गानां मुख-प्रमुख-सन्धिषु । ९३च्प्रत्येकं नियतत्वेन योज्या तत्रैव कल्पना
+Rasarnavasudhakara,srs_3.223,sandhy-antarāṇāṃ vijñeyaḥ prayogas tv avibhāgataḥ | 94tathaiva darśanād eṣām anaiyatyena sandhiṣu,सन्ध्य्-अन्तराणां विज्ञेयः प्रयोगस् त्व् अविभागतः । ९४तथैव दर्शनाद् एषाम् अनैयत्येन सन्धिषु
+Rasarnavasudhakara,srs_3.224,tad eṣām avicāreṇa kathito daśarūpake | 95sandhy-antarāṇām aṅgeṣu nāntarbhāvo mato mama,तद् एषाम् अविचारेण कथितो दशरूपके । ९५सन्ध्य्-अन्तराणाम् अङ्गेषु नान्तर्भावो मतो मम
+Rasarnavasudhakara,srs_3.225,sāmādy-upāya-dakṣeṇa sandhyādi-guṇa-śobhitā | 96nirvyūḍhaṃ siṃha-bhūpena sandhy-antara-nirūpaṇam,सामाद्य्-उपाय-दक्षेण सन्ध्यादि-गुण-शोभिता । ९६निर्व्यूढं सिंह-भूपेन सन्ध्य्-अन्तर-निरूपणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.226,atha ṣaṭ-triṃśad bhūṣaṇāni- evam aṅgair upāṅgaiś ca suśliṣṭaṃ rūpaka-śriyaḥ | 97 śarīraṃ vas tv alaṅkuryāt ṣaṭ-triṃśad bhūṣaṇaiḥ sphuṭam,अथ षट्-त्रिंशद् भूषणानि- एवम् अङ्गैर् उपाङ्गैश् च सुश्लिष्टं रूपक-श्रियः । ९७ शरीरं वस् त्व् अलङ्कुर्यात् षट्-त्रिंशद् भूषणैः स्फुटम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.227,bhūṣaṇākṣara-saṅghātau hetuḥ prāptir udāhṛtiḥ | 98śobhā saṃśaya-dṛṣṭāntāv abhiprāyo nidarśanam,भूषणाक्षर-सङ्घातौ हेतुः प्राप्तिर् उदाहृतिः । ९८शोभा संशय-दृष्टान्ताव् अभिप्रायो निदर्शनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.228,siddhi-prasiddhī dākṣiṇyam arthāpattir viśeṣaṇam | 99padoccayas tulya-tarko vicāras tad-viparyayaḥ,सिद्धि-प्रसिद्धी दाक्षिण्यम् अर्थापत्तिर् विशेषणम् । ९९पदोच्चयस् तुल्य-तर्को विचारस् तद्-विपर्ययः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.229,guṇātipāto' tiśayo niruktaṃ guṇa-kīrtanam | 100garhaṇānunayo bhraṃśo leśa-kṣobhau manorathaḥ,गुणातिपातोऽ तिशयो निरुक्तं गुण-कीर्तनम् । १००गर्हणानुनयो भ्रंशो लेश-क्षोभौ मनोरथः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.230,anukti-siddhiḥ sārūpyaṃ mālā madhura-bhāṣaṇam | 101pṛcchopadiṣṭa-dṛṣṭāni ṣaṭ-triṃśad-bhūṣaṇāni hi,अनुक्ति-सिद्धिः सारूप्यं माला मधुर-भाषणम् । १०१पृच्छोपदिष्ट-दृष्टानि षट्-त्रिंशद्-भूषणानि हि
+Rasarnavasudhakara,srs_3.231,tatra bhūṣaṇam- guṇālaṅkāra-bahulaṃ bhāṣaṇaṃ bhūṣaṇaṃ matam,तत्र भूषणम्- गुणालङ्कार-बहुलं भाषणं भूषणं मतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.232,102 yathā rāmānande- khaṃ vaste kalabiṅka-kaṇṭha-malinaṃ kādambinī kambala- carcāṃ pārayatīva dardura-kulaṃ kolāhalair unmadam | gandhaṃ muñcati sikta-lāja-surabhir varṣeṇa siktā sthalī durlakṣo' pi vibhāvyate kamalinī-hāsena bhāsāṃ patiḥ,१०२ यथा रामानन्दे- खं वस्ते कलबिङ्क-कण्ठ-मलिनं कादम्बिनी कम्बल- चर्चां पारयतीव दर्दुर-कुलं कोलाहलैर् उन्मदम् । गन्धं मुञ्चति सिक्त-लाज-सुरभिर् वर्षेण सिक्ता स्थली दुर्लक्षोऽ पि विभाव्यते कमलिनी-हासेन भासां पतिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.233,atra śleṣa-prasāda-samādhi-samatādīnāṃ guṇānāṃ upamā-rūpakotprekṣa-hetūnām alaṅkārāṇāṃ ca sambhavād idaṃ bhūṣaṇam | atha akṣara-saṅghātaḥ- vākyam akṣara-saṅghāto bhinnārthaṃ śliṣṭa-varṇakam,अत्र श्लेष-प्रसाद-समाधि-समतादीनां गुणानां उपमा-रूपकोत्प्रेक्ष-हेतूनाम् अलङ्काराणां च सम्भवाद् इदं भूषणम् । अथ अक्षर-सङ्घातः- वाक्यम् अक्षर-सङ्घातो भिन्नार्थं श्लिष्ट-वर्णकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.234,"yathā śākuntale [7.20 padyād anantaram] rājā (svagatam) : iyaṃ khalu kathā mām eva lakṣyīkaroti | yadi tāvad asya śiśor mātaraṃ nāmataḥ pṛcchāmi | athavā anyāyyaḥ para-dāra-vyavahāraḥ | ity upakramya, (praviśya mṛn-mayūra-hastā) tāpasī-sabba-damaṇa ! sauṃdalābaṇṇaṃ pekkha [sarva-damana ! śakunta-lāvaṇyaṃ prekṣasva |] bālaḥ (sadṛṣṭi-kṣepam)-kahiṃ vā me ajjū | [kutra vā mama mātā |] ubhe-ṇāma-sārisseṇa baṃcido māubacchalo | [nāma-sādṛśyena vañcito mātṛ-vatsalaḥ |] dvitīyā-baccha, imassa mittiā-morassa raṃmattaṇaṃ dekkha tti bhaṇido' si | [vatsa, asya mṛttikā-mayūrasya ramyatvaṃ paśyeti bhaṇito' si |] rājā (ātma-gatam)-kiṃ vā śakuntalety asya mātur ākhyā | ity antam | atra śakunta-lāvaṇyam ity atra śakuntalā-nāmākṣarāṇāṃ pratibhānād ayam akṣara-saṅghātaḥ | atha hetuḥ- sa hetur iti nirdiṣṭo yat sādhyārtha-prasādhakaḥ","यथा शाकुन्तले [७.२० पद्याद् अनन्तरम्] राजा (स्वगतम्) : इयं खलु कथा माम् एव लक्ष्यीकरोति । यदि तावद् अस्य शिशोर् मातरं नामतः पृच्छामि । अथवा अन्याय्यः पर-दार-व्यवहारः । इत्य् उपक्रम्य, (प्रविश्य मृन्-मयूर-हस्ता) तापसी-सब्ब-दमण ! सौंदलाबण्णं पेक्ख [सर्व-दमन ! शकुन्त-लावण्यं प्रेक्षस्व ।] बालः (सदृष्टि-क्षेपम्)-कहिं वा मे अज्जू । [कुत्र वा मम माता ।] उभे-णाम-सारिस्सेण बंचिदो माउबच्छलो । [नाम-सादृश्येन वञ्चितो मातृ-वत्सलः ।] द्वितीया-बच्छ, इमस्स मित्तिआ-मोरस्स रंमत्तणं देक्ख त्ति भणिदोऽ सि । [वत्स, अस्य मृत्तिका-मयूर��्य रम्यत्वं पश्येति भणितोऽ सि ।] राजा (आत्म-गतम्)-किं वा शकुन्तलेत्य् अस्य मातुर् आख्या । इत्य् अन्तम् । अत्र शकुन्त-लावण्यम् इत्य् अत्र शकुन्तला-नामाक्षराणां प्रतिभानाद् अयम् अक्षर-सङ्घातः । अथ हेतुः- स हेतुर् इति निर्दिष्टो यत् साध्यार्थ-प्रसाधकः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.235,"103 yathā ratnāvalyāṃ, rājā (tathā kṛtvā śrutvā ca)- spaṣṭākṣaram idaṃ yatnān madhuraṃ strī-svabhāvataḥ | alpāṅgatvād anirhrādi manye vadati śārikā","१०३ यथा रत्नावल्यां, राजा (तथा कृत्वा श्रुत्वा च)- स्पष्टाक्षरम् इदं यत्नान् मधुरं स्त्री-स्वभावतः । अल्पाङ्गत्वाद् अनिर्ह्रादि मन्ये वदति शारिका"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.236,atra śārikālāpa-sādhanāya yatna-spaṣṭākṣaratvādi-hetūnāṃ kathanād ayaṃ hetuḥ | atha prāptiḥ- eka-deśa-parijñānāt prāptiḥ śeṣābhiyojanam,अत्र शारिकालाप-साधनाय यत्न-स्पष्टाक्षरत्वादि-हेतूनां कथनाद् अयं हेतुः । अथ प्राप्तिः- एक-देश-परिज्ञानात् प्राप्तिः शेषाभियोजनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.237,"yathā vikramorvaśīye, rājā (carcarikayāpasṛtya añjaliṃ baddhvā) : haṃsa prayaccha me kāntāṃ gatir asyās tvayā hatā | vibhāvitaikadeśena deyaṃ yad abhiyujyate","यथा विक्रमोर्वशीये, राजा (चर्चरिकयापसृत्य अञ्जलिं बद्ध्वा) : हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिर् अस्यास् त्वया हता । विभावितैकदेशेन देयं यद् अभियुज्यते"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.238,atra haṃse priyā-gamana-mātra-vibhāvya-priyā-haraṇābhiyogaḥ prāptiḥ | atha udāharaṇam- vākyaṃ yad gūḍha-tulyārthaṃ tad udāharaṇaṃ matam,अत्र हंसे प्रिया-गमन-मात्र-विभाव्य-प्रिया-हरणाभियोगः प्राप्तिः । अथ उदाहरणम्- वाक्यं यद् गूढ-तुल्यार्थं तद् उदाहरणं मतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.239,"yathā śākuntale, rājā (svagatam)-katham ātmāpahāraṃ karomi ? bhavatu, evaṃ tāvad enāṃ vakṣye | (prakāśam) bhavati yaḥ pauraveṇa rājñā dharmādhikāre niyuktaḥ so' ham avighna-kriyopalambhāya dharmāraṇyam idam āyātaḥ | ity ārabhya, śakuntalā-tumhe avedha | kiṃ bi hiae karia matedha | ṇa bo baaṇaṃ suṇissaṃ | [yuvām apetam | kim api hṛdaye kṛtvā mantrayethe | na yuvayor vacanaṃ śroṣyāmi |] ity antam [1.21 padyād anantaram] | atra sābhiprāya-gūḍhārthatayā tad idam udāharaṇam | atha śobhā- śobhā svabhāva-prākaṭyaṃ yūnor anyonyam ucyate","यथा शाकुन्तले, राजा (स्वगतम्)-कथम् आत्मापहारं करोमि ? भवतु, एवं तावद् एनां वक्ष्ये । (प्रकाशम्) भवति यः पौरवेण राज्ञा धर्माधिकारे नियुक्तः सोऽ हम् अविघ्न-क्रियोपलम्भाय धर्मारण्यम् इदम् आयातः । इत्य् आरभ्य, शकुन्तला-तुम्हे अवेध । किं बि हिअए करिअ मतेध । ण बो बअणं सुणिस्सं । [युवाम् अपेतम् । किम् अपि हृदये कृत्वा मन्त्रयेथे । न युवयोर् वचनं श्रोष्यामि ।] इत्य् अन्तम् [१.२१ पद्याद् अनन्तरम्] । अत्र साभिप्राय-गूढार्थतया तद् इदम् उदाहरणम् । अथ शोभा- शोभा स्वभाव-प्राकट्यं यूनोर् अन्योन्यम् उच्यते"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.240,"yathā ratnāvalyāṃ, sāgarikā (rājānaṃ dṛṣṭvā saharṣaṃ sa-sādhvasaṃ sa-kampaṃ ca svagatam)-eṇaṃ pekkhia adisaddhaseṇa ṇa sakkaṇomi padādo padaṃ bi gantuṃ | tā kiṃ vā ettha karissaṃ ? [enaṃ prekṣya atisādhvasena na śaknomi padāt padam api gantum | tat kiṃ vā atra kariṣyāmi ?] vidūṣakaḥ (sāgarikāṃ dṛṣṭvā)-aho accariaṃ | īrisaṃ kaṇṇāraaṇaṃ māṇusaloe ṇa dīsadi | bho baassa taha takkemi paāvaiṇobi edaṃ ṇimmābia puṇo puṇo bihmao saṃbutto tti | [aho āścaryam | īdṛśaṃ kanyā-ratnaṃ mānusa-loke na dṛśyate | bho vayasya tasmāt tarkayāmi prajāpater api idaṃ nirmāya punaḥ punar vismayaḥ saṃvṛtta iti |] rājā-sakhe mamāpy etad eva manasi vartate [2.15 padyāt pūrvam] ity ādinā sāgarikā-vatsarājayor anyonya-nirvarṇanena rūpātiśaya-prakaṭanaṃ śobhā | atha saṃśayaḥ- aniścayāntaṃ yad vākyaṃ saṃśayaḥ sa nigadyate","यथा रत्नावल्यां, सागरिका (राजानं दृष्ट्वा सहर्षं स-साध्वसं स-कम्पं च स्वगतम्)-एणं पेक्खिअ अदिसद्धसेण ण सक्कणोमि पदादो पदं बि गन्तुं । ता किं वा एत्थ करिस्सं ? [एनं प्रेक्ष्य अतिसाध्वसेन न शक्नोमि पदात् पदम् अपि गन्तुम् । तत् किं वा अत्र करिष्यामि ?] विदूषकः (सागरिकां दृष्ट्वा)-अहो अच्चरिअं । ईरिसं कण्णारअणं माणुसलोए ण दीसदि । भो बअस्स तह तक्केमि पआवैणोबि एदं णिम्माबिअ पुणो पुणो बिह्मओ संबुत्तो त्ति । [अहो आश्चर्यम् । ईदृशं कन्या-रत्नं मानुस-लोके न दृश्यते । भो वयस्य तस्मात् तर्कयामि प्रजापतेर् अपि इदं निर्माय पुनः पुनर् विस्मयः संवृत्त इति ।] राजा-सखे ममाप्य् एतद् एव मनसि वर्तते [२.१५ पद्यात् पूर्वम्] इत्य् आदिना सागरिका-वत्सराजयोर् अन्योन्य-निर्वर्णनेन रूपातिशय-प्रकटनं शोभा । अथ संशयः- अनिश्चयान्तं यद् वाक्यं संशयः स निगद्यते"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.241,"105 yathā mālatī-mādhave, makarandaḥ- yātā bhaved bhagavatī-bhavanaṃ sakhī no jīvanty athaiṣyati na vety abhiśaṅkito' smi | prāyeṇa bāndhava-suhṛt-priya-saṅgamādi saudāminī-sphuraṇ-cañcalam eva saukhyam","१०५ यथा मालती-माधवे, मकरन्दः- याता भवेद् भगवती-भवनं सखी नो जीवन्त्य् अथैष्यति न वेत्य् अभिशङ्कितोऽ स्मि । प्रायेण बान्धव-सुहृत्-प्रिय-सङ्गमादि सौदामिनी-स्फुरण्-चञ्चलम् एव सौख्यम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.242,ity atra mālatī kāmandhakyāḥ gṛhaṃ gatā vā jīvati vā na veti saṃśayena vākya-samāpter ayaṃ saṃśayaḥ | atha dṛṣṭāntaḥ- sva-pakṣe darśanaṃ hetor dṛṣṭāntaḥ sādhya-siddhaye,इत्य् अत्र मालती कामन्धक्याः गृहं गता वा जीवति वा न वेति संशयेन वाक्य-समाप्तेर् अयं संशयः । अथ दृष्टान्तः- स्व-पक्षे दर्शनं हेतोर् दृष्टान्तः साध्य-सिद्धये
+Rasarnavasudhakara,srs_3.243,"106a yathā śākuntale, rājā- śama-pradhāneṣu tapodhaneṣu gūḍhaṃ hi dāhātmakam asti tejaḥ | sparśānukūlā iva sūrya-kāntās tad anya-tejo' bhibhavād vamanti","१०६अ यथा शाकुन्तले, राजा- शम-प्रधानेषु तपोधनेषु गूढं हि दाहात्मकम् अस्ति तेजः । स्पर्शानुकूला इव सूर्य-कान्तास् तद् अन्य-तेजोऽ भिभवाद् वमन्ति"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.244,[a.śa. 2.7] ity atra tapodhaneṣu gūḍha-dāhātmaka-tejaḥ-sadbhāve sādhye tat-sādhakasya anya-tejas tiraskāra-janita-tejaḥ-samudgāra-rūpasya hetoḥ sūrya-kānteṣu darśitatvād dṛṣṭāntaḥ | atha abhiprāyaḥ- abhiprāyas tv abhūtārtho hṛdyaḥ sāmyena kalpitaḥ | 106b abhiprāyaṃ pare prāhur mamatāṃ hṛdya-vastuni,[अ.श. २.७] इत्य् अत्र तपोधनेषु गूढ-दाहात्मक-तेजः-सद्भावे साध्ये तत्-साधकस्य अन्य-तेजस् तिरस्कार-जनित-तेजः-समुद्गार-रूपस्य हेतोः सूर्य-कान्तेषु दर्शितत्वाद् दृष्टान्तः । अथ अभिप्रायः- अभिप्रायस् त्व् अभूतार्थो हृद्यः साम्येन कल्पितः । १०६ब् अभिप्रायं परे प्राहुर् ममतां हृद्य-वस्तुनि
+Rasarnavasudhakara,srs_3.245,"yathā ratnāvalyāṃ, rājā- kiṃ padmasya ruciṃ na hanti nayanānandaṃ vidhatte na kiṃ vṛddhiṃ vā jhaṣaketanasya kurute nāloka-mātreṇa kim | vaktrendau tava saty ayaṃ yad aparaḥ śītāṃśur ujjṛmbhate darpaḥ syād amṛtena ced iha tad apy asty eva bimbādhare","यथा रत्नावल्यां, राजा- किं पद्मस्य रुचिं न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं वृद्धिं वा झषकेतनस्य कुरुते नालोक-मात्रेण किम् । वक्त्रेन्दौ तव सत्य् अयं यद् अपरः शीतांशुर् उज्जृम्भते दर्पः स्याद् अमृतेन चेद् इह तद् अप्य् अस्त्य् एव बिम्बाधरे"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.246,[ra. 3.13] ity atra candra-sāmyena mukhe amṛta-kalpanād ayam abhiprāyaḥ | athavā tatraivātihṛdya-bimbādhare rājño mamatvam abhiprāyaḥ | atha nidarśanaṃ- yathārthānāṃ prasiddhānāṃ kriyate parikīrtanam | 107 paropekṣā-vyudāsārthaṃ tan nidarśanam ucyate,[र. ३.१३] इत्य् अत्र चन्द्र-साम्येन मुखे अमृत-कल्पनाद् अयम् अभिप्रायः । अथवा तत्रैवातिहृद्य-बिम्बाधरे राज्ञो ममत्वम् अभिप्रायः । अथ निदर्शनं- यथार्थानां प्रसिद्धानां क्रियते परिकीर्तनम् । १०७ परोपेक्षा-व्युदासार्थं तन् निदर्शनम् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.247,"yathā śākuntale, rājā-upapadyate- mānuṣīṣu kathaṃ vā syād asya rūpasya sambhavaḥ | na prabhā-tarala-jyotir udeti vasudhā-talāt","यथा शाकुन्तले, राजा-उपपद्यते- मानुषीषु कथं वा स्याद् अस्य रूपस्य सम्भवः । न प्रभा-तरल-ज्योतिर् उदेति वसुधा-तलात्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.248,[a.śa. 1.22] atra prati-vastu-nyāyena sadṛśa-vastu-kīrtanaṃ nidarśanam | atha siddhiḥ- atarkitopapannaḥ syāt siddhir iṣṭārtha-saṅgamaḥ,[अ.श. १.२२] अत्र प्रति-वस्तु-न्यायेन सदृश-वस्तु-कीर्तनं निदर्शनम् । अथ सिद्धिः- अतर्कितोपपन्नः स्यात् सिद्धिर् इष्टार्थ-सङ्गमः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.249,"108 yathā mālavikāgnimitre, vidūṣakaḥ (dṛṣṭvā)-hī hī baassa edaṃ khu sīhupāṇu-bejjidassa macchaāḍiā ubaṇadā | [āścaryaṃ āścaryaṃ vayasya etat khalu sīdhupānodvejitasya matsyaṇḍikā upanatā |] rājā-aye kim etat ? vidūṣakaḥ-esā ṇādiparikkhidabesā ūsuabaaṇā eāiṇī mālabiā adūre baṭṭadi | [eṣā nādipariṣkṛta-veṣā utsuka-vadanā ekākinī mālavikā adūre vartate |] rājā (saharṣaṃ)-kathaṃ mālavikā | vidūṣakaḥ-aha iṃ | [atha kim |] rājā-śakyam idānīṃ jīvitam avalambitam [3.5 padyād anantaram] ity atra irāvatī-saṅketaṃ gacchato rājñaḥ mālavikā-darśana-siddhir acintitā siddhiḥ | atha prasiddhiḥ- prasiddhir loka-vikhyātair vākyair artha-prasādhanam","१०८ यथा मालविकाग्निमित्रे, विदूषकः (दृष्ट्वा)-ही ही बअस्स एदं खु सीहुपाणु-बेज्जिदस्स मच्छआडिआ उबणदा । [आश्चर्यं आश्चर्यं वयस्य एतत् खलु सीधुपानोद्वेजितस्य मत्स्यण्डिका उपनता ।] राजा-अये किम् एतत् ? विदूषकः-एसा णादिपरिक्खिदबेसा ऊसुअबअणा एआइणी मालबिआ अदूरे बट्टदि । [एषा नादिपरिष्कृत-वेषा उत्सुक-वदना एकाकिनी मालविका अदूरे वर्तते ।] राजा (सहर्षं)-कथं मालविका । विदूषकः-अह इं । [अथ किम् ।] राजा-शक्यम् इदानीं जीवितम् अवलम्बितम् [३.५ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अत्र इरावती-सङ्केतं गच्छतो राज्ञः मालविका-दर्शन-सिद्धिर् अचिन्तिता सिद्धिः । अथ प्रसिद्धिः- प्रसिद्धिर् लोक-विख्यातैर् वाक्यैर् अर्थ-प्रसाधनम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.250,"109a yathā śākuntale, rājā- sarasijam anuviddhaṃ śavalenāpi ramyaṃ malinam api himāṃśor lakṣma lakṣmīṃ tanoti | ityam adhika-manojñā balkalenāpi tanvī kim iva hi madhurāṇāṃ maṇḍanaṃ nākṛtīnām","१०९अ यथा शाकुन्तले, राजा- सरसिजम् अनुविद्धं शवलेनापि रम्यं मलिनम् अपि हिमांशोर् लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति । इत्यम् अधिक-मनोज्ञा बल्कलेनापि तन्वी किम् इव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.251,atra śavalādy-anuvedhe' pi ramaṇīyatayā prasiddhānāṃ sarasijādīnāṃ kathanena śakuntalā-manojñatā-sādhanaṃ prasiddhiḥ | atha dāksiṇyam- cittānuvartanaṃ yatra tad dākṣiṇyam itīritam,अत्र शवलाद्य्-अनुवेधेऽ पि रमणीयतया प्रसिद्धानां सरसिजादीनां कथनेन शकुन्तला-मनोज्ञता-साधनं प्रसिद्धिः । अथ दाक्सिण्यम्- चित्तानुवर्तनं यत्र तद् दाक्षिण्यम् इतीरितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.252,"109b yathā śākuntale, senāpatiḥ-jayatu svāmī | rājā-bhadra senāpate mandotsāhaḥ kṛto' smi mṛgayāpavādinā māḍhavyena | senāpatiḥ (vidūṣakaṃ prati, janāntikam)-sakhe sthira-pratibandho bhava | ahaṃ tāvat svāminaś citta-vṛttim anuvartiṣye | (prakāśam) pralapatv eṣa vaidheyaḥ | nanu prabhur eva nidarśanam | medaś cheda-kṛśodaraṃ laghu bhavaty utthāna-yogyaṃ vapuḥ sattvānām api lakṣyate vikṛtimac cittaṃ bhaya-krodhayoḥ | utkarṣaḥ sa ca dhanvināṃ yad iṣavaḥ sidhyanti lakṣye cale mithyaiva vyasanaṃ vadanti mṛgayāmīdṛg vinodaḥ kutaḥ","१०९ब् यथा शाकुन्तले, सेनापतिः-जयतु स्वामी । राजा-भद्र सेनापते मन्दोत्साहः कृतोऽ स्मि मृगयापवादिना माढव्येन । सेनापतिः (विदूषकं प्रति, जनान्तिकम्)-सखे स्थिर-प्रतिबन्धो भव । अहं तावत् स्वामिनश् चित्त-वृत्तिम् अनुवर्तिष्ये । (प्रकाशम्) प्रलपत्व् एष वैधेयः । ननु प्रभुर् एव निदर्शनम् । मेदश् छेद-कृशोदरं लघु भवत्य् उत्थान-योग्यं वपुः सत्त्वानाम् अपि लक्ष्यते विकृतिमच् चित्तं भय-क्रोधयोः । उत्कर्षः स च धन्विनां यद् इषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामीदृग् विनोदः कुतः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.253,[a.śa. 2.5] ity atra senāpateḥ rāja-cittānuvartanaṃ dākṣiṇyam | atha arthāpattiḥ- uktārthānupapattyā'nyo yasminn arthaḥ prakalpyate | vākya-mādhurya-saṃyuktā sārthāpattir udāhṛtā,[अ.श. २.५] इत्य् अत्र सेनापतेः राज-चित्तानुवर्तनं दाक्षिण्यम् । अथ अर्थापत्तिः- उक्तार्थानुपपत्त्याऽन्यो यस्मिन्न् अर्थः प्रकल्प्यते । वाक्य-माधुर्य-संयुक्ता सार्थापत्तिर् उदाहृता
+Rasarnavasudhakara,srs_3.254,"110 yathā ratnāvalyāṃ, vidūṣakaḥ-bhoḥ esā kkhu tue apubbā sirī samāsādidā | [bho eṣā khalu tvayā apūrvā śrīḥ samāsāditā |] rājā-vayasya, satyam | śrīr eṣā pāṇir apy asyāḥ pārijātasya pallavaḥ | kuto' nyathā sravaty eṣa sveda-cchadmāmṛta-dravaḥ","११० यथा रत्नावल्यां, विदूषकः-भोः एसा क्खु तुए अपुब्बा सिरी समासादिदा । [भो एषा खलु त्वया अपूर्वा श्रीः समासादिता ।] राजा-वयस्य, सत्यम् । श्रीर् एषा पाणिर् अप्य् अस्याः पारिजातस्य पल्लवः । कुतोऽ न्यथा स्रवत्य् एष स्वेद-च्छद्मामृत-द्रवः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.255,[ra. 2.17] atra sveda-cchadmāmṛta-dravotpatter anyathānupapattyā pāṇeḥ pārijātatva-kalpanād iyam arthāpattiḥ | atha viśeṣaṇam- siddhān bahūn pradhānārthān uktvā yatra prayujyate | viśeṣa-yuktaṃ vacanaṃ vijñeyaṃ tad viśeṣaṇam,[र. २.१७] अत्र स्वेद-च्छद्मामृत-द्रवोत्पत्तेर् अन्यथानुपपत्त्या पाणेः पारिजातत्व-कल्पनाद् इयम् अर्थापत्तिः । अथ विशेषणम्- सिद्धान् बहून् प्रधानार्थान् उक्त्वा यत्र प्रयुज्यते । विशेष-युक्तं वचनं विज्ञेयं तद् विशेषणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.256,"111 yathā mālatī-mādhave, mādhavaḥ (abhilikhya pradarśayati) makarandaḥ (sa-kautukam)-katham acireṇaiva nirmāya likhitaḥ ślokaḥ | (vācayati) jagati jayinas te te bhāvā navendu-kalādayaḥ prakṛti-madhurāḥ santy evānye mano madayanti ye | mama tu yad iyaṃ yātā loke vilocana-candrikā nayana-viṣayaṃ janmany ekaḥ sa eva mahotsavaḥ","१११ यथा मालती-माधवे, माधवः (अभिलिख्य प्रदर्शयति) मकरन्दः (स-कौतुकम्)-कथम् अचिरेणैव निर्माय लिखितः श्लोकः । (वाचयति) जगति जयिनस् ते ते भावा नवेन्दु-कलादयः प्रकृति-मधुराः सन्त्य् एवान्ये मनो मदयन्ति ये । मम तु यद् इयं याता लोके विलोचन-चन्द्रिका नयन-विषयं जन्मन्य् एकः स एव महोत्सवः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.257,[mā.mā. 1.39] ity atra indukalādīn mano-mada-hetutayā prasiddhān uktvā tat-samāna-mādhuryāyām api mālatyāṃ viśeṣa-kathanād idaṃ viśeṣaṇam | atha padoccayaḥ- bahūnāṃ tu prayuktānāṃ padānāṃ bahubhiḥ padaiḥ | uccayaḥ sadṛśārtho yaḥ sa vijñeyaḥ padoccayaḥ,[मा.मा. १.३९] इत्य् अत्र इन्दुकलादीन् मनो-मद-हेतुतया प्रसिद्धान् उक्त्वा तत्-समान-माधुर्यायाम् अपि मालत्यां विशेष-कथनाद् इदं विशेषणम् । अथ पदोच्चयः- बहूनां तु प्रयुक्तानां पदानां बहुभिः पदैः । उच्चयः सदृशार्थो यः स विज्ञेयः पदोच्चयः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.258,"112 yathā karpūra-mañjaryām, rājā (vācayati)- saha divasa-ṇisāhiṃ dīharā sāsa-daṃḍā saha maṇi-balaehiṃ bāha-dhārā galaṃti | tuha suhaa bioe tīa ubbeaṇīe sahaa taṇu-ladāe dubbalā jīvidāsā","११२ यथा कर्पूर-मञ्जर्याम्, राजा (वाचयति)- सह दिवस-णिसाहिं दीहरा सास-दंडा सह मणि-बलएहिं बाह-धारा गलंति । तुह सुहअ बिओए तीअ उब्बेअणीए सहअ तणु-लदाए दुब्बला जीविदासा"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.259,[ka.ma. 2.9] [saha divasa-niśābhyāṃ dīrghāḥ śvāsa-daṇḍāḥ saha maṇi-valayair bāṣpa-dhārā galanti | tava subhaga viyoge tasyā udveginyāḥ saha ca tanu-latayā durbalā jīvitāśā ||] ity atra śvāsa-daṇḍādīnāṃ dīrgha-bhāvādi-kriyāsu divasa-niśādibhiḥ saha samāveśād ayaṃ padoccayaḥ | atha tulyārthakaḥ- rūpakair upamābhir vā tulyārthābhiḥ prayojitaḥ | apratyakṣārtha-saṃsparśas tulya-tarka itīritaḥ,[क.म. २.९] [सह दिवस-निशाभ्यां दीर्घाः श्वास-दण्डाः सह मणि-वलयैर् बाष्प-धारा गलन्ति । तव सुभग वियोगे तस्या उद्वेगिन्याः सह च तनु-लतया दुर्बला जीविताशा ॥] इत्य् अत्र श्वास-दण्डादीनां दीर्घ-भावादि-क्रियासु दिवस-निशादिभिः सह समावेशाद् अयं पदोच्चयः । अथ तुल्यार्थकः- रूपकैर् उपमाभिर् वा तुल्यार्थाभिः प्रयोजितः । अप्रत्यक्षार्थ-संस्पर्शस् तुल्य-तर्क इतीरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.260,"113 yathā mālatī-mādhave, mādhavaḥ (saharṣam)-diṣṭyā lavaṅgikā-dvitīyā mālaty api (parāgatā)- āścaryam utpala-dṛśo vadanāmalendu- sāṃnidhyato mama muhur jadimānam etya | jātyena candramaṇineva mahī-dharasya sandhāryate drava-mayo manasā vikāraḥ","११३ यथा मालती-माधवे, माधवः (सहर्षम्)-दिष्ट्या लवङ्गिका-द्वितीया मालत्य् अपि (परागता)- आश्चर्यम् उत्पल-दृशो वदनामलेन्दु- सांनिध्यतो मम मुहुर् जदिमानम् एत्य । जात्येन चन्द्रमणिनेव मही-धरस्य सन्धार्यते द्रव-मयो मनसा विकारः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.261,[mā.mā. 3.5] ity atra indu-candrakāntādy-upamayā paratyakṣasya sneha-rūpa-vikārasya kathanāt tulya-tarkaḥ || atha vicāraḥ- vicāras tv eka-sādhyasya bahu-sādhana-varṇanam,[मा.मा. ३.५] इत्य् अत्र इन्दु-चन्द्रकान्ताद्य्-उपमया परत्यक्षस्य स्नेह-रूप-विकारस्य कथनात् तुल्य-तर्कः ॥ अथ विचारः- विचारस् त्व् एक-साध्यस्य बहु-साधन-वर्णनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.262,"114a yathā mālatī-mādhave, makarandaḥ-vayasya mādhava sarvathā samāśvasihi- yā kaumudī nayanayor bhavataḥ sujanmā tasyā bhavān api manoratha-labdha-bandhuḥ | tat saṅgamaṃ prati sakhe na hi saṃśayo' sti yasmin vidhiś ca madanaś ca kṛtābhiyogaḥ","११४अ यथा मालती-माधवे, मकरन्दः-वयस्य माधव सर्वथा समाश्वसिहि- या कौमुदी नयनयोर् भवतः सुजन्मा तस्या भवान् अपि मनोरथ-लब्ध-बन्धुः । तत् सङ्गमं प्रति सखे न हि संशयोऽ स्ति यस्मिन् विधिश् च मदनश् च कृताभियोगः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.263,[mā.mā. 1.37] atra saṅgama-rūpa-sādhyārtha-siddhaye parasparānurāga-siddhi-madana-rūpāṇām upāyānāṃ sad-bhāva-kathanād vicāraḥ | atha tad-viparyayaḥ- vicārasyānyathābhāvo vijñeyas tad-viparyayaḥ,[मा.मा. १.३७] अत्र सङ्गम-रूप-साध्यार्थ-सिद्धये परस्परानुराग-सिद्धि-मदन-रूपाणाम् उपायानां सद्-भाव-कथनाद् विचारः । अथ तद्-विपर्ययः- विचारस्यान्यथाभावो विज्ञेयस् तद्-विपर्ययः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.264,114 yathā rāmānande- vyarthaṃ yatra kapīndra-sakhyam api me vīryaṃ kapīnām api prajñā jāmbavato' pi yatra na gatiḥ putrasya vāyor api | mārgaṃ yatra na viśvakarma-tanayaḥ kartuṃ nalo' pi kṣamaḥ saumitrer api patriṇām aviṣayas tatra priyā kvāpi me,११४ यथा रामानन्दे- व्यर्थं यत्र कपीन्द्र-सख्यम् अपि मे वीर्यं कपीनाम् अपि प्रज्ञा जाम्बवतोऽ पि यत्र न गतिः पुत्रस्य वायोर् अपि । मार्गं यत्र न विश्वकर्म-तनयः कर्तुं नलोऽ पि क्षमः सौमित्रेर् अपि पत्रिणाम् अविषयस् तत्र प्रिया क्वापि मे
+Rasarnavasudhakara,srs_3.265,atra bahūpāya-sāmarthyābhāva-kathanād vicāra-viparyayaḥ spaṣṭa eva | atha guṇātipātaḥ- guṇātipāto vyatyasta-guṇākhyānam udāhṛtam,अत्र बहूपाय-सामर्थ्याभाव-कथनाद् विचार-विपर्ययः स्पष्ट एव । अथ गुणातिपातः- गुणातिपातो व्यत्यस्त-गुणाख्यानम् उदाहृतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.266,"115a yathā veṇī-saṃhāre, (tataḥ praviśato bhīmārjunau) bhīmaḥ-bho bho alam alam āśaṅkayā | kartā dyūta-cchalānāṃ jatu-maya-śaraṇoddīpanaḥ so' timānī kṛṣṇākeśottarīya-vyapanayana-marut pāṇḍavā yasya dāsāḥ | rājā duḥśāsanāder gurur anuja-śatasyāṅga-rājasya mitraṃ kvāste duryodhano' sau kathayata na ruṣā draṣṭum abhyāgatau svaḥ","११५अ यथा वेणी-संहारे, (ततः प्रविशतो भीमार्जुनौ) भीमः-भो भो अलम् अलम् आशङ्कया । कर्ता द्यूत-च्छलानां जतु-मय-शरणोद्दीपनः सोऽ तिमानी कृष्णाकेशोत्तरीय-व्यपनयन-मरुत् पाण्डवा यस्य दासाः । राजा दुःशासनादेर् गुरुर् अनुज-शतस्याङ्ग-राजस्य मित्रं क्वास्ते दुर्योधनोऽ सौ कथयत न रुषा द्रष्टुम् अभ्यागतौ स्वः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.267,[ve.saṃ. 5.26] atra adhikṣepa-vākyatvād vyatyasta-guṇākhyānaṃ spaṣṭam eva | atha atiśayaḥ- bahūn guṇān kīrtayitvā sāmānyena ca saṃśrayān | 115 viśeṣaḥ kīrtyate yatra jñeyaḥ so' tiśayo budhaiḥ,[वे.सं. ५.२६] अत्र अधिक्षेप-वाक्यत्वाद् व्यत्यस्त-गुणाख्यानं स्पष्टम् एव । अथ अतिशयः- बहून् गुणान् कीर्तयित्वा सामान्येन च संश्रयान् । ११५ विशेषः कीर्त्यते यत्र ज्ञेयः सोऽ तिशयो बुधैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.268,"yathā vikramorvaśīye, rājā (sa-harṣam ākarṇya)-anena priyopalabdhi-śaṃsinā mandra-kaṇṭha-garjitena samāśvāsito' smi | sādharmyāc ca bhūyasī me tvayi prītiḥ | mām āhuḥ pṛthivī-bhṛtām adhipatiṃ nāgādhirājo bhavān avyucchinna-pṛthu-pravṛtti bhavato dānaṃ mamāpy arthiṣu | strī-ratneṣu mamorvaśī priyatamā yūthe taveyaṃ vaśā sarvaṃ mām anu te priyā-virahajāṃ tvaṃ tu vyathāṃ mānubhūḥ","यथा विक्रमोर्वशीये, राजा (स-हर्षम् आकर्ण्य)-अनेन प्रियोपलब्धि-शंसिना मन्द्र-कण्ठ-गर्जितेन समाश्वासितोऽ स्मि । साधर्म्याच् च भूयसी मे त्वयि प्रीतिः । माम् आहुः पृथिवी-भृताम् अधिपतिं नागाधिराजो भवान् अव्युच्छिन्न-पृथु-प्रवृत्ति भवतो दानं ममाप्य् अर्थिषु । स्त्री-रत्नेषु ममोर्वशी प्रियतमा यूथे तवेयं वशा सर्वं माम् अनु ते प्रिया-विरहजां त्वं तु व्यथां मानुभूः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.269,[vi.u. 4.47] ity atra samāna-dharmaṇi gajādhirāje purūravasā priyā-virahābhāva-kathanād atiśayaḥ | atha niruktiḥ[*20]- niruktir niravadyoktir nāmāny artha-prasiddhaye,[वि.उ. ४.४७] इत्य् अत्र समान-धर्मणि गजाधिराजे पुरूरवसा प्रिया-विरहाभाव-कथनाद् अतिशयः । अथ निरुक्तिः[*२०]- निरुक्तिर् निरवद्योक्तिर् नामान्य् अर्थ-प्रसिद्धये
+Rasarnavasudhakara,srs_3.270,"116 [*20] niruktam in the printed edition. yathā śākuntale, priyaṃvadā-halā sauṃdale ! ettha ebba dāva muhuttaaṃ ciṭṭha | jāba tue ubagadāe ladā-saṇāho bia aaṃ kesara-rukkhao paḍibhādi | [halā śakuntale, atraiva tāvan muhūrtaṃ tiṣṭha | yāvat tvayopagatayā latā-sanātha ivāyaṃ kesara-vṛkṣakaḥ pratibhāti |] śakuntalā-ado khu piaṃbadāsi tumaṃ | [ataḥ khalu priyaṃvadāsi tvam |] [1.18 padyāt pūrvam] | atra priyaṃvadāyāḥ priya-bhāṣaṇād idaṃ nāma-dheyam ity uktir niruktiḥ | atha guṇa-kīrtanam- loke guṇātirikānāṃ bahūnāṃ yatra nāmabhiḥ | eko' pi śabdyate tat tu vijñeyaṃ guṇa-kīrtanam","११६ [*२०] निरुक्तम् इ��् थे प्रिन्तेद् एदितिओन्. यथा शाकुन्तले, प्रियंवदा-हला सौंदले ! एत्थ एब्ब दाव मुहुत्तअं चिट्ठ । जाब तुए उबगदाए लदा-सणाहो बिअ अअं केसर-रुक्खओ पडिभादि । [हला शकुन्तले, अत्रैव तावन् मुहूर्तं तिष्ठ । यावत् त्वयोपगतया लता-सनाथ इवायं केसर-वृक्षकः प्रतिभाति ।] शकुन्तला-अदो खु पिअंबदासि तुमं । [अतः खलु प्रियंवदासि त्वम् ।] [१.१८ पद्यात् पूर्वम्] । अत्र प्रियंवदायाः प्रिय-भाषणाद् इदं नाम-धेयम् इत्य् उक्तिर् निरुक्तिः । अथ गुण-कीर्तनम्- लोके गुणातिरिकानां बहूनां यत्र नामभिः । एकोऽ पि शब्द्यते तत् तु विज्ञेयं गुण-कीर्तनम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.271,"117 yathā uttara-rāma-carite, vāsantī- tvaṃ jīvitaṃ tvam asi me hṛdayaṃ dvitīyaṃ tvaṃ kaumudī nayanayor amṛtaṃ tvam aṅge | ity ādibhiḥ priya-śatair anurudhya mugdhāṃ tām eva śāntam athavā kim ihottareṇa","११७ यथा उत्तर-राम-चरिते, वासन्ती- त्वं जीवितं त्वम् असि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोर् अमृतं त्वम् अङ्गे । इत्य् आदिभिः प्रिय-शतैर् अनुरुध्य मुग्धां ताम् एव शान्तम् अथवा किम् इहोत्तरेण"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.272,[u.rā.ca. 3.26] ity atra amṛta-kaumudī-prabhṛtināmabhiḥ sītā-śaṃsanaṃ guṇa-kīrtanam | atha garhaṇam- yatra saṅkīrtayan doṣān guṇam arthena darśayet | guṇān vā kīrtayan doṣān darśayed garhaṇaṃ tu tat,[उ.रा.च. ३.२६] इत्य् अत्र अमृत-कौमुदी-प्रभृतिनामभिः सीता-शंसनं गुण-कीर्तनम् । अथ गर्हणम्- यत्र सङ्कीर्तयन् दोषान् गुणम् अर्थेन दर्शयेत् । गुणान् वा कीर्तयन् दोषान् दर्शयेद् गर्हणं तु तत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.273,"118 yathā mālatī-mādhave, lavaṅgikā-bhaabadi kisaṇa-cauddasī-raaṇi-mahā-masāṇa-saṃcāra-ṇibbaḍia-bisama-bbabasāo ṇiṭṭhābida-caṇḍa-pāsaṇḍ-uddaṇḍa-bhua-daṇḍa-sāhaso sāhasio kkhu eso | ado kkhu me pia-sahī ukkaṃpidā | [bhagavati kṛṣṇa-caturdaśī-rajani-mahā-śmaśāna-sañcāra-pṛthag-bhūta-viṣama-vyavasāyo niṣṭhāpita-caṇḍa-pāṣaṇḍoddaṇḍa-bhuja-daṇḍa-sāhasaḥ sāhasikaḥ khalu eṣaḥ | ataḥ khalu me priya-sakhī utkampitā |] makarandaḥ (svagatam)-sādhu lavaṅgike sādhu | sthāne khalv anurāgopakārayor garīyasor upanyāsaḥ | [6.15 padyād anantaram] ity atra mahā-māṃsa-vikraya-sāhasasya doṣa-rūpeṇa kathene' pi mādhavānurāgotpādana-guṇatayā paryavasitam idaṃ pramukha-garhaṇatvād garhaṇam | guṇa-kīrtane doṣa-paryavasānam, yathā mālatī-mādhave, madayantikā (tathā kṛtvā)-dummaṇāadi vā iaṃ vāmasīlā | [durmanāyate vā iyaṃ vāma-śīlā |] lavaṅgikā-kahaṃ ṇāma ṇava-vahū-vissaṃbhaṇobāajāṇaaṃ laḍahaṃ biaḍḍha-mahura-bhāsaṇaṃ arosaṇaṃ akādaraṃ de bhādaraṃ bhattāraṃ samāsādia dummaṇāissadi me piasahī | [kathaṃ nāma nava-vadhū-visrambhanopāya-jñaṃ laṭahaṃ vidagdha-madhura-bhāṣaṇam aroṣaṇam akātaraṃ te bhrātaraṃ bhartāraṃ samāsādya durmaṇāyiṣyate me priya-sakhī |] madayantikā-pekkha buddha-rakkhide ! bippadībaṃ ubālabhīāmo | [paśya buddha-rakṣite ! vipratīpam upālabhyāmahe |] [saptamāṅke upakrame] ity atra mukhato guṇa-kīrtanam apy antato doṣāyeti garhaṇam idam | atha anunayaḥ- abhyarthanā-paraṃ vākyaṃ vijñeyo' nunayo budhaiḥ","११८ यथा मालती-माधवे, लवङ्गिका-भअबदि किसण-चौद्दसी-रअणि-महा-मसाण-संचार-णिब्बडिअ-बिसम-ब्बबसाओ णिट्ठाबिद-चण्ड-पासण्ड्-उद्दण्ड-भुअ-दण्ड-साहसो साहसिओ क्खु एसो । अदो क्खु मे पिअ-सही उक���कंपिदा । [भगवति कृष्ण-चतुर्दशी-रजनि-महा-श्मशान-सञ्चार-पृथग्-भूत-विषम-व्यवसायो निष्ठापित-चण्ड-पाषण्डोद्दण्ड-भुज-दण्ड-साहसः साहसिकः खलु एषः । अतः खलु मे प्रिय-सखी उत्कम्पिता ।] मकरन्दः (स्वगतम्)-साधु लवङ्गिके साधु । स्थाने खल्व् अनुरागोपकारयोर् गरीयसोर् उपन्यासः । [६.१५ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अत्र महा-मांस-विक्रय-साहसस्य दोष-रूपेण कथेनेऽ पि माधवानुरागोत्पादन-गुणतया पर्यवसितम् इदं प्रमुख-गर्हणत्वाद् गर्हणम् । गुण-कीर्तने दोष-पर्यवसानम्, यथा मालती-माधवे, मदयन्तिका (तथा कृत्वा)-दुम्मणाअदि वा इअं वामसीला । [दुर्मनायते वा इयं वाम-शीला ।] लवङ्गिका-कहं णाम णव-वहू-विस्संभणोबाअजाणअं लडहं बिअड्ढ-महुर-भासणं अरोसणं अकादरं दे भादरं भत्तारं समासादिअ दुम्मणाइस्सदि मे पिअसही । [कथं नाम नव-वधू-विस्रम्भनोपाय-ज्ञं लटहं विदग्ध-मधुर-भाषणम् अरोषणम् अकातरं ते भ्रातरं भर्तारं समासाद्य दुर्मणायिष्यते मे प्रिय-सखी ।] मदयन्तिका-पेक्ख बुद्ध-रक्खिदे ! बिप्पदीबं उबालभीआमो । [पश्य बुद्ध-रक्षिते ! विप्रतीपम् उपालभ्यामहे ।] [सप्तमाङ्के उपक्रमे] इत्य् अत्र मुखतो गुण-कीर्तनम् अप्य् अन्ततो दोषायेति गर्हणम् इदम् । अथ अनुनयः- अभ्यर्थना-परं वाक्यं विज्ञेयोऽ नुनयो बुधैः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.274,"119a yathā veṇi-saṃhāre, dhṛtarāṣṭraḥ-sañjaya ! mad-vacanād brūhi bhāradvājam aśvatthāmānam- smarati na bhavān pītaṃ stanyaṃ vibhajya sahāmunā mama ca mṛditaṃ kṣaumaṃ bālye tvad-aṅga-vivartanaiḥ | anuja-nidhana-sphītāc chokād atipraṇayāc ca yad vacana-vikṛtiṣv asya krodho mudhā kriyate tvayā","११९अ यथा वेणि-संहारे, धृतराष्ट्रः-सञ्जय ! मद्-वचनाद् ब्रूहि भारद्वाजम् अश्वत्थामानम्- स्मरति न भवान् पीतं स्तन्यं विभज्य सहामुना मम च मृदितं क्षौमं बाल्ये त्वद्-अङ्ग-विवर्तनैः । अनुज-निधन-स्फीताच् छोकाद् अतिप्रणयाच् च यद् वचन-विकृतिष्व् अस्य क्रोधो मुधा क्रियते त्वया"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.275,[ve.saṃ. 5.47] ity atra aśvatthāma-prārthanam anunayaḥ | atha bhraṃśaḥ- patanaṃ prakṛtād arthād anyasmin bhraṃśa īritaḥ,[वे.सं. ५.४७] इत्य् अत्र अश्वत्थाम-प्रार्थनम् अनुनयः । अथ भ्रंशः- पतनं प्रकृताद् अर्थाद् अन्यस्मिन् भ्रंश ईरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.276,"119b yathā prasanna-rāghave, rāvaṇaḥ (saṃvṛtta-nija-rūpaḥ puruṣa-rūpeṇa praviṣṭaḥ |)-kathaya kva tāvat karṇānta-niveśanīya-guṇaṃ kanyā-ratnaṃ kārmukaṃ ca | mañjarīkaḥ-idaṃ tāvat kārmukam | kanyā tu caramaṃ locana-patham avatariṣyati | rāvaṇaḥ (sa-saṃrambham)-dhiṅ mūrkha ! kathaṃ re rāśi-nakṣatra-pāṭhakānāṃ goṣṭhīṃ na dṛṣṭavān asi | te' pi kanyām eva prathamaṃ prakaṭayanti | caramaṃ dhanuḥ | mañjarīkaḥ (svagatam)-katham ayaṃ vācāṭatām eva prakaṭayati | [1.32 padyād anantaram] ity atra rāvaṇena [puruṣa-rūpeṇa praviṣṭena] dhanuḥ-kanyayoḥ prakṛtam arthaṃ parityajya rāśi-lakṣaṇasyārthasya prasañjanād aya�� bhraṃśaḥ | atha leśaḥ- leśaḥ syād iṅgita-jñāna-kṛd viśeṣaṇavad vacaḥ","११९ब् यथा प्रसन्न-राघवे, रावणः (संवृत्त-निज-रूपः पुरुष-रूपेण प्रविष्टः ।)-कथय क्व तावत् कर्णान्त-निवेशनीय-गुणं कन्या-रत्नं कार्मुकं च । मञ्जरीकः-इदं तावत् कार्मुकम् । कन्या तु चरमं लोचन-पथम् अवतरिष्यति । रावणः (स-संरम्भम्)-धिङ् मूर्ख ! कथं रे राशि-नक्षत्र-पाठकानां गोष्ठीं न दृष्टवान् असि । तेऽ पि कन्याम् एव प्रथमं प्रकटयन्ति । चरमं धनुः । मञ्जरीकः (स्वगतम्)-कथम् अयं वाचाटताम् एव प्रकटयति । [१.३२ पद्याद् अनन्तरम्] इत्य् अत्र रावणेन [पुरुष-रूपेण प्रविष्टेन] धनुः-कन्ययोः प्रकृतम् अर्थं परित्यज्य राशि-लक्षणस्यार्थस्य प्रसञ्जनाद् अयं भ्रंशः । अथ लेशः- लेशः स्याद् इङ्गित-ज्ञान-कृद् विशेषणवद् वचः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.277,"120a yathā mālatī-mādhave, kāmandakī- asau vidyāśābhiḥ śiśur api vinirgatya bhavanād ihāyātaḥ sampraty avikala-śarac-candra-vadanaḥ | yadāloka-sthāne bhavati puram unmāda-taralaiḥ kaṭākṣair nārīṇāṃ kuvalayita-vātāyanam iva","१२०अ यथा मालती-माधवे, कामन्दकी- असौ विद्याशाभिः शिशुर् अपि विनिर्गत्य भवनाद् इहायातः सम्प्रत्य् अविकल-शरच्-चन्द्र-वदनः । यदालोक-स्थाने भवति पुरम् उन्माद-तरलैः कटाक्षैर् नारीणां कुवलयित-वातायनम् इव"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.278,[mā.mā. 2.11] ity atra kāmandakyā mālaty-anurāga-jñāna-nivedanasya unmāda-taralair iti viśeṣaṇasya kathanād ayaṃ leśaḥ | atra kṣobhaḥ- kṣobhas tv anya-gate hetāv anyasmin kārya-kalpanaṃ,[मा.मा. २.११] इत्य् अत्र कामन्दक्या मालत्य्-अनुराग-ज्ञान-निवेदनस्य उन्माद-तरलैर् इति विशेषणस्य कथनाद् अयं लेशः । अत्र क्षोभः- क्षोभस् त्व् अन्य-गते हेताव् अन्यस्मिन् कार्य-कल्पनं
+Rasarnavasudhakara,srs_3.279,"120 yathā ratnāvalyāṃ, rājā (upasṛtya udbandhanam apanīya)-devi ! kim idaṃ akāryaṃ kriyate ? mama kaṇṭha-gatāḥ prāṇāḥ pāśe kaṇṭha-gate tava | anarthārtha-prayatno' yaṃ tyajyatāṃ sāhasaṃ priye","१२० यथा रत्नावल्यां, राजा (उपसृत्य उद्बन्धनम् अपनीय)-देवि ! किम् इदं अकार्यं क्रियते ? मम कण्ठ-गताः प्राणाः पाशे कण्ठ-गते तव । अनर्थार्थ-प्रयत्नोऽ यं त्यज्यतां साहसं प्रिये"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.280,[ra. 3.16] atra pāśe vāsavadattā-kaṇṭha-gate tat-kārya-bhūtasya prāṇānāṃ kaṇṭha-gatatvasya vatsa-rājena svasmin kalpanāt kṣobhaḥ | atha manorathaḥ- manorathas tu vyājena vivakṣita-nivedanam,[र. ३.१६] अत्र पाशे वासवदत्ता-कण्ठ-गते तत्-कार्य-भूतस्य प्राणानां कण्ठ-गतत्वस्य वत्स-राजेन स्वस्मिन् कल्पनात् क्षोभः । अथ मनोरथः- मनोरथस् तु व्याजेन विवक्षित-निवेदनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.281,"121a yathā śākuntale, śakuntalā (padāntaraṃ gatvā parivṛtya prakāśam)-ladā-ballaa saṃdāba-hāraa āmaṃtemi tumaṃ bhūobi pairbhoassa | [latā-valaya santāpa-hāraka āmantraye tvāṃ bhūyo' pi paribhogāya |] [3.21 padyād anantaram] atra latā-maṇḍapa-vyājena duṣyantāmantraṇaṃ manorathaḥ | atha anukta-siddhiḥ- prastāvanaiva śeṣo' rtho yatrānukto' pi gṛhyate | 121 anukta-siddhir eṣā syād ity āha bharato muniḥ[*21]","१२१अ यथा शाकुन्तले, शकुन्तला (पदान्तरं गत्वा परिवृत्य प्रकाशम्)-लदा-बल्लअ संदाब-हारअ आमंतेमि तुमं भूओबि पैर्भोअस्स । [लता-वलय सन्ताप-हारक आमन्त्रये त्वां भूयोऽ पि परिभोगाय ।] [३.२१ पद्याद् अनन्तरम्] अत्र लता-मण्डप-व्याजेन दुष्यन्तामन्त्रणं मनोरथः । अथ अनुक्त-सिद्धिः- प्रस्तावनैव शेषोऽ र्थो यत्रानुक्तोऽ पि गृह्यते । १२१ अनुक्त-सिद्धिर् एषा स्याद् इत्य् आह भरतो मुनिः[*२१]"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.282,[*21] nāṭ 16.169 = prastāvenaiva śeṣo' rthaḥ kṛtsno yan na pratīyate | vacanena vinānukta-siddhiḥ sā parikīrtitā || atha sārūpyaṃ- dṛṣṭa-śrutānubhūtārtha-kathanādi-samudbhavam | 122 sādṛśyaṃ yatra saṅkṣobhāt tat sārūpyaṃ nirūpyate,[*२१] नाट् १६.१६९ = प्रस्तावेनैव शेषोऽ र्थः कृत्स्नो यन् न प्रतीयते । वचनेन विनानुक्त-सिद्धिः सा परिकीर्तिता ॥ अथ सारूप्यं- दृष्ट-श्रुतानुभूतार्थ-कथनादि-समुद्भवम् । १२२ सादृश्यं यत्र सङ्क्षोभात् तत् सारूप्यं निरूप्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.283,"yathā veṇi-saṃhāre, (praviśya gadā-pāṇiḥ) bhīmaḥ--tiṣṭha tiṣṭha bhīru ! kvādhunā gamyate ? (iti keśeṣu grahītum icchati) yudhiṣṭhiraḥ (balād bhīmam āliṅgya)-durātman ! bhīmārjuna-śatro duryodhana-hataka ! āśaiśavād anudinaṃ janitāparādhaḥ kṣībo balena bhujayor hata-rāja-putra | āsādya me' ntaram idaṃ bhuja-pañjarasaya jīvan prayāsi na padāt padam adya pāpa","यथा वेणि-संहारे, (प्रविश्य गदा-पाणिः) भीमः--तिष्ठ तिष्ठ भीरु ! क्वाधुना गम्यते ? (इति केशेषु ग्रहीतुम् इच्छति) युधिष्ठिरः (बलाद् भीमम् आलिङ्ग्य)-दुरात्मन् ! भीमार्जुन-शत्रो दुर्योधन-हतक ! आशैशवाद् अनुदिनं जनितापराधः क्षीबो बलेन भुजयोर् हत-राज-पुत्र । आसाद्य मेऽ न्तरम् इदं भुज-पञ्जरसय जीवन् प्रयासि न पदात् पदम् अद्य पाप"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.284,[ve.saṃ. 6.38] bhīmaḥ-aye katham āryaḥ suyodhana-śaṅkayā nirdayaṃ mām āliṅgati ? ity atra cārvāka-śrāvita-duryodhana-vijaya-saṅkathā-saṅkṣepeṇa yudhiṣṭhirādīnāṃ bhīme suyodhana-buddhi-kathanād idaṃ sārūpyam | atha mālā- īpsitārtha-prasiddhy-arthaṃ kathyante yatra sūribhiḥ | 123 prayojanāny anekāni sā mālety abhidhīyate,[वे.सं. ६.३८] भीमः-अये कथम् आर्यः सुयोधन-शङ्कया निर्दयं माम् आलिङ्गति ? इत्य् अत्र चार्वाक-श्रावित-दुर्योधन-विजय-सङ्कथा-सङ्क्षेपेण युधिष्ठिरादीनां भीमे सुयोधन-बुद्धि-कथनाद् इदं सारूप्यम् । अथ माला- ईप्सितार्थ-प्रसिद्ध्य्-अर्थं कथ्यन्ते यत्र सूरिभिः । १२३ प्रयोजनान्य् अनेकानि सा मालेत्य् अभिधीयते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.285,yathā dhanañjaya-vijaye- go-rakṣaṇaṃ sama-daśātrava-māna-bhaṅgaḥ prītir virāṭa-nṛpater upakāriṇaś ca | paryāptam ekam api me samartosavāya sarvaṃ punar militam atra mamaiva bhāgyaiḥ,यथा धनञ्जय-विजये- गो-रक्षणं सम-दशात्रव-मान-भङ्गः प्रीतिर् विराट-नृपतेर् उपकारिणश् च । पर्याप्तम् एकम् अपि मे समर्तोसवाय सर्वं पुनर् मिलितम् अत्र ममैव भाग्यैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.286,[dha.vi. 16] atha madhura-bhāṣaṇam- yat prasannena manasā pūjyaṃ pūjayitur vacaḥ | 124 stuti-prakāśanaṃ tat tu jñeyaṃ madhura-bhāṣaṇam,[ध.वि. १६] अथ मधुर-भाषणम्- यत् प्रसन्नेन मनसा पूज्यं पूजयितुर् वचः । १२४ स्तुति-प्रकाशनं तत् तु ज्ञेयं मधुर-भाषणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.287,"yathā anargha-rāghave, daśarathaḥ (sapraśrayam)-bhagavan viśvāmitra ! kaccit kāntāra-bhājāṃ bhavati paribhavaḥ ko' pi śauvāpado vā pratyūhena kratūnāṃ na khalu makha-bhujo bhuñjate vā havīṃṣi | kartuṃ vā kaccid antar vasati vasumatī-dakṣiṇaḥ sapta-tantur yat samprāpto' si kiṃ vā raghu-kula-tapasām īdṛśo' yaṃ vivartaḥ","यथा अनर्घ-राघवे, दशरथः (सप्रश्रयम्)-भगवन् विश्वामित्र ! कच्चित् कान्तार-भाजां भवति परिभवः कोऽ पि शौवापदो वा प्रत्यूहेन क्रतूनां न खलु मख-भुजो भुञ्जते वा हवींषि । कर्तुं वा कच्चिद् अन्तर् वसति वसुमती-दक्षिणः सप्त-तन्तुर् यत् सम्प्राप्तोऽ सि किं वा रघु-कुल-तपसाम् ईदृशोऽ यं विवर्तः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.288,[a.rā. 1.25] viśvāmitraḥ (vihasya)- janayati tvayi vīra diśāṃ patīn api gṛhāṅgaṇa-mātra-kuṭumbinaḥ | ripur iti śrutir eva na vāstavī pratibhayonnatir astu kutas tu naḥ,[अ.रा. १.२५] विश्वामित्रः (विहस्य)- जनयति त्वयि वीर दिशां पतीन् अपि गृहाङ्गण-मात्र-कुटुम्बिनः । रिपुर् इति श्रुतिर् एव न वास्तवी प्रतिभयोन्नतिर् अस्तु कुतस् तु नः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.289,[a.rā. 1.26] ity ādāv anyonyaṃ pūjā-vacanaṃ madhura-bhāṣaṇam | atha pṛcchā- praśnenaivottaraṃ yatra sā pṛcchā parikīrtitā,[अ.रा. १.२६] इत्य् आदाव् अन्योन्यं पूजा-वचनं मधुर-भाषणम् । अथ पृच्छा- प्रश्नेनैवोत्तरं यत्र सा पृच्छा परिकीर्तिता
+Rasarnavasudhakara,srs_3.290,125 yathā- sarva-kṣiti-bhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅga-sundarī | rāmā ramye vanānte' smin mayā virahitā tvayā,१२५ यथा- सर्व-क्षिति-भृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्ग-सुन्दरी । रामा रम्ये वनान्तेऽ स्मिन् मया विरहिता त्वया
+Rasarnavasudhakara,srs_3.291,[vi.u. 4.51] ity atra parvatānāṃ nātha mayā virahitā priyā tvayā dṛṣṭeti praśne rājñāṃ nātha tvayā virahitā mayā dṛṣṭety uttarasya pratīyamānatvād iyaṃ pṛcchā | atha upadiṣṭam- pratigṛhya tu śāstrārthaṃ yad vākyam abhidhīyate | vidvan-manoharaṃ svantam upadiṣṭaṃ tad ucyate,[वि.उ. ४.५१] इत्य् अत्र पर्वतानां नाथ मया विरहिता प्रिया त्वया दृष्टेति प्रश्ने राज्ञां नाथ त्वया विरहिता मया दृष्टेत्य् उत्तरस्य प्रतीयमानत्वाद् इयं पृच्छा । अथ उपदिष्टम्- प्रतिगृह्य तु शास्त्रार्थं यद् वाक्यम् अभिधीयते । विद्वन्-मनोहरं स्वन्तम् उपदिष्टं तद् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.292,"126 yathā śākuntale, śakuntalā (bhayaṃ nāṭayantī)-paurava rakkha abiṇaaṃ | maaṇa-saṃtattābi ṇa hu attaṇo pahabāmi | [paurava rakṣa avinayam | madana-santaptāpi na khalv ātmanaḥ prabhavāmi |] rājā-bhīru alaṃ guru-janād bhayena | na te vidita-dharmā hi bhagavān doṣam atra grahīṣyati kulapatiḥ | api ca- gāndharveṇa vivāhena bahvyo rājarṣi-kanyakāḥ | śrūyante pariṇītās tāḥ pitṛbhiś cānumoditāḥ","१२६ यथा शाकुन्तले, शकुन्तला (भयं नाटयन्ती)-पौरव रक्ख अबिणअं । मअण-संतत्ताबि ण हु अत्तणो पहबामि । [पौरव रक्ष अविनयम् । मदन-सन्तप्तापि न खल्व् आत्मनः प्रभवामि ।] राजा-भीरु अलं गुरु-जनाद् भयेन । न ते विदित-धर्मा हि भगवान् दोषम् अत्र ग्रहीष्यति कुलपतिः । अपि च- गान्धर्वेण विवाहेन बह्व्यो राजर्षि-कन्यकाः । श्रूयन्ते परिणीतास् ताः पितृभिश् चानुमोदिताः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.293,[a.śa. 3.20] ity atra śāstrānurodhenaiva pravṛttatvād idam upadiṣṭam | atha dṛṣṭam- yathādeśaṃ yathā-kālaṃ yathā-rūpaṃ ca varṇyate | yat pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā tad dṛṣṭam dṛṣṭavan matam,[अ.श. ३.२०] इत्य् अत्र शास्त्रानुरोधेनैव प्रवृत्तत्वाद् इदम् उपदिष्टम् । अथ दृष्टम्- यथादेशं यथा-कालं यथा-रूपं च वर्ण्यते । यत् प्रत्यक्षं परोक्षं वा तद् दृष्टम् दृष्टवन् मतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.294,"127 yathā mālavikāgnimitre, rājā-aho sarvāsv avasthāsu cārutā śobhāntaraṃ puṣyati | tathā hi- vāmaṃ sandhi-stimita-valayaṃ nyasya hastaṃ nitambe kṛtvā śyāmā-viṭapa-sadṛśaṃ srasta-muktaṃ dvitīyam | pādāṅguṣṭhālulita-kusume kuṭṭime pātitākṣaṃ nṛttād asyāḥ sthitam atitarāṃ kāntam ṛjvāyatārdham","१२७ यथा मालविकाग्निमित्रे, राजा-अहो सर्वास्व् अवस्थासु चारुता शोभान्तरं पुष्यति । तथा हि- वामं सन्धि-स्तिमित-वलयं न्यस्य हस्तं नितम्बे कृत्वा श्यामा-विटप-सदृशं स्रस्त-मुक्तं द्वितीयम् । पादाङ्गुष्ठालुलित-कुसुमे कुट्टिमे पातिताक्षं नृत्ताद् अस्याः स्थितम् अतितरां कान्तम् ऋज्वायतार्धम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.295,"[mā.a.mi. 2.6] ity atra itara-samakṣaṃ sthitāyāḥ saṃsthāna-jāti-varṇanād idaṃ pratyakṣa-dṛṣṭam | apratyakṣa-dṛṣṭaṃ, yathā padmāvatyāṃ- vyatyasta-pāda-kamalaṃ valita-tribhaṅgī- saubhāgyam aṃsa-viralī-kṛta-keśa-pāśam | piñchāvataṃsam urarīkṛta-vaṃśa-nālaṃ vyāmohanaṃ navam upaimi kṛpā-viśeṣam","[मा.अ.मि. २.६] इत्य् अत्र इतर-समक्षं स्थितायाः संस्थान-जाति-वर्णनाद् इदं प्रत्यक्ष-दृष्टम् । अप्रत्यक्ष-दृष्टं, यथा पद्मावत्यां- व्यत्यस्त-पाद-कमलं वलित-त्रिभङ्गी- सौभाग्यम् अंस-विरली-कृत-केश-पाशम् । पिञ्छावतंसम् उररीकृत-वंश-नालं व्यामोहनं नवम् उपैमि कृपा-विशेषम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.296,ity atra apratyakṣasyaiva gopāla-sundarasya saṃsthāna-viśeṣa-jāti-varṇanād api dṛṣṭavad ābhāsanād idam apratyakṣa-dṛṣṭam | śrī-siṃha-bhūpena kavīśvarāṇāṃ viśrāṇitāneka-vibhūṣaṇena | ṣaṭ-triṃśad uktāni hi bhūṣaṇāni sa-lakṣma-lakṣyāṇi muner matena,इत्य् अत्र अप्रत्यक्षस्यैव गोपाल-सुन्दरस्य संस्थान-विशेष-जाति-वर्णनाद् अपि दृष्टवद् आभासनाद् इदम् अप्रत्यक्ष-दृष्टम् । श्री-सिंह-भूपेन कवीश्वराणां विश्राणितानेक-विभूषणेन । षट्-त्रिंशद् उक्तानि हि भूषणानि स-लक्ष्म-लक्ष्याणि मुनेर् मतेन
+Rasarnavasudhakara,srs_3.297,128 sākṣad evopadeśena prāyo dharma-samanvayāt | aṅgāṅgi-bhāva-sampanna-samasta-rasa-saṃśrayāt,१२८ साक्षद् एवोपदेशेन प्रायो धर्म-समन्वयात् । अङ्गाङ्गि-भाव-सम्पन्न-समस्त-रस-संश्रयात्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.298,129 prakṛty-avasthā-sandhyādi-sampatty-upanibandhanāt | āhuḥ prakaraṇādīnāṃ nāṭakaṃ prakṛtiṃ budhāḥ,१२९ प्रकृत्य्-अवस्था-सन्ध्यादि-सम्पत्त्य्-उ��निबन्धनात् । आहुः प्रकरणादीनां नाटकं प्रकृतिं बुधाः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.299,130 atideśa-bala-prāpata-nāṭakāṅgopajīvanāt | anyāni rūpakāṇi syur vikārā nāṭakaṃ prati,१३० अतिदेश-बल-प्रापत-नाटकाङ्गोपजीवनात् । अन्यानि रूपकाणि स्युर् विकारा नाटकं प्रति
+Rasarnavasudhakara,srs_3.300,131 ato hi lakṣaṇaṃ pūrvaṃ nāṭakasyābhidhīyate | divyena vā mānuṣeṇa dhīrodāttena saṃyutam,१३१ अतो हि लक्षणं पूर्वं नाटकस्याभिधीयते । दिव्येन वा मानुषेण धीरोदात्तेन संयुतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.301,132 śṛṅgāra-vīrānyatara-pradhāna-rasa-saṃśrayam | khyāteti vṛtta-sambaddhaṃ sandhi-pañcaka-saṃyutam,१३२ शृङ्गार-वीरान्यतर-प्रधान-रस-संश्रयम् । ख्यातेति वृत्त-सम्बद्धं सन्धि-पञ्चक-संयुतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.302,133 prakṛty-avasthā-sandhy-aṅga-sandhy-antara-vibhūṣaṇaiḥ | patākā-sthānakair vṛtti-tad-aṅgaiś ca pravṛttibhiḥ,१३३ प्रकृत्य्-अवस्था-सन्ध्य्-अङ्ग-सन्ध्य्-अन्तर-विभूषणैः । पताका-स्थानकैर् वृत्ति-तद्-अङ्गैश् च प्रवृत्तिभिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.303,134 viṣkambhakādibhir yuktaṃ nāṭakaṃ tat trivargadam | tad etan nāṭakārambha-prakāro vakṣyate mayā,१३४ विष्कम्भकादिभिर् युक्तं नाटकं तत् त्रिवर्गदम् । तद् एतन् नाटकारम्भ-प्रकारो वक्ष्यते मया
+Rasarnavasudhakara,srs_3.304,135 vidher yathaiva saṅkalpo mukhatāṃ pratipadyate | pradhānasya prabandhasya tathā prastāvanā smṛtā,१३५ विधेर् यथैव सङ्कल्पो मुखतां प्रतिपद्यते । प्रधानस्य प्रबन्धस्य तथा प्रस्तावना स्मृता
+Rasarnavasudhakara,srs_3.305,136 arthasya pratipādyasya tīrthaṃ prastāvanocyate | prastāvanāyās tu mukhe nāndī kāryā śubhāvahā,१३६ अर्थस्य प्रतिपाद्यस्य तीर्थं प्रस्तावनोच्यते । प्रस्तावनायास् तु मुखे नान्दी कार्या शुभावहा
+Rasarnavasudhakara,srs_3.306,137 āśīrnamaskriyā-vastunirdeśānyatamā smṛtā | candranāmāṅkitā prāyo maṅgalārtha-padojjvalā,१३७ आशीर्नमस्क्रिया-वस्तुनिर्देशान्यतमा स्मृता । चन्द्रनामाङ्किता प्रायो मङ्गलार्थ-पदोज्ज्वला
+Rasarnavasudhakara,srs_3.307,138 aṣṭābhir daśabhiś ceṣṭā seyaṃ dvādaśabhiḥ padaiḥ | samair vā viṣamair vāpi prayojyety apare jaguḥ,१३८ अष्टाभिर् दशभिश् चेष्टा सेयं द्वादशभिः पदैः । समैर् वा विषमैर् वापि प्रयोज्येत्य् अपरे जगुः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.308,139 tatrāśīr-anvitā nāndī yathābhirāma-rāghave- kriyāsuḥ kalyāṇaṃ bhujaga-śayanād utthitavataḥ kaṭākṣāḥ kāruṇya-praṇaya-rasa-veṇī-laharayaḥ | harer lakṣmī-līlā-kamala-dala-saubhāgya-suhṛdaḥ sudhā-sāra-smerāḥ sucarita-viśeṣaika-sulabhāḥ,१३९ तत्राशीर्-अन्विता नान्दी यथाभिराम-राघवे- क्रियासुः कल्याणं भुजग-शयनाद् उत्थितवतः कटाक्षाः कारुण्य-प्रणय-रस-वेणी-लहरयः । हरेर् लक्ष्मी-लीला-कमल-दल-सौभाग्य-सुहृदः सुधा-सार-स्मेराः सुचरित-विशेषैक-सुलभाः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.309,"namaskriyāvatī nāndī, yathā uttara-rāma-carite- idaṃ kavibhyaḥ pūrvebhyah namo-vākaṃ praśāsmahe | vandemahi ca tāṃ vāṇīm amṛtām ātmanaḥ kalām","नमस्क्रियावती नान्दी, यथा उत्तर-राम-चरिते- इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यह् नमो-वाकं प्रशास्महे । वन्देमहि च तां वाणीम् अमृत��म् आत्मनः कलाम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.310,"[u.rā.ca. 1.1] vastu-nirdeśavatī nāndī, yathā prabodha-candrodaye- antar-nāḍī-niyamita-marul-laṅghita-brahma-randhraṃ svānte śānti-praṇayini samunmīlad-ānanda-sāndram | pratyag-jyotir jayati yaminaḥ spaṣṭa-lālāṭa-netra- vyāja-vyaktīkṛtam iva jagad-vyāpi candrārdha-mauleḥ","[उ.रा.च. १.१] वस्तु-निर्देशवती नान्दी, यथा प्रबोध-चन्द्रोदये- अन्तर्-नाडी-नियमित-मरुल्-लङ्घित-ब्रह्म-रन्ध्रं स्वान्ते शान्ति-प्रणयिनि समुन्मीलद्-आनन्द-सान्द्रम् । प्रत्यग्-ज्योतिर् जयति यमिनः स्पष्ट-लालाट-नेत्र- व्याज-व्यक्तीकृतम् इव जगद्-व्यापि चन्द्रार्ध-मौलेः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.311,"[pra.ca. 1.2] aṣṭā-padānvitā, yathā mahāvīra-carite- atha svasthāya devāya nityāya hata-pāpmane | tyakta-krama-vibhāgāya caitanya-jyotiṣe namaḥ","[प्र.च. १.२] अष्टा-पदान्विता, यथा महावीर-चरिते- अथ स्वस्थाय देवाय नित्याय हत-पाप्मने । त्यक्त-क्रम-विभागाय चैतन्य-ज्योतिषे नमः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.312,"[ma.vī.ca. 1.1] daśa-padānvitā yathā abhirāma-rāghave kriyāsuḥ kalyāṇam ity ādi | dvādaśa-padānvitā, yathā anargha-rāghave- niṣpratyūham upāsmahe bhagavataḥ kaumodakī-lakṣmaṇaḥ koka-prīti-cakora-pāraṇa-paṭū jyotiṣmatī locane | yābhyām ardha-vibodha-mugdha-madhura-śrīr ardha-nidrāyito nābhī-palvala-puṇḍarīka-mukulaḥ kamboḥ sapatnī-kṛtaḥ","[म.वी.च. १.१] दश-पदान्विता यथा अभिराम-राघवे क्रियासुः कल्याणम् इत्य् आदि । द्वादश-पदान्विता, यथा अनर्घ-राघवे- निष्प्रत्यूहम् उपास्महे भगवतः कौमोदकी-लक्ष्मणः कोक-प्रीति-चकोर-पारण-पटू ज्योतिष्मती लोचने । याभ्याम् अर्ध-विबोध-मुग्ध-मधुर-श्रीर् अर्ध-निद्रायितो नाभी-पल्वल-पुण्डरीक-मुकुलः कम्बोः सपत्नी-कृतः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.313,[a.rā. 1.1] atraiva maṅgalārtha-pada-prāyatvaṃ candranāmāṅkitatvaṃ ca draṣṭavyam | nāndy-ante tu praviṣṭena sūtradhāreṇa dhīmatā | prasādhanāya raṅgasya vṛttir yojyā hi bhāratī,[अ.रा. १.१] अत्रैव मङ्गलार्थ-पद-प्रायत्वं चन्द्रनामाङ्कितत्वं च द्रष्टव्यम् । नान्द्य्-अन्ते तु प्रविष्टेन सूत्रधारेण धीमता । प्रसाधनाय रङ्गस्य वृत्तिर् योज्या हि भारती
+Rasarnavasudhakara,srs_3.314,140 aṅgāny asyāś ca catvāri bharatenāvabhāṣire | prarocanāmukhe caiva vīthī-prahasane iti,१४० अङ्गान्य् अस्याश् च चत्वारि भरतेनावभाषिरे । प्ररोचनामुखे चैव वीथी-प्रहसने इति
+Rasarnavasudhakara,srs_3.315,141 vīthī prahasanaṃ sva-sva-prasaṅge vakṣyate sphuṭam | prarocanā tu sā proktā prakṛtārtha-praśaṃsayā,१४१ वीथी प्रहसनं स्व-स्व-प्रसङ्गे वक्ष्यते स्फुटम् । प्ररोचना तु सा प्रोक्ता प्रकृतार्थ-प्रशंसया
+Rasarnavasudhakara,srs_3.316,142 sadasya-citta-vṛttīnāṃ saṃmukhīkaraṇaṃ ca yat | praśaṃsā tu dvidhā jñeyā cetanācetanāśrayā | 143 acetanau deśa-kālau kālo madhu-śaran-mukhaḥ,१४२ सदस्य-चित्त-वृत्तीनां संमुखीकरणं च यत् । प्रशंसा तु द्विधा ज्ञेया चेतनाचेतनाश्रया । १४३ अचेतनौ देश-कालौ कालो मधु-शरन्-मुखः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.317,"tatra vasanta-praśaṃsayā prarocanā, yathā padmāvatyāṃ- rājat-koraka-kaṇṭakā madhukarī-jhaṅkāra-huṅkāriṇīr ālola-stavaka-stanīr aviralādhūta-pravālādharāḥ | āliṅganti latā-vadhūr atitarām āsanna-śākhā-karair atyārūḍha-rasālasāla-rasikāḥ kānte vasantodaye","तत्र वसन्त-प्रशंसया प्ररोचना, यथा पद्मावत्यां- राजत्-कोरक-कण्टका मधुकरी-झङ्कार-हुङ्कारिणीर् आलोल-स्तवक-स्तनीर् अविरलाधूत-प्रवालाधराः । आलिङ्गन्ति लता-वधूर् अतितराम् आसन्न-शाखा-करैर् अत्यारूढ-रसालसाल-रसिकाः कान्ते वसन्तोदये"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.318,"śarat-praśaṃse, yathā veṇī-saṃhāre- sat-pakṣāṃ madhura-giraḥ prasādhitāśā madoddhatārambhāḥ | nipatanti dhārtarāṣṭrāḥ kāla-vaśān medinī-pṛṣṭhe","शरत्-प्रशंसे, यथा वेणी-संहारे- सत्-पक्षां मधुर-गिरः प्रसाधिताशा मदोद्धतारम्भाः । निपतन्ति धार्तराष्ट्राः काल-वशान् मेदिनी-पृष्ठे"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.319,[ve.saṃ. 1.6] [atha deśaḥ] deśas tu devatārāja-tīrtha-sthānādir ucyate | 144 tad adya kāla-nāthasya yātretyādiṣu lakṣyatām,[वे.सं. १.६] [अथ देशः] देशस् तु देवताराज-तीर्थ-स्थानादिर् उच्यते । १४४ तद् अद्य काल-नाथस्य यात्रेत्यादिषु लक्ष्यताम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.320,cetanās tu kathā-nātha-kavi-sabhya-naṭāḥ smṛtāḥ | 145kathā-nāthās tu dharmārtha-rasa-mokṣopayoginaḥ,चेतनास् तु कथा-नाथ-कवि-सभ्य-नटाः स्मृताः । १४५कथा-नाथास् तु धर्मार्थ-रस-मोक्षोपयोगिनः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.321,dharmopayoginas tatra yudhiṣṭhira-nalādayaḥ | 146arthopayogino rudra-narasiṃha-nṛpādayaḥ,धर्मोपयोगिनस् तत्र युधिष्ठिर-नलादयः । १४६अर्थोपयोगिनो रुद्र-नरसिंह-नृपादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.322,rasopayogino vidyādhara-vatseśvarādayaḥ | 147mokṣopayogino rāma-vāsudevādayo matāḥ,रसोपयोगिनो विद्याधर-वत्सेश्वरादयः । १४७मोक्षोपयोगिनो राम-वासुदेवादयो मताः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.323,eke tv abhedam icchanti dharma-mokṣopayoginoḥ,एके त्व् अभेदम् इच्छन्ति धर्म-मोक्षोपयोगिनोः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.324,148 [caturvidhāḥ kavayaḥ] kavayas tu prabandhāras te bhaveyuś caturvidhāḥ | udātta uddhataḥ prauḍho vinīta iti bhedataḥ,१४८ [चतुर्विधाः कवयः] कवयस् तु प्रबन्धारस् ते भवेयुश् चतुर्विधाः । उदात्त उद्धतः प्रौढो विनीत इति भेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.325,149 tatra udāttaḥ- antar-gūḍhābhimānoktir udātta iti gīyate,१४९ तत्र उदात्तः- अन्तर्-गूढाभिमानोक्तिर् उदात्त इति गीयते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.326,150a yathā mālavikāgnimitre- purāṇam ity eva na sādhu sarvaṃ na cāpi kāvyaṃ navam ity avadyam | santaḥ parīkṣyāntarad bhajante mūḍhaḥ para-pratyayaneya-buddhiḥ,१५०अ यथा मालविकाग्निमित्रे- पुराणम् इत्य् एव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवम् इत्य् अवद्यम् । सन्तः परीक्ष्यान्तरद् भजन्ते मूढः पर-प्रत्ययनेय-बुद्धिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.327,[mā.a.mi. 1.2] atra santaḥ parīkṣety anena sva-kṛteḥ parīkṣaṇa-kṣamatva-kalpito nija-garvaḥ kāli-dāsena vivakṣita iti tasyodāttatvam | atha uddhataḥ- parāpavādāt svotkarṣa-vādī tūddhata ucyate,[मा.अ.मि. १.२] अत्र सन्तः परीक्षेत्य् अनेन स्व-कृतेः परीक्षण-क्षमत्व-कल्पितो निज-गर्वः कालि-दासेन विवक्षित इति तस्योदात्तत्वम् । अथ उद्धतः- परापवादात् स्वोत्कर्ष-वादी तूद्धत उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.328,150 yathā mālatī-mādhave- ye nāma kecid iha naḥ prathayanty avajñāṃ jānanti te kim api tān prati naiṣa yatnaḥ | utpatsyate' sti mama ko' pi samāna-dharmā kālo hy ayaṃ niravadhir vipulā ca pṛthvī,१५० यथा मालती-माधवे- ये नाम केचिद् इह नः प्रथयन्त्य् अवज्ञां जानन्ति ते किम् अपि तान् प्रति नैष यत्नः । उत्पत्स्यतेऽ स्ति मम कोऽ पि समान-धर्मा कालो ह्य् अयं निरवधिर् विपुला च पृथ्वी
+Rasarnavasudhakara,srs_3.329,[mā.mā. 1.8] atra jānanti te kim apīti parāpavādāt mama tu ko' pi samāna-dharmety ātmotkarṣa-kathanāc ca bhavabhūter uddhatatvam | yathā prauḍhaḥ- yathocita-nijotkarṣa-vādī prauḍha itīritaḥ,[मा.मा. १.८] अत्र जानन्ति ते किम् अपीति परापवादात् मम तु कोऽ पि समान-धर्मेत्य् आत्मोत्कर्ष-कथनाच् च भवभूतेर् उद्धतत्वम् । यथा प्रौढः- यथोचित-निजोत्कर्ष-वादी प्रौढ इतीरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.330,151a yathā karuṇākandale- kavir bhāradvājo jagad-avadhi-jāgran-nija-yaśā rasa-śreṇī-marma-vyavaharaṇa-hevāka-rasikaḥ | yadīyānāṃ vācāṃ rasika-hṛdayollāsana-vidyāv amandānandātmā pariṇamati sandarbha-mahimā,१५१अ यथा करुणाकन्दले- कविर् भारद्वाजो जगद्-अवधि-जाग्रन्-निज-यशा रस-श्रेणी-मर्म-व्यवहरण-हेवाक-रसिकः । यदीयानां वाचां रसिक-हृदयोल्लासन-विद्याव् अमन्दानन्दात्मा परिणमति सन्दर्भ-महिमा
+Rasarnavasudhakara,srs_3.331,atra rasa-prauḍhi-sandarbha-prasādayor nāṭaka-nirmāṇocitayor eva kathanāt nijotkarṣaṃ prakaṭayann ayaṃ kaviḥ prauḍha ity ucyate | yuktyā nijotkarṣa-vādī prauḍha ity aparaiḥ smṛtaḥ,अत्र रस-प्रौढि-सन्दर्भ-प्रसादयोर् नाटक-निर्माणोचितयोर् एव कथनात् निजोत्कर्षं प्रकटयन्न् अयं कविः प्रौढ इत्य् उच्यते । युक्त्या निजोत्कर्ष-वादी प्रौढ इत्य् अपरैः स्मृतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.332,151 yathā mamaiva-nedānīntana-dīpikā kim u tamaḥ-saṅghātam unmūlayed ity ādi [rasārṇava-sudhākare 1.55] | atra jyotsnādi-dṛṣṭānta-mukhena mādhuryaujaḥ-prasādākhyānāṃ guṇānāṃ sva-sāhityaṃ rasaucityena [sattāṃ] pratipādayann ayaṃ kaviḥ prauḍha ity ucyate | atha vinītaḥ- vinīto vinayotkarṣāt svāpakarṣa-prakāśakaḥ,१५१ यथा ममैव-नेदानीन्तन-दीपिका किम् उ तमः-सङ्घातम् उन्मूलयेद् इत्य् आदि [रसार्णव-सुधाकरे १.५५] । अत्र ज्योत्स्नादि-दृष्टान्त-मुखेन माधुर्यौजः-प्रसादाख्यानां गुणानां स्व-साहित्यं रसौचित्येन [सत्तां] प्रतिपादयन्न् अयं कविः प्रौढ इत्य् उच्यते । अथ विनीतः- विनीतो विनयोत्कर्षात् स्वापकर्ष-प्रकाशकः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.333,152a yathā rāmānande- guṇo na kaścin mama vāṅ-nibandhe labhyeta yatnena gaveṣito' pi | tathāpy amuṃ rāma-kathā-prabandhaṃ santo' nurāgeṇa samādriyante,१५२अ यथा रामानन्दे- गुणो न कश्चिन् मम वाङ्-निबन्धे लभ्येत यत्नेन गवेषितोऽ पि । तथाप्य् अमुं राम-कथा-प्रबन्धं सन्तोऽ नुरागेण समाद्रियन्ते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.334,atra vinayotkarṣād apakarṣam ātmany āropayann ayaṃ kavir vinīta ity ucyate | atha sabhyāḥ- sabhyās tu vibudhair jñeyā ye didṛkṣānivtā janāḥ | 152 te' pi dvidhā prārthanīyāḥ prārthak iti ca sphuṭam,अत्र विनयोत्कर्षाद् अपकर्षम् आत्मन्य् आरोपयन्न् अयं कविर् विनीत इत्य् उच्यते । अथ सभ्याः- सभ्यास् तु विबुधैर् ज्ञेया ये दिदृक्षानिव्ता जनाः । १५२ तेऽ पि द्विधा प्रार्थनीयाः प्रार्थक् इति च स्फुटम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.335,idaṃ prayokṣye yuṣmābhir anujñā dīyatām iti | 153samprārthyāḥ sūtradhāreṇa prārthanīyā iti smṛtāḥ,इदं प्रयोक्ष्ये युष्माभिर् अनुज्ञा दीयताम् इति । १५३सम्प्रार्थ्याः सूत्रधारेण प्रार्थनीया इति स्मृताः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.336,tvayā prayogaḥ kriyatām ity utkaṇṭhita-cetasaḥ | 154ye sūtriṇaṃ prārthayante te sabhyāḥ prārthakāḥ smṛtāh,त्वया प्रयोगः क्रियताम् इत्य् उत्कण्ठित-चेतसः । १५४ये सूत्रिणं प्रार्थयन्ते ते सभ्याः प्रार्थकाः स्मृताह्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.337,atha naṭāḥ- raṅgopajīvinaḥ proktā naṭās te' pi tridhā smṛtāḥ | 155 vādakā gāyakāś caiva nartakāś ceti kovidaiḥ,अथ नटाः- रङ्गोपजीविनः प्रोक्ता नटास् तेऽ पि त्रिधा स्मृताः । १५५ वादका गायकाश् चैव नर्तकाश् चेति कोविदैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.338,vīṇā-veṇu-mṛdaṅgādi-vādakā vādakāḥ smṛtāḥ | 156 ālāpana-dhruvāgīta-gāyakā gāyakā matāḥ | nānā-prakārābhinaya-kartāro nartakāḥ smṛtāḥ,वीणा-वेणु-मृदङ्गादि-वादका वादकाः स्मृताः । १५६ आलापन-ध्रुवागीत-गायका गायका मताः । नाना-प्रकाराभिनय-कर्तारो नर्तकाः स्मृताः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.339,157 tad evam- vistarād uta saṅkṣepāt prayuñjīta prarocanām,१५७ तद् एवम्- विस्तराद् उत सङ्क्षेपात् प्रयुञ्जीत प्ररोचनाम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.340,"158a tatra saṅkṣiptā prarocanā, yathā ratnāvalyām- śrīharṣo nipuṇaḥ kaviḥ pariṣad apy eṣā guṇa-grāhiṇī loke hāri ca vatsa-rāja-caritaṃ nāṭye ca dakṣā vayam | vastv-ekaikam apīha vāñchita-phala-prāpteḥ padaṃ kiṃ punar mad-bhāgyopacayād ayaṃ samuditaḥ sarvo guṇānāṃ gaṇaḥ","१५८अ तत्र सङ्क्षिप्ता प्ररोचना, यथा रत्नावल्याम्- श्रीहर्षो निपुणः कविः परिषद् अप्य् एषा गुण-ग्राहिणी लोके हारि च वत्स-राज-चरितं नाट्ये च दक्षा वयम् । वस्त्व्-एकैकम् अपीह वाञ्छित-फल-प्राप्तेः पदं किं पुनर् मद्-भाग्योपचयाद् अयं समुदितः सर्वो गुणानां गणः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.341,[ra. 1.6] atra kathā-nāyaka-kavi-sabhya-naṭānāṃ catūrṇāṃ saṅkṣepeṇa varṇanād iyaṃ saṅkṣipta-prarocanā | vistarāt tu bāla-rāmāyaṇādiṣu draṣṭavyā | evaṃ prarocayan sabhyān sūtrī kuryād athāmukham | 158sūtra-dhāro naṭīṃ brūte sva-kāryaṃ prati yuktitaḥ,[र. १.६] अत्र कथा-नायक-कवि-सभ्य-नटानां चतूर्णां सङ्क्षेपेण वर्णनाद् इयं सङ्क्षिप्त-प्ररोचना । विस्तरात् तु बाल-रामायणादिषु द्रष्टव्या । एवं प्ररोचयन् सभ्यान् सूत्री कुर्याद् अथामुखम् । १५८सूत्र-धारो नटीं ब्रूते स्व-कार्यं प्रति युक्तितः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.342,prastutākṣepa-citroktyā yat tad āmukham īritam | 159trīṇyāmukhāṅgāny ucyante kathodghātaḥ pravartakaḥ,प्रस्तुताक्षेप-चित्रोक्त्या यत् तद् आमुखम् ईरितम् । १५९त्रीण्यामुखाङ्गान्य् उच्यन्ते कथोद्घातः प्रवर्तकः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.343,prayogātiśayaś ceti teṣāṃ lakṣaṇam ucyate | 160 sūtriṇo vākyam arthaṃ vā svetivṛtta-samaṃ yadā | svīkṛtya praviśet pātraṃ kathodghāto dvidhā mataḥ,प्रयोगातिशयश् चेति तेषां लक���षणम् उच्यते । १६० सूत्रिणो वाक्यम् अर्थं वा स्वेतिवृत्त-समं यदा । स्वीकृत्य प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातो द्विधा मतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.344,"161 tatra vākyena kathodghāto, yathā ratnāvalyāṃ- dvīpād anyasmād api madhyād api jala-nidher diśo' py antāt | ānīya jhaṭiti ghaṭayati vidhir abhimatam abhimukhī-bhūtaḥ","१६१ तत्र वाक्येन कथोद्घातो, यथा रत्नावल्यां- द्वीपाद् अन्यस्माद् अपि मध्याद् अपि जल-निधेर् दिशोऽ प्य् अन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिर् अभिमतम् अभिमुखी-भूतः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.345,"[ra. 1.7] iti sūtradhārasya priyā-samāśvāsana-vākyaṃ svasyānukūlatayā paṭhato yaugandharāyaṇasya praveśāt kathodghātaḥ | arthena kathodghāto, yathā veṇī-saṃhāraḥ- nirvāṇa-vaira-dahanāḥ praśamādarīṇāṃ nandantu pāṇḍu-tanayāḥ saha mādhavena | rakta-prasādhita-bhuvaḥ kṣata-vigrahāś ca svasthā bhavantu kuru-rāja-sutāḥ sa-bhṛtyāḥ","[र. १.७] इति सूत्रधारस्य प्रिया-समाश्वासन-वाक्यं स्वस्यानुकूलतया पठतो यौगन्धरायणस्य प्रवेशात् कथोद्घातः । अर्थेन कथोद्घातो, यथा वेणी-संहारः- निर्वाण-वैर-दहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डु-तनयाः सह माधवेन । रक्त-प्रसाधित-भुवः क्षत-विग्रहाश् च स्वस्था भवन्तु कुरु-राज-सुताः स-भृत्याः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.346,[ve.saṃ. 1.7] atrottarārdhe sūtradhāreṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ svarga-sthiti-nirupadrava-lakṣaṇayor arthayor vivakṣitayoḥ satoḥ bhīmena svasthā bhavantu mayi jīvati dhārtarāṣṭrā iti nirupadrava-lakṣaṇasyaivārtha-viśeṣasya grahaṇena praveśaḥ kṛta iti ayam arthena kathodghātaḥ | atha pravartakaḥ- ākṣiptaṃ kāla-sāmyena pravṛttiḥ syāt pravartakam,[वे.सं. १.७] अत्रोत्तरार्धे सूत्रधारेण धार्तराष्ट्राणां स्वर्ग-स्थिति-निरुपद्रव-लक्षणयोर् अर्थयोर् विवक्षितयोः सतोः भीमेन स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्रा इति निरुपद्रव-लक्षणस्यैवार्थ-विशेषस्य ग्रहणेन प्रवेशः कृत इति अयम् अर्थेन कथोद्घातः । अथ प्रवर्तकः- आक्षिप्तं काल-साम्येन प्रवृत्तिः स्यात् प्रवर्तकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.347,162a yathā bāla-rāmāyaṇe- prakaṭita-rāmāmbhojaḥ kauśikavān sapadi lakṣmaṇānandī | śara-cāpa-namana-hetor ayam avatīrṇaḥ śarat-samayaḥ,१६२अ यथा बाल-रामायणे- प्रकटित-रामाम्भोजः कौशिकवान् सपदि लक्ष्मणानन्दी । शर-चाप-नमन-हेतोर् अयम् अवतीर्णः शरत्-समयः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.348,[bā.rā. 1.16] atra viśvāmitra-rāma-lakṣmaṇānāṃ śarat-samaya-varṇana-sāmyena praveśaḥ pravartakaḥ || atha prayogātiśayaḥ -- eṣo' yam ity upakṣepāt sūtradhāra-prayogataḥ | 162 prayoga-sūcanaṃ yatra prayogātiśayo hi saḥ,[बा.रा. १.१६] अत्र विश्वामित्र-राम-लक्ष्मणानां शरत्-समय-वर्णन-साम्येन प्रवेशः प्रवर्तकः ॥ अथ प्रयोगातिशयः -- एषोऽ यम् इत्य् उपक्षेपात् सूत्रधार-प्रयोगतः । १६२ प्रयोग-सूचनं यत्र प्रयोगातिशयो हि सः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.349,yathā mālavikāgnimitre- śirasā prathama-gṛhītām ājñām icchāmi pariṣadaḥ kartum | devyā iva dhāriṇyāḥ sevā-dakṣaḥ parijano' yam,यथा मालविकाग्निमित्रे- शिरसा प्रथम-गृहीताम् आज्ञाम् इच्छामि परिषदः कर्तुम् । देव्या इव धारिण्याः सेवा-दक्षः परिजनोऽ यम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.350,[mā.a.mi. 1.3] atrāyam ity upakṣepeṇākṣiptaḥ parijana-praveśaḥ prayogātiśayaḥ | tathā ca śākuntale- tavāsmi gīta-rāgeṇa hāriṇā prasabhaṃ hṛtaḥ | eṣa rājeva duṣyantaḥ sāraṅgeṇātiraṃhasā,[मा.अ.मि. १.३] अत्रायम् इत्य् उपक्षेपेणाक्षिप्तः परिजन-प्रवेशः प्रयोगातिशयः । तथा च शाकुन्तले- तवास्मि गीत-रागेण हारिणा प्रसभं हृतः । एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणातिरंहसा
+Rasarnavasudhakara,srs_3.351,[a.śā. 1.5] ity atra eṣa ity upakṣipto duṣyanta-praveśaḥ prayogātiśayaḥ | prastāvanā-sthāpaneti dvidhā syād idam āmukham | 163vidūṣaka-naṭī-pāripārśvikaiḥ saha saṃlāpan,[अ.शा. १.५] इत्य् अत्र एष इत्य् उपक्षिप्तो दुष्यन्त-प्रवेशः प्रयोगातिशयः । प्रस्तावना-स्थापनेति द्विधा स्याद् इदम् आमुखम् । १६३विदूषक-नटी-पारिपार्श्विकैः सह संलापन्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.352,stoka-vīthy-aṅga-sahitāny āmukhāṅgāni sūtra-bhṛt | 164yojayed yatra nāṭya-jñair eṣā prastāvanā smṛtā,स्तोक-वीथ्य्-अङ्ग-सहितान्य् आमुखाङ्गानि सूत्र-भृत् । १६४योजयेद् यत्र नाट्य-ज्ञैर् एषा प्रस्तावना स्मृता
+Rasarnavasudhakara,srs_3.353,sarvāmukhāṅga-vīthy-aṅga-sametair vākya-vistaraiḥ | 165sūtradhāro yatra naṭī-vidūṣaka-naṭādibhiḥ,सर्वामुखाङ्ग-वीथ्य्-अङ्ग-समेतैर् वाक्य-विस्तरैः । १६५सूत्रधारो यत्र नटी-विदूषक-नटादिभिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.354,saṃlapana prastutaṃ cārtham ākṣipet sthāpanā hi sā | 166śṛṅgāra-pracure nāṭye yogyaḥ syād āmukha-kramaḥ,संलपन प्रस्तुतं चार्थम् आक्षिपेत् स्थापना हि सा । १६६शृङ्गार-प्रचुरे नाट्ये योग्यः स्याद् आमुख-क्रमः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.355,ratnāvalydike prāyo lakṣyatāṃ kovidair ayam | 167vīrādbhutādi prāye tu prāyaḥ prastāvanocitā,रत्नावल्य्दिके प्रायो लक्ष्यतां कोविदैर् अयम् । १६७वीराद्भुतादि प्राये तु प्रायः प्रस्तावनोचिता
+Rasarnavasudhakara,srs_3.356,anargha-rāghavādyeṣu prāyaśo vīkṣyatām iyam | 168hāsya-bībhatsa-raudrādi-prāye tu sthāpanā matā,अनर्घ-राघवाद्येषु प्रायशो वीक्ष्यताम् इयम् । १६८हास्य-बीभत्स-रौद्रादि-प्राये तु स्थापना मता
+Rasarnavasudhakara,srs_3.357,vīra-bhadra-vijṛmbhādau sā prāyeṇa samīkṣyatām | 169kathitāny āmukhāṅgāni vīthy-aṅgāni pracakṣmahe,वीर-भद्र-विजृम्भादौ सा प्रायेण समीक्ष्यताम् । १६९कथितान्य् आमुखाङ्गानि वीथ्य्-अङ्गानि प्रचक्ष्महे
+Rasarnavasudhakara,srs_3.358,āmukhe' pi ca vīthyāṃ ca sādhāraṇye' pi saṃmataḥ | 170vīthy-aṅga-saṃprathā teṣāṃ vīthyām āvaśyakatvataḥ,आमुखेऽ पि च वीथ्यां च साधारण्येऽ पि संमतः । १७०वीथ्य्-अङ्ग-संप्रथा तेषां वीथ्याम् आवश्यकत्वतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.359,udghātyakāvalagita-prapañca-trigate chalam | 171vākkely-adhibale gaṇḍam avasyandita-nālike,उद्घात्यकावलगित-प्रपञ्च-त्रिगते छलम् । १७१वाक्केल्य्-अधिबले गण्डम् अवस्यन्दित-नालिके
+Rasarnavasudhakara,srs_3.360,asat-pralāpa-vyāhārau mṛdavaṃ ca trayodaśa | 172 tatrodghātyakam anyonyālāpa-mālā dvidhā hi tat | gūḍhāratha-pada-paryāya-kramāt praśnottara-kramāt,असत्-प्रलाप-व्याहारौ मृदवं च त्रयोदश । १७२ तत्रोद्घात्यकम् अन्योन्यालाप-माला द्विधा हि तत् । गूढारथ-पद-पर्याय-क्रमात् प्रश्नोत्तर-क्रमात्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.361,"173 tatra gūḍhārtha-pada-paryāya-kramād udghātyakaṃ, yathā vīrabhadra-vijṛmbhita-nāmani ḍime- sakhe ko' yaṃ raudraḥ kathaya mahitaḥ ko' pi hi raso raso nāmāyaṃ kaḥ smṛti-surabhir āsvāda-mahimā | samāsvādaḥ ko' yaṃ krama-galita-vedyāntara-matir mano' vasthā jñātaṃ nanu vadasi nidrāntaram iti","१७३ तत्र गूढार्थ-पद-पर्याय-क्रमाद् उद्घात्यकं, यथा वीरभद्र-विजृम्भित-नामनि डिमे- सखे कोऽ यं रौद्रः कथय महितः कोऽ पि हि रसो रसो नामायं कः स्मृति-सुरभिर् आस्वाद-महिमा । समास्वादः कोऽ यं क्रम-गलित-वेद्यान्तर-मतिर् मनोऽ वस्था ज्ञातं ननु वदसि निद्रान्तरम् इति"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.362,"atra raudra-rasa-svarūpa-vivecanāya rasāsvādāvasthā-lakṣaṇair gūḍhārtha-pada-paryāyair naṭa-sūtradhārayoḥ saṃlāpād idam ādimam udghātyakam | praśnottara-kramād, yathā tatraiva ḍime- sevyaṃ kiṃ param uttamasya caritaṃ lokottaraḥ kaḥ pumān śrī-siṃhaḥ sa tu kīdṛśo vada nidhir dharmasya dharmas tu kaḥ | satyoktir vacanaṃ tu kiṃ kavi-nutaṃ ko nāma tādṛk kavir viśveśaḥ sa tu kīdṛśo vijayate viśveṣu viśveśavat","अत्र रौद्र-रस-स्वरूप-विवेचनाय रसास्वादावस्था-लक्षणैर् गूढार्थ-पद-पर्यायैर् नट-सूत्रधारयोः संलापाद् इदम् आदिमम् उद्घात्यकम् । प्रश्नोत्तर-क्रमाद्, यथा तत्रैव डिमे- सेव्यं किं परम् उत्तमस्य चरितं लोकोत्तरः कः पुमान् श्री-सिंहः स तु कीदृशो वद निधिर् धर्मस्य धर्मस् तु कः । सत्योक्तिर् वचनं तु किं कवि-नुतं को नाम तादृक् कविर् विश्वेशः स तु कीदृशो विजयते विश्वेषु विश्वेशवत्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.363,atra gūḍhārtha-pada-paryāya-rahita-praśnottara-krameṇa naṭa-sūtradhārayoḥ saṃlāpāt prakṛta-kavi-varṇanopayuktam idam udghātyakam | atha avalagitam- dvidhāvalagitaṃ proktam arthāvalaganātmakam | anya-prasaṅgād anyasya saṃsiddhiḥ prakṛtasya va,अत्र गूढार्थ-पद-पर्याय-रहित-प्रश्नोत्तर-क्रमेण नट-सूत्रधारयोः संलापात् प्रकृत-कवि-वर्णनोपयुक्तम् इदम् उद्घात्यकम् । अथ अवलगितम्- द्विधावलगितं प्रोक्तम् अर्थावलगनात्मकम् । अन्य-प्रसङ्गाद् अन्यस्य संसिद्धिः प्रकृतस्य व
+Rasarnavasudhakara,srs_3.364,"174 anya-prasaṅgād anyasya siddhyā avalagitaṃ, yathā abhirāma-rāghave anapota-nāyakīye- hanta sārasvataṃ cakṣuḥ kavīnāṃ krānta-darśinām | atiśayya pravarteta niyatārtheṣu vastuṣu","१७४ अन्य-प्रसङ्गाद् अन्यस्य सिद्ध्या अवलगितं, यथा अभिराम-राघवे अनपोत-नायकीये- हन्त सारस्वतं चक्षुः कवीनां क्रान्त-दर्शिनाम् । अतिशय्य प्रवर्तेत नियतार्थेषु वस्तुषु"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.365,"atra sūtradhāreṇa kavīnāṃ sārasvataṃ cakṣur iti kavi-sāmānya-varṇanena svābhilaṣita-kavi-viśeṣotkarṣa-sādhana-rūpāt prakṛtāerthāvalaganād avalagitam idam | anya-prasaṅgena prakṛtasya siddhir, yathā anargha-rāghave- sūtradhāraḥ-māriṣa, sthāne khalu bhavataḥ kutūhalam | īdṛśam evaitat | tat tādṛg ujjvalakakutstha-kula-praśasti- saurabhya-nirbhara-gabhīra-manoharāṇi | vālmīki-vāg-amṛta-kūpa-nipāna-lakṣmīm etāni bibhrati murāri-kaver vacāṃsi","अत्र सूत्रधारेण कवीनां सारस्वतं चक्षुर् इति कवि-सामान्य-वर्णनेन स्वाभिलषि��-कवि-विशेषोत्कर्ष-साधन-रूपात् प्रकृताएर्थावलगनाद् अवलगितम् इदम् । अन्य-प्रसङ्गेन प्रकृतस्य सिद्धिर्, यथा अनर्घ-राघवे- सूत्रधारः-मारिष, स्थाने खलु भवतः कुतूहलम् । ईदृशम् एवैतत् । तत् तादृग् उज्ज्वलककुत्स्थ-कुल-प्रशस्ति- सौरभ्य-निर्भर-गभीर-मनोहराणि । वाल्मीकि-वाग्-अमृत-कूप-निपान-लक्ष्मीम् एतानि बिभ्रति मुरारि-कवेर् वचांसि"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.366,[a.rā. 1.12] atrāprakṛta-vālmīki-varṇana-prasaṅgena prakṛta-māriṣa-kutūhalotkarṣa-saṃsādhana-rūpāt prakṛta-nāṭyāvalaganād idaṃ dvitīyam avalagitam | atha prapañcaḥ- prapañcas tu mithaḥ stotram asad-bhūtaṃ ca hāsya-kṛt,[अ.रा. १.१२] अत्राप्रकृत-वाल्मीकि-वर्णन-प्रसङ्गेन प्रकृत-मारिष-कुतूहलोत्कर्ष-संसाधन-रूपात् प्रकृत-नाट्यावलगनाद् इदं द्वितीयम् अवलगितम् । अथ प्रपञ्चः- प्रपञ्चस् तु मिथः स्तोत्रम् असद्-भूतं च हास्य-कृत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.367,175a yathā vīrabhadra-vijṛmbhaṇe- nāṭyācāryas tvam asi suhṛdāṃ tvādṛśānāṃ prasādāt ko' yaṃ gīta-śrama-vidhir aho bhinna-kaṇṭho' dya jātaḥ | jñātaṃ jñātaṃ parihasasi māṃ bhāṣitair bhāva-garbhair maivaṃ vācyaṃ tvam asi hi gurus tatra ceṣṭiḥ pramāṇam,१७५अ यथा वीरभद्र-विजृम्भणे- नाट्याचार्यस् त्वम् असि सुहृदां त्वादृशानां प्रसादात् कोऽ यं गीत-श्रम-विधिर् अहो भिन्न-कण्ठोऽ द्य जातः । ज्ञातं ज्ञातं परिहससि मां भाषितैर् भाव-गर्भैर् मैवं वाच्यं त्वम् असि हि गुरुस् तत्र चेष्टिः प्रमाणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.368,atra naṭa-sūtradhārayor anyathārthasyānyonya-stotrasya hāsyāyaiva pravṛttatvāt prapañcaḥ | atha trigatam- śruti-sāmyād anekārtha-yojanaṃ trigataṃ bhavet,अत्र नट-सूत्रधारयोर् अन्यथार्थस्यान्योन्य-स्तोत्रस्य हास्यायैव प्रवृत्तत्वात् प्रपञ्चः । अथ त्रिगतम्- श्रुति-साम्याद् अनेकार्थ-योजनं त्रिगतं भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.369,"175b yathābhirāma-rāghave, pāripārśvikaḥ- vāṇī-muraja-kvaṇitaṃ śruti-subhagaṃ kiṃ sudhā-mucaḥ stanitam | jaladasya kim ā jñātaṃ tava madhura-gabhīra-vāg-vilāso' yam","१७५ब् यथाभिराम-राघवे, पारिपार्श्विकः- वाणी-मुरज-क्वणितं श्रुति-सुभगं किं सुधा-मुचः स्तनितम् । जलदस्य किम् आ ज्ञातं तव मधुर-गभीर-वाग्-विलासोऽ यम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.370,atra sūtradhāra-vāg-vilāse muraja-jalada-dhvani-vitarka-sambhāvanāt trigatam | atha chalam- proktaṃ chalaṃ sasotprāsaiḥ priyābhāsair vilobhanam,अत्र सूत्रधार-वाग्-विलासे मुरज-जलद-ध्वनि-वितर्क-सम्भावनात् त्रिगतम् । अथ छलम्- प्रोक्तं छलं ससोत्प्रासैः प्रियाभासैर् विलोभनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.371,176a yathā abhirāma-rāghave- vidvān asau kalāvān api rasiko bahu-vidha-prayogajñaḥ | iti ca bhavantaṃ vidmo nirvyūḍhaṃ sādhu tat tvayā sarvam,१७६अ यथा अभिराम-राघवे- विद्वान् असौ कलावान् अपि रसिको बहु-विध-प्रयोगज्ञः । इति च भवन्तं विद्मो निर्व्यूढं साधु तत् त्वया सर्वम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.372,atra viparīta-lakṣaṇayā prahelikārtham ajānataḥ pāripārśvikasyopālambhanāt chalam | atha vākkeliḥ- sākāṅkṣasyaiva vākyasya vākkeliḥ syāt samāptitaḥ,अत्र विपरीत-लक्षणया प्रहेलिकार्थम् अजानतः पारिपार्श्विकस्योपालम्भनात् छलम् । अथ वाक्केलिः- साकाङ्क्षस्यैव वाक्यस्य वाक्केलिः स्यात् समाप्तितः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.373,176 yathā maheśvarānande- kula-śoka-haraṃ kumāram ekaṃ kuhanā-bhairava-pāraṇonmukhābhyām | upahūya kṛtādaraṃ pitṛbhyām upari prastutam oṃ namaḥ śivāya,१७६ यथा महेश्वरानन्दे- कुल-शोक-हरं कुमारम् एकं कुहना-भैरव-पारणोन्मुखाभ्याम् । उपहूय कृतादरं पितृभ्याम् उपरि प्रस्तुतम् ॐ नमः शिवाय
+Rasarnavasudhakara,srs_3.374,atra vākye sākāṅkṣe viśeṣāṃśam anuktvā namaḥ śivāyeti samāpti-kathanād vāk-keliḥ | atha adhibalam- spardhayānyonya-sāmarthya-vyaktis tv adhibalaṃ bhavet,अत्र वाक्ये साकाङ्क्षे विशेषांशम् अनुक्त्वा नमः शिवायेति समाप्ति-कथनाद् वाक्-केलिः । अथ अधिबलम्- स्पर्धयान्योन्य-सामर्थ्य-व्यक्तिस् त्व् अधिबलं भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.375,177a yathā vīrabhadra-vijṛmbhaṇe- mā bhūc cintā taveyaṃ mayi sati kuśale duṣkaraḥ kiṃ prayogo mānin jānāsi kiṃ tvaṃ kim api na viditā cāturī me tvayā kim | āstāṃ sva-stotra-kanthā kṛtam iha kathaitair bhūta-pūrvaiḥ prasaṅgaiḥ patnyāhaṃ vaśya-karmā sapadi naṭavidhāv eṣa sajjībhavāmi,१७७अ यथा वीरभद्र-विजृम्भणे- मा भूच् चिन्ता तवेयं मयि सति कुशले दुष्करः किं प्रयोगो मानिन् जानासि किं त्वं किम् अपि न विदिता चातुरी मे त्वया किम् । आस्तां स्व-स्तोत्र-कन्था कृतम् इह कथैतैर् भूत-पूर्वैः प्रसङ्गैः पत्न्याहं वश्य-कर्मा सपदि नटविधाव् एष सज्जीभवामि
+Rasarnavasudhakara,srs_3.376,atra naṭa-sūtradhārayoḥ paraspara-spardhayā sva-sva-prayoga-sāmarthya-prakāśanād adhibalam | atha gaṇḍam- gaṇḍaṃ prastuta-sambandhi bhinnārthaṃ sahasoditam,अत्र नट-सूत्रधारयोः परस्पर-स्पर्धया स्व-स्व-प्रयोग-सामर्थ्य-प्रकाशनाद् अधिबलम् । अथ गण्डम्- गण्डं प्रस्तुत-सम्बन्धि भिन्नार्थं सहसोदितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.377,177b yathā veṇī-saṃhāre- nirvāṇa-vaira-dahanāḥ praśamādarīṇāṃ nandantu pāṇḍu-tanayāḥ saha mādhavena | rakta-prasādhita-bhuvaḥ kṣata-vigrahāś ca svasthā bhavantu kuru-rāja-sutāḥ sa-bhṛtyāḥ || [ve.saṃ. 1.7] tatra sūtradhāreṇa nirupadrava-lakṣaṇe' rthe vivakṣite' pi svarga-sthiti-lakṣaṇārtha-sūcakasya rakta-prasādhitaa-bhuva ity ādi-śliṣṭa-vākyasya sahasā prastuta-sambandhitayā bhāṣitatvād gaṇḍam | atha avasyanditam- pūrvoktasyānyathā vyākhyā yatrāvasyanditaṃ hi tat,१७७ब् यथा वेणी-संहारे- निर्वाण-वैर-दहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डु-तनयाः सह माधवेन । रक्त-प्रसाधित-भुवः क्षत-विग्रहाश् च स्वस्था भवन्तु कुरु-राज-सुताः स-भृत्याः ॥ [वे.सं. १.७] तत्र सूत्रधारेण निरुपद्रव-लक्षणेऽ र्थे विवक्षितेऽ पि स्वर्ग-स्थिति-लक्षणार्थ-सूचकस्य रक्त-प्रसाधितअ-भुव इत्य् आदि-श्लिष्ट-वाक्यस्य सहसा प्रस्तुत-सम्बन्धितया भाषितत्वाद् गण्डम् । अथ अवस्यन्दितम्- पूर्वोक्तस्यान्यथा व्याख्या यत्रावस्यन्दितं हि तत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.378,"178a yathā veṇī-saṃhāre, sūtradhāraḥ- sat-pakṣā madhura-giraḥ prasādhitāśā madoddhatārambhāḥ | nipatanti dhārtarāṣṭrāḥ kāla-vaśān medinī-pṛṣṭhe","१७८अ यथा वेणी-संहारे, सूत्रधारः- सत्-पक्षा मधुर-गिरः प्रसाधिताशा मदोद्धतारम्भाः । निपतन्ति धार्तराष्ट्राः काल-वशान् मेदिनी-पृष्ठे"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.379,[ve.saṃ. 1.6] pāripārśvikaḥ (praviśya sambhrāntaḥ)-śāntaṃ pāpam | pratihatam amaṅgalam | sūtradhāraḥ-mā bhaiṣīḥ | nanu śarat-samaya-varṇanāśaṃsayā haṃsān dhārtarāṣṭrā iti vyapadiśāmi | atra pūrvoktasya suyodhanādi-nipātasya haṃsa-pātatvena vyākhyānād idam avasyanditam | atha nālikā- prahelikā nigūḍhārthā hāsyārthaṃ nālikā smṛtā | 178 antar-lāpā bahir-lāpety eṣā dvedhā samīritā,[वे.सं. १.६] पारिपार्श्विकः (प्रविश्य सम्भ्रान्तः)-शान्तं पापम् । प्रतिहतम् अमङ्गलम् । सूत्रधारः-मा भैषीः । ननु शरत्-समय-वर्णनाशंसया हंसान् धार्तराष्ट्रा इति व्यपदिशामि । अत्र पूर्वोक्तस्य सुयोधनादि-निपातस्य हंस-पातत्वेन व्याख्यानाद् इदम् अवस्यन्दितम् । अथ नालिका- प्रहेलिका निगूढार्था हास्यार्थं नालिका स्मृता । १७८ अन्तर्-लापा बहिर्-लापेत्य् एषा द्वेधा समीरिता
+Rasarnavasudhakara,srs_3.380,"tatra antar-lāpā, yathā prasanna-rāghave- pratyaṅkam aṅkurita-sarva-navāvatāran- navyollasat-kusuma-rāji-virāji-bandham | gharmetarāṃśum iva vakratayātiramyaṃ nāṭya-prabandham atimañjula-saṃvidhānam","तत्र अन्तर्-लापा, यथा प्रसन्न-राघवे- प्रत्यङ्कम् अङ्कुरित-सर्व-नवावतारन्- नव्योल्लसत्-कुसुम-राजि-विराजि-बन्धम् । घर्मेतरांशुम् इव वक्रतयातिरम्यं नाट्य-प्रबन्धम् अतिमञ्जुल-संविधानम्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.381,"[pra.rā. 1.7] atra prasanna-rāghava-nāmety uttarasya saptākṣarāṣṭa-paṅkti-krameṇa likhite' sminn eva śloke mṛgyatvād antar-lāpo nāmeyam | bahir-lāpā, yathā bāla-rāmāyaṇe- kama-baḍḍhanta-vilāsaṃ rasāsale kaṃ karei kandappo | [krama-vardhamāna-vilāsaṃ rasātale kaṃ karoti kandarpaḥ |] sūtradhāraḥ-aye praśnottaram | seyam asmat-prītir iti devādeśaḥ | tat svayam eva vācayāmi- nirbhaya-gurur vyadhatta ca vālmīki-kathāṃ kim anusṛtya","[प्र.रा. १.७] अत्र प्रसन्न-राघव-नामेत्य् उत्तरस्य सप्ताक्षराष्ट-पङ्क्ति-क्रमेण लिखितेऽ स्मिन्न् एव श्लोके मृग्यत्वाद् अन्तर्-लापो नामेयम् । बहिर्-लापा, यथा बाल-रामायणे- कम-बड्ढन्त-विलासं रसासले कं करेइ कन्दप्पो । [क्रम-वर्धमान-विलासं रसातले कं करोति कन्दर्पः ।] सूत्रधारः-अये प्रश्नोत्तरम् । सेयम् अस्मत्-प्रीतिर् इति देवादेशः । तत् स्वयम् एव वाचयामि- निर्भय-गुरुर् व्यधत्त च वाल्मीकि-कथां किम् अनुसृत्य"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.382,[bā.rā. 1.5] ity atra bāla-rāmāyaṇam ity uttarasya bahir eva mṛgyatvād bahir-lāpā nāma nālikeyam | atha asat-pralāpaḥ- asambaddha-kathālāpo' sat-pralāpa itīritaḥ,[बा.रा. १.५] इत्य् अत्र बाल-रामायणम् इत्य् उत्तरस्य बहिर् एव मृग्यत्वाद् बहिर्-लापा नाम नालिकेयम् । अथ असत्-प्रलापः- असम्बद्ध-कथालापोऽ सत्-प्रलाप इतीरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.383,"179b yathā vīrabhadra-vijṛmbhaṇe, naṭaḥ- patnī parilambi-kucā tanayā mama danturāpi taruṇa-vayāḥ | krīḍā-kapir asti gṛhe tad ahaṃ nāṭya-prayoga-marmajñaḥ","१७९ब् यथा वीर���द्र-विजृम्भणे, नटः- पत्नी परिलम्बि-कुचा तनया मम दन्तुरापि तरुण-वयाः । क्रीडा-कपिर् अस्ति गृहे तद् अहं नाट्य-प्रयोग-मर्मज्ञः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.384,atra naṭena svakīya-nāṭya-prayoga-marmajñatve hetutayā kathitānāṃ krīḍā-kapi-sad-bhāvādīnām asambaddhatvād ayam asat-pralāpaḥ | atha vyāhāraḥ- anyārthaṃ vacanaṃ hāsya-karaṃ vyāhāra ucyate,अत्र नटेन स्वकीय-नाट्य-प्रयोग-मर्मज्ञत्वे हेतुतया कथितानां क्रीडा-कपि-सद्-भावादीनाम् असम्बद्धत्वाद् अयम् असत्-प्रलापः । अथ व्याहारः- अन्यार्थं वचनं हास्य-करं व्याहार उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.385,"180a yathā ānanda-kośa-nāmani prahasane-(praviśya) naṭī-ayya ko ṇioo ? [ārya, ko niyogaḥ ?] sūtradhāraḥ-ārye gargarike nūnam ānanda-kośa-nābhilāṣiṇī pariṣad iyam | naṭī-tā daṃsedu ayyo | tado kiṃ bilaṃbeṇa | [tad darśayatu āryaḥ | tataḥ kiṃ vilambena ?] sūtradhāraḥ-ayi gāyike gargarike bhavatyā mukha-vyāpāreṇa bījotthāpanānusandhāyinā bhavitavyam | naṭī (sa-harṣam)-kīriso so muha-bābāro | [kīdṛśaḥ sa mukhya-vyāpāraḥ ?] sūtradhāraḥ-nanv amum eva śiśiram adhikṛtya dhruvā-gāna-rūpaḥ | ity atra ānanda-kośa-bījotthāpana-mukha-vyāpārāṇāṃ rūpaka-bījotthāpana-dhruvā-gānārthānām api anyārtha-pratītyā hāsyakaratvād ayaṃ vyāhāraḥ | atha mṛdavam- doṣā guṇā guṇā doṣā yatra syur mṛdavaṃ hi tat","१८०अ यथा आनन्द-कोश-नामनि प्रहसने-(प्रविश्य) नटी-अय्य को णिओओ ? [आर्य, को नियोगः ?] सूत्रधारः-आर्ये गर्गरिके नूनम् आनन्द-कोश-नाभिलाषिणी परिषद् इयम् । नटी-ता दंसेदु अय्यो । तदो किं बिलंबेण । [तद् दर्शयतु आर्यः । ततः किं विलम्बेन ?] सूत्रधारः-अयि गायिके गर्गरिके भवत्या मुख-व्यापारेण बीजोत्थापनानुसन्धायिना भवितव्यम् । नटी (स-हर्षम्)-कीरिसो सो मुह-बाबारो । [कीदृशः स मुख्य-व्यापारः ?] सूत्रधारः-नन्व् अमुम् एव शिशिरम् अधिकृत्य ध्रुवा-गान-रूपः । इत्य् अत्र आनन्द-कोश-बीजोत्थापन-मुख-व्यापाराणां रूपक-बीजोत्थापन-ध्रुवा-गानार्थानाम् अपि अन्यार्थ-प्रतीत्या हास्यकरत्वाद् अयं व्याहारः । अथ मृदवम्- दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर् मृदवं हि तत्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.386,180b yathā- nārhāḥ kevala-veda-pāṭha-vidhinā kīrā iva chāndasāḥ śāstrīyābhyasanāc chunām iva nṛṇām anyonya-kolāhalaḥ | vyarthaṃ kāvyam asatya-vastu-ghaṭanāt svapnendrajālādivad vyākīrṇa-vyavahāra-nirṇaya-kṛte tv ekaiva kāryā smṛtiḥ,१८०ब् यथा- नार्हाः केवल-वेद-पाठ-विधिना कीरा इव छान्दसाः शास्त्रीयाभ्यसनाच् छुनाम् इव नृणाम् अन्योन्य-कोलाहलः । व्यर्थं काव्यम् असत्य-वस्तु-घटनात् स्वप्नेन्द्रजालादिवद् व्याकीर्ण-व्यवहार-निर्णय-कृते त्व् एकैव कार्या स्मृतिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.387,atra kāvyādiṣu guṇa-bhūteṣv api doṣatva-kathanād mṛdavam idam | evam āmukham āyojya sūtradhāre sahānuge | niṣkrānte' that tad-ākṣiptaiḥ pātrair vastu prapañcayet,अत्र काव्यादिषु गुण-भूतेष्व् अपि दोषत्व-कथनाद् मृदवम् इदम् । एवम् आमुखम् आयोज्य सूत्रधारे सहानुगे । निष्क्रान्तेऽ थत् तद्-आक्षिप्तैः पात्रैर् वस्तु प्रपञ्चयेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.388,181 vastu sarvaṃ dvidhā sūcyam asūcyam iti bhedataḥ | rasa-hīnaṃ bhaved atra vastu tat sūcyam ucyate,१८१ वस्तु सर्वं द्विधा सूच्यम् असूच्यम् इति भेदतः । रस-हीनं भवेद् अत्र वस्तु तत् सूच्यम् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.389,182 yad vastu nīrasaṃ tat tu sūcayet sūcakās tv amī | viṣkambha-cūlikāṅkāsyāṅkāvatāra-praveśakāḥ,१८२ यद् वस्तु नीरसं तत् तु सूचयेत् सूचकास् त्व् अमी । विष्कम्भ-चूलिकाङ्कास्याङ्कावतार-प्रवेशकाः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.390,183 tatra viṣkambho bhūta-bhāvi-vastv-aṃśa-sūcakaḥ | amukhya-pātra-racitaḥ saṅkṣepaika-prayojanaḥ,१८३ तत्र विष्कम्भो भूत-भावि-वस्त्व्-अंश-सूचकः । अमुख्य-पात्र-रचितः सङ्क्षेपैक-प्रयोजनः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.391,184 sa śuddho miśra ity ukto miśraḥ syān nīca-madhyamaiḥ | so' yaṃ ceṭī-naṭācārya-saṃlāpa-parikalpitaḥ,१८४ स शुद्धो मिश्र इत्य् उक्तो मिश्रः स्यान् नीच-मध्यमैः । सोऽ यं चेटी-नटाचार्य-संलाप-परिकल्पितः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.392,185 mālavikāgnimitrasya prathamāṅke nirūpyatām | śuddhaḥ kevala-madhyo' yam ekāneka-kṛto dvidhā,१८५ मालविकाग्निमित्रस्य प्रथमाङ्के निरूप्यताम् । शुद्धः केवल-मध्योऽ यम् एकानेक-कृतो द्विधा
+Rasarnavasudhakara,srs_3.393,186 ratnāvalyām eka-śuddhaḥ prāpta-yaugandharāyaṇaḥ | aneka-śuddho viṣkambhaḥ ṣaṣṭhāṅke' nargha-rāghave | 187 nirūpyatāṃ samprayukto mālyavacchuka-sāraṇaiḥ,१८६ रत्नावल्याम् एक-शुद्धः प्राप्त-यौगन्धरायणः । अनेक-शुद्धो विष्कम्भः षष्ठाङ्केऽ नर्घ-राघवे । १८७ निरूप्यतां सम्प्रयुक्तो माल्यवच्छुक-सारणैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.394,atha cūlikā- vandi-māgadha-sūtādyaiḥ pratisīrāntara-sthitaiḥ | 188 arthopakṣepaṇaṃ yat tu kriyate sā hi cūlikā,अथ चूलिका- वन्दि-मागध-सूताद्यैः प्रतिसीरान्तर-स्थितैः । १८८ अर्थोपक्षेपणं यत् तु क्रियते सा हि चूलिका
+Rasarnavasudhakara,srs_3.395,sā dvidhā cūlikā khaṇḍa-cūlikā ceti bhedataḥ | 189pātrair yavanikāntaḥsthaiḥ kevalaṃ yā tu nirmitā,सा द्विधा चूलिका खण्ड-चूलिका चेति भेदतः । १८९पात्रैर् यवनिकान्तःस्थैः केवलं या तु निर्मिता
+Rasarnavasudhakara,srs_3.396,ādāv aṅkasya madhye vā cūlikā nāma sā smṛtā | 190praveśa-nirgamābhāvād iyam aṅkād bahir gatā,आदाव् अङ्कस्य मध्ये वा चूलिका नाम सा स्मृता । १९०प्रवेश-निर्गमाभावाद् इयम् अङ्काद् बहिर् गता
+Rasarnavasudhakara,srs_3.397,"aṅkādau cūlikā, yathā anargha-rāghave saptamāṅke, nepathye- tamisrā-mūrcchāla-trijagad-agadṅkāra-kiraṇe raghūṇāṃ gotrasya prasavitari deve savitari | puraḥsthe dik-pālaiḥ saha para-gṛhāvāsa-vacanāt praviṣṭo vaidehī dahanam atha śuddhā ca niragāt","अङ्कादौ चूलिका, यथा अनर्घ-राघवे सप्तमाङ्के, नेपथ्ये- तमिस्रा-मूर्च्छाल-त्रिजगद्-अगद्ङ्कार-किरणे रघूणां गोत्रस्य प्रसवितरि देवे सवितरि । पुरःस्थे दिक्-पालैः सह पर-गृहावास-वचनात् प्रविष्टो वैदेही दहनम् अथ शुद्धा च निरगात्"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.398,"[a.rā. 7.1] ity ādau nepathya-gatair eva pātraiḥ sītā-jvalana-praveśa-nirgamādīnām arthānāṃ prayogānucitānāṃ sūcanād iyaṃ cūlikā | aṅka-madhye, yathā ratnāvalyāṃ dvitīyāṅke, (nepathye kalakalaḥ)- kaṇṭhe kṛttāvaśeṣaṃ kanaka-mayam adhaḥ śṛṅkhalā-dāma karṣan krāntvā dvārāṇi helācala-caraṇa-raṇat-kiṅkaṇī-cakravālaḥ | dattātaṅko' ṅganānām anusṛta-saraṇiḥ sambhramād aśva-pālaiḥ prabhraṣṭo' yaṃ plavaṅgaḥ praviśati nṛpater mandiraṃ mandurāyāḥ","[अ.रा. ७.१] इत्य् आदौ नेपथ्य-गतैर् एव पात्रैः सीता-ज्वलन-प्रवेश-निर्गमादीनाम् अर्थानां प्रयोगानुचितानां सूचनाद् इयं चूलिका । अङ्क-मध्ये, यथा रत्नावल्यां द्वितीयाङ्के, (नेपथ्ये कलकलः)- कण्ठे कृत्तावशेषं कनक-मयम् अधः शृङ्खला-दाम कर्षन् क्रान्त्वा द्वाराणि हेलाचल-चरण-रणत्-किङ्कणी-चक्रवालः । दत्तातङ्कोऽ ङ्गनानाम् अनुसृत-सरणिः सम्भ्रमाद् अश्व-पालैः प्रभ्रष्टोऽ यं प्लवङ्गः प्रविशति नृपतेर् मन्दिरं मन्दुरायाः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.399,[ra. 2.2] atra nepathya-gataiḥ pātraiḥ prayogānucitasya vānara-viplavādy-arthasya sūcanād iyaṃ madhya-cūlikā | atha khaṇḍa-cūlikā- raṅga-nepatha-saṃsthāyi-pātra-saṃlāpa-vistaraiḥ | 191 ādau kevalam aṅkasya kalpitā khaṇḍa-cūlikā | praveśa-nirgamāprāpter iyam aṅkād bahir-gatā,[र. २.२] अत्र नेपथ्य-गतैः पात्रैः प्रयोगानुचितस्य वानर-विप्लवाद्य्-अर्थस्य सूचनाद् इयं मध्य-चूलिका । अथ खण्ड-चूलिका- रङ्ग-नेपथ-संस्थायि-पात्र-संलाप-विस्तरैः । १९१ आदौ केवलम् अङ्कस्य कल्पिता खण्ड-चूलिका । प्रवेश-निर्गमाप्राप्तेर् इयम् अङ्काद् बहिर्-गता
+Rasarnavasudhakara,srs_3.400,"192 yathā bāla-rāmāyaṇe saptamāṅkasyādau, (tataḥ praviśati vaitālikaḥ karpūra-caṇḍaḥ) vaitālikaḥ-bhadra candana-caṇḍa parityaja nidrā-mudrām | vimuñca nijoṭajābhyantaram | nepathye-ayya kappura-caṃḍa esā miṭṭhā pabhāda-ṇiddā | suvissaṃ dāva | [ārya karpūra-caṇḍa eṣā miṣṭā prabhāta-nidrā | svapsyāmi tāvat |] karpūra-caṇḍaḥ-aho utsāha-śaktir bhavataḥ | amantra-śīlo mahī-patiḥ apara-prabandha-darśī kaviḥ apāṭha-ruciś ca vadnī na ciraṃ nandati | nepathye-tā ettha saṃtthara-tthido ṇimīlida-ṇaaṇo jebba suppabhādaṃ paṭhissaṃ | [tad atra saṃstara-sthito nimīlita-nayana eva suprabhātaṃ paṭhiṣyāmi |] karpūra-caṇḍaḥ-etad api bhavato bhūri | tad upaślokayāvo rāmabhadram | (kiñcid uccaiḥ) mārtaṇḍaika-kula-prakāṇḍa-tilakas trailokya-rakṣā-maṇir viśvāmitra-mahāmuner nirupadhiḥ śiṣyo raghu-grāmaṇīḥ | rāmas tāḍita-tāṭakaḥ kim aparaṃ pratyakṣa-nārāyaṇaḥ kausalyā-nayanotsavo vijayatāṃ bhū-kāśyapasyātmajaḥ","१९२ यथा बाल-रामायणे सप्तमाङ्कस्यादौ, (ततः प्रविशति वैतालिकः कर्पूर-चण्डः) वैतालिकः-भद्र चन्दन-चण्ड परित्यज निद्रा-मुद्राम् । विमुञ्च निजोटजाभ्यन्तरम् । नेपथ्ये-अय्य कप्पुर-चंड एसा मिट्ठा पभाद-णिद्दा । सुविस्सं दाव । [आर्य कर्पूर-चण्ड एषा मिष्टा प्रभात-निद्रा । स्वप्स्यामि तावत् ।] कर्पूर-चण्डः-अहो उत्साह-शक्तिर् भवतः । अमन्त्र-शीलो मही-पतिः अपर-प्रबन्ध-दर्शी कविः अपाठ-रुचिश् च वद्नी न चिरं नन्दति । नेपथ्ये-ता एत्थ संत्थर-त्थिदो णिमीलिद-णअणो जेब्ब सुप्पभादं पठिस्सं । [तद् अत्र संस्तर-स्थितो निमीलित-नयन एव सुप्रभातं पठिष्यामि ।] कर्पूर-चण्डः-एतद् अपि भवतो भूरि । तद् उपश्लोकयावो रामभद्रम् । (किञ्चिद् उच्चैः) मार्तण्ड���क-कुल-प्रकाण्ड-तिलकस् त्रैलोक्य-रक्षा-मणिर् विश्वामित्र-महामुनेर् निरुपधिः शिष्यो रघु-ग्रामणीः । रामस् ताडित-ताटकः किम् अपरं प्रत्यक्ष-नारायणः कौसल्या-नयनोत्सवो विजयतां भू-काश्यपस्यात्मजः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.401,[bā.rā. 7.3] nepathye- kandapp-uddāma-dappa-ppasamaṇa-guruṇo bahmaṇo kāla-daṇḍe pāṇiṃ deṃtassa gaṃgā-taralida-sasiṇo pabbaī-ballahassa | cābaṃ caṃḍāhisiṃjāraba-harida-ṇahaṃ karṣaṇāruddha-majjhaṃ jaṃ bhaggaṃ tassa saddo ṇisuṇiti huaṇe bittharaṃto ṇamāi,[बा.रा. ७.३] नेपथ्ये- कन्दप्प्-उद्दाम-दप्प-प्पसमण-गुरुणो बह्मणो काल-दण्डे पाणिं देंतस्स गंगा-तरलिद-ससिणो पब्बई-बल्लहस्स । चाबं चंडाहिसिंजारब-हरिद-णहं कर्षणारुद्ध-मज्झं जं भग्गं तस्स सद्दो णिसुणिति हुअणे बित्थरंतो णमाइ
+Rasarnavasudhakara,srs_3.402,[bā.rā. 7.4] [kandarpoddāma-darpa-praśamana-guror brahmaṇaḥ kāla-daṇḍe pāṇiṃ dātur gaṅgā-taralita-śaśinaḥ parvatī-vallabhasya | cāpaṃ caṇḍābhiśiñjā-rava-bharita-nabhaḥ karṣaṇāruddha-madhyaṃ yat bhagnaṃ tasya śabdo niḥśrūyate bhuvane vistaran na māti ||] atra praviṣṭena karpūra-caṇḍena yavanikāntargatena candana-caṇḍena ca paryāya-pravṛtta-vāg-vilāsais tāṭakāvadhādi-vibhīṣaṇābhaya-pradānāntasya rāmabhadra-caritasya bāhulyāt prayogānucitasya sūcanād iyaṃ khaṇḍa-cūlikā | enāṃ viṣkambham evānye prāhur naitan mataṃ mama | apraviṣṭasya saṃlāpo viṣkambhe na hi yujyate | 193 tad viṣkambha-śiraskatvān mateyaṃ khaṇḍa-cūlikā,[बा.रा. ७.४] [कन्दर्पोद्दाम-दर्प-प्रशमन-गुरोर् ब्रह्मणः काल-दण्डे पाणिं दातुर् गङ्गा-तरलित-शशिनः पर्वती-वल्लभस्य । चापं चण्डाभिशिञ्जा-रव-भरित-नभः कर्षणारुद्ध-मध्यं यत् भग्नं तस्य शब्दो निःश्रूयते भुवने विस्तरन् न माति ॥] अत्र प्रविष्टेन कर्पूर-चण्डेन यवनिकान्तर्गतेन चन्दन-चण्डेन च पर्याय-प्रवृत्त-वाग्-विलासैस् ताटकावधादि-विभीषणाभय-प्रदानान्तस्य रामभद्र-चरितस्य बाहुल्यात् प्रयोगानुचितस्य सूचनाद् इयं खण्ड-चूलिका । एनां विष्कम्भम् एवान्ये प्राहुर् नैतन् मतं मम । अप्रविष्टस्य संलापो विष्कम्भे न हि युज्यते । १९३ तद् विष्कम्भ-शिरस्कत्वान् मतेयं खण्ड-चूलिका
+Rasarnavasudhakara,srs_3.403,atha aṅkāsyam- pūrvāṅkānte sampraviṣṭaiḥ pātrair bhāvy-aṅka-vastunaḥ | 194 sūcanaṃ tad-avicchityai yat tad aṅkāsyam īritam,अथ अङ्कास्यम्- पूर्वाङ्कान्ते सम्प्रविष्टैः पात्रैर् भाव्य्-अङ्क-वस्तुनः । १९४ सूचनं तद्-अविच्छित्यै यत् तद् अङ्कास्यम् ईरितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.404,yathā hi vīra-carite dvitīyāṅkāvasānake | 195praviṣṭena sumantreṇa sūcitaṃ rāma-vigrahe,यथा हि वीर-चरिते द्वितीयाङ्कावसानके । १९५प्रविष्टेन सुमन्त्रेण सूचितं राम-विग्रहे
+Rasarnavasudhakara,srs_3.405,vasiṣṭha-viśvāmitrādi-samābhāṣaṇa-lakṣaṇam | 196vastūttarāṅke pūrvārthāvicchedenaiva kalpitam,वसिष्ठ-विश्वामित्रादि-समाभाषण-लक्षणम् । १९६वस्तूत्तराङ्के पूर्वार्थाविच्छेदेनैव कल्पितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.406,athāṅkāvatāraḥ- aṅkāvatāraḥ pātrāṇāṃ pūrva-kāryānuvartinām | 197 avibhāgena sarveṣāṃ bhāviny aṅke praveśanam,अथाङ्कावतारः- अङ्कावतारः पात्राणां पूर्व-कार्यानुवर्तिनाम् । १९७ अविभागेन सर्वेषां भाविन्य् अङ्के प्रवेशनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.407,dvitīyāṅke mālavikāgnimitre sa nirūpyatām | 198 pātreṇāṅka-praviṣṭena kevalaṃ sūcitatvataḥ | bhaved aṅkād abāhyatvam aṅkāsyāṅkāvatārayoḥ,द्वितीयाङ्के मालविकाग्निमित्रे स निरूप्यताम् । १९८ पात्रेणाङ्क-प्रविष्टेन केवलं सूचितत्वतः । भवेद् अङ्काद् अबाह्यत्वम् अङ्कास्याङ्कावतारयोः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.408,199 atha praveśakaḥ- yan nīcaiḥ kevalaṃ pātrair bhāvi-bhūtārtha-sūcanam | aṅkayor ubhayor madhye sa vijñeyaḥ praveśakaḥ,१९९ अथ प्रवेशकः- यन् नीचैः केवलं पात्रैर् भावि-भूतार्थ-सूचनम् । अङ्कयोर् उभयोर् मध्ये स विज्ञेयः प्रवेशकः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.409,200 so' yaṃ ceṭi-dvayālāpa-saṃvidhānopakalpitaḥ | mālatī-mādhave prājñair dvitīyāṅke nirūpyatām,२०० सोऽ यं चेटि-द्वयालाप-संविधानोपकल्पितः । मालती-माधवे प्राज्ञैर् द्वितीयाङ्के निरूप्यताम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.410,201 asūcyaṃ tu śubhodātta-rasa-bhāva-nirantaram | prārambhe yady asūcyaṃ syād aṅkam evātra kalpayet,२०१ असूच्यं तु शुभोदात्त-रस-भाव-निरन्तरम् । प्रारम्भे यद्य् असूच्यं स्याद् अङ्कम् एवात्र कल्पयेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.411,202 rasālaṅkāra-vastūnām upalālana-kāṅkṣiṇām | janany-aṅkavadādhāra-bhūtatvād aṅka ucyate,२०२ रसालङ्कार-वस्तूनाम् उपलालन-काङ्क्षिणाम् । जनन्य्-अङ्कवदाधार-भूतत्वाद् अङ्क उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.412,203 aṅkas tu pañcaṣair dvitrair aṅgino' ṅgasya vastunaḥ | rasasya vā samālamba-bhūtaiḥ pātrair manoharaḥ | 204 saṃvidhāna-viśeṣaḥ syāt tatrāsūcyaṃ prapañcayet,२०३ अङ्कस् तु पञ्चषैर् द्वित्रैर् अङ्गिनोऽ ङ्गस्य वस्तुनः । रसस्य वा समालम्ब-भूतैः पात्रैर् मनोहरः । २०४ संविधान-विशेषः स्यात् तत्रासूच्यं प्रपञ्चयेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.413,atha asūcyavibhāgaḥ- asūcyaṃ tad dvidhā dṛśyaṃ śrāvyaṃ cādyaṃ tu darśayet | 205 dvedhā dvitīyaṃ svagataṃ prakāśaṃ ceti bhedataḥ,अथ असूच्यविभागः- असूच्यं तद् द्विधा दृश्यं श्राव्यं चाद्यं तु दर्शयेत् । २०५ द्वेधा द्वितीयं स्वगतं प्रकाशं चेति भेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.414,svagataṃ svaika-vijñeyaṃ prakāśaṃ tad dvidhā bhavet | 206sarva-prakāśaṃ niyata-prakāśaṃ ceti bhedataḥ,स्वगतं स्वैक-विज्ञेयं प्रकाशं तद् द्विधा भवेत् । २०६सर्व-प्रकाशं नियत-प्रकाशं चेति भेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.415,sarva-prakāśaṃ sarveṣāṃ sthitānāṃ śravaṇocitam | 207dvitīyaṃ tu sthiteṣv apy eṣv ekasya śravaṇocitam,सर्व-प्रकाशं सर्वेषां स्थितानां श्रवणोचितम् । २०७द्वितीयं तु स्थितेष्व् अप्य् एष्व् एकस्य श्रवणोचितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.416,dvidhā vibhāvyate' nyac ca janāntam apavāritam | 208tripatākā-kareṇānyān apavāryāntarā kathām,द्विधा विभाव्यतेऽ न्यच् च जनान्तम् अपवारितम् । २०८त्रिपताका-करेणान्यान् अपवार्यान्तरा कथाम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.417,anyenāmantraṇaṃ yat syāt taj janāntikam ucyate | 209rahasyaṃ kathyate' nyasya parāvṛtyāpavāritam,अन्येनामन्��्रणं यत् स्यात् तज् जनान्तिकम् उच्यते । २०९रहस्यं कथ्यतेऽ न्यस्य परावृत्यापवारितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.418,itthaṃ śrāvyaṃ ca dṛśyaṃ ca prayujya susamāhitaiḥ | 210|pātrair niṣkramaṇaṃ kāryam aṅkānte samam eva hi,इत्थं श्राव्यं च दृश्यं च प्रयुज्य सुसमाहितैः । २१०।पात्रैर् निष्क्रमणं कार्यम् अङ्कान्ते समम् एव हि
+Rasarnavasudhakara,srs_3.419,aṅka-cchedaś ca kartavyaḥ kālāvasthānurodhataḥ | 211dinārdha-dinayor yogyam aṅke vastu pravartayet,अङ्क-च्छेदश् च कर्तव्यः कालावस्थानुरोधतः । २११दिनार्ध-दिनयोर् योग्यम् अङ्के वस्तु प्रवर्तयेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.420,atha garbhāṅkaḥ- aṅka-prasaṅgād garbhāṅka-lakṣaṇaṃ vakṣyate mayā | 212 rasanāyaka-vastūnāṃ mahotkarṣāya kovidaiḥ,अथ गर्भाङ्कः- अङ्क-प्रसङ्गाद् गर्भाङ्क-लक्षणं वक्ष्यते मया । २१२ रसनायक-वस्तूनां महोत्कर्षाय कोविदैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.421,aṅkasya madhye yo' ṅkaḥ syād asau garbhāṅka īritaḥ | 213vastu-sūcaka-nāndīko diṅ-mātra-mukha-saṅgataḥ,अङ्कस्य मध्ये योऽ ङ्कः स्याद् असौ गर्भाङ्क ईरितः । २१३वस्तु-सूचक-नान्दीको दिङ्-मात्र-मुख-सङ्गतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.422,arthopakṣepakair hīnaś cūlikā-parivarjitaiḥ | 214aneṣyad-vastu-viṣayaḥ pātraiś tri-caturair yutaḥ,अर्थोपक्षेपकैर् हीनश् चूलिका-परिवर्जितैः । २१४अनेष्यद्-वस्तु-विषयः पात्रैश् त्रि-चतुरैर् युतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.423,nātiprapañcetivṛttaḥ svādhārāṅkāṅga-śobhitaḥ | 215prastutārthānubandhī ca pātra-niṣkramaṇāvadhiḥ,नातिप्रपञ्चेतिवृत्तः स्वाधाराङ्काङ्ग-शोभितः । २१५प्रस्तुतार्थानुबन्धी च पात्र-निष्क्रमणावधिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.424,prathamāṅke na kartavyaḥ so' yaṃ kāvya-viśāradaiḥ | 216so' yam uttara-rāme tu rasotkarṣāya kathyatām,प्रथमाङ्के न कर्तव्यः सोऽ यं काव्य-विशारदैः । २१६सोऽ यम् उत्तर-रामे तु रसोत्कर्षाय कथ्यताम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.425,netur utkarṣako jñeyo bāla-rāmāyaṇe tv ayam | 217amogha-rāghave so' yaṃ vastūtkarṣaika-kāraṇam,नेतुर् उत्कर्षको ज्ञेयो बाल-रामायणे त्व् अयम् । २१७अमोघ-राघवे सोऽ यं वस्तूत्कर्षैक-कारणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.426,nāṭake aṅka-niyamaḥ- nāṭake' ṅkā na kartavyāḥ pañca-nyūnā daśādhikāḥ | 218 tad īdṛśa-guṇopetaṃ nāṭakaṃ bhukti-muktidam,नाटके अङ्क-नियमः- नाटकेऽ ङ्का न कर्तव्याः पञ्च-न्यूना दशाधिकाः । २१८ तद् ईदृश-गुणोपेतं नाटकं भुक्ति-मुक्तिदम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.427,tathā ca bharataḥ- dharmārtha-sādhanaṃ nāṭyaṃ sarva-duḥkhāpanoda-kṛt | āsevadhvaṃ tad ṛṣayas tasyotthānaṃ tu nāṭakam,तथा च भरतः- धर्मार्थ-साधनं नाट्यं सर्व-दुःखापनोद-कृत् । आसेवध्वं तद् ऋषयस् तस्योत्थानं तु नाटकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.428,iti | pūrṇādi-nāṭaka-bhedānaṅgīkāraḥ- nāṭakasya tu pūrṇādi-bhedāḥ kecana kalpitāḥ | 219 teṣāṃ nātīva ramyatvād aparīkṣākṣamatvataḥ | muninānādṛtatvāc ca tān uddeṣṭum udāsmahe,इति । पूर्णादि-नाटक-भेदानङ्गीकारः- नाटकस्य तु पूर्णादि-भेदाः केचन कल्पिताः । २१९ तेषां नातीव रम्यत्वाद् अपरीक्षाक्षमत्वतः । मुनिनानादृतत्वाच् च तान् उद्देष्टुम् उदास्महे
+Rasarnavasudhakara,srs_3.429,220 atha prakaraṇam- yatretivṛttam utpādyaṃ dhīra-śāntaś ca nāyakaḥ | rasaḥ pradhānaṃ śṛṅgāraḥ śeṣaṃ nāṭakavad bhavet,२२० अथ प्रकरणम्- यत्रेतिवृत्तम् उत्पाद्यं धीर-शान्तश् च नायकः । रसः प्रधानं शृङ्गारः शेषं नाटकवद् भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.430,221 tad dhi prakaraṇaṃ śuddhaṃ dhūrtaṃ miśraṃ ca tat tridhā | kula-strī-nāyakaṃ śuddhaṃ mālatī-mādhavādikam,२२१ तद् धि प्रकरणं शुद्धं धूर्तं मिश्रं च तत् त्रिधा । कुल-स्त्री-नायकं शुद्धं मालती-माधवादिकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.431,222 gaṇikā-nāyikaṃ dhūrtaṃ kāmadattāhvayādikam | kitava-dhyputakārādi-vyāpāraṃ tv atra kalpayet,२२२ गणिका-नायिकं धूर्तं कामदत्ताह्वयादिकम् । कितव-ध्य्पुतकारादि-व्यापारं त्व् अत्र कल्पयेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.432,223 miśraṃ tat kulajā-veśye kalpite yatra nāyike | dhūrta-śuddha-kramopetaṃ tan mṛcchakaṭikādikam,२२३ मिश्रं तत् कुलजा-वेश्ये कल्पिते यत्र नायिके । धूर्त-शुद्ध-क्रमोपेतं तन् मृच्छकटिकादिकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.433,224 nāṭikāyāḥ na pṛthag-rūpatvam- nāṭikā tv anayor bhedo na pṛthag rūpakaṃ bhavet | prakhyātaṃ nṛpater vṛttaṃ nāṭakād āhṛtaṃ yataḥ,२२४ नाटिकायाः न पृथग्-रूपत्वम्- नाटिका त्व् अनयोर् भेदो न पृथग् रूपकं भवेत् । प्रख्यातं नृपतेर् वृत्तं नाटकाद् आहृतं यतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.434,225 buddhi-kalpita-vastutvaṃ tathā prakaraṇād api | vimarśa-sandhi-rāhityaṃ bhedakaṃ cen na tan matam,२२५ बुद्धि-कल्पित-वस्तुत्वं तथा प्रकरणाद् अपि । विमर्श-सन्धि-राहित्यं भेदकं चेन् न तन् मतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.435,226 ratnāvalyādike lakṣye tat-sandher api darśanāt | strī-prāya-caturaṅkādi-bhedakaṃ cen na tan matam,२२६ रत्नावल्यादिके लक्ष्ये तत्-सन्धेर् अपि दर्शनात् । स्त्री-प्राय-चतुरङ्कादि-भेदकं चेन् न तन् मतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.436,227 eka-dvi-try-aṅka-pātrādi-bhedenānantatā yataḥ | devī-vaśāt saṅgamena bhedaś cet tan na yujyate | mālavikāgni-mitrādau nāṭikātva-prasaṅgataḥ,२२७ एक-द्वि-त्र्य्-अङ्क-पात्रादि-भेदेनानन्तता यतः । देवी-वशात् सङ्गमेन भेदश् चेत् तन् न युज्यते । मालविकाग्नि-मित्रादौ नाटिकात्व-प्रसङ्गतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.437,228 prakaraṇikā-nāṭikayor anusaraṇīyā hi nāṭikā-saraṇiḥ | ata eva bharata-muninā nāṭyaṃ daśadhā nirūpitaṃ pūrvam,२२८ प्रकरणिका-नाटिकयोर् अनुसरणीया हि नाटिका-सरणिः । अत एव भरत-मुनिना नाट्यं दशधा निरूपितं पूर्वम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.438,229 atha utṛṣṭikāṅkaḥ- khyātena vā kalpitena vastunā prākṛtair naraiḥ | anvitaḥ kaiśikī-hīnaḥ sāttvatyārabhaṭī-mṛduḥ,२२९ अथ उतृष्टिकाङ्कः- ख्यातेन वा कल्पितेन वस्तुना प्राकृतैर् नरैः । अन्वितः कैशिकी-हीनः सात्त्वत्यारभटी-मृदुः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.439,230 strīṇāṃ vilāpa-vyāpārair upetaḥ karuṇāśrayaḥ | nānā-saṅgrāma-saṃnāha-prahāramaraṇotkaṭaḥ,२३० स्त्रीणां विलाप-व्यापारैर् उपेतः करुणाश्रयः । नाना-सङ्ग्राम-संनाह-प्रहारमरणोत्कटः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.440,231 mukha-nirvāhavān yaḥ syād eka-dvi-try-aṅka icchayā | utsṛṣṭikāṅkaḥ sa jñeyaḥ sa-viṣkambha-praveśakaḥ,२३१ मुख-निर्वाहवान् यः स्याद् एक-द्वि-त्र्य्-अङ्क इच्छया । उत्सृष्टिकाङ्कः स ज्ञेयः स-विष्कम्भ-प्रवेशकः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.441,232 asminn amaṅgala-prāye kuryān maṅgalam antataḥ | prayojyasya vadhaḥ kāryaḥ punar ujjīvanāvadhiḥ,२३२ अस्मिन्न् अमङ्गल-प्राये कुर्यान् मङ्गलम् अन्ततः । प्रयोज्यस्य वधः कार्यः पुनर् उज्जीवनावधिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.442,233 ujjīvanād apy adhikaṃ manoratha-phalo' pi vā | vijñeyam asya lakṣyaṃ tu karuṇākandalādikam,२३३ उज्जीवनाद् अप्य् अधिकं मनोरथ-फलोऽ पि वा । विज्ञेयम् अस्य लक्ष्यं तु करुणाकन्दलादिकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.443,234 atha vyāyogaḥ- khātetivṛtta-sampanno niḥsahāyaka-nāyakaḥ | yukto daśāvaraih khyātair uddhataiḥ pratināyakaiḥ,२३४ अथ व्यायोगः- खातेतिवृत्त-सम्पन्नो निःसहायक-नायकः । युक्तो दशावरैह् ख्यातैर् उद्धतैः प्रतिनायकैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.444,235 vimarśa-garbha-rahito bhāraty-ārabhaṭī-sphuṭaḥ | hāsya-śṛṅgāra-rahita ekāṅko raudra-saṃśrayaḥ,२३५ विमर्श-गर्भ-रहितो भारत्य्-आरभटी-स्फुटः । हास्य-शृङ्गार-रहित एकाङ्को रौद्र-संश्रयः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.445,236 eka-vāsara-vṛttāntaḥ prāpta-viṣkambha-cūlikaḥ | astrī-nimitta-samaro vyāyogaḥ kathito budhaiḥ | 237 vijñeyam asya lakṣyaṃ tu dhanañjaya-jayādikam,२३६ एक-वासर-वृत्तान्तः प्राप्त-विष्कम्भ-चूलिकः । अस्त्री-निमित्त-समरो व्यायोगः कथितो बुधैः । २३७ विज्ञेयम् अस्य लक्ष्यं तु धनञ्जय-जयादिकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.446,atha bhāṇaḥ- svasya vānyasya vā vṛttaṃ viṭena nipuṇoktinā | 238 śaurya-saubhāgya-saṃstutyā vīra-śṛṅgāra-sūcakam,अथ भाणः- स्वस्य वान्यस्य वा वृत्तं विटेन निपुणोक्तिना । २३८ शौर्य-सौभाग्य-संस्तुत्या वीर-शृङ्गार-सूचकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.447,buddhi-kalpitam ekāṅkaṃ mukha-nirvahaṇānvitam | 239varṇyate bhāratī-vṛttyā yatra taṃ bhāṇam īrate,बुद्धि-कल्पितम् एकाङ्कं मुख-निर्वहणान्वितम् । २३९वर्ण्यते भारती-वृत्त्या यत्र तं भाणम् ईरते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.448,eka-pātra-prayojye' smin kuryād ākāśa-bhāṣitam | 240anyenānuktam apy anyo vacaḥ śrutveva yad vadet,एक-पात्र-प्रयोज्येऽ स्मिन् कुर्याद् आकाश-भाषितम् । २४०अन्येनानुक्तम् अप्य् अन्यो वचः श्रुत्वेव यद् वदेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.449,iti kiṃ bhaṇasīty etad bhaved ākāśa-bhāṣitam | 241lāsyāṅgāni daśaitasmin saṃyojyānyatra tāni tu,इति किं भणसीत्य् एतद् भवेद् आकाश-भाषितम् । २४१लास्याङ्गानि दशैतस्मिन् संयोज्यान्यत्र तानि तु
+Rasarnavasudhakara,srs_3.450,geya-padaṃ sthita-pāṭhyam āsīnaṃ puṣpa-gandhikā | 242 pracchedakas trimūḍhaṃ ca saindhavākhyaṃ dvimūḍhakam | uttamottamakaṃ cānyad ukta-pratyuktam eva ca,गेय-पदं स्थित-पाठ्यम् आसीनं पुष्प-गन्धिका । २४२ प्रच्छेदकस् त्रिमूढं च सैन्धवाख्यं द्विमूढकम् । उत्तमोत्तमकं चान्यद् उक्त-प्रत्युक्तम् एव च
+Rasarnavasudhakara,srs_3.451,243 atha geya-padam- vīṇādi-vādanenaiva sahitaṃ yatra bhāvyate | lalitaṃ nāyikā-gītaṃ tad geya-padam ucyate,२४३ अथ गेय-पदम्- वीणादि-वादनेनैव सहितं यत्र भाव्यते । ललितं नायिका-गीतं तद् गेय-पदम् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.452,244 cañcat-puṭādinā vākyābhinayo nāyikā-kṛtaḥ | bhūmi-cārī-pracāreṇa sthita-pāṭhyaṃ tad ucyate,२४४ चञ्चत्-पुटादिना वाक्याभिनयो नायिका-कृतः । भूमि-चारी-प्रचारेण स्थित-पाठ्यं तद् उच्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.453,245 bhrū-netra-pāṇi-caraṇa-vilāsābhinayānvitam | yojyam āsīnayā pāṭhyam āsīnaṃ tad udāhṛtam,२४५ भ्रू-नेत्र-पाणि-चरण-विलासाभिनयान्वितम् । योज्यम् आसीनया पाठ्यम् आसीनं तद् उदाहृतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.454,246 nānā-vidhena vādyena nānā-tāla-layānvitam | lāsyaṃ prayujyate yatra sā jñeyā puṣpa-gandhikā,२४६ नाना-विधेन वाद्येन नाना-ताल-लयान्वितम् । लास्यं प्रयुज्यते यत्र सा ज्ञेया पुष्प-गन्धिका
+Rasarnavasudhakara,srs_3.455,247 anyāsaṅgama-śaṅkinyā nāyakasyātiroṣayā | prema-ccheda-prakaṭanaṃ lāsyaṃ pracchedakaṃ viduḥ,२४७ अन्यासङ्गम-शङ्किन्या नायकस्यातिरोषया । प्रेम-च्छेद-प्रकटनं लास्यं प्रच्छेदकं विदुः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.456,248 aniṣṭhura-ślakṣṇa-padaṃ sama-vṛttair alaṅkṛtam | nāṭyaṃ puruṣa-bhāvāḍhyaṃ trimūḍhakam udāhṛtam,२४८ अनिष्ठुर-श्लक्ष्ण-पदं सम-वृत्तैर् अलङ्कृतम् । नाट्यं पुरुष-भावाढ्यं त्रिमूढकम् उदाहृतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.457,249 deśa-bhāṣā-viśeṣeṇa calad-valaya-śṛṅkhalam | lāsyaṃ prayujyate yatra tat saindhavam iti smṛtam,२४९ देश-भाषा-विशेषेण चलद्-वलय-शृङ्खलम् । लास्यं प्रयुज्यते यत्र तत् सैन्धवम् इति स्मृतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.458,250 cārībhir lalitābhiś ca citrārthābhinayānvitam | spaṣṭa-bhāva-rasopetaṃ lāsyaṃ yat tad dvimūḍhakam,२५० चारीभिर् ललिताभिश् च चित्रार्थाभिनयान्वितम् । स्पष्ट-भाव-रसोपेतं लास्यं यत् तद् द्विमूढकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.459,251 aparijñāta-pārśvasthaṃ geya-bhāva-vibhūṣitam | lāsyaṃ sotkaṇṭha-vākyaṃ tad uttamottamakaṃ bhavet,२५१ अपरिज्ञात-पार्श्वस्थं गेय-भाव-विभूषितम् । लास्यं सोत्कण्ठ-वाक्यं तद् उत्तमोत्तमकं भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.460,252 kopa-prasāda-janitaṃ sādhikṣepa-padāśrayam | vākyaṃ tad ukta-pratyuktaṃ yūnoḥ praśnottarātmakam,२५२ कोप-प्रसाद-जनितं साधिक्षेप-पदाश्रयम् । वाक्यं तद् उक्त-प्रत्युक्तं यूनोः प्रश्नोत्तरात्मकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.461,253 śṛṅgāra-mañjarī-mukhyam asyodāharaṇaṃ matam | lāsyāṅga-daśakaṃ tatra lakṣyaṃ lakṣya-vicakṣaṇaiḥ,२५३ शृङ्गार-मञ्जरी-मुख्यम् अस्योदाहरणं मतम् । लास्याङ्ग-दशकं तत्र लक्ष्यं लक्ष्य-विचक्षणैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.462,254 atha samavakāraḥ- prakhyātenetivṛttena nāyakair api tad-vidhaiḥ | pṛthak-prayojanāsaktair militair deva-dānavaiḥ,२५४ अथ समवकारः- प्रख्यातेनेतिवृत्तेन नायकैर् अपि तद्-विधैः । पृथक्-प्रयोजनासक्तैर् मिलितैर् देव-दानवैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.463,255 yuktaṃ dvādaśabhir vīra-pradhānaṃ kaiśikī-mṛdu | try-aṅkaṃ vimarśa-hīnaṃ ca kapaṭa-traya-saṃyutam,२५५ युक्तं द्वादशभिर् वीर-प्रधानं कैशिकी-मृदु । त्र्य्-अङ्कं विमर्श-हीनं च कपट-त्रय-संयुतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.464,256 tri-vidravaṃ tri-śṛṅgāraṃ vidyāt samavakārakam | mohātmako bhramaḥ proktaḥ kapaṭas trividhas tv ayam,२५६ त्रि-विद्रवं त्रि-शृङ्गारं विद्यात् समवकारकम् । मोहात्मको भ्रमः प्रोक्तः कपटस् त्रिविधस् त्व् अयम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.465,257 sattvajaḥ śatrujo daiva-janitaś ceti sattvajaḥ | krūra-prāṇi-samutpannaḥ śatrujas tu raṇādijaḥ,२५७ सत्त्वजः शत्रुजो दैव-जनितश् चेति सत्त्वजः । क्रूर-प्राणि-समुत्पन्नः शत्रुजस् तु रणादिजः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.466,258 vātyāvarṣādi-sambhūto daivajaḥ kapaṭaḥ smṛtaḥ | udāharaṇam eteṣām āvege lakṣyatāṃ budhaiḥ,२५८ वात्यावर्षादि-सम्भूतो दैवजः कपटः स्मृतः । उदाहरणम् एतेषाम् आवेगे लक्ष्यतां बुधैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.467,259 jīva-grāho' pi moho vā kapaṭād vidravas tataḥ | kapaṭa-traya-sambhūter ayaṃ ca trividho mataḥ | 260 dharmārtha-kāma-sambaddhas tridhā śṛṅgāra īritaḥ,२५९ जीव-ग्राहोऽ पि मोहो वा कपटाद् विद्रवस् ततः । कपट-त्रय-सम्भूतेर् अयं च त्रिविधो मतः । २६० धर्मार्थ-काम-सम्बद्धस् त्रिधा शृङ्गार ईरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.468,dharma-śṛṅgāraḥ- vratādi-janitaḥ kāmo dharma-śṛṅgāra īritaḥ | 261 pārvatī-śiva-sambhogas tad udāharaṇaṃ matam,धर्म-शृङ्गारः- व्रतादि-जनितः कामो धर्म-शृङ्गार ईरितः । २६१ पार्वती-शिव-सम्भोगस् तद् उदाहरणं मतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.469,artha-śṛṅgāraḥ- yatra kāmena sambaddhair arthair arthānubandhibhiḥ | 262 bhujyamānaiḥ sukha-prāptir artha-śṛṅgāra īritaḥ,अर्थ-शृङ्गारः- यत्र कामेन सम्बद्धैर् अर्थैर् अर्थानुबन्धिभिः । २६२ भुज्यमानैः सुख-प्राप्तिर् अर्थ-शृङ्गार ईरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.470,sārvabhauma-phala-prāpti-hetunā vatsa-bhūpateḥ | 263ratnāvalyā samaṃ bhogo vijñeyā tad udāhṛtiḥ,सार्वभौम-फल-प्राप्ति-हेतुना वत्स-भूपतेः । २६३रत्नावल्या समं भोगो विज्ञेया तद् उदाहृतिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.471,kāma-śṛṅgāraḥ- durādara-surā-pāna-para-dārādi-kelijaḥ | 264 tat-tad-āsvāda-lalitaḥ kāma-śṛṅgāra īritaḥ,काम-शृङ्गारः- दुरादर-सुरा-पान-पर-दारादि-केलिजः । २६४ तत्-तद्-आस्वाद-ललितः काम-शृङ्गार ईरितः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.472,tad udāharaṇaṃ prāyo dṛśyaṃ prasanādiṣu | 265śṛṅgāra-tritayaṃ tatra nātra bindu-praveśakau,तद् उदाहरणं प्रायो दृश्यं प्रसनादिषु । २६५शृङ्गार-त्रितयं तत्र नात्र बिन्दु-प्रवेशकौ
+Rasarnavasudhakara,srs_3.473,mukha-pratimukhe sandhī vastu dvādaśa-nāḍikam | 266prathame kalpayed aṅke nāḍikā ghaṭikā-dvayam,मुख-प्रतिमुखे सन्धी वस्तु द्वादश-नाडिकम् । २६६प्रथमे कल्पयेद् अङ्के नाडिका घटिका-द्वयम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.474,mukhādi-sandhi-trayavāṃś caturnāḍika-vastukaḥ | 267dvitīyāṅkas tṛtīyas tu dvi-nāḍika-kathāśrayaḥ,मुखादि-सन्धि-त्रयवांश् चतुर्नाडिक-वस्तुकः । २६७द्वितीयाङ्कस् तृतीयस् तु द्वि-नाडिक-कथाश्रयः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.475,nirvimarśa-catuḥ-sandhir evam aṅkās trayaḥ smṛtāḥ | 268vīthī-prahasanāṅgāni kuryād atra samāsataḥ,निर्विमर्श-चतुः-सन्धिर् एवम् अङ्कास् त्रयः स्मृताः । २६८वीथी-प्रहसनाङ्गानि कुर्याद् अत्र समासतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.476,prastāvanāyāḥ prastāve prokto vīthy-aṅga-vistaraḥ | 269 daśa prahasanāṅgāni tat-prasaṅge pracakṣmahe | udāharaṇam etasya payodhi-mathanādikam,प्रस्तावनायाः प्रस्तावे प्रोक्तो वीथ्य्-अङ्ग-विस्तरः । २६९ दश प्रहसनाङ्गानि तत्-प्रसङ्गे प्��चक्ष्महे । उदाहरणम् एतस्य पयोधि-मथनादिकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.477,270 atha vīthī- sūcya-pradhāna-śṛṅgārā mukha-nirvahaṇānvitā | eka-yojyā dviyojyā vā kaiśikī-vṛtti-nirmitā,२७० अथ वीथी- सूच्य-प्रधान-शृङ्गारा मुख-निर्वहणान्विता । एक-योज्या द्वियोज्या वा कैशिकी-वृत्ति-निर्मिता
+Rasarnavasudhakara,srs_3.478,271 vīthy-aṅga-sahitaikāṅkā vīthīti kathitā budhaiḥ | asyāṃ prāyeṇa lāsyāṅga-daśakaṃ yojayen na vā,२७१ वीथ्य्-अङ्ग-सहितैकाङ्का वीथीति कथिता बुधैः । अस्यां प्रायेण लास्याङ्ग-दशकं योजयेन् न वा
+Rasarnavasudhakara,srs_3.479,272 sāmānyā parakīyā vā nāyikātrānurāgiṇī | vīthy-aṅga-prāya-vṛttitvān nocitā kula-pālikā | 273 lakṣyam asyās tu vijñeyaṃ mādhavī-vīthikādikam,२७२ सामान्या परकीया वा नायिकात्रानुरागिणी । वीथ्य्-अङ्ग-प्राय-वृत्तित्वान् नोचिता कुल-पालिका । २७३ लक्ष्यम् अस्यास् तु विज्ञेयं माधवी-वीथिकादिकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.480,atha prahasanam- vastu-sandhy-aṅka-lāsyāṅga-vṛttayo yatra bhāṇavat | 274 raso hāsyaḥ pradhānaṃ syād etat prahasanaṃ matam,अथ प्रहसनम्- वस्तु-सन्ध्य्-अङ्क-लास्याङ्ग-वृत्तयो यत्र भाणवत् । २७४ रसो हास्यः प्रधानं स्याद् एतत् प्रहसनं मतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.481,viśeṣeṇa daśāṅgāni kalpayed atra tāni tu | 275 avagalitāvaskandau vyavahāro vipralambha upapattiḥ | bhayam anṛtaṃ vibhrāntir gadgada-vāk ca pralāpaś ca,विशेषेण दशाङ्गानि कल्पयेद् अत्र तानि तु । २७५ अवगलितावस्कन्दौ व्यवहारो विप्रलम्भ उपपत्तिः । भयम् अनृतं विभ्रान्तिर् गद्गद-वाक् च प्रलापश् च
+Rasarnavasudhakara,srs_3.482,276 tatra avagalitam- pūrvam ātma-gṛhītasya samācārasya mohataḥ | dūṣaṇaṃ tyajanaṃ cātra dvidhāvagalitaṃ matam,२७६ तत्र अवगलितम्- पूर्वम् आत्म-गृहीतस्य समाचारस्य मोहतः । दूषणं त्यजनं चात्र द्विधावगलितं मतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.483,"277 yathā ānanda-kośa-nāmani prahasane, mithyā-tīrthaḥ- yāni dyanti galād adhaḥ sukṛtino lomnāṃ ca teṣāṃ sthitiṃ yāny ūrdhvaṃ paripoṣayanti puruṣās teṣāṃ muhuḥ khaṇḍanam | kṛtvā sarva-jagad-viruddha-vidhinā sañcāriṇāṃ mādṛśāṃ śrī-gītā ca harītakī ca harato hantopabhogyaṃ vayaḥ","२७७ यथा आनन्द-कोश-नामनि प्रहसने, मिथ्या-तीर्थः- यानि द्यन्ति गलाद् अधः सुकृतिनो लोम्नां च तेषां स्थितिं यान्य् ऊर्ध्वं परिपोषयन्ति पुरुषास् तेषां मुहुः खण्डनम् । कृत्वा सर्व-जगद्-विरुद्ध-विधिना सञ्चारिणां मादृशां श्री-गीता च हरीतकी च हरतो हन्तोपभोग्यं वयः"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.484,"atra kenāpi yati-bhraṣṭena sva-gṛhītasya yaty-āśramasya dūṣaṇād idam avagalitam | tyajanād, yathā prabodha-candrodaye, kṣapaṇakaḥ- ayi pīṇa-ghaṇatthaṇa-sohaṇi palitatthakulaṃga-viloaṇi | jai lamasi kāvāliṇī-bhāvehiṃ sābakā kiṃ kalissaṃdi","अत्र केनापि यति-भ्रष्टेन स्व-गृहीतस्य यत्य्-आश्रमस्य दूषणाद् इदम् अवगलितम् । त्यजनाद्, यथा प्रबोध-चन्द्रोदये, क्षपणकः- अयि पीण-घणत्थण-सोहणि पलितत्थकुलंग-विलोअणि । जै लमसि कावालिणी-भावेहिं साबका किं कलिस्संदि"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.485,aho kāvāliṇīadaṃsaṇaṃ jebba ekkaṃ saukkhamokkha-sāhaṇam | (prakāśam) bho kābālia hagge tuhake sa���padaṃ dāso saṃbutto | maṃ pi mahābhairavānusāsaṇe dikkhaya | [ayi pīna-ghana-stana-śobhane paritrasta-kuraṅga-vilocane | yadi ramase kāpālinī-bhāvaiḥ śrāvakāḥ kiṃ kariṣyanti | aho kāpālinī-darśanam eva ekaṃ saukhya-mokṣa-sādhanam | (prakāśam) bho kāpālika ahaṃ tava samprataṃ dāsaḥ saṃvṛttaḥ | mām api mahā-bhairavānuśāsane dikṣaya |] ity ādau kṣapaṇakasya sva-mārga-paribhraṃśa avagalitam | atha avaskandaḥ- avaskandas tv anekeṣām ayogyasyaika-vastunaḥ | sambandhābhāsa-kathanāt sva-sva-yogyatva-yojanā,अहो कावालिणीअदंसणं जेब्ब एक्कं सौक्खमोक्ख-साहणम् । (प्रकाशम्) भो काबालिअ हग्गे तुहके संपदं दासो संबुत्तो । मं पि महाभैरवानुसासणे दिक्खय । [अयि पीन-घन-स्तन-शोभने परित्रस्त-कुरङ्ग-विलोचने । यदि रमसे कापालिनी-भावैः श्रावकाः किं करिष्यन्ति । अहो कापालिनी-दर्शनम् एव एकं सौख्य-मोक्ष-साधनम् । (प्रकाशम्) भो कापालिक अहं तव सम्प्रतं दासः संवृत्तः । माम् अपि महा-भैरवानुशासने दिक्षय ।] इत्य् आदौ क्षपणकस्य स्व-मार्ग-परिभ्रंश अवगलितम् । अथ अवस्कन्दः- अवस्कन्दस् त्व् अनेकेषाम् अयोग्यस्यैक-वस्तुनः । सम्बन्धाभास-कथनात् स्व-स्व-योग्यत्व-योजना
+Rasarnavasudhakara,srs_3.486,278 yathā prahasane (ānanda-kośa-nāmani)- yatiḥ-sākṣād bhūtaṃ vadati kucayor antaraṃ dvaita-vādaṃ bauddhaḥ-dṛṣṭyor bhedaḥ kṣaṇika-mahimā saugate datta-pādaḥ | jainaḥ-bāhvor mūle nayati śucitām arhatī kāpi dīkṣā sarve-nābher mūlaṃ prathayati phalaṃ sarva-siddhānta-sāram,२७८ यथा प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि)- यतिः-साक्षाद् भूतं वदति कुचयोर् अन्तरं द्वैत-वादं बौद्धः-दृष्ट्योर् भेदः क्षणिक-महिमा सौगते दत्त-पादः । जैनः-बाह्वोर् मूले नयति शुचिताम् अर्हती कापि दीक्षा सर्वे-नाभेर् मूलं प्रथयति फलं सर्व-सिद्धान्त-सारम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.487,atra yati-bauddha-jainānāṃ gaṇikāyāṃ sva-sva-siddhānta-dharma-sambandha-kathanena sva-sva-pakṣa-parigraha-yogyatva-yojanād avaskandaḥ | atha vyavahāraḥ- vyavahāras tu saṃvādo dvitrāṇāṃ hāsya-kāraṇam,अत्र यति-बौद्ध-जैनानां गणिकायां स्व-स्व-सिद्धान्त-धर्म-सम्बन्ध-कथनेन स्व-स्व-पक्ष-परिग्रह-योग्यत्व-योजनाद् अवस्कन्दः । अथ व्यवहारः- व्यवहारस् तु संवादो द्वित्राणां हास्य-कारणम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.488,279a yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) bauddhaḥ (yatiṃ vilokya)-kuto maṇḍa eka-daṇḍī | mithyā-tīrthaḥ (vilokya dṛṣṭim apakarṣan ātma-gatam)-kṣaṇikavādī na sambhāṣaṇīya eva | tathāpi daṇḍam antardhāya niruttaraṃ karomi | (prakāśam) aye śūnya-vādin ! adaṇḍaḥ amuṇḍo' ham āgalād asmi | jainaḥ (ātma-gatam)-nūnam asau māyāvādī | bhavatu | aham api kim apy antardhāya prastutaṃ pṛcchāmi | (prakāśam) aye mahā-pariṇāma-vādin ! bṛhad-bīja lomnāṃ samāna-jātīyatve' pi keṣāñcit saṅkartanam anyeṣāṃ saṃrakṣaṇam iti vyavasthitau kiṃ pramāṇam ? mithyā-tīrthaḥ-jīvad amedhyaṃ jaṅgama-narako nara-piśāco' yam antardhāyāpi na sambhāṣaṇīyaḥ | niṣkaccha-kīrtiḥ (sādaram)-sakhe ! ārhata-mune vāde tvayā ayam apratipattiṃ nāma nigraha-sthānam āropito māyāvādī | mithyā-tīrthaḥ (ātma-gatam)-nūnam imāv api mādṛśāv eva liṅga-dhāraṇa-mātreṇa kukṣimbharaī syātām | (iti pippala-mūla-vedikāyāṃ niṣīdati |) ity atra yati-bauddha-jainānāṃ saṃvādo vyavahāraḥ | atha vipralambhaḥ- vipralambho vañcanā syād bhūtāveśādi-kaitavāt,२७९अ यथा तत्रैव प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि) बौद्धः (य���िं विलोक्य)-कुतो मण्ड एक-दण्डी । मिथ्या-तीर्थः (विलोक्य दृष्टिम् अपकर्षन् आत्म-गतम्)-क्षणिकवादी न सम्भाषणीय एव । तथापि दण्डम् अन्तर्धाय निरुत्तरं करोमि । (प्रकाशम्) अये शून्य-वादिन् ! अदण्डः अमुण्डोऽ हम् आगलाद् अस्मि । जैनः (आत्म-गतम्)-नूनम् असौ मायावादी । भवतु । अहम् अपि किम् अप्य् अन्तर्धाय प्रस्तुतं पृच्छामि । (प्रकाशम्) अये महा-परिणाम-वादिन् ! बृहद्-बीज लोम्नां समान-जातीयत्वेऽ पि केषाञ्चित् सङ्कर्तनम् अन्येषां संरक्षणम् इति व्यवस्थितौ किं प्रमाणम् ? मिथ्या-तीर्थः-जीवद् अमेध्यं जङ्गम-नरको नर-पिशाचोऽ यम् अन्तर्धायापि न सम्भाषणीयः । निष्कच्छ-कीर्तिः (सादरम्)-सखे ! आर्हत-मुने वादे त्वया अयम् अप्रतिपत्तिं नाम निग्रह-स्थानम् आरोपितो मायावादी । मिथ्या-तीर्थः (आत्म-गतम्)-नूनम् इमाव् अपि मादृशाव् एव लिङ्ग-धारण-मात्रेण कुक्षिम्भरई स्याताम् । (इति पिप्पल-मूल-वेदिकायां निषीदति ।) इत्य् अत्र यति-बौद्ध-जैनानां संवादो व्यवहारः । अथ विप्रलम्भः- विप्रलम्भो वञ्चना स्याद् भूतावेशादि-कैतवात्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.489,279b yathā prahasane (ānanda-kośa-nāmani tatraiva)- priyām ahaṃ pūrva-bhṛtāṃ nāmnā svacchanda-bhakṣiṇī | gṛhṇāmy enāṃ yadi trātuṃ kṛpā vaḥ śrūyatām idam,२७९ब् यथा प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि तत्रैव)- प्रियाम् अहं पूर्व-भृतां नाम्ना स्वच्छन्द-भक्षिणी । गृह्णाम्य् एनां यदि त्रातुं कृपा वः श्रूयताम् इदम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.490,surāghaṭānāṃ saptatyā viṃśatyā dṛpta-gaḍḍuraiḥ | chāgaiś ca daśabhiḥ kāryā ciraṇṭī-tarpaṇa-kriyā,सुराघटानां सप्तत्या विंशत्या दृप्त-गड्डुरैः । छागैश् च दशभिः कार्या चिरण्टी-तर्पण-क्रिया
+Rasarnavasudhakara,srs_3.491,adya kartum aśakyaṃ cet tat-paryāptatamaṃ dhanam | āsthāpyam asyāḥ sākṣiṇyāḥ jaraṭhāyāḥ paṭāñcale,अद्य कर्तुम् अशक्यं चेत् तत्-पर्याप्ततमं धनम् । आस्थाप्यम् अस्याः साक्षिण्याः जरठायाः पटाञ्चले
+Rasarnavasudhakara,srs_3.492,(iti punar api vyātta-vadanaṃ nṛtyati |) niṣkaccha-kīrtiḥ-he vratinau ! kim atra vidheyam ? mithyā-tīrthaḥ-bhoḥ ahiṃsā-vādin ! mriyamāṇaḥ prāṇī na rakṣaṇīya iti kiṃ yuṣmad-dharmaḥ ? arūpāmbaraḥ (sākṣepam)-ekena sukham upādeyam | anyena dhanaṃ pradeyam iti kiṃ yuṣmad-dharmaḥ ? niṣkaccha-kīrtiḥ sāntarhāsaṃ sva-dhanaṃ yati-dhanaṃ ca jaraṭhāyāḥ paṭāñcale baddhvā sabalātkāraṃ jainasya kaṭakaṃ tasyāḥ pāda-mūle' rpayati |) madhumallikā (sāṅga-bhaṅgaṃ sasmraṇa-bhayam iva)-ammo devadā vilambeṇa kuppissadi | tā ciraṃṭi-ātappaṇaṃ kāduṃ gacchemi | [amho ! devatā vilambena kopiṣyati | tat ciraṇṭikā-tarpaṇaṃ kartuṃ gacchāmi |] (iti kaṭakam ādāya niṣkrāntā |) ity ādau bhūtāveśa-kaitavena jaina-bauddha-saṃnyāsino vilobhya dhanaṃ kayāpi gaṇikayā gṛhītam ity ayaṃ vipralambhaḥ | atha upapattiḥ- upapattis tu sā proktā yat prasiddhasya vastunaḥ | loka-prasiddhayā yuktyā sādhanaṃ hāsya-hetunā,(इति पुनर् अपि व्यात्त-वदनं नृत्यति ।) निष्कच्छ-कीर्तिः-हे व्रतिनौ ! किम् अत्र विधेयम् ? मिथ्या-तीर्थः-भोः अहिंसा-वादिन् ! म्रियमाणः प्राणी न रक्षणीय इति किं युष्मद्-धर्मः ? अरूपाम्बरः (साक्षेपम्)-एकेन सुखम् उपादेयम् । अन्येन धनं प्रदेयम् इति किं युष्मद्-धर्मः ? निष्कच्छ-कीर्तिः सान्तर्हासं स्व-धनं यति-धनं च जरठायाः पटाञ्चले बद्ध्वा सबलात्कारं जैनस्य कटकं तस्याः पाद-मूलेऽ र्पयति ।) मधुमल्लिका (साङ्ग-भङ्गं सस्म्रण-भयम् इव)-अम्मो देवदा विलम्बेण कुप्पिस्सदि । ता चिरंटि-आतप्पणं कादुं गच्छेमि । [अम्हो ! देवता विलम्बेन कोपिष्यति । तत् चिरण्टिका-तर्पणं कर्तुं गच्छामि ।] (इति कटकम् आदाय निष्क्रान्ता ।) इत्य् आदौ भूतावेश-कैतवेन जैन-बौद्ध-संन्यासिनो विलोभ्य धनं कयापि गणिकया गृहीतम् इत्य् अयं विप्रलम्भः । अथ उपपत्तिः- उपपत्तिस् तु सा प्रोक्ता यत् प्रसिद्धस्य वस्तुनः । लोक-प्रसिद्धया युक्त्या साधनं हास्य-हेतुना
+Rasarnavasudhakara,srs_3.493,280 yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) mithyā-tīrthaḥ (puro' valokya)-aye upasarit-tīre pippala-nāmā vanaspatiḥ | yaś ca gītāsu bhagavatā nija-vibhūtitayā nirdiṣṭaḥ | (vicintya) katham asya taror iyatī mahima-sambhāvanā | (vimṛśya) upapadyata eva- tat padaṃ tanu-madhyāyā yenāśvattha-dalopamam | tad-aśvattho' smi vṛkṣāṇām ity ūce bhagavān hariḥ,२८० यथा तत्रैव प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि) मिथ्या-तीर्थः (पुरोऽ वलोक्य)-अये उपसरित्-तीरे पिप्पल-नामा वनस्पतिः । यश् च गीतासु भगवता निज-विभूतितया निर्दिष्टः । (विचिन्त्य) कथम् अस्य तरोर् इयती महिम-सम्भावना । (विमृश्य) उपपद्यत एव- तत् पदं तनु-मध्याया येनाश्वत्थ-दलोपमम् । तद्-अश्वत्थोऽ स्मि वृक्षाणाम् इत्य् ऊचे भगवान् हरिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.494,iti | atra loka-prasiddhena aśvattha-daloru-mūlayoḥ sāmyena hetunā loka-prasiddhasyaiva bhagavad-aśvatthayor aikyasya sādhanaṃ hāsya-kāraṇam upapattiḥ | atha bhayam- smṛtaṃ bhayaṃ tu nagara-śodhakādi-kṛto daraḥ,इति । अत्र लोक-प्रसिद्धेन अश्वत्थ-दलोरु-मूलयोः साम्येन हेतुना लोक-प्रसिद्धस्यैव भगवद्-अश्वत्थयोर् ऐक्यस्य साधनं हास्य-कारणम् उपपत्तिः । अथ भयम्- स्मृतं भयं तु नगर-शोधकादि-कृतो दरः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.495,281a yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) jainaḥ-aho arājako' yaṃ viṣayaḥ yat nagara-parisarāśrita-tapasvināṃ dhanaṃ coryate (ity udvāhur ākrośati) | nagara-rakṣakāḥ-aye kim apahṛtaṃ dhanam | kiyat (iti taṃ paritaḥ praviśya parisarpanti |) arūpāmbaraḥ-dhik kaṣṭam | nagara-śīghrakāḥ samāyānti | (ity ūrdhva-bāhur oṣṭha-spandanaṃ karoti | mithyā-tīrtho gaṇikām ākṣipya samādhiṃ nāṭayati | niṣkaccha-kīrtir eka-pādenāvatiṣṭhamānaḥ karāṅgulīr gaṇayati) ity ādau jainādīnāṃ bhaya-kathanād bhayam | atha anṛtam- anṛtaṃ tu bhaved vākyam asabhya-stuti-gumphitam | 281 tad evānṛtam ity āhur apare sva-mata-stuteḥ,२८१अ यथा तत्रैव प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि) जैनः-अहो अराजकोऽ यं विषयः यत् नगर-परिसराश्रित-तपस्विनां धनं चोर्यते (इत्य् उद्वाहुर् आक्रोशति) । नगर-रक्षकाः-अये किम् अपहृतं धनम् । कियत् (इति तं परितः प्रविश्य परिसर्पन्ति ।) अरूपाम्बरः-धिक् कष्टम् । नगर-शीघ्रकाः समायान्ति । (इत्य् ऊर्ध्व-बाहुर् ओष्ठ-स्पन्दनं करोति । मिथ्या-तीर्थो गणिकाम् आक्षिप्य समाधिं नाटयति । निष्कच्छ-कीर्तिर् एक-पादेनावतिष्ठमानः कराङ्गुलीर् गणयति) इत्य् आदौ जैनादीनां भय-कथनाद् भयम् । अथ अनृतम्- अनृतं तु भवेद् वाक्यम् असभ्य-स्तुति-गुम्फितम् । २८१ तद् एवानृतम् इत्य् आहुर् अपरे स्व-मत-स्तुतेः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.496,yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani)- bālātapena parimṛṣṭam ivāravindaṃ māñjiṣṭha-celam iva mānmatham ātapatram | sālakta-lekham iva saukhya-karaṇḍam adya yūnāṃ mude taruṇi tat padam ārtavaṃ te,यथा तत्रैव प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि)- बालातपेन परिमृष्टम् इवारविन्दं माञ्जिष्ठ-चेलम् इव मान्मथम् आतपत्रम् । सालक्त-लेखम् इव सौख्य-करण्डम् अद्य यूनां मुदे तरुणि तत् पदम् आर्तवं ते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.497,"atra ārtavāruṇasyoru-mūlasya (asabhyasya) varṇanād idam anṛtam | aparaṃ, yathā karpūra-mañjaryām, bhairavānandaḥ- raṃḍā caṃḍā dikkhadā dhamma-dārā majjaṃ maṃsaṃ pijjae khajjae a | bhikkhā bhojjaṃ camma-khaṇḍaṃ ca sejjā kolo dhammo kassa ṇo bhādi rammo","अत्र आर्तवारुणस्योरु-मूलस्य (असभ्यस्य) वर्णनाद् इदम् अनृतम् । अपरं, यथा कर्पूर-मञ्जर्याम्, भैरवानन्दः- रंडा चंडा दिक्खदा धम्म-दारा मज्जं मंसं पिज्जए खज्जए अ । भिक्खा भोज्जं चम्म-खण्डं च सेज्जा कोलो धम्मो कस्स णो भादि रम्मो"
+Rasarnavasudhakara,srs_3.498,[ka.maṃ. 1.23] [raṇḍā caṇḍā dīkṣitā dharma-dārā madyaṃ māṃsaṃ pīyate khādyate ca | bhikṣā bhojyaṃ carma-khaṇḍaṃ ca śayyā kaulo dharmaḥ kasya no bhāti ramyaḥ ||] atha vibhrāntiḥ- vastu-sāmya-kṛto moho vibhrāntir iti gīyate,[क.मं. १.२३] [रण्डा चण्डा दीक्षिता धर्म-दारा मद्यं मांसं पीयते खाद्यते च । भिक्षा भोज्यं चर्म-खण्डं च शय्या कौलो धर्मः कस्य नो भाति रम्यः ॥] अथ विभ्रान्तिः- वस्तु-साम्य-कृतो मोहो विभ्रान्तिर् इति गीयते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.499,282b yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) bauddhaḥ (puro' valokya)- hema-kumbhavatī ramya-toraṇā cāru-darpaṇā | kāpi gandharva-nagarī dṛśyate bhūmi-cāriṇī,२८२ब् यथा तत्रैव प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि) बौद्धः (पुरोऽ वलोक्य)- हेम-कुम्भवती रम्य-तोरणा चारु-दर्पणा । कापि गन्धर्व-नगरी दृश्यते भूमि-चारिणी
+Rasarnavasudhakara,srs_3.500,jainaḥ-aye kṣaṇa-bhaṅga-vādin etad utpāta-phalaṃ prathama-darśino bhavata eva pariṇamet | (iti locane nimīlayati |) bauddhaḥ (punar nirvarṇya)-hanta kim apade bhrānto' smi | na purīyaṃ viśālākṣī na toraṇam ime bhruvau | na darpaṇam imau gaṇḍau na ca kumbhāv imau stanau,जैनः-अये क्षण-भङ्ग-वादिन् एतद् उत्पात-फलं प्रथम-दर्शिनो भवत एव परिणमेत् । (इति लोचने निमीलयति ।) बौद्धः (पुनर् निर्वर्ण्य)-हन्त किम् अपदे भ्रान्तोऽ स्मि । न पुरीयं विशालाक्षी न तोरणम् इमे भ्रुवौ । न दर्पणम् इमौ गण्डौ न च कुम्भाव् इमौ स्तनौ
+Rasarnavasudhakara,srs_3.501,ity atra bauddhasya moho vibhrāntiḥ | atha gadgada-vāk- asatya-ruditonmiśraṃ vākyaṃ gadgada-vāg bhavet,इत्य् अत्र बौद्धस्य मोहो विभ्रान्तिः । अथ गद्गद-वाक्- असत्य-रुदितोन्मिश्रं वाक्यं गद्गद-वाग् भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.502,283a yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) (bhaginyau parasparam āśliṣya rudita iva) guhyagrāhī (ātmagatam)- anupātta-bāṣpa-kaṇikaṃ gadgada-niḥśvāsa-kalitam avyaktam | anayor asatya-ruditaṃ suratānta-daśāṃ vyanaktīva,२८३अ यथा तत्रैव प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि) (भगिन्यौ परस्परम् आश्लिष्य रुदित इव) गुह्यग्राही (आत्मगतम्)- अनुपात्त-बाष्प-कणिकं गद्गद-निःश्वास-कलितम् अव्यक्तम् । अनयोर् असत्य-रुदितं सुरतान्त-दशां व्यनक्तीव
+Rasarnavasudhakara,srs_3.503,atra gadgada-vāktvaṃ spaṣṭam | atha pralāpaḥ- pralāpaḥ syād ayogyasya yogyatvenānumodanam,अत्र गद्गद-वाक्त्वं स्पष्टम् । अथ प्रलापः- प्रलापः स्याद् अयोग्यस्य योग्यत्वेनानुमोदनम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.504,283b yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) rājā (saudāryodrekam)-aye viḍālākṣa asmadīye nagare viṣaye ca- pati-hīnā ca yā nārī jāyā-hīnaś ca yaḥ pumān | tau dampatī yathā-kāmaṃ bhavetām iti ghuṣyatām,२८३ब् यथा तत्रैव प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि) राजा (सौदार्योद्रेकम्)-अये विडालाक्ष अस्मदीये नगरे विषये च- पति-हीना च या नारी जाया-हीनश् च यः पुमान् । तौ दम्पती यथा-कामं भवेताम् इति घुष्यताम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.505,viḍālākṣaḥ-devaḥ pramāṇam | (iti sānucaro niṣkrāntaḥ |) guhya-grāhī (sa-ślāghā-gauravam)- naṣṭāśva-bhagna-śakaṭa-nyāyena pratipāditam | ucitā te mahārāja seyaṃ kāruṇya-ghoṣaṇā,विडालाक्षः-देवः प्रमाणम् । (इति सानुचरो निष्क्रान्तः ।) गुह्य-ग्राही (स-श्लाघा-गौरवम्)- नष्टाश्व-भग्न-शकट-न्यायेन प्रतिपादितम् । उचिता ते महाराज सेयं कारुण्य-घोषणा
+Rasarnavasudhakara,srs_3.506,api ca- manvādayo mahīpālāḥ śataśo gām apālayan | na kenāpi kṛto mārga evam āścarya-śaukhyadaḥ,अपि च- मन्वादयो महीपालाः शतशो गाम् अपालयन् । न केनापि कृतो मार्ग एवम् आश्चर्य-शौख्यदः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.507,atra ayogyasyāpi rājādeśasya dharmādhikāriṇā guhya-grāhiṇā nyāya-parikalpanayā yogyatvenānumodanād ayaṃ pralāpaḥ | prahasanasya śuddhādi-bhedāḥ- śuddhaṃ kīrṇaṃ vaikṛtaṃ ca tac ca prahasanaṃ tridhā | śuddhaṃ śrotriya-śākhāder veṣa-bhāṣādi-saṃyutam,अत्र अयोग्यस्यापि राजादेशस्य धर्माधिकारिणा गुह्य-ग्राहिणा न्याय-परिकल्पनया योग्यत्वेनानुमोदनाद् अयं प्रलापः । प्रहसनस्य शुद्धादि-भेदाः- शुद्धं कीर्णं वैकृतं च तच् च प्रहसनं त्रिधा । शुद्धं श्रोत्रिय-शाखादेर् वेष-भाषादि-संयुतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.508,284 ceṭa-ceṭī-jana-vyāptaṃ tal lakṣyaṃ tu nirūpyatām | ānanda-kośa-pramukhaṃ tathā bhagavad-ajjukam,२८४ चेट-चेटी-जन-व्याप्तं तल् लक्ष्यं तु निरूप्यताम् । आनन्द-कोश-प्रमुखं तथा भगवद्-अज्जुकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.509,285 kīrṇaṃ tu sarvair vīthy-aṅgaiḥ saṅkīrṇaṃ dhūrta-saṅkulam | tasyodāharaṇaṃ jñeyaṃ bṛhat-saubhadrakādikam,२८५ कीर्णं तु सर्वैर् वीथ्य्-अङ्गैः सङ्कीर्णं धूर्त-सङ्कुलम् । तस्योदाहरणं ज्ञेयं बृहत्-सौभद्रकादिकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.510,286 yac cedaṃ kāmukādīnāṃ veṣa-bhāṣādi-saṅgataiḥ | ṣaṇḍatāpa-savṛddhādyair yutaṃ tad vaikṛtaṃ bhavet | 287 kalikeli-prahasana-pramukhaṃ tad udāhṛtam,२८६ यच् चेदं कामुकादीनां वेष-भाषादि-सङ्गतैः । षण्डताप-सवृद्धाद्यैर् युतं तद् वैकृतं भवेत् । २८७ कलिकेलि-प्रहसन-प्रमुखं तद् उदाहृतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.511,atha ḍimaḥ- khyātetivṛttaṃ nirhāsya-śṛṅgāraṃ raudra-mudritam | 288 sāttvatī-vṛtti-viralaṃ bhāraty-ārabhaṭī-sphuṭam,अथ डिमः- ख्यातेतिवृत्तं निर्हास्य-शृङ्गारं रौद्र-मुद्रितम् । २८८ सात्त्वती-वृत्ति-विरलं भारत्य्-आरभटी-स्फुटम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.512,nāyakair uddhatair deva-yakṣa-rākṣasa-pannagaiḥ | 289gandharva-bhūta-vetāla-siddha-vidyādharādibhiḥ,नायकैर् उद्धतैर् देव-यक्ष-राक्षस-पन्नगैः । २८९गन्धर्व-भूत-वेताल-सिद्ध-विद्याधरादिभिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.513,samanvitaṃ ṣoḍaśabhir nyāya-mārgaṇa-nāyakam | 290caturbhir āṅkair anvītaṃ nirvimarśaka-sandhibhiḥ,समन्वितं षोडशभिर् न्याय-मार्गण-नायकम् । २९०चतुर्भिर् आङ्कैर् अन्वीतं निर्विमर्शक-सन्धिभिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.514,nirghātolkoparāgādi-ghora-krūrāji-sambhramam | 291 sa-praveśaka-viṣkambha-cūlikaṃ hi ḍimaṃ viduḥ | asyodāharaṇaṃ jñeyaṃ vīrabhadra-vijṛmbhitam,निर्घातोल्कोपरागादि-घोर-क्रूराजि-सम्भ्रमम् । २९१ स-प्रवेशक-विष्कम्भ-चूलिकं हि डिमं विदुः । अस्योदाहरणं ज्ञेयं वीरभद्र-विजृम्भितम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.515,292 atha īhāmṛgaḥ- yatretivṛttaṃ miśraṃ syāt sa-viṣkambha-praveśakam | catvāro' ṅkā nirvimarśa-garbhāḥ syuḥ sandhayas trayaḥ,२९२ अथ ईहामृगः- यत्रेतिवृत्तं मिश्रं स्यात् स-विष्कम्भ-प्रवेशकम् । चत्वारोऽ ङ्का निर्विमर्श-गर्भाः स्युः सन्धयस् त्रयः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.516,293 dhīroddhattaś ca prakhyāto divyo martyo' pi nāyakaḥ | divya-striyam anicchantīṃ kanyāṃ vāhartum udyataḥ,२९३ धीरोद्धत्तश् च प्रख्यातो दिव्यो मर्त्योऽ पि नायकः । दिव्य-स्त्रियम् अनिच्छन्तीं कन्यां वाहर्तुम् उद्यतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.517,294 strī-nimittāji-saṃrambhaḥ pañcaṣāḥ pratināyakāḥ | rasā nirbhaya-bībhatsā vṛttayaḥ kaiśikīṃ vinā,२९४ स्त्री-निमित्ताजि-संरम्भः पञ्चषाः प्रतिनायकाः । रसा निर्भय-बीभत्सा वृत्तयः कैशिकीं विना
+Rasarnavasudhakara,srs_3.518,295 svalpas tasyāḥ praveśo vā so' yam īhāmṛgo mataḥ | vyājān nivārayed atra saṅgrāmaṃ bhīṣaṇa-kramam,२९५ स्वल्पस् तस्याः प्रवेशो वा सोऽ यम् ईहामृगो मतः । व्याजान् निवारयेद् अत्र सङ्ग्रामं भीषण-क्रमम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.519,296 tasyodāharaṇaṃ jñeyaṃ prājñair māyā-kuraṅgikā | itthaṃ śrī-siṃha-bhūpena sarva-lakṣaṇa-śālinā | 297 sarva-lakṣaṇa-sampūrṇo lakṣito rūpaka-kramaḥ,२९६ तस्योदाहरणं ज्ञेयं प्राज्ञैर् माया-कुरङ्गिका । इत्थं श्री-सिंह-भूपेन सर्व-लक्षण-शालिना । २९७ सर्व-लक्षण-सम्पूर्णो लक्षितो रूपक-क्रमः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.520,atha nāṭaka-paribhāṣā- atha rūpaka-nirmāṇa-parijñānopayoginī | 298 śrī-siṃha-dharaṇīśena paribhāṣā nirūpyate,अथ नाटक-परिभाषा- अथ रूपक-निर्माण-परिज्ञानोपयोगिनी । २९८ श्री-सिंह-धरणीशेन परिभाषा निरूप्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.521,paribhāṣātra maryādā pūrvācāryopakalpitā | 299sā hi naur atigambhīraṃ vivikṣor nāṭya-sāgaram,परिभाषात्र मर्यादा पूर्वाचार्योपकल्पिता । २९९सा हि नौर् अतिगम्भीरं विविक्षोर् नाट्य-सागरम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.522,eṣā ca bhāṣā-nirdeśa-nāmabhis trividhā matā | 300tatra bhāṣā dvidhā bhāṣā vibhāṣā ceti bhedataḥ,एषा च भाषा-निर्देश-नामभिस् त्रिविधा मता । ३००तत्र भाषा द्विधा भाषा विभाषा चेति भेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.523,caturdaśa vibhāṣāḥ syuḥ prācyādyā vākya-vṛttayaḥ | 301āsāṃ saṃskāra-rāhityād viniyogo na kathyate,चतुर्दश विभाषाः स्युः प्राच्याद्या वाक्य-वृत्तयः । ३०१आसां संस्कार-राहित्याद् विनियोगो न कथ्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.524,uttamādiṣu tad-deśa-vyavahārāt pratīyatām | 302bhāṣā dvidhā saṃskṛtā ca prākṛtī ceti bhedataḥ,उत्तमादिषु तद्-देश-व्यवहारात् प्रतीयताम् । ३०२भाषा द्विधा संस्कृता च प्राकृती चेति भेदतः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.525,kaumāra-pāṇinīyādi-saṃskṛtā saṃskṛtā matā | 303 iyaṃ tu devatādīnāṃ munīnāṃ nāyakasya ca | liṅgināṃ ca viṭādīnm anīcānāṃ prayujyate,कौमार-पाणिनीयादि-संस्कृता संस्कृता मता । ३०३ इयं तु देवतादीनां मुनीनां नायकस्य च । लिङ्गिनां च विटादीन्म् अनीचानां प्रयुज्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.526,304 atha prākṛtī- prakṛteḥ saṃskṛtāyās tu vikṛtiḥ prākṛtī matā | 305 ṣaḍ-vidhā sā prākṛtaṃ ca śaurasenī ca māgadhī,३०४ अथ प्राकृती- प्रकृतेः संस्कृतायास् तु विकृतिः प्राकृती मता । ३०५ षड्-विधा सा प्राकृतं च शौरसेनी च मागधी
+Rasarnavasudhakara,srs_3.527,paiśācī cūlikā paiśācy apabhraṃśa iti kramāt | 306atra tu prākṛtaṃ strīṇāṃ sarvāsāṃ niyataṃ bhavet,पैशाची चूलिका पैशाच्य् अपभ्रंश इति क्रमात् । ३०६अत्र तु प्राकृतं स्त्रीणां सर्वासां नियतं भवेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.528,kvacic ca devī gaṇikā mantrijā ceti yoṣitām | 307yoginy-apsarasoḥ śilpa-kāriṇyā api saṃskṛtam,क्वचिच् च देवी गणिका मन्त्रिजा चेति योषिताम् । ३०७योगिन्य्-अप्सरसोः शिल्प-कारिण्या अपि संस्कृतम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.529,ye nīcāḥ karmaṇā jātyā teṣāṃ prākṛtam ucyate | 308chadma-liṅgavatāṃ tadvaj jainānām iti kecana,ये नीचाः कर्मणा जात्या तेषां प्राकृतम् उच्यते । ३०८छद्म-लिङ्गवतां तद्वज् जैनानाम् इति केचन
+Rasarnavasudhakara,srs_3.530,adhame madhyame cāpi śaurasenī prayujyate | 309dhīvarādy-atinīceṣu māgadhī ca niyujyate,अधमे मध्यमे चापि शौरसेनी प्रयुज्यते । ३०९धीवराद्य्-अतिनीचेषु मागधी च नियुज्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.531,rakṣaḥ-piśāca-nīceṣu paiśācī-dvitayaṃ bhavet | 310apabhraṃśas tu caṇḍāla-yavanādiṣu yujyate,रक्षः-पिशाच-नीचेषु पैशाची-द्वितयं भवेत् । ३१०अपभ्रंशस् तु चण्डाल-यवनादिषु युज्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.532,nāṭakādāv apabhraṃśa-vinyāsasyāsahiṣṇavaḥ | 311anye caṇḍālakādīnāṃ māgadhy-ādīn prayuñjate,नाटकादाव् अपभ्रंश-विन्यासस्यासहिष्णवः । ३११अन्ये चण्डालकादीनां मागध्य्-आदीन् प्रयुञ्जते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.533,sarveṣāṃ kāraṇa-vaśāt kāryo bhāṣā-vyatikramaḥ | 312māhātmyasya paribhraṃśa��� madasyātiśayaṃ tathā,सर्वेषां कारण-वशात् कार्यो भाषा-व्यतिक्रमः । ३१२माहात्म्यस्य परिभ्रंशं मदस्यातिशयं तथा
+Rasarnavasudhakara,srs_3.534,pracchādanaṃ ca vibhrāntiṃ yathālikhita-vācanam | 313kadācid anuvādaṃ ca kāraṇāni pracakṣate,प्रच्छादनं च विभ्रान्तिं यथालिखित-वाचनम् । ३१३कदाचिद् अनुवादं च कारणानि प्रचक्षते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.535,atha nirdeśa-paribhāṣā- sākṣād anāma-grāhyāṇāṃ janānāṃ pratisaṃjñayā | 314 āhvāna-bhaṅgī nāṭyajñair nirdeśa iti gīyate,अथ निर्देश-परिभाषा- साक्षाद् अनाम-ग्राह्याणां जनानां प्रतिसंज्ञया । ३१४ आह्वान-भङ्गी नाट्यज्ञैर् निर्देश इति गीयते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.536,sa tridhā pūjya-sadṛśa-kaniṣṭha-viṣayatvataḥ | 315pūjyās tu devo munayo liṅginas tat-samāstriyaḥ,स त्रिधा पूज्य-सदृश-कनिष्ठ-विषयत्वतः । ३१५पूज्यास् तु देवो मुनयो लिङ्गिनस् तत्-समास्त्रियः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.537,bahuśrutāś ca bhagavac-chabda-vācyā bhavanti hi | 316āryeti brāhmaṇo vācyo vṛddhas tāteti bhāṣyate,बहुश्रुताश् च भगवच्-छब्द-वाच्या भवन्ति हि । ३१६आर्येति ब्राह्मणो वाच्यो वृद्धस् तातेति भाष्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.538,upādhyāyeti cācāryo gaṇikā tv ajjukākhyayā | 317mahārājeti bhūpālo vidvān bhāva itīryate,उपाध्यायेति चाचार्यो गणिका त्व् अज्जुकाख्यया । ३१७महाराजेति भूपालो विद्वान् भाव इतीर्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.539,chandato nāmabhir vācyā brāhmaṇais tu narādhipāḥ | 318deveti nṛpatir vācyo bhṛtyaiḥ prakṛtibhis tathā,छन्दतो नामभिर् वाच्या ब्राह्मणैस् तु नराधिपाः । ३१८देवेति नृपतिर् वाच्यो भृत्यैः प्रकृतिभिस् तथा
+Rasarnavasudhakara,srs_3.540,sārvabhaumaḥ parijanair bhaṭṭa-bhaṭṭāraketi ca | 319vācyo rājeti munibhir apatya-pratyayena vā,सार्वभौमः परिजनैर् भट्ट-भट्टारकेति च । ३१९वाच्यो राजेति मुनिभिर् अपत्य-प्रत्ययेन वा
+Rasarnavasudhakara,srs_3.541,vidūṣakeṇa tu prāyaḥ sakhe rājan nitīcchayā | 320brāhmaṇaiḥ sacivo vācyo hy amātya saciveti ca,विदूषकेण तु प्रायः सखे राजन् नितीच्छया । ३२०ब्राह्मणैः सचिवो वाच्यो ह्य् अमात्य सचिवेति च
+Rasarnavasudhakara,srs_3.542,śaiṣāir āryety athāyuṣman iti sārathinā rathī | 321tapasvi-sādhu-śabdābhyāṃ praśāntaḥ paribhāṣyate,शैषाइर् आर्येत्य् अथायुष्मन् इति सारथिना रथी । ३२१तपस्वि-साधु-शब्दाभ्यां प्रशान्तः परिभाष्यते
+Rasarnavasudhakara,srs_3.543,svāmīti yuva-rājas tu kumāro bhartṛ-dārakaḥ | 322āvutteti svasur bhartā syāleti pṛtanā-patiḥ,स्वामीति युव-राजस् तु कुमारो भर्तृ-दारकः । ३२२आवुत्तेति स्वसुर् भर्ता स्यालेति पृतना-पतिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.544,bhaṭṭinī svāminī devī tathā bhaṭṭāriketi ca | 323paricārajanair vācyā yoṣito rāja-vallabhāḥ,भट्टिनी स्वामिनी देवी तथा भट्टारिकेति च । ३२३परिचारजनैर् वाच्या योषितो राज-वल्लभाः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.545,rājñā tu mahiṣī vācyā devīty anyāḥ priyā iti | 324sarveṇa patnī tv āryeti pitur nāmnā sutasya vā,राज्ञा तु महिषी वाच्या देवीत्य् अन्याः प्रिया इति । ३२४सर्वेण पत्नी त्व् आर्येति पितुर् नाम्ना सुतस्य वा
+Rasarnavasudhakara,srs_3.546,tāta-pādā iti pitā mātāmbeti sutena tu | 325jyeṣṭhās tv āryā iti bhrātrā tathā syur mātulādayaḥ,तात-पादा इति पिता माताम्बेति सुतेन तु । ३२५ज्येष्ठास् त्व् आर्या इति भ्रात्रा तथा स्युर् मातुलादयः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.547,atha sadṛśa-nirdeśaḥ- sadṛśaḥ sadṛśo vācyo vayasyety āhvayena vā | 326 haleti sakhyā tu sakhī kathanīyā sakhīti vā,अथ सदृश-निर्देशः- सदृशः सदृशो वाच्यो वयस्येत्य् आह्वयेन वा । ३२६ हलेति सख्या तु सखी कथनीया सखीति वा
+Rasarnavasudhakara,srs_3.548,atha kaniṣṭha-nirdeśaḥ- suta-śiṣya-kanīyāṃso vācyā guru-janena hi | 327 vatsa-putraka-dīrghāyus-tāta-jāteti saṃjñayā,अथ कनिष्ठ-निर्देशः- सुत-शिष्य-कनीयांसो वाच्या गुरु-जनेन हि । ३२७ वत्स-पुत्रक-दीर्घायुस्-तात-जातेति संज्ञया
+Rasarnavasudhakara,srs_3.549,anyaḥ kanīyān āryeṇa janena paribhāṣyate | 328śilpādhikāra-nāmabhyāṃ bhadra bhadra-mukheti,अन्यः कनीयान् आर्येण जनेन परिभाष्यते । ३२८शिल्पाधिकार-नामभ्यां भद्र भद्र-मुखेति
+Rasarnavasudhakara,srs_3.550,vācye nīcātinīce tu haṇḍe hañje iti kramāt | 329bhartrā vācyāḥ sva-sva-nāmnā bhṛtyāḥ śilpocitena vā,वाच्ये नीचातिनीचे तु हण्डे हञ्जे इति क्रमात् । ३२९भर्त्रा वाच्याः स्व-स्व-नाम्ना भृत्याः शिल्पोचितेन वा
+Rasarnavasudhakara,srs_3.551,evam ādi prakāreṇa yojyā nirdeśa-yojanā | 330loka-śāstrāvirodhena vijñeyā kāvya-kovidaiḥ,एवम् आदि प्रकारेण योज्या निर्देश-योजना । ३३०लोक-शास्त्राविरोधेन विज्ञेया काव्य-कोविदैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.552,atha nāma-paribhāṣā- anukta-nāmnaḥ prakhyāte kañcuki-prabhṛter api | 331 itivṛtte kalpite tu nāyakāder api sphuṭam,अथ नाम-परिभाषा- अनुक्त-नाम्नः प्रख्याते कञ्चुकि-प्रभृतेर् अपि । ३३१ इतिवृत्ते कल्पिते तु नायकादेर् अपि स्फुटम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.553,rasa-vastūpayogīni kavir nāmāni kalpayet | 332vinayandhara-bābhravya-jayandhara-jayādikam,रस-वस्तूपयोगीनि कविर् नामानि कल्पयेत् । ३३२विनयन्धर-बाभ्रव्य-जयन्धर-जयादिकम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.554,kāryaṃ kañcukināṃ nāma prāyo viśvāsa-sūcakam | 333latālaṅkāra-puṣpādi-vastūnāṃ lalitātmanām,कार्यं कञ्चुकिनां नाम प्रायो विश्वास-सूचकम् । ३३३लतालङ्कार-पुष्पादि-वस्तूनां ललितात्मनाम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.555,nāmabhir guṇa-siddhair ceṭīnāṃ nāma kalpayet | 334karabhaḥ kalahaṃsaś cety ādi nāmānujīvinām,नामभिर् गुण-सिद्धैर् चेटीनां नाम कल्पयेत् । ३३४करभः कलहंसश् चेत्य् आदि नामानुजीविनाम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.556,karpūra-caṇḍa-kāmpilyety ādikaṃ nāma vandinām | 335subuddhi-vasubhūtyādi-mantriṇāṃ nāma kalpayet,कर्पूर-चण्ड-काम्पिल्येत्य् आदिकं नाम वन्दिनाम् । ३३५सुबुद्धि-वसुभूत्यादि-मन्त्रिणां नाम कल्पयेत्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.557,devarātaḥ somarāta iti nāma purodhasaḥ | 336śrīvatso gautamaḥ kautso gārgyo maudgalya ity api,देवरातः सोमरात इति नाम पुरोधसः । ३३६श्रीवत्सो गौतमः कौत्सो गार्ग्यो मौद्गल्य इत्य् अपि
+Rasarnavasudhakara,srs_3.558,vasantakaḥ kāpileya ity ākhyeyo vidūṣakaḥ | 337pratāpa-vīra-vijaya-māna-vikrama-sāhasaiḥ,वसन्तकः कापिलेय इत्य् आख्येयो विदूषकः । ३३७प्रताप-वीर-विजय-मान-विक्रम-साहसैः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.559,vasanta-bhūṣaṇottaṃsa-śekharāṅka-padottaraiḥ | 338dhīrottarāṇāṃ netṝṇāṃ nāma kurvīta kovidaḥ,वसन्त-भूषणोत्तंस-शेखराङ्क-पदोत्तरैः । ३३८धीरोत्तराणां नेतॄणां नाम कुर्वीत कोविदः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.560,candrāpīḍaḥ kāmapāla ity ādyaṃ lalitātmanām | 339ugravarmā caṇḍasena ity ādy-uddhata-cetasām,चन्द्रापीडः कामपाल इत्य् आद्यं ललितात्मनाम् । ३३९उग्रवर्मा चण्डसेन इत्य् आद्य्-उद्धत-चेतसाम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.561,datta-senānta-nāmāni vaiśyānāṃ kalpayet sudhīḥ | 340karpūra-mañjarī candralekhā rāgataraṅgikā,दत्त-सेनान्त-नामानि वैश्यानां कल्पयेत् सुधीः । ३४०कर्पूर-मञ्जरी चन्द्रलेखा रागतरङ्गिका
+Rasarnavasudhakara,srs_3.562,padmāvatīti prāyeṇa nāmnā vācyā hi nāyikā | 341devyas tu dhāriṇī-lakṣmī-vasumatyādi-nāmabhiḥ,पद्मावतीति प्रायेण नाम्ना वाच्या हि नायिका । ३४१देव्यस् तु धारिणी-लक्ष्मी-वसुमत्यादि-नामभिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.563,bhogavatī kāntimatī kamalā kāmavallarī | 342irāvatī haṃsapadīty ādi-nāmnā tu bhoginī,भोगवती कान्तिमती कमला कामवल्लरी । ३४२इरावती हंसपदीत्य् आदि-नाम्ना तु भोगिनी
+Rasarnavasudhakara,srs_3.564,viprakṣatra-viśaḥ śarma-varma-dattānta-nāmabhiḥ | 343śikhaṇḍāṅgada-cūḍānta-nāmnā vidyādharādhipāḥ,विप्रक्षत्र-विशः शर्म-वर्म-दत्तान्त-नामभिः । ३४३शिखण्डाङ्गद-चूडान्त-नाम्ना विद्याधराधिपाः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.565,kuṇḍalānanda-ghaṇṭānta-nāmnā kāpālikā janāḥ | 344yogasundarikā vaṃśaprabhā vikaṭamudrikā,कुण्डलानन्द-घण्टान्त-नाम्ना कापालिका जनाः । ३४४योगसुन्दरिका वंशप्रभा विकटमुद्रिका
+Rasarnavasudhakara,srs_3.566,śaṅkha-keyūrikety ādi-nāmnā kāpālika-striyaḥ | 345ānandinī siddhimatī śrīmatī sarvamaṅgalā,शङ्ख-केयूरिकेत्य् आदि-नाम्ना कापालिक-स्त्रियः । ३४५आनन्दिनी सिद्धिमती श्रीमती सर्वमङ्गला
+Rasarnavasudhakara,srs_3.567,yaśovatī putravatīty ādi-nāmnā suvāsinī | 346ity ādi sarvam ālocya lakṣaṇaṃ kṛta-buddhinā,यशोवती पुत्रवतीत्य् आदि-नाम्ना सुवासिनी । ३४६इत्य् आदि सर्वम् आलोच्य लक्षणं कृत-बुद्धिना
+Rasarnavasudhakara,srs_3.568,kavinā kalpitaṃ kāvyam ācandrārkaṃ prakāśate | 347lakṣya-lakṣaṇa-nirmāṇa-vijñāna-kṛta-buddhibhiḥ,कविना कल्पितं काव्यम् आचन्द्रार्कं प्रकाशते । ३४७लक्ष्य-लक्षण-निर्माण-विज्ञान-कृत-बुद्धिभिः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.569,parīkṣyatām ayaṃ grantho vimatsara-manīṣayā | 348 bharatāgama-pārīṇaḥ śrīmān siṃha-mahīpatiḥ | rasikaḥ kṛtavān evaṃ rasārṇava-sudhākaram,परीक्ष्यताम् अयं ग्रन्थो विमत्सर-मनीषया । ३४८ भरतागम-पारीणः श्रीमान् सिंह-महीपतिः । रसिकः कृतवान् एवं रसार्णव-सुधाकरम्
+Rasarnavasudhakara,srs_3.570,349 saṃrambhād anapota-siṃha-nṛpater dhāṭī-samāṭīkane niḥsāṇeṣu dhaṇaṃ dhaṇaṃ dhaṇam iti dhvānānusandhāyiṣu | modante hi raṇaṃ raṇaṃ raṇam iti prauḍhās tadīyā bhaṭā bhrāntiṃ yānti tṛṇaṃ tṛṇaṃ tṛṇam iti pratyarthi-pṛthvī-bhujaḥ,३४९ संरम्भाद् अनपोत-सिंह-नृपतेर् धाटी-समाटीकने निःसाणेषु धणं धणं धणम् इति ध्वानानुसन्धायिषु । मोदन्ते हि रणं रणं रणम् इति प्रौढास् तदीया भटा भ्रान्तिं यान्ति तृणं तृणं तृणम् इति प्रत्यर्थि-पृथ्वी-भुजः
+Rasarnavasudhakara,srs_3.571,350 matvā dhātrā tulāyāṃ laghur iti dharaṇīṃ siṃha-bhūpāla-candre sṛṣṭe tatrātigurvyāṃ tad-upanidhitayā sthāpyamānaiḥ krameṇa | cintāratnaugha-kalpa-druma-tati-surabhī-maṇḍalaiḥ pūritāntāpy ūrdhvaṃ nītā laghimnā tad-ari-kula-śataiḥ pūryate' dyāpi sā dyauḥ,३५० मत्वा धात्रा तुलायां लघुर् इति धरणीं सिंह-भूपाल-चन्द्रे सृष्टे तत्रातिगुर्व्यां तद्-उपनिधितया स्थाप्यमानैः क्रमेण । चिन्तारत्नौघ-कल्प-द्रुम-तति-सुरभी-मण्डलैः पूरितान्ताप्य् ऊर्ध्वं नीता लघिम्ना तद्-अरि-कुल-शतैः पूर्यतेऽ द्यापि सा द्यौः