diff --git "a/raghuvamsa_kashm_clean.csv" "b/raghuvamsa_kashm_clean.csv" new file mode 100644--- /dev/null +++ "b/raghuvamsa_kashm_clean.csv" @@ -0,0 +1,493 @@ +id,sanskrit,sanskrit_devanagari +ragh(k)_1.1,"Kālidāsa: Raghuvaṃśa-kashm, 1-6 # Text vāgarthāviva sampṛktau vāgarthapratipattaye / jagataḥ pitarau vande pārvatīparameśvarau","कालिदास: रघुवंश-कस्ह्म्, १-६ # तेxत् वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये / जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ" +ragh(k)_1.2,kva sūryaprabhavo vaṃśaḥ kva cālpaviṣayā matiḥ / titīrṣurdustaraṃ mohāduḍupenāsmi sāgaram,क्व सूर्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः / तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् +ragh(k)_1.3,mandaḥ kaviyaśaḥprārthī gamiṣyāmyavahāsyatām / prāṃśulabhye phale lobhādudbāhuriva vāmanaḥ,मन्दः कवियशःप्रार्थी गमिष्याम्यवहास्यताम् / प्रांशुलभ्ये फले लोभादुद्बाहुरिव वामनः +ragh(k)_1.4,athavā kṛtavāgdvāre vaṃśe 'sminpūrvasūribhiḥ / maṇau vajrasamutkīrṇe sūtrasyevāsti me gatiḥ,अथवा कृतवाग्द्वारे वंशे ऽस्मिन्पूर्वसूरिभिः / मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः +ragh(k)_1.5,so 'hamājanmaśuddhānāmāphalodayakarmaṇām / āsamudrakṣitīśānāmānākarathavartmanām,सो ऽहमाजन्मशुद्धानामाफलोदयकर्मणाम् / आसमुद्रक्षितीशानामानाकरथवर्त्मनाम् +ragh(k)_1.6,yathāvidhihutāgnīnāṃ yathākāmārcitārthinām / yathāparādhadaṇḍānāṃ yathākālaprabodhinām,यथाविधिहुताग्नीनां यथाकामार्चितार्थिनाम् / यथापराधदण्डानां यथाकालप्रबोधिनाम् +ragh(k)_1.7,tyāgāya sambhṛtārthānāṃ satyāya mitabhāṣiṇām / yaśase vijigīṣūṇāṃ prajāyai gṛhamedhinām,त्यागाय सम्भृतार्थानां सत्याय मितभाषिणाम् / यशसे विजिगीषूणां प्रजायै गृहमेधिनाम् +ragh(k)_1.8,śaiśave 'bhyastavidyānāṃ yauvane viṣayaiṣiṇām / vārddhake munivṛttīnāṃ yogenānte tanutyajām,शैशवे ऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयैषिणाम् / वार्द्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम् +ragh(k)_1.9,raghūṇāmanvayaṃ vakṣye tanuvāgvibhavo 'pi san / tadguṇaiḥ karṇamāgatya cāpalāya pratāritaḥ,रघूणामन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्विभवो ऽपि सन् / तद्गुणैः कर्णमागत्य चापलाय प्रतारितः +ragh(k)_1.10,taṃ santaḥ śrotumarhanti sadasadvyaktihetavaḥ / hemnaḥ saṃlakṣyate hyagnau viśuddhiḥ śyāmikāpi vā,तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसद्व्यक्तिहेतवः / हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा +ragh(k)_1.11,vaivasvato manurnāma mānanīyo manīṣiṇām / āsīnmahīkṣitāmādyaḥ praṇavaśchandasāmiva,वैवस्वतो मनुर्नाम माननीयो मनीषिणाम् / आसीन्महीक्षितामाद्यः प्रणवश्छन्दसामिव +ragh(k)_1.12,tadanvaye śuddhimati prasūtaḥ śuddhimattaraḥ / dilīpa iti rājendurinduḥ kṣīranidhāviva,तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः / दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव +ragh(k)_1.13,vyūḍhorasko vṛṣaskandhaḥ sālaprāṃśurmahābhujaḥ / ātmakarmakṣamaṃ dehaṃ kṣātro dharma ivāśritaḥ,व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः सालप्रांशुर्महाभुजः / आत्मकर्मक्षमं देहं क्षात्रो धर्म इवाश्रितः +ragh(k)_1.14,sarvātiriktasāreṇa sarvatejobhibhāvinā / sthitaḥ sarvonnatenorvīṃ krāntvā merurivātmanā,सर्वातिरिक्तसारेण सर्वतेजोभिभाविना / स्थितः सर्वोन्नतेनोर्वीं क्रान्त्वा मेरुरिवात्���ना +ragh(k)_1.15,ākārasadṛśaprajñaḥ prajñayā sadṛśāgamaḥ / āgamaiḥ sadṛśārambhaḥ prārambhasadṛśodayaḥ,आकारसदृशप्रज्ञः प्रज्ञया सदृशागमः / आगमैः सदृशारम्भः प्रारम्भसदृशोदयः +ragh(k)_1.16,bhīmakāntairnṛpaguṇaiḥ sa babhūvopajīvinām / adhṛṣyaścābhigamyaśca yādoratnairivārṇavaḥ,भीमकान्तैर्नृपगुणैः स बभूवोपजीविनाम् / अधृष्यश्चाभिगम्यश्च यादोरत्नैरिवार्णवः +ragh(k)_1.17,rekhāmātramapi kṣuṇṇādātmano vartmanaḥ param / na vyatīyuḥ prajāstasya niyanturnemivṛttayaḥ,रेखामात्रमपि क्षुण्णादात्मनो वर्त्मनः परम् / न व्यतीयुः प्रजास्तस्य नियन्तुर्नेमिवृत्तयः +ragh(k)_1.18,prajānāmeva bhūtyarthaṃ sa tābhyo balimagrahīt / sahasraguṇamutsraṣṭumādatte hi rasaṃ raviḥ,प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत् / सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः +ragh(k)_1.19,senā paricchadastasya dvayamevārthasādhanam / śāstre ca vyāpṛtā buddhirmaurvī dhanuṣi cātatā,सेना परिच्छदस्तस्य द्वयमेवार्थसाधनम् / शास्त्रे च व्यापृता बुद्धिर्मौर्वी धनुषि चातता +ragh(k)_1.20,tasya saṃvṛtamantrasya gūḍhākāreṅgitasya ca / phalānumeyāḥ prārambhāḥ saṃskārāḥ prāktanā iva,तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेङ्गितस्य च / फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराः प्राक्तना इव +ragh(k)_1.21,jugopātmānamatrasto bheje dharmamanāturaḥ / agṛdhnurādade so 'rthānasaktaḥ sukhamanvabhūt,जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः / अगृध्नुराददे सो ऽर्थानसक्तः सुखमन्वभूत् +ragh(k)_1.22,jñāne maunaṃ kṣamā śaktau tyāge ślāghāviparyayaḥ / guṇā guṇānubandhitvāttasya saprasavā iva,ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ त्यागे श्लाघाविपर्ययः / गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा इव +ragh(k)_1.23,anākṛṣṭasya viṣayairvidyānāṃ pāradṛśvanaḥ / tasya dharmaraterāsīdvṛddhatvaṃ jarasā vinā,अनाकृष्टस्य विषयैर्विद्यानां पारदृश्वनः / तस्य धर्मरतेरासीद्वृद्धत्वं जरसा विना +ragh(k)_1.24,prajānāṃ vinayādhānādrakṣaṇādbharaṇādapi / sa pitā pitarastāsāṃ kevalaṃ janmahetavaḥ,प्रजानां विनयाधानाद्रक्षणाद्भरणादपि / स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः +ragh(k)_1.25,sthityai daṇḍayato daṇḍyānpariṇetuḥ prasūtaye / apyarthakāmau tasyāstāṃ dharma eva manīṣiṇaḥ,स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यान्परिणेतुः प्रसूतये / अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः +ragh(k)_1.26,dudoha gāṃ sa yajñāya sasyāya maghavā divam / sampadvinimayenobhau dadhaturbhuvanadvayam,दुदोह गां स यज्ञाय सस्याय मघवा दिवम् / सम्पद्विनिमयेनोभौ दधतुर्भुवनद्वयम् +ragh(k)_1.27,na kilānuyayustasya rājāno rakṣituryaśaḥ / vyāvṛttā yatparasvebhyaḥ śrutau taskaratā sthitā,न किलानुययुस्तस्य राजानो रक्षितुर्यशः / व्यावृत्ता यत्परस्वेभ्यः श्रुतौ तस्करता स्थिता +ragh(k)_1.28,dveṣyo 'pi sammataḥ śiṣṭastasyārtasya yathauṣadham / tyājyo duṣṭaḥ priyo 'pyāsīddaṣṭo 'ṅguṣṭha ivāhinā,द्वेष्यो ऽपि सम्मतः शिष्टस्तस्यार्तस्य यथौषधम् / त्याज्यो दुष्टः प्रियो ऽप्यासीद्दष्टो ऽङ्गुष्ठ इवाहिना +ragh(k)_1.29,taṃ vedhā vidadhe nūnaṃ mahābhūtasamādhinā / tathā hi sarve tasyāsanparārthaikaphalā guṇāḥ,तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना / तथा हि सर्वे तस्यासन्परार्थैकफला गुणाः +ragh(k)_1.30,sa velāvapravalayāṃ parikhīkṛtasāgarām / ananyaśāsanāmurvīṃ śaśāsaikapurīmiva,स वेलावप्रवलयां परिखीकृतसागराम् / अनन्यशासनामुर्वीं शशासैकपुरीमिव +ragh(k)_1.31,tasya dākṣiṇyarūḍhena nāmnā māgadhavaṃśajā / patnī sudakṣiṇetyāsīdadhvarasyeva dakṣiṇā,तस्य दाक्षिण्यरूढेन नाम्ना मागधवंशजा / पत्नी सुदक्षिणेत्यासीदध्वरस्येव दक्षिणा +ragh(k)_1.32,kalatravantamātmānamavarodhe mahatyapi / tayā mene manasvinyā lakṣmyā ca vasudhādhipaḥ,कलत्रवन्तमात्मानमवरोधे महत्यपि / तया मेने मनस्विन्या लक्ष्म्या च वसुधाधिपः +ragh(k)_1.33,tasyāmātmānurūpāyāmātmajanmasamutsukaḥ / vilambitaphalaiḥ kālaṃ sa nināya manorathaiḥ,तस्यामात्मानुरूपायामात्मजन्मसमुत्सुकः / विलम्बितफलैः कालं स निनाय मनोरथैः +ragh(k)_1.34,gaṅgāṃ bhagīratheneva pūrveṣāṃ pāvanakṣamām / īpsatā santatiṃ nyastā tena mantriṣu kosalā,गङ्गां भगीरथेनेव पूर्वेषां पावनक्षमाम् / ईप्सता सन्ततिं न्यस्ता तेन मन्त्रिषु कोसला +ragh(k)_1.35,athābhyarcya vidhātāraṃ prayatau putrakāmyayā / tau dampatī vasiṣṭhasya gurorjagmaturāśramam,अथाभ्यर्च्य विधातारं प्रयतौ पुत्रकाम्यया / तौ दम्पती वसिष्ठस्य गुरोर्जग्मतुराश्रमम् +ragh(k)_1.36,snigdhagambhīranirghoṣamekaṃ syandanamāśritau / prāvṛṣeṇyaṃ payovāhaṃ vidyudairāvatāviva,स्निग्धगम्भीरनिर्घोषमेकं स्यन्दनमाश्रितौ / प्रावृषेण्यं पयोवाहं विद्युदैरावताविव +ragh(k)_1.37,mā bhūdāśramapīḍeti parimeyapuraḥsarau / vaśānāgau sagandhālpakalabhānugatāviva,मा भूदाश्रमपीडेति परिमेयपुरःसरौ / वशानागौ सगन्धाल्पकलभानुगताविव +ragh(k)_1.38,sevyamānau sukhasparśaiḥ sālaniryāsagandhibhiḥ / puṣpareṇūtkirairvātairādhūtavanarājibhiḥ,सेव्यमानौ सुखस्पर्शैः सालनिर्यासगन्धिभिः / पुष्परेणूत्किरैर्वातैराधूतवनराजिभिः +ragh(k)_1.39,pavanasyānukūlatvātprārthanāsiddhiśaṃsinaḥ / rajobhisturagotkīrṇairaspṛṣṭālakaveṣṭanau,पवनस्यानुकूलत्वात्प्रार्थनासिद्धिशंसिनः / रजोभिस्तुरगोत्कीर्णैरस्पृष्टालकवेष्टनौ +ragh(k)_1.40,haiyaṅgavīnamādāya ghoṣavṛddhānupāgatān / nāmadheyāni pṛcchantau vanyānāṃ mārgaśākhinām,हैयङ्गवीनमादाय घोषवृद्धानुपागतान् / नामधेयानि पृच्छन्तौ वन्यानां मार्गशाखिनाम् +ragh(k)_1.41,sarasīṣvaravindānāṃ vīcivikṣobhaśītalam / āmodamupajighrantau svaniḥśvāsānukāriṇam,सरसीष्वरविन्दानां वीचिविक्षोभशीतलम् / आमोदमुपजिघ्रन्तौ स्वनिःश्वासानुकारिणम् +ragh(k)_1.42,manobhirāmāḥ śṛṇvantau rathanemisvanonmukhaiḥ / ṣaḍjasaṃvādinīḥ kekā dvidhā bhinnāḥ śikhaṇḍibhiḥ,मनोभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः / षड्जसंवादिनीः केका द्विधा भिन्नाः शिखण्डिभिः +ragh(k)_1.43,parasparākṣisādṛśyamadūrojjhitavartmasu / mṛgadvandveṣu paśyantau syandanābaddhadṛṣṭiṣu,परस्पराक्षिसादृश्यमदूरोज्झितवर्त्मसु / मृगद्वन्द्वेषु पश्यन्तौ स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु +ragh(k)_1.44,śreṇibandhādvitanvadbhirastambhāṃ toraṇasrajam / sārasaiḥ kalanirhrādaiḥ kvacidunnamitānanau,श्रेणिबन्धाद्वितन्वद्भिरस्तम्भां तोरणस्रजम् / सारसैः कलनिर्ह्रादैः क्वचिदुन्नमिताननौ +ragh(k)_1.45,grāmeṣvātmanisṛṣṭeṣu yūpacihneṣu yajvanām / amoghāḥ pratigṛhṇantāvarghyānupadamāśiṣaḥ,ग्रामेष्वात्मनिसृष्टेषु यूपचिह्नेषु यज्वनाम् / अमोघाः प्रतिगृह्णन्तावर्घ्यानुपदमाशिषः +ragh(k)_1.46,kāpyabhikhyā tayorāsīdvrajatoḥ śuddhaveśayoḥ / himanirmuktayoryoge citrācandramasoriva,काप्यभिख्या तयोरासीद्व्रजतोः शुद्धवेशयोः / हिमनिर्मुक्तयोर्योगे चित्राचन्द्रमसोरिव +ragh(k)_1.47,tattadbhūmipatiḥ patnyai darśayanpriyadarśanaḥ / api laṅghitamadhvānaṃ bubudhe na budhopamaḥ,तत्तद्भूमिपतिः पत्न्यै दर्शयन्प्रियदर्शनः / अपि लङ्घितमध्वानं बुबुधे न बुधोपमः +ragh(k)_1.48,sa duṣprāpayaśāḥ prāpadāśramaṃ śrāntavāhanaḥ / sāyaṃ saṃyaminastasya maharṣermahiṣīsakhaḥ,स दुष्प्रापयशाः प्रापदाश्रमं श्रान्तवाहनः / सायं संयमिनस्तस्य महर्षेर्महिषीसखः +ragh(k)_1.49,vanāntarādupāvṛttaiḥ skandhāsaktasamitkuśaiḥ / agnipratyudgamātpūtaiḥ pūryamāṇaṃ tapasvibhiḥ,वनान्तरादुपावृत्तैः स्कन्धासक्तसमित्कुशैः / अग्निप्रत्युद्गमात्पूतैः पूर्यमाणं तपस्विभिः +ragh(k)_1.50,sekānte munikanyābhirviviktīkṛtavṛkṣakam / āśvāsāya vihaṅgānāmālavālāmbupāyinām,सेकान्ते मुनिकन्याभिर्विविक्तीकृतवृक्षकम् / आश्वासाय विहङ्गानामालवालाम्बुपायिनाम् +ragh(k)_1.51,ātapāpāyasaṅkṣiptanīvārāsu niṣādibhiḥ / mṛgairvartitaromanthamuṭajāṅganabhūmiṣu,आतपापायसङ्क्षिप्तनीवारासु निषादिभिः / मृगैर्वर्तितरोमन्थमुटजाङ्गनभूमिषु +ragh(k)_1.52,ākīrṇamṛṣipatnīnāmuṭajadvārarodhibhiḥ / apatyairiva nīvārabhāgadheyocitairmṛgaiḥ,आकीर्णमृषिपत्नीनामुटजद्वाररोधिभिः / अपत्यैरिव नीवारभागधेयोचितैर्मृगैः +ragh(k)_1.53,abhyuddhṛtāgnipiśunairatithīnāśramonmukhān / punānaṃ pavanoddhūtairdhūmairāhutigandhibhiḥ,अभ्युद्धृताग्निपिशुनैरतिथीनाश्रमोन्मुखान् / पुनानं पवनोद्धूतैर्धूमैराहुतिगन्धिभिः +ragh(k)_1.54,atha yantāramādiśya dhuryānviśramayeti saḥ / tāmavārohayatpatnīṃ rathādavaruroha ca,अथ यन्तारमादिश्य धुर्यान्विश्रमयेति सः / तामवारोहयत्पत्नीं रथादवरुरोह च +ragh(k)_1.55,tasmai sabhyāḥ sabhāryāya goptre guptatamendriyāḥ / arhaṇāmarhate cakrurmunayo nayacakṣuṣe,तस्मै सभ्याः सभार्याय गोप्त्रे गुप्ततमेन्द्रियाः / अर्हणामर्हते चक्रुर्मुनयो नयचक्षुषे +ragh(k)_1.56,vidheḥ sāyantanasyānte sa dadarśa taponidhim / anvāsitamarundhatyā svāhayeva havirbhujam,विधेः सायन्तनस्यान्ते स ददर्श तपोनिधिम् / अन्वासितमरुन्धत्या स्वाहयेव हविर्भुजम् +ragh(k)_1.57,tayorjagṛhatuḥ pādau rājā rājñī ca māgadhī / tau gururgurupatnī ca prītyā pratinanandatuḥ,तयोर्जगृहतुः पादौ राजा राज्ञी च मागधी / तौ गुरुर्गुरुपत्नी च प्रीत्या प्रतिननन्दतुः +ragh(k)_1.58,ātitheyastamātithyavinītādhvapariśramam / papraccha kuśalaṃ rājye rājyāśramamuniṃ muniḥ,आतिथेयस्तमातिथ्यविनीताध्वपरिश्रमम् / पप्रच्छ कुशलं राज्ये राज्याश्रममुनिं मुनिः +ragh(k)_1.59,athātharvanidhestasya vijitāripuraḥ puraḥ / arthyāmarthapatirvācamādade vadatāṃ varaḥ,अथाथर्वनिधेस्तस्य विजितारिपुरः पुरः / अर्थ्यामर्थपतिर्वाचमाददे वदतां वरः +ragh(k)_1.60,upapannaṃ nanu śivaṃ saptasvaṅgeṣu yasya me / daivīnāṃ mānuṣīṇāṃ ca pratikartā tvamāpadām,उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वङ्गेषु यस्य मे / दैवीनां मानुषीणां च प्रतिकर्ता त्वमापदाम् +ragh(k)_1.61,tava mantrakṛto mantrairdūrātsaṃyamitāribhiḥ / pratyādiśyanta iva me dṛṣṭalakṣyabhidaḥ śarāḥ,तव मन्त्रकृतो मन्त्रैर्दूरात्संयमितारिभिः / प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः +ragh(k)_1.62,havirāvarjitaṃ hotastvayā vidhivadagniṣu / vṛṣṭībhavati sasyānāmavagrahaviśoṣiṇām,हविरावर्जितं होतस्त्वया विधिवदग्निषु / वृष्टीभवति सस्यानामवग्रहविशोषिणाम् +ragh(k)_1.63,puruṣāyuṣajīvinyo nirātaṅkā nirītayaḥ / yanmadīyāḥ prajāstatra hetustvadbrahmavarcasam,पुरुषायुषजीविन्यो निरातङ्का निरीतयः / यन्मदीयाः प्रजास्तत्र हेतुस्त्वद्ब्रह्मवर्चसम् +ragh(k)_1.64,tadevaṃ cintyamānasya guruṇā brahmayoninā / sānubandhāḥ kathaṃ na syuḥ sampado me nirāpadaḥ,तदेवं चिन्त्यमानस्य गुरुणा ब्रह्मयोनिना / सानुबन्धाः कथं न स्युः सम्पदो मे निरापदः +ragh(k)_1.65,kiṃ tu vadhvāṃ tavaitasyāmadṛṣṭasadṛśaprajam / na māmavati sadvīpā ratnasūrapi medinī,किं तु वध्वां तवैतस्यामदृष्टसदृशप्रजम् / न मामवति सद्वीपा रत्नसूरपि मेदिनी +ragh(k)_1.66,matparaṃ durlabhaṃ matvā nūnamāvarjitaṃ mayā / payaḥ pūrve svaniḥśvāsakaduṣṇamupabhuñjate,मत्परं दुर्लभं मत्वा नूनमावर्जितं मया / पयः पूर्वे स्वनिःश्वासकदुष्णमुपभुञ्जते +ragh(k)_1.67,so 'hamijyāviśuddhātmā prajālopanimīlitaḥ / prakāśaścāndhakāraśca lokāloka ivācalaḥ,सो ऽहमिज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः / प्रकाशश्चान्धकारश्च लोकालोक इवाचलः +ragh(k)_1.68,lokāntarasukhaṃ puṇyaṃ tapodānasamudbhavam / santatiḥ śuddhavaṃśyā tu paratreha ca śarmaṇe,लोकान्तरसुखं पुण्यं तपोदानसमुद्भवम् / सन्ततिः शुद्धवंश्या तु परत्रेह च शर्मणे +ragh(k)_1.69,tayā hīnaṃ vinetā māṃ kathaṃ paśyanna dūyate / siktaṃ svayamiva snehādvandhyamāśramavṛkṣakam,तया हीनं विनेता मां कथं पश्यन्न दूयते / सिक्तं स्वयमिव स्नेहाद्वन्ध्यमाश्रमवृक्षकम् +ragh(k)_1.70,asahyapīḍaṃ bhagavannṛṇabandhamavaihi me / aruntudamivālānaṃ navabaddhasya dantinaḥ,असह्यपीडं भगवन्नृणबन्धमवैहि मे / अरुन्तुदमिवालानं नवबद्धस्य दन्तिनः +ragh(k)_1.71,tasmādyathā vimucyeyaṃ saṃvidhātuṃ tathārhasi / ikṣvākūṇāṃ durāpe 'rthe tvadadhīnā hi siddhayaḥ,तस्माद्यथा विमुच्येयं संविधातुं तथार्हसि / इक्ष्वाकूणां दुरापे ऽर्थे त्वदधीना हि सिद्धयः +ragh(k)_1.72,iti vijñāpito rājñā dhyānastimitalocanaḥ / kṣaṇamātramṛṣistasthau suptamīna iva hradaḥ,इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः / क्षणमात्रमृषिस्तस्थौ सुप्तमीन इव ह्रदः +ragh(k)_1.73,so 'paśyatpraṇidhānena santatistambhakāraṇam / bhāvitātmā bhuvo bharturathainaṃ pratyabodhayat,सो ऽपश्यत्प्रणिधानेन सन्ततिस्तम्भकारणम् / भावितात्मा भुवो भर्तुरथैनं प्रत्यबोधयत् +ragh(k)_1.74,purā śakramupasthāya tavorvīṃ pratiyāsyataḥ / āsītkalpatarucchāyāsevinī surabhiḥ pathi,पुरा शक्रमुपस्थाय तवोर्वीं प्रतियास्यतः / आसीत्कल्पतरुच्छायासेविनी सुरभिः पथि +ragh(k)_1.75,imāṃ devīmṛtusnātāṃ smṛtvā sapadi satvaraḥ / pradakṣiṇakriyātītastasyāḥ kopamajījanaḥ,इमां देवीमृतुस्नातां स्मृत्वा सपदि सत्वरः / प्रदक्षिणक्रियातीतस्तस्याः कोपमजीजनः +ragh(k)_1.76,avajānāsi māṃ yasmādataste na bhaviṣyati / matprasūtimanārādhya prajeti tvā śaśāpa sā,अवजानासि मां यस्मादतस्ते न भविष्यति / मत्प्रसूतिमनाराध्य प्रजेति त्वा शशाप सा +ragh(k)_1.77,sa śāpo na tvayā rājanna ca sārathinā śrutaḥ / nadatyākāśagaṅgāyāḥ srotasyuddāmadiggaje,स शापो न त्वया राजन्न च सारथिना श्रुतः / नदत्याकाशगङ्गायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजे +ragh(k)_1.78,avaimi tadapadhyānādyatnāpekṣaṃ manoratham / pratibadhnāti hi śreyaḥ pūjyapūjāvyatikramaḥ,अवैमि तदपध्यानाद्यत्नापेक्षं मनोरथम् / प्रतिबध्नाति हि श्रेयः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः +ragh(k)_1.79,haviṣe dīrghasattrasya sā cedānīṃ pracetasaḥ / bhujaṅgapihitadvāraṃ pātālamadhitiṣṭhati,हविषे दीर्घसत्त्रस्य सा चेदानीं प्रचेतसः / भुजङ्गपिहितद्वारं पातालमधितिष्ठति +ragh(k)_1.80,sa tvamekāntarāṃ tasyā madīyāṃ vatsamātaram / ārādhaya sapatnīkaḥ sā vāṃ kāmaṃ pradāsyati,स त्वमेकान्तरां तस्या मदीयां वत्समातरम् / आराधय सपत्नीकः सा वां कामं प्रदास्यति +ragh(k)_1.81,iti vādina evāsya hoturāhutisādhanam / anindyā nandinī nāma dhenurāvavṛte vanāt,इति वादिन एवास्य होतुराहुतिसाधनम् / अनिन्द्या नन्दिनी नाम धेनुराववृते वनात् +ragh(k)_1.82,tāmrā lalāṭajāṃ rājiṃ bibhratī sāsitetarām / sandhyā prātipadeneva vyatibhinnā himāṃśunā,ताम्रा ललाटजां राजिं बिभ्रती सासितेतराम् / सन्ध्या प्रातिपदेनेव व्यतिभिन्ना हिमांशुना +ragh(k)_1.83,bhuvaṃ koṣṇena kuṇḍodhnī medhyenāvabhṛthādapi / prasnavenābhivarṣantī vatsālokapravartinā,भुवं कोष्णेन कुण्डोध्नी मेध्येनावभृथादपि / प्रस्नवेनाभिवर्षन्ती वत्सालोकप्रवर्तिना +ragh(k)_1.84,rajaḥkaṇaiḥ khuroddhūtaiḥ spṛśadbhirgātramantikāt / tīrthābhiṣekajāṃ śuddhimādadhānā mahīkṣitaḥ,रजःकणैः खुरोद्धूतैः स्पृशद्भिर्गात्रमन्तिकात् / तीर्थाभिषेकजां शुद्धिमादधाना महीक्षितः +ragh(k)_1.85,tāṃ puṇyadarśanāṃ dṛṣṭvā nimittajñastapodhanaḥ / yājyamāśaṃsitāvandhyaprārthanaṃ punarabravīt,तां पुण्यदर्शनां दृष्ट्वा निमित्तज्ञस्तपोधनः / याज्यमाशंसितावन्ध्यप्रार्थनं पुनरब्रवीत् +ragh(k)_1.86,adūravartinīṃ siddhiṃ rājanvigaṇayātmanaḥ / upasthiteyaṃ kalyāṇī nāmni kīrtita eva yat,अदूरवर्तिनीं सिद्धिं राजन्विगणयात्मनः / उपस्थितेयं कल्याणी नाम्नि कीर्तित एव यत् +ragh(k)_1.87,vanyavṛttirimāṃ śaśvadātmānugamanena gām / vidyāmabhyasaneneva prasādayitumarhasi,वन्यवृत्तिरिमां शश्वदात्मानुगमनेन गाम् / विद्यामभ्यसनेनेव प्रसादयितुमर्हसि +ragh(k)_1.88,prasthitāyāṃ pratiṣṭhethāḥ sthitāyāṃ sthānamācareḥ / niṣaṇṇāyāṃ niṣīdāsyāṃ pītāmbhasi piverapaḥ,प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः स्थितायां स्थानमाचरेः / निषण्णायां निषीदास्यां पी���ाम्भसि पिवेरपः +ragh(k)_1.89,vadhūrbhaktimatī caināmarcitāmā tapovanāt / prayātāṃ prātaranvetu sāyaṃ pratyudvrajedapi,वधूर्भक्तिमती चैनामर्चितामा तपोवनात् / प्रयातां प्रातरन्वेतु सायं प्रत्युद्व्रजेदपि +ragh(k)_1.90,ityā prasādādasyāstvaṃ paricaryāparo bhava / avighnamastu te stheyāḥ piteva dhuri putriṇām,इत्या प्रसादादस्यास्त्वं परिचर्यापरो भव / अविघ्नमस्तु ते स्थेयाः पितेव धुरि पुत्रिणाम् +ragh(k)_1.91,tatheti pratijagrāha prītimānsaparigrahaḥ / ādeśaṃ deśakālajñaḥ śiṣyaḥ śāsiturānataḥ,तथेति प्रतिजग्राह प्रीतिमान्सपरिग्रहः / आदेशं देशकालज्ञः शिष्यः शासितुरानतः +ragh(k)_1.92,atha pradoṣe doṣajñaḥ saṃveśāya viśāṃ patim / sūnuḥ sūnṛtavāksraṣṭurvisasarjorjitaśriyam,अथ प्रदोषे दोषज्ञः संवेशाय विशां पतिम् / सूनुः सूनृतवाक्स्रष्टुर्विससर्जोर्जितश्रियम् +ragh(k)_1.93,satyāmapi tapaḥsiddhau niyamāpekṣayā muniḥ / kalpavitkalpayāmāsa vanyāmevāsya saṃvidhām,सत्यामपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया मुनिः / कल्पवित्कल्पयामास वन्यामेवास्य संविधाम् +ragh(k)_1.94,nirdiṣṭāṃ kulapatinā sa parṇaśālāmadhyāsya prayataparigrahadvitīyaḥ / tacchiṣyādhyayananiveditāvasānāṃ saṃviṣṭaḥ kuśaśayane niśāṃ nināya,निर्दिष्टां कुलपतिना स पर्णशालामध्यास्य प्रयतपरिग्रहद्वितीयः / तच्छिष्याध्ययननिवेदितावसानां संविष्टः कुशशयने निशां निनाय +ragh(k)_2.1,|| iti raghuvaṃśe mahākāvye prathamaḥ sargaḥ || atha prajānāmadhipaḥ prabhāte jāyāpratigrāhitagandhamālyām / vanāya pītapratibaddhavatsāṃ yaśodhano dhenumṛṣermumoca,॥ इति रघुवंशे महाकाव्ये प्रथमः सर्गः ॥ अथ प्रजानामधिपः प्रभाते जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम् / वनाय पीतप्रतिबद्धवत्सां यशोधनो धेनुमृषेर्मुमोच +ragh(k)_2.2,tasyāḥ khuranyāsapavitrapāṃsumapāṃsulānāṃ dhuri kīrtanīyā / mārgaṃ manuṣyeśvaradharmapatnī śruterivārthaṃ smṛtiranvagacchat,तस्याः खुरन्यासपवित्रपांसुमपांसुलानां धुरि कीर्तनीया / मार्गं मनुष्येश्वरधर्मपत्नी श्रुतेरिवार्थं स्मृतिरन्वगच्छत् +ragh(k)_2.3,nivartya rājā dayitāṃ dayālustāṃ saurabheyīṃ surabhiryaśobhiḥ / payodharībhūtacatuḥsamudrāṃ jugopa gorūpadharāmivorvīm,निवर्त्य राजा दयितां दयालुस्तां सौरभेयीं सुरभिर्यशोभिः / पयोधरीभूतचतुःसमुद्रां जुगोप गोरूपधरामिवोर्वीम् +ragh(k)_2.4,vratāya tenānucareṇa dhenornyaṣedhi śeṣo 'pyanuyāyivargaḥ / na cānyatastasya śarīrarakṣā svavīryaguptā hi manoḥ prasūtiḥ,व्रताय तेनानुचरेण धेनोर्न्यषेधि शेषो ऽप्यनुयायिवर्गः / न चान्यतस्तस्य शरीररक्षा स्ववीर्यगुप्ता हि मनोः प्रसूतिः +ragh(k)_2.5,āsvādavadbhiḥ kavalaistṛṇānāṃ kaṇḍūyanairdaṃśanivāraṇaiśca / avyāhatasvairagataiśca tasyāḥ samrāṭ samārādhanatatparo 'bhūt,आस्वादवद्भिः कवलैस्तृणानां कण्डूयनैर्दंशनिवारणैश्च / अव्याहतस्वैरगतैश्च तस्याः सम्राट् समाराधनतत्परो ऽभूत् +ragh(k)_2.6,sthitaḥ sthitāmuccalitaḥ prayātāṃ niṣeduṣīmāsanabandhadhīraḥ / jalābhilāṣī jalamādadānāṃ chāyeva tāṃ bhūpatiranvagacchat,स्थितः स्थितामुच्चलितः प्रयातां निषेदुषीमासनबन्धधीरः / जलाभिलाषी जलमाददानां छायेव तां भूपतिरन्वगच्छत् +ragh(k)_2.7,sa nyastacihnāmapi rājalakṣmīṃ tejoviśeṣānumitāṃ dadhānaḥ / āsīdanāviṣkṛtadānarājirantarmadāvastha iva dvipendraḥ,स न्यस्तचिह्नामपि राजलक्ष्मीं तेजोविशेषानुमितां दधानः / आसीदनाविष्कृतदानराजिरन्तर्मदावस्थ इव द्विपेन्द्रः +ragh(k)_2.8,latāpratānodgrathitaiḥ sa keśairadhijyadhanvā vicacāra dāvam / rakṣāpadeśādguruhomadhenorvanyānvineṣyanniva duṣṭasattvān,लताप्रतानोद्ग्रथितैः स केशैरधिज्यधन्वा विचचार दावम् / रक्षापदेशाद्गुरुहोमधेनोर्वन्यान्विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान् +ragh(k)_2.9,visṛṣṭapārśvānucarasya tasya pārśvadrumāḥ pāśabhṛtā samasya / udīrayāmāsurivonmadānāmālokaśabdaṃ vayasāṃ virāvaiḥ,विसृष्टपार्श्वानुचरस्य तस्य पार्श्वद्रुमाः पाशभृता समस्य / उदीरयामासुरिवोन्मदानामालोकशब्दं वयसां विरावैः +ragh(k)_2.10,marutprayuktāśca marutsakhābhaṃ tamarcyamārādabhivartamānam / avākiranbālalatāḥ prasūnairācāralājairiva paurakanyāḥ,मरुत्प्रयुक्ताश्च मरुत्सखाभं तमर्च्यमारादभिवर्तमानम् / अवाकिरन्बाललताः प्रसूनैराचारलाजैरिव पौरकन्याः +ragh(k)_2.11,dhanurbhṛto 'pyasya dayārdrabhāvamākhyātamantaḥkaraṇairviśaṅkaiḥ / vilokayantyo vapurāpurakṣṇāṃ prakāmavistāraphalaṃ hariṇyaḥ,धनुर्भृतो ऽप्यस्य दयार्द्रभावमाख्यातमन्तःकरणैर्विशङ्कैः / विलोकयन्त्यो वपुरापुरक्ष्णां प्रकामविस्तारफलं हरिण्यः +ragh(k)_2.12,sa kīcakairmārutapūrṇarandhraiḥ kūjadbhirāpāditavaṃśakṛtyam / śuśrāva kuñjeṣu yaśaḥ svamuccairudgīyamānaṃ vanadevatābhiḥ,स कीचकैर्मारुतपूर्णरन्ध्रैः कूजद्भिरापादितवंशकृत्यम् / शुश्राव कुञ्जेषु यशः स्वमुच्चैरुद्गीयमानं वनदेवताभिः +ragh(k)_2.13,pṛktastuṣārairvananirjharāṇāmanokahākampanapuṣpagandhī / tamātapaklāntamanātapatramācārapūtaṃ pavanaḥ siṣeve,पृक्तस्तुषारैर्वननिर्झराणामनोकहाकम्पनपुष्पगन्धी / तमातपक्लान्तमनातपत्रमाचारपूतं पवनः सिषेवे +ragh(k)_2.14,śaśāma vṛṣṭyāpi vinā davāgnirāsīdviśeṣātphalapuṣpavṛddhiḥ / ūnaṃ na sattveṣvadhiko babādhe tasminvanaṃ goptari gāhamāne,शशाम वृष्ट्यापि विना दवाग्निरासीद्विशेषात्फलपुष्पवृद्धिः / ऊनं न सत्त्वेष्वधिको बबाधे तस्मिन्वनं गोप्तरि गाहमाने +ragh(k)_2.15,sañcārapūtāni digantarāṇi kṛtvā dinānte nilayāya gantum / pracakrame pallavarāgatāmrā prabhā pataṅgasya muneśca dhenuḥ,सञ्चारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुम् / प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा प्रभा पतङ्गस्य मुनेश्च धेनुः +ragh(k)_2.16,tāṃ devatāpitratithikriyārthamanvagyayau madhyamalokapālaḥ / babhūva sā tena satāṃ matena śraddheva sākṣādvidhinopapannā,तां देवतापित्रतिथिक्रियार्थमन्वग्ययौ मध्यमलोकपालः / बभूव सा तेन सतां मतेन श्रद्धेव साक्षाद्विधिनोपपन्ना +ragh(k)_2.17,sa palvalottīrṇavarāhayūthānyāvāsavṛkṣonmukhabarhiṇāni / yayau mṛgādhyāsitaśādvalāni śyāmāyamānāni vanāni paśyan,स पल्वलोत्तीर्णवराहयूथान्यावासवृक्षोन्मुखबर्हिणानि / ययौ मृगाध्यासितशाद्वलानि श्यामायमानान�� वनानि पश्यन् +ragh(k)_2.18,āpīnabhārodvahanaprayatnādgṛṣṭirgurutvāduraso narendraḥ / ubhāvalañcakraturañcitābhyāṃ tapovanāvṛttipathaṃ gatābhyām,आपीनभारोद्वहनप्रयत्नाद्गृष्टिर्गुरुत्वादुरसो नरेन्द्रः / उभावलञ्चक्रतुरञ्चिताभ्यां तपोवनावृत्तिपथं गताभ्याम् +ragh(k)_2.19,vasiṣṭhadhenoranuyāyinaṃ tamāvartamānaṃ vanitā vanāntāt / papau nimeṣālasapakṣmapaṅktirupoṣitābhyāmiva locanābhyām,वसिष्ठधेनोरनुयायिनं तमावर्तमानं वनिता वनान्तात् / पपौ निमेषालसपक्ष्मपङ्क्तिरुपोषिताभ्यामिव लोचनाभ्याम् +ragh(k)_2.20,puraskṛtā vartmani pārthivena pratyudgatā pārthivadharmapatnyā / tadantare sā virarāja dhenurdinakṣapāmadhyagateva sandhyā,पुरस्कृता वर्त्मनि पार्थिवेन प्रत्युद्गता पार्थिवधर्मपत्न्या / तदन्तरे सा विरराज धेनुर्दिनक्षपामध्यगतेव सन्ध्या +ragh(k)_2.21,pradakṣiṇīkṛtya payasvinīṃ tāṃ sudakṣiṇā sākṣatapātrahastā / praṇamya cānarca viśālamasyāḥ śṛṅgāntaraṃ dvāramivātmasiddheḥ,प्रदक्षिणीकृत्य पयस्विनीं तां सुदक्षिणा साक्षतपात्रहस्ता / प्रणम्य चानर्च विशालमस्याः शृङ्गान्तरं द्वारमिवात्मसिद्धेः +ragh(k)_2.22,vatsotsukāpi stimitā saparyāṃ pratyagrahītseti nanandatustau / bhaktyopapanneṣu hi tadvidhānāṃ prasādacihnāni puraḥphalāni,वत्सोत्सुकापि स्तिमिता सपर्यां प्रत्यग्रहीत्सेति ननन्दतुस्तौ / भक्त्योपपन्नेषु हि तद्विधानां प्रसादचिह्नानि पुरःफलानि +ragh(k)_2.23,guroḥ sadārasya nipīḍya pādau samāpya sāndhyaṃ ca vidhiṃ dilīpaḥ / dohāvasāne punareva dogdhrīṃ bheje bhujotsannaripurniṣaṇṇām,गुरोः सदारस्य निपीड्य पादौ समाप्य सान्ध्यं च विधिं दिलीपः / दोहावसाने पुनरेव दोग्ध्रीं भेजे भुजोत्सन्नरिपुर्निषण्णाम् +ragh(k)_2.24,tāmantikanyastabalipradīpāmanvāsya goptā gṛhiṇīsahāyaḥ / krameṇa suptāmanu saṃviveśa suptotthitāṃ prātaranūdatiṣṭhat,तामन्तिकन्यस्तबलिप्रदीपामन्वास्य गोप्ता गृहिणीसहायः / क्रमेण सुप्तामनु संविवेश सुप्तोत्थितां प्रातरनूदतिष्ठत् +ragh(k)_2.25,itthaṃ vrataṃ pālayataḥ prajārthaṃ samaṃ mahiṣyā mahanīyakīrteḥ / sapta vyatīyustriguṇāni tasya dinānyamitroddharaṇocitasya,इत्थं व्रतं पालयतः प्रजार्थं समं महिष्या महनीयकीर्तेः / सप्त व्यतीयुस्त्रिगुणानि तस्य दिनान्यमित्रोद्धरणोचितस्य +ragh(k)_2.26,anyedyurātmānucarasya bhāvaṃ jijñāsamānā munihomadhenuḥ / gaṅgāprapātāntavirūḍhaśaṣpaṃ gaurīgurorgahvaramāviveśa,अन्येद्युरात्मानुचरस्य भावं जिज्ञासमाना मुनिहोमधेनुः / गङ्गाप्रपातान्तविरूढशष्पं गौरीगुरोर्गह्वरमाविवेश +ragh(k)_2.27,sā duṣpradharṣā manasāpi hiṃsrairityadriśobhāprahitekṣaṇena / alakṣitābhyutpatano nṛpeṇa prasahya siṃhaḥ kila tāṃ cakarṣa,सा दुष्प्रधर्षा मनसापि हिंस्रैरित्यद्रिशोभाप्रहितेक्षणेन / अलक्षिताभ्युत्पतनो नृपेण प्रसह्य सिंहः किल तां चकर्ष +ragh(k)_2.28,tadīyamākranditamārtasādhorguhānibaddhapratiśabdadīrgham / raśmiṣvivādāya nagendradattāṃ nivartayāmāsa nṛpasya dṛṣṭim,तदीयमाक्रन्दितमार्तसाधोर्गुहानिबद्धप्रतिशब्ददीर्घम् / रश्मिष्विवा��ाय नगेन्द्रदत्तां निवर्तयामास नृपस्य दृष्टिम् +ragh(k)_2.29,sa pāṭalāyāṃ gavi tasthivāṃsaṃ dhanurdharaḥ kesariṇaṃ dadarśa / adhityakāyāmiva dhātumayyāṃ rodhradrumaṃ sānumataḥ praphultam,स पाटलायां गवि तस्थिवांसं धनुर्धरः केसरिणं ददर्श / अधित्यकायामिव धातुमय्यां रोध्रद्रुमं सानुमतः प्रफुल्तम् +ragh(k)_2.30,tato mṛgendrasya mṛgendragāmī vadhāya vadhyasya śaraṃ śaraṇyaḥ / jātābhiṣaṅgo nṛpatirniṣaṅgāduddhartumaicchatprasabhoddhṛtāriḥ,ततो मृगेन्द्रस्य मृगेन्द्रगामी वधाय वध्यस्य शरं शरण्यः / जाताभिषङ्गो नृपतिर्निषङ्गादुद्धर्तुमैच्छत्प्रसभोद्धृतारिः +ragh(k)_2.31,vāmetarastasya karaḥ praharturnakhaprabhārūṣitakaṅkapattre / saktāṅguliḥ sāyakapuṅkha eva citrārpitārambha ivāvatasthe,वामेतरस्तस्य करः प्रहर्तुर्नखप्रभारूषितकङ्कपत्त्रे / सक्ताङ्गुलिः सायकपुङ्ख एव चित्रार्पितारम्भ इवावतस्थे +ragh(k)_2.32,bāhupratistambhavivṛddhamanyurabhyarṇamāgaskṛtamaspṛśadbhiḥ / rājā svatejobhiradahyatāntarbhogīva mantrapratibaddhavīryaḥ,बाहुप्रतिस्तम्भविवृद्धमन्युरभ्यर्णमागस्कृतमस्पृशद्भिः / राजा स्वतेजोभिरदह्यतान्तर्भोगीव मन्त्रप्रतिबद्धवीर्यः +ragh(k)_2.33,tamāryagṛhyaṃ nigṛhītadhenurmanuṣyavācā manuvaṃśaketum / vismāpayanvismayamātmasiddhau bhūpālasiṃhaṃ nijagāda siṃhaḥ,तमार्यगृह्यं निगृहीतधेनुर्मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुम् / विस्मापयन्विस्मयमात्मसिद्धौ भूपालसिंहं निजगाद सिंहः +ragh(k)_2.34,alaṃ mahīpāla tava śrameṇa prayuktamapyastramito vṛthā syāt / na pādaponmūlanaśakti raṃhaḥ śiloccaye mūrchati mārutasya,अलं महीपाल तव श्रमेण प्रयुक्तमप्यस्त्रमितो वृथा स्यात् / न पादपोन्मूलनशक्ति रंहः शिलोच्चये मूर्छति मारुतस्य +ragh(k)_2.35,kailāsagauraṃ vṛṣamārurukṣoḥ pādārpaṇānugrahapūtapṛṣṭham / avaihi māṃ kiṅkaramaṣṭamūrteḥ kumbhodaraṃ nāma nikumbhamitram,कैलासगौरं वृषमारुरुक्षोः पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम् / अवैहि मां किङ्करमष्टमूर्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम् +ragh(k)_2.36,amuṃ puraḥ paśyasi devadāruṃ putrīkṛto 'yaṃ vṛṣabhadhvajena / yo hemakumbhastananiḥsṛtānāṃ skandasya mātuḥ payasāṃ rasajñaḥ,अमुं पुरः पश्यसि देवदारुं पुत्रीकृतो ऽयं वृषभध्वजेन / यो हेमकुम्भस्तननिःसृतानां स्कन्दस्य मातुः पयसां रसज्ञः +ragh(k)_2.37,kaṇḍūyamānena kaṭaṃ kadācidvanyadvipenonmathitā tvagasya / athainamadrestanayā śuśoca senānyamālīḍhamivāsurāstraiḥ,कण्डूयमानेन कटं कदाचिद्वन्यद्विपेनोन्मथिता त्वगस्य / अथैनमद्रेस्तनया शुशोच सेनान्यमालीढमिवासुरास्त्रैः +ragh(k)_2.38,tadā prabhṛtyeva mataṅgajānāṃ trāsārthamasminnahamadrikukṣau / vyāpāritaḥ śūlabhṛtā vidhāya siṃhatvamaṅkāgatasattvavṛtti,तदा प्रभृत्येव मतङ्गजानां त्रासार्थमस्मिन्नहमद्रिकुक्षौ / व्यापारितः शूलभृता विधाय सिंहत्वमङ्कागतसत्त्ववृत्ति +ragh(k)_2.39,tasyālameṣā kṣudhitasya tṛptyai pradiṣṭakālā parameśvareṇa / upasthitā śoṇitapāraṇā me suradviṣaścāndramasī sudheva,तस्यालमेषा क्षुधितस्य तृप्त्यै प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण / उपस्थ��ता शोणितपारणा मे सुरद्विषश्चान्द्रमसी सुधेव +ragh(k)_2.40,sa tvaṃ nivartasva vihāya lajjāṃ gurorbhavāndarśitaśiṣyabhaktiḥ / śastreṇa rakṣyaṃ yadaśakyarakṣaṃ na tadyaśaḥ śastrabhṛtāṃ kṣiṇoti,स त्वं निवर्तस्व विहाय लज्जां गुरोर्भवान्दर्शितशिष्यभक्तिः / शस्त्रेण रक्ष्यं यदशक्यरक्षं न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति +ragh(k)_2.41,iti pragalbhaṃ puruṣādhirājo mṛgādhirājasya vaco niśamya / pratyāhatāstro giriśaprabhāvādātmanyavajñāṃ śithilīcakāra,इति प्रगल्भं पुरुषाधिराजो मृगाधिराजस्य वचो निशम्य / प्रत्याहतास्त्रो गिरिशप्रभावादात्मन्यवज्ञां शिथिलीचकार +ragh(k)_2.42,pratyabravīccainamiṣuprayoge tatpūrvasaṅge vitathaprayatnaḥ / jaḍīkṛtastryambakavīkṣitena vajraṃ mumukṣanniva vajrapāṇiḥ,प्रत्यब्रवीच्चैनमिषुप्रयोगे तत्पूर्वसङ्गे वितथप्रयत्नः / जडीकृतस्त्र्यम्बकवीक्षितेन वज्रं मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः +ragh(k)_2.43,saṃruddhaceṣṭasya mṛgendra kāmaṃ hāsyaṃ vacastadyadahaṃ vivakṣuḥ / antargataṃ prāṇabhṛtāṃ tu veda sarvaṃ bhavānbhāvamato 'bhidhāsye,संरुद्धचेष्टस्य मृगेन्द्र कामं हास्यं वचस्तद्यदहं विवक्षुः / अन्तर्गतं प्राणभृतां तु वेद सर्वं भवान्भावमतो ऽभिधास्ये +ragh(k)_2.44,mānyaḥ sa me sthāvarajaṅgamānāṃ sargasthitipratyavahārahetuḥ / gurorapīdaṃ dhanamāhitāgnernaśyatpurastādanupekṣaṇīyam,मान्यः स मे स्थावरजङ्गमानां सर्गस्थितिप्रत्यवहारहेतुः / गुरोरपीदं धनमाहिताग्नेर्नश्यत्पुरस्तादनुपेक्षणीयम् +ragh(k)_2.45,sa tvaṃ madīyena śarīravṛttiṃ dehena nirvartayituṃ prasīda / dināvasānotsukabālavatsā vimucyatāṃ dhenuriyaṃ maharṣeḥ,स त्वं मदीयेन शरीरवृत्तिं देहेन निर्वर्तयितुं प्रसीद / दिनावसानोत्सुकबालवत्सा विमुच्यतां धेनुरियं महर्षेः +ragh(k)_2.46,athāndhakāraṃ girikandarāṇāṃ daṃṣṭrāmayūkhaiḥ śakalāni kurvan / bhūyaḥ sa bhūteśvarapārśvavartī kiñcidvihasyārthapatiṃ babhāṣe,अथान्धकारं गिरिकन्दराणां दंष्ट्रामयूखैः शकलानि कुर्वन् / भूयः स भूतेश्वरपार्श्ववर्ती किञ्चिद्विहस्यार्थपतिं बभाषे +ragh(k)_2.47,ekātapatraṃ jagataḥ prabhutvaṃ navaṃ vayaḥ kāntamidaṃ vapuśca / alpasya hetorbahu hātumicchan vicāramugdhaḥ pratibhāsi me tvam,एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं वयः कान्तमिदं वपुश्च / अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन् विचारमुग्धः प्रतिभासि मे त्वम् +ragh(k)_2.48,bhūtānukampā tava cediyaṃ gaurekā bhavetsvastimatī tvadante / jīvanpunaḥ śaśvadupaplavebhyaḥ prajāḥ prajānātha piteva pāsi,भूतानुकम्पा तव चेदियं गौरेका भवेत्स्वस्तिमती त्वदन्ते / जीवन्पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ पितेव पासि +ragh(k)_2.49,athaikadhenoraparādhadaṇḍādguroḥ kṛṣāṇupratimādbibheṣi / śakyo 'sya manyurbhavatā vinetuṃ gāḥ koṭiśaḥ sparśayatā ghaṭodhnīḥ,अथैकधेनोरपराधदण्डाद्गुरोः कृषाणुप्रतिमाद्बिभेषि / शक्यो ऽस्य मन्युर्भवता विनेतुं गाः कोटिशः स्पर्शयता घटोध्नीः +ragh(k)_2.50,tadrakṣa kalyāṇaparamparāṇāṃ bhoktāramūrjasvalamātmadeham / mahītalasparśanamātrabhinnamṛddhaṃ hi rājyaṃ padamaindramāhuḥ,तद्रक्ष कल्याणपरम्पराणा��� भोक्तारमूर्जस्वलमात्मदेहम् / महीतलस्पर्शनमात्रभिन्नमृद्धं हि राज्यं पदमैन्द्रमाहुः +ragh(k)_2.51,etāvaduktvā virate mṛgendre pratisvanenāsya guhāgatena / śiloccayo 'pi kṣitipālamuccaiḥ prītyā tamevārthamabhāṣateva,एतावदुक्त्वा विरते मृगेन्द्रे प्रतिस्वनेनास्य गुहागतेन / शिलोच्चयो ऽपि क्षितिपालमुच्चैः प्रीत्या तमेवार्थमभाषतेव +ragh(k)_2.52,tathā samarthāṃ giramūcivāṃsaṃ pratyāha devānucaraṃ dilīpaḥ / dhenvā tadadhyāsanakātarākṣyā nirīkṣyamāṇaḥ sutarāṃ dayāluḥ,तथा समर्थां गिरमूचिवांसं प्रत्याह देवानुचरं दिलीपः / धेन्वा तदध्यासनकातराक्ष्या निरीक्ष्यमाणः सुतरां दयालुः +ragh(k)_2.53,kṣatātkila trāyata ityudagraḥ kṣattrasya śabdo bhuvaneṣu rūḍhaḥ / rājyena kiṃ tadviparītavṛtteḥ prāṇairupākrośamalīmasairvā,क्षतात्किल त्रायत इत्युदग्रः क्षत्त्रस्य शब्दो भुवनेषु रूढः / राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः प्राणैरुपाक्रोशमलीमसैर्वा +ragh(k)_2.54,kathaṃ ca śakyo 'nunayo maharṣerviśrāṇanādanyapayasvinīnām / imāmanūnāṃ surabheravaihi rudraujasā tu prahṛtaṃ tvayāsyām,कथं च शक्यो ऽनुनयो महर्षेर्विश्राणनादन्यपयस्विनीनाम् / इमामनूनां सुरभेरवैहि रुद्रौजसा तु प्रहृतं त्वयास्याम् +ragh(k)_2.55,seyaṃ svadehārpaṇaniṣkrayeṇa nyāyyaṃ mayā mocayituṃ bhavattaḥ / na pāraṇā syādvihatā tavaivaṃ bhavedaluptaśca muneḥ kriyārthaḥ,सेयं स्वदेहार्पणनिष्क्रयेण न्याय्यं मया मोचयितुं भवत्तः / न पारणा स्याद्विहता तवैवं भवेदलुप्तश्च मुनेः क्रियार्थः +ragh(k)_2.56,bhavānapīdaṃ paravānavaiti mahānhi yatnastava devadārau / sthātuṃ niyokturyadi śakyamagre vināśya rakṣyaṃ svayamakṣatena,भवानपीदं परवानवैति महान्हि यत्नस्तव देवदारौ / स्थातुं नियोक्तुर्यदि शक्यमग्रे विनाश्य रक्ष्यं स्वयमक्षतेन +ragh(k)_2.57,kimapyahiṃsyastava cenmato 'haṃ yaśaḥśarīre bhava me dayāluḥ / ekāntavidhvaṃsiṣu madvidhānāṃ piṇḍeṣvanāsthā khalu bhautikeṣu,किमप्यहिंस्यस्तव चेन्मतो ऽहं यशःशरीरे भव मे दयालुः / एकान्तविध्वंसिषु मद्विधानां पिण्डेष्वनास्था खलु भौतिकेषु +ragh(k)_2.58,sambandhamābhāṣaṇapūrvamāhurjātaḥ sa nau saṅgatayorvanānte / tadbhūtanāthānuga nārhasi tvaṃ sambandhino me praṇayaṃ vihantum,सम्बन्धमाभाषणपूर्वमाहुर्जातः स नौ सङ्गतयोर्वनान्ते / तद्भूतनाथानुग नार्हसि त्वं सम्बन्धिनो मे प्रणयं विहन्तुम् +ragh(k)_2.59,tatheti gāmuktavate dilīpaḥ sadyaḥ pratistambhavimuktabāhuḥ / sa nyastaśastraṃ haraye svadehamupānayatpiṇḍamivāmiṣasya,तथेति गामुक्तवते दिलीपः सद्यः प्रतिस्तम्भविमुक्तबाहुः / स न्यस्तशस्त्रं हरये स्वदेहमुपानयत्पिण्डमिवामिषस्य +ragh(k)_2.60,tasminkṣaṇe pālayituḥ prajānāmutpaśyataḥ siṃhanipātamugram / avāṅmukhasyopari puṣpavṛṣṭiḥ papāta vidyādharahastamuktā,तस्मिन्क्षणे पालयितुः प्रजानामुत्पश्यतः सिंहनिपातमुग्रम् / अवाङ्मुखस्योपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याधरहस्तमुक्ता +ragh(k)_2.61,uttiṣṭha vatsetyamṛtāyamānaṃ vaco niśamyotthitamutthitaḥ san / dadarśa rājā jananīmiva svāṃ gāmagrataḥ prasraviṇīṃ na siṃham,उत्तिष्ठ वत्सेत्यमृतायमानं वचो निशम्योत्थितमुत्थितः सन् / ददर्श राजा जननीमिव स्वां गामग्रतः प्रस्रविणीं न सिंहम् +ragh(k)_2.62,taṃ vismitaṃ dhenuruvāca sādho māyāṃ mayodbhāvya parīkṣito 'si / ṛṣiprabhāvānmayi nāntako 'pi prabhuḥ prahartuṃ kimutānyahiṃsrāḥ,तं विस्मितं धेनुरुवाच साधो मायां मयोद्भाव्य परीक्षितो ऽसि / ऋषिप्रभावान्मयि नान्तको ऽपि प्रभुः प्रहर्तुं किमुतान्यहिंस्राः +ragh(k)_2.63,bhaktyā gurau mayyanukampayā ca prītāsmi te putra varaṃ vṛṇīṣva / na kevalānāṃ payasāṃ prasūtimavaihi māṃ kāmadughāṃ prasannām,भक्त्या गुरौ मय्यनुकम्पया च प्रीतास्मि ते पुत्र वरं वृणीष्व / न केवलानां पयसां प्रसूतिमवैहि मां कामदुघां प्रसन्नाम् +ragh(k)_2.64,tataḥ samānīya sa mānitārthī hastau svahastārjitavīraśabdaḥ / vaṃśasya kartāramanantakīrtiṃ sudakṣiṇāyāṃ tanayaṃ yayāce,ततः समानीय स मानितार्थी हस्तौ स्वहस्तार्जितवीरशब्दः / वंशस्य कर्तारमनन्तकीर्तिं सुदक्षिणायां तनयं ययाचे +ragh(k)_2.65,santānakāmāya tatheti kāmaṃ rājñe pratiśrutya payasvinī sā / dugdhvā payaḥ pattrapuṭe madīyaṃ putropayuṅkṣveti tamādideśa,सन्तानकामाय तथेति कामं राज्ञे प्रतिश्रुत्य पयस्विनी सा / दुग्ध्वा पयः पत्त्रपुटे मदीयं पुत्रोपयुङ्क्ष्वेति तमादिदेश +ragh(k)_2.66,vatsasya homārthavidheśca śeṣamṛṣeranujñāmadhigamya mātaḥ / ūdhasyamicchāmi tavopabhoktuṃ ṣaṣṭhāṃśamurvyā iva rakṣitāyāḥ,वत्सस्य होमार्थविधेश्च शेषमृषेरनुज्ञामधिगम्य मातः / ऊधस्यमिच्छामि तवोपभोक्तुं षष्ठांशमुर्व्या इव रक्षितायाः +ragh(k)_2.67,itthaṃ kṣitīśena vasiṣṭhadhenurvijñāpitā prītatarā babhūva / tadanvitā haimavatācca kukṣeḥ pratyāyayāvāśramamaśramaiva,इत्थं क्षितीशेन वसिष्ठधेनुर्विज्ञापिता प्रीततरा बभूव / तदन्विता हैमवताच्च कुक्षेः प्रत्याययावाश्रममश्रमैव +ragh(k)_2.68,tasyāḥ prasannendumukhaḥ prasādaṃ gururnṛpāṇāṃ gurave nivedya / mukhaprasādānumitaṃ priyāyai śaśaṃsa vācā punaruktayaiva,तस्याः प्रसन्नेन्दुमुखः प्रसादं गुरुर्नृपाणां गुरवे निवेद्य / मुखप्रसादानुमितं प्रियायै शशंस वाचा पुनरुक्तयैव +ragh(k)_2.69,sa nandinīstanyamaninditātmā sadvatsalo vatsanipītaśeṣam / papau vasiṣṭhena kṛtābhyanujñaḥ śuddhaṃ yaśo bhūya ivāvitṛptaḥ,स नन्दिनीस्तन्यमनिन्दितात्मा सद्वत्सलो वत्सनिपीतशेषम् / पपौ वसिष्ठेन कृताभ्यनुज्ञः शुद्धं यशो भूय इवावितृप्तः +ragh(k)_2.70,prātaryathoktavratapāraṇānte prāsthānikaṃ svastyayanaṃ prayujya / tau dampatī svāṃ prati rājadhānīṃ prasthāpayāmāsa vaśī vasiṣṭhaḥ,प्रातर्यथोक्तव्रतपारणान्ते प्रास्थानिकं स्वस्त्ययनं प्रयुज्य / तौ दम्पती स्वां प्रति राजधानीं प्रस्थापयामास वशी वसिष्ठः +ragh(k)_2.71,pradakṣiṇīkṛtya hutaṃ hutāśamanantaraṃ bharturarundhatīṃ ca / dhenuṃ savatsāṃ ca nṛpaḥ pratasthe sanmaṅgalodagratarānubhāvaḥ,प्रदक्षिणीकृत्य हुतं हुताशमनन्तरं भर्तुररुन्धतीं च / धेनुं सवत्सां च नृपः प्रतस्थे सन्मङ्गलोदग्रतरानुभावः +ragh(k)_2.72,śrotrābhirāmadhvaninā rathena sa dharmapatnīsahitaḥ sahi��ṇuḥ / yayāvanudghātasukhena mārgaṃ sveneva pūrṇena manorathena,श्रोत्राभिरामध्वनिना रथेन स धर्मपत्नीसहितः सहिष्णुः / ययावनुद्घातसुखेन मार्गं स्वेनेव पूर्णेन मनोरथेन +ragh(k)_2.73,tamāhitotkaṇṭhamadarśanena prajāḥ prajārthavratakarṣitāṅgam / netraiḥ papustṛptimanāpnuvadbhirnavoditaṃ nāthamivauṣadhīnām,तमाहितोत्कण्ठमदर्शनेन प्रजाः प्रजार्थव्रतकर्षिताङ्गम् / नेत्रैः पपुस्तृप्तिमनाप्नुवद्भिर्नवोदितं नाथमिवौषधीनाम् +ragh(k)_2.74,purandaraśrīḥ puramutpatākaṃ praviśya paurairabhinandyamānaḥ / bhuje bhujaṅgendrasamānasāre bhūyaḥ sa bhūmerdhuramāsasañja,पुरन्दरश्रीः पुरमुत्पताकं प्रविश्य पौरैरभिनन्द्यमानः / भुजे भुजङ्गेन्द्रसमानसारे भूयः स भूमेर्धुरमाससञ्ज +ragh(k)_2.75,atha nayanasamutthaṃ jyotiratreriva dyauḥ surasaridiva tejo vahniniṣṭhyūtamaiśam / narapatikulabhūtyai garbhamādhatta rājñī gurubhirabhiniviṣṭaṃ lokapālānubhāvaiḥ,अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः सुरसरिदिव तेजो वह्निनिष्ठ्यूतमैशम् / नरपतिकुलभूत्यै गर्भमाधत्त राज्ञी गुरुभिरभिनिविष्टं लोकपालानुभावैः +ragh(k)_3.1,|| iti raghuvaṃśe mahākāvye dvitīyaḥ sargaḥ || athepsitaṃ bharturupasthitodayaṃ sakhījanodvīkṣaṇakaumudīmukham / nidānamikṣvākukulasya santateḥ sudakṣiṇā dauhadalakṣaṇaṃ dadhau,॥ इति रघुवंशे महाकाव्ये द्वितीयः सर्गः ॥ अथेप्सितं भर्तुरुपस्थितोदयं सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमुखम् / निदानमिक्ष्वाकुकुलस्य सन्ततेः सुदक्षिणा दौहदलक्षणं दधौ +ragh(k)_3.2,mukhena sā ketakapattrapāṇḍunā kṛśāṅgayaṣṭiḥ parimeyabhūṣaṇā / sthitālpatārāṃ karuṇendumaṇḍalāṃ vibhātakalpāṃ rajanīṃ vyaḍambayat,मुखेन सा केतकपत्त्रपाण्डुना कृशाङ्गयष्टिः परिमेयभूषणा / स्थिताल्पतारां करुणेन्दुमण्डलां विभातकल्पां रजनीं व्यडम्बयत् +ragh(k)_3.3,tadānanaṃ sevitamṛttikālavaṃ nṛpaḥ samāghrāya na tṛptimāyayau / karīva siktaṃ pṛṣataiḥ payomucāṃ śucivyapāye vanarājipalvalam,तदाननं सेवितमृत्तिकालवं नृपः समाघ्राय न तृप्तिमाययौ / करीव सिक्तं पृषतैः पयोमुचां शुचिव्यपाये वनराजिपल्वलम् +ragh(k)_3.4,divaṃ marutvāniva bhokṣyate mahīṃ digantaviśrāntaratho hi matsutaḥ / ato 'bhilāṣe prathamaṃ tathāvidhe mano babandhānyarasānvilaṅghya sā,दिवं मरुत्वानिव भोक्ष्यते महीं दिगन्तविश्रान्तरथो हि मत्सुतः / अतो ऽभिलाषे प्रथमं तथाविधे मनो बबन्धान्यरसान्विलङ्घ्य सा +ragh(k)_3.5,na me hriyā śaṃsati kiñcidīpsitaṃ spṛhāvatī vastuṣu keṣu māgadhī / iti sma pṛcchatyativelamādṛtaḥ priyāsakhīruttarakosaleśvaraḥ,न मे ह्रिया शंसति किञ्चिदीप्सितं स्पृहावती वस्तुषु केषु मागधी / इति स्म पृच्छत्यतिवेलमादृतः प्रियासखीरुत्तरकोसलेश्वरः +ragh(k)_3.6,upetya sā dohadaduḥkhaśīlatāṃ yadeva vavre tadapaśyadāhṛtam / na hīṣṭamasyāstridive 'pi bhūpaterbabhūva duṣprāpamadhijyadhanvanaḥ,उपेत्य सा दोहददुःखशीलतां यदेव वव्रे तदपश्यदाहृतम् / न हीष्टमस्यास्त्रिदिवे ऽपि भूपतेर्बभूव दुष्प्रापमधिज्यधन्वनः +ragh(k)_3.7,dineṣu gacchatsu madhūkapāṇḍuraṃ tadīyamāśyāmamukhaṃ stanadvayam / samudgayorvāraṇadantakośayorbabhāra kāntiṃ gavalāpidhānayoḥ,दिनेषु गच्छत्सु मधूकपाण्डुरं तदीयमाश्याममुखं स्तनद्वयम् / समुद्गयोर्वारणदन्तकोशयोर्बभार कान्तिं गवलापिधानयोः +ragh(k)_3.8,krameṇa nistīrya ca dohadavyathāmupoḍhagātropacayā rarāja sā / purāṇapattrāpagamādanantaraṃ lateva sannaddhamanojñapallavā,क्रमेण निस्तीर्य च दोहदव्यथामुपोढगात्रोपचया रराज सा / पुराणपत्त्रापगमादनन्तरं लतेव सन्नद्धमनोज्ञपल्लवा +ragh(k)_3.9,nidhānagarbhāmiva sāgarāmbarāṃ śamīmivābhyantaralīnapāvakām / nadīmivāntaḥsalilāṃ sarasvatīṃ nṛpaḥ sagarbhāṃ mahiṣīmamanyata,निधानगर्भामिव सागराम्बरां शमीमिवाभ्यन्तरलीनपावकाम् / नदीमिवान्तःसलिलां सरस्वतीं नृपः सगर्भां महिषीममन्यत +ragh(k)_3.10,priyānurāgasya manaḥsamunnaterbhujārjitānāṃ ca digantasampadām / yathākramaṃ puṃsavanādikāḥ kriyā dhṛteśca dhīraḥ sadṛśīrvyadhatta saḥ,प्रियानुरागस्य मनःसमुन्नतेर्भुजार्जितानां च दिगन्तसम्पदाम् / यथाक्रमं पुंसवनादिकाः क्रिया धृतेश्च धीरः सदृशीर्व्यधत्त सः +ragh(k)_3.11,surendramātrāśritagarbhagauravāt prayatnamuktāsanayā gṛhāgataḥ / tayopacārāñjalikhinnahastayā nananda pāriplavanetrayā nṛpaḥ,सुरेन्द्रमात्राश्रितगर्भगौरवात् प्रयत्नमुक्तासनया गृहागतः / तयोपचाराञ्जलिखिन्नहस्तया ननन्द पारिप्लवनेत्रया नृपः +ragh(k)_3.12,kumārabhṛtyaiḥ kuśalairadhiṣṭhite bhiṣagbhirāptairatha garbhaveśmani / niratyayāya prasavāya tasthuṣī babhau samāsannaphalā kriyeva sā,कुमारभृत्यैः कुशलैरधिष्ठिते भिषग्भिराप्तैरथ गर्भवेश्मनि / निरत्ययाय प्रसवाय तस्थुषी बभौ समासन्नफला क्रियेव सा +ragh(k)_3.13,grahaistataḥ pañcabhiruccasaṃśrayairasūryagaiḥ sūcitabhāgyasampadam / asūta putraṃ samaye śacīsamā trisādhanā śaktirivārthamakṣatam,ग्रहैस्ततः पञ्चभिरुच्चसंश्रयैरसूर्यगैः सूचितभाग्यसम्पदम् / असूत पुत्रं समये शचीसमा त्रिसाधना शक्तिरिवार्थमक्षतम् +ragh(k)_3.14,diśaḥ prasedurmaruto vavuḥ śivāḥ pradakṣiṇārcirhutamagnirādade / babhūva sarvaṃ śubhaśaṃsi tatkṣaṇaṃ bhavo hi lokābhyudayāya tādṛśām,दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः शिवाः प्रदक्षिणार्चिर्हुतमग्निराददे / बभूव सर्वं शुभशंसि तत्क्षणं भवो हि लोकाभ्युदयाय तादृशाम् +ragh(k)_3.15,ariṣṭaśayyāṃ parito visāriṇā sujanmanastasya nijena tejasā / niśīthadīpāḥ sahasā hatatviṣo babhūvurālekhyasamarpitā iva,अरिष्टशय्यां परितो विसारिणा सुजन्मनस्तस्य निजेन तेजसा / निशीथदीपाः सहसा हतत्विषो बभूवुरालेख्यसमर्पिता इव +ragh(k)_3.16,janāya śuddhāntacarāya śaṃsate kumārajanmāmṛtasammitākṣaram / adeyamāsīttrayameva bhūpateḥ śaśiprabhaṃ chattramubhe ca cāmare,जनाय शुद्धान्तचराय शंसते कुमारजन्मामृतसम्मिताक्षरम् / अदेयमासीत्त्रयमेव भूपतेः शशिप्रभं छत्त्रमुभे च चामरे +ragh(k)_3.17,sa vīkṣya putrasya cirātpitā mukhaṃ nidhānakumbhasya yuveva durgataḥ / mudā śarīre prababhūva nātmanaḥ payodhirindūdayamūrchito yathā,स वीक्ष्य पुत्रस्य चिरात्पिता मुखं निधानकुम्भस्य युवेव दुर्गतः / मुदा शरीरे प्रबभूव नात्मनः पयोधिरिन्दूदयमूर्छितो य��ा +ragh(k)_3.18,sa jātakarmaṇyakhile tapasvinā tapovanādetya purodhasā kṛte / dilīpasūnurmaṇirākarodgataḥ prayuktasaṃskāra ivādhikaṃ babhau,स जातकर्मण्यखिले तपस्विना तपोवनादेत्य पुरोधसा कृते / दिलीपसूनुर्मणिराकरोद्गतः प्रयुक्तसंस्कार इवाधिकं बभौ +ragh(k)_3.19,sukhaśravā maṅgalatūryaniḥsvanāḥ pramodanṛttaiḥ saha vārayoṣitām / na kevalaṃ sadmani māgadhīpateḥ pathi vyajṛmbhanta divaukasāmapi,सुखश्रवा मङ्गलतूर्यनिःस्वनाः प्रमोदनृत्तैः सह वारयोषिताम् / न केवलं सद्मनि मागधीपतेः पथि व्यजृम्भन्त दिवौकसामपि +ragh(k)_3.20,na saṃyatastasya babhūva rakṣiturvimocayedyaṃ sutajanmaharṣitaḥ / ṛṇābhidhānātsvayameva kevalaṃ tadā pitṛṇāṃ mumuce sa bandhanāt,न संयतस्तस्य बभूव रक्षितुर्विमोचयेद्यं सुतजन्महर्षितः / ऋणाभिधानात्स्वयमेव केवलं तदा पितृणां मुमुचे स बन्धनात् +ragh(k)_3.21,śrutasya yāyādayamantamarbhakastathā pareṣāṃ yudhi ceti pārthivaḥ / avekṣya dhātorgamanārthamarthaviccakāra nāmnā raghumātmasambhavam,श्रुतस्य यायादयमन्तमर्भकस्तथा परेषां युधि चेति पार्थिवः / अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थविच्चकार नाम्ना रघुमात्मसम्भवम् +ragh(k)_3.22,pituḥ prayatnātsa samagrasampadaḥ śubhaiḥ śarīrāvayavairdine dine / pupoṣa vṛddhiṃ haridaśvadīdhiteranupraveśādiva bālacandramāḥ,पितुः प्रयत्नात्स समग्रसम्पदः शुभैः शरीरावयवैर्दिने दिने / पुपोष वृद्धिं हरिदश्वदीधितेरनुप्रवेशादिव बालचन्द्रमाः +ragh(k)_3.23,umāvṛṣāṅkau śarajanmanā yathā yathā jayantena śacīpurandarau / tathā nṛpaḥ sā ca sutena māgadhī nanandatustatsadṛśena tatsamau,उमावृषाङ्कौ शरजन्मना यथा यथा जयन्तेन शचीपुरन्दरौ / तथा नृपः सा च सुतेन मागधी ननन्दतुस्तत्सदृशेन तत्समौ +ragh(k)_3.24,rathāṅganāmnoriva bhāvabandhanaṃ babhūva yatprema parasparaṃ prati / vibhaktamapyekasute na tattayoḥ parasparasyopari paryahīyata,रथाङ्गनाम्नोरिव भावबन्धनं बभूव यत्प्रेम परस्परं प्रति / विभक्तमप्येकसुते न तत्तयोः परस्परस्योपरि पर्यहीयत +ragh(k)_3.25,yadāha dhātryā prathamoditaṃ vaco yayau tadīyāmavalambya cāṅgulim / abhūcca namraḥ praṇipātaśikṣayā piturmudaṃ tena tatāna so 'rbhakaḥ,यदाह धात्र्या प्रथमोदितं वचो ययौ तदीयामवलम्ब्य चाङ्गुलिम् / अभूच्च नम्रः प्रणिपातशिक्षया पितुर्मुदं तेन ततान सो ऽर्भकः +ragh(k)_3.26,tamaṅkamāropya śarīrayogajaiḥ sukhairniṣiñcantamivāmṛtaṃ tvaci / tribhāgasammīlitalocano nṛpaścirātsutasparśarasajñatāṃ yayau,तमङ्कमारोप्य शरीरयोगजैः सुखैर्निषिञ्चन्तमिवामृतं त्वचि / त्रिभागसम्मीलितलोचनो नृपश्चिरात्सुतस्पर्शरसज्ञतां ययौ +ragh(k)_3.27,amaṃsta cānena parārdhyajanmanā sthiterabhettā sthitimantamanvayam / svamūrtibhedena guṇāgryavṛttinā patiḥ prajānāmiva sargamātmanaḥ,अमंस्त चानेन परार्ध्यजन्मना स्थितेरभेत्ता स्थितिमन्तमन्वयम् / स्वमूर्तिभेदेन गुणाग्र्यवृत्तिना पतिः प्रजानामिव सर्गमात्मनः +ragh(k)_3.28,sa vṛttacūlaścalakākapakṣakairamātyaputraiḥ savayobhiranvitaḥ / liperyathāvadgrahaṇena vāṅmayaṃ nadīmukheneva samudramāviśat,स वृत्तचूलश्चलकाकपक्षकैरमात्यपुत्रैः सवयोभिरन्वितः / लिपेर्यथावद्ग्रहणेन वाङ्मयं नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् +ragh(k)_3.29,athopanītaṃ vidhivadvipaścito vininyurenaṃ guravo gurupriyam / avandhyayatnāśca babhūvuratra te kriyā hi vastūpahitā prasīdati,अथोपनीतं विधिवद्विपश्चितो विनिन्युरेनं गुरवो गुरुप्रियम् / अवन्ध्ययत्नाश्च बभूवुरत्र ते क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति +ragh(k)_3.30,dhiyaḥ samagraiḥ sa guṇairudāradhīḥ kramāccatasraścaturarṇavopamāḥ / tatāra vidyāḥ pavanātipātibhirdiśo haridbhirharitāmiveśvaraḥ,धियः समग्रैः स गुणैरुदारधीः क्रमाच्चतस्रश्चतुरर्णवोपमाः / ततार विद्याः पवनातिपातिभिर्दिशो हरिद्भिर्हरितामिवेश्वरः +ragh(k)_3.31,tvacaṃ sa medhyāṃ paridhāya rauravīmaśikṣatāstraṃ pitureva mantravat / prayogasaṃhārarahasyavittamo babhūva cāstreṣu yathā purandaraḥ,त्वचं स मेध्यां परिधाय रौरवीमशिक्षतास्त्रं पितुरेव मन्त्रवत् / प्रयोगसंहाररहस्यवित्तमो बभूव चास्त्रेषु यथा पुरन्दरः +ragh(k)_3.32,mahokṣatāṃ vatsataraḥ spṛśanniva dvipendrabhāvaṃ kalabhaḥ śrayanniva / raghuḥ kramādyauvanabhinnaśaiśavaḥ pupoṣa gambhīramanoharaṃ vapuḥ,महोक्षतां वत्सतरः स्पृशन्निव द्विपेन्द्रभावं कलभः श्रयन्निव / रघुः क्रमाद्यौवनभिन्नशैशवः पुपोष गम्भीरमनोहरं वपुः +ragh(k)_3.33,athāsya godānavidheranantaraṃ vivāhadīkṣāṃ niravartayatprabhuḥ / narendrakanyāstamavāpya satpatiṃ tamopahaṃ dakṣasutā ivābabhuḥ,अथास्य गोदानविधेरनन्तरं विवाहदीक्षां निरवर्तयत्प्रभुः / नरेन्द्रकन्यास्तमवाप्य सत्पतिं तमोपहं दक्षसुता इवाबभुः +ragh(k)_3.34,yuvā yugavyāyatabāhuraṃsalaḥ kavāṭavakṣāḥ pariṇaddhakandharaḥ / vapuṣprakarṣādajayadguruṃ raghustathāpi nīcairvinayādadṛśyata,युवा युगव्यायतबाहुरंसलः कवाटवक्षाः परिणद्धकन्धरः / वपुष्प्रकर्षादजयद्गुरुं रघुस्तथापि नीचैर्विनयाददृश्यत +ragh(k)_3.35,atha prajānāṃ ciramātmanā dhṛtāṃ nitāntagurvīṃ laghayiṣyatā dhuram / vaśīti matvā maticakṣuṣā suto nṛpeṇa cakre yuvarājaśabdabhāk,अथ प्रजानां चिरमात्मना धृतां नितान्तगुर्वीं लघयिष्यता धुरम् / वशीति मत्वा मतिचक्षुषा सुतो नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक् +ragh(k)_3.36,narendramūlāyatanādanantaraṃ tadāspadaṃ śrīryuvarājasaṃjñitam / agacchadaṃśena guṇābhilāṣiṇī navāvatāraṃ kamalādivotpalam,नरेन्द्रमूलायतनादनन्तरं तदास्पदं श्रीर्युवराजसंज्ञितम् / अगच्छदंशेन गुणाभिलाषिणी नवावतारं कमलादिवोत्पलम् +ragh(k)_3.37,uṣarbudhaḥ sārathineva vāyunā ghanavyapāyena gabhastimāniva / babhūva tenātitarāṃ durutsahaḥ kaṭaprabhedena karīva pārthivaḥ,उषर्बुधः सारथिनेव वायुना घनव्यपायेन गभस्तिमानिव / बभूव तेनातितरां दुरुत्सहः कटप्रभेदेन करीव पार्थिवः +ragh(k)_3.38,niyujya taṃ medhyaturaṅgarakṣaṇe dhanurdharai rājasutairanudrutam / apūrṇamekena śatakratūpamaḥ śataṃ kratūnāmapavighnamāpa saḥ,नियुज्य तं मेध्यतुरङ्गरक्षणे धनुर्धरै राजसुतैरनुद्रुतम् / अपूर्णमेकेन शतक्रतूपमः शतं क्रतूनामपविघ्नमाप सः +ragh(k)_3.39,ataḥ paraṃ tena makhāya yajvanā turaṅgamutsṛṣṭamanargalaṃ punaḥ / dhanurbhṛtāmagrata eva rakṣiṇāṃ jahāra śakraḥ kila gūḍhavigrahaḥ,अतः परं तेन मखाय यज्वना तुरङ्गमुत्सृष्टमनर्गलं पुनः / धनुर्भृतामग्रत एव रक्षिणां जहार शक्रः किल गूढविग्रहः +ragh(k)_3.40,viṣādaluptapratipatti vismitaṃ kumārasainyaṃ sapadi sthitaṃ ca tat / vasiṣṭhadhenuśca yadṛcchayāgatā śrutaprabhāvā dadṛśe 'tha nandinī,विषादलुप्तप्रतिपत्ति विस्मितं कुमारसैन्यं सपदि स्थितं च तत् / वसिष्ठधेनुश्च यदृच्छयागता श्रुतप्रभावा ददृशे ऽथ नन्दिनी +ragh(k)_3.41,tadaṅganiḥṣyandalavena locane pramṛjya puṇyena puraskṛtaḥ satām / atīndriyeṣvapyupapannadarśano babhūva bhāveṣu dilīpanandanaḥ,तदङ्गनिःष्यन्दलवेन लोचने प्रमृज्य पुण्येन पुरस्कृतः सताम् / अतीन्द्रियेष्वप्युपपन्नदर्शनो बभूव भावेषु दिलीपनन्दनः +ragh(k)_3.42,sa pūrvataḥ parvatapakṣaśātanaṃ dadarśa devaṃ naradevasambhavaḥ / punaḥ punaḥ sūtaniṣiddhacāpalaṃ harantamaśvaṃ ratharaśmisaṃyutam,स पूर्वतः पर्वतपक्षशातनं ददर्श देवं नरदेवसम्भवः / पुनः पुनः सूतनिषिद्धचापलं हरन्तमश्वं रथरश्मिसंयुतम् +ragh(k)_3.43,śataistamakṣṇāmanimeṣavṛttibhirhariṃ viditvā haribhiśca vājibhiḥ / avocadenaṃ gaganaspṛśā raghuḥ svareṇa dhīreṇa nivartayanniva,शतैस्तमक्ष्णामनिमेषवृत्तिभिर्हरिं विदित्वा हरिभिश्च वाजिभिः / अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण धीरेण निवर्तयन्निव +ragh(k)_3.44,makhāṃśabhājāṃ prathamo manīṣibhistvameva devendra yadā nigadyase / ajasradīkṣāprayatasya madguroḥ kriyāvighātāya kathaṃ pravartase,मखांशभाजां प्रथमो मनीषिभिस्त्वमेव देवेन्द्र यदा निगद्यसे / अजस्रदीक्षाप्रयतस्य मद्गुरोः क्रियाविघाताय कथं प्रवर्तसे +ragh(k)_3.45,trilokanāthena satā makhadviṣastvayā niyāmyā nanu divyacakṣuṣā / sa cetsvayaṃ karmasu dharmacāriṇāṃ tvamantarāyībhavasi cyuto vidhiḥ,त्रिलोकनाथेन सता मखद्विषस्त्वया नियाम्या ननु दिव्यचक्षुषा / स चेत्स्वयं कर्मसु धर्मचारिणां त्वमन्तरायीभवसि च्युतो विधिः +ragh(k)_3.46,tadaṅgamagryaṃ maghavanmahākratoramuṃ turaṅgaṃ pratimoktumarhasi / pathaḥ śucerdarśayitāra īśvarā malīmasāmādadate na paddhatim,तदङ्गमग्र्यं मघवन्महाक्रतोरमुं तुरङ्गं प्रतिमोक्तुमर्हसि / पथः शुचेर्दर्शयितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम् +ragh(k)_3.47,iti pragalbhaṃ raghuṇā samīritaṃ vaco niśamyādhipatirdivaukasām / nivartayāmāsa rathaṃ savismayaḥ pracakrame ca prativaktumuttaram,इति प्रगल्भं रघुणा समीरितं वचो निशम्याधिपतिर्दिवौकसाम् / निवर्तयामास रथं सविस्मयः प्रचक्रमे च प्रतिवक्तुमुत्तरम् +ragh(k)_3.48,yathāttha rājanyakumāra tattathā yaśastu rakṣyaṃ parito yaśodhanaiḥ / jagatprakāśaṃ tadaśeṣamijyayā bhavadgururlaṅghayituṃ mamodyataḥ,यथात्थ राजन्यकुमार तत्तथा यशस्तु रक्ष्यं परितो यशोधनैः / जगत्प्रकाशं तदशेषमिज्यया भवद्गुरुर्लङ्घयितुं ममोद्यतः +ragh(k)_3.49,hariryathaikaḥ puruṣottamaḥ smṛto maheśvarastryambaka eva nāparaḥ / tathā vidurmāṃ munayaḥ śatakratuṃ dvitīyagāmī na hi śabda eṣa naḥ,हरिर्यथैकः पुरुषोत्तमः स्मृतो महेश्वरस्त्र्यम्बक एव नापरः / तथा विदुर्मां मुनयः शतक्रतुं द्वितीयगामी न हि शब्द एष नः +ragh(k)_3.50,ato 'yamaśvaḥ kapilānukāriṇā pitustvad��yasya mayāpahāritaḥ / alaṃ prayatnena tavātra mā nidhāḥ padaṃ padavyāṃ sagarasya santateḥ,अतो ऽयमश्वः कपिलानुकारिणा पितुस्त्वदीयस्य मयापहारितः / अलं प्रयत्नेन तवात्र मा निधाः पदं पदव्यां सगरस्य सन्ततेः +ragh(k)_3.51,tataḥ prahasyāha punaḥ purandaraṃ vyapetabhīrbhūmipurandarātmajaḥ / gṛhāṇa śastraṃ yadi sarga eṣa te na khalvanirjitya raghuṃ kṛtī bhavān,ततः प्रहस्याह पुनः पुरन्दरं व्यपेतभीर्भूमिपुरन्दरात्मजः / गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष ते न खल्वनिर्जित्य रघुं कृती भवान् +ragh(k)_3.52,sa evamuktvā maghavantamunmukhaḥ kariṣyamāṇaḥ saśaraṃ śarāsanam / atiṣṭhadālīḍhaviśeṣaśobhinā vapuṣprakarṣeṇa viḍambiteśvaraḥ,स एवमुक्त्वा मघवन्तमुन्मुखः करिष्यमाणः सशरं शरासनम् / अतिष्ठदालीढविशेषशोभिना वपुष्प्रकर्षेण विडम्बितेश्वरः +ragh(k)_3.53,raghoravaṣṭambhamayena pattriṇā hṛdi kṣato gotrabhidapyamarṣaṇaḥ / navāmbudānīkamuhūrtalāñchane dhanuṣyamoghaṃ samadhatta mārgaṇam,रघोरवष्टम्भमयेन पत्त्रिणा हृदि क्षतो गोत्रभिदप्यमर्षणः / नवाम्बुदानीकमुहूर्तलाञ्छने धनुष्यमोघं समधत्त मार्गणम् +ragh(k)_3.54,narendrasūnoḥ sa bṛhadbhujāntaraṃ praviśya bhīmāsuraśoṇitocitaḥ / papāvanāsvāditapūrvamāśugaḥ kutūhaleneva manuṣyaśoṇitam,नरेन्द्रसूनोः स बृहद्भुजान्तरं प्रविश्य भीमासुरशोणितोचितः / पपावनास्वादितपूर्वमाशुगः कुतूहलेनेव मनुष्यशोणितम् +ragh(k)_3.55,hareḥ kumāro 'pi kumāravikramaḥ suradvipāsphālanakarkaśāṅgulau / bhuje śacīpattraviśeṣakāṅkite svanāmacihnaṃ nicakhāna sāyakam,हरेः कुमारो ऽपि कुमारविक्रमः सुरद्विपास्फालनकर्कशाङ्गुलौ / भुजे शचीपत्त्रविशेषकाङ्किते स्वनामचिह्नं निचखान सायकम् +ragh(k)_3.56,jahāra cānyena mayūralāñchanaṃ śareṇa śakrasya mahāśanidhvajam / cukopa tasmai sa bhṛśaṃ suraśriyaḥ prasahya keśavyaparopaṇādiva,जहार चान्येन मयूरलाञ्छनं शरेण शक्रस्य महाशनिध्वजम् / चुकोप तस्मै स भृशं सुरश्रियः प्रसह्य केशव्यपरोपणादिव +ragh(k)_3.57,tayorupāntasthitasiddhasainikaṃ garutmadāśīviṣabhīmadarśanaiḥ / babhūva yuddhaṃ tumulaṃ jayaiṣiṇoradhomukhairūrdhvamukhaiśca pattribhiḥ,तयोरुपान्तस्थितसिद्धसैनिकं गरुत्मदाशीविषभीमदर्शनैः / बभूव युद्धं तुमुलं जयैषिणोरधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्च पत्त्रिभिः +ragh(k)_3.58,atiprabandhaprahitāstravṛṣṭibhistamāśrayaṃ duṣprasahasya tejasaḥ / śaśāka nirvāpayituṃ na vāsavaḥ svataścyutaṃ vahnimivādbhirambudaḥ,अतिप्रबन्धप्रहितास्त्रवृष्टिभिस्तमाश्रयं दुष्प्रसहस्य तेजसः / शशाक निर्वापयितुं न वासवः स्वतश्च्युतं वह्निमिवाद्भिरम्बुदः +ragh(k)_3.59,tataḥ prakoṣṭhāddharicandanāṅkitāt pramathyamānārṇavadhīranādinīm / raghuḥ śaśāṅkārdhamukhena pattriṇā śarāsanajyāmalunādbiḍaujasaḥ,ततः प्रकोष्ठाद्धरिचन्दनाङ्कितात् प्रमथ्यमानार्णवधीरनादिनीम् / रघुः शशाङ्कार्धमुखेन पत्त्रिणा शरासनज्यामलुनाद्बिडौजसः +ragh(k)_3.60,sa cāpamutsṛjya vivṛddhamatsaraḥ pravāsanāya prabalasya vidviṣaḥ / mahīdhrapakṣavyaparopaṇoddhataṃ sphuratprabhāmaṇḍalamastramādade,स चापमुत्सृज्य विवृद्धमत्सरः प्रवासनाय प्रबलस्य विद्विषः / महीध्रपक्षव्यपरोपणोद्धतं स्फुरत्प्रभामण्डलमस्त्रमाददे +ragh(k)_3.61,raghurbhṛśaṃ vakṣasi tena tāḍitaḥ papāta bhūmau saha sainikāsrubhiḥ / nimeṣamātrādavadhūya ca vyathāṃ sahotthitaḥ sainikaharṣaniḥsvanaiḥ,रघुर्भृशं वक्षसि तेन ताडितः पपात भूमौ सह सैनिकास्रुभिः / निमेषमात्रादवधूय च व्यथां सहोत्थितः सैनिकहर्षनिःस्वनैः +ragh(k)_3.62,tathāpi śastravyavahāraniṣṭhure vipakṣabhāve sthiramasya tasthuṣaḥ / tutoṣa vīryātiśayena vṛtrahā padaṃ hi sarvatra guṇairvidhīyate,तथापि शस्त्रव्यवहारनिष्ठुरे विपक्षभावे स्थिरमस्य तस्थुषः / तुतोष वीर्यातिशयेन वृत्रहा पदं हि सर्वत्र गुणैर्विधीयते +ragh(k)_3.63,asaṅgamadriṣvapi sāravattayā na me tvadanyena visoḍhamāyudham / avaihi māṃ prītamṛte turaṅgamādvaraṃ vṛṇīṣveti tamāha vṛtrahā,असङ्गमद्रिष्वपि सारवत्तया न मे त्वदन्येन विसोढमायुधम् / अवैहि मां प्रीतमृते तुरङ्गमाद्वरं वृणीष्वेति तमाह वृत्रहा +ragh(k)_3.64,tato niṣaṅgādasamagramuddhṛtaṃ suvarṇapuṅkhadyutirañjitāṅgulim / dilīpasūnuḥ pratisaṃharanniṣuṃ priyaṃ vadaḥ pratyavadatsureśvaram,ततो निषङ्गादसमग्रमुद्धृतं सुवर्णपुङ्खद्युतिरञ्जिताङ्गुलिम् / दिलीपसूनुः प्रतिसंहरन्निषुं प्रियं वदः प्रत्यवदत्सुरेश्वरम् +ragh(k)_3.65,amocyamaśvaṃ yadi manyate prabhustataḥ samāpte vidhineva karmaṇi / ajasradīkṣātanuradya me guruḥ kratoraśeṣeṇa phalena yujyatām,अमोच्यमश्वं यदि मन्यते प्रभुस्ततः समाप्ते विधिनेव कर्मणि / अजस्रदीक्षातनुरद्य मे गुरुः क्रतोरशेषेण फलेन युज्यताम् +ragh(k)_3.66,yathā ca vṛttāntamimaṃ sadogatastrilocanaikāṃśatayā durāsadaḥ / tavaiva sandeśaharādviśāṃpatiḥ śṛṇoti nākeśa tathā vidhīyatām,यथा च वृत्तान्तमिमं सदोगतस्त्रिलोचनैकांशतया दुरासदः / तवैव सन्देशहराद्विशांपतिः शृणोति नाकेश तथा विधीयताम् +ragh(k)_3.67,tatheti kāmaṃ pratiśuśruvānraghoryathāgataṃ mātalisārathiryayau / nṛpasya nātipramanāḥ sadogṛhaṃ sudakṣiṇāsūnurapi nyavartata,तथेति कामं प्रतिशुश्रुवान्रघोर्यथागतं मातलिसारथिर्ययौ / नृपस्य नातिप्रमनाः सदोगृहं सुदक्षिणासूनुरपि न्यवर्तत +ragh(k)_3.68,tamabhyanandatprathamaprabodhitaḥ prajeśvaraḥ śāsanahāriṇā hareḥ / parāmṛśanharṣacalena pāṇinā tadīyamaṅgaṃ kuliśavraṇāṅkitam,तमभ्यनन्दत्प्रथमप्रबोधितः प्रजेश्वरः शासनहारिणा हरेः / परामृशन्हर्षचलेन पाणिना तदीयमङ्गं कुलिशव्रणाङ्कितम् +ragh(k)_3.69,iti kṣitīśo navatiṃ navādhikāṃ mahākratūnāṃ mahanīyaśāsanaḥ / samārurukṣurdivamāyuṣaḥ kṣaye tatāna sopānaparamparāmiva,इति क्षितीशो नवतिं नवाधिकां महाक्रतूनां महनीयशासनः / समारुरुक्षुर्दिवमायुषः क्षये ततान सोपानपरम्परामिव +ragh(k)_3.70,atha sa viṣayavyāvṛttātmā yathāvidhi sūnave nṛpatikakudaṃ dattvā yūne sitātapavāraṇam / munivanatarucchāyāṃ devyā tayā saha śiśriye galitavayasāmikṣvākūṇāmidaṃ hi kulavratam,अथ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम् / मुनिवनतरुच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये गलितवयसामिक्ष्वाकूण��मिदं हि कुलव्रतम् +ragh(k)_4.1,|| iti raghuvaṃśe mahākāvye tṛtīyaḥ sargaḥ || sa rājyaṃ guruṇā dattaṃ pratipadyādhikaṃ babhau / dinānte nihitaṃ tejaḥ savitreva hutāśanaḥ,॥ इति रघुवंशे महाकाव्ये तृतीयः सर्गः ॥ स राज्यं गुरुणा दत्तं प्रतिपद्याधिकं बभौ / दिनान्ते निहितं तेजः सवित्रेव हुताशनः +ragh(k)_4.2,nyastaśastraṃ dilīpaṃ ca taṃ ca śuśruvuṣāṃ prabhum / rājñāmuddhṛtanārāce hṛdi śūlamivārpitam,न्यस्तशस्त्रं दिलीपं च तं च शुश्रुवुषां प्रभुम् / राज्ञामुद्धृतनाराचे हृदि शूलमिवार्पितम् +ragh(k)_4.3,puruhūtadhvajasyeva tasyonnayanapaṅktayaḥ / navābhyutthānadarśinyo nananduḥ saprajāḥ prajāḥ,पुरुहूतध्वजस्येव तस्योन्नयनपङ्क्तयः / नवाभ्युत्थानदर्शिन्यो ननन्दुः सप्रजाः प्रजाः +ragh(k)_4.4,samameva samākrāntaṃ dvayaṃ dviradagāminā / tena siṃhāsanaṃ pitryamakhilaṃ cārimaṇḍalam,सममेव समाक्रान्तं द्वयं द्विरदगामिना / तेन सिंहासनं पित्र्यमखिलं चारिमण्डलम् +ragh(k)_4.5,chāyāmaṇḍalalakṣyeṇa tamadṛśyā kila svayam / padmā padmātapatreṇa bheje sāmrājyadīkṣitam,छायामण्डललक्ष्येण तमदृश्या किल स्वयम् / पद्मा पद्मातपत्रेण भेजे साम्राज्यदीक्षितम् +ragh(k)_4.6,parikalpitasānnidhyā kāle kāle ca vandiṣu / stutyaṃ stutibhirarthyābhirupatasthe sarasvatī,परिकल्पितसान्निध्या काले काले च वन्दिषु / स्तुत्यं स्तुतिभिरर्थ्याभिरुपतस्थे सरस्वती +ragh(k)_4.7,manuprabhṛtibhirmānyairbhuktā yadyapi rājabhiḥ / tathāpyananyapūrveva tasminnāsīdvasundharā,मनुप्रभृतिभिर्मान्यैर्भुक्ता यद्यपि राजभिः / तथाप्यनन्यपूर्वेव तस्मिन्नासीद्वसुन्धरा +ragh(k)_4.8,sa hi sarvasya lokasya yuktadaṇḍatayā manaḥ / ādade nātiśītoṣṇo nabhasvāniva dakṣiṇaḥ,स हि सर्वस्य लोकस्य युक्तदण्डतया मनः / आददे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः +ragh(k)_4.9,kāmaṃ kamalapattrāṇāṃ netre tasyānukāriṇī / cakṣuṣmattā tu śāstreṇa sūkṣmakāryārthadarśinā,कामं कमलपत्त्राणां नेत्रे तस्यानुकारिणी / चक्षुष्मत्ता तु शास्त्रेण सूक्ष्मकार्यार्थदर्शिना +ragh(k)_4.10,yathā prahlādanāccandraḥ pratāpāttapano yathā / tathaiva so 'bhūdanvartho rājā prakṛtirañjanāt,यथा प्रह्लादनाच्चन्द्रः प्रतापात्तपनो यथा / तथैव सो ऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् +ragh(k)_4.11,nayavidbhirnave rājñi sadasaccopadarśitam / pūrva evābhavatpakṣastasminnābhavaduttaraḥ,नयविद्भिर्नवे राज्ञि सदसच्चोपदर्शितम् / पूर्व एवाभवत्पक्षस्तस्मिन्नाभवदुत्तरः +ragh(k)_4.12,mandotkaṇṭhāḥ kṛtāstena guṇādhikatayā gurau / phalena sahakārasya puṣpodgama iva prajāḥ,मन्दोत्कण्ठाः कृतास्तेन गुणाधिकतया गुरौ / फलेन सहकारस्य पुष्पोद्गम इव प्रजाः +ragh(k)_4.13,pañcānāmapi bhūtānāmutkarṣaṃ pupuṣurguṇāḥ / nave tasminmahīpāle sarvaṃ navamivābhavat,पञ्चानामपि भूतानामुत्कर्षं पुपुषुर्गुणाः / नवे तस्मिन्महीपाले सर्वं नवमिवाभवत् +ragh(k)_4.14,labdhapraśamanasvasthamathainaṃ samupasthitā / pārthivaśrīrdvitīyeva śaratpaṅkajalakṣaṇā,लब्धप्रशमनस्वस्थमथैनं समुपस्थिता / पार्थिवश्रीर्द्वितीयेव शरत्पङ्कजलक्षणा +ragh(k)_4.15,nirvṛṣṭalaghubhirmeghaiḥ savitustasya cobhayoḥ / vardhiṣṇavo diśāṃ bhāgāḥ pratāpāyeva recitāḥ,निर्वृष्टलघुभिर्मेघैः सवितुस्तस्य चोभयोः / वर्धिष्णवो दिशां भागाः प्रतापायेव रेचिताः +ragh(k)_4.16,adhijyamāyudhaṃ kartuṃ samayo 'yaṃ raghoriti / svaṃ dhanuḥ śaṅkiteneva saṃjahre śatamanyunā,अधिज्यमायुधं कर्तुं समयो ऽयं रघोरिति / स्वं धनुः शङ्कितेनेव संजह्रे शतमन्युना +ragh(k)_4.17,puṇḍarīkātapatrastaṃ vikasatkāśacāmaraḥ / ṛturviḍambayāmāsa na punaḥ prāpa tacchriyam,पुण्डरीकातपत्रस्तं विकसत्काशचामरः / ऋतुर्विडम्बयामास न पुनः प्राप तच्छ्रियम् +ragh(k)_4.18,prasādasumukhe tasmiṃścandre ca viṣadaprabhe / tadā cakṣuṣmatāṃ prītirāsītsamarasā dvayoḥ,प्रसादसुमुखे तस्मिंश्चन्द्रे च विषदप्रभे / तदा चक्षुष्मतां प्रीतिरासीत्समरसा द्वयोः +ragh(k)_4.19,haṃsaśreṇiṣu tārāsu kumudvatsu ca vāriṣu / vibhūtayastadīyānāṃ paryastā yaśasāmiva,हंसश्रेणिषु तारासु कुमुद्वत्सु च वारिषु / विभूतयस्तदीयानां पर्यस्ता यशसामिव +ragh(k)_4.20,ikṣucchāyāniṣādinyastasya gopturguṇodayam / ākumārakathodghātaṃ śāligopyo jaguryaśaḥ,इक्षुच्छायानिषादिन्यस्तस्य गोप्तुर्गुणोदयम् / आकुमारकथोद्घातं शालिगोप्यो जगुर्यशः +ragh(k)_4.21,prasasādodayādambhaḥ kumbhayonermahaujasaḥ / raghostvabhibhavāśaṅki cukṣubhe dviṣatāṃ manaḥ,प्रससादोदयादम्भः कुम्भयोनेर्महौजसः / रघोस्त्वभिभवाशङ्कि चुक्षुभे द्विषतां मनः +ragh(k)_4.22,madodagrāḥ kakudmantaḥ saritāṃ kūlamudrujāḥ / līlākhelamanuprāpurmahokṣāstasya vikramam,मदोदग्राः ककुद्मन्तः सरितां कूलमुद्रुजाः / लीलाखेलमनुप्रापुर्महोक्षास्तस्य विक्रमम् +ragh(k)_4.23,prasavaiḥ saptaparṇānāṃ madagandhibhirāhatāḥ / asūyayeva tannāgāḥ saptadhaiva prasusruvuḥ,प्रसवैः सप्तपर्णानां मदगन्धिभिराहताः / असूययेव तन्नागाः सप्तधैव प्रसुस्रुवुः +ragh(k)_4.24,saritaḥ kurvatī gādhāḥ pathaścāśyānakardamān / yātrāyai codayāmāsa taṃ śakteḥ prathamaṃ śarat,सरितः कुर्वती गाधाः पथश्चाश्यानकर्दमान् / यात्रायै चोदयामास तं शक्तेः प्रथमं शरत् +ragh(k)_4.25,tasmai samyagghuto vahnirvājinīrājanāvidhau / pradakṣiṇārcirvyājena hasteneva jayaṃ dadau,तस्मै सम्यग्घुतो वह्निर्वाजिनीराजनाविधौ / प्रदक्षिणार्चिर्व्याजेन हस्तेनेव जयं ददौ +ragh(k)_4.26,sa guptamūlapratyantaḥ śuddhapārṣṇirayānvitaḥ / ṣaḍvidhaṃ balamādāya pratasthe digjigīṣayā,स गुप्तमूलप्रत्यन्तः शुद्धपार्ष्णिरयान्वितः / षड्विधं बलमादाय प्रतस्थे दिग्जिगीषया +ragh(k)_4.27,avākiranvayovṛddhāstaṃ lājaiḥ paurayoṣitaḥ / pṛṣatairmandaroddhūtaiḥ kṣīrormaya ivācyutam,अवाकिरन्वयोवृद्धास्तं लाजैः पौरयोषितः / पृषतैर्मन्दरोद्धूतैः क्षीरोर्मय इवाच्युतम् +ragh(k)_4.28,sa yayau prathamaṃ prācīṃ tulyaḥ prācīnabarhiṣā / ahitānaniloddhūtaistarjayanniva ketubhiḥ,स ययौ प्रथमं प्राचीं तुल्यः प्राचीनबर्हिषा / अहिताननिलोद्धूतैस्तर्जयन्निव केतुभिः +ragh(k)_4.29,rajobhiḥ syandanoddhūtairgajaiśca ghanasannibhaiḥ / bhuvastalamiva vyoma kurvanvyomeva bhūtalam,रजोभिः स्यन्दनोद्धूतैर्गजैश्च घनसन्निभैः / भुवस्तलमिव व्योम ��ुर्वन्व्योमेव भूतलम् +ragh(k)_4.30,pratāpo 'gre tataḥ śabdaḥ purogāstadanantaram / yayau paścādgajānīkaṃ catuḥskandheva sā camūḥ,प्रतापो ऽग्रे ततः शब्दः पुरोगास्तदनन्तरम् / ययौ पश्चाद्गजानीकं चतुःस्कन्धेव सा चमूः +ragh(k)_4.31,purogaiḥ kaluṣāstasya sahaprasthāyibhiḥ kṛśāḥ / paścātprayāyibhiḥ paṅkaṃ cakrire mārganimnagāḥ,पुरोगैः कलुषास्तस्य सहप्रस्थायिभिः कृशाः / पश्चात्प्रयायिभिः पङ्कं चक्रिरे मार्गनिम्नगाः +ragh(k)_4.32,marupṛṣṭhānyudambhāṃsi nāvyāḥ supratarā nadīḥ / vipināni prakāśāni śaktimattvāccakāra saḥ,मरुपृष्ठान्युदम्भांसि नाव्याः सुप्रतरा नदीः / विपिनानि प्रकाशानि शक्तिमत्त्वाच्चकार सः +ragh(k)_4.33,sa senāṃ mahatīṃ karṣanpūrvasāgaragāminīm / babhau harajaṭābhraṣṭāṃ gaṅgāmiva bhagīrathaḥ,स सेनां महतीं कर्षन्पूर्वसागरगामिनीम् / बभौ हरजटाभ्रष्टां गङ्गामिव भगीरथः +ragh(k)_4.34,tyājitaiḥ phalamutkhātairbhagnaiśca bahudhā nṛpaiḥ / tasyāsīdulbaṇo mārgaḥ pādapairiva dantinaḥ,त्याजितैः फलमुत्खातैर्भग्नैश्च बहुधा नृपैः / तस्यासीदुल्बणो मार्गः पादपैरिव दन्तिनः +ragh(k)_4.35,paurastyānevamākrāmaṃstāṃstāñjanapadāñjitī / prāpa tālīvanaśyāmamupakaṇṭhaṃ mahodadheḥ,पौरस्त्यानेवमाक्रामंस्तांस्ताञ्जनपदाञ्जिती / प्राप तालीवनश्याममुपकण्ठं महोदधेः +ragh(k)_4.36,anamrāṇāṃ samuddhartustasmātsindhurayādiva / ātmā saṃrakṣitaḥ suhmairvṛttimāśritya vaitasīm,अनम्राणां समुद्धर्तुस्तस्मात्सिन्धुरयादिव / आत्मा संरक्षितः सुह्मैर्वृत्तिमाश्रित्य वैतसीम् +ragh(k)_4.37,vaṅgānutkhāya tarasā netā nausādhanoddhatān / nicakhāna jayastambhāngaṅgāsrotontareṣu saḥ,वङ्गानुत्खाय तरसा नेता नौसाधनोद्धतान् / निचखान जयस्तम्भान्गङ्गास्रोतोन्तरेषु सः +ragh(k)_4.38,āpādapadmapraṇatāḥ kalamā iva te raghum / phalaiḥ saṃvardhayāmāsurutkhātapratiropitāḥ,आपादपद्मप्रणताः कलमा इव ते रघुम् / फलैः संवर्धयामासुरुत्खातप्रतिरोपिताः +ragh(k)_4.39,sa tīrtvā kayimāṃ sainyairbaddhadviradasetubhiḥ / utkalādeśitapathaḥ kaliṅgābhimukho yayau,स तीर्त्वा कयिमां सैन्यैर्बद्धद्विरदसेतुभिः / उत्कलादेशितपथः कलिङ्गाभिमुखो ययौ +ragh(k)_4.40,sa pratāpaṃ mahendrasya mūrdhni tīkṣṇaṃ nyaveśayat / aṅkuśaṃ dviradasyeva yantā gambhīravedinaḥ,स प्रतापं महेन्द्रस्य मूर्ध्नि तीक्ष्णं न्यवेशयत् / अङ्कुशं द्विरदस्येव यन्ता गम्भीरवेदिनः +ragh(k)_4.41,pratijagrāha kāliṅgastamastrairgajasādhanaḥ / pakṣacchedodyataṃ śakraṃ śilāvarṣīva parvataḥ,प्रतिजग्राह कालिङ्गस्तमस्त्रैर्गजसाधनः / पक्षच्छेदोद्यतं शक्रं शिलावर्षीव पर्वतः +ragh(k)_4.42,dviṣāṃ viṣahya kākutsthastatra nārācadurdinam / sanmaṅgalasnāta iva pratipede jayaśriyam,द्विषां विषह्य काकुत्स्थस्तत्र नाराचदुर्दिनम् / सन्मङ्गलस्नात इव प्रतिपेदे जयश्रियम् +ragh(k)_4.43,vāyavyāstravinirdhūtātpakṣāviddhādivodadheḥ / gajānīkātsa kāliṅgaṃ tārkṣyaḥ sarpamivādade,वायव्यास्त्रविनिर्धूतात्पक्षाविद्धादिवोदधेः / गजानीकात्स कालिङ्गं तार्क्ष्यः सर्पमिवाददे +ragh(k)_4.44,tāmbūlīnāṃ dalaistasya racitāpānabhūmayaḥ / nārikelāsavaṃ yodhāḥ śātravaṃ ca yaśaḥ papuḥ,ताम्बूलीनां दलैस्तस्य रचितापानभूमयः / नारिकेलासवं योधाः शात्रवं च यशः पपुः +ragh(k)_4.45,gṛhītapratimuktasya sa dharmavijayī nṛpaḥ / hriyaṃ mahendranāthasya jahāra na tu medinīm,गृहीतप्रतिमुक्तस्य स धर्मविजयी नृपः / ह्रियं महेन्द्रनाथस्य जहार न तु मेदिनीम् +ragh(k)_4.46,tato velātaṭenaiva phalavatpūgamālinā / agastyacaritāmāśāmanāśāsyajayo yayau,ततो वेलातटेनैव फलवत्पूगमालिना / अगस्त्यचरितामाशामनाशास्यजयो ययौ +ragh(k)_4.47,sa sainyaparibhogena gajadānasugandhinā / kāverīṃ saritāṃ patyuḥ śaṅkanīyāmivākarot,स सैन्यपरिभोगेन गजदानसुगन्धिना / कावेरीं सरितां पत्युः शङ्कनीयामिवाकरोत् +ragh(k)_4.48,bhayotsṛṣṭavibhūṣāṇāṃ tena keralayoṣitām / alakeṣu camūreṇuścūrṇapratinidhīkṛtaḥ,भयोत्सृष्टविभूषाणां तेन केरलयोषिताम् / अलकेषु चमूरेणुश्चूर्णप्रतिनिधीकृतः +ragh(k)_4.49,balairadhyuṣitāstasya vijigīṣorgatādhvanaḥ / hārītocchiṣṭamaricā malayādrerupatyakāḥ,बलैरध्युषितास्तस्य विजिगीषोर्गताध्वनः / हारीतोच्छिष्टमरिचा मलयाद्रेरुपत्यकाः +ragh(k)_4.50,ājāneyakhurakṣuṇṇapakvailākṣetrasambhavam / vyānaśe sapadi vyoma kīṭakośābilaṃ rajaḥ,आजानेयखुरक्षुण्णपक्वैलाक्षेत्रसम्भवम् / व्यानशे सपदि व्योम कीटकोशाबिलं रजः +ragh(k)_4.51,bhogiveṣṭanamārgeṣu candanānāṃ samarpitam / nāsraṃsatkariṇāṃ graivaṃ tripadīchedināmapi,भोगिवेष्टनमार्गेषु चन्दनानां समर्पितम् / नास्रंसत्करिणां ग्रैवं त्रिपदीछेदिनामपि +ragh(k)_4.52,diśi mandāyate tejo dakṣiṇasyāṃ raverapi / tasyāmeva raghoḥ pāṇḍyāḥ pratāpaṃ na viṣehire,दिशि मन्दायते तेजो दक्षिणस्यां रवेरपि / तस्यामेव रघोः पाण्ड्याः प्रतापं न विषेहिरे +ragh(k)_4.53,tāmraparṇīsametasya muktāsāraṃ mahodadheḥ / te nipatya dadustasmai yaśaḥ svamiva sañcitam,ताम्रपर्णीसमेतस्य मुक्तासारं महोदधेः / ते निपत्य ददुस्तस्मै यशः स्वमिव सञ्चितम् +ragh(k)_4.54,sa nirviśya yathākāmaṃ taṭasvādhīnacandanau / stanāviva diśastasyāḥ śailau malayadurdurau,स निर्विश्य यथाकामं तटस्वाधीनचन्दनौ / स्तनाविव दिशस्तस्याः शैलौ मलयदुर्दुरौ +ragh(k)_4.55,asahyavikramaḥ sahyaṃ dūramuktamudanvatā / nitambamiva medinyāḥ srastāṃśukamalaṅghayat,असह्यविक्रमः सह्यं दूरमुक्तमुदन्वता / नितम्बमिव मेदिन्याः स्रस्तांशुकमलङ्घयत् +ragh(k)_4.56,tasyānīkairvisarpadbhiraparāntajayodyataiḥ / rāmeṣūtsārito 'pyāsītsahyalagna ivārṇavaḥ,तस्यानीकैर्विसर्पद्भिरपरान्तजयोद्यतैः / रामेषूत्सारितो ऽप्यासीत्सह्यलग्न इवार्णवः +ragh(k)_4.57,puro yanmārutoddhūtamagamatkaitakaṃ rajaḥ / tadyodhavāravāṇānāmayatnapaṭavāsatām,पुरो यन्मारुतोद्धूतमगमत्कैतकं रजः / तद्योधवारवाणानामयत्नपटवासताम् +ragh(k)_4.58,abhyabhūyata vāhānāṃ rathānāṃ cāsya śiñjitaiḥ / marmaraḥ pavanoddhūtarājatālīvanadhvaniḥ,अभ्यभूयत वाहानां रथानां चास्य शिञ्जितैः / मर्मरः पवनोद्धूतराजतालीवनध्वनिः +ragh(k)_4.59,kharjūrīskandhanaddhānāṃ madodgārasugandhiṣu / kaṭeṣu kariṇāṃ petuḥ punnāgebhyaḥ śilīmukhāḥ,खर्जूरीस्कन्धनद्धानां मदोद्गारसु���न्धिषु / कटेषु करिणां पेतुः पुन्नागेभ्यः शिलीमुखाः +ragh(k)_4.60,avakāśaṃ kilodanvānrāmāyābhyarthito dadau / aparāntamahīpālavyājena raghave karam,अवकाशं किलोदन्वान्रामायाभ्यर्थितो ददौ / अपरान्तमहीपालव्याजेन रघवे करम् +ragh(k)_4.61,mahebharadanotkīrṇavyaktavikramalakṣaṇam / trikūṭameva tatroccairjayastambhaṃ cakāra saḥ,महेभरदनोत्कीर्णव्यक्तविक्रमलक्षणम् / त्रिकूटमेव तत्रोच्चैर्जयस्तम्भं चकार सः +ragh(k)_4.62,pārasīkāṃstato jetuṃ pratasthe sthalavartmanā / indriyākhyāniva ripūṃstattvajñānena saṃyamī,पारसीकांस्ततो जेतुं प्रतस्थे स्थलवर्त्मना / इन्द्रियाख्यानिव रिपूंस्तत्त्वज्ञानेन संयमी +ragh(k)_4.63,yavanīmukhapadmānāṃ sehe madhumadaṃ na saḥ / bālātapamivābjānāmakālajaladodayaḥ,यवनीमुखपद्मानां सेहे मधुमदं न सः / बालातपमिवाब्जानामकालजलदोदयः +ragh(k)_4.64,saṅgrāmastumulastasya pārasīkāśvasādhanaiḥ / śārṅgakūjitavijñeyapratiyodho rajasyabhūt,सङ्ग्रामस्तुमुलस्तस्य पारसीकाश्वसाधनैः / शार्ङ्गकूजितविज्ञेयप्रतियोधो रजस्यभूत् +ragh(k)_4.65,bhallāpavarjitaisteṣāṃ śirobhiḥ śmaśrulairmahīm / tastāra saraghāvyāptaiḥ sa kṣaudrapaṭalairiva,भल्लापवर्जितैस्तेषां शिरोभिः श्मश्रुलैर्महीम् / तस्तार सरघाव्याप्तैः स क्षौद्रपटलैरिव +ragh(k)_4.66,apanītaśirastrāṇāḥ śeṣāstaṃ śaraṇaṃ yayuḥ / praṇipātapratīkāraḥ saṃrambho hi mahātmanām,अपनीतशिरस्त्राणाः शेषास्तं शरणं ययुः / प्रणिपातप्रतीकारः संरम्भो हि महात्मनाम् +ragh(k)_4.67,vinayante sma tadyodhā madhubhirvijayaśramam / āstīrṇājinaratnāsu drākṣāvalayabhūmiṣu,विनयन्ते स्म तद्योधा मधुभिर्विजयश्रमम् / आस्तीर्णाजिनरत्नासु द्राक्षावलयभूमिषु +ragh(k)_4.68,tataḥ pratasthe kauberīṃ bhāsvāniva raghurdiśam / śarairusrairivodīcyānuddhariṣyanrasāniva,ततः प्रतस्थे कौबेरीं भास्वानिव रघुर्दिशम् / शरैरुस्रैरिवोदीच्यानुद्धरिष्यन्रसानिव +ragh(k)_4.69,jitānajayyastāneva kṛtvā rathapuraḥsarān / mahārṇavamivaurvāgniḥ praviveśottarāpatham,जितानजय्यस्तानेव कृत्वा रथपुरःसरान् / महार्णवमिवौर्वाग्निः प्रविवेशोत्तरापथम् +ragh(k)_4.70,vinītādhvaśramāstasya vaṅkṣutīraviveṣṭanaiḥ / dudhuvurvājinaḥ skandhāṃllagnakuṅkumakesarān,विनीताध्वश्रमास्तस्य वङ्क्षुतीरविवेष्टनैः / दुधुवुर्वाजिनः स्कन्धांल्लग्नकुङ्कुमकेसरान् +ragh(k)_4.71,tatra hūnāvarodhānāṃ bhartṛṣu vyaktavikramam / kapolapāṭanādeśi babhūva raghuceṣṭitam,तत्र हूनावरोधानां भर्तृषु व्यक्तविक्रमम् / कपोलपाटनादेशि बभूव रघुचेष्टितम् +ragh(k)_4.72,kāmbojāḥ samare vīryaṃ tasya soḍhumanīśvarāḥ / gajālānaparikliṣṭairakṣoṭaiḥ sārdhamānatāḥ,काम्बोजाः समरे वीर्यं तस्य सोढुमनीश्वराः / गजालानपरिक्लिष्टैरक्षोटैः सार्धमानताः +ragh(k)_4.73,teṣāṃ sadaśvabhūyiṣṭhāstuṅgā draviṇarāśayaḥ / viviśustaṃ viśāṃ nāthamudanvantamivāpagāḥ,तेषां सदश्वभूयिष्ठास्तुङ्गा द्रविणराशयः / विविशुस्तं विशां नाथमुदन्वन्तमिवापगाः +ragh(k)_4.74,tato gaurīguruṃ śailamāruroha sasādhanaḥ / vardhayanniva tatkūṭānuddhatairdhātureṇubhiḥ,ततो गौरीगुरुं शैलम��रुरोह ससाधनः / वर्धयन्निव तत्कूटानुद्धतैर्धातुरेणुभिः +ragh(k)_4.75,praśaṃsaṃstulyasattvānāṃ sainyaghoṣe 'pyasambhramam / guhāgatānāṃ siṃhānāṃ parivṛttyāvalokitam,प्रशंसंस्तुल्यसत्त्वानां सैन्यघोषे ऽप्यसम्भ्रमम् / गुहागतानां सिंहानां परिवृत्त्यावलोकितम् +ragh(k)_4.76,bhūrjeṣu marmarībhūtāḥ kīcakadhvanihetavaḥ / gaṅgāśīkariṇo mārge marutastaṃ siṣevire,भूर्जेषु मर्मरीभूताः कीचकध्वनिहेतवः / गङ्गाशीकरिणो मार्गे मरुतस्तं सिषेविरे +ragh(k)_4.77,viśaśramurnamerūṇāṃ chāyāsvadhyāsya sainikāḥ / dṛṣado vāsitotsaṅgā niṣaṇṇamṛganābhibhiḥ,विशश्रमुर्नमेरूणां छायास्वध्यास्य सैनिकाः / दृषदो वासितोत्सङ्गा निषण्णमृगनाभिभिः +ragh(k)_4.78,saralāsaktamātaṅgagraiveyopacitatviṣaḥ / āsannoṣadhayo neturnaktamasnehadīpikāḥ,सरलासक्तमातङ्गग्रैवेयोपचितत्विषः / आसन्नोषधयो नेतुर्नक्तमस्नेहदीपिकाः +ragh(k)_4.79,tasyāvāseṣu dānārdrairgaṇḍabhittivighaṭṭanaiḥ / gajavarṣma kirātebhyaḥ śaśaṃsurdevadāravaḥ,तस्यावासेषु दानार्द्रैर्गण्डभित्तिविघट्टनैः / गजवर्ष्म किरातेभ्यः शशंसुर्देवदारवः +ragh(k)_4.80,vimardaḥ saha taistatra pārvatīyairabhūdraghoḥ / nārācakṣepaṇīyāśmaniṣpeṣotpatitānalaḥ,विमर्दः सह तैस्तत्र पार्वतीयैरभूद्रघोः / नाराचक्षेपणीयाश्मनिष्पेषोत्पतितानलः +ragh(k)_4.81,śarairutsavasaṅketānsa kṛtvā karadānkṛtī / jayodāharaṇaṃ bāhvorgāpayāmāsa kinnarān,शरैरुत्सवसङ्केतान्स कृत्वा करदान्कृती / जयोदाहरणं बाह्वोर्गापयामास किन्नरान् +ragh(k)_4.82,parasparasya vijñātasteṣūpāyanapāṇiṣu / rājñā himavataḥ sāro rājñaḥ sāro himādriṇā,परस्परस्य विज्ञातस्तेषूपायनपाणिषु / राज्ञा हिमवतः सारो राज्ञः सारो हिमाद्रिणा +ragh(k)_4.83,tatrākṣobhyaṃ yaśorāśiṃ niveśyāvaruroha saḥ / paulastyatulitasyādrerādadāna iva hriyam,तत्राक्षोभ्यं यशोराशिं निवेश्यावरुरोह सः / पौलस्त्यतुलितस्याद्रेराददान इव ह्रियम् +ragh(k)_4.84,cakampe tīrṇalauhitye tasminprāgjyotiṣeśvaraḥ / tadgajālānatāṃ prāptaiḥ saha kālāgurudrumaiḥ,चकम्पे तीर्णलौहित्ये तस्मिन्प्राग्ज्योतिषेश्वरः / तद्गजालानतां प्राप्तैः सह कालागुरुद्रुमैः +ragh(k)_4.85,na prasehe sa ruddhārkamanabhramayadurdinam / rathavaṃśarajo 'pyasya kuta eva patākinīm,न प्रसेहे स रुद्धार्कमनभ्रमयदुर्दिनम् / रथवंशरजो ऽप्यस्य कुत एव पताकिनीम् +ragh(k)_4.86,tamīśaḥ kāmarūpāṇāmatyākhaṇḍalavikramam / bheje bhinnakaṭairnāgairanyānuparurodha yaiḥ,तमीशः कामरूपाणामत्याखण्डलविक्रमम् / भेजे भिन्नकटैर्नागैरन्यानुपरुरोध यैः +ragh(k)_4.87,kāmarūpeśvarastasya hemapīṭhādhidevatām / ratnapuṣpopahāreṇa cchāyāmānarca pādayoḥ,कामरूपेश्वरस्तस्य हेमपीठाधिदेवताम् / रत्नपुष्पोपहारेण च्छायामानर्च पादयोः +ragh(k)_4.88,iti jitvā diśo jiṣṇurnyavartata rathoddhatam / rajo viśramayanrājñāṃ chattraśūnyeṣu mauliṣu,इति जित्वा दिशो जिष्णुर्न्यवर्तत रथोद्धतम् / रजो विश्रमयन्राज्ञां छत्त्रशून्येषु मौलिषु +ragh(k)_4.89,sa viśvajitamājahre kratuṃ sarvasvadakṣiṇam / ādānaṃ hi visargāya satāṃ vārimucāmiva,स विश्वजितमाजह्रे क्रतुं सर्वस्वदक्षिणम् / आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव +ragh(k)_4.90,sattrānte sacivasakhaḥ puraskriyābhirgurvībhiḥ śamitaparājayavyalīkān / kākutsthaściravirahotsukāvarodhān rājanyānsvapuranivṛttaye 'numene,सत्त्रान्ते सचिवसखः पुरस्क्रियाभिर्गुर्वीभिः शमितपराजयव्यलीकान् / काकुत्स्थश्चिरविरहोत्सुकावरोधान् राजन्यान्स्वपुरनिवृत्तये ऽनुमेने +ragh(k)_4.91,te rekhādhvajakalaśātapatracihnaṃ samrājaścaraṇayugaṃ prasādalabhyam / prasthānapraṇatibhiraṅgulīṣu cakrurmaulisrakcyutamakarandareṇugauram,ते रेखाध्वजकलशातपत्रचिह्नं सम्राजश्चरणयुगं प्रसादलभ्यम् / प्रस्थानप्रणतिभिरङ्गुलीषु चक्रुर्मौलिस्रक्च्युतमकरन्दरेणुगौरम् +ragh(k)_5.1,|| iti raghuvaṃśe mahākāvye caturthaḥ sargaḥ || tamadhvare viśvajiti kṣitīśaṃ niḥśeṣaviśrāṇitakośajātam / upāttavidyo gurudakṣiṇārthī kautsaḥ prapede varatantuśiṣyaḥ,॥ इति रघुवंशे महाकाव्ये चतुर्थः सर्गः ॥ तमध्वरे विश्वजिति क्षितीशं निःशेषविश्राणितकोशजातम् / उपात्तविद्यो गुरुदक्षिणार्थी कौत्सः प्रपेदे वरतन्तुशिष्यः +ragh(k)_5.2,sa mṛṇmaye vītahiraṇmayatvātpātre nidhāyārghyamanarghaśīlaḥ / śrutaprakāśaṃ yaśasā prakāśaḥ pratyujjagāmātithimātitheyaḥ,स मृण्मये वीतहिरण्मयत्वात्पात्रे निधायार्घ्यमनर्घशीलः / श्रुतप्रकाशं यशसा प्रकाशः प्रत्युज्जगामातिथिमातिथेयः +ragh(k)_5.3,tamarcayitvā vidhivadvidhijñastapodhanaṃ mānadhanāgrayāyī / kṛtāñjaliḥ kṛtyavicāradakṣo viśāmpatirviṣṭarabhājamāha,तमर्चयित्वा विधिवद्विधिज्ञस्तपोधनं मानधनाग्रयायी / कृताञ्जलिः कृत्यविचारदक्षो विशाम्पतिर्विष्टरभाजमाह +ragh(k)_5.4,apyagraṇīrmantrakṛtāmṛṣīṇāṃ kuśāgrabuddhe kuśalī guruste / yatastvayā jñānamaśeṣamāptaṃ caitanyamugrādiva dīkṣitena,अप्यग्रणीर्मन्त्रकृतामृषीणां कुशाग्रबुद्धे कुशली गुरुस्ते / यतस्त्वया ज्ञानमशेषमाप्तं चैतन्यमुग्रादिव दीक्षितेन +ragh(k)_5.5,kāyena vācā manasā ca taptaṃ yadvajriṇo dhairyaviparyayāya / āpādyate na vyayamantarāyaiḥ kaccinmaharṣestrividhaṃ tapastat,कायेन वाचा मनसा च तप्तं यद्वज्रिणो धैर्यविपर्ययाय / आपाद्यते न व्ययमन्तरायैः कच्चिन्महर्षेस्त्रिविधं तपस्तत् +ragh(k)_5.6,ādhārabandhapramukhaiḥ prayatnaiḥ saṃvardhitānāṃ sutanirviśeṣam / kaccinna vāyvādirupaplavo vaḥ śramacchidāmāśramapādapānām,आधारबन्धप्रमुखैः प्रयत्नैः संवर्धितानां सुतनिर्विशेषम् / कच्चिन्न वाय्वादिरुपप्लवो वः श्रमच्छिदामाश्रमपादपानाम् +ragh(k)_5.7,kriyānimitteṣvapi vatsalatvādabhagnakāmā munibhiḥ kuśeṣu / tadaṅkaśayyācyutanābhinālā kaccinmṛgīṇāmanaghā prasūtiḥ,क्रियानिमित्तेष्वपि वत्सलत्वादभग्नकामा मुनिभिः कुशेषु / तदङ्कशय्याच्युतनाभिनाला कच्चिन्मृगीणामनघा प्रसूतिः +ragh(k)_5.8,nirvartyate yairniyamābhiṣeko yato nivāpāñjalayaḥ pitṛṇām / tānyuñchaṣaṣṭhāṅkitasaikatāni śivāni vastīrthajalāni kaccit,निर्वर्त्यते यैर्नियमाभिषेको यतो निवापाञ्जलयः पितृणाम् / तान्युञ्छषष्ठाङ्कितसैकतानि शिवानि वस्तीर��थजलानि कच्चित् +ragh(k)_5.9,nīvārapākādi kaḍaṅgarīyairāmṛṣyate jānapadairna kaccit / kālopapannātithibhāgadheyaṃ vanyaṃ śarīrasthitisādhanaṃ vaḥ,नीवारपाकादि कडङ्गरीयैरामृष्यते जानपदैर्न कच्चित् / कालोपपन्नातिथिभागधेयं वन्यं शरीरस्थितिसाधनं वः +ragh(k)_5.10,api prasannena maharṣiṇā tvaṃ samyagvinīyānumato gṛhāya / kālo hyayaṃ saṅkramituṃ dvitīyaṃ sarvopakārakṣamamāśramaṃ te,अपि प्रसन्नेन महर्षिणा त्वं सम्यग्विनीयानुमतो गृहाय / कालो ह्ययं सङ्क्रमितुं द्वितीयं सर्वोपकारक्षममाश्रमं ते +ragh(k)_5.11,tavārhato nābhigamena tṛptaṃ mano niyogakriyayotsukaṃ me / apyājñayā śāsiturātmanā vā prāpto 'si sambhāvayituṃ vanānmām,तवार्हतो नाभिगमेन तृप्तं मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे / अप्याज्ञया शासितुरात्मना वा प्राप्तो ऽसि सम्भावयितुं वनान्माम् +ragh(k)_5.12,ityarghyapātrānumitavyayasya raghorudārāmapi gāṃ niśamya / svārthopapattiṃ prati durbalāśaḥ pratyāha kautsastamapetakutsam,इत्यर्घ्यपात्रानुमितव्ययस्य रघोरुदारामपि गां निशम्य / स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्बलाशः प्रत्याह कौत्सस्तमपेतकुत्सम् +ragh(k)_5.13,sarvatra no vārttamavaihi rājannāthe kutastvayyaśubhaṃ prajānām / sūrye tapatyāvaraṇāya dṛṣṭeḥ kalpeta lokasya kathaṃ tamisrā,सर्वत्र नो वार्त्तमवैहि राजन्नाथे कुतस्त्वय्यशुभं प्रजानाम् / सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा +ragh(k)_5.14,bhaktiḥ pratīkṣyeṣu kulocitā te pūrvānmahābhāgatayātiśeṣe / vyapetakālastvahamabhyupetastvāmarthibhāvāditi me viṣādaḥ,भक्तिः प्रतीक्ष्येषु कुलोचिता ते पूर्वान्महाभागतयातिशेषे / व्यपेतकालस्त्वहमभ्युपेतस्त्वामर्थिभावादिति मे विषादः +ragh(k)_5.15,śarīramātreṇa narendra tiṣṭhannābhāsi tīrthapratipāditarddhiḥ / āraṇyakopāttaphalaprasūtiḥ stambena nīvāra ivāvaśiṣṭaḥ,शरीरमात्रेण नरेन्द्र तिष्ठन्नाभासि तीर्थप्रतिपादितर्द्धिः / आरण्यकोपात्तफलप्रसूतिः स्तम्बेन नीवार इवावशिष्टः +ragh(k)_5.16,sthāne bhavānekanarādhipaḥ san akiñcanatvaṃ makhajaṃ vyanakti / paryāyapītasya surairhimāṃśoḥ kalākṣayaḥ ślāghyataro hi vṛddheḥ,स्थाने भवानेकनराधिपः सन् अकिञ्चनत्वं मखजं व्यनक्ति / पर्यायपीतस्य सुरैर्हिमांशोः कलाक्षयः श्लाघ्यतरो हि वृद्धेः +ragh(k)_5.17,tadanyatastāvadananyakāryo gurvarthamāhartumahaṃ yatiṣye / svastyastu te nirgalitāmbugarbhaṃ śaradghanaṃ nārdati cātako 'pi,तदन्यतस्तावदनन्यकार्यो गुर्वर्थमाहर्तुमहं यतिष्ये / स्वस्त्यस्तु ते निर्गलिताम्बुगर्भं शरद्घनं नार्दति चातको ऽपि +ragh(k)_5.18,etāvaduktvā pratiyātukāmaṃ śiṣyaṃ maharṣernṛpatirniṣidhya / kiṃ vastu vidvangurave pradeyaṃ tvayā kiyadveti tamanvayuṅkta,एतावदुक्त्वा प्रतियातुकामं शिष्यं महर्षेर्नृपतिर्निषिध्य / किं वस्तु विद्वन्गुरवे प्रदेयं त्वया कियद्वेति तमन्वयुङ्क्त +ragh(k)_5.19,tato yathāvadvihitādhvarāya tasmai smayāveśavivarjitāya / varṇāśramāṇāṃ gurave sa varṇī vicakṣaṇaḥ prastutamācacakṣe,ततो यथावद्विहिताध्वराय तस्मै स्मयावेशविवर्जिताय / वर्णाश्रमाणां गुरवे स वर्णी विचक्षणः प्रस्तुतमाचचक्षे +ragh(k)_5.20,avāptavidyena mayā maharṣirvijñāpito 'bhūdgurudakṣiṇāyai / sa me cirādaskhalitopacārāṃ tāṃ bhaktimevāgaṇayatpurastāt,अवाप्तविद्येन मया महर्षिर्विज्ञापितो ऽभूद्गुरुदक्षिणायै / स मे चिरादस्खलितोपचारां तां भक्तिमेवागणयत्पुरस्तात् +ragh(k)_5.21,nirbandhasañjātaruṣātha kārśyamacintayitvā guruṇāhamuktaḥ / vittasya vidyāparisaṅkhyayā me koṭīścatasro daśa cāhareti,निर्बन्धसञ्जातरुषाथ कार्श्यमचिन्तयित्वा गुरुणाहमुक्तः / वित्तस्य विद्यापरिसङ्ख्यया मे कोटीश्चतस्रो दश चाहरेति +ragh(k)_5.22,so 'haṃ saparyāvidhibhājanena matvā bhavantaṃ prabhuśabdaśeṣam / abhyutsahe samprati noparoddhumalpetaratvācchrutaniṣkrayasya,सो ऽहं सपर्याविधिभाजनेन मत्वा भवन्तं प्रभुशब्दशेषम् / अभ्युत्सहे सम्प्रति नोपरोद्धुमल्पेतरत्वाच्छ्रुतनिष्क्रयस्य +ragh(k)_5.23,itthaṃ dvijena dvijarājakāntirāvedito vedavidāṃ vareṇa / enonivṛttendriyavṛttirenaṃ jagāda bhūyo jagadekanāthaḥ,इत्थं द्विजेन द्विजराजकान्तिरावेदितो वेदविदां वरेण / एनोनिवृत्तेन्द्रियवृत्तिरेनं जगाद भूयो जगदेकनाथः +ragh(k)_5.24,gurvarthamarthī śrutapāradṛśvā raghoḥ sakāśādanavāptakāmaḥ / gato vadanyāntaramityayaṃ me mā bhūtparīvādanavāvatāraḥ,गुर्वर्थमर्थी श्रुतपारदृश्वा रघोः सकाशादनवाप्तकामः / गतो वदन्यान्तरमित्ययं मे मा भूत्परीवादनवावतारः +ragh(k)_5.25,sa tvaṃ prayaste mahito madīye vasaṃścaturtho 'gnirivāgnyagāre / dvitrāṇyahānyarhasi soḍhumarhanyāvadyate sādhayituṃ tvadartham,स त्वं प्रयस्ते महितो मदीये वसंश्चतुर्थो ऽग्निरिवाग्न्यगारे / द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढुमर्हन्यावद्यते साधयितुं त्वदर्थम् +ragh(k)_5.26,tatheti tasyāvitathaṃ pratītaḥ pratyagrahītsaṅgaramagryajanmā / gāmāttasārāṃ raghurapyavekṣya niṣkraṣṭumarthaṃ cakame kuverāt,तथेति तस्यावितथं प्रतीतः प्रत्यग्रहीत्सङ्गरमग्र्यजन्मा / गामात्तसारां रघुरप्यवेक्ष्य निष्क्रष्टुमर्थं चकमे कुवेरात् +ragh(k)_5.27,vasiṣṭhamantrokṣaṇajātprabhāvādudanvadākāśamahīdhareṣu / marutsakhasyeva balāhakasya gatirvijaghne na hi tadrathasya,वसिष्ठमन्त्रोक्षणजात्प्रभावादुदन्वदाकाशमहीधरेषु / मरुत्सखस्येव बलाहकस्य गतिर्विजघ्ने न हि तद्रथस्य +ragh(k)_5.28,athādhiśiśye prayataḥ pradoṣe rathaṃ raghuḥ kalpitamastragarbham / sāmantasambhāvanayaiva dhīraḥ kailāsanāthaṃ tarasā jigīṣuḥ,अथाधिशिश्ये प्रयतः प्रदोषे रथं रघुः कल्पितमस्त्रगर्भम् / सामन्तसम्भावनयैव धीरः कैलासनाथं तरसा जिगीषुः +ragh(k)_5.29,prātaḥ prayāṇābhimukhāya tasmai savismayāgantumudo niyuktāḥ / hiraṇmayīṃ kośagṛhasya madhye vṛṣṭiṃ śaśaṃsuḥ patitāṃ nabhastaḥ,प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै सविस्मयागन्तुमुदो नियुक्ताः / हिरण्मयीं कोशगृहस्य मध्ये वृष्टिं शशंसुः पतितां नभस्तः +ragh(k)_5.30,taṃ bhūpatirbhāsvarahemarāśiṃ labdhaṃ kuverādabhiyāsyamānāt / dideśa kautsāya samagrameva pādaṃ sumeroriva vajrabhinnam,तं भूपतिर्भास्वरहेमराशिं लब्धं कुवेरादभियास्यमानात् / दिदेश कौत्साय समग्रमेव पादं सुमेरोरिव वज्र��िन्नम् +ragh(k)_5.31,janasya sāketanivāsinastau dvāvapyabhūtāmabhinandyasattvau / gurupradeyādhikaniḥspṛho 'rthī nṛpo 'rthikāmādadhikapradaśca,जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ द्वावप्यभूतामभिनन्द्यसत्त्वौ / गुरुप्रदेयाधिकनिःस्पृहो ऽर्थी नृपो ऽर्थिकामादधिकप्रदश्च +ragh(k)_5.32,athoṣṭravāmīśatahāritārthaṃ prajeśvaraṃ prītamanā manīṣī / spṛśankareṇānatapūrvakāyaṃ samprasthito vākyamuvāca kautsaḥ,अथोष्ट्रवामीशतहारितार्थं प्रजेश्वरं प्रीतमना मनीषी / स्पृशन्करेणानतपूर्वकायं सम्प्रस्थितो वाक्यमुवाच कौत्सः +ragh(k)_5.33,kimatra citraṃ yadi kāmasūrbhūrvṛttasthitasyādhipateḥ prajānām / acintanīyastava tu prabhāvo manīṣitaṃ dyaurapi yena dugdhā,किमत्र चित्रं यदि कामसूर्भूर्वृत्तस्थितस्याधिपतेः प्रजानाम् / अचिन्तनीयस्तव तु प्रभावो मनीषितं द्यौरपि येन दुग्धा +ragh(k)_5.34,āśāsyamanyatpunaruktabhūtaṃ śreyāṃsi sarvāṇyadhijagmuṣaste / putraṃ labhasvātmaguṇānurūpaṃ bhavantamīḍyo bhavataḥ piteva,आशास्यमन्यत्पुनरुक्तभूतं श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुषस्ते / पुत्रं लभस्वात्मगुणानुरूपं भवन्तमीड्यो भवतः पितेव +ragh(k)_5.35,itthaṃ prayujyāśiṣamagryajanmā rājñe pratīyāya guroḥ sakāśam / rājāpi lebhe sutamāśu tasmād ālokamarkādiva jīvalokaḥ,इत्थं प्रयुज्याशिषमग्र्यजन्मा राज्ञे प्रतीयाय गुरोः सकाशम् / राजापि लेभे सुतमाशु तस्माद् आलोकमर्कादिव जीवलोकः +ragh(k)_5.36,brāhme muhūrte kila tasya devī kumārakalpaṃ suṣuve kumāram / ataḥ pitā brahmaṇa eva nāmnā tamagryajanmānamajaṃ cakāra,ब्राह्मे मुहूर्ते किल तस्य देवी कुमारकल्पं सुषुवे कुमारम् / अतः पिता ब्रह्मण एव नाम्ना तमग्र्यजन्मानमजं चकार +ragh(k)_5.37,rūpaṃ tadojasvi tadeva vīryaṃ tadeva naisargikamunnatatvam / na kāraṇātsvādbibhide kumāraḥ pravartito dīpa iva pradīpāt,रूपं तदोजस्वि तदेव वीर्यं तदेव नैसर्गिकमुन्नतत्वम् / न कारणात्स्वाद्बिभिदे कुमारः प्रवर्तितो दीप इव प्रदीपात् +ragh(k)_5.38,upāttavidyaṃ vidhivadgurubhyastaṃ yauvanodbhedaviśeṣakāntam / śrīḥ kāmayānāpi guroranujñāṃ dhīreva kanyā piturācakāṅkṣa,उपात्तविद्यं विधिवद्गुरुभ्यस्तं यौवनोद्भेदविशेषकान्तम् / श्रीः कामयानापि गुरोरनुज्ञां धीरेव कन्या पितुराचकाङ्क्ष +ragh(k)_5.39,atheśvareṇa krathakaiśikānāṃ svayaṃvarārthaṃ svasurindumatyāḥ / āptaḥ kumārānayanotsukena bhojena dūto raghave visṛṣṭaḥ,अथेश्वरेण क्रथकैशिकानां स्वयंवरार्थं स्वसुरिन्दुमत्याः / आप्तः कुमारानयनोत्सुकेन भोजेन दूतो रघवे विसृष्टः +ragh(k)_5.40,taṃ ślāghyasambandhamasau vicintya dārakriyāyogyadaśaṃ ca putram / prasthāpayāmāsa sasainyamenamṛddhāṃ vidarbhādhiparājadhānīm,तं श्लाघ्यसम्बन्धमसौ विचिन्त्य दारक्रियायोग्यदशं च पुत्रम् / प्रस्थापयामास ससैन्यमेनमृद्धां विदर्भाधिपराजधानीम् +ragh(k)_5.41,tasyopakāryāracitopakārā vandhyetarā jānapadopadhābhiḥ / mārge nivāsā manujendrasūnorbabhūvurudyānavihārakalpāḥ,तस्योपकार्यारचितोपकारा वन्ध्येतरा जानपदोपधाभिः / मार्गे निवासा मनुजेन्द्रसूनोर्बभूवुरुद्यानविहारकल्पाः +ragh(k)_5.42,sa narmadārodhasi śīkarārdrairmarudbhirānartitaketumāle / niveśayāmāsa vilaṅghitādhvā senāṃ śramotphenavanāyujāśvām,स नर्मदारोधसि शीकरार्द्रैर्मरुद्भिरानर्तितकेतुमाले / निवेशयामास विलङ्घिताध्वा सेनां श्रमोत्फेनवनायुजाश्वाम् +ragh(k)_5.43,athopariṣṭādbhramarairbhramadbhiḥ prāksūcitāntaḥsalilapraveśaḥ / nirdhautadānāmalagaṇḍabhittirvanyaḥ saritto gaja unmamajja,अथोपरिष्टाद्भ्रमरैर्भ्रमद्भिः प्राक्सूचितान्तःसलिलप्रवेशः / निर्धौतदानामलगण्डभित्तिर्वन्यः सरित्तो गज उन्ममज्ज +ragh(k)_5.44,apyaughavikṣālitagairikeṇa vaprakriyāmṛkṣavatastaṭeṣu / nīlordhvalekhāśavalena śaṃsandantadvayenāśmavikuṇṭhitena,अप्यौघविक्षालितगैरिकेण वप्रक्रियामृक्षवतस्तटेषु / नीलोर्ध्वलेखाशवलेन शंसन्दन्तद्वयेनाश्मविकुण्ठितेन +ragh(k)_5.45,saṃhāravikṣepalaghukriyeṇa hastena tīrābhimukhaḥ saśabdam / babhau sa bhindansahasā taraṅgānvāryargalābhaṅga iva pravṛttaḥ,संहारविक्षेपलघुक्रियेण हस्तेन तीराभिमुखः सशब्दम् / बभौ स भिन्दन्सहसा तरङ्गान्वार्यर्गलाभङ्ग इव प्रवृत्तः +ragh(k)_5.46,kāraṇḍavocchiṣṭamṛdupratānāḥ pulindayoṣāmbuvihārakāñcīḥ / karṣansa śevālalatā nadīṣṇaḥ prohāvalagnāstaṭamutsasarpa,कारण्डवोच्छिष्टमृदुप्रतानाः पुलिन्दयोषाम्बुविहारकाञ्चीः / कर्षन्स शेवाललता नदीष्णः प्रोहावलग्नास्तटमुत्ससर्प +ragh(k)_5.47,tasyaikanāgasya kapolabhittyorhradāvagāhakṣaṇamātraśāntā / vanyetarānekapadarśanena punardidīpe madadurdinaśrīḥ,तस्यैकनागस्य कपोलभित्त्योर्ह्रदावगाहक्षणमात्रशान्ता / वन्येतरानेकपदर्शनेन पुनर्दिदीपे मददुर्दिनश्रीः +ragh(k)_5.48,saptacchadakṣīrakaṭupravāhamasahyamāghrāya madaṃ tadīyam / vilaṅghitādhoraṇatīvrayatnāḥ senāgajendrā vimukhā babhūvuḥ,सप्तच्छदक्षीरकटुप्रवाहमसह्यमाघ्राय मदं तदीयम् / विलङ्घिताधोरणतीव्रयत्नाः सेनागजेन्द्रा विमुखा बभूवुः +ragh(k)_5.49,sa cchinnabandhadrutayugyaśūnyaṃ bhagnākṣaparyastarathaṃ kṣaṇena / rāmāparitrāṇavihastayodhaṃ senāniveśaṃ tumulaṃ cakāra,स च्छिन्नबन्धद्रुतयुग्यशून्यं भग्नाक्षपर्यस्तरथं क्षणेन / रामापरित्राणविहस्तयोधं सेनानिवेशं तुमुलं चकार +ragh(k)_5.50,tamāpatantaṃ nṛpateravadhyo vanyaḥ karīti śrutavānkumāraḥ / nivartayiṣyanviśikhena kumbhe jaghāna nātyāyatakṛṣṭaśārṅgaḥ,तमापतन्तं नृपतेरवध्यो वन्यः करीति श्रुतवान्कुमारः / निवर्तयिष्यन्विशिखेन कुम्भे जघान नात्यायतकृष्टशार्ङ्गः +ragh(k)_5.51,sa viddhamātraḥ kila nāgarūpamutsṛjya tadvismitasainyadṛṣṭaḥ / sphuratprabhāmaṇḍalamadhyavarti kāntaṃ vapurvyomacaraṃ prapede,स विद्धमात्रः किल नागरूपमुत्सृज्य तद्विस्मितसैन्यदृष्टः / स्फुरत्प्रभामण्डलमध्यवर्ति कान्तं वपुर्व्योमचरं प्रपेदे +ragh(k)_5.52,atha prabhāvopanataiḥ kumāraṃ kalpadrumotthairavakīrya puṣpaiḥ / uvāca vāgmī daśanaprabhābhiḥ saṃvardhitoraḥsthalatārahāraḥ,अथ प्रभावोपनतैः कुमारं कल्पद्रुमोत्थैरवकीर्य पुष्पैः / उवाच वाग्मी दशनप्रभाभिः संवर्धितोरःस्थलतारहारः +ragh(k)_5.53,mataṅgaśāpādavalepamūlādavāptavānasmi mataṅgajatvam / avaihi gandharvapatestanūjaṃ priyaṃvadaṃ māṃ priyadarśanasya,मतङ्गशापादवलेपमूलादवाप्तवानस्मि मतङ्गजत्वम् / अवैहि गन्धर्वपतेस्तनूजं प्रियंवदं मां प्रियदर्शनस्य +ragh(k)_5.54,sa cānunītaḥ praṇatena paścānmayā maharṣirmṛdutāmagacchat / uṣṇatvamagnyātapasamprayogācchaityaṃ hi yatsā prakṛtirjalasya,स चानुनीतः प्रणतेन पश्चान्मया महर्षिर्मृदुतामगच्छत् / उष्णत्वमग्न्यातपसम्प्रयोगाच्छैत्यं हि यत्सा प्रकृतिर्जलस्य +ragh(k)_5.55,ikṣvākuvaṃśaprabhavo yadā te bhetsyatyajaḥ kumbhamayomukhena / saṃyokṣyase svena punarmahimnā tadetyavocatsa taponidhirmām,इक्ष्वाकुवंशप्रभवो यदा ते भेत्स्यत्यजः कुम्भमयोमुखेन / संयोक्ष्यसे स्वेन पुनर्महिम्ना तदेत्यवोचत्स तपोनिधिर्माम् +ragh(k)_5.56,sa mocitaḥ śāpakalestvayāhaṃ gatiṃ prapanno vihitāṃ vidhātrā / pratikriyāṃ cedbhavato na kuryāṃ vyarthā hi me syātsvapadopalabdhiḥ,स मोचितः शापकलेस्त्वयाहं गतिं प्रपन्नो विहितां विधात्रा / प्रतिक्रियां चेद्भवतो न कुर्यां व्यर्था हि मे स्यात्स्वपदोपलब्धिः +ragh(k)_5.57,gāndharvamastraṃ taditaḥ pratīccha prayogasaṃhāravibhaktamantram / prasvāpanaṃ nāma yataḥ praharturna cārihiṃsā vijayaśca haste,गान्धर्वमस्त्रं तदितः प्रतीच्छ प्रयोगसंहारविभक्तमन्त्रम् / प्रस्वापनं नाम यतः प्रहर्तुर्न चारिहिंसा विजयश्च हस्ते +ragh(k)_5.58,alaṃ hriyā māṃ prati yanmuhūrtaṃ dayāparo 'bhūḥ praharannapi tvam / tasmādupacchandayati prayojyaṃ mayi tvayā na pratiṣedharaukṣyam,अलं ह्रिया मां प्रति यन्मुहूर्तं दयापरो ऽभूः प्रहरन्नपि त्वम् / तस्मादुपच्छन्दयति प्रयोज्यं मयि त्वया न प्रतिषेधरौक्ष्यम् +ragh(k)_5.59,tathetyupaspṛśya payaḥ pavitraṃ somodbhavāyāḥ sarito nṛsomaḥ / udaṅmukhaḥ so 'stravidastramantraṃ jagrāha tasmādvigṛhītaśāsī,तथेत्युपस्पृश्य पयः पवित्रं सोमोद्भवायाः सरितो नृसोमः / उदङ्मुखः सो ऽस्त्रविदस्त्रमन्त्रं जग्राह तस्माद्विगृहीतशासी +ragh(k)_5.60,evaṃ tayoradhvani daivayogādāseduṣoḥ sakhyamacintyahetu / eko yayau caitrarathapradeśānsaurājyaramyānaparo vidarbhān,एवं तयोरध्वनि दैवयोगादासेदुषोः सख्यमचिन्त्यहेतु / एको ययौ चैत्ररथप्रदेशान्सौराज्यरम्यानपरो विदर्भान् +ragh(k)_5.61,taṃ tasthivāṃsaṃ nagaropakaṇṭhe tadāgamārūḍhagurupraharṣaḥ / pratyujjagāma krathakaiśikendraścandraṃ pravṛddhormirivormimālī,तं तस्थिवांसं नगरोपकण्ठे तदागमारूढगुरुप्रहर्षः / प्रत्युज्जगाम क्रथकैशिकेन्द्रश्चन्द्रं प्रवृद्धोर्मिरिवोर्मिमाली +ragh(k)_5.62,praveśya cainaṃ puramagrayāyī nīcaistathopācaradarpitaśrīḥ / mene yathā tatra janaḥ sameto vaidarbhamāgantumajaṃ gṛheśam,प्रवेश्य चैनं पुरमग्रयायी नीचैस्तथोपाचरदर्पितश्रीः / मेने यथा तत्र जनः समेतो वैदर्भमागन्तुमजं गृहेशम् +ragh(k)_5.63,tasyādhikāripuruṣaiḥ praṇataiḥ pradiṣṭāṃ prāgdvāravediviniveśitahemakumbhām / ramyāṃ raghupratinidhiḥ sa navopakāryāṃ bālyātparāmiva daśāṃ madano 'dhitasthau,तस्याधिकारिपुरुषैः प्रणतैः प्रदिष्टां प्राग्द्वारवेदिविनिवेशितहेमकुम्भाम् / रम्यां रघुप्रतिनिधिः स नवोपकार्यां बाल्यात्परामिव दशां मदनो ऽधितस्थौ +ragh(k)_5.64,tatra svayaṃvarasamāhṛtarājalokaṃ kanyālalāma kamanīyamajasya lipsoḥ / bhāvāvabodhakaluṣā dayiteva rātrau nidrā cireṇa nayanābhimukhī babhūva,तत्र स्वयंवरसमाहृतराजलोकं कन्याललाम कमनीयमजस्य लिप्सोः / भावावबोधकलुषा दयितेव रात्रौ निद्रा चिरेण नयनाभिमुखी बभूव +ragh(k)_5.65,taṃ karṇabhūṣaṇanipīḍitapīvarāṃsaṃ śayyottaracchadavimardakṛśāṅgarāgam / vaitālikā lalitabandhamanoharābhiḥ prābodhayannuṣasi vāgbhiruṣarbudhābham,तं कर्णभूषणनिपीडितपीवरांसं शय्योत्तरच्छदविमर्दकृशाङ्गरागम् / वैतालिका ललितबन्धमनोहराभिः प्राबोधयन्नुषसि वाग्भिरुषर्बुधाभम् +ragh(k)_5.66,rātrirgatā matimatāṃ vara muñca śayyāṃ dhātrā dvidhaiva jagato nanu dhūrvibhaktā / yāmekatastava bibharti gururvitandrīryasyā bhavānaparadhuryapadāvalambī,रात्रिर्गता मतिमतां वर मुञ्च शय्यां धात्रा द्विधैव जगतो ननु धूर्विभक्ता / यामेकतस्तव बिभर्ति गुरुर्वितन्द्रीर्यस्या भवानपरधुर्यपदावलम्बी +ragh(k)_5.67,nidrāvaśena bhavatā hyanavekṣyamāṇā paryutsukatvamabalā niśi khaṇḍiteva / lakṣmīrvinodayati yena digantalambī so 'pi tvadānanarucaṃ vijahāti candraḥ,निद्रावशेन भवता ह्यनवेक्ष्यमाणा पर्युत्सुकत्वमबला निशि खण्डितेव / लक्ष्मीर्विनोदयति येन दिगन्तलम्बी सो ऽपि त्वदाननरुचं विजहाति चन्द्रः +ragh(k)_5.68,tadvalgunā yugapadunmiṣitena tāvat sadyaḥ parasparatulāmadhirohatāṃ dve / praspandamānaparuṣetaratāramantaścakṣustava pracalitabhramaraṃ ca padmam,तद्वल्गुना युगपदुन्मिषितेन तावत् सद्यः परस्परतुलामधिरोहतां द्वे / प्रस्पन्दमानपरुषेतरतारमन्तश्चक्षुस्तव प्रचलितभ्रमरं च पद्मम् +ragh(k)_5.69,vṛntaślathaṃ harati puṣpamanokahānāṃ saṃsṛjyate sarasijairaruṇāṃśubhinnaiḥ / svābhāvikaṃ paraguṇena vibhātavātaḥ saugandhyamīpsuriva te mukhamārutasya,वृन्तश्लथं हरति पुष्पमनोकहानां संसृज्यते सरसिजैररुणांशुभिन्नैः / स्वाभाविकं परगुणेन विभातवातः सौगन्ध्यमीप्सुरिव ते मुखमारुतस्य +ragh(k)_5.70,tāmrodareṣu patitaṃ drumapallaveṣu nirdhautahāragulikāviṣadaṃ himāmbhaḥ / saṃlakṣyate daśanacandrikayānuviddhaṃ bimboṣṭhalabdhaparabhāgamiva smitaṃ te,ताम्रोदरेषु पतितं द्रुमपल्लवेषु निर्धौतहारगुलिकाविषदं हिमाम्भः / संलक्ष्यते दशनचन्द्रिकयानुविद्धं बिम्बोष्ठलब्धपरभागमिव स्मितं ते +ragh(k)_5.71,yāvatpratāpanidhirākramate na bhānurahnāya tāvadaruṇena tamo nirastam / āyodhanāgrasaratāṃ tvayi vīra yāte kiṃ vā ripūṃstava guruḥ svayamucchinatti,यावत्प्रतापनिधिराक्रमते न भानुरह्नाय तावदरुणेन तमो निरस्तम् / आयोधनाग्रसरतां त्वयि वीर याते किं वा रिपूंस्तव गुरुः स्वयमुच्छिनत्ति +ragh(k)_5.72,śayyāṃ jahatyubhayapakṣavinītanidrāḥ senāgajā mukharaśṛṅkhalakarṣiṇaste / yeṣāṃ vibhānti taruṇāruṇarāgayogādbhinnādrigairikataṭā iva dantakośāḥ,शय्यां जहत्युभयपक्षविनीतनिद्राः सेनागजा मुखरशृङ्खलकर्षिणस्ते / येषां विभान्ति तरुणारुणरागयोगाद्भिन्नाद्रिगैरिकतटा इव दन्तकोशाः +ragh(k)_5.73,dīrgheṣvamī niyamitāḥ paṭamaṇḍapeṣu nidrāṃ vidhūya vanajākṣa vanāyujāste / vaktroṣmaṇā malinayanti purogatāni lehyāni saindhavaśilāśakalāni vāhāḥ,दीर्घेष्वमी नियमिताः पटमण्डपेषु निद्रां विधूय वनजाक्ष वनायुजास्ते / वक्त्रोष्मणा मलिनयन्ति पुरोगतानि लेह्यानि सैन्धवशिलाशकलानि वाहाः +ragh(k)_5.74,bhavati viralabhaktirmlānapuṣpopakāraḥ svakiraṇapariveśodbhedaśūnyāḥ pradīpāḥ / ayamapi ca giraṃ nastvatprabodhaprayuktāmanuvadati śukaste mañjuvākpañjarasthaḥ,भवति विरलभक्तिर्म्लानपुष्पोपकारः स्वकिरणपरिवेशोद्भेदशून्याः प्रदीपाः / अयमपि च गिरं नस्त्वत्प्रबोधप्रयुक्तामनुवदति शुकस्ते मञ्जुवाक्पञ्जरस्थः +ragh(k)_5.75,iti sa vihṛtanidrastalpamalpetarāṃsaḥ suragaja iva gāṅgaṃ saikataṃ supratīkaḥ / parijanavanitānāṃ pādayorvyāpṛtānāṃ valayamaṇividaṣṭapracchadāntaṃ mumoca,इति स विहृतनिद्रस्तल्पमल्पेतरांसः सुरगज इव गाङ्गं सैकतं सुप्रतीकः / परिजनवनितानां पादयोर्व्यापृतानां वलयमणिविदष्टप्रच्छदान्तं मुमोच +ragh(k)_5.76,atha vidhimavasāyya śāstradṛṣṭaṃ divasamukhocitamañcitākṣipakṣmā / kuśalaviracitānurūpaveśaḥ kṣitipasamājamagātsvayaṃvarastham,अथ विधिमवसाय्य शास्त्रदृष्टं दिवसमुखोचितमञ्चिताक्षिपक्ष्मा / कुशलविरचितानुरूपवेशः क्षितिपसमाजमगात्स्वयंवरस्थम् +ragh(k)_6.1,|| iti raghuvaṃśe mahākāvye pañcamaḥ sargaḥ || sa tatra mañceṣu vimānakalpeṣvākalpasammūrchitarūpaśobhān / siṃhāsanasthānnṛpatīnapaśyadyūpānprayastāniva haimavedīn,॥ इति रघुवंशे महाकाव्ये पञ्चमः सर्गः ॥ स तत्र मञ्चेषु विमानकल्पेष्वाकल्पसम्मूर्छितरूपशोभान् / सिंहासनस्थान्नृपतीनपश्यद्यूपान्प्रयस्तानिव हैमवेदीन् +ragh(k)_6.2,ratergṛhītānunayena kāmaṃ pratyarpitasvāṅgamiveśvareṇa / kākutsthamālokayatāṃ nṛpāṇāṃ mano babhūvendumatīnirāśam,रतेर्गृहीतानुनयेन कामं प्रत्यर्पितस्वाङ्गमिवेश्वरेण / काकुत्स्थमालोकयतां नृपाणां मनो बभूवेन्दुमतीनिराशम् +ragh(k)_6.3,vaidarbhanirdiṣṭamatho kumāraḥ klṝúptena sopānapathena mañcam / śilāvibhaṅgairmṛgarājaśāvastuṅgaṃ nagotsaṅgamivāruroha,वैदर्भनिर्दिष्टमथो कुमारः क्लॄउ᳓प्तेन सोपानपथेन मञ्चम् / शिलाविभङ्गैर्मृगराजशावस्तुङ्गं नगोत्सङ्गमिवारुरोह +ragh(k)_6.4,parārdhyavarṇāstaraṇopapannamāsedivānratnavadāsanaṃ saḥ / bhūyiṣṭhamāsīdupameyakāntirmayūrapṛṣṭhāśrayiṇā guhena,परार्ध्यवर्णास्तरणोपपन्नमासेदिवान्रत्नवदासनं सः / भूयिष्ठमासीदुपमेयकान्तिर्मयूरपृष्ठाश्रयिणा गुहेन +ragh(k)_6.5,tāsu śriyā rājaparamparāsu prabhāviśeṣodayadurnirīkṣyaḥ / sahasradhātmā vyarucadvibhaktaḥ payomucāṃ paṅktiṣu vidyuteva,तासु श्रिया राजपरम्परासु प्रभाविशेषोदयदुर्निरीक्ष्यः / सहस्रधात्मा व्यरुचद्विभक्तः पयोमुचां पङ्क्तिषु विद्युतेव +ragh(k)_6.6,teṣāṃ mahārhāsanasaṃśrayāṇāmudāttanepathyabhṛtāṃ sa madhye / rarāja dhāmnā raghusūnureva kalpadrumāṇāmiva pārijātaḥ,तेषां महार्हासनसंश्रयाणामुदात्तनेपथ्यभृतां स मध्ये / रराज धाम्ना रघुसूनुरेव कल्पद्रुमाणामिव पारिजातः +ragh(k)_6.7,netravrajāḥ paurajanasya tasminvihāya sarvānnṛpatīnnipetuḥ / madotka���e recitapuṣpavṛkṣā gandhadvipe vanya iva dvirephāḥ,नेत्रव्रजाः पौरजनस्य तस्मिन्विहाय सर्वान्नृपतीन्निपेतुः / मदोत्कटे रेचितपुष्पवृक्षा गन्धद्विपे वन्य इव द्विरेफाः +ragh(k)_6.8,atha stute vandibhiranvayajñaiḥ somārkavaṃśye naradevaloke / sañcārite cāgurusārayonau dhūpe śikhāvāsitaketumāle,अथ स्तुते वन्दिभिरन्वयज्ञैः सोमार्कवंश्ये नरदेवलोके / सञ्चारिते चागुरुसारयोनौ धूपे शिखावासितकेतुमाले +ragh(k)_6.9,puropakaṇṭhopavanāśrayāṇāṃ śikhaṇḍināmuddhatanṛttahetau / pradhmātaśaṅkhe parito digantāṃstūryasvane mūrchati maṅgalārthe,पुरोपकण्ठोपवनाश्रयाणां शिखण्डिनामुद्धतनृत्तहेतौ / प्रध्मातशङ्खे परितो दिगन्तांस्तूर्यस्वने मूर्छति मङ्गलार्थे +ragh(k)_6.10,manuṣyavāhyaṃ caturantayānamāsthāya kanyāparivāraśobhi / viveśa mañcāntararājamārgaṃ patiṃvarā kautukamiśraveśā,मनुष्यवाह्यं चतुरन्तयानमास्थाय कन्यापरिवारशोभि / विवेश मञ्चान्तरराजमार्गं पतिंवरा कौतुकमिश्रवेशा +ragh(k)_6.11,tasminvidhānātiśaye vidhātuḥ kanyāmaye netrasahasralakṣye / nipeturantaḥkaraṇairnarendrā dehaiḥ sthitāḥ kevalamāsaneṣu,तस्मिन्विधानातिशये विधातुः कन्यामये नेत्रसहस्रलक्ष्ये / निपेतुरन्तःकरणैर्नरेन्द्रा देहैः स्थिताः केवलमासनेषु +ragh(k)_6.12,tāṃ pratyabhivyaktamanorathānāṃ mahīpatīnāṃ praṇayāgradūtyaḥ / pravātaśobhā iva pādapānāṃ śṛṅgāraceṣṭā vividhā babhūvuḥ,तां प्रत्यभिव्यक्तमनोरथानां महीपतीनां प्रणयाग्रदूत्यः / प्रवातशोभा इव पादपानां शृङ्गारचेष्टा विविधा बभूवुः +ragh(k)_6.13,kaścitkarābhyāmupagūḍhanālamālolapattrābhihatadvirepham / rajobhirantaḥpariveśaśobhi līlāravindaṃ bhramayāñcakāra,कश्चित्कराभ्यामुपगूढनालमालोलपत्त्राभिहतद्विरेफम् / रजोभिरन्तःपरिवेशशोभि लीलारविन्दं भ्रमयाञ्चकार +ragh(k)_6.14,visrastamaṃsādaparo vilāsī keyūrakoṭikṣaṇajātasaṅgam / prāvāramutkṣipya yathāpradeśaṃ nināya sācīkṛtacāruvaktraḥ,विस्रस्तमंसादपरो विलासी केयूरकोटिक्षणजातसङ्गम् / प्रावारमुत्क्षिप्य यथाप्रदेशं निनाय साचीकृतचारुवक्त्रः +ragh(k)_6.15,ākuñcitāgrāṅgulinā tato 'nyaḥ kiñcitsamāvarjitanetraśobhaḥ / ratnāṃśusampṛktanakhaprabheṇa pādena haimaṃ vililekha pīṭham,आकुञ्चिताग्राङ्गुलिना ततो ऽन्यः किञ्चित्समावर्जितनेत्रशोभः / रत्नांशुसम्पृक्तनखप्रभेण पादेन हैमं विलिलेख पीठम् +ragh(k)_6.16,niveśya vāmaṃ bhujamāsanānte gāḍhāṅgadaṃ pārśvanipīḍanena / kaścidvivṛttatrikabhinnahāraḥ suhṛtsamābhāṣaṇatatparo 'bhūt,निवेश्य वामं भुजमासनान्ते गाढाङ्गदं पार्श्वनिपीडनेन / कश्चिद्विवृत्तत्रिकभिन्नहारः सुहृत्समाभाषणतत्परो ऽभूत् +ragh(k)_6.17,vilāsinīvibhramadantapatramāpāṇḍuraṃ ketakabarhamanyaḥ / priyānitambocitasannipātairvipāṭayāmāsa yuvā nakhāgraiḥ,विलासिनीविभ्रमदन्तपत्रमापाण्डुरं केतकबर्हमन्यः / प्रियानितम्बोचितसन्निपातैर्विपाटयामास युवा नखाग्रैः +ragh(k)_6.18,kuśeśayātāmratalena kaścitkareṇa rekhādhvajalāñchanena / dīprāṅgulīyaprabhayānuviddhānudārayāmāsa salīlamakṣān,कुशेशयाताम्रतलेन कश्चि��्करेण रेखाध्वजलाञ्छनेन / दीप्राङ्गुलीयप्रभयानुविद्धानुदारयामास सलीलमक्षान् +ragh(k)_6.19,kaścidyathābhāgamavasthite 'pi svasanniveśavyatilaṅghinīva / vajrāṃśugarbhāṅgulirandhramekaṃ vyāpārayāmāsa karaṃ kirīṭe,कश्चिद्यथाभागमवस्थिते ऽपि स्वसन्निवेशव्यतिलङ्घिनीव / वज्रांशुगर्भाङ्गुलिरन्ध्रमेकं व्यापारयामास करं किरीटे +ragh(k)_6.20,tato nṛpāṇāṃ śrutavṛttavaṃśā puṃvatpragalbhā pratihārarakṣī / prāksannikarṣaṃ magadheśvarasya nītvā kumārīmavadatsunandā,ततो नृपाणां श्रुतवृत्तवंशा पुंवत्प्रगल्भा प्रतिहाररक्षी / प्राक्सन्निकर्षं मगधेश्वरस्य नीत्वा कुमारीमवदत्सुनन्दा +ragh(k)_6.21,asau śaraṇyaḥ śaraṇotsukānāmagādhasattvo magadhapratiṣṭhaḥ / rājā prajārañjanalabdhavarṇaḥ parantapo nāma yathārthanāmā,असौ शरण्यः शरणोत्सुकानामगाधसत्त्वो मगधप्रतिष्ठः / राजा प्रजारञ्जनलब्धवर्णः परन्तपो नाम यथार्थनामा +ragh(k)_6.22,kāmaṃ nṛpāḥ santi sahasrasaṅkhyā rājanvatīmāhuranena pṛthvīm / nakṣatratārāgrahasaṅkulāpi jyotiṣmatī candramasaiva rātriḥ,कामं नृपाः सन्ति सहस्रसङ्ख्या राजन्वतीमाहुरनेन पृथ्वीम् / नक्षत्रताराग्रहसङ्कुलापि ज्योतिष्मती चन्द्रमसैव रात्रिः +ragh(k)_6.23,kriyāprabandhādayamadhvarāṇāmajasramāhūtasahasranetraḥ / śacyāściraṃ pāṇḍukapolalambānmandāraśūnyānalakāṃścakāra,क्रियाप्रबन्धादयमध्वराणामजस्रमाहूतसहस्रनेत्रः / शच्याश्चिरं पाण्डुकपोललम्बान्मन्दारशून्यानलकांश्चकार +ragh(k)_6.24,anena cedicchasi gṛhyamāṇaṃ pāṇiṃ vareṇyena kuru praveśe / prāsādavātāyanasaṃśrayāṇāṃ netrotsavaṃ puṣpapurāṅganānām,अनेन चेदिच्छसि गृह्यमाणं पाणिं वरेण्येन कुरु प्रवेशे / प्रासादवातायनसंश्रयाणां नेत्रोत्सवं पुष्पपुराङ्गनानाम् +ragh(k)_6.25,evaṃ tayokte tamavekṣya kiñcidvisraṃsidūrvāṅkamadhūkamālā / ṛjupraṇāmakriyayaiva tanvī pratyādideśainamabhāṣamāṇā,एवं तयोक्ते तमवेक्ष्य किञ्चिद्विस्रंसिदूर्वाङ्कमधूकमाला / ऋजुप्रणामक्रिययैव तन्वी प्रत्यादिदेशैनमभाषमाणा +ragh(k)_6.26,tāṃ sātha vetragrahaṇe niyuktā rājāntaraṃ rājasutāṃ nināya / samīraṇottheva taraṅgalekhā padmāntaraṃ mānasarājahaṃsīm,तां साथ वेत्रग्रहणे नियुक्ता राजान्तरं राजसुतां निनाय / समीरणोत्थेव तरङ्गलेखा पद्मान्तरं मानसराजहंसीम् +ragh(k)_6.27,jagāda caināmayamaṅganāthaḥ surāṅganāprārthitayauvanaśrīḥ / vinītabhāgaḥ kila sūtrakārairaindraṃ padaṃ bhūmigato 'pi bhuṅkte,जगाद चैनामयमङ्गनाथः सुराङ्गनाप्रार्थितयौवनश्रीः / विनीतभागः किल सूत्रकारैरैन्द्रं पदं भूमिगतो ऽपि भुङ्क्ते +ragh(k)_6.28,anena paryāsayatāśrubindūnmuktāphalasthūlatamānstaneṣu / pratyarpitāḥ śatruvilāsinīnāmākṣepasūtreṇa vinaiva hārāḥ,अनेन पर्यासयताश्रुबिन्दून्मुक्ताफलस्थूलतमान्स्तनेषु / प्रत्यर्पिताः शत्रुविलासिनीनामाक्षेपसूत्रेण विनैव हाराः +ragh(k)_6.29,nisargabhinnāspadamekasaṃstham asmindvayaṃ śrīśca sarasvatī ca / kāntyā girā sūnṛtayā ca yogyā tvameva kalyāṇi tayostṛtīyā,निसर्गभिन्नास्पदमेकसंस्थम् अस्मिन्द्वयं श्��ीश्च सरस्वती च / कान्त्या गिरा सूनृतया च योग्या त्वमेव कल्याणि तयोस्तृतीया +ragh(k)_6.30,athāṅgarājādavatārya cakṣuryāteti janyānavadatkumārī / nāsau na kāmyo na ca veda samyag draṣṭuṃ na sā bhinnarucirhi lokaḥ,अथाङ्गराजादवतार्य चक्षुर्यातेति जन्यानवदत्कुमारी / नासौ न काम्यो न च वेद सम्यग् द्रष्टुं न सा भिन्नरुचिर्हि लोकः +ragh(k)_6.31,tataḥ paraṃ duṣprasahaṃ pareṣāṃ nṛpaṃ niyuktā pratihārabhūmau / nidarśayāmāsa viśeṣakāntaminduṃ navotthānamivendumatyāḥ,ततः परं दुष्प्रसहं परेषां नृपं नियुक्ता प्रतिहारभूमौ / निदर्शयामास विशेषकान्तमिन्दुं नवोत्थानमिवेन्दुमत्याः +ragh(k)_6.32,avantinātho 'yamudagrabāhurviśālavakṣāstanuvṛttamadhyaḥ / āropya cakrabhramamuṣṇatejāstvaṣṭreva yantrollikhito vibhāti,अवन्तिनाथो ऽयमुदग्रबाहुर्विशालवक्षास्तनुवृत्तमध्यः / आरोप्य चक्रभ्रममुष्णतेजास्त्वष्ट्रेव यन्त्रोल्लिखितो विभाति +ragh(k)_6.33,asya prayāṇeṣu samagraśakteragresarairvājibhiruddhatāni / kurvanti sāmantaśikhāmaṇīṇāṃ prabhāprarohāstamayaṃ rajāṃsi,अस्य प्रयाणेषु समग्रशक्तेरग्रेसरैर्वाजिभिरुद्धतानि / कुर्वन्ति सामन्तशिखामणीणां प्रभाप्ररोहास्तमयं रजांसि +ragh(k)_6.34,asau mahākālaniketanasya candrārdhamaulernivasannadūre / divāpi jālāntaracandrikāṇāṃ nārīsakhaḥ sparśasukhāni bhuṅkte,असौ महाकालनिकेतनस्य चन्द्रार्धमौलेर्निवसन्नदूरे / दिवापि जालान्तरचन्द्रिकाणां नारीसखः स्पर्शसुखानि भुङ्क्ते +ragh(k)_6.35,anena yūnā saha pārthivena rambhoru kaccinmanaso ruciste / siprātaraṅgānilakampitāsu vihartumudyānaparamparāsu,अनेन यूना सह पार्थिवेन रम्भोरु कच्चिन्मनसो रुचिस्ते / सिप्रातरङ्गानिलकम्पितासु विहर्तुमुद्यानपरम्परासु +ragh(k)_6.36,tasminnapi dyotanarūpabimbe pratāpasaṃśoṣitaśatrupaṅke / babandha sā nottamasaukumāryā kumudvatī bhānumatīva bhāvam,तस्मिन्नपि द्योतनरूपबिम्बे प्रतापसंशोषितशत्रुपङ्के / बबन्ध सा नोत्तमसौकुमार्या कुमुद्वती भानुमतीव भावम् +ragh(k)_6.37,tāmagratastāmarasāntarābhām anūparājasya guṇairanūnām / vidhāya sṛṣṭiṃ lalitāṃ vidhātur jagāda bhūyaḥ sunasāṃ sunandā,तामग्रतस्तामरसान्तराभाम् अनूपराजस्य गुणैरनूनाम् / विधाय सृष्टिं ललितां विधातुर् जगाद भूयः सुनसां सुनन्दा +ragh(k)_6.38,saṅgrāmanirvṛttasahasrabāhuraṣṭādaśadvīpanikhātayūpaḥ / ananyasādhāraṇarājaśabdo babhūva yogī kila kārtavīryaḥ,सङ्ग्रामनिर्वृत्तसहस्रबाहुरष्टादशद्वीपनिखातयूपः / अनन्यसाधारणराजशब्दो बभूव योगी किल कार्तवीर्यः +ragh(k)_6.39,akāryacintāsamakālameva prādurbhavaṃścāpadharaḥ purastāt / antaḥśarīreṣvapi yaḥ prajānāṃ pratyādideśāvinayaṃ vinetā,अकार्यचिन्तासमकालमेव प्रादुर्भवंश्चापधरः पुरस्तात् / अन्तःशरीरेष्वपि यः प्रजानां प्रत्यादिदेशाविनयं विनेता +ragh(k)_6.40,jyābandhaniḥspandabhujena yasya viniḥśvasadvaktraparampareṇa / kārāgṛhe nirjitavāsavena daśānanenoṣitamā prasādāt,ज्याबन्धनिःस्पन्दभुजेन यस्य विनिःश्वसद्वक्त्रपरम्परेण / कारागृहे निर्जितवासवेन दशाननेनोष���तमा प्रसादात् +ragh(k)_6.41,tasyānvaye bhūpatireṣa jātaḥ pradīpa ityāgamavṛddhasevī / yena śriyaḥ saṃśrayadoṣarūḍhaṃ svabhāvaloletyayaśaḥ pramṛṣṭam,तस्यान्वये भूपतिरेष जातः प्रदीप इत्यागमवृद्धसेवी / येन श्रियः संश्रयदोषरूढं स्वभावलोलेत्ययशः प्रमृष्टम् +ragh(k)_6.42,āyodhane kṛṣṇagatiṃ sahāyamavāpya yaḥ kṣatriyakālarātrim / dhārāṃ śitāṃ rāmaparaśvadhasya sambhāvayatyutpalapattrasārām,आयोधने कृष्णगतिं सहायमवाप्य यः क्षत्रियकालरात्रिम् / धारां शितां रामपरश्वधस्य सम्भावयत्युत्पलपत्त्रसाराम् +ragh(k)_6.43,asyāṅkalakṣmīrbhava dīrghabāhormāhiṣmatīvapranitambakāñcīm / prāsādajālairjalaveṇiramyāṃ revāṃ yadi prekṣitumasti kāmaḥ,अस्याङ्कलक्ष्मीर्भव दीर्घबाहोर्माहिष्मतीवप्रनितम्बकाञ्चीम् / प्रासादजालैर्जलवेणिरम्यां रेवां यदि प्रेक्षितुमस्ति कामः +ragh(k)_6.44,tasyāḥ prakāmapriyadarśano 'pi na sa kṣitīśo rucaye babhūva / śaratpramṛṣṭāmbudharoparāgaḥ śaśīva paryāptakalo nalinyāḥ,तस्याः प्रकामप्रियदर्शनो ऽपि न स क्षितीशो रुचये बभूव / शरत्प्रमृष्टाम्बुधरोपरागः शशीव पर्याप्तकलो नलिन्याः +ragh(k)_6.45,sā śūrasenādhipatiṃ suṣeṇamuddiśya deśāntaragītakīrtim / ācāraśuddhobhayavaṃśadīpaṃ śuddhāntarakṣyā jagade kumārī,सा शूरसेनाधिपतिं सुषेणमुद्दिश्य देशान्तरगीतकीर्तिम् / आचारशुद्धोभयवंशदीपं शुद्धान्तरक्ष्या जगदे कुमारी +ragh(k)_6.46,nīpānvayaḥ pārthiva eṣa yajvā guṇairyamāśritya paraspareṇa / naisargiko 'pyutsasṛje virodhaḥ siddhāśramaṃ śāntamivaitya sattvaiḥ,नीपान्वयः पार्थिव एष यज्वा गुणैर्यमाश्रित्य परस्परेण / नैसर्गिको ऽप्युत्ससृजे विरोधः सिद्धाश्रमं शान्तमिवैत्य सत्त्वैः +ragh(k)_6.47,yasyātmadehe nayanābhirāmā kāntirhimāṃśoriva sanniviṣṭā / harmyāgrasaṃrūḍhatṛṇāṅkureṣu tejo 'viṣahyaṃ ripumandireṣu,यस्यात्मदेहे नयनाभिरामा कान्तिर्हिमांशोरिव सन्निविष्टा / हर्म्याग्रसंरूढतृणाङ्कुरेषु तेजो ऽविषह्यं रिपुमन्दिरेषु +ragh(k)_6.48,yasyāvarodhastanacandanānāṃ prakṣālanādvārivihārakāle / kalindakanyā mathurāgatāpi gaṅgormisampṛktajaleva bhāti,यस्यावरोधस्तनचन्दनानां प्रक्षालनाद्वारिविहारकाले / कलिन्दकन्या मथुरागतापि गङ्गोर्मिसम्पृक्तजलेव भाति +ragh(k)_6.49,trātena tārkṣyātkila kāliyena maṇiṃ visṛṣṭaṃ yamunaukasā yaḥ / vakṣaḥsthalavyāpirucaṃ dadhānaḥ sakaustubhaṃ hrepayatīva kṛṣṇam,त्रातेन तार्क्ष्यात्किल कालियेन मणिं विसृष्टं यमुनौकसा यः / वक्षःस्थलव्यापिरुचं दधानः सकौस्तुभं ह्रेपयतीव कृष्णम् +ragh(k)_6.50,sambhāvya bhartāramamuṃ yuvānaṃ mṛdupravālottarapuṣpaśayye / vṛndāvane caitrarathādanūne nirviśyatāṃ sundari yauvanaśrīḥ,सम्भाव्य भर्तारममुं युवानं मृदुप्रवालोत्तरपुष्पशय्ये / वृन्दावने चैत्ररथादनूने निर्विश्यतां सुन्दरि यौवनश्रीः +ragh(k)_6.51,adhyāsya cāmbhaḥpṛṣatokṣitāni śaileyanaddhāni śilātalāni / kalāpināṃ prāvṛṣi paśya nṛttaṃ kāntāsu govardhanakandarāsu,अध्यास्य चाम्भःपृषतोक्षितानि शैलेयनद्धानि शिलातलानि / कलापिनां प्रावृषि पश्य ��ृत्तं कान्तासु गोवर्धनकन्दरासु +ragh(k)_6.52,nṛpaṃ tamāvartamanojñanābhiḥ sā vyatyagādanyavadhūrbhavitrī / mahīdharaṃ mārgavaśādupetaṃ srotovahā sāgaragāminīva,नृपं तमावर्तमनोज्ञनाभिः सा व्यत्यगादन्यवधूर्भवित्री / महीधरं मार्गवशादुपेतं स्रोतोवहा सागरगामिनीव +ragh(k)_6.53,athāṅgadaśliṣṭabhujaṃ bhujiṣyā hemāṅgadaṃ nāma kaliṅganātham / āseduṣī sāditaśatrupakṣaṃ bālāmabālendumukhīṃ babhāṣe,अथाङ्गदश्लिष्टभुजं भुजिष्या हेमाङ्गदं नाम कलिङ्गनाथम् / आसेदुषी सादितशत्रुपक्षं बालामबालेन्दुमुखीं बभाषे +ragh(k)_6.54,asau mahendrādrisamānasāraḥ patirmahendrasya mahodadheśca / yasya kṣaratsainyagajacchalena yātrāsu yātīva puro mahendraḥ,असौ महेन्द्राद्रिसमानसारः पतिर्महेन्द्रस्य महोदधेश्च / यस्य क्षरत्सैन्यगजच्छलेन यात्रासु यातीव पुरो महेन्द्रः +ragh(k)_6.55,jyāghātalekhe subhujo bhujābhyāṃ bibharti yaścāpabhṛtāṃ purogaḥ / ripuśriyaḥ sāñjanavāṣpaseke vandīkṛtāyā iva paddhatī dve,ज्याघातलेखे सुभुजो भुजाभ्यां बिभर्ति यश्चापभृतां पुरोगः / रिपुश्रियः साञ्जनवाष्पसेके वन्दीकृताया इव पद्धती द्वे +ragh(k)_6.56,yamātmanaḥ sadmani saudhajālairālokyavelātaṭapūgamālaḥ / mandradhvanityājitayāmatūryaḥ prabodhayatyarṇava eva suptam,यमात्मनः सद्मनि सौधजालैरालोक्यवेलातटपूगमालः / मन्द्रध्वनित्याजितयामतूर्यः प्रबोधयत्यर्णव एव सुप्तम् +ragh(k)_6.57,anena sārdhaṃ viharāmburāśestīreṣu tālīvanamarmareṣu / apākṛtasvedalavā marudbhirdvīpāntarānītalavaṅgapuṣpaiḥ,अनेन सार्धं विहराम्बुराशेस्तीरेषु तालीवनमर्मरेषु / अपाकृतस्वेदलवा मरुद्भिर्द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पैः +ragh(k)_6.58,prabodhitāpyākṛtilobhanīyā vidarbharājāvarajā tayaivam / tasmādapāvartata pauruṣeṇa nīteva lakṣmīḥ pratikūladaivāt,प्रबोधिताप्याकृतिलोभनीया विदर्भराजावरजा तयैवम् / तस्मादपावर्तत पौरुषेण नीतेव लक्ष्मीः प्रतिकूलदैवात् +ragh(k)_6.59,athonnasaṃ nāgapurasya nāthaṃ dauvārikī devasarūpametya / itaścakorākṣi vilokayeti nāgāṅganābhāṃ nijagāda bhojyām,अथोन्नसं नागपुरस्य नाथं दौवारिकी देवसरूपमेत्य / इतश्चकोराक्षि विलोकयेति नागाङ्गनाभां निजगाद भोज्याम् +ragh(k)_6.60,pāṇḍyo 'yamaṃsārpitalambahāraḥ klṝúptāṅgarāgo haricandanena / ābhāti bālātaparaktasānuḥ sanirjharodgāra ivādrirājaḥ,पाण्ड्यो ऽयमंसार्पितलम्बहारः क्लॄउ᳓प्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन / आभाति बालातपरक्तसानुः सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराजः +ragh(k)_6.61,vindhyasya saṃstambhayitā mahādrerniḥśeṣapītojjhitasindhunāthaḥ / prītyāśvamedhāvabhṛthārdramūrteḥ sausnātiko yasya bhavatyagastyaḥ,विन्ध्यस्य संस्तम्भयिता महाद्रेर्निःशेषपीतोज्झितसिन्धुनाथः / प्रीत्याश्वमेधावभृथार्द्रमूर्तेः सौस्नातिको यस्य भवत्यगस्त्यः +ragh(k)_6.62,astraṃ harādāptavatā durāpaṃ yenendralokāvajayāya dṛptaḥ / purā janasthānavimardaśaṅkī sandhāya laṅkādhipatiḥ pratasthe,अस्त्रं हरादाप्तवता दुरापं येनेन्द्रलोकावजयाय दृप्तः / पुरा जनस्थानविमर्दशङ्की सन्धाय लङ्काधिपतिः प्रतस्थे +ragh(k)_6.63,anena pāṇau vidhivadgṛhīte mahākulīnena mahīva gurvī / ratnānuviddhārṇavamekhalāyā diśaḥ sapatnī bhava dakṣiṇasyāḥ,अनेन पाणौ विधिवद्गृहीते महाकुलीनेन महीव गुर्वी / रत्नानुविद्धार्णवमेखलाया दिशः सपत्नी भव दक्षिणस्याः +ragh(k)_6.64,tāmbūlavallīpariṇaddhapūgāsvailālatāliṅgitacandanāsu / tamālapattrāstaraṇāsu rantuṃ prasīda śaśvanmalayasthalīṣu,ताम्बूलवल्लीपरिणद्धपूगास्वैलालतालिङ्गितचन्दनासु / तमालपत्त्रास्तरणासु रन्तुं प्रसीद शश्वन्मलयस्थलीषु +ragh(k)_6.65,indīvaraśyāmatanurnṛpo 'yaṃ tvaṃ rocanāgauraśarīrayaṣṭiḥ / anyonyaśobhāparivṛddhaye vāṃ yogastaḍittoyadayorivāstu,इन्दीवरश्यामतनुर्नृपो ऽयं त्वं रोचनागौरशरीरयष्टिः / अन्योन्यशोभापरिवृद्धये वां योगस्तडित्तोयदयोरिवास्तु +ragh(k)_6.66,svasurvidarbhādhipatestadīyo lebhe 'ntaraṃ cetasi nopadeśaḥ / divākarādarśanabaddhakośe tārāpateraṃśurivāravinde,स्वसुर्विदर्भाधिपतेस्तदीयो लेभे ऽन्तरं चेतसि नोपदेशः / दिवाकरादर्शनबद्धकोशे तारापतेरंशुरिवारविन्दे +ragh(k)_6.67,sañcāriṇī dīpaśikheva rātrau yaṃ yaṃ vyatīyāya patiṃvarā sā / narendramārgāṭṭa iva prapede vivarṇabhāvaṃ sa sa bhūmipālaḥ,सञ्चारिणी दीपशिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा / नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपालः +ragh(k)_6.68,tasyāṃ raghoḥ sūnurupasthitāyāṃ vṛṇīta māṃ neti samākulo 'bhūt / vāmetaraḥ saṃśayamasya bāhuḥ keyūrabandhocchvasitairnunoda,तस्यां रघोः सूनुरुपस्थितायां वृणीत मां नेति समाकुलो ऽभूत् / वामेतरः संशयमस्य बाहुः केयूरबन्धोच्छ्वसितैर्नुनोद +ragh(k)_6.69,taṃ prāpya sarvāvayavānavadyaṃ nyavartatānyopagamātkumārī / na hi praphultaṃ sahakārametya vṛkṣāntaraṃ kāṅkṣati ṣaṭpadālī,तं प्राप्य सर्वावयवानवद्यं न्यवर्ततान्योपगमात्कुमारी / न हि प्रफुल्तं सहकारमेत्य वृक्षान्तरं काङ्क्षति षट्पदाली +ragh(k)_6.70,tasminsamāveśitacittavṛttiminduprabhāmindumatīmavetya / pracakrame vaktumanukramajñā suvistaraṃ vākyamidaṃ sunandā,तस्मिन्समावेशितचित्तवृत्तिमिन्दुप्रभामिन्दुमतीमवेत्य / प्रचक्रमे वक्तुमनुक्रमज्ञा सुविस्तरं वाक्यमिदं सुनन्दा +ragh(k)_6.71,ikṣvākuvaṃśyaḥ kakudaṃ nṛpāṇāṃ kakutstha ityāhitalakṣaṇo 'bhūt / kākutsthaśabdaṃ yata unnatecchāḥ ślāghyaṃ dadhatyuttarakosalendrāḥ,इक्ष्वाकुवंश्यः ककुदं नृपाणां ककुत्स्थ इत्याहितलक्षणो ऽभूत् / काकुत्स्थशब्दं यत उन्नतेच्छाः श्लाघ्यं दधत्युत्तरकोसलेन्द्राः +ragh(k)_6.72,mahendramāsthāya mahokṣarūpaṃ yaḥ saṃyati prāptapinākilīlaḥ / cakāra bāṇairasurāṅganānāṃ gaṇḍasthalīḥ proṣitapattralekhāḥ,महेन्द्रमास्थाय महोक्षरूपं यः संयति प्राप्तपिनाकिलीलः / चकार बाणैरसुराङ्गनानां गण्डस्थलीः प्रोषितपत्त्रलेखाः +ragh(k)_6.73,airāvaṇāsphālanaviślathaṃ yaḥ saṅghaṭṭayannaṅgadamaṅgadena / upeyuṣaḥ svāmapi mūrtimagryāmardhāsanaṃ gotrabhido 'dhitasthau,ऐरावणास्फालनविश्लथं यः सङ्घट्टयन्नङ्गदमङ्गदेन / उपेयुषः स्वामपि मूर्तिमग्र्यामर्धासनं गोत्रभिदो ऽधितस्थौ +ragh(k)_6.74,jātaḥ kule tasya kilendukīrteḥ kulapradīpo n��patirdilīpaḥ / atiṣṭhadekonaśatakratutve śakrābhyasūyāvinivṛttaye yaḥ,जातः कुले तस्य किलेन्दुकीर्तेः कुलप्रदीपो नृपतिर्दिलीपः / अतिष्ठदेकोनशतक्रतुत्वे शक्राभ्यसूयाविनिवृत्तये यः +ragh(k)_6.75,yasminmahīṃ śāsati māninīnāṃ nidrāṃ vihārārdhapathe gatānām / vāto 'pi nāsraṃsayadaṃśukāni ko lambayedābharaṇāya hastam,यस्मिन्महीं शासति मानिनीनां निद्रां विहारार्धपथे गतानाम् / वातो ऽपि नास्रंसयदंशुकानि को लम्बयेदाभरणाय हस्तम् +ragh(k)_6.76,putro raghustasya padaṃ praśāsti mahākratorviśvajitaḥ prayoktā / caturdigāvarjanasambhṛtāṃ yo mṛtpātraśeṣāmakarodvibhūtim,पुत्रो रघुस्तस्य पदं प्रशास्ति महाक्रतोर्विश्वजितः प्रयोक्ता / चतुर्दिगावर्जनसम्भृतां यो मृत्पात्रशेषामकरोद्विभूतिम् +ragh(k)_6.77,ārūḍhamadrīnudadhīnpratīrṇaṃ bhujaṅgamānāṃ vasatiṃ praviṣṭam / ūrdhvaṃ gataṃ yasya na cānubandhi yaśaḥ paricchettumiyattayālam,आरूढमद्रीनुदधीन्प्रतीर्णं भुजङ्गमानां वसतिं प्रविष्टम् / ऊर्ध्वं गतं यस्य न चानुबन्धि यशः परिच्छेत्तुमियत्तयालम् +ragh(k)_6.78,asau kumārastamajo 'nujātastriviṣṭapasyeva patiṃ jayantaḥ / gurvīṃ dhuraṃ yo bhuvanasya pitryāṃ dhuryeṇa damyaḥ sadṛśīṃ bibharti,असौ कुमारस्तमजो ऽनुजातस्त्रिविष्टपस्येव पतिं जयन्तः / गुर्वीं धुरं यो भुवनस्य पित्र्यां धुर्येण दम्यः सदृशीं बिभर्ति +ragh(k)_6.79,kulena kāntyā vayasā navena guṇaiśca taistairvinayapradhānaiḥ / tvamātmanastulyamimaṃ vṛṇīṣva ratnaṃ samāgacchatu kāñcanena,कुलेन कान्त्या वयसा नवेन गुणैश्च तैस्तैर्विनयप्रधानैः / त्वमात्मनस्तुल्यमिमं वृणीष्व रत्नं समागच्छतु काञ्चनेन +ragh(k)_6.80,tataḥ sunandāvacanāvasāne lajjāṃ mṛdūkṛtya narendrakanyā / dṛṣṭyā prasādāmalayā kumāraṃ pratyagrahītsaṃvaraṇasrajeva,ततः सुनन्दावचनावसाने लज्जां मृदूकृत्य नरेन्द्रकन्या / दृष्ट्या प्रसादामलया कुमारं प्रत्यग्रहीत्संवरणस्रजेव +ragh(k)_6.81,sā yūni tasminnabhilāṣabandhaṃ śaśāka śālīnatayā na vaktum / romāñcalakṣyeṇa sa gātrayaṣṭiṃ bhittvā nirākrāmadarālakeśyāḥ,सा यूनि तस्मिन्नभिलाषबन्धं शशाक शालीनतया न वक्तुम् / रोमाञ्चलक्ष्येण स गात्रयष्टिं भित्त्वा निराक्रामदरालकेश्याः +ragh(k)_6.82,tathāgatāyāṃ parihāsapūrvaṃ sakhyāṃ sakhī vetradharā babhāṣe / ārye vrajāmo 'nyata ityathaināṃ vadhūrasūyākuṭilaṃ dadarśa,तथागतायां परिहासपूर्वं सख्यां सखी वेत्रधरा बभाषे / आर्ये व्रजामो ऽन्यत इत्यथैनां वधूरसूयाकुटिलं ददर्श +ragh(k)_6.83,sā cūrṇagauraṃ raghunandanasya dhātrīkarābhyāṃ karabhopamorūḥ / āsañjayāmāsa yathāpradeśaṃ kaṇṭhe guṇaṃ mūrtamivānurāgam,सा चूर्णगौरं रघुनन्दनस्य धात्रीकराभ्यां करभोपमोरूः / आसञ्जयामास यथाप्रदेशं कण्ठे गुणं मूर्तमिवानुरागम् +ragh(k)_6.84,tayā srajā maṅgalapuṣpamayyā viśālavakṣaḥsthalalambayā saḥ / amaṃsta kaṇṭhārpitabāhupāśāṃ vidarbharājāvarajāṃ vareṇyaḥ,तया स्रजा मङ्गलपुष्पमय्या विशालवक्षःस्थललम्बया सः / अमंस्त कण्ठार्पितबाहुपाशां विदर्भराजावरजां वरेण्यः +ragh(k)_6.85,śaśinamupagateyaṃ kaumudī meghamuktaṃ jalanidhimanurūpaṃ jahnukanyāvatīrṇā / iti samaguṇayogaprītayastatra paurāḥ śravaṇakaṭu nṛpāṇāmekavākyaṃ vivavruḥ,शशिनमुपगतेयं कौमुदी मेघमुक्तं जलनिधिमनुरूपं जह्नुकन्यावतीर्णा / इति समगुणयोगप्रीतयस्तत्र पौराः श्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विवव्रुः +ragh(k)_6.86,pramuditavarapakṣamekatastatkṣitipatimaṇḍalamanyato vitānam / uṣasi sara iva praphultapadmaṃ kumudavanapratipannanidramāsīt,प्रमुदितवरपक्षमेकतस्तत्क्षितिपतिमण्डलमन्यतो वितानम् / उषसि सर इव प्रफुल्तपद्मं कुमुदवनप्रतिपन्ननिद्रमासीत्