diff --git "a/ratnavali_clean.csv" "b/ratnavali_clean.csv"
new file mode 100644--- /dev/null
+++ "b/ratnavali_clean.csv"
@@ -0,0 +1,67 @@
+id,sanskrit,sanskrit_devanagari
+rat_1.1,# Text (act i) pādāgrasthitayā muhuḥ stanabhareṇānītayā namratāṃ śaṃbhoḥ saspṛhalocanatrayapathaṃ yāntyā tadārādhane | hrīmatyā śirasīhitaḥ sapulakasvedodgamotkampayā viśliṣyan kusumāñjalir girijayā kṣipto 'ntare pātu vaḥ,# तेxत् (अच्त् इ) पादाग्रस्थितया मुहुः स्तनभरेणानीतया नम्रतां शंभोः सस्पृहलोचनत्रयपथं यान्त्या तदाराधने । ह्रीमत्या शिरसीहितः सपुलकस्वेदोद्गमोत्कम्पया विश्लिष्यन् कुसुमाञ्जलिर् गिरिजया क्षिप्तो ऽन्तरे पातु वः
+rat_1.2,(1.1) api ca | autsukyena kṛtatvarā sahabhuvā vyāvartamānā hriyā tais tair bandhuvadhūjanasya vacanair nītābhimukhyaṃ punaḥ | dṛṣṭvāgre varam āttasādhvasarasā gaurī nave saṃgame saṃrohatpulakā hareṇa hasatā śliṣṭā śivāyāstu vaḥ,(१.१) अपि च । औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना ह्रिया तैस् तैर् बन्धुवधूजनस्य वचनैर् नीताभिमुख्यं पुनः । दृष्ट्वाग्रे वरम् आत्तसाध्वसरसा गौरी नवे संगमे संरोहत्पुलका हरेण हसता श्लिष्टा शिवायास्तु वः
+rat_1.3,(1.2) api ca | krodheddhair dṛṣtipātais tribhir upaśamitā vahnayo 'mī trayo 'pi trāsārtā ṛtvijo 'dhaś capalagaṇahṛtoṣṇīṣapaṭṭāḥ patanti | dakṣaḥ stautyasya patnī vilapati kṛpaṇaṃ vidrutaṃ cāpi devaiḥ śaṃsan nityāttahāso makhamathanavidhau pātu devyai śivo vaḥ,(१.२) अपि च । क्रोधेद्धैर् दृष्तिपातैस् त्रिभिर् उपशमिता वह्नयो ऽमी त्रयो ऽपि त्रासार्ता ऋत्विजो ऽधश् चपलगणहृतोष्णीषपट्टाः पतन्ति । दक्षः स्तौत्यस्य पत्नी विलपति कृपणं विद्रुतं चापि देवैः शंसन् नित्यात्तहासो मखमथनविधौ पातु देव्यै शिवो वः
+rat_1.4,(1.3) api ca | jitam uḍupatinā namaḥ surebhyo dvijavṛṣabhā nirupadravā bhavantu | bhavatu ca pṛthivī samṛddhasasyā pratapatu candravapur narendracandraḥ,(१.३) अपि च । जितम् उडुपतिना नमः सुरेभ्यो द्विजवृषभा निरुपद्रवा भवन्तु । भवतु च पृथिवी समृद्धसस्या प्रतपतु चन्द्रवपुर् नरेन्द्रचन्द्रः
+rat_1.5,(1.4) (1.1) nāndyante sūtradhāraḥ | alam ativistareṇa | adyāhaṃ vasantotsave sabahumānam āhūya nānādigdeśāgatena rājñaḥ śrīharṣadevasya pādapadmopajīvinā rājasamūhenokto yathā | asmatsvāminā śrīharṣadevenāpūrvavasturacanālaṅkṛtā ratnāvalī nāma nāṭikā kṛtety asmābhiḥ śrotraparamparayā śrutā na tu prayogato dṛṣṭā | tat tasyaiva rājñaḥ sakalajanahṛdayāhlādino bahumānād asmāsu cānugrahabuddhyā yathāvat prayogeṇa tvayā nāṭayitavyeti | tad yāvad idānīṃ nepathyaracanāṃ kṛtvā yathābhilaṣitaṃ saṃpādayāmi | parikramyāvalokya ca | aye | āvarjitāni sakalasāmājikānāṃ manāṃsīti me niścayaḥ | kutaḥ | śrīharṣo nipuṇaḥ kaviḥ pariṣad apy eṣā guṇagrāhiṇī loke hāri ca vatsarājacaritaṃ nāṭye ca dakṣā vayaṃ | vastv ekaikam apīha vāñchitaphalaprāpteḥ padaṃ kiṃ punar madbhāgyopacayād ayaṃ samuditaḥ sarvo guṇānāṃ gaṇaḥ,(१.४) (१.१) नान्द्यन्ते सूत्रधारः । अलम् अतिविस्तरेण । अद्याहं वसन्तोत्सवे सबहुमानम् आहूय नानादिग्देशागतेन राज्ञः श्रीहर्षदेवस्य पादपद्मोपजीविना राजसमूहेनोक्तो यथा । अस्मत्स्वामिना श्रीहर्षदेवेनापूर्ववस्तुरचनालङ्कृता रत्नावली नाम नाटिका कृतेत्य् अस्माभिः श्रोत्रपरम्परया श्रुता न तु प्रयोगतो दृष्टा । तत् तस्यैव राज्ञः स���लजनहृदयाह्लादिनो बहुमानाद् अस्मासु चानुग्रहबुद्ध्या यथावत् प्रयोगेण त्वया नाटयितव्येति । तद् यावद् इदानीं नेपथ्यरचनां कृत्वा यथाभिलषितं संपादयामि । परिक्रम्यावलोक्य च । अये । आवर्जितानि सकलसामाजिकानां मनांसीति मे निश्चयः । कुतः । श्रीहर्षो निपुणः कविः परिषद् अप्य् एषा गुणग्राहिणी लोके हारि च वत्सराजचरितं नाट्ये च दक्षा वयं । वस्त्व् एकैकम् अपीह वाञ्छितफलप्राप्तेः पदं किं पुनर् मद्भाग्योपचयाद् अयं समुदितः सर्वो गुणानां गणः
+rat_1.6,(1.5) tad yāvad ahaṃ gṛhaṃ gatvā gṛhiṇīm āhūya saṃgītakam anutiṣṭhāmi | parikramya nepathyābhimukham avalokya ca | idam asmadīyaṃ gṛham | yāvat praviśāmi | uccaiḥ | ārye | itas tāvat | (1.2) praviśya naṭī | ajjautta | iamhi | āṇavedu ajjo | ko ṇioo aṇuciṭṭhīadu tti | (1.3) sūtradhāraḥ | ārye | ratnāvalīdarśanotsuko 'yaṃ rājalokaḥ | tad gṛhyatāṃ nepathyam | (1.4) naṭī | sodvegam | ajja | ṇiccinto dāṇiṃ si tumaṃ | tā kīsa ṇa ṇaccasi | mama uṇa mandabhāiṇīe ekkā jjevva duhidā | sā vi tae kahiṃ pi desantare diṇṇā | dūraṭṭhideṇa jāmāduṇā se pāṇiggahaṇaṃ kadhaṃ bhavissadi tti imāe cintāe appā vi ṇa me paḍibhādi | kiṃ uṇa ṇaccidavvaṃ | (1.5) sūtradhāraḥ | ārye | dūrasthitenety alam udvegena | paśya | dvīpād anyasmād api madhyād api jalanidher diśo 'py antāt | ānīya jhaṭiti ghaṭayati vidhir abhimatam abhimukhībhūtaḥ,(१.५) तद् यावद् अहं गृहं गत्वा गृहिणीम् आहूय संगीतकम् अनुतिष्ठामि । परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखम् अवलोक्य च । इदम् अस्मदीयं गृहम् । यावत् प्रविशामि । उच्चैः । आर्ये । इतस् तावत् । (१.२) प्रविश्य नटी । अज्जौत्त । इअम्हि । आणवेदु अज्जो । को णिओओ अणुचिट्ठीअदु त्ति । (१.३) सूत्रधारः । आर्ये । रत्नावलीदर्शनोत्सुको ऽयं राजलोकः । तद् गृह्यतां नेपथ्यम् । (१.४) नटी । सोद्वेगम् । अज्ज । णिच्चिन्तो दाणिं सि तुमं । ता कीस ण णच्चसि । मम उण मन्दभाइणीए एक्का ज्जेव्व दुहिदा । सा वि तए कहिं पि देसन्तरे दिण्णा । दूरट्ठिदेण जामादुणा से पाणिग्गहणं कधं भविस्सदि त्ति इमाए चिन्ताए अप्पा वि ण मे पडिभादि । किं उण णच्चिदव्वं । (१.५) सूत्रधारः । आर्ये । दूरस्थितेनेत्य् अलम् उद्वेगेन । पश्य । द्वीपाद् अन्यस्माद् अपि मध्याद् अपि जलनिधेर् दिशो ऽप्य् अन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिर् अभिमतम् अभिमुखीभूतः
+rat_1.7,(1.6) (1.6) nepathye | sādhu bharataputra sādhu | evam etat | kaḥ saṃdehaḥ | dvīpād anyasmād iti punaḥ paṭhati | (1.7) sūtradhāraḥ | ākarṇya nepathyābhimukham avalokya ca | ārye | kim ataḥ paraṃ vilambase | nanv ayaṃ mama kanīyān bhrātā gṛhītayaugandharāyaṇabhūmikaḥ prāpta eva | tad ehi | nepathyagrahaṇāya sajjībhavāva | iti niṣkrāntau | iti prastāvanā | tataḥ praviśati yaugandharāyaṇaḥ | (1.8) yaugandharāyaṇaḥ | evam etat | kaḥ saṃdehaḥ | dvīpād anyasmād iti punaḥ paṭhati | anyathā kva siddhādeśapratyayaprārthitāyāḥ siṃhaleśvaraduhituḥ samudre pravahaṇabhaṅganimagnāyāḥ phalakāsādanaṃ kva ca kauśāmbīyena vaṇijā siṃhalebhyaḥ pratyāgacchatā tadavasthāyāḥ saṃbhāvanaṃ ratnamālācihnāyāś cehānayanam | sarvathā spṛśanti naḥ svāminam abhyudayāḥ | vicintya | mayāpi caināṃ devīhaste sagauravaṃ nikṣipatā yuktam evānuṣṭhitam | śrutaṃ ca mayā | bābhravyo 'pi kañcukī vasubhūtinā siṃhaleśvarāmātyena saha kathaṃ katham api samudrād uttīrya kosalocchittaye gatasya rumaṇvato milita iti | tad evaṃ niṣpannaprāyam api prayojanaṃ na me dhṛtim āvahati | kaṣṭo 'yaṃ khalu bhṛtyabhāvaḥ | kutaḥ | prārambhe 'smin svāmino vṛddhihetau daivenetthaṃ dattahastāvalambe | siddher bhrāntir nāsti satyaṃ tathāpi svecchācārī bhīta evāsmi bhartuḥ,(१.६) (१.६) नेपथ्ये । साधु भरतपुत्र साधु । एवम् एतत् । कः संदेहः । द्वीपाद् अन्यस्माद् इति पुनः पठति । (१.७) सूत्रधारः । आकर्ण्य नेपथ्याभिमुखम् अवलोक्य च । आर्ये । किम् अतः परं विलम्बसे । नन्व् अयं मम कनीयान् भ्राता गृहीतयौगन्धरायणभूमिकः प्राप्त एव । तद् एहि । नेपथ्यग्रहणाय सज्जीभवाव । इति निष्क्रान्तौ । इति प्रस्तावना । ततः प्रविशति यौगन्धरायणः । (१.८) यौगन्धरायणः । एवम् एतत् । कः संदेहः । द्वीपाद् अन्यस्माद् इति पुनः पठति । अन्यथा क्व सिद्धादेशप्रत्ययप्रार्थितायाः सिंहलेश्वरदुहितुः समुद्रे प्रवहणभङ्गनिमग्नायाः फलकासादनं क्व च कौशाम्बीयेन वणिजा सिंहलेभ्यः प्रत्यागच्छता तदवस्थायाः संभावनं रत्नमालाचिह्नायाश् चेहानयनम् । सर्वथा स्पृशन्ति नः स्वामिनम् अभ्युदयाः । विचिन्त्य । मयापि चैनां देवीहस्ते सगौरवं निक्षिपता युक्तम् एवानुष्ठितम् । श्रुतं च मया । बाभ्रव्यो ऽपि कञ्चुकी वसुभूतिना सिंहलेश्वरामात्येन सह कथं कथम् अपि समुद्राद् उत्तीर्य कोसलोच्छित्तये गतस्य रुमण्वतो मिलित इति । तद् एवं निष्पन्नप्रायम् अपि प्रयोजनं न मे धृतिम् आवहति । कष्टो ऽयं खलु भृत्यभावः । कुतः । प्रारम्भे ऽस्मिन् स्वामिनो वृद्धिहेतौ दैवेनेत्थं दत्तहस्तावलम्बे । सिद्धेर् भ्रान्तिर् नास्ति सत्यं तथापि स्वेच्छाचारी भीत एवास्मि भर्तुः
+rat_1.8,(1.7) nepathye kalakalaḥ | (1.9) yaugandharāyaṇaḥ | ākarṇya | aye | yathāyam abhihanyamānamṛdumṛdaṅgānugatasaṃgītamadhuraḥ puraḥ paurāṇām uccarati carcarīdhvanis tathā tarkayāmi | madanamahamahīyāṃsaṃ purajanapramodam avalokayituṃ prāsādābhimukhaṃ prasthito deva iti | ūrdhvam avalokya | aye katham | adhirūḍha eva devaḥ prāsādaṃ | ya eṣa viśrāntavigrahakatho ratimāñ janasya citte vasan priyavasantaka eva sākṣāt | paryutsuko nijamahotsavadarśanāya vatseśvaraḥ kusumacāpa ivābhyupaiti,(१.७) नेपथ्ये कलकलः । (१.९) यौगन्धरायणः । आकर्ण्य । अये । यथायम् अभिहन्यमानमृदुमृदङ्गानुगतसंगीतमधुरः पुरः पौराणाम् उच्चरति चर्चरीध्वनिस् तथा तर्कयामि । मदनमहमहीयांसं पुरजनप्रमोदम् अवलोकयितुं प्रासादाभिमुखं प्रस्थितो देव इति । ऊर्ध्वम् अवलोक्य । अये कथम् । अधिरूढ एव देवः प्रासादं । य एष विश्रान्तविग्रहकथो रतिमाञ् जनस्य चित्ते वसन् प्रियवसन्तक एव साक्षात् । पर्युत्सुको निजमहोत्सवदर्��नाय वत्सेश्वरः कुसुमचाप इवाभ्युपैति
+rat_1.9,(1.8) tad yāvad gṛhaṃ gatvā kāryaśeṣaṃ cintayāmi | iti niṣkrāntaḥ | iti viṣkambhakaḥ | tataḥ praviśaty āsanastho gṛhītavasantotsavaveṣo rājā vasantakaś ca | (1.10) rājā | sādaram | sakhe vasantaka | (1.11) vidūṣakaḥ | āṇavedu bhavaṃ | (1.12) rājā | rājyaṃ nirjitaśatru yogyasacive nyastaḥ samasto bharaḥ samyakpālanalālitāḥ praśamitāśeṣopasargāḥ prajāḥ | pradyotasya sutā vasantasamayas tvaṃ ceti nāmnā dhṛtiṃ kāmaḥ kāmam upaitv ayaṃ mama punar manye mahān utsavaḥ,(१.८) तद् यावद् गृहं गत्वा कार्यशेषं चिन्तयामि । इति निष्क्रान्तः । इति विष्कम्भकः । ततः प्रविशत्य् आसनस्थो गृहीतवसन्तोत्सववेषो राजा वसन्तकश् च । (१.१०) राजा । सादरम् । सखे वसन्तक । (१.११) विदूषकः । आणवेदु भवं । (१.१२) राजा । राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भरः सम्यक्पालनलालिताः प्रशमिताशेषोपसर्गाः प्रजाः । प्रद्योतस्य सुता वसन्तसमयस् त्वं चेति नाम्ना धृतिं कामः कामम् उपैत्व् अयं मम पुनर् मन्ये महान् उत्सवः
+rat_1.10,(1.9) (1.13) vidūṣakaḥ | saharṣam | bho vaassa | evvaṃ ṇedaṃ | ahaṃ uṇa jāṇāmi | ṇa bhavado ṇa kāmadevassa mama jjevva ekkassa bamhaṇassa aaṃ maaṇamahūsavo tti jeṇa piavaasseṇa tumaṃ ti mantīadi | vilokya | tā kiṃ imiṇā | pekkha dāva imassa mahumattakāmiṇījaṇasaaṅgāhagahidaṇaccantaṇāarajaṇajaṇidakodūhalassa samantado saṃvuttamaddaluddāmacaccarīsaddamuhararacchāmuhasohiṇo paiṇṇapaḍavāsapuñjapiñjarijjantadahadisāmuhassa sasirīattaṇaṃ maaṇamahūsavassa | (1.14) rājā | saharṣaṃ samantād avalokya | aho | parāṃ koṭim adhirohati pramodaḥ puraḥ paurānām | tathā hi | kīrṇaiḥ piṣṭātakaughaiḥ kṛtadivasamukhaiḥ kuṅkumakṣodagaurair hemālaṅkārabhābhir bharanamitaśikhaiḥ śekharaiḥ kaiṅkirātaiḥ | eṣā veṣābhilakṣyasvavibhavavijitāśeṣavitteśakośā kauśāmbī śātakumbhadravakhacitajanevaikapītā vibhāti,(१.९) (१.१३) विदूषकः । सहर्षम् । भो वअस्स । एव्वं णेदं । अहं उण जाणामि । ण भवदो ण कामदेवस्स मम ज्जेव्व एक्कस्स बम्हणस्स अअं मअणमहूसवो त्ति जेण पिअवअस्सेण तुमं ति मन्तीअदि । विलोक्य । ता किं इमिणा । पेक्ख दाव इमस्स महुमत्तकामिणीजणसअङ्गाहगहिदणच्चन्तणाअरजणजणिदकोदूहलस्स समन्तदो संवुत्तमद्दलुद्दामचच्चरीसद्दमुहररच्छामुहसोहिणो पैण्णपडवासपुञ्जपिञ्जरिज्जन्तदहदिसामुहस्स ससिरीअत्तणं मअणमहूसवस्स । (१.१४) राजा । सहर्षं समन्ताद् अवलोक्य । अहो । परां कोटिम् अधिरोहति प्रमोदः पुरः पौरानाम् । तथा हि । कीर्णैः पिष्टातकौघैः कृतदिवसमुखैः कुङ्कुमक्षोदगौरैर् हेमालङ्कारभाभिर् भरनमितशिखैः शेखरैः कैङ्किरातैः । एषा वेषाभिलक्ष्यस्वविभवविजिताशेषवित्तेशकोशा कौशाम्बी शातकुम्भद्रवखचितजनेवैकपीता विभाति
+rat_1.11,(1.10) api ca |dhārāyantravimuktasaṃtatapayaḥpūraplute sarvataḥ sadyaḥ sāndravimardakardamakṛtakrīḍe kṣaṇam prāṅgaṇe | uddāmapramadākapolanipatatsindūrarāgāruṇaiḥ saindūrīkriyate janena caraṇanyāsaiḥ puraḥ kuṭṭimam,(१.१०) अपि च ।धारायन्त्रविमुक्तसंततपयःपूरप्लुते सर्वतः सद्यः सान्द्रविमर्दकर्दमकृतक्���ीडे क्षणम् प्राङ्गणे । उद्दामप्रमदाकपोलनिपतत्सिन्दूररागारुणैः सैन्दूरीक्रियते जनेन चरणन्यासैः पुरः कुट्टिमम्
+rat_1.12,(1.11) (1.15) vidūṣakaḥ | vilokya | edaṃ pi dāva suviaḍḍhajaṇāpūridasiṅgaajalapahāramukkasikkāramaṇoharaṃ vāravilāsiṇījaṇavilasidaṃ avaloedu piavaasso | (1.16) rājā | vilokya | vayasya | samyag dṛṣṭaṃ tvayā | kutaḥ | asmin prakīrṇapaṭavāsakṛtāndhakāre dṛṣṭo manāṅ maṇivibhūṣaṇaraśṃijālaiḥ | pātālam udyataphaṇākṛtiśṛṅgako 'yaṃ mām adya saṃsmarayatīva bhujaṅgalokaḥ,(१.११) (१.१५) विदूषकः । विलोक्य । एदं पि दाव सुविअड्ढजणापूरिदसिङ्गअजलपहारमुक्कसिक्कारमणोहरं वारविलासिणीजणविलसिदं अवलोएदु पिअवअस्सो । (१.१६) राजा । विलोक्य । वयस्य । सम्यग् दृष्टं त्वया । कुतः । अस्मिन् प्रकीर्णपटवासकृतान्धकारे दृष्टो मनाङ् मणिविभूषणरश्ंइजालैः । पातालम् उद्यतफणाकृतिशृङ्गको ऽयं माम् अद्य संस्मरयतीव भुजङ्गलोकः
+rat_1.13,(1.17) vidūṣakaḥ | vilokya | bho vaassa | pekkha pekkha | esā khu maaṇiā maaṇasarisaṃ vasantāhiṇaaṃ ṇaccantī cūdaladiāe saha ido jjevva āacchadi | tataḥ praviśato madalīlāṃ nāṭayantyau dvipadīkhaṇḍaṃ gāyantyau cetyau | (1.18) madanikā gāyati | kusumāuhapiadūao maulāiabahucūao | siḍhiliamāṇaggahaṇao vāai dāhiṇapavaṇao,(१.१७) विदूषकः । विलोक्य । भो वअस्स । पेक्ख पेक्ख । एसा खु मअणिआ मअणसरिसं वसन्ताहिणअं णच्चन्ती चूदलदिआए सह इदो ज्जेव्व आअच्छदि । ततः प्रविशतो मदलीलां नाटयन्त्यौ द्विपदीखण्डं गायन्त्यौ चेत्यौ । (१.१८) मदनिका गायति । कुसुमाउहपिअदूअओ मौलाइअबहुचूअओ । सिढिलिअमाणग्गहणओ वाऐ दाहिणपवणओ
+rat_1.14,virahavivaḍḍhiasoao kaṅkhiapiaaṇamelao | paḍivālaṇaasamatthao tammai juvaīsatthao,विरहविवड्ढिअसोअओ कङ्खिअपिअअणमेलओ । पडिवालणअसमत्थओ तम्मै जुवईसत्थओ
+rat_1.15,iha paḍhamaṃ mahumāso jaṇassa hiaāi kuṇai mauāiṃ | pacchā vijjhai kāmo laddhappasarehi kusumabāṇehiṃ,इह पढमं महुमासो जणस्स हिअआइ कुणै मौआइं । पच्छा विज्झै कामो लद्धप्पसरेहि कुसुमबाणेहिं
+rat_1.16,(1.19) rājā | nirvarṇya | aho madhuro 'yam āsāṃ nirbharaḥ krīḍārasaḥ | srastaḥ sragdāmaśobhāṃ tyajati viracitām ākulaḥ keśapāśaḥ kṣībāyā nūpurau ca dviguṇataram imau krandataḥ pādalagnau | vyastaḥ kampānubandhād anavaratam uro hanti hāro 'yam asyāḥ krīḍantyāḥ pīḍayeva stanabharavinamanmadhyabhaṅgānapekṣam,(१.१९) राजा । निर्वर्ण्य । अहो मधुरो ऽयम् आसां निर्भरः क्रीडारसः । स्रस्तः स्रग्दामशोभां त्यजति विरचिताम् आकुलः केशपाशः क्षीबाया नूपुरौ च द्विगुणतरम् इमौ क्रन्दतः पादलग्नौ । व्यस्तः कम्पानुबन्धाद् अनवरतम् उरो हन्ति हारो ऽयम् अस्याः क्रीडन्त्याः पीडयेव स्तनभरविनमन्मध्यभङ्गानपेक्षम्
+rat_1.17,(1.20) vidūṣakaḥ | bho vaassa | ahaṃ pi edāṇaṃ baddhapariarāṇaṃ majjhe ṇaccanto maaṇamahūsavaṃ māṇaissaṃ | (1.21) rājā | vayasya | evaṃ kriyatām | (1.22) vidūṣakaḥ | jaṃ bhavaṃ āṇavedi | ity utthāya ceṭyor madhye nṛtyati | bhodi maaṇie | mama vi edaṃ caccariṃ sikkhāvehi | (1.23) madanikā | ae hadāsa | ṇa esā caccarī | (1.24) vidūṣakaḥ | bhodi | kiṃ khu edaṃ | (1.25) madanikā | hadāsa | duvadīkhaṇḍaṃ kkhu edaṃ | (1.26) vidūṣakaḥ | saharṣam | kiṃ ediṇā khaṇḍeṇa modaā karīanti | (1.27) madanikā | vihasya | ṇa hi ṇa hi | paḍhīadi kkhu edaṃ | (1.28) vidūṣakaḥ | saviṣādam | jai paḍhīadi tā alaṃ ediṇā | varaṃ piavaassassa jjevva saāsaṃ gamissaṃ | iti gantum udyataḥ | (1.29) ubhe | haste gṛhītvā | hadāsa | kahiṃ gacchasi | idha jjevva kīlamha | iti ubhe vidūṣakaṃ bahuvidham ākarṣataḥ | (1.30) vidūṣakaḥ | hastam ākṛṣya prapalāyya rājānam upasṛtya | vaassa | ṇaccido mhi | (1.31) rājā | sādhu kṛtam | (1.32) cūtalatikā | halā maaṇie | ciraṃ khu amhehiṃ kīlidaṃ | tā ehi | ṇivedemha dāva bhaṭṭiṇīe saṃdesaṃ mahārāassa | (1.33) madanikā | ehi | tuvaramha | parikramyopasṛtya ca | (1.34) ubhe | jaadu jaadu bhaṭṭā | devī āṇavedi | ity ardhokte lajjāṃ nāṭayantyau | ṇa hi ṇa hi | viṇṇavedi | (1.35) rājā | saharṣaṃ vihasya sādaram | madanike | nanv ājñāpayatīty eva ramaṇīyaṃ viśeśato 'dya madanamahotsave | tad ucyatām | kim ājñāpayati devīti | (1.36) vidūṣakaḥ | ā dāsīe dhīe | kiṃ devī āṇavedi | (1.37) cetyau | evvaṃ bhaṭṭiṇī viṇṇavedi jadhā | ajja mae maarandujjāṇaṃ gadua rattāsoasaṃṭhidassa bhaavado kusumāuhassa pūā ṇivvattidavvā | tattha ajjautteṇa saṃṇihideṇa hodavvaṃ ti | (1.38) rājā | vayasya | kiṃ vyaktavyam | utsavād utsavāntaram āpatitam | (1.39) vidūṣakaḥ | tā uṭṭhehi | tahiṃ jevva gacchamha jeṇa tahiṃ gadassa mama vi bamhaṇassa sotthivāaṇaṃ kiṃ pi bhavissadi | (1.40) rājā | madanike | gamyatāṃ devyai nivedayituṃ | ayam aham āgata eva makarandodyānam iti | (1.41) ceṭyau | jaṃ bhaṭṭā āṇavedi | iti niṣkrānte | (1.42) rājā | vayasya | ehi | avatarāva | ity utthāya prāsādāvataraṇaṃ nāṭayataḥ | (1.43) rājā | vayasya | ādeśaya makarandodyānasya mārgam | (1.44) vidūṣakaḥ | edu edu bhavaṃ | iti parikrāmataḥ | (1.45) vidūṣakaḥ | agrato 'valokya | bho | edaṃ maarandujjāṇaṃ | tā ehi | pavisamha | iti praviśataḥ | (1.46) vidūṣakaḥ | savismayam | bho mahārāa | pekkha pekkha | edaṃ taṃ malaamārudandolidamaulantasahaāramañjarīreṇupaḍalapaḍibaddhapaḍavidāṇaṃ mattamahuaraṇiaramukkajhaṅkāramilidamahuradarakoilālāvasaṃgīdasuhāvahaṃ tuha āgamaṇadaṃsidāaraṃ via maarandujjāṇaṃ lakkhīadi | tā avaloedu piavaasso | (1.47) rājā | samantād avalokya | aho ramyatā makarandodyānasya | iha hi udyadvidrumakāntibhiḥ kisalayais tāmrāṃ tviṣaṃ bibhrato bhṛṅgālīvirutaiḥ kalair aviśadavyāhāralīlābhṛtaḥ | ghūrṇanto malayānilāhaticalaiḥ śākhāsamūhair muhur bhrāntiṃ prāpya madhuprasaṅgam adhunā mattā ivāmī drumāḥ,(१.२०) विदूषकः । भो वअस्स । अहं पि एदाणं बद्धपरिअराणं मज्झे णच्चन्तो मअणमहूसवं माणैस्सं । (१.२१) राजा । वयस्य । एवं क्रियताम् । (१.२२) विदूषकः । जं भवं आणवेदि । इत्य् उत्थाय चेट्योर् मध्ये नृत्यति । भोदि मअणिए । मम वि एदं चच्चरिं सिक्खावेहि । (१.२३) मदनिका । अए हदास । ण एसा चच्चरी । (१.२४) विदूषकः । भोदि । किं खु एदं । (१.२५) मदनिका । हदास । दुवदीखण्डं क्खु एदं । (१.२६) विदूषकः । सहर्षम् । किं एदिणा खण्डेण मोदआ करीअन्ति । (१.२७) मदनिका । विहस्य । ण हि ण हि । पढीअदि क्खु एदं । (१.२८) विदूषकः । सविषादम् । जै पढीअदि ता अलं एदिणा । वरं पिअवअस्सस्स ज्जेव्व सआसं गमिस्सं । इति गन्तुम् उद्यतः । (१.२९) उभे । हस्ते गृहीत्वा । हदास । कहिं गच्छसि । इध ज्जेव्व कीलम्ह । इति उभे विदूषकं बहुविधम् आकर्षतः । (१.३०) विदूषकः । हस्तम् आकृष्य प्रपलाय्य राजानम् उपसृत्य । वअस्स । णच्चिदो म्हि । (१.३१) राजा । साधु कृतम् । (१.३२) चूतलतिका । हला मअणिए । चिरं खु अम्हेहिं कीलिदं । ता एहि । णिवेदेम्ह दाव भट्टिणीए संदेसं महारा���स्स । (१.३३) मदनिका । एहि । तुवरम्ह । परिक्रम्योपसृत्य च । (१.३४) उभे । जअदु जअदु भट्टा । देवी आणवेदि । इत्य् अर्धोक्ते लज्जां नाटयन्त्यौ । ण हि ण हि । विण्णवेदि । (१.३५) राजा । सहर्षं विहस्य सादरम् । मदनिके । नन्व् आज्ञापयतीत्य् एव रमणीयं विशेशतो ऽद्य मदनमहोत्सवे । तद् उच्यताम् । किम् आज्ञापयति देवीति । (१.३६) विदूषकः । आ दासीए धीए । किं देवी आणवेदि । (१.३७) चेत्यौ । एव्वं भट्टिणी विण्णवेदि जधा । अज्ज मए मअरन्दुज्जाणं गदुअ रत्तासोअसंठिदस्स भअवदो कुसुमाउहस्स पूआ णिव्वत्तिदव्वा । तत्थ अज्जौत्तेण संणिहिदेण होदव्वं ति । (१.३८) राजा । वयस्य । किं व्यक्तव्यम् । उत्सवाद् उत्सवान्तरम् आपतितम् । (१.३९) विदूषकः । ता उट्ठेहि । तहिं जेव्व गच्छम्ह जेण तहिं गदस्स मम वि बम्हणस्स सोत्थिवाअणं किं पि भविस्सदि । (१.४०) राजा । मदनिके । गम्यतां देव्यै निवेदयितुं । अयम् अहम् आगत एव मकरन्दोद्यानम् इति । (१.४१) चेट्यौ । जं भट्टा आणवेदि । इति निष्क्रान्ते । (१.४२) राजा । वयस्य । एहि । अवतराव । इत्य् उत्थाय प्रासादावतरणं नाटयतः । (१.४३) राजा । वयस्य । आदेशय मकरन्दोद्यानस्य मार्गम् । (१.४४) विदूषकः । एदु एदु भवं । इति परिक्रामतः । (१.४५) विदूषकः । अग्रतो ऽवलोक्य । भो । एदं मअरन्दुज्जाणं । ता एहि । पविसम्ह । इति प्रविशतः । (१.४६) विदूषकः । सविस्मयम् । भो महाराअ । पेक्ख पेक्ख । एदं तं मलअमारुदन्दोलिदमौलन्तसहआरमञ्जरीरेणुपडलपडिबद्धपडविदाणं मत्तमहुअरणिअरमुक्कझङ्कारमिलिदमहुरदरकोइलालावसंगीदसुहावहं तुह आगमणदंसिदाअरं विअ मअरन्दुज्जाणं लक्खीअदि । ता अवलोएदु पिअवअस्सो । (१.४७) राजा । समन्ताद् अवलोक्य । अहो रम्यता मकरन्दोद्यानस्य । इह हि उद्यद्विद्रुमकान्तिभिः किसलयैस् ताम्रां त्विषं बिभ्रतो भृङ्गालीविरुतैः कलैर् अविशदव्याहारलीलाभृतः । घूर्णन्तो मलयानिलाहतिचलैः शाखासमूहैर् मुहुर् भ्रान्तिं प्राप्य मधुप्रसङ्गम् अधुना मत्ता इवामी द्रुमाः
+rat_1.18,(1.17) api ca |mūle gaṇḍūṣasekāsava iva bakulair vamyate puṣpavṛṣtyā madhvātāmre taruṇyā mukhaśaśini cirāc campakāny adya bhānti | ākarṇyāśokapādāhatiṣu ca raṇatāṃ nirbharaṃ nūpurāṇāṃ jhaṅkārasyānugītair anukaraṇam ivārabhyate bhṛṅgasārthaiḥ,(१.१७) अपि च ।मूले गण्डूषसेकासव इव बकुलैर् वम्यते पुष्पवृष्त्या मध्वाताम्रे तरुण्या मुखशशिनि चिराच् चम्पकान्य् अद्य भान्ति । आकर्ण्याशोकपादाहतिषु च रणतां निर्भरं नूपुराणां झङ्कारस्यानुगीतैर् अनुक���णम् इवारभ्यते भृङ्गसार्थैः
+rat_1.19,(1.18) (1.48) vidūṣakaḥ | ākarṇya | bho vaassa | ṇa ede mahuarā ṇeurasaddaṃ aṇuharanti | ṇeurasaddo jjevva eso devīe pariaṇassa | (1.49) rājā | vayasya | samyag avadhāritam | tataḥ praviśati vāsavadattā kāñcanamālā sāgarikā vibhavataś ca parīvārāḥ | (1.50) vāsavadattā | hañje kañcanamāle | ādesehi maarandujjāṇamaggaṃ | (1.51) kāñcanamālā | edu edu bhaṭṭiṇī | (1.52) vāsavadattā | parikramya | hañje kañcaṇamāle | adha kettia dūre dāṇiṃ so rattāsoapāavo jahiṃ mae bhaavado maaṇassa pūā ṇivvattidavvā | (1.53) kāñcanamālā | bhaṭṭiṇi | āsaṇṇo jjevva | kiṃ ṇa pekkhadi bhaṭṭiṇī | iaṃ khu ṇirantarubbhiṇṇakusumasohiṇī bhaṭṭiṇīe parigahidā māhavīladā | esā khu avarā ṇomāliāladā jāe aālakusumasamuggamasaddhālueṇa bhaṭṭiṇā appā āāsīadi | tā edaṃ adikkamia dīsadi jjevva so rattāsoapāavo jahiṃ devī pūaṃ ṇivvattaissadi | (1.54) vāsavadattā | tā ehi | tahiṃ gacchamha | (1.55) kāñcanamālā | edu edu bhaṭṭiṇī | sarvāḥ parikrāmanti | (1.56) vāsavadattā | aaṃ so rattāsoapāavo jahiṃ pūaṃ nivvattaissaṃ | teṇa hi me pūāṇimittāiṃ uvaaraṇāiṃ uvaṇehi | (1.57) sāgarikā | upasṛtya | bhaṭṭiṇi | edaṃ savvaṃ sajjaṃ | (1.58) vāsavadattā | nirūpyātmagatam | aho pamādo pariaṇassa | jassa daṃsaṇapadhādo rakkhīadi tassa jjevva diṭṭhigoaraṃ paḍidā bhave | bhodu evvaṃ dāva | prakāśam | hañje sāarie | kīsa tumaṃ ajja maaṇamahūsavaparāhīṇe pariaṇe sāriaṃ ujjhia idha āadā | tā tahiṃ jevva lahuṃ gaccha | edaṃ pi savvaṃ pūovaaraṇaṃ kañcaṇamālāe hatthe samappehi | (1.59) sāgarikā | jaṃ bhaṭṭiṇī āṇavedi | tathā kṛtvā kati cit padāni gatvātmagatam | sāriā mae susaṃgadāe hatthe samappidā | evvaṃ pi atthi me kodūhalaṃ pekkhiduṃ | kiṃ jadhā tādassa anteure bhaavaṃ aṇaṅgo accīadi idha vi tadhā jevva kiṃ vā aṇṇadha tti | tā alakkhidā bhavia pekkhissaṃ | parikramyāvalokya ca | jāva idha pūāsamao bhodi tāva ahaṃ pi bhaavantaṃ maaṇaṃ jevva pūiduṃ kusumāiṃ avaciṇissaṃ | iti kusumāvacayaṃ nāṭayati | (1.60) vāsavadattā | kañcaṇamāle | paḍiṭṭhāvehi bhaavantaṃ pajjuṇṇaṃ | (1.61) kāñcanamālā | jaṃ bhaṭṭiṇī āṇavedi | iti tathā karoti | (1.62) vidūṣakaḥ | parikramyāvalokya ca | bho vaassa | jadhā vīsanto ṇeurasaddo tadhā takkemi | āadā devī asoamūlaṃ ti | (1.63) rājā | vayasya | samyag avadhāritam | paśya | eṣā kusumasukumāramūrtir dadhatī niyamena tanutaraṃ madhyam | ābhāti makaraketoḥ pārśvasthā cāpayaṣtir iva,(१.१८) (१.४८) विदूषकः । आकर्ण्य । भो वअस्स । ण एदे महुअरा णेउरसद्दं अणुहरन्ति । णेउरसद्दो ज्जेव्व एसो देवीए परिअणस्स । (१.४९) राजा । वयस्य । सम्यग् अवधारितम् । ततः प्रविशति वासवदत्ता काञ्चनमाला सागरिका विभवतश् च परीवाराः । (१.५०) वासवदत्ता । हञ्जे कञ्चनमाले । आदेसेहि मअरन्दुज्जाणमग्गं । (१.५१) काञ्चनमाला । एदु एदु भट्टिणी । (१.५२) वासवदत्ता । परिक्रम्य । हञ्जे कञ्चणमाले । अध केत्तिअ दूरे दाणिं सो रत्तासोअपाअवो जहिं मए भअवदो मअणस्स पूआ णिव्वत्तिदव्वा । (१.५३) काञ्चनमाला । भट्टिणि । आसण्णो ज्जेव्व । किं ण पेक्खदि भट्टिणी । इअं खु णिरन्तरुब्भिण्णकुसुमसोहिणी भट्टिणीए परिगहिदा माहवीलदा । एसा खु अवरा णोमालिआलदा जाए अआलकुसुमसमुग्गमसद्धालुएण भट्टिणा अप्पा आआसीअदि । ता एदं अदिक्कमिअ दीसदि ज्जेव्व सो रत्तासोअपाअवो जहिं देवी पूअं णिव्वत्तैस्सदि । (१.५४) वासवदत्ता । ता एहि । तहिं गच्छम्ह । (१.५५) काञ्चनमाला । एदु एदु भट्टिणी । सर्वाः परिक्रामन्ति । (१.५६) वासवदत्ता । अअं सो रत्तासोअपाअवो जहिं पूअं निव्वत्तैस्सं । तेण हि मे पूआणिमित्ताइं उवअरणाइं उवणेहि । (१.५७) सागरिका । उपसृत्य । भट्टिणि । एदं सव्वं सज्जं । (१.५८) वासवदत्ता । निरूप्यात्मगतम् । अहो पमादो परिअणस्स । जस्स दंसणपधादो रक्खीअदि तस्स ज्जेव्व दिट्ठिगोअरं पडिदा भवे । भोदु एव्वं दाव । प्रकाशम् । हञ्जे साअरिए । कीस तुमं अज्ज मअणमहूसवपराहीणे परिअणे सारिअं उज्झिअ इध आअदा । ता तहिं जेव्व लहुं गच्छ । एदं पि सव्वं पूओवअरणं कञ्चणमालाए हत्थे समप्पेहि । (१.५९) सागरिका । जं भट्टिणी आणवेदि । तथा कृत्वा कति चित् पदानि गत्वात्मगतम् । सारिआ मए सुसंगदाए हत्थे समप्पिदा । एव्वं पि अत्थि मे कोदूहलं पेक्खिदुं । किं जधा तादस्स अन्तेउरे भअवं अणङ्गो अच्चीअदि इध वि तधा जेव्व किं वा अण्णध त्ति । ता अलक्खिदा भविअ पेक्खिस्सं । परिक्रम्यावलोक्य च । जाव इध पूआसमओ भोदि ताव अहं पि भअवन्तं मअणं जेव्व पूइदुं कुसुमाइं अवचिणिस्सं । इति कुसुमावचयं नाटयति । (१.६०) वासवदत्ता । कञ्चणमाले । पडिट्ठावेहि भअवन्तं पज्जुण्णं । (१.६१) काञ्चनमाला । जं भट्टिणी आणवेदि । इति तथा करोति । (१.६२) विदूषकः । परिक्रम्यावलोक्य च । भो वअस्स । जधा वीसन्तो णेउरसद्दो तधा तक्केमि । आअदा देवी असोअमूलं ति । (१.६३) राजा । वयस्य । सम्यग् अवधारितम् । पश्य । एषा कुसुमसुकुमारमूर्तिर् दधती नियमेन तनुतरं मध्यम् । आभाति मकरकेतोः पार्श्वस्था चापयष्तिर् इव
+rat_1.20,tad ehi | upasarpāva | upasṛtya | priye vāsavadatte | (1.64) vāsavadattā | vilokya | kadhaṃ | ajjautto | jaadu jaadu ajjautto | alaṅkaredu imaṃ desaṃ āsaṇapaḍiggaheṇa | edaṃ āsaṇaṃ | ettha uvavisadu ajjautto | rājā nāṭyenopaviśati | (1.65) kāñcanamālā | bhaṭṭiṇi | sahatthadiṇṇakusumakuṅkumacandaṇathāsaehiṃ sohidaṃ kadua rattāsoapāavaṃ accīadu bhaavaṃ pajjuṇṇo | (1.66) vāsavadattā | teṇa uvaṇehi me pūovaaraṇāiṃ | (1.67) kāñcanamālopanayati | (1.68) vāsavadattā tathā karoti | (1.69) rājā | priye vāsavadatte | pratyagramajjanaviśeṣaviviktakāntiḥ kausumbharāgarucirasphuradaṃśukāntā | vibhrājase makaraketanam arcayantī bālapravālaviṭapiprabhavā lateva,तद् एहि । उपसर्पाव । उपसृत्य । प्रिये वासवदत्ते । (१.६४) वासवदत्ता । विलोक्य । कधं । अज्जौत्तो । जअदु जअदु अज्जौत्तो । अलङ्करेदु इमं देसं आसणपडिग्गहेण । एदं आसणं । एत्थ उवविसदु अज्जौत्तो । राजा नाट्येनोपविशति । (१.६५) काञ्चनमाला । भट्टिणि । सहत्थदिण्णकुसुमकुङ्कुमचन्दणथासएहिं सोहिदं कदुअ रत्तासोअपाअवं अच्चीअदु भअवं पज्जुण्णो । (१.६६) वासवदत्ता । तेण उवणेहि मे पूओवअरणाइं । (१.६७) काञ्चनमालोपनयति । (१.६८) वासवदत्ता तथा करोति । (१.६९) राजा । प्रिये वासवदत्ते । प्रत्यग्रमज्जनविशेषविविक्तकान्तिः कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता । विभ्राजसे मकरकेतनम् अर्चयन्ती बालप्रवालविटपिप्रभवा लतेव
+rat_1.21,(1.20) api ca |spṛṣṭas tvayaiṣa dayitesmarapūjāvyāpṛtena hastena | udbhinnāparamṛdutara-kisalaya iva lakṣyate 'śokaḥ,(१.२०) अपि च ।स्पृष्टस् त्वयैष दयितेस्मरपूजाव्यापृतेन हस्तेन । उद्भिन्नापरमृदुतर-किसलय इव लक्ष्यते ऽशोकः
+rat_1.22,(1.21) api ca | anaṅgo 'yam anaṅgatvam adya nindiṣyati dhruvam | yad anena na saṃprāptaḥ pāṇisparśotsavas tava,(१.२१) अपि च । अनङ्गो ऽयम् अनङ्गत्वम् अद्य निन्दिष्यति ध्रुवम् । यद् अनेन न संप्राप्तः पाणिस्पर्शोत्सवस् तव
+rat_1.23,(1.22) (1.70) kāñcanamālā | bhaṭṭiṇi | accido bhaavaṃ pajjuṇṇo | tā karehi bhaṭṭiṇo pūāsakkāraṃ | (1.71) vāsavadattā | teṇa hi uvaṇehi me kusumāiṃ vilevaṇaṃ ca | (1.72) kāñcanamālā | bhaṭṭiṇi | edaṃ savvaṃ sajjaṃ | (1.73) vāsavadattā nāṭyena rājānaṃ pūjayati | (1.74) sāgarikā gṛhītakusumā | haddhī haddhī | kadhaṃ | kusumalohākkhittahiaāe adiciraṃ mae kadaṃ | tā imiṇā sinduvāraviḍavena vāridā bhavia pekkhāmi | vilokya | kadhaṃ | paccakkho jjevva bhaavaṃ kusumāuho pūaṃ paḍicchadi | tā ahaṃ pi imehiṃ kusumehiṃ idhaṭṭhidā jevva bhaavantaṃ kusumāuhaṃ pūaissaṃ | iti kusumāni prakṣipati | ṇamo de bhaavaṃ kusumāuha | amohadaṃsaṇo me bhavissasi | diṭṭhaṃ jaṃ daṭṭhavvaṃ | iti praṇamati | accharīaṃ | diṭṭho vi puṇo pekkhidavvo | tā jāva ṇa ko vi pekkhadi tāva jjevva gamissaṃ | iti niṣkrāmati | (1.75) kāñcanamālā | ajja vasantaa | ehi | saṃpadaṃ tumaṃ sotthivāaṇaṃ paḍiccha | (1.76) vidūṣaka upasarpati | (1.77) vāsavadattā | vilepanakusumābharaṇadānapūrvakam | ajja vasantaa | edaṃ sotthivāaṇaṃ | ity arpayati | (1.78) vidūṣakaḥ | saharṣaṃ gṛhītvā | sotthi bhodīe | (1.79) nepathye vaitālikaḥ paṭhati | astāpāstasamastabhāsi nabhasaḥ pāraṃ prayāte ravāv āsthānīṃ samaye samaṃ nṛpajanaḥ sāyantane saṃpatan | saṃpraty eva saroruhadyutim uṣaḥ pādāṃs tavāsevituṃ prītyutkarṣakṛto dṛśām udayanasyendor ivodvīkṣate,(१.२२) (१.७०) काञ्चनमाला । भट्टिणि । अच्चिदो भअवं पज्जुण्णो । ता करेहि भट्टिणो पूआसक्कारं । (१.७१) वासवदत्ता । तेण हि उवणेहि मे कुसुमाइं विलेवणं च । (१.७२) काञ्चनमाला । भट्टिणि । एदं सव्वं सज्जं । (१.७३) वासवदत्ता नाट्येन राजानं पूजयति । (१.७४) सागरिका गृहीतकुसुमा । हद्धी हद्धी । कधं । कुसुमलोहाक्खित्तहिअआए अदिचिरं मए कदं । ता इमिणा सिन्दुवारविडवेन वारिदा भविअ पेक्खामि । विलोक्य । कधं । पच्चक्खो ज्जेव्व भअवं कुसुमाउहो पूअं पडिच्छदि । ता अहं पि इमेहिं कुसुमेहिं इधट्ठिदा जेव्व भअवन्तं कुसुमाउहं पूऐस्सं । इति कुसुमानि प्रक्षिपति । णमो दे भअवं कुसुमाउह । अमोहदंसणो मे भविस्ससि । दिट्ठं जं दट्ठव्वं । इति प्रणमति । अच्छरीअं । दिट्ठो वि पुणो पेक्खिदव्वो । ता जाव ण को वि पेक्खदि ताव ज्जेव्व गमिस्सं । इति निष्क्रामति । (१.७५) काञ्चनमाला । अज्ज वसन्तअ । एहि । संपदं तुमं सोत्थिवाअणं पडिच्छ । (१.७६) विदूषक उपसर्पति । (१.७७) वासवदत्ता । विलेपनकुसुमाभरणदानपूर्वकम् । अज्ज वसन्तअ । एदं सोत्थिवाअणं । इत्य् अर्पयति । (१.७८) विदूषकः । सहर्षं गृहीत्वा । सोत्थि भोदीए । (१.७९) नेपथ्ये वैतालिकः पठति । अस्तापास्तसमस्तभासि नभसः पारं प्रयाते रवाव् आस्थानीं समये समं नृपजनः सायन्तने संपतन् । संप्रत्य् एव सरोरुहद्युतिम् उषः पादांस् तवासेवितुं प्रीत्युत्कर्षकृतो दृशाम् उदयनस्येन्दोर् इवोद्वीक्षते
+rat_1.24,(1.80) sāgarikā | parivṛtya rājānam avalokya saspṛham | kadhaṃ | aaṃ so rāā udaaṇo jassa ahaṃ tādeṇa diṇṇā | tā parapesaṇakarisidaṃ me sarīraṃ edassa daṃsaṇeṇa bahumadaṃ samvuttaṃ | (1.81) rājā | katham | utsavāpahṛtacetobhiḥ saṃdhyātikramo 'py asmābhir nopalakṣitaḥ | devi | paśya | udayataṭāntaritam iyaṃprācī sūcayati diṅ niśānātham | paripāṇḍunā mukhenapriyam iva hṛdayasthitaṃ ramaṇī,(१.८०) सागरिका । परिवृत्य राजानम् अवलोक्य सस्पृहम् । कधं । अअं सो राआ उदअणो जस्स अहं तादेण दिण्णा । ता परपेसणकरिसिदं मे सरीरं एदस्स दंसणेण बहुमदं सम्वुत्तं । (१.८१) राजा । कथम् । उत्सवापहृतचेतोभिः संध्यातिक्रमो ऽप्य् अस्माभिर् नोपलक्षितः । देवि । पश्य । उदयतटान्तरितम् इयंप्राची सूचयति दिङ् निशानाथम् । परिपाण्डुना मुखेनप्रियम् इव हृदयस्थितं रमणी
+rat_1.25,devi | tad uttiṣṭha | āvāsābhyantaraṃ praviśāva | sarva utthāya parikrāmanti | (1.82) sāgarikā | kadhaṃ | patthidā devī | bhodu | turidaṃ gamissaṃ | rājānaṃ saspṛhaṃ dṛṣṭvā niḥśvasya ca | haddhī haddhī | mandabhāinīe mae pekkhiduṃ pi ciraṃ ṇa pārido aaṃ jaṇo | iti niṣkrāntā | (1.83) rājā | parikrāman | devi tvanmukhapaṅkajena śaśinaḥ śobhātiraskāriṇā paśyābjāni vinirjitāni sahasā gacchanti vicchāyatām | śrutvā te parivāravāravanitāgītāni bhṛṅgāṅganā līyante mukulāntareṣu śanakaiḥ saṃjātalajjā iva,देवि । तद् उत्तिष्ठ । आवासाभ्यन्तरं प्रविशाव । सर्व उत्थाय परिक्रामन्ति । (१.८२) सागरिका । कधं । पत्थिदा देवी । भोदु । तुरिदं गमिस्सं । राजानं सस्पृहं दृष्ट्वा निःश्वस्य च । हद्धी हद्धी । मन्दभाइनीए मए पेक्खिदुं पि चिरं ण पारिदो अअं जणो । इति निष्क्रान्ता । (१.८३) राजा । परिक्रामन् । देवि त्वन्मुखपङ्कजेन शशिनः शोभातिरस्कारिणा पश्याब्जानि विनिर्जितानि सहसा गच्छन्ति विच्छायताम् । श्रुत्वा ते परिवारवारवनितागीतानि भृङ्गाङ्गना लीयन्ते मुकुलान्तरेषु शनकैः संजातलज्जा इव
+rat_1.26,iti niṣkrāntāḥ sarve | iti prathamo 'ṅkaḥ | (act ii) tataḥ praviśati śārikāpañjaravyagrahastā susaṃgatā | (2.1) susaṃgatā | haddhī haddhī | adha kahiṃ dāṇiṃ mama hatthe imaṃ sāriaṃ ṇikkhivia gadā me piasahī sāariā bhavissadi | anyato dṛṣṭvā | esā khu ṇiuṇiā ido jjevva āacchadi | tataḥ praviśati nipuṇikā | (2.2) nipuṇikā | uvaladdho kkhu mae bhaṭṭiṇo vuttanto | tā jāva gadua bhaṭṭiṇīe ṇivedemi | iti parikrāmati | (2.3) susaṃgatā | halā ṇiuṇie | kahiṃ dāṇiṃ tumaṃ vimhaākhittahiaā via idhaṭṭhidaṃ maṃ avadhīria ido adikkamasi | (2.4) nipuṇikā | kadhaṃ | susaṃgadā | halā susaṃgade | suṭṭhu tae jāṇidaṃ | edaṃ khu mama vimhaassa kāraṇaṃ | ajja kila bhaṭṭā siripavvadādo āadassa sirikhaṇḍadāsaṇāmadheassa dhammiassa saāsādo aālakusumasaṃjaṇaṇadohalaṃ sikkhia attaṇo parigahidaṃ ṇomāliaṃ kusumasamiddhisohidaṃ karissadi tti edaṃ vuttantaṃ devīe ṇivediduṃ pesida mhi | tumaṃ uṇa kahi��� patthidā | (2.5) susaṃgatā | piasahiṃ sāariaṃ aṇṇesiduṃ | (2.6) nipuṇikā | diṭṭhā mae sāariā gahidasamuggaacittaphalaavaṭṭiā kaalīharaṃ pavisantī | tā gaccha piasahiṃ | ahaṃ pi devīsaāsaṃ gamissaṃ | iti niṣkrānte | iti praveśakaḥ | tataḥ praviśati gṛhītacitraphalakā madanāvasthāṃ nāṭayantī sāgarikā | (2.7) sāgarikā | hiaa | pasīda pasīda | kiṃ imiṇā āāsamettaphalaeṇa dullahajaṇapatthaṇāṇubandheṇa | aṇṇaṃ ca | jeṇa jjevva diṭṭhametteṇa īdiso saṃtāvo vaṭṭadi puṇo vi taṃ jevva pekkhiduṃ ahilasasi tti aho de mūḍhadā | adiṇisaṃsa hiaa | jammado pahudi saha saṃvaḍḍhidaṃ imaṃ jaṇaṃ pariccaia khaṇamettadaṃsaṇaparicidaṃ jaṇaṃ aṇuacchanto ṇa lajjasi | adha vā ko tuha doso | aṇaṅgasarapaḍaṇabhīdeṇa tae evvaṃ ajjhavasidaṃ | bhodu | aṇaṅgaṃ dāva uvālahissaṃ | sāsram | bhaavaṃ kusumāuha | ṇijjidasurāsuro bhavia itthījaṇaṃ paharanto ṇa lajjasi | savvadhā mama mandabhāiṇīe imiṇā duṇṇimitteṇa avassaṃ maraṇaṃ uvaṭṭhidaṃ | phalakam avalokya | tā jāva ṇa ko vi idha āacchadi tāva ālekkhasamappidaṃ taṃ ahimadaṃ jaṇaṃ pekkhia jadhāsamīhidaṃ karissaṃ | sāvaṣṭambham ekamanā bhūtvā nāṭyena phalakaṃ gṛhītvā niḥśvas ya | jai vi adisaddhaseṇa vevadi aaṃ adimettaṃ me aggahattho tadhā vi tassa jaṇassa aṇṇo daṃsaṇovāo ṇatthi tti jadhā tadhā ālihia pekkhissaṃ | iti nāṭyena likhati | tataḥ praviśati susaṃgatā | (2.8) susaṃgatā | edaṃ khu kaalīharaṃ | tā jāva pavisāmi | praviśyāvalokya ca savismayaṃ | kiṃ uṇa esā garuāṇurāākhittahiaā ālihantī ṇa maṃ pekkhadi | tā jāva diṭṭhipadhaṃ se pariharia ṇirūvaissaṃ | svairaṃ pṛṣṭhato 'syāḥ sthitvā dṛṣṭvā ca saharṣam | kadhaṃ | bhaṭṭā ālihido | sāhu sāarie sāhu | adha vā ṇa kamalāaraṃ vajjia rāahaṃsī aṇṇassiṃ ahiramadi | (2.9) sāgarikā | sabāṣpam | ālihido mae eso | kiṃ uṇa ṇivaḍantabāhasalilā me diṭṭhī pekkhiduṃ ṇa pahavadi | ūrdhvam aśrūṇi saṃharantī susaṃgatāṃ dṛṣṭvottarīyeṇa pracchādayantī vilokya smitaṃ kṛtvā | kadhaṃ | susaṃgadā | sahi susaṃgade | ido uvavisa | (2.10) susaṃgatā | upaviśya phalakaṃ dṛṣṭvā ca | sahi | ko eso tae ālihido | (2.11) sāgarikā | sahi | ṇaṃ pauttamahūsavo bhaavaṃ aṇaṅgo | (2.12) susaṃgatā | savismayaṃ | aho de ṇiuṇattaṇaṃ | kiṃ uṇa suṇṇaṃ via cittaṃ paḍibhādi | tā ahaṃ pi ālihia radisaṇādhaṃ karissaṃ | vartikāṃ gṛhītvā nāṭyena likhati | (2.13) sāgarikā | vilokya sakrodham | sahi | kīsa tae ahaṃ ettha ālihidā | (2.14) susaṃgatā | sahi | kiṃ aāraṇe kuppasi | jādiso tae kāmadevo ālihido tādisī mae radī ālihidā | tā aṇṇadhāsaṃbhāviṇi kiṃ tuha ediṇā ālavideṇa | kadhehi savvaṃ vuttantaṃ | (2.15) sāgarikā | salajjā svagatam | ṇaṃ jāṇida mhi piasahīe | prakāśam | piasahi | mahadī khu me lajjā | tā tadhā karesu jadhā ṇa avaro ko vi edaṃ vuttantaṃ jāṇissadi | (2.16) susaṃgatā | sahi | mā lajja mā lajja | īdisassa kaṇṇaāraanassa avassaṃ jevva īdise vare ahilāseṇa hodavvaṃ | tadhā vi jadhā ṇa ko vi avaro edaṃ vuttantaṃ jāṇissadi tadhā karemi | edāe uṇa medhāviṇīe sāriāe ettha kāraṇeṇa hodavvaṃ | kadā vi esā imassa ālāvassa gahidakkharā kassa vi purado mantaissadi tti | (2.17) sāgarikā | sahi | ado vi me adhiadaraṃ saṃtāvo vaṭṭadi | (2.18) susaṃgatā | sāgarikāyā hṛdaye hastaṃ dattvā | sahi | samassasa samassasa | jāva imādo digghiādo ṇaliṇīvattaāiṃ muṇāliāo a geṇhia lahuṃ lahuṃ āacchāmi | niṣkramya punaḥ praviṣṭā nāṭyena nalinīpattrāṇi sāgarikāyā hṛdaye nikṣipati | (2.19) sāgarikā | sahi | avaṇehi imāiṃ ṇaliṇīvattāiṃ muṇāliāo a | alaṃ ediṇā | kīsa aāraṇe attāṇaaṃ āāsesi | ṇaṃ bhaṇāmi | dullahajaṇāṇurāolajjā garuī paravvaso appā | piasahi visamaṃ pemmaṃmaraṇaṃ saraṇaṃ ṇavaram ekkaṃ,इति निष्क्रान्ताः सर्वे । इति प्रथमो ऽङ्कः । (अच्त् इइ) ततः प्रविशति शारिकापञ्जरव्यग्रहस्ता सुसंगता । (२.१) सुसंगता । हद्धी हद्धी । अध कहिं दाणिं मम हत्थे इमं सारिअं णिक्खिविअ गदा मे पिअसही साअरिआ भविस्सदि । अन्यतो दृष्ट्वा । एसा खु णिउणिआ इदो ज्जेव्व आअच्छदि । ततः प्रविशति निपुणिका । (२.२) निपुणिका । उवलद्धो क्खु मए भट्टिणो वु��्तन्तो । ता जाव गदुअ भट्टिणीए णिवेदेमि । इति परिक्रामति । (२.३) सुसंगता । हला णिउणिए । कहिं दाणिं तुमं विम्हआखित्तहिअआ विअ इधट्ठिदं मं अवधीरिअ इदो अदिक्कमसि । (२.४) निपुणिका । कधं । सुसंगदा । हला सुसंगदे । सुट्ठु तए जाणिदं । एदं खु मम विम्हअस्स कारणं । अज्ज किल भट्टा सिरिपव्वदादो आअदस्स सिरिखण्डदासणामधेअस्स धम्मिअस्स सआसादो अआलकुसुमसंजणणदोहलं सिक्खिअ अत्तणो परिगहिदं णोमालिअं कुसुमसमिद्धिसोहिदं करिस्सदि त्ति एदं वुत्तन्तं देवीए णिवेदिदुं पेसिद म्हि । तुमं उण कहिं पत्थिदा । (२.५) सुसंगता । पिअसहिं साअरिअं अण्णेसिदुं । (२.६) निपुणिका । दिट्ठा मए साअरिआ गहिदसमुग्गअचित्तफलअवट्टिआ कअलीहरं पविसन्ती । ता गच्छ पिअसहिं । अहं पि देवीसआसं गमिस्सं । इति निष्क्रान्ते । इति प्रवेशकः । ततः प्रविशति गृहीतचित्रफलका मदनावस्थां नाटयन्ती सागरिका । (२.७) सागरिका । हिअअ । पसीद पसीद । किं इमिणा आआसमेत्तफलएण दुल्लहजणपत्थणाणुबन्धेण । अण्णं च । जेण ज्जेव्व दिट्ठमेत्तेण ईदिसो संतावो वट्टदि पुणो वि तं जेव्व पेक्खिदुं अहिलससि त्ति अहो दे मूढदा । अदिणिसंस हिअअ । जम्मदो पहुदि सह संवड्ढिदं इमं जणं परिच्चैअ खणमेत्तदंसणपरिचिदं जणं अणुअच्छन्तो ण लज्जसि । अध वा को तुह दोसो । अणङ्गसरपडणभीदेण तए एव्वं अज्झवसिदं । भोदु । अणङ्गं दाव उवालहिस्सं । सास्रम् । भअवं कुसुमाउह । णिज्जिदसुरासुरो भविअ इत्थीजणं पहरन्तो ण लज्जसि । सव्वधा मम मन्दभाइणीए इमिणा दुण्णिमित्तेण अवस्सं मरणं उवट्ठिदं । फलकम् अवलोक्य । ता जाव ण को वि इध आअच्छदि ताव आलेक्खसमप्पिदं तं अहिमदं जणं पेक्खिअ जधासमीहिदं करिस्सं । सावष्टम्भम् एकमना भूत्वा नाट्येन फलकं गृहीत्वा निःश्वस् य । जै वि अदिसद्धसेण वेवदि अअं अदिमेत्तं मे अग्गहत्थो तधा वि तस्स जणस्स अण्णो दंसणोवाओ णत्थि त्ति जधा तधा आलिहिअ पेक्खिस्सं । इति नाट्येन लिखति । ततः प्रविशति सुसंगता । (२.८) सुसंगता । एदं खु कअलीहरं । ता जाव पविसामि । प्रविश्यावलोक्य च सविस्मयं । किं उण एसा गरुआणुराआखित्तहिअआ आलिहन्ती ण मं पेक्खदि । ता जाव दिट्ठिपधं से परिहरिअ णिरूवैस्सं । स्वैरं पृष्ठतो ऽस्याः स्थित्वा दृष्ट्वा च सहर्षम् । कधं । भट्टा आलिहिदो । साहु साअरिए साहु । अध वा ण कमलाअरं वज्जिअ राअहंसी अण्णस्सिं अहिरमदि । (२.९) सागरिका । सबाष्पम् । आलिहिदो मए एसो । किं उण णिवडन्तबाहसलिला मे दिट्ठी पेक्खिदुं ण पहवदि । ऊर्ध्वम् अश्रूणि संहरन्ती सुसंगतां दृष्ट्वोत्तरीयेण प्रच्छादयन्ती विलोक्य स्मितं कृत्वा । कधं । सुसंगदा । सहि सुसंगदे । इदो उवविस । (२.१०) सुसंगता । उपविश्य फलकं दृष्ट्वा च । सहि । को एसो तए आलिहिदो । (२.११) सागरिका । सहि । णं पौत्तमहूसवो भअवं अणङ्गो । (२.१२) सुसंगता । सविस्मयं । अहो दे णिउणत्तणं । किं उण सुण्णं विअ चित्तं पडिभादि । ता अहं पि आलिहिअ रदिसणाधं करिस्सं । वर्तिकां गृहीत्वा नाट्येन लिखति । (२.१३) सागरिका । विलोक्य सक्रोधम् । सहि । कीस तए अहं एत्थ आलिहिदा । (२.१४) सुसंगता । सहि । किं अआरणे कुप्पसि । जादिसो तए कामदेवो आलिहिदो तादिसी मए रदी आलिहिदा । ता अण्णधासंभाविणि किं तुह एदिणा आलविदेण । कधेहि सव्वं वुत्तन्तं । (२.१५) सागरिका । सलज्जा स्वगतम् । णं जाणिद म्हि पिअसहीए । प्रकाशम् । पिअसहि । महदी खु मे लज्जा । ता तधा करेसु जधा ण अवरो को वि एदं वुत्तन्तं जाणिस्सदि । (२.१६) सुसंगता । सहि । मा लज्ज मा लज्ज । ईदिसस्स कण्णआरअनस्स अवस्सं जेव्व ईदिसे वरे अहिलासेण होदव्वं । तधा वि जधा ण को वि अवरो एदं वुत्तन्तं जाणिस्सदि तधा करेमि । एदाए उण मेधाविणीए सारिआए एत्थ कारणेण होदव्वं । कदा वि एसा इमस्स आलावस्स गहिदक्खरा कस्स वि पुरदो मन्तैस्सदि त्ति । (२.१७) सागरिका । सहि । अदो वि मे अधिअदरं संतावो वट्टदि । (२.१८) सुसंगता । सागरिकाया हृदये हस्तं दत्त्वा । सहि । समस्सस समस्सस । जाव इमादो दिग्घिआदो णलिणीवत्तआइं मुणालिआओ अ गेण्हिअ लहुं लहुं आअच्छामि । निष्क्रम्य पुनः प्रविष्टा नाट्येन नलिनीपत्त्राणि सागरिकाया हृदये निक्षिपति । (२.१९) सागरिका । सहि । अवणेहि इमाइं णलिणीवत्ताइं मुणालिआओ अ । अलं एदिणा । कीस अआरणे अत्ताणअं आआसेसि । णं भणामि । दुल्लहजणाणुराओलज्जा गरुई परव्वसो अप्पा । पिअसहि विसमं पेम्मंमरणं सरणं णवरम् एक्कं
+rat_1.27,(2.1) iti mūrchati | (2.20) nepathye kalakalaḥ | kaṇṭhe kṛttāvaśeṣaṃ kanakamayam adhaḥ śṛṅkhalādāma karṣan krāntvā dvārāṇi helācalacaraṇaraṇatkiṅkiṇīcakravālaḥ | dattātaṅko 'ṅganānām anusṛtasaraṇiḥ saṃbhramād aśvapālaiḥ prabhraṣṭo 'yaṃ plavaṅgaḥ praviśati nṛpater mandiraṃ mandurāyāḥ,(२.१) इति मूर्छति । (२.२०) नेपथ्ये कलकलः । कण्ठे कृत्तावशेषं कनकमयम् अधः शृङ्खलादाम कर्षन् क्रान्त्वा द्वाराणि हेलाचलचरणरणत्किङ्किणीचक्रवालः । दत्तातङ्को ऽङ्गनानाम् अनुसृतसरणिः संभ्रमाद् अश्वपालैः प्रभ्रष्टो ऽयं प्लवङ्गः प्रविशति नृपतेर् मन्दिरं मन्दुरायाः
+rat_1.28,(2.2) api ca |naṣṭaṃ varṣavarair manuṣyagaṇanābhāvād apāsya trapām antaḥ kañcukikañcukasya viśati trāsād ayaṃ vāmanaḥ | paryantāśrayibhir nijasya sadṛśaṃ nāmnaḥ kirātaiḥ kṛtaṃ kubjā nīcatayaiva yānti śanakair ātmekṣaṇāśaṅkinaḥ,(२.२) अपि च ।नष्टं वर्षवरैर् मनुष्यगणनाभावाद् अपास्य त्रपाम् अन्तः कञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासाद् अयं वामनः । पर्यन्ताश्रयिभिर् निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैर् आत्मेक्षणाशङ्किनः
+rat_1.29,(2.3) (2.21) susaṃgatā | ākarṇya sasaṃbhramam | sahi | uṭṭhehi uṭṭhehi | eso kkhu duṭṭhavāṇaro ido jjevva āacchadi | (2.22) sāgarikā | kiṃ dāṇiṃ karissaṃ | (2.23) susaṃgatā | ehi | imassiṃ tamālaviḍavandhaāre pavisia edaṃ adivāhemha | iti parikramyaikānte paryavasthite | (2.24) sāgarikā | susaṃgade | kadhaṃ | tae cittaphalao ujjhido | kadā vi ko vi taṃ pekkhissadi | (2.25) susaṃgatā | ai suṭṭhide | kiṃ ajja vi cittaphalaeṇa karissasi | eso vi dadhibhattalampaḍo edaṃ pañjaraṃ ugghāḍia duṭṭhavāṇaro adikkanto | esā khu medhāviṇī uḍḍīṇā aṇnado gacchadi | tā ehi | lahuṃ aṇusaramha | (2.26) sāgarikā | sahi | evvaṃ karemha | iti parikrāmataḥ | (2.27) nepthye | hī hī bho | accharīaṃ accharīaṃ | (2.28) sāgarikā | sabhayaṃ vilokya | susaṃgade | jāṇīadi | puṇo vi duṭṭhavāṇaro jjevva āacchadi tti | (2.29) susaṃgatā | dṛṣṭvā vihasya | ai kādare | mā bhāāhi | bhaṭṭiṇo parivāsavattī khu eso ajja vasantao | tataḥ praviśati vidūṣakaḥ | (2.30) vidūṣakaḥ | hī hī bho | accharīaṃ accharīaṃ | sāhu re sirikaṇḍadāsa dhammia sāhu | (2.31) sāgarikā saspṛham avalokayati | (2.32) susaṃgatā | sahi | kiṃ ediṇā diṭṭheṇa | dūrībhūdā khu sāriā | tā aṇusaramha | iti niṣkrānte | (2.33) vidūṣakaḥ | sāhu re sirikaṇḍadāsa sāhu | jeṇa diṇṇametteṇa jjevva dohalaeṇa īdisī ṇomāliā saṃvuttā jeṇa ṇirantarubbhiṇṇakusumagucchacchādidaviḍavā uvahasantī via lakkhīadi devīparigahidaṃ māhavīladaṃ | tā jāva gadua piavaassassa ṇivedemi | parikramyāvalokya ca | eso kkhu piavaasso tassa dohalaassa laddhappaccaadāe parokkhaṃ pi taṃ ṇomāliaṃ paccakkhaṃ via kusumidaṃ pekkhanto harisupphullaloaṇo ido jjevva āacchadi | tā jāva ṇaṃ uvasappāmi | iti rājānaṃ prati gataḥ | tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo rājā | (2.34) rājā | saharṣaṃ | uddāmotkalikāṃ vipāṇḍurarucaṃ prārabdhajṛmbhāṃ kṣaṇād āyāsaṃ śvasanodgamair aviralair ātanvatīm ātmanaḥ | adyodyānalatām imāṃ samadanāṃ nārīm ivānyāṃ dhruvaṃ paśyan kopavipāṭaladyuti mukhaṃ devyāḥ kariṣyāmy aham,(२.३) (२.२१) सुसंगता । आकर्ण्य ससंभ्रमम् । सहि । उट्ठेहि उट्ठेहि । एसो क्खु दुट्ठवाणरो इदो ज्जेव्व आअच्छदि । (२.२२) सागरिका । किं दाणिं करिस्सं । (२.२३) सुसंगता । एहि । इमस्सिं तमालविडवन्धआरे पविसिअ एदं अदिवाहेम्ह । इति परिक्रम्यैकान्ते पर्यवस्थिते । (२.२४) सागरिका । सुसंगदे । कधं । तए चित्तफलओ उज्झिदो । कदा वि को वि तं पेक्खिस्सदि । (२.२५) सुसंगता । ऐ सुट्ठिदे । किं अज्ज वि चित्तफलएण करिस्ससि । एसो वि दधिभत्तलम्पडो एदं पञ्जरं उग्घाडिअ दुट्ठवाणरो अदिक्कन्तो । एसा खु मेधाविणी उड्डीणा अण्नदो गच्छदि । ता एहि । लहुं अणुसरम्ह । (२.२६) सागरिका । सहि । एव्वं करेम्ह । इति परिक्रामतः । (२.२७) नेप्थ्ये । ही ही भो । अच्छरीअं अच्छरीअं । (२.२८) सागरिका । सभयं विलोक्य । सुसंगदे । जाणीअदि । पुणो वि दुट्ठवाणरो ज्��ेव्व आअच्छदि त्ति । (२.२९) सुसंगता । दृष्ट्वा विहस्य । ऐ कादरे । मा भाआहि । भट्टिणो परिवासवत्ती खु एसो अज्ज वसन्तओ । ततः प्रविशति विदूषकः । (२.३०) विदूषकः । ही ही भो । अच्छरीअं अच्छरीअं । साहु रे सिरिकण्डदास धम्मिअ साहु । (२.३१) सागरिका सस्पृहम् अवलोकयति । (२.३२) सुसंगता । सहि । किं एदिणा दिट्ठेण । दूरीभूदा खु सारिआ । ता अणुसरम्ह । इति निष्क्रान्ते । (२.३३) विदूषकः । साहु रे सिरिकण्डदास साहु । जेण दिण्णमेत्तेण ज्जेव्व दोहलएण ईदिसी णोमालिआ संवुत्ता जेण णिरन्तरुब्भिण्णकुसुमगुच्छच्छादिदविडवा उवहसन्ती विअ लक्खीअदि देवीपरिगहिदं माहवीलदं । ता जाव गदुअ पिअवअस्सस्स णिवेदेमि । परिक्रम्यावलोक्य च । एसो क्खु पिअवअस्सो तस्स दोहलअस्स लद्धप्पच्चअदाए परोक्खं पि तं णोमालिअं पच्चक्खं विअ कुसुमिदं पेक्खन्तो हरिसुप्फुल्ललोअणो इदो ज्जेव्व आअच्छदि । ता जाव णं उवसप्पामि । इति राजानं प्रति गतः । ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा । (२.३४) राजा । सहर्षं । उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धजृम्भां क्षणाद् आयासं श्वसनोद्गमैर् अविरलैर् आतन्वतीम् आत्मनः । अद्योद्यानलताम् इमां समदनां नारीम् इवान्यां ध्रुवं पश्यन् कोपविपाटलद्युति मुखं देव्याः करिष्याम्य् अहम्
+rat_1.30,(2.4) (2.35) vidūṣakaḥ | sahasopasṛtya | jaadu jaadu piavaasso | bho vaassa | diṭṭhiā vaḍḍhasi | jeṇa diṇṇametteṇa iti puṇaḥ paṭhati | (2.36) rājā | kaḥ saṃdehaḥ | acintyo hi maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāvaḥ | tad ādeśaya mārgaṃ yena vayam api tadālokanena cakṣuṣaḥ phalam anubhavāmaḥ | (2.37) vidūṣakaḥ | sāṭopam | edu edu bhavaṃ | ity ubhau parikrāmataḥ | (2.38) vidūṣakaḥ | ākarṇya sabhayaṃ nivṛtya rājānaṃ haste gṛhītvā sasaṃbhramam | bho vaassa | ehi | palāamha | (2.39) rājā | kim artham | (2.40) vidūṣakaḥ | bho | edassiṃ baulapāave ko vi bhūdo paḍivasadi | (2.41) rājā | dhiṅ mūrkha | viśrabdhaṃ gamyatām | kuta īdṛśānām atra saṃbhavaḥ | (2.42) vidūṣakaḥ | phuḍakkharaṃ jevva mantedi | jai mama vaaṇaṃ ṇa pattiāasi tā aggado bhavia saaṃ jevva āaṇṇehi | (2.43) rājā | tathā kṛtvā śrutvā ca | spaṣtākṣaram idaṃ tāvan madhuraṃ strīsvabhāvataḥ | alpāṅgatvād anirhrādi manye vadati śārikā,(२.४) (२.३५) विदूषकः । सहसोपसृत्य । जअदु जअदु पिअवअस्सो । भो वअस्स । दिट्ठिआ वड्ढसि । जेण दिण्णमेत्तेण इति पुणः पठति । (२.३६) राजा । कः संदेहः । अचिन्त्यो हि मणिमन्त्रौषधीनां प्रभावः । तद् आदेशय मार्गं येन वयम् अपि तदालोकनेन चक्षुषः फलम् अनुभवामः । (२.३७) विदूषकः । साटोपम् । एदु एदु भवं । इत्य् उभौ परिक्रामतः । (२.३८) विदूषकः । आकर्ण्य सभयं निवृत्य राजानं हस्ते गृहीत्वा ससंभ्रमम् । भो वअस्स । एहि । पलाअम्ह । (२.३९) राजा । किम् अर्थम् । (२.४०) विदूषकः । भो । एदस्सिं बौलपाअवे को वि भूदो पडिवसदि । (२.४१) राजा । धिङ् मूर्ख । विश्रब्धं गम्यताम् । कुत ईदृशानाम् अत्र संभवः । (२.४२) विदूषकः । फुडक्खरं जेव्व मन्तेदि । जै मम वअणं ण पत्तिआअसि ता अग्गदो भविअ सअं जेव्व आअण्णेहि । (२.४३) राजा । तथा कृत्वा श्रुत्वा च । स्पष्ताक्षरम् इदं तावन् मधुरं स्त्रीस्वभावतः । अल्पाङ्गत्वाद् अनिर्ह्रादि मन्ये वदति शारिका
+rat_1.31,(2.5) ūrdhvaṃ nirūpya smitaṃ kṛtvā | śārikaiva | (2.44) vidūṣakaḥ | ūrdhvaṃ nirūpya | kadhaṃ | saccaṃ jevva sāriā | (2.45) rājā | vihasya | evam | (2.46) vidūṣakaḥ | bho vaassa | tumaṃ bhaāluo jeṇa sāriaṃ bhūdaṃ ti mantesi | (2.47) rājā | dhiṅ mūrkha | yad ātmanā kṛtam tan mayi saṃbhāvayasi | (2.48) vidūṣakaḥ | bho | jai evvaṃ mā khu maṃ ṇivāresu | saroṣaṃ daṇḍakakāṣṭham udyamya | ā dāsīe dhīe sārie | tumaṃ jaṇāsi | saccaṃ jevva bamhaṇo bhaādi tti | tā ciṭṭha dāva | imiṇā pisuṇajaṇahiaakuḍileṇa daṇḍaaṭṭheṇa paripakkaṃ via phalaṃ imādo baulapāavādo tumaṃ pāḍaissaṃ | iti hantum udyataḥ | (2.49) rājā | nivārayan | kim apy eṣā ramaṇīyaṃ vyāharati | tat kiṃ enāṃ trāsayasi | śṛṇuvas tāvat | ity ākarṇayataḥ | (2.50) vidūṣakaḥ | bho | esā bhaṇādi | sahi | ko eso tae ālihido | sahi | ṇaṃ pauttamahūsavo bhaavaṃ aṇaṅgo tti | puṇo vi esā bhaṇādi | sahi | kīsa tae ahaṃ ettha ālihidā | sahi | kiṃ aāraṇe kuppasi | jādiso tae kāmadevo ālihido tādisī mae radī ālihidā | tā aṇṇadhāsaṃbhāviṇi | kiṃ tue ediṇā ālavideṇa | kadhehi savvaṃ vuttantaṃ ti | bho vaassa | kiṃ ṇedaṃ | (2.51) rājā | vayasya | evaṃ tarkayāmi | kayāpi hṛdayavallabho 'nurāgād ālikhya kāmadevavyapadeśena nihnutaḥ | tatsakhyāpi pratyabhijñāya vaidagdhyāt sāpi tatraiva rativyapadeśenālikhiteti | (2.52) vidūṣakaḥ | choṭikāṃ dattvā | jujjadi kkhu edaṃ | (2.53) rājā | vayasya | tūṣṇīṃ bhava | punar apy eṣā vyāharati | (2.54) vidūṣakaḥ | punar ākarṇya | bho | esā bhaṇādi | mā lajjā mā lajjā | īdisassa kaṇṇaāraaṇassa avassaṃ jevva īdise vare ahilāseṇa hodavvaṃ ti | bho vaassa | jā esā ālihidā sā khu kaṇṇaā daṃsaṇīā | (2.55) rājā | yady evam avahitau śṛṇuvas tāvat | asty avakāśo 'smākaṃ kautūhalasya | (2.56) vidūṣakaḥ | punar ākarṇya | bho | sudaṃ tae jaṃ edāe mantidaṃ | sahi | avaṇehi imāiṃ ṇaliṇīvattāiṃ muṇāliāo a | alaṃ ediṇā | kīsa aāraṇe attāṇaaṃ āāsesi tti | (2.57) rājā | vayasya | na kevala śrutam abhiprāyo 'pi lakṣita eva | (2.58) vidūṣakaḥ | bho | mā paṇḍidagavvaṃ uvvaha | ahaṃ de savvaṃ suṇia vakkhāṇaissaṃ | suṇamha dāva | kiṃ kurukurāadi dāsīe dhīā sāriā | (2.59) rājā | yuktam abhihitam | punar ākarṇayataḥ | (2.60) vidūṣakaḥ | bho | esā dāsīe dhīā caduvvedī via bamhaṇo ricāiṃ paḍhiduṃ pauttā | (2.61) rājā | vayasya | kim apy anyacetasā mayā nāvadhāritam | tat kathaya | kim anyoktam | (2.62) vidūṣakaḥ | bho | edaṃ edāe paḍhidaṃ | dullaha ityādi punaḥ paṭhati | (2.63) rājā | vihasya | sādhu mahābrāhmaṇa sādhu | ko 'nya evaṃvidhaṃ brāhmaṇaṃ bhavantaṃ muktvaivaṃvidhānām ṛcām abhijñaḥ | (2.64) vidūṣakaḥ | kiṃ khu dāṇiṃ edaṃ | (2.65) rājā | mūrkha | gāthikeyam | kayāpi ślāghyayauvanayā priyatamam anāsādayantyā jīvitanirapekṣayoktam | (2.66) vidūṣakaḥ | uccair vihasya | ahaha | kiṃ edehiṃ vakkabhaṇidehiṃ | ujjuaṃ jevva kiṃ ṇa bhaṇāsi jadhā | maṃ aṇāsādaantīe tti | aṇṇadhā ko aṇṇo kusumacāvavavadeseṇa ṇiṇhūvīadi | uccair vihasya | ahaha | (2.67) rājā | ūrdhvam avalokya | dhiṅ mūrkha | kim uccair vihasatā tyayeyam uttrāsitā yenoḍḍīyāny atra kvāpi gatā | (2.68) ubhau nirūpayataḥ | (2.69) vidūṣakaḥ | vilokya | bho esā khu kaalīhara gadā | tā lahuṃ aṇusaramha | (2.70) rājā | evaṃ bhavatu | parikramya | durvārāṃ madanaśaravyathāṃ vahantyā kāminyā yad abhihitaṃ puraḥ sakhīnām | tad bhūyaḥ śiśuśukaśārikābhir uktaṃ dhanyānāṃ śravaṇapathātithitvam eti,(२.५) ऊर्ध्वं निरूप्य स्मितं कृत्वा । शारिकैव । (२.४४) विदूषकः । ऊर्ध्वं निरूप्य । कधं । सच्चं जेव्व सारिआ । (२.४५) राजा । विहस्य । एवम् । (२.४६) विदूष���ः । भो वअस्स । तुमं भआलुओ जेण सारिअं भूदं ति मन्तेसि । (२.४७) राजा । धिङ् मूर्ख । यद् आत्मना कृतम् तन् मयि संभावयसि । (२.४८) विदूषकः । भो । जै एव्वं मा खु मं णिवारेसु । सरोषं दण्डककाष्ठम् उद्यम्य । आ दासीए धीए सारिए । तुमं जणासि । सच्चं जेव्व बम्हणो भआदि त्ति । ता चिट्ठ दाव । इमिणा पिसुणजणहिअअकुडिलेण दण्डअट्ठेण परिपक्कं विअ फलं इमादो बौलपाअवादो तुमं पाडैस्सं । इति हन्तुम् उद्यतः । (२.४९) राजा । निवारयन् । किम् अप्य् एषा रमणीयं व्याहरति । तत् किं एनां त्रासयसि । शृणुवस् तावत् । इत्य् आकर्णयतः । (२.५०) विदूषकः । भो । एसा भणादि । सहि । को एसो तए आलिहिदो । सहि । णं पौत्तमहूसवो भअवं अणङ्गो त्ति । पुणो वि एसा भणादि । सहि । कीस तए अहं एत्थ आलिहिदा । सहि । किं अआरणे कुप्पसि । जादिसो तए कामदेवो आलिहिदो तादिसी मए रदी आलिहिदा । ता अण्णधासंभाविणि । किं तुए एदिणा आलविदेण । कधेहि सव्वं वुत्तन्तं ति । भो वअस्स । किं णेदं । (२.५१) राजा । वयस्य । एवं तर्कयामि । कयापि हृदयवल्लभो ऽनुरागाद् आलिख्य कामदेवव्यपदेशेन निह्नुतः । तत्सख्यापि प्रत्यभिज्ञाय वैदग्ध्यात् सापि तत्रैव रतिव्यपदेशेनालिखितेति । (२.५२) विदूषकः । छोटिकां दत्त्वा । जुज्जदि क्खु एदं । (२.५३) राजा । वयस्य । तूष्णीं भव । पुनर् अप्य् एषा व्याहरति । (२.५४) विदूषकः । पुनर् आकर्ण्य । भो । एसा भणादि । मा लज्जा मा लज्जा । ईदिसस्स कण्णआरअणस्स अवस्सं जेव्व ईदिसे वरे अहिलासेण होदव्वं ति । भो वअस्स । जा एसा आलिहिदा सा खु कण्णआ दंसणीआ । (२.५५) राजा । यद्य् एवम् अवहितौ शृणुवस् तावत् । अस्त्य् अवकाशो ऽस्माकं कौतूहलस्य । (२.५६) विदूषकः । पुनर् आकर्ण्य । भो । सुदं तए जं एदाए मन्तिदं । सहि । अवणेहि इमाइं णलिणीवत्ताइं मुणालिआओ अ । अलं एदिणा । कीस अआरणे अत्ताणअं आआसेसि त्ति । (२.५७) राजा । वयस्य । न केवल श्रुतम् अभिप्रायो ऽपि लक्षित एव । (२.५८) विदूषकः । भो । मा पण्डिदगव्वं उव्वह । अहं दे सव्वं सुणिअ वक्खाणैस्सं । सुणम्ह दाव । किं कुरुकुराअदि दासीए धीआ सारिआ । (२.५९) राजा । युक्तम् अभिहितम् । पुनर् आकर्णयतः । (२.६०) विदूषकः । भो । एसा दासीए धीआ चदुव्वेदी विअ बम्हणो रिचाइं पढिदुं पौत्ता । (२.६१) राजा । वयस्य । किम् अप्य् अन्यचेतसा मया नावधारितम् । तत् कथय । किम् अन्योक्तम् । (२.६२) विदूषकः । भो । एदं एदाए पढिदं । दुल्लह इत्यादि पुनः पठति । (२.६३) राजा । विहस्य । साधु महाब्राह्मण साधु । को ऽन्य एवंविधं ब्राह्मणं भवन्तं मुक्त्वैवंविधानाम् ऋचाम् अभिज्ञः । (२.६४) विदूषकः । किं खु दाणिं एदं । (२.६५) राजा । मूर्ख । गाथिकेयम् । कयापि श्लाघ्ययौवनया प्रियतमम् अनासादयन्त्या जीवितनिरपेक्षयोक्तम् । (२.६६) विदूषकः । उच्चैर् विहस्य । अहह । किं एदेहिं वक्कभणिदेहिं । उज्जुअं जेव्व किं ण भणासि जधा । मं अणासादअन्तीए त्ति । अण्णधा को अण्णो कुसुमचावववदेसेण णिण्हूवीअदि । उच्चैर् विहस्य । अहह । (२.६७) राजा । ऊर्ध्वम् अवलोक्य । धिङ् मूर्ख । किम् उच्चैर् विहसता त्ययेयम् उत्त्रासिता येनोड्डीयान्य् अत्र क्वापि गता । (२.६८) उभौ निरूपयतः । (२.६९) विदूषकः । विलोक्य । भो एसा खु कअलीहर गदा । ता लहुं अणुसरम्ह । (२.७०) राजा । एवं भवतु । परिक्रम्य । दुर्वारां मदनशरव्यथां वहन्त्या कामिन्या यद् अभिहितं पुरः सखीनाम् । तद् भूयः शिशुशुकशारिकाभिर् उक्तं धन्यानां श्रवणपथातिथित्वम् एति
+rat_1.32,(2.5) (2.71) vidūṣakaḥ | bho vaassa | edaṃ kaalīharaṃ | jāva pavisamha | ity ubhau praviśataḥ | (2.72) vidūṣakaḥ | kiṃ edāe dāsīe dhīāe sāriāe | idha dāva mandamāruduvvellidabālakaalīdalasīdale silādale uvavisia muhuttaaṃ vīsamha | (2.73) rājā | yad abhirucitaṃ bhavate | ity upaviśataḥ | (2.74) rājā durvārāmityādi punaḥ paṭhati | (2.75) vidūṣakaḥ | pārśvato 'valokya | ediṇā khu uṇa ugghāḍidaduvāreṇa tāe sāriāe pañjareṇa hodavvaṃ | (2.76) rājā | vayasya | nirūpyatām | (2.77) vidūṣakaḥ | jaṃ bhavaṃ āṇavedi | parikramyāvalokya ca | eso vi cittaphalao | jāva ṇaṃ geṇhāmi | phalakaṃ gṛhītvā nirūpya ca saharṣam | bho vaassa | diṭṭhiā vaḍḍhasi | (2.78) rājā | sakautukam | vayasya | kim etat | (2.79) vidūṣakaḥ | bho | edaṃ khu taṃ jaṃ mae bhaṇidaṃ | tumaṃ jevva ettha ālihido | aṇṇadhā ko aṇṇo kusumacāvavavadeseṇa ṇiṇhūvīadi tti | (2.80) rājā | saharṣaṃ hastau prasārya | sakhe | upanaya | (2.81) vidūṣakaḥ | bho | ṇa edaṃ daṃsaissaṃ | sā vi kaṇṇaā idha jjevva ālihidā ciṭṭhadi | tā kiṃ pāritosieṇa viṇā īdisaṃ kaṇṇaāraaṇaṃ daṃsīadi | (2.82) rājā | kaṭakaṃ samarpayann eva balād gṛhītvā savismayaṃ paśyati | vayasya | līlāvadhūtapadmākathayantī pakṣapātam adhikaṃ naḥ | mānasam upaiti keyañcitragatā rājahaṃsīva,(२.५) (२.७१) विदूषकः । भो वअस्स । एदं कअलीहरं । जाव पविसम्ह । इत्य् उभौ प्रविशतः । (२.७२) विदूषकः । किं एदाए दासीए धीआए सारिआए । इध दाव मन्दमारुदुव्वेल्लिदबालकअलीदलसीदले सिलादले उवविसिअ मुहुत्तअं वीसम्ह । (२.७३) राजा । यद् अभिरुचितं भवते । इत्य् उपविशतः । (२.७४) राजा दुर्वारामित्यादि पुनः पठति । (२.७५) विदूषकः । पार्श्वतो ऽवलोक्य । एदिणा खु उण उग्घाडिददुवारेण ताए सारिआए पञ्जरेण होदव्वं । (२.७६) राजा । वयस्य । निरूप्यताम् । (२.७७) विदूषकः । जं भवं आणवेदि । परिक्रम्यावलोक्य च । एसो वि चित्तफलओ । जाव णं गेण्हामि । फलकं गृहीत्वा निरूप्य च सहर्षम् । भो वअस्स । दिट्ठिआ वड्ढसि । (२.७���) राजा । सकौतुकम् । वयस्य । किम् एतत् । (२.७९) विदूषकः । भो । एदं खु तं जं मए भणिदं । तुमं जेव्व एत्थ आलिहिदो । अण्णधा को अण्णो कुसुमचावववदेसेण णिण्हूवीअदि त्ति । (२.८०) राजा । सहर्षं हस्तौ प्रसार्य । सखे । उपनय । (२.८१) विदूषकः । भो । ण एदं दंसैस्सं । सा वि कण्णआ इध ज्जेव्व आलिहिदा चिट्ठदि । ता किं पारितोसिएण विणा ईदिसं कण्णआरअणं दंसीअदि । (२.८२) राजा । कटकं समर्पयन्न् एव बलाद् गृहीत्वा सविस्मयं पश्यति । वयस्य । लीलावधूतपद्माकथयन्ती पक्षपातम् अधिकं नः । मानसम् उपैति केयञ्चित्रगता राजहंसीव
+rat_1.33,(2.8) api ca |vidhāyāpūrvapūrṇendum asyā mukham abhūd dhruvam | dhātā nijāsanāmbhojavinimīlanaduḥsthitaḥ,(२.८) अपि च ।विधायापूर्वपूर्णेन्दुम् अस्या मुखम् अभूद् ध्रुवम् । धाता निजासनाम्भोजविनिमीलनदुःस्थितः
+rat_1.34,(2.9) tataḥ praviśati sāgarikā susaṃgatā ca | (2.83) susaṃgatā | sahi | ṇa samāsādidā sāriā | cittaphalaaṃ pi dāva imādo kaalīharādo geṇhia lahuṃ gacchamha | (2.84) sāgarikā | sahi | evvaṃ karemha | ity upasarpataḥ | (2.85) vidūṣakaḥ | bho | kīsa uṇa esā avaṇadamuhī ālihidā | (2.86) susaṃgatā | ākarṇya | sahi | jadhā vasantao mantedi tadhā takkemi | bhaṭṭiṇo vi idha jjevva hodavvaṃ ti | tā kaalīgummantaridāo bhavia pekkhamha | ity ubhe ākarṇayataḥ | (2.87) rājā | vayasya | paśya paśya | vidhāyāpūrvapūrṇendum ityādi punaḥ paṭhati | (2.88) susaṃgatā | sahi | diṭṭhiā vaḍḍhasi | eso de piavallaho tumaṃ jevva ṇivvaṇṇaanto ciṭṭhadi | (2.89) sāgarikā | sahi | kiṃ ettha parihāsasīladāe imaṃ jaṇaṃ lahuṃ karesi | (2.90) vidūṣakaḥ | rājānaṃ cālayitvā | ṇaṃ bhaṇāmi | kīsa esā avaṇadamuhī ālihida tti | (2.91) rājā | vayasya | nanu śārikayaiva sarvam āveditam | (2.92) susaṃgatā | daṃsidaṃ khu medhāviṇīe attaṇo medhāvittaṇaṃ | (2.93) vidūṣakaḥ | bho | avi suhaadi de esā loaṇāiṃ ṇa vā | (2.94) sāgarikā | sasādhvasaṃ svagataṃ | kiṃ eso bhaṇissadi tti jaṃ saccaṃ maraṇajīvidāṇaṃ antare vaṭṭāmi | (2.95) rājā | vayasya | kim ucyate | mukhayatīti | paśya | kṛccheṇoruyugaṃ vyatītya suciraṃ bhrāntvā nitambasyale madhye 'syāstrīvalītaraṅgaviṣame niḥṣpandatām āgatā me dṛṣṭis tṛṣiteva saṃprati śanair āruhya tuṅgau stanau sākāṅkṣaṃ muhur īkṣate jalalavaprasyandinī locane,(२.९) ततः प्रविशति सागरिका सुसंगता च । (२.८३) सुसंगता । सहि । ण समासादिदा सारिआ । चित्तफलअं पि दाव इमादो कअलीहरादो गेण्हिअ लहुं गच्छम्ह । (२.८४) सागरिका । सहि । एव्वं करेम्ह । इत्य् उपसर्पतः । (२.८५) विदूषकः । भो । कीस उण एसा अवणदमुही आलिहिदा । (२.८६) सुसंगता । आकर्ण्य । सहि । जधा वसन्तओ मन्तेदि तधा तक्केमि । भट्टिणो वि इध ज्जेव्व होदव्वं ति । ता कअलीगुम्मन्तरिदाओ भविअ पेक्खम्ह । इत्य् उभे आकर्णयतः । (२.८७) राजा । वयस्य । पश्य पश्य । विधायापूर्वपूर्णेन्दुम् इत्यादि पुनः पठति । (२.८८) सुसंगता । सहि । दिट्ठिआ वड्ढसि । एसो दे पिअवल्लहो तुमं जेव्व णिव्वण्णअन्तो चिट्ठदि । (२.८९) सागरिका । सहि । किं एत्थ परिहाससीलदाए इमं जणं लहुं करेसि । (२.९०) विदूषकः । राजानं चालयित्वा । णं भणामि । कीस एसा अवणदमुही आलिहिद त्ति । (२.९१) राजा । वयस्य । ननु शारिकयैव सर्वम् आवेदितम् । (२.९२) सुसंगता । दंसिदं खु मेधाविणीए अत्तणो मेधावित्तणं । (२.९३) विदूषकः । भो । अवि सुहअदि दे एसा लोअणाइं ण वा । (२.९४) सागरिका । ससाध्वसं स्वगतं । किं एसो भणिस्सदि त्ति जं सच्चं मरणजीविदाणं अन्तरे वट्टामि । (२.९५) राजा । वयस्य । किम् उच्यते । मुखयतीति । पश्य । कृच्छेणोरुयुगं व्यतीत्य सुचिरं भ्रान्त्वा नितम्बस्यले मध्ये ऽस्यास्त्रीवलीतरङ्गविषमे निःष्पन्दताम् आगता मे दृष्टिस् तृषितेव संप्रति शनैर् आरुह्य तुङ्गौ स्तनौ साकाङ्क्षं मुहुर् ईक्षते जललवप्रस्यन्दिनी लोचने
+rat_1.35,(2.9) (2.96) susaṃgatā | sahi | sudaṃ tae | (2.97) sāgarikā | sahi | tumaṃ jevva suṇa jāe ālekkhaviṇṇāṇaṃ vaṇṇīadi | (2.98) vidūṣakaḥ | bho vaassa | jassa uṇa īdisīo vi piasamāgamaṃ bahumaṇṇanti tassa de attaṇo uvari ko parihavo jeṇa imāe jjevva ālihidaṃ attāṇaaṃ ṇa pekkhasi | (2.99) rājā | nivarṇya | vayasya | anayālikhito 'ham iti yat satyam idānīm ātmany eva bahumānaḥ | tat kathaṃ na paśyāmi | bhāti patito likhantyās tasyā bāṣpāmbuśīkarakaṇaughaḥ | svedodgama iva karatalasaṃsparśād eva me vapuṣi,(२.९) (२.९६) सुसंगता । सहि । सुदं तए । (२.९७) सागरिका । सहि । तुमं जेव्व सुण जाए आलेक्खविण्णाणं वण्णीअदि । (२.९८) विदूषकः । भो वअस्स । जस्स उण ईदिसीओ वि पिअसमागमं बहुमण्णन्ति तस्स दे अत्तणो उवरि को परिहवो जेण इमाए ज्जेव्व आलिहिदं अत्ताणअं ण पेक्खसि । (२.९९) राजा । निवर्ण्य । वयस्य । अनयालिखितो ऽहम् इति यत् सत्यम् इदानीम् आत्मन्य् एव बहुमानः । तत् कथं न पश्यामि । भाति पतितो लिखन्त्यास् तस्या बाष्पाम्बुशीकरकणौघः । स्वेदोद्गम इव करतलसंस्पर्शाद् एव मे वपुषि
+rat_1.36,(2.10) (2.100) sāgarikā | ātmagatam | hiaa | samassasa samassasa | maṇoradho vi de ettiaṃ bhūmiṃ ṇa gado | (2.101) susaṃgatā | sahi | tumaṃ jevva ekkā salāhaṇīā jāe bhaṭṭā evvaṃ saṃtosīadi | (2.102) vidūṣakaḥ | pārśvato 'valokya | bho | edaṃ avaraṃ sarasakamaliṇīdalamuṇālaviraidaṃ tāe maaṇāvatthāsūaaṃ saaṇīaṃ lakkhīadi | (2.103) rājā | nipuṇaṃ abhilakṣitam | tathā hi | parimlānaṃ pīnastanajaghanasaṅgādubhayata- stanor madhyasyāntaḥ parimilanam aprāpya haritam | idaṃ vyastanyāsaṃ ślathabhujalatākṣepavalanaiḥ kṛśāṅgyāḥ saṃtāpaṃ vadati bisinīpattraśayanam,(२.१०) (२.१००) सागरिका । आत्मगतम् । हिअअ । समस्सस समस्सस । मणोरधो वि दे एत्तिअं भूमिं ण गदो । (२.१०१) सुसंगता । सहि । तुमं जेव्व एक्का सलाहणीआ जाए भट्टा एव्वं संतोसीअदि । (२.१०२) विदूषकः । पार्श्वतो ऽवलोक्य । भो । एदं अवरं सरसकमलिणीदलमुणालविरैदं ताए मअणावत्थासूअअं सअणीअं लक्खीअदि । (२.१०३) राजा । निपुणं अभिलक्षितम् । तथा हि । परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत- स्तनोर् मध्यस्यान्तः परिमिलनम् अप्राप्य हरितम् । इदं व्यस्तन्यासं श्लथभुजलताक्षेपवलनैः कृशाङ्ग्याः संतापं वदति बिसिनीपत्त्रशयनम्
+rat_1.37,(2.11) api casthitam urasi viśālaṃ padminīpattram etat kathayati na tathāntar manmathotthām avasthām | atiśayaparitāpaglāpitābhyāṃ yathāsyāḥ stanayugapariṇāhaṃ maṇḍalābhyāṃ bravīti,(२.११) अपि चस्थितम् उरसि विशालं पद्मिनीपत्त्रम् एतत् कथयति न तथान्तर् मन्मथोत्थाम् अवस्थाम् । अतिशयपरितापग्लापिताभ्यां यथास्याः स्तनयुगपरिणाहं मण्डलाभ्यां ब्रवीति
+rat_1.38,(2.12) (2.104) vidūṣakaḥ | nāṭyena mṛṇālikāṃ gṛhītvā | bho | aaṃ avaro tāe jjevva pīṇatthaṇakilissantakomalamuṇālahāro | tā pekkhadu bhavaṃ | (2.105) rājā | gṛhītvorasi vinyasya | ayi jaḍaprakṛte | paricyutas tatkucakumbhamadhyāt kiṃ śoṣam āyāsi mṛṇālahāra | na sūkṣmatantor api tāvakasya tatrāvakāśo bhavataḥ kathaṃ syāt,(२.१२) (२.१०४) विदूषकः । नाट्येन मृणालिकां गृहीत्वा । भो । अअं अवरो ताए ज्जेव्व पीणत्थणकिलिस्सन्तकोमलमुणालहारो । ता पेक्खदु भवं । (२.१०५) राजा । गृहीत्वोरसि विन्यस्य । अयि जडप्रकृते । परिच्युतस् तत्कुचकुम्भमध्यात् किं शोषम् आयासि मृणालहार । न सूक्ष्मतन्तोर् अपि तावकस्य तत्रावकाशो भवतः कथं स्यात्
+rat_1.39,(2.13) (2.106) susaṃgatā | ātmagatam | haddhī haddhī | garuāṇurāākhittahiao asaṃbaddhaṃ bhaṭṭā mantiduṃ pautto | tā ṇa juttaṃ ado avaraṃ uvekkhiduṃ | bhodu evvaṃ dāva | prakāśam | sahi | jassa kade tumaṃ āadā so aaṃ de purado ciṭṭhadi | (2.107) sāgarikā | sāsūyam | susaṃgade | kassa kade ahaṃ āadā | (2.108) susaṃgatā | vihasya | ai aṇṇasaṅkide | ṇaṃ cittaphalaassa | tā geṇha edaṃ | (2.109) sāgarikā | saroṣam | susaṃgade | ausala mhi tuha īdisāṇaṃ ālāvāṇaṃ | tā gamissaṃ | iti gantum iccati | (2.110) susaṃgatā | sāgarikāṃ gṛhītvā | ai asahaṇe | idha dāva muhuttaaṃ ciṭṭha | jāva imādo kaalīharādo cittaphalaaṃ geṇhia āacchāmi | iti kadalīgṛhaṃ praviśati | (2.111) vidūṣakaḥ | susaṃgatāṃ dṛṣṭvā sasaṃbhramam | bho vaassa | pacchādehi edaṃ cittaphalaaṃ | esā khu devīe paricāriā susaṃgadā āadā | (2.112) rājā paṭāntena phalakaṃ pracchādayati | (2.113) susaṃgatā | upasṛtya | jaadu jaadu bhaṭṭā | (2.114) rājā | susaṃgate | katham aham ihastho bhavantyā jñātaḥ | (2.115) susaṃgatā | bhaṭṭā | ṇa kevalaṃ tumaṃ cittaphalaeṇa samaṃ savvo vi vuttanto mae viṇṇādo | tā devīe gadua ṇivedaissaṃ | iti gantum icchati | (2.116) vidūṣakaḥ | apavārya sabhayam | bho | savvaṃ saṃbhāvīadi | muharā khu esā gabbhadāsī | tā paritosehi ṇaṃ | (2.117) rājā | yuktam abhihitam | susaṃgatāṃ haste gṛhītvā | susaṃgate | krīḍāmātram evaitat | tathāpi nākāraṇe tvayā devī khedayitavyā | karṇābharaṇaṃ samarpayati | (2.118) susaṃgatā | praṇamya sasmitam | bhaṭṭā | alaṃ saṅkāe | mae vi bhaṭṭiṇo pasādeṇa kīlidaṃ jevva | tā kiṃ kaṇṇāharaṇaeṇa | eso jjevva me garuo pasādo | jaṃ kīsa tae ahaṃ ettha cittaphalae ālihida tti kuvidā me piasahī sāariā | tā esā jevva pasādīadu | (2.119) rājā | sasaṃbhramam utthāya | kvāsau | kvāsau | (2.120) susaṃgatā | edu edu bhaṭṭā | sarva uttiṣṭhanti | (2.121) vidūṣakaḥ | bho | ahaṃ geṇhāmi cittaphalaaṃ | kadā vi imiṇā puṇo vi kajjaṃ bhavissadi | sarve kadalīgṛhān niṣkrāmanti | (2.122) sāgarikā | rājānaṃ dṛṣṭvā saharṣaṃ samādhvasaṃ sakampaṃ cātmānaṃ prati | haddhī haddhī | edaṃ pekkhia ṇa sakkaṇomi padādo padaṃ pi gantuṃ | tā kiṃ dāṇiṃ ettha karissaṃ | (2.123) vidūṣakaḥ | sāgarikāṃ dṛṣṭvā | accharīaṃ accharīaṃ | īdisaṃ pi ṇāma kaṇṇaāraaṇaṃ māṇusaloe dīsadi | tā takkemi | paāvadiṇo vi edaṃ ṇimmia vimhao samuppaṇṇo tti | (2.124) rājā | vayasya | mamāpy etad eva manasi vartate | dṛśaḥ pṛthutarīkṛtā jitanijābjapattratviṣaś caturbhir api sādhu sādhv iti mukhaiḥ samaṃ vyāhṛtam | śirāṃsi calitāni vismayavaśād dhruvaṃ vedhasā vidhāya lalanāṃ jagattrayalalām abhūtām imām,(२.१३) (२.१०६) सुसंगता । आत्मगतम् । हद्धी हद्धी । गरुआणुराआखित्तहिअओ असंबद���धं भट्टा मन्तिदुं पौत्तो । ता ण जुत्तं अदो अवरं उवेक्खिदुं । भोदु एव्वं दाव । प्रकाशम् । सहि । जस्स कदे तुमं आअदा सो अअं दे पुरदो चिट्ठदि । (२.१०७) सागरिका । सासूयम् । सुसंगदे । कस्स कदे अहं आअदा । (२.१०८) सुसंगता । विहस्य । ऐ अण्णसङ्किदे । णं चित्तफलअस्स । ता गेण्ह एदं । (२.१०९) सागरिका । सरोषम् । सुसंगदे । औसल म्हि तुह ईदिसाणं आलावाणं । ता गमिस्सं । इति गन्तुम् इच्चति । (२.११०) सुसंगता । सागरिकां गृहीत्वा । ऐ असहणे । इध दाव मुहुत्तअं चिट्ठ । जाव इमादो कअलीहरादो चित्तफलअं गेण्हिअ आअच्छामि । इति कदलीगृहं प्रविशति । (२.१११) विदूषकः । सुसंगतां दृष्ट्वा ससंभ्रमम् । भो वअस्स । पच्छादेहि एदं चित्तफलअं । एसा खु देवीए परिचारिआ सुसंगदा आअदा । (२.११२) राजा पटान्तेन फलकं प्रच्छादयति । (२.११३) सुसंगता । उपसृत्य । जअदु जअदु भट्टा । (२.११४) राजा । सुसंगते । कथम् अहम् इहस्थो भवन्त्या ज्ञातः । (२.११५) सुसंगता । भट्टा । ण केवलं तुमं चित्तफलएण समं सव्वो वि वुत्तन्तो मए विण्णादो । ता देवीए गदुअ णिवेदैस्सं । इति गन्तुम् इच्छति । (२.११६) विदूषकः । अपवार्य सभयम् । भो । सव्वं संभावीअदि । मुहरा खु एसा गब्भदासी । ता परितोसेहि णं । (२.११७) राजा । युक्तम् अभिहितम् । सुसंगतां हस्ते गृहीत्वा । सुसंगते । क्रीडामात्रम् एवैतत् । तथापि नाकारणे त्वया देवी खेदयितव्या । कर्णाभरणं समर्पयति । (२.११८) सुसंगता । प्रणम्य सस्मितम् । भट्टा । अलं सङ्काए । मए वि भट्टिणो पसादेण कीलिदं जेव्व । ता किं कण्णाहरणएण । एसो ज्जेव्व मे गरुओ पसादो । जं कीस तए अहं एत्थ चित्तफलए आलिहिद त्ति कुविदा मे पिअसही साअरिआ । ता एसा जेव्व पसादीअदु । (२.११९) राजा । ससंभ्रमम् उत्थाय । क्वासौ । क्वासौ । (२.१२०) सुसंगता । एदु एदु भट्टा । सर्व उत्तिष्ठन्ति । (२.१२१) विदूषकः । भो । अहं गेण्हामि चित्तफलअं । कदा वि इमिणा पुणो वि कज्जं भविस्सदि । सर्वे कदलीगृहान् निष्क्रामन्ति । (२.१२२) सागरिका । राजानं दृष्ट्वा सहर्षं समाध्वसं सकम्पं चात्मानं प्रति । हद्धी हद्धी । एदं पेक्खिअ ण सक्कणोमि पदादो पदं पि गन्तुं । ता किं दाणिं एत्थ करिस्सं । (२.१२३) विदूषकः । सागरिकां दृष्ट्वा । अच्छरीअं अच्छरीअं । ईदिसं पि णाम कण्णआरअणं माणुसलोए दीसदि । ता तक्केमि । पआवदिणो वि एदं णिम्मिअ विम्हओ समुप्पण्णो त्ति । (२.१२४) राजा । वयस्य । ममाप्य् एतद�� एव मनसि वर्तते । दृशः पृथुतरीकृता जितनिजाब्जपत्त्रत्विषश् चतुर्भिर् अपि साधु साध्व् इति मुखैः समं व्याहृतम् । शिरांसि चलितानि विस्मयवशाद् ध्रुवं वेधसा विधाय ललनां जगत्त्रयललाम् अभूताम् इमाम्
+rat_1.40,(2.14) (2.125) sāgarikā | sāsūyaṃ susaṃgatām avalokya | susaṃgade | īdiso cittaphalao tae āṇido | iti gantum iccati | (2.126) rājā | dṛṣṭiṃ ruṣā kṣipasi bhāmini yady apīmāṃ snigdheyam eṣyati tathāpi na rūkṣabhāvam | tyaktvā tvarāṃ vraja padaskhalitair ayaṃ te khedaṃ gamiṣyati gurur nitarāṃ nitambaḥ,(२.१४) (२.१२५) सागरिका । सासूयं सुसंगताम् अवलोक्य । सुसंगदे । ईदिसो चित्तफलओ तए आणिदो । इति गन्तुम् इच्चति । (२.१२६) राजा । दृष्टिं रुषा क्षिपसि भामिनि यद्य् अपीमां स्निग्धेयम् एष्यति तथापि न रूक्षभावम् । त्यक्त्वा त्वरां व्रज पदस्खलितैर् अयं ते खेदं गमिष्यति गुरुर् नितरां नितम्बः
+rat_1.41,(2.15) (2.127) susaṃgatā | bhaṭṭā | adikovaṇā khu esā | tā hatthe geṇhia pasādehi ṇaṃ | (2.128) rājā | sānanadam | yathāha bhvatī | sāgarikāṃ haste gṛhītvā sparśaṃ nāṭayati | (2.129) vidūṣakaḥ | bho | esā khu tae apuvvā sirī samāsādidā | (2.130) rājā | vayasya | satyam | śrīr eṣā pāṇir apy asyāḥ pārijātasya pallavaḥ | kuto 'nyathā pataty eṣa svedacchadmāmṛtadravaḥ,(२.१५) (२.१२७) सुसंगता । भट्टा । अदिकोवणा खु एसा । ता हत्थे गेण्हिअ पसादेहि णं । (२.१२८) राजा । साननदम् । यथाह भ्वती । सागरिकां हस्ते गृहीत्वा स्पर्शं नाटयति । (२.१२९) विदूषकः । भो । एसा खु तए अपुव्वा सिरी समासादिदा । (२.१३०) राजा । वयस्य । सत्यम् । श्रीर् एषा पाणिर् अप्य् अस्याः पारिजातस्य पल्लवः । कुतो ऽन्यथा पतत्य् एष स्वेदच्छद्मामृतद्रवः
+rat_1.42,(2.16) ayi | prasīda | na khalu sakhījane yuktam evaṃvidhaṃ kopānubandhaṃ kartum | (2.131) susaṃgatā | sahi | adakkhiṇā si dāṇiṃ tumaṃ jā evvaṃ bhaṭṭiṇā hatthe avalambidā ajja vi kovaṃ ṇa muñcasi | (2.132) vidūṣakaḥ | esā khu avarā devī vāsavadattā | (2.133) rājā sacakitaṃ sāgarikāṃ muñcati | (2.134) sāgarikā | susaṃgade | kiṃ dāṇiṃ ettha karissaṃ | (2.135) susaṃgatā | sahi | edāe tamālavīdhiāe antaridāo bhavia ṇikkamamha | iti niṣkrānte | (2.136) rājā | vilokya savismayam | vayasya | kvāsau devī vāsavadattā | (2.137) vidūṣakaḥ | edaṃ mae bhaṇidaṃ jadhā | esā khu avarā devī vāsavadattā adidīhakovaṇadāe saṃvutta tti | (2.138) rājā | dhiṅ mūrkha | prāptā katham api daivātkaṇṭham anītaiva sā prakaṭarāgā | ratnāvalīva kāntāmama hastād bhraṃṣitā bhvatā,(२.१६) अयि । प्रसीद । न खलु सखीजने युक्तम् एवंविधं कोपानुबन्धं कर्तुम् । (२.१३१) सुसंगता । सहि । अदक्खिणा सि दाणिं तुमं जा एव्वं भट्टिणा हत्थे अवलम्बिदा अज्ज वि कोवं ण मुञ्चसि । (२.१३२) विदूषकः । एसा खु अवरा देवी वासवदत्ता । (२.१३३) राजा सचकितं सागरिकां मुञ्चति । (२.१३४) सागरिका । सुसंगदे । किं दाणिं एत्थ करिस्सं । (२.१३५) सुसंगता । सहि । एदाए तमालवीधिआए अन्तरिदाओ भविअ णिक्कमम्ह । इति निष्क्रान्ते । (२.१३६) राजा । विलोक्य सविस्मयम् । वयस्य । क्वासौ देवी वासवदत्ता । (२.१३७) विदूषकः । एदं ���ए भणिदं जधा । एसा खु अवरा देवी वासवदत्ता अदिदीहकोवणदाए संवुत्त त्ति । (२.१३८) राजा । धिङ् मूर्ख । प्राप्ता कथम् अपि दैवात्कण्ठम् अनीतैव सा प्रकटरागा । रत्नावलीव कान्तामम हस्ताद् भ्रंषिता भ्वता
+rat_1.43,(2.17) tataḥ praviśati vāsavadattā kāñcanamālā ca | (2.139) vāsavadattā | hañje kañcaṇamāle | adha kettia dūre dāṇiṃ sā ajjauttaparigahidā ṇomāliā | (2.140) kāñcanamālā | bhaṭṭiṇi | edaṃ kaalīharaṃ adikkamia dīsadi jjevva | tā edu bhaṭṭiṇī | iti parikrāmataḥ | (2.141) rājā | vayasya | kvedānīṃ priyatamā draṣṭavyā | (2.142) kāñcanamālā | bhaṭṭiṇi | jadhā samīve bhaṭṭā mantedi tadhā takkemi | tumaṃ jevva paḍivālaanto ciṭṭhadi tti | tā uvasappadu bhaṭṭiṇī | (2.143) vāsavadattā | upasṛtya | jaadu jaadu ajjautto | (2.144) rājā | apavārya | vayasya | pracchādaya citraphalakam | (2.145) vidūṣako gṛhītvottarīyeṇa pracchādayati | (2.146) vāsavadattā | ajjautta | kusumidā ṇomāliā | (2.147) rājā | devi | prathamam apy āgatair asmābhis tvaṃ cirayasīti naiva dṛṣṭā | tad ehi | sahitāv eva paśyāva | (2.148) vāsavadattā | nivarṇya | ajjuttamuharāeṇa jjevva mae jāṇidaṃ jadhā | kusumidā sā ṇomālia tti | tā ṇa gamissaṃ | (2.149) vidūṣakaḥ | bhodi | jai evvaṃ tā jidaṃ amhehiṃ | iti bāhū prasārya nṛṭyan kakṣataṭāt phalake nipatite viṣādaṃ nāṭayati | (2.150) rājāpavārya vidūṣakam aṅgulyā tarjayati | (2.151) vidūṣakaḥ | apavārya | bho | mā kuppa | ahaṃ jevva ettha jāṇissaṃ | (2.152) kāñcanamālā | phalakaṃ gṛhītvā | pekkhadu pekkhadu bhaṭṭiṇī | kiṃ ettha ālihidaṃ | (2.153) vāsavadattā | nirūpya | aaṃ ajjautto | iaṃ pi sāariā | rājānaṃ prati | ajjutta | kiṃ ṇedaṃ | (2.154) rājā | savailakṣyam apavārya | vayasya | kiṃ bravīmi | (2.155) vidūṣakaḥ | bhodi | appā kila dukkhaṃ ālihīadi tti mama vaaṇaṃ suṇia piavaasseṇa edaṃ viṇṇāṇaṃ daṃsidaṃ | (2.156) rājā | yathāha vasantakas tathaivaitat | (2.157) vāsavadattā | phalakaṃ nirdiśya | ajjutta | esā vi jā avarā tuha samīve dīsadi edaṃ kiṃ ajjavasantaassa viṇṇāṇaṃ | (2.158) rājā | savailakṣyasmitam | devi | alam anyathā saṃbhāvitena | iyaṃ hi mayā svacetasaiva parikalpyālikhitā na tu dṛṣṭapūrvā | (2.159) vidūṣakaḥ | bhodi | saccaṃ | savāmi bamhattaṇeṇa jai īdisī kadā vi diṭṭhapuvvā | (2.160) kāñcanamālā | apavārya | bhaṭṭiṇi | ghuṇakkharaṃ pi kadā vi saṃvadadi | (2.161) vāsavadattā | apavārya | ai ujjue | vasantao kkhu eso | ṇa jāṇāsi tumaṃ edassa vakkabhaṇidaṃ | prakāśam | ajjautta | mama uṇa edaṃ cittaphalaaṃ pekkhantīe sīsaveaṇā samuppaṇṇā | tā gamissaṃ | (2.162) rājā | paṭāntena gṛhītvā | devi | prasīdeti brūyām idam asati kope na ghaṭate kariṣyāmy eva no punar iti bhaved abhyupagamaḥ | na me doṣo 'stīti tvam idam api ca jñāsyasi mṛṣā kim etasmin vaktuṃ kṣamam iti na vedmi priyatame,(२.१७) ततः प्रविशति वासवदत्ता काञ्चनमाला च । (२.१३९) वासवदत्ता । हञ्जे कञ्चणमाले । अध केत्तिअ दूरे दाणिं सा अज्जौत्तपरिगहिदा णोमालिआ । (२.१४०) काञ्चनमाला । भट्टिणि । एदं कअलीहरं अदिक्कमिअ दीसदि ज्जेव्व । ता एदु भट्टिणी । इति परिक्रामतः । (२.१४१) राजा । वयस्य । क्वेदानीं प्रियतमा द्रष्टव्या । (२.१४२) काञ्चनमाला । भट्टिणि । जधा समीवे भट्टा मन्तेदि तधा तक्केमि । तुमं जेव्व पडिवालअन्तो चिट्ठदि त्ति । ता उवसप्पदु भट्टिणी । (२.१४३) वासवदत्ता । उपसृत्य । जअदु जअदु अज्जौत्तो । (२.१४४) राजा । अपवार्य । वयस्य । प्रच्छादय चित्रफलकम् । (२.१४५) विदूषको गृहीत्वोत्तरीयेण प्रच्छादयति । (२.१४६) वासवदत्ता । अज्जौत्त । कुसुमिदा णोमालिआ । (२.१४७) राजा । देवि । प्रथमम् अप्य् आगतैर् अस्माभिस् त्वं चिरयसीति नैव दृष्टा । तद् एहि । सहिताव् एव पश्याव । (२.१४८) वासवदत्ता । निवर्ण्य । अज्जुत्तमुहराएण ज्जेव्व मए जाणिदं जधा । कुसुमिदा सा णोमालिअ त्ति । ता ण गमिस्सं । (२.१४९) विदूषकः । भोदि । जै एव्वं ता जिदं अम्हेहिं । इति बाहू प्रसार्य नृट्यन् कक्षतटात् फलके निपतिते विषादं नाटयति । (२.१५०) राजापवार्य विदूषकम् अङ्गुल्या तर्जयति । (२.१५१) विदूषकः । अपवार्य । भो । मा कुप्प । अहं जेव्व एत्थ जाणिस्सं । (२.१५२) काञ्चनमाला । फलकं गृहीत्वा । पेक्खदु पेक्खदु भट्टिणी । किं एत्थ आलिहिदं । (२.१५३) वासवदत्ता । निरूप्य । अअं अज्जौत्तो । इअं पि साअरिआ । राजानं प्रति । अज्जुत्त । किं णेदं । (२.१५४) राजा । सवैलक्ष्यम् अपवार्य । वयस्य । किं ब्रवीमि । (२.१५५) विदूषकः । भोदि । अप्पा किल दुक्खं आलिहीअदि त्ति मम वअणं सुणिअ पिअवअस्सेण एदं विण्णाणं दंसिदं । (२.१५६) राजा । यथाह वसन्तकस् तथैवैतत् । (२.१५७) वासवदत्ता । फलकं निर्दिश्य । अज्जुत्त । एसा वि जा अवरा तुह समीवे दीसदि एदं किं अज्जवसन्तअस्स विण्णाणं । (२.१५८) राजा । सवैलक्ष्यस्मितम् । देवि । अलम् अन्यथा संभावितेन । इयं हि मया स्वचेतसैव परिकल्प्यालिखिता न तु दृष्टपूर्वा । (२.१५९) विदूषकः । भोदि । सच्चं । सवामि बम्हत्तणेण जै ईदिसी कदा वि दिट्ठपुव्वा । (२.१६०) काञ्चनमाला । अपवार्य । भट्टिणि । घुणक्खरं पि कदा वि संवददि । (२.१६१) वासवदत्ता । अपवार्य । ऐ उज्जुए । वसन्तओ क्खु एसो । ण जाणासि तुमं एदस्स वक्कभणिदं । प्रकाशम् । अज्जौत्त । मम उण एदं चित्तफलअं पेक्खन्तीए सीसवेअणा समुप्पण्णा । ता गमिस्सं । (२.१६२) राजा । पटान्तेन गृहीत्वा । देवि । प्रसीदेति ब्रूयाम् इदम् असति कोपे न घटते करिष्याम्य् एव नो पुनर् इति भवेद् अभ्युपगमः । न मे दोषो ऽस्तीति त्वम् इदम् अपि च ज्ञास्यसि मृषा किम् एतस्मिन् वक्तुं क्षमम् इति न वेद्मि प्रियतमे
+rat_1.44,(2.18) (2.163) vāsavadattā | savinayaṃ paṭāntam ākarṣantī | ajjautta | mā aṇṇadhā saṃbhāvehi | saccaṃ jevva sīsaveaṇā samuppaṇṇā | tā gamissaṃ | iti niṣkrānte | (2.164) vidūṣakaḥ | bho | diṭṭhiā vaḍḍhasi | khemeṇa amhāṇaṃ adikkantā aālavādāvalī | (2.165) rājā | dhiṅ mūrkha | kṛtaṃ paritoṣeṇa | ābhijātyā nigūḍho na lakṣittas tvayā devyāḥ kopānubandhaḥ | tathā hi | bhṛūbhaṇge sahasodgate 'pi vadanaṃ nītaṃ parāṃ namratām īṣan māṃ prati bhedakāri hasitaṃ noktaṃ vaco niṣṭhuram | antarbāṣpajaḍikṛtaṃ prabhutayā cakṣur na vispharitaṃ kopaś ca prakaṭīkṛto dayitayā muktaś ca na praśrayaḥ,(२.१८) (२.१६३) वासवदत्ता । सविनयं पटान्तम् आकर्षन्ती । अज्जौत्त । मा अण्णधा संभावेहि । सच्चं जेव्व सीसवेअणा समुप्पण्णा । ता गमिस्सं । इति निष्क्रान्ते । (२.१६४) विदूषकः । भो । दिट्ठिआ वड्ढसि । खेमेण अम्हाणं अदिक्कन्ता अआलवादावली । (२.१६५) राजा । धिङ् मूर्ख । कृतं परितोषेण । आभिजात्या निगूढो न लक्षित्तस् त्वया देव्याः कोपानुबन्धः । तथा हि । भृऊभण्गे सहसोद्गते ऽपि वदनं नीतं परां नम्रताम् ईषन् मां प्रति भेदकारि हसितं नोक्तं वचो निष्ठुरम् । अन्तर्बाष्पजडिकृतं प्रभुतया चक्षुर् न विस्फरितं कोपश् च प्रकटीकृतो दयितया मुक्तश् च न प्रश्रयः
+rat_1.64,(2.19) tad ehi | devīsakāśam eva gacchāva | iti niṣkrāntau | iti dvitīyo 'ṅkaḥ | (act iii) tataḥ praviśati madanikā | (3.1) madanikā | ākāśe | kosambie | avi diṭṭhā tae bhaṭṭiṇīsaāse kañcaṇamālā ṇa vā | ākarṇya | kiṃ bhaṇāsi | ko vi kālo tāe āacchia gadāe tti | tā kahiṃ dāṇiṃ pekkhissaṃ | agrato 'valokya | esā khu kañcaṇamālā ido jjevva āacchadi | tā jāva uvasappāmi | tataḥ praviati kāñcanamālā | (3.2) kāñcanamālā | sotprāsam | sāhu re vasantaa sāhu | adisaido tae amaccajoandharāaṇao imāe saṃdhiviggahacintāe | (3.3) madanikā | upasṛtya sasmitam | halā kañcaṇamāle | kiṃ ajjavasantaeṇa kadaṃ jeṇa so evvaṃ salāhīadi | (3.4) kāñcanamālā | halā maaṇie | kiṃ tuha ediṇā pucchideṇa paoaṇaṃ | ṇa tumaṃ imaṃ rahassaṃ rakkhiduṃ pāresi | (3.5) madanikā | savāmi devīe caraṇehiṃ jai kassa vi purado paāsemi | (3.6) kāñcanamālā | jai evvaṃ tā suṇaṃ | ajja kkhu mae rāaulādo paḍiṇivattantīe cittasāliāduvāre ajjavasantaassa susaṃgadāe samaṃ ālāvo sudo | (3.7) madanikā | sakautukaṃ | sahi | kīdiso | (3.8) kāñcanamālā | jadhā | susaṃgade | ṇa kkhu sāariaṃ vajjia piavaassassa kiṃ pi assatthadāe kāraṇaṃ | tā cintehi ettha paḍiāraṃ ti | (3.9) madanikā | tado susaṃgadāe kiṃ bhaṇidaṃ | (3.10) kāñcanamālā | evvaṃ bhaṇidaṃ | ajja kkhu devīe cittaphalaavuttantasaṅkidāe sāariaṃ rakkhiduṃ mama hatthe samappaantīe jaṃ ṇevatthaṃ me pasādīkidaṃ teṇa jjevva viraidadevīvesaṃ sāariaṃ geṇhia ahaṃ pi kañcaṇamālāvesadhāriṇī bhavia padīse idha āgamissaṃ | tumaṃ pi cittasāliāduvāre maṃ paḍivālaissasi | tado māhavīladāmaṇḍave tāe saha bhaṭṭiṇo saṃgamo bhavissadi tti | (3.11) madanikā | hadāsā tumaṃ susaṃgade jā evvaṃ pariaṇavacchalaṃ deviṃ vañcesi | (3.12) kāñcanamālā | halā | tumaṃ dāṇiṃ kahiṃ patthidā | (3.13) madanikā | assatthasarīrassa bhaṭṭiṇo kusalavuttantaṃ jāṇiduṃ gadā tumaṃ ciraasi tti uttammantīe devīe pesida mhi | (3.14) kāñcanamālā | adiujjuā dāṇiṃ devī jā evvaṃ pattiāadi | parikramyāvalokya ca | eso kkhu bhaṭṭā assatthadāmiseṇa attaṇo maaṇāvatthaṃ pacchādaanto dantatoraṇavaḍabhīe uvaviṭṭho ciṭṭhadi | tā ehi | edaṃ vuttantaṃ bhaṭṭiṇīe ṇivedemha | iti niṣkrānte | iti praveśakaḥ | (act iv) tataḥ praviśati gṛhītaratnamālā susaṃgatā | (4.1) susaṃgatā | sakaruṇam | hā piasahi sāarie | hā lajjālue | hā sahījaṇavacchale | hā udārasīle | hā sommadaṃsaṇe | kahiṃ dāṇiṃ tumaṃ mae pekkhidavvā | iti roditi | ūrdhvam avalokya niḥśvasya ca | ai devvahadaa | jai sā asāmaṇṇarūvasohā tādisī tae ṇimmidā tā kīsa uṇa īdisaṃ avatthantaraṃ pāvidā | iaṃ ca raaṇamālā jīvidaṇirāsāe tāe kassa vi bamhaṇassa hatthe paḍivādesu tti bhaṇia mama hatthe samappidā | tā jāva kaṃ pi bamhaṇaṃ aṇṇesāmi | parikramyāvalokya ca | eso kkhu ajjavasantao ido jjevva āacchadi | tā jāva edassa jjevva paḍivādaissaṃ | tataḥ praviśati hṛṣṭo vasantakaḥ | (4.2) vidūṣakaḥ | hī hī bho | ajja kkhu piavaasseṇa pasādidāe devīe vāsavadattāe bandhaṇādo moāvia sahatthadiṇṇehiṃ modaehiṃ udaraṃ me pūridaṃ | aṇṇaṃ ca | paṭṭaṃsuajualaṃ kaṇṇāharaṃ ca diṇṇaṃ | tā jāva piavaassaṃ pekkhāmi | (4.3) susaṃgatā | rudatī sahasopasṛtya | ajjavasantaa | ciṭṭha dāva | (4.4) vidūṣakaḥ | dṛṣṭvā | kadhaṃ | susaṃgadā | bhodi susaṃgade | kiṃ ṇimittaṃ rodīadi | kiṃ ṇu sāariāe accāhidaṃ saṃvuttaṃ | (4.5) susaṃgatā | edaṃ jevva ṇivedaissaṃ | sā khu tavassiṇī devīe ujjaiṇiṃ pesida tti pavādaṃ kadua addharatte uvaṭṭhide ṇa jāṇīadi kahiṃ ṇīda tti | (4.6) vidūṣakaḥ | sodvegam | hā bhodi sāarie | adiṇigghiṇaṃ devīe kadaṃ | (4.7) susaṃgatā | iaṃ ca raaṇamālā tāe jīvidaṇirāsāe ajjavasantaassa hatthe paḍivādesu tti bhaṇia mama hatthe samappidā | tā geṇhadu ajjo edaṃ | (4.8) vidūṣakaḥ | sakaruṇam | ṇa me īdise patthāve hatthe edaṃ geṇhiduṃ pasaradi | ubhau rudataḥ | (4.9) susaṃgatā | kṛtāṇjaliḥ | tāe jjevva aṇuggahaṃ karanto aṅgīkaredu ajjo | (4.10) vidūṣakaḥ | vicintya | adha vā uvaṇehi jeṇa imāe jjevva sāariāvirahadukkhidaṃ piavaassaṃ viṇodaissaṃ | (4.11) susaṃgatopanayati | (4.12) vidūṣakaḥ | gṛhītvā nirūpya savismayam | susaṃgade | kudo uṇa tāe īdissassa alaṅkārassa samāgamo | (4.13) susaṃgatā | ajja | mae vi edaṃ jevva kodūhaleṇa pucchidā āsi | (4.14) vidūṣakaḥ | tado tāe kiṃ bhaṇidaṃ | (4.15) susaṃgatā | tado sā uddhaṃ pekkhia dīhaṃ ṇissasia susaṃgade kiṃ tuha edāe kadhāe tti bhaṇia rodiduṃ pauttā | (4.16) vidūṣakaḥ | kadhidaṃ jevva sāmaṇṇajaṇadullaheṇa imiṇā paricchaeṇa | savvadhā mahāhijaṇasaṃbhavāe tāe hodavvaṃ ti | susaṃgade | piavaasso dāṇiṃ kahiṃ | (4.17) susaṃgatā | ajja | eso kkhu bhaṭṭā devībhavaṇādo ṇikkamia phaḍiasilāmaṇḍavaṃ gado | tā gacchadu ajjo | ahaṃ pi devīe pāsavattiṇī bhavissaṃ | iti niṣkrāntau | iti praveśakaḥ | tataḥ praviśaty āsanastho rājā | (4.18) rājā | vicintya | savyājaiḥ śapathaiḥ priyeṇa vacasā cittānuvṛttyādhikaṃ vailakṣyeṇa pareṇa pādapatanair vākyaiḥ sakhīnāṃ muhuḥ | pratyāsattim upāgatā na hi tathā devī rudatyā yathā prakṣālyeva tayaiva bāṣpasalilaiḥ kopo 'panītaḥ svayam,(२.१९) तद् एहि । देवीसकाशम् एव गच्छाव । इति निष्क्रान्तौ । इति द्वितीयो ऽङ्कः । (अच्त् इइइ) ततः प्रविशति मदनिका । (३.१) मदनिका । आकाशे । कोसम्बिए । अवि दिट्ठा तए भट्टिणीसआसे कञ्चणमाला ण वा । आकर्ण्य । किं भणासि । को वि कालो ताए आअच्छिअ गदाए त्ति । ता कहिं दाणिं पेक्खिस्सं । अग्रतो ऽवलोक्य । एसा खु कञ्चणमाला इदो ज्जेव्व आअच्छदि । ता जाव उवसप्पामि । ततः प्रविअति काञ्चनमाला । (३.२) काञ्चनमाला । सोत्प्रासम् । साहु रे वसन्तअ साहु । अदिसैदो तए अमच्चजोअन्धराअणओ इमाए संधिविग्गहचिन्ताए । (३.३) मदनिका । उपसृत्य सस्मितम् । हला कञ्चणमाले । किं अज्जवसन्तएण कदं जेण सो एव्वं सलाहीअदि । (३.४) काञ्चनमाला । हला मअणिए । किं तुह एदिणा पुच्छिदेण पओअणं । ण तुमं इमं रहस्सं रक्खिदुं पारेसि । (३.५) मदनिका । सवामि देवीए चरणेहिं जै कस्स वि पुरदो पआसेमि । (३.६) काञ्चनमाला । जै एव्वं ता सुणं । अज्ज क्खु मए राऔलादो पडिणिवत्तन्तीए चित्तसालिआदुवारे अज्जवसन्तअस्स सुसंगदाए समं आलावो सुदो । (३.७) मदनिका । सकौतुकं । सहि । कीदिसो । (३.८) काञ्चनमाला । जधा । सुसंगदे । ण क्खु साअरिअं वज्जिअ पिअवअस्सस्स किं पि अस्सत्थदाए कारणं । ता चिन्तेहि एत्थ पडिआरं ति । (३.९) मदनिका । तदो सुसंगदाए किं भणिदं । (३.१०) काञ्चनमाला । एव्वं भणिदं । अज्ज क्खु देवीए चित्तफलअवुत्तन्तसङ्किदाए साअरिअं रक्खिदुं मम हत्थे समप्पअन्तीए जं णेवत्थं मे पसादीकिदं तेण ज्जेव्व विरैददेवीवेसं साअरिअं गेण्हिअ अहं पि कञ्चणमालावेसधारिणी भविअ पदीसे इध आगमिस्सं । तुमं पि चित्तसालिआदुवारे मं पडिवालैस्ससि । तदो माहवीलदामण्डवे ताए सह भट्टिणो संगमो भविस्सदि त्ति । (३.११) मदनिका । हदासा तुमं सुसंगदे जा एव्वं परिअणवच्छलं देविं वञ्चेसि । (३.१२) काञ्चनमाला । हला । तुमं दाणिं कहिं पत्थिदा । (३.१३) मदनिका । अस्सत्थसरीरस्स भट्टिणो कुसलवुत्तन्तं जाणिदुं गदा तुमं चिरअसि त्ति उत्तम्मन्तीए देवीए पेसिद म्हि । (३.१४) काञ्चनमाला । अदिउज्जुआ दाणिं देवी जा एव्वं पत्तिआअदि । परिक्रम्यावलोक्य च । एसो क्खु भट्टा अस्सत्थदामिसेण अत्तणो मअणावत्थं पच्छादअन्तो दन्ततोरणवडभीए उवविट्ठो चिट्ठदि । ता एहि । एदं वुत्तन्तं भट्टिणीए णिवेदेम्ह । इति निष्क्रान्ते । इति प्रवेशकः । (अच्त् इव्) ततः प्रविशति गृहीतरत्नमाला सुसंगता । (४.१) सुसंगता । सकरुणम् । हा पिअसहि साअरिए । हा लज्जालुए । हा सहीजणवच्छले । हा उदारसीले । हा सोम्मदंसणे । कहिं दाणिं तुमं मए पेक्खिदव्वा । इति रोदिति । ऊर्ध्वम् अवलोक्य निःश्वस्य च । ऐ देव्वहदअ । जै सा असामण्णरूवसोहा तादिसी तए णिम्मिदा ता कीस उण ईदिसं अवत्थन्तरं पाविदा । इअं च रअणमाला जीविदणिरासाए ताए कस्स वि बम्हणस्स हत्थे पडिवादेसु त्ति भणिअ मम हत्थे समप्पिदा । ता जाव कं पि बम्हणं अण्णेसामि । परिक्रम्यावलोक्य च । एसो क्खु अज्जवसन्तओ इदो ज्जेव्व आअच्छदि । ता जाव एदस्स ज्जेव्व पडिवादैस्सं । ततः प्रविशति हृष्टो वसन्तकः । (४.२) विदूषकः । ही ही भो । अज्ज क्खु पिअवअस्सेण पसादिदाए देवीए वासवदत्ताए बन्धणादो मोआविअ सहत्थदिण्णेहिं मोदएहिं उदरं मे पूरिदं । अण्णं च । पट्टंसुअजुअलं कण्णाहरं च दिण्णं । ता जाव पिअवअस्सं पेक्खामि । (४.३) सुसंगता । रुदती सहसोपसृत्य । अज्जवसन्तअ । चिट्ठ दाव । (४.४) विदूषकः । दृष्ट्वा । कधं । सुसंगदा । भोदि सुसंगदे । किं णिमित्तं रोदीअदि । किं णु साअरिआए अच्चाहिदं संवुत्तं । (४.५) सुसंगता । एदं जेव्व णिवेदैस्सं । सा खु तवस्सिणी देवीए उज्जैणिं पेसिद त्ति पवादं कदुअ अद्धरत्ते उवट्ठिदे ण जाणीअदि कहिं णीद त्ति । (४.६) विदूषकः । सोद्वेगम् । हा भोदि साअरिए । अदिणिग्घिणं देवीए कदं । (४.७) सुसंगता । इअं च रअणमाला ताए जीविदणिरासाए अज्जवसन्तअस्स हत्थे पडिवादेसु त्ति भणिअ मम हत्थे समप्पिदा । ता गेण्हदु अज्जो एदं । (४.८) विदूषकः । सकरुणम् । ण मे ईदिसे पत्थावे हत्थे एदं गेण्हिदुं पसरदि । उभौ रुदतः । (४.९) सुसंगता । कृताण्जलिः । ताए ज्जेव्व अणुग्गहं करन्तो अङ्गीकरेदु अज्जो । (४.१०) विदूषकः । विचिन्त्य । अध वा उवणेहि जेण इमाए ज्जेव्व साअरिआविरहदुक्खिदं पिअवअस्सं विणोदैस्सं । (४.११) सुसंगतोपनयति । (४.१२) विदूषकः । गृहीत्वा निरूप्य सविस्मयम् । सुसंगदे । कुदो उण ताए ईदिस्सस्स अलङ्कारस्स समागमो । (४.१३) सुसंगता । अज्ज । मए वि एदं जेव्व कोदूहलेण पुच्छिदा आसि । (४.१४) विदूषकः । तदो ताए किं भणिदं । (४.१५) सुसंगता । तदो सा उद्धं पेक्खिअ दीहं णिस्ससिअ सुसंगदे किं तुह एदाए कधाए त्ति भणिअ रोदिदुं पौत्ता । (४.१६) विदूषकः । कधिदं जेव्व सामण्णजणदुल्लहेण इमिणा परिच्छएण । सव्वधा महाहिजणसंभवाए ताए होदव्वं ति । सुसंगदे । पिअवअस्सो दाणिं कहिं । (४.१७) सुसंगता । अज्ज । एसो क्खु भट्टा देवीभवणादो णिक्कमिअ फडिअसिलामण्डवं गदो । ता गच्छदु अज्जो । अहं पि देवीए पासवत्तिणी भविस्सं । इति निष्क्रान्तौ । इति प्रवेशकः । ततः प्रविशत्य् आसनस्थो राजा । (४.१८) राजा । विचिन्त्य । सव्याजैः शपथैः प्रियेण वचसा चित्तानुवृत्त्याधिकं वैलक्ष्येण परेण पादपतनैर् वाक्यैः सखीनां मुहुः । प्रत्यासत्तिम् उपागता न हि तथा देवी रुदत्या यथा प्रक्षाल्येव तयैव बाष्पसलिलैः कोपो ऽपनीतः स्वयम्
+rat_1.65,(4.1) sotkaṇṭhaṃ niḥśvasya | idānīṃ devyāṃ prasannāyāṃ sāgarikācintaiva māṃ bādhate | tathā hi ambhojagarbhasukumāratanus tad āsau kaṇṭhagrahe prathamarāgaghane vilīya | sadyaḥ patanmadanamārgaṇarandhramārgair manye mama priyatamā hṛdayaṃ praviṣṭā,(४.१) सोत्कण्ठं निःश्वस्य । इदानीं देव्यां प्रसन्नायां सागरिकाचिन्तैव मां बाधते । तथा हि अम्भोजगर्भसुकुमारतनुस् तद् आसौ कण्ठग्रहे प्रथमरागघने विलीय । सद्यः पतन्मदनमार्गणरन्ध्रमार्गैर् मन्ये मम प्रियतमा हृदयं प्रविष्टा
+rat_1.66,(4.2) yo 'pi me viśrāmasthānaṃ vasantakaḥ so 'pi devyā saṃyatas tiṣṭhati | tat kasyāgre bāṣpamokṣaṃ karomi | iti niḥśvasati | tataḥ praviśati vidūṣakaḥ | (4.19) vidūṣakaḥ | rājānaṃ dṛṣṭvā | eso kkhu ṇirantarukkaṇṭhāparikkhāmaṃ pi savisesasalāhaṇīaṃ taṇuṃ samuvvahanto udido via dudiācando adhiadaraṃ sohadi piavaasso | tā jāva ṇaṃ uvasappāmi | upasṛtya | sotthi bhavado | diṭṭhiā vaḍḍhasi devīhatthagadeṇāvi mae puṇo vi edehiṃ acchīhiṃ jaṃ diṭṭho si | (4.20) rājā | dṛṣṭvā saharṣaṃ | katham | vasantakaḥ prāptaḥ | sakhe | pariṣvajasva mām | (4.21) vidūṣakaḥ pariṣvajate | (4.22) rājā | veṣeṇaiva niveditas te devyāḥ prasādaḥ | tat kathyatām idānīm | sāgarikāyāḥ kiṃ vartata iti | (4.23) vidūṣako 'dhomukhas tiṣṭhati | (4.24) rājā | vayasya | kiṃ na kathayasi | (4.25) vidūṣakaḥ | bho | appiaṃ ti ṇivediduṃ ṇa pāremi | (4.26) rājā | katham | apriyam | vyaktam utsṛṣṭaṃ jīvitaṃ tayā | hā priye sāgarike | iti mohaṃ nāṭayati | (4.27) vidūṣakaḥ | sasaṃbhramam | samassasadu samassasadu piavaasso | (4.28) rājā | samāśvasya sāsram | prāṇāḥ parityajata kāmam adakṣiṇaṃ māṃ he dakṣiṇā bhavata madvacana��� kurudhvam | śīghraṃ na yātha yadi tanmuṣitāḥ stha nūnaṃ yātā sudūram adhunā gajagāminī sā,(४.२) यो ऽपि मे विश्रामस्थानं वसन्तकः सो ऽपि देव्या संयतस् तिष्ठति । तत् कस्याग्रे बाष्पमोक्षं करोमि । इति निःश्वसति । ततः प्रविशति विदूषकः । (४.१९) विदूषकः । राजानं दृष्ट्वा । एसो क्खु णिरन्तरुक्कण्ठापरिक्खामं पि सविसेससलाहणीअं तणुं समुव्वहन्तो उदिदो विअ दुदिआचन्दो अधिअदरं सोहदि पिअवअस्सो । ता जाव णं उवसप्पामि । उपसृत्य । सोत्थि भवदो । दिट्ठिआ वड्ढसि देवीहत्थगदेणावि मए पुणो वि एदेहिं अच्छीहिं जं दिट्ठो सि । (४.२०) राजा । दृष्ट्वा सहर्षं । कथम् । वसन्तकः प्राप्तः । सखे । परिष्वजस्व माम् । (४.२१) विदूषकः परिष्वजते । (४.२२) राजा । वेषेणैव निवेदितस् ते देव्याः प्रसादः । तत् कथ्यताम् इदानीम् । सागरिकायाः किं वर्तत इति । (४.२३) विदूषको ऽधोमुखस् तिष्ठति । (४.२४) राजा । वयस्य । किं न कथयसि । (४.२५) विदूषकः । भो । अप्पिअं ति णिवेदिदुं ण पारेमि । (४.२६) राजा । कथम् । अप्रियम् । व्यक्तम् उत्सृष्टं जीवितं तया । हा प्रिये सागरिके । इति मोहं नाटयति । (४.२७) विदूषकः । ससंभ्रमम् । समस्ससदु समस्ससदु पिअवअस्सो । (४.२८) राजा । समाश्वस्य सास्रम् । प्राणाः परित्यजत कामम् अदक्षिणं मां हे दक्षिणा भवत मद्वचनं कुरुध्वम् । शीघ्रं न याथ यदि तन्मुषिताः स्थ नूनं याता सुदूरम् अधुना गजगामिनी सा
+rat_1.67,"(4.3) (4.29) vidūṣakaḥ | bho mā aṇṇadhā saṃbhāvehi | sā khu devīe ujjaiṇiṃ pesidā | ado mae appiaṃ ti bhaṇidaṃ | (4.30) rājā | aho | niranurodhā mayi devī | vayasya | kenaitad ākhyātam | (4.31) vidūṣakaḥ | bho +|, susaṃgadāe | aṇṇaṃ ca | tāe jjevva mama hatthe keṇāvi kajjeṇa iaṃ raaṇamālā pesidā | (4.32) rājā | kim aparam | māṃ samāśvāsayitum | tad vayasyopanaya | (4.33) vidūṣaka upanayati | (4.34) rājā | gṛhītvā ratnamālāṃ nirvarṇya hṛdaye vinyasya | ahaha | kaṇṭhāśleṣaṃ samāsādya tasyāḥ prabhraṣṭayānayā | tulyāvasthā sakhīveyaṃ tanur āśvāsyate mama","(४.३) (४.२९) विदूषकः । भो मा अण्णधा संभावेहि । सा खु देवीए उज्जैणिं पेसिदा । अदो मए अप्पिअं ति भणिदं । (४.३०) राजा । अहो । निरनुरोधा मयि देवी । वयस्य । केनैतद् आख्यातम् । (४.३१) विदूषकः । भो +।, सुसंगदाए । अण्णं च । ताए ज्जेव्व मम हत्थे केणावि कज्जेण इअं रअणमाला पेसिदा । (४.३२) राजा । किम् अपरम् । मां समाश्वासयितुम् । तद् वयस्योपनय । (४.३३) विदूषक उपनयति । (४.३४) राजा । गृहीत्वा रत्नमालां निर्वर्ण्य हृदये विन्यस्य । अहह । कण्ठाश्लेषं समासाद्य तस्याः प्रभ्रष्टयानया । तुल्यावस्था सखीवेयं तनुर् आश्वास्यते मम"
+rat_1.68,(4.4) vayasya | tvam eva paridhatsva yena vayam enāṃ dṛṣṭvā dhṛtiṃ kariṣyāmaḥ | (4.35) vidūṣakaḥ | jaṃ bhavaṃ āṇavedi | iti paridadhāti | (4.36) rājā | sāsram | vayasya | durlabhaṃ punardarśanaṃ priyāyāḥ | (4.37) vidūṣakaḥ | diśo 'valokya sabhayam | bho | mā evvaṃ mantehi | kadā vi ko vi idha saṃcaradi | tataḥ praviśati khaḍgahastā vasuṃdharā | (4.38) vasuṃdharā | upasṛtya | jaadu jaadu bhaṭṭā | eso kkhu rumaṇṇado bhāiṇeo vijaavammā piaṃ kiṃ pi ṇivedidukāmo duvāre ciṭṭhadi | (4.39) rājā | vasuṃdhare | avilambitaṃ praveśaya | (4.40) vasuṃdharā | jaṃ devo āṇavedi | iti niṣkramya vijayavarmaṇā saha punaḥ praviśya ca | vijaavammaṃ | eso kkhu bhaṭṭā | tā uvasappadu ajjo ṇaṃ | (4.41) vijayavarmā | upasṛtya | jayati jayati devaḥ | deva | diṣṭyā vardhase rumaṇvato vijayena | (4.42) rājā | saparitoṣam | vijayavarman | api jitāḥ kosalāḥ | (4.43) vijayavarmā | devasya prasādena | (4.44) rājā | sādhu rumaṇvan sādhu | acirān mahatprayojanam anuṣṭhitam | vijayavarman | tat kathaya kathām | ativistarataḥ śrotum icchāmi | (4.45) vijayavarmā | deva | śrūyatām | ito devādeśāt katipayair eva vāsarair anekakarituragapadātidurnivāreṇa mahatā balasamūhena gatvā rumaṇvān vindhyadurgāvasthitasya kosalapater dvāram avaṣṭabhya samāvāsayitum ārabdhavān | (4.46) rājā | tatas tataḥ | (4.47) vijayavarmā | tataḥ kosaleśvaro 'pi darpāt paribhavam asahamāno hāstikaprāyam ātmasainyaṃ sajjīkṛtavān | (4.48) vidūṣakaḥ | vijaavammaṃ | lahuṃ ācakkha | vedadi me hiaaṃ | (4.49) rājā | tatas tataḥ | (4.50) vijayavarmā | deva | kṛtaniścayaś cāsau yoddhuṃ nirgatya vindhyād abhavad abhimukhas tatkṣaṇaṃ digvibhāgān vindhyenevāpareṇa dvipapatipṛtanāpīḍabandhena rundhan | vegād bāṇān vimuñcann atha samadagajotpiṣṭapattir nipatya pratyāyād vāñchitāptidviguṇitarabhasas taṃ rumaṇvān kṣaṇena,(४.४) वयस्य । त्वम् एव परिधत्स्व येन वयम् एनां दृष्ट्वा धृतिं करिष्यामः । (४.३५) विदूषकः । जं भवं आणवेदि । इति परिदधाति । (४.३६) राजा । सास्रम् । वयस्य । दुर्लभं पुनर्दर्शनं प्रियायाः । (४.३७) विदूषकः । दिशो ऽवलोक्य सभयम् । भो । मा एव्वं मन्तेहि । कदा वि को वि इध संचरदि । ततः प्रविशति खड्गहस्ता वसुंधरा । (४.३८) वसुंधरा । उपसृत्य । जअदु जअदु भट्टा । एसो क्खु रुमण्णदो भाइणेओ विजअवम्मा पिअं किं पि णिवेदिदुकामो दुवारे चिट्ठदि । (४.३९) राजा । वसुंधरे । अविलम्बितं प्रवेशय । (४.४०) वसुंधरा । जं देवो आणवेदि । इति निष्क्रम्य विजयवर्मणा सह पुनः प्रविश्य च । विजअवम्मं । एसो क्खु भट्टा । ता उवसप्पदु अज्जो णं । (४.४१) विजयवर्मा । उपसृत्य । जयति जयति देवः । देव । दिष्ट्या वर्धसे रुमण्वतो विजयेन । (४.४२) राजा । सपरितोषम् । विजयवर्मन् । अपि जिताः कोसलाः । (४.४३) विजयवर्मा । देवस्य प्रसादेन । (४.४४) राजा । साधु रुमण्वन् साधु । अचिरान् महत्प्रयोजनम् अनुष्ठितम् । विजयवर्मन् । तत् कथय कथाम् । अतिविस्तरतः श्रोतुम् इच्छामि । (४.४५) विजयवर्मा । देव । श्रूयताम् । इतो देवादेशात् कतिपयैर् एव वासरैर् अनेककरितुरगपदातिदुर्निवारेण महता बलसमूहेन गत्वा रुमण्वान् विन्ध्यदुर्गावस्थितस्य कोसलपतेर् द्वारम् अवष्टभ्य समावासयितुम् आरब्धवान् । (४.४६) राजा । ततस् ततः । (४.४७) विजयवर्मा । ततः कोसलेश्वरो ऽपि दर्पात् परिभवम् असहमानो हास्तिकप्रायम् आत्मसैन्यं सज्जीकृतवान् । (४.४८) विद���षकः । विजअवम्मं । लहुं आचक्ख । वेददि मे हिअअं । (४.४९) राजा । ततस् ततः । (४.५०) विजयवर्मा । देव । कृतनिश्चयश् चासौ योद्धुं निर्गत्य विन्ध्याद् अभवद् अभिमुखस् तत्क्षणं दिग्विभागान् विन्ध्येनेवापरेण द्विपपतिपृतनापीडबन्धेन रुन्धन् । वेगाद् बाणान् विमुञ्चन्न् अथ समदगजोत्पिष्टपत्तिर् निपत्य प्रत्यायाद् वाञ्छिताप्तिद्विगुणितरभसस् तं रुमण्वान् क्षणेन
+rat_1.69,(4.5) api ca |astravyastaśirastraśastrakaṣaṇaiḥ kṛttottamāṅge muhur vyūḍhāsṛksariti svanatpraharaṇair gharmodvamadvahnini | āhūyājimukhe sa kosalapatir bhagne pradhāne bale (4.51) rājā | katham | asmadīyāny api balāni bhagnāni | (4.52) vijayavarmā | ekenaiva rumaṇvatā śaraśatair mattadvipastho hataḥ,(४.५) अपि च ।अस्त्रव्यस्तशिरस्त्रशस्त्रकषणैः कृत्तोत्तमाङ्गे मुहुर् व्यूढासृक्सरिति स्वनत्प्रहरणैर् घर्मोद्वमद्वह्निनि । आहूयाजिमुखे स कोसलपतिर् भग्ने प्रधाने बले (४.५१) राजा । कथम् । अस्मदीयान्य् अपि बलानि भग्नानि । (४.५२) विजयवर्मा । एकेनैव रुमण्वता शरशतैर् मत्तद्विपस्थो हतः
+rat_1.70,(4.6) (4.53) vidūṣakaḥ | jaadu jaadu bhavaṃ | jidaṃ amhehiḥ | iti nṛtyati | (4.54) rājā | sādhu kosalapate sādhu | mṛtyur api te ślāghyo yasya śatravo 'py evaṃ puruṣakāraṃ varṇayanti | (4.55) vijayavarmā | rumaṇvān api kosaleṣu madbhrātaraṃ jyāyāṃsaṃ jayavarmāṇaṃ sthāpayitvā prahāravraṇitaṃ hāstakaprāyam aśeṣasainyam anuvartamānaḥ śanaiḥ śanair āgata eva | (4.56) rājā | vasuṃdhare | ucyatāṃ yaugandharāyaṇaḥ | pradīyatāṃ matprasādo 'syeti | (4.57) vasuṃdharā | jaṃ devo āṇavedi | iti vijayavarmaṇā saha niṣkrāntā | tataḥ praviśati kāñcanamālā | (4.58) kāñcanamālā | āṇatta mhi devīe jadhā | hañje kañcaṇamāle | gaccha | edaṃ indaāliaṃ ajjautassa daṃsehi tti | parikramyāvalokya ca | eso kkhu bhaṭṭā | tā jāva ṇaṃ uvasappāmi | upasṛtya | jaadu jaadu bhaṭṭā | bhaṭṭā | devī viṇṇavedi | eso kkhu ujjaiṇīdo sambarasiddhī ṇāma indaālio āado | tā pekkhadu ṇaṃ ajjautto tti | (4.59) rājā | asti naḥ kautukam aindrajālike | tac chīghraṃ praveśaya | (4.60) kāñcanamālā | jaṃ devo āṇavedi | iti niṣkramya picchikāvyagrahastenaindrajālikena saha praviśya | edu edu ajjo | (4.61) aindrajālikaḥ parikrāmati | (4.62) kāñcanamālā | eso bhaṭṭā | tā uvasappadu ajjo | (4.63) aindrajālikaḥ | jaadu jaadu bhaṭṭā | upasṛtya picchikāṃ bhrāmayitvā | paṇamaha calaṇe indassa indaālammi laddhaṇāmassa | taha ajjasambarassa vimāāsupaḍiṭṭhiajasassa,(४.६) (४.५३) विदूषकः । जअदु जअदु भवं । जिदं अम्हेहिः । इति नृत्यति । (४.५४) राजा । साधु कोसलपते साधु । मृत्युर् अपि ते श्लाघ्यो यस्य शत्रवो ऽप्य् एवं पुरुषकारं वर्णयन्ति । (४.५५) विजयवर्मा । रुमण्वान् अपि कोसलेषु मद्भ्रातरं ज्यायांसं जयवर्माणं स्थापयित्वा प्रहारव्रणितं हास्तकप्रायम् अशेषसैन्यम् अनुवर्तमानः शनैः शनैर् आगत एव । (४.५६) राजा । वसुंधरे । उच्यतां यौगन्धरायणः । प्रदीयतां मत्प्रसादो ऽस्येति । (४.५७) वसुंधरा । जं देवो आणवेदि । इति विजयवर्मणा सह निष्क्रान्ता । ततः प्रविशति काञ्चनमाला । (४.५८) काञ्चनमाला । आणत्त म्हि देवीए जधा । हञ्जे कञ्चणमाले । गच्छ । एदं इन्दआलिअ��� अज्जौतस्स दंसेहि त्ति । परिक्रम्यावलोक्य च । एसो क्खु भट्टा । ता जाव णं उवसप्पामि । उपसृत्य । जअदु जअदु भट्टा । भट्टा । देवी विण्णवेदि । एसो क्खु उज्जैणीदो सम्बरसिद्धी णाम इन्दआलिओ आअदो । ता पेक्खदु णं अज्जौत्तो त्ति । (४.५९) राजा । अस्ति नः कौतुकम् ऐन्द्रजालिके । तच् छीघ्रं प्रवेशय । (४.६०) काञ्चनमाला । जं देवो आणवेदि । इति निष्क्रम्य पिच्छिकाव्यग्रहस्तेनैन्द्रजालिकेन सह प्रविश्य । एदु एदु अज्जो । (४.६१) ऐन्द्रजालिकः परिक्रामति । (४.६२) काञ्चनमाला । एसो भट्टा । ता उवसप्पदु अज्जो । (४.६३) ऐन्द्रजालिकः । जअदु जअदु भट्टा । उपसृत्य पिच्छिकां भ्रामयित्वा । पणमह चलणे इन्दस्स इन्दआलम्मि लद्धणामस्स । तह अज्जसम्बरस्स विमाआसुपडिट्ठिअजसस्स
+rat_1.71,(4.7) deva |kiṃ dharaṇīe miaṅgoāāse mahiharo jale jalaṇo | majjhaṇhammi paosodāvijjau dehi āṇattiṃ,(४.७) देव ।किं धरणीए मिअङ्गोआआसे महिहरो जले जलणो । मज्झण्हम्मि पओसोदाविज्जौ देहि आणत्तिं
+rat_1.72,(4.8) (4.64) vidūṣakaḥ | bho vaassa | avihido hodi | bho | īdiso se avaṭṭhambho jeṇa savvaṃ saṃbhāvīadi | (4.65) aindrajālikaḥ | deva | kiṃ jappieṇa bahuṇājaṃ jaṃ hiaeṇa mahasi saṃdaṭṭhu | taṃ taṃ dāvemi ahaṅguruṇo mantappahāveṇa,(४.८) (४.६४) विदूषकः । भो वअस्स । अविहिदो होदि । भो । ईदिसो से अवट्ठम्भो जेण सव्वं संभावीअदि । (४.६५) ऐन्द्रजालिकः । देव । किं जप्पिएण बहुणाजं जं हिअएण महसि संदट्ठु । तं तं दावेमि अहङ्गुरुणो मन्तप्पहावेण
+rat_1.73,(4.9) (4.66) rājā | kāñcanamāle | ucyatāṃ devī | yuṣmadīya evāyam aindrajāliko vijanīkṛtaś cāyam uddeśaḥ | tad āgaccha | sahitāv evainaṃ paśyāva iti | (4.67) kāñcanamālā | jaṃ bhaṭṭā āṇavedi | iti niṣkramya vāsavadattayā saha praviśya | (4.68) vāsavadattā | hañje kañcaṇamāle | ujjaiṇīdo āado tti atthi me tassiṃ indaālie pakkhavādo | (4.69) kāñcanamālā | ṇādikulabahumāṇo kkhu eso devīe | tā edu bhaṭṭiṇī | iti parikrāmataḥ | (4.70) kāñcanamālā | bhaṭṭiṇi | eso bhaṭṭā | tā uvasappadu devī | (4.71) vāsavadattā | upasṛtya | jaadu jaadu ajjautto | (4.72) rājā | devi | bahu tena garjitam | tad ihasthāv evainaṃ paśyāva | (4.73) vāsavadattopaviśati | (4.74) rājā | bhadra | prastūyatāṃ bahuvidham indrajālam | (4.75) aindrajālikaḥ | jaṃ devo āṇavedi | iti bahuvidhaṃ nāṭyaṃ kṛṭvā picchikāṃ bhrāmayan | hariharabamhappamuhedeve dāvemi devarāaṃ ca | gaaṇammi siddhavijjāharabahusatthaṃ ca ṇaccantaṃ,(४.९) (४.६६) राजा । काञ्चनमाले । उच्यतां देवी । युष्मदीय एवायम् ऐन्द्रजालिको विजनीकृतश् चायम् उद्देशः । तद् आगच्छ । सहिताव् एवैनं पश्याव इति । (४.६७) काञ्चनमाला । जं भट्टा आणवेदि । इति निष्क्रम्य वासवदत्तया सह प्रविश्य । (४.६८) वासवदत्ता । हञ्जे कञ्चणमाले । उज्जैणीदो आअदो त्ति अत्थि मे तस्सिं इन्दआलिए पक्खवादो । (४.६९) काञ्चनमाला । णादिकुलबहुमाणो क्खु एसो देवीए । ता एदु भट्टिणी । इति परिक्रामतः । (४.७०) काञ्चनमाला । भट्टिणि । एसो भट्टा । ता उवसप्पदु देवी । (४.७१) वासवदत्ता । उपसृत्य । जअदु जअदु अज्जौत्तो । (४.७२) राजा । देवि । बहु तेन गर्जितम् । तद् इहस्थाव् एवैनं पश्याव । (४.७३) वासवदत्तोपविशति । (४.७४) राजा । भद्र । प्रस्तूयतां बहुविधम् इन्द्रजालम् । (४.७५) ऐन्द्रजालिकः । जं देवो आणवेदि । इति बहुविधं नाट्यं कृट्वा पिच्छिकां भ्रामयन् । हरिहरबम्हप्पमुहेदेवे दावेमि देवराअं च । गअणम्मि सिद्धविज्जाहरबहुसत्थं च णच्चन्तं
+rat_1.74,(4.10) sarve savismayaṃ paśyanti | (4.76) rājā | ūrdhvaṃ dṛṣṭvāsanād avataran | āścaryam āścaryam | (4.77) vidūṣakaḥ | accharīaṃ accharīaṃ | (4.78) rājā | devi | paśya | eṣa brahmā saroje rajanikarakalāśekharaḥ śaṅkaro 'yaṃ dorbhir daityāntako 'yaṃ sadhanurasigadācakracihnaiś caturbhiḥ | eṣo 'py airāvatasthas tridaśapatir amī devi devās tathānye nṛtyanti vyomni caitāś calacaraṇaraṇannūpurā divyanāryaḥ,(४.१०) सर्वे सविस्मयं पश्यन्ति । (४.७६) राजा । ऊर्ध्वं दृष्ट्वासनाद् अवतरन् । आश्चर्यम् आश्चर्यम् । (४.७७) विदूषकः । अच्छरीअं अच्छरीअं । (४.७८) राजा । देवि । पश्य । एष ब्रह्मा सरोजे रजनिकरकलाशेखरः शङ्करो ऽयं दोर्भिर् दैत्यान्तको ऽयं सधनुरसिगदाचक्रचिह्नैश् चतुर्भिः । एषो ऽप्य् ऐरावतस्थस् त्रिदशपतिर् अमी देवि देवास् तथान्ये नृत्यन्ति व्योम्नि चैताश् चलचरणरणन्नूपुरा दिव्यनार्यः
+rat_1.75,(4.11) (4.79) vāsavadattā | accharīaṃ accharīaṃ | (4.80) vidūṣakaḥ | ā dāsīe putta indaālia | kiṃ edehiṃ devehiṃ accharāhiṃ ca daṃsidāhiṃ | jai ediṇā parituṭṭheṇa kajja tā sāariaṃ daṃsehi | tataḥ praviśati vasuṃdharā | (4.81) vasuṃdharā | jaadu jaadu bhaṭṭā | amacco joandharāaṇo viṇṇavedi | eso kkhu vikkamabāhuṇo padhāṇo amacco vasubhūdī kañcuiṇā saha aṇuppesido | taṃ arihadi devo imassiṃ jevva sundaramuhuttae pekkhiduṃ | ahaṃ pi kajjasesaṃ samāvia āado jjevva tti | (4.82) vāsavadattā | ajjautta | ciṭṭhadu dāva pekkhaṇaṃ | māulakulādo padhāṇo amacco vasubhūdī āado | taṃ dāva pekkhadu ajjautto | (4.83) rājā | yathāha devī | aindrajālikaṃ prati | bhadra | viśramyatām idānīm | (4.84) aindrajālikaḥ | jaṃ devo āṇavedi | ekko uṇa kheḍaṇao avassaṃ deveṇa pekkhidavvo | (4.85) rājā | bhadra | evam | drakṣyāmaḥ | (4.86) iti niṣkrānta aindrajālikaḥ | (4.87) vāsavadattā | kañcaṇamāle | dehi se pāritosiaṃ | (4.88) kāñjanamālā | jaṃ devī āṇavedi | iti niṣkrāntā | (4.89) rājā | vasantaka | pratyudgamya praveśyatāṃ vasubhūtiḥ | (4.90) vidūṣakaḥ | jaṃ bhaṭṭā āṇavedi | iti niṣkrāntaḥ | tataḥ praviśato vasantakena saha vasubhūtibābhravyau | (4.91) vasubhūtiḥ | samantād avalokya | aho vatseśvarasya bhavanadvārabhāsaḥ | tathā hi ākṣipto jayakuñjareṇa turagān nirvarṇayan vallabhān saṃgītadhvaninā hṛtaḥ kṣitibhujāṃ goṣṭhīṣu tiṣṭhan kṣaṇam | sadyo vismṛtasiṃhalendravibhavaḥ kakṣāpradeśeṣv aho dvāḥsthenaiva kutūhalena mahatā grāmyo yathāhaṃ kṛtaḥ,(४.११) (४.७९) वासवदत्ता । अच्छरीअं अच्छरीअं । (४.८०) विदूषकः । आ दासीए पुत्त इन्दआलिअ । किं एदेहिं देवेहिं अच्छराहिं च दंसिदाहिं । जै एदिणा परितुट्ठेण कज्ज ता साअरिअं दंसेहि । ततः प्रविशति वसुंधरा । (४.८१) वसुंधरा । जअदु जअदु भट्टा । अमच्चो जोअन्धराअणो विण्णवेदि । एसो क्खु विक्कमबाहुणो पधाणो अमच्चो वसुभूदी कञ्चुइणा सह अणुप्पेसिदो । तं अरिहदि देवो इमस्सिं जेव्�� सुन्दरमुहुत्तए पेक्खिदुं । अहं पि कज्जसेसं समाविअ आअदो ज्जेव्व त्ति । (४.८२) वासवदत्ता । अज्जौत्त । चिट्ठदु दाव पेक्खणं । माउलकुलादो पधाणो अमच्चो वसुभूदी आअदो । तं दाव पेक्खदु अज्जौत्तो । (४.८३) राजा । यथाह देवी । ऐन्द्रजालिकं प्रति । भद्र । विश्रम्यताम् इदानीम् । (४.८४) ऐन्द्रजालिकः । जं देवो आणवेदि । एक्को उण खेडणओ अवस्सं देवेण पेक्खिदव्वो । (४.८५) राजा । भद्र । एवम् । द्रक्ष्यामः । (४.८६) इति निष्क्रान्त ऐन्द्रजालिकः । (४.८७) वासवदत्ता । कञ्चणमाले । देहि से पारितोसिअं । (४.८८) काञ्जनमाला । जं देवी आणवेदि । इति निष्क्रान्ता । (४.८९) राजा । वसन्तक । प्रत्युद्गम्य प्रवेश्यतां वसुभूतिः । (४.९०) विदूषकः । जं भट्टा आणवेदि । इति निष्क्रान्तः । ततः प्रविशतो वसन्तकेन सह वसुभूतिबाभ्रव्यौ । (४.९१) वसुभूतिः । समन्ताद् अवलोक्य । अहो वत्सेश्वरस्य भवनद्वारभासः । तथा हि आक्षिप्तो जयकुञ्जरेण तुरगान् निर्वर्णयन् वल्लभान् संगीतध्वनिना हृतः क्षितिभुजां गोष्ठीषु तिष्ठन् क्षणम् । सद्यो विस्मृतसिंहलेन्द्रविभवः कक्षाप्रदेशेष्व् अहो द्वाःस्थेनैव कुतूहलेन महता ग्राम्यो यथाहं कृतः
+rat_1.76,(4.12) (4.92) bābhravyaḥ | adya khalu cirāt svāminaṃ drakṣyāmīti yat satyam ānandātiśayena kim apy avasthāntaram anubhavāmi | kutaḥ | vivṛddhiṃ kampasya prathayatitarāṃ sādhvasavaśād avispaṣṭāṃ dṛṣṭiṃ tirayatitarāṃ bāṣpapaṭalaiḥ | skhaladvarṇāṃ vāṇīṃ jaḍayatitarāṃ gadgadatayā jarāyāḥ sāhāyyaṃ mama hi paritoṣo 'dya kurute,(४.१२) (४.९२) बाभ्रव्यः । अद्य खलु चिरात् स्वामिनं द्रक्ष्यामीति यत् सत्यम् आनन्दातिशयेन किम् अप्य् अवस्थान्तरम् अनुभवामि । कुतः । विवृद्धिं कम्पस्य प्रथयतितरां साध्वसवशाद् अविस्पष्टां दृष्टिं तिरयतितरां बाष्पपटलैः । स्खलद्वर्णां वाणीं जडयतितरां गद्गदतया जरायाः साहाय्यं मम हि परितोषो ऽद्य कुरुते
+rat_1.77,(4.13) (4.93) vidūṣakaḥ | agre bhūtvā | edu edu amacco | (4.94) vasubhūtiḥ | vidūṣakasya kaṇṭhe ratnamālāṃ dṛṣṭvāpavārya | bābhravya | jñāyate | saiveyaṃ ratnamālā yā devena rājaputryai prasthānakāle datteti | (4.95) bābhravyaḥ | amātya | asti sādṛśyam | tat kiṃ vasantakād avagacchāmi prabhavam asyāḥ | (4.96) vasubhūtiḥ | bābhravya | mā maivam | mahati rājakule ratnānāṃ bāhulyān na durlabho bhūṣaṇānāṃ saṃvādaḥ | (4.97) vidūṣakaḥ | rājānam uddiśya | eso kkhu mahārāo | tā uvasappadu amacco | (4.98) vasubhūtiḥ | upasṛtya | vijayatāṃ mahārājaḥ | (4.99) rājā | utthāya | ārye | abhivādaye | (4.100) vasubhūtiḥ | śreyān bhūyāḥ | (4.101) rājā | āsanam āsanam āryāya | (4.102) vidūṣakaḥ | āsanam ānīya | edaṃ āsaṇaṃ | tā uvavisadu amacco | (4.103) vasubhūtir upaviśati | (4.104) vidūṣakaḥ | amacca | esā devī vāsavadattā paṇāmaṃ karedi | (4.105) vasubhūtiḥ | āyuṣmati | vatsarājasadṛśaṃ putram āpnuhi | (4.106) bābhravyaḥ | deva | bābhravyaḥ praṇamati | (4.107) rājā | pṛṣṭhe hastaṃ dattvā | bābhravya | ita āsyatām | (4.108) bābhravya upaviśati | (4.109) rājā | ārya vasubhūte | api kuśalaṃ tatrabhavataḥ siṃhaleśvarasya | (4.110) vasubhūtiḥ | ūrdhvam avalokya niḥśvasya ca | deva | na jāne | kiṃ vijñāpayāmi mandabhāgya iti | (4.111) vāsavadattā | saviṣādam ātmagatam | haddhī haddhī | kiṃ dāṇiṃ vasubhūdī kadhaissadi | (4.112) rājā | vasubhūte | kathaya | paryākula ivāsmi | (4.113) bābhravyaḥ | apavārya | amātya | ciram api sthitvā yat kathanīyaṃ tad idānīm eva kathyatām | (4.114) vasubhūtiḥ | sāsram | na śakyaṃ nivedayitum | tathāpy eṣa kathayāmi mandabhāgyaḥ | deva | yāsau siṃhaleśvareṇa svaduhitā ratnāvalī nāmāyuṣmatī vāsavadattāṃ dagdhām upaśrutya devāya pūrvaprārthitā satī dattā | (4.115) rājā | apavārya | devi | kim idam alīkaṃ tvanmātulāmātyaḥ kathayati | (4.116) vāsavadattā | ajjautta | ahaṃ pi ṇa jāṇāmi | ko ettha aliaṃ mantedi tti | (4.117) vidūṣakaḥ | tado tāe kiṃ saṃvuttaṃ | (4.118) vasubhūtiḥ | sā ca yuṣmadantikam ānīyamānā yānabhaṅgāt sāgare nimagnā | iti rudann adhomukhas tiṣṭhati | (4.119) vāsavadattā | sāsram | hā hadam hi mandabhāiṇī | hā bahiṇie | kahiṃ si | dehi me paḍivaaṇaṃ | (4.120) rājā | devi | samāśvasihi samāśvasihi | duḥkhagrahā gatir daivasya | vahanabhaṅgapatitotthitau nanv etāv eva te nidarśanam | iti vasubhūtibābhravyau darśayati | (4.121) vāsavadattā | ajjautta | jujjadi edaṃ | kudo uṇa me ettiāiṃ bhāadheāiṃ | (4.122) rājā | apavārya | bābhravya | kathaya | kim etat | (4.123) nepathye kalakalaḥ | harmyāṇāṃ hemaśṛṅgaśriyam iva nicayair arciṣām ādadhānaḥ sāndrodyānadrumāgraglapanapiśunitātyantatīvrābhitāpaḥ | kurvan krīḍāmahīdhraṃ sajalajaladharaśyāmalaṃ dhūmapātair eṣa ploṣārtayoṣijjana iha sahasaivotthito 'ntaḥpure 'gniḥ,(४.१३) (४.९३) विदूषकः । अग्रे भूत्वा । एदु एदु अमच्चो । (४.९४) वसुभूतिः । विदूषकस्य कण्ठे रत्नमालां दृष्ट्वापवार्य । बाभ्रव्य । ज्ञायते । सैवेयं रत्नमाला या देवेन राजपुत्र्यै प्रस्थानकाले दत्तेति । (४.९५) बाभ्रव्यः । अमात्य । अस्ति सादृश्यम् । तत् किं वसन्तकाद् अवगच्छामि प्रभवम् अस्याः । (४.९६) वसुभूतिः । बाभ्रव्य । मा मैवम् । महति राजकुले रत्नानां बाहुल्यान् न दुर्लभो भूषणानां संवादः । (४.९७) विदूषकः । राजानम् उद्दिश्य । एसो क्खु महाराओ । ता उवसप्पदु अमच्चो । (४.९८) वसुभूतिः । उपसृत्य । विजयतां महाराजः । (४.९९) राजा । उत्थाय । आर्ये । अभिवादये । (४.१००) वसुभूतिः । श्रेयान् भूयाः । (४.१०१) राजा । आसनम् आसनम् आर्याय । (४.१०२) विदूषकः । आसनम् आनीय । एदं आसणं । ता उवविसदु अमच्चो । (४.१०३) वसुभूतिर् उपविशति । (४.१०४) विदूषकः । अमच्च । एसा देवी वासवदत्ता पणामं करेदि । (४.१०५) वसुभूतिः । आयुष्मति । वत्सराजसदृशं पुत्रम् आप्नुहि । (४.१०६) बाभ्रव्यः । देव । बाभ्रव्यः प्रणमति । (४.१०७) राजा । पृष्ठे हस्तं दत्त्वा । बाभ्रव्य । इत आस्यताम् । (४.१०८) बाभ्रव्य उपविशति । (४.१०९) राजा । आर्य वसुभूते । अपि कुशलं तत्रभवतः सिंहलेश्वरस्य । (४.११०) वसुभूतिः । ऊर्ध्वम् अवलोक्य निःश्वस्य च । देव । न जाने । किं विज्ञापयामि मन्दभाग्य इति । (४.१११) वासवदत्ता । सविषादम् आत्मगतम् । हद्धी हद्धी । किं दाणिं वसुभूदी कधैस्सदि । (४.११२) राजा । वसुभूते । कथय । पर्याकुल इवास्मि । (४.११३) बाभ्रव्यः । अपवार्य । अमात्य ��� चिरम् अपि स्थित्वा यत् कथनीयं तद् इदानीम् एव कथ्यताम् । (४.११४) वसुभूतिः । सास्रम् । न शक्यं निवेदयितुम् । तथाप्य् एष कथयामि मन्दभाग्यः । देव । यासौ सिंहलेश्वरेण स्वदुहिता रत्नावली नामायुष्मती वासवदत्तां दग्धाम् उपश्रुत्य देवाय पूर्वप्रार्थिता सती दत्ता । (४.११५) राजा । अपवार्य । देवि । किम् इदम् अलीकं त्वन्मातुलामात्यः कथयति । (४.११६) वासवदत्ता । अज्जौत्त । अहं पि ण जाणामि । को एत्थ अलिअं मन्तेदि त्ति । (४.११७) विदूषकः । तदो ताए किं संवुत्तं । (४.११८) वसुभूतिः । सा च युष्मदन्तिकम् आनीयमाना यानभङ्गात् सागरे निमग्ना । इति रुदन्न् अधोमुखस् तिष्ठति । (४.११९) वासवदत्ता । सास्रम् । हा हदम् हि मन्दभाइणी । हा बहिणिए । कहिं सि । देहि मे पडिवअणं । (४.१२०) राजा । देवि । समाश्वसिहि समाश्वसिहि । दुःखग्रहा गतिर् दैवस्य । वहनभङ्गपतितोत्थितौ नन्व् एताव् एव ते निदर्शनम् । इति वसुभूतिबाभ्रव्यौ दर्शयति । (४.१२१) वासवदत्ता । अज्जौत्त । जुज्जदि एदं । कुदो उण मे एत्तिआइं भाअधेआइं । (४.१२२) राजा । अपवार्य । बाभ्रव्य । कथय । किम् एतत् । (४.१२३) नेपथ्ये कलकलः । हर्म्याणां हेमशृङ्गश्रियम् इव निचयैर् अर्चिषाम् आदधानः सान्द्रोद्यानद्रुमाग्रग्लपनपिशुनितात्यन्ततीव्राभितापः । कुर्वन् क्रीडामहीध्रं सजलजलधरश्यामलं धूमपातैर् एष प्लोषार्तयोषिज्जन इह सहसैवोत्थितो ऽन्तःपुरे ऽग्निः
+rat_1.78,(4.14) api ca |devīdāhapravādo 'yaṃ yo 'bhūl lāvaṇake purā | kariṣyann iva taṃ satyaṃ manye 'gnir ayam utthitaḥ,(४.१४) अपि च ।देवीदाहप्रवादो ऽयं यो ऽभूल् लावणके पुरा । करिष्यन्न् इव तं सत्यं मन्ये ऽग्निर् अयम् उत्थितः
+rat_1.79,(4.15) (4.124) rājā | sasaṃbhramam utthāya | katham | antaḥpure 'gniḥ | kaṣṭam | devī vāsavadattā dagdhā | hā priye vāsavadatte | (4.125) vāsavadattā | parittāadu parittāadu ajjautto | (4.126) rājā | katham | atisaṃbhramād ihasthāpi devī nopalakṣitā | devi | samāśvasihi samāśvasihi | (4.127) vāsavadattā | ajjautta | ṇa attaṇo kāraṇeṇa evvaṃ bhaṇāmi | esā khu mae ṇigghiṇāe idha saṃjamidā sāariā vivajjadi | tā parittāadu ajjautto | (4.128) rājā | katham | sāgarikā vipadyate | devi | eṣa gacchāmi | (4.129) vasubhūtiḥ | deva | kim akāraṇa eva pataṅgavṛttiḥ kriyate | (4.130) bābhravyaḥ | deva | yuktam āha vasubhūtiḥ | (4.131) vidūṣakaḥ | rājānam uttarīye gṛhītvā | bho | mā khu sāhasaṃ karehi | (4.132) rājā | uttarīyam ākarṣan | dhiṅ mūrkha | sāgarikā vipadyate | kim adyāpi prāṇā dhāryante | dhūmābhibhavaṃ nāṭayan | virama virama vahne muñca dhūmānubandhaṃ prakaṭayasi kim uccair arciṣāṃ cakravālam | virahahutabhujāhaṃ yo na dagdhaḥ priyāyāḥ pralayadahanabhāsā tasya kiṃ tvaṃ karoṣi,(४.१५) (४.१२४) राजा । ससंभ्रमम् उत्थाय । कथम् । अन्तःपुरे ऽग्निः । कष्टम् । देवी वासवदत्ता दग्धा । हा प्रिये वासवदत्ते । (४.१२५) वासवदत्ता । परित्ताअदु परित्ताअदु अज्जौत्तो । (४.१२६) रा��ा । कथम् । अतिसंभ्रमाद् इहस्थापि देवी नोपलक्षिता । देवि । समाश्वसिहि समाश्वसिहि । (४.१२७) वासवदत्ता । अज्जौत्त । ण अत्तणो कारणेण एव्वं भणामि । एसा खु मए णिग्घिणाए इध संजमिदा साअरिआ विवज्जदि । ता परित्ताअदु अज्जौत्तो । (४.१२८) राजा । कथम् । सागरिका विपद्यते । देवि । एष गच्छामि । (४.१२९) वसुभूतिः । देव । किम् अकारण एव पतङ्गवृत्तिः क्रियते । (४.१३०) बाभ्रव्यः । देव । युक्तम् आह वसुभूतिः । (४.१३१) विदूषकः । राजानम् उत्तरीये गृहीत्वा । भो । मा खु साहसं करेहि । (४.१३२) राजा । उत्तरीयम् आकर्षन् । धिङ् मूर्ख । सागरिका विपद्यते । किम् अद्यापि प्राणा धार्यन्ते । धूमाभिभवं नाटयन् । विरम विरम वह्ने मुञ्च धूमानुबन्धं प्रकटयसि किम् उच्चैर् अर्चिषां चक्रवालम् । विरहहुतभुजाहं यो न दग्धः प्रियायाः प्रलयदहनभासा तस्य किं त्वं करोषि
+rat_1.80,(4.16) (4.133) vāsavadattā | kadhaṃ | mama dukkhakāriṇīe vaaṇādo evvaṃ ajjhavasidaṃ ajjautteṇa | tā ahaṃ pi aṇugamissaṃ | (4.134) vidūṣakaḥ | parikrāmann agrato bhūtvā | ahaṃ pi padhovadesao homi | (4.135) vasubhūtiḥ | katham | praviṣṭa eva jvalanaṃ vatsarājaḥ | tan mamāpi dṛṣṭarājaputrīvipatter yuktam ātmānam āhutīkartum | (4.136) bābhravyaḥ | sāsram | hā mahārāja | kim idam akāraṇa eva bharatakulaṃ saṃśayatulām āropitam | atha vā kiṃ pralāpena | aham api bhaktisadṛśam ācarāmi | iti sarve 'gnipraveśaṃ nāṭayanti | tataḥ praviśati nigaḍasaṃyatā sāgarikā | (4.137) sāgarikā | haddhī haddhī | ā | samantado pajjalido hudavaho ajja dukkhāvasāṇaṃ me karissadi | (4.138) rājā | aye | iyam āsannahutavahā sāgarikā vartate | tat tvaritam enāṃ saṃbhāvayāmi | (4.139) sāgarikā | rājānaṃ dṛṣṭvātmagatam | kadhaṃ | ajjautto | tā edaṃ pekkhia puṇo me jīvidāsā saṃvuttā | prakāśam | parittāadu parittāadu bhaṭṭā | (4.140) rājā | bhīru | alaṃ bhayena | muhūrtam api sahyatāṃ bahula eṣa dhūmodgamo hahā dhig idam aṃśukaṃ jvalati te stanāt pracyutam | muhuḥ skhalasi kiṃ kathaṃ nigaḍasaṃyatāsi drutaṃ nayāmi bhavatīm itaḥ priyatame 'valambasva mām,(४.१६) (४.१३३) वासवदत्ता । कधं । मम दुक्खकारिणीए वअणादो एव्वं अज्झवसिदं अज्जौत्तेण । ता अहं पि अणुगमिस्सं । (४.१३४) विदूषकः । परिक्रामन्न् अग्रतो भूत्वा । अहं पि पधोवदेसओ होमि । (४.१३५) वसुभूतिः । कथम् । प्रविष्ट एव ज्वलनं वत्सराजः । तन् ममापि दृष्टराजपुत्रीविपत्तेर् युक्तम् आत्मानम् आहुतीकर्तुम् । (४.१३६) बाभ्रव्यः । सास्रम् । हा महाराज । किम् इदम् अकारण एव भरतकुलं संशयतुलाम् आरोपितम् । अथ वा किं प्रलापेन । अहम् अपि भक्तिसदृशम् आचरामि । इति सर्वे ऽग्निप्रवेशं नाटयन्ति । ततः प्रविशति निगडसंयता सागरिका । (४.१३७) सागरिका । हद्धी हद्धी । आ । समन्तदो पज्जलिदो हुदवहो अज्ज दुक्खावसाणं मे करिस्सदि । (४.१३८) राजा । अये । इयम् आसन्नहुतवहा सागरिका वर्तते । तत् त्वरितम् एनां संभावयामि । (४.१३९) सागरिका । राजानं दृष्ट्वात्मगतम् �� कधं । अज्जौत्तो । ता एदं पेक्खिअ पुणो मे जीविदासा संवुत्ता । प्रकाशम् । परित्ताअदु परित्ताअदु भट्टा । (४.१४०) राजा । भीरु । अलं भयेन । मुहूर्तम् अपि सह्यतां बहुल एष धूमोद्गमो हहा धिग् इदम् अंशुकं ज्वलति ते स्तनात् प्रच्युतम् । मुहुः स्खलसि किं कथं निगडसंयतासि द्रुतं नयामि भवतीम् इतः प्रियतमे ऽवलम्बस्व माम्
+rat_1.81,(4.17) kaṇṭhe gṛhītvā nimīlitākṣaḥ sparśaṃ nāṭayati | aho | kṣaṇād apagato me saṃtāpaḥ | ayi | samāśvasihi samāśvasihi | vyaktaṃ lagno 'pi bhavatīṃ na dhakṣati hutāśanaḥ | yataḥ saṃtāpam evāyaṃ sparśas te harati priye,(४.१७) कण्ठे गृहीत्वा निमीलिताक्षः स्पर्शं नाटयति । अहो । क्षणाद् अपगतो मे संतापः । अयि । समाश्वसिहि समाश्वसिहि । व्यक्तं लग्नो ऽपि भवतीं न धक्षति हुताशनः । यतः संतापम् एवायं स्पर्शस् ते हरति प्रिये
+rat_1.82,(4.18) unmīlyākṣiṇī diśo 'valokya sāgarikāṃ ca muktvā | aho mahad āścaryam | kvāsau gato hutavahas tadavastham etad antaḥpuraṃ ... vāsavadattāṃ dṛṣṭvā | ... katham avantinṛpātmajeyam | (4.141) vāsavadattā | rājñaḥ śarīraṃ parāmṛśya saharṣam | diṭṭhiā | akkhadasarīro ajjautto | (4.142) rājā | bābhravyo eṣa ... (4.143) bābhravyaḥ | deva | idānīṃ pratyujjīvito 'smi | (4.144) rājā | ... vasubhūtir ayaṃ ... (4.145) vasubhūtiḥ | vijayatāṃ mahārājaḥ | (4.146) rājā | ... vayasya (4.147) vidūṣakaḥ | jaadu jaadu bhavaṃ | (4.148) rājā | vicintya savitarkam | svapne matir bhramati kiṃ nv idam indrajālam,(४.१८) उन्मील्याक्षिणी दिशो ऽवलोक्य सागरिकां च मुक्त्वा । अहो महद् आश्चर्यम् । क्वासौ गतो हुतवहस् तदवस्थम् एतद् अन्तःपुरं ... वासवदत्तां दृष्ट्वा । ... कथम् अवन्तिनृपात्मजेयम् । (४.१४१) वासवदत्ता । राज्ञः शरीरं परामृश्य सहर्षम् । दिट्ठिआ । अक्खदसरीरो अज्जौत्तो । (४.१४२) राजा । बाभ्रव्यो एष ... (४.१४३) बाभ्रव्यः । देव । इदानीं प्रत्युज्जीवितो ऽस्मि । (४.१४४) राजा । ... वसुभूतिर् अयं ... (४.१४५) वसुभूतिः । विजयतां महाराजः । (४.१४६) राजा । ... वयस्य (४.१४७) विदूषकः । जअदु जअदु भवं । (४.१४८) राजा । विचिन्त्य सवितर्कम् । स्वप्ने मतिर् भ्रमति किं न्व् इदम् इन्द्रजालम्
+rat_1.83,(4.19) (4.149) vidūṣakaḥ | bho | mā saṃdehaṃ karehi | bhaṇidaṃ khu teṇa dāsīe puttaeṇa indajālieṇa jadhā | avassaṃ jevva deveṇa ekko me kheḍaṇao pekkhidavvo tti | (4.150) rājā | devi | tvadvacanād iyam ānītā sāgarikā | (4.151) vāsavadattā | vihasya | ajjautta | jāṇidaṃ mae | (4.152) vasubhūtiḥ | sāgarikāṃ nivarṇyāpavārya | bābhravya | sadṛśīyaṃ rājaputryāḥ | (4.153) bābhravyaḥ | amātya | mamāpy etad evaṃ manasi vartate | (4.154) vasubhūtiḥ | rājānam uddiśya | deva | kuta iyaṃ kanyakā | (4.155) rājā | devī jānāti | (4.156) vasubhūtiḥ | devi | kutaḥ punar iyaṃ kanyakā | (4.157) vāsavadattā | amacca | esā khu sāariādo pāvida tti bhaṇia amaccajoandharāaṇeṇa mama hatthe ṇikkhittā | ado jjevva sāaria tti saddāvīadi | (4.158) rājā | svagatam | yaugandharāyaṇena nyasteyam | katham asau mamānivedya kiṃ cit kariṣyati | (4.159) vasubhūtiḥ | apavārya | bābhravya | yathā susadṛśī vasantakasya kaṇṭhe ratnamālā asyāś ca sāgarāt prāptis tathā vyaktam eveyaṃ siṃhaleśvarasya duhitā ratnāvalī | upasṛtya prakāśam | āyuṣmati ratnāvali | tvam etāvatīm avasthāṃ gatāsi | (4.160) sāgarikā | dṛṣṭvā sāsram | kadhaṃ | amacco vasubhūdī | (4.161) vasubhūtiḥ | hā hato 'smi mandabhāgyaḥ | iti bhumau patati | (4.162) sāgarikā | vasubhūter upari patantī | hā tāda | hā amba | kahiṃ si | dehi me paḍivaaṇaṃ | (4.163) vāsavadattā | sasaṃbhramam | ajjakañcui | iaṃ sā mama bahiṇiā raaṇāvalī | (4.164) bābhravyaḥ | devi | iyam eva sā | (4.165) vāsavadattā | ratnāvalīm āliṅgya | bahiṇie | samassasa samassasa | (4.166) rājā | katham | udāttavaṃśaprabhavasya siṃhaleśvarasya vikramabahor ātmajeyam | (4.167) vidūṣakaḥ | ratnāvalīṃ dṛṣṭvā svagatam | paḍhamaṃ jevva mae bhaṇidaṃ | ṇa kkhu īdiso sāmaṇṇajaṇassa paricchao bhodi tti | (4.168) vāsavadattā | sāsraṃ bāhū prasārya | ai ehi | idāṇiṃ piabahiṇie | bandhusiṇehaṃ daṃsehi | (4.169) vasubhūtiḥ | āyuṣmati | samāśvasihi samāśvasihi | nanv iyaṃ te jyāyasī bhaginī duḥkham āste | tat pariṣvajasvainām | (4.170) ratnāvalī | samāśvasya rājānaṃ tiryag avalokya svagatam | kidāvarāhā khu ahaṃ devīe | tā ṇa sakkaṇomi muhaṃ daṃsiduṃ | ity adhomukhī tiṣṭhati | (4.171) vāsavadattā | apavārya | ajjautta | lajjāmi ahaṃ imiṇā attaṇo ṇisaṃsattaṇeṇa | tā avaṇehi se bandhaṇaṃ | (4.172) rājā | saparitoṣam | yathāha devī | iti sāgarikāṃ muñcati | (4.173) vāsavadattā | ajjautta | amaccajoandharāaṇeṇa ettiaṃ kālaṃ dujjaṇīkida mhi jeṇa jāṇanteṇa vi ṇa me ṇivedidaṃ | tataḥ praviśati yaugandharāyaṇaḥ | (4.174) yaugandharāyaṇaḥ | devyā madvacanād yathābhyupagataḥ patyur viyogas tathā sā devasya kalatrasaṃghaṭanayā duḥkhaṃ mayā sthāpitā | tasyāḥ prītim ayaṃ kariṣyati jagatsvāmitvalābhaḥ prabhoḥ satyaṃ darśayituṃ tathāpi vadanaṃ śaknomi no lajjayā,(४.१९) (४.१४९) विदूषकः । भो । मा संदेहं करेहि । भणिदं खु तेण दासीए पुत्तएण इन्दजालिएण जधा । अवस्सं जेव्व देवेण एक्को मे खेडणओ पेक्खिदव्वो त्ति । (४.१५०) राजा । देवि । त्वद्वचनाद् इयम् आनीता सागरिका । (४.१५१) वासवदत्ता । विहस्य । अज्जौत्त । जाणिदं मए । (४.१५२) वसुभूतिः । सागरिकां निवर्ण्यापवार्य । बाभ्रव्य । सदृशीयं राजपुत्र्याः । (४.१५३) बाभ्रव्यः । अमात्य । ममाप्य् एतद् एवं मनसि वर्तते । (४.१५४) वसुभूतिः । राजानम् उद्दिश्य । देव । कुत इयं कन्यका । (४.१५५) राजा । देवी जानाति । (४.१५६) वसुभूतिः । देवि । कुतः पुनर् इयं कन्यका । (४.१५७) वासवदत्ता । अमच्च । एसा खु साअरिआदो पाविद त्ति भणिअ अमच्चजोअन्धराअणेण मम हत्थे णिक्खित्ता । अदो ज्जेव्व साअरिअ त्ति सद्दावीअदि । (४.१५८) राजा । स्वगतम् । यौगन्धरायणेन न्यस्तेयम् । कथम् असौ ममानिवेद्य किं चित् करिष्यति । (४.१५९) वसुभूतिः । अपवार्य । बाभ्रव्य । यथा सुसदृशी वसन्तकस्य कण्ठे रत्नमाला अस्याश् च सागरात् प्राप्तिस् तथा व्यक्तम् एवेयं सिंहलेश्वरस्य दुहिता रत्नावली । उपसृत्य प्रकाशम् । आयुष्मति रत्नावलि । त्वम् एतावतीम् अवस्थां गतासि । (४.१६०) सागरिका । दृष्ट्वा सास्रम् । कधं । अमच्चो वसुभूदी । (४.१६१) वसुभूतिः । हा हतो ऽस्मि मन्दभाग्यः । इति भुमौ पतति । (४.१६२) सागरिका । वसुभूतेर् उपरि पतन्ती । हा ताद । हा अम्ब । कहिं सि । देहि मे पडिवअणं । (४.१६३) वासवदत्ता । ससंभ्रमम् । अज्जकञ्चुइ । इअं सा मम बहिणिआ रअणावली । (४.१६४) बाभ्रव्यः । देवि । इयम् एव सा । (४.१६५) वासवदत्ता । रत्नावलीम् आलिङ्ग्य । बहिणिए । समस्सस समस्सस । (४.१६६) राजा । कथम् । उदात्तवंशप्रभवस्य सिंहलेश्वरस्य विक्रमबहोर् आत्मजेयम् । (४.१६७) विदूषकः । रत्नावलीं दृष्ट्वा स्वगतम् । पढमं जेव्व मए भणिदं । ण क्खु ईदिसो सामण्णजणस्स परिच्छओ भोदि त्ति । (४.१६८) वासवदत्ता । सास्रं बाहू प्रसार्य । ऐ एहि । इदाणिं पिअबहिणिए । बन्धुसिणेहं दंसेहि । (४.१६९) वसुभूतिः । आयुष्मति । समाश्वसिहि समाश्वसिहि । नन्व् इयं ते ज्यायसी भगिनी दुःखम् आस्ते । तत् परिष्वजस्वैनाम् । (४.१७०) रत्नावली । समाश्वस्य राजानं तिर्यग् अवलोक्य स्वगतम् । किदावराहा खु अहं देवीए । ता ण सक्कणोमि मुहं दंसिदुं । इत्य् अधोमुखी तिष्ठति । (४.१७१) वासवदत्ता । अपवार्य । अज्जौत्त । लज्जामि अहं इमिणा अत्तणो णिसंसत्तणेण । ता अवणेहि से बन्धणं । (४.१७२) राजा । सपरितोषम् । यथाह देवी । इति सागरिकां मुञ्चति । (४.१७३) वासवदत्ता । अज्जौत्त । अमच्चजोअन्धराअणेण एत्तिअं कालं दुज्जणीकिद म्हि जेण जाणन्तेण वि ण मे णिवेदिदं । ततः प्रविशति यौगन्धरायणः । (४.१७४) यौगन्धरायणः । देव्या मद्वचनाद् यथाभ्युपगतः पत्युर् वियोगस् तथा सा देवस्य कलत्रसंघटनया दुःखं मया स्थापिता । तस्याः प्रीतिम् अयं करिष्यति जगत्स्वामित्वलाभः प्रभोः सत्यं दर्शयितुं तथापि वदनं शक्नोमि नो लज्जया
+rat_1.84,(4.20) atha vā kiṃ kriyata īdṛśam atyantamānanīyeṣv api niranurodhavṛtti svāmibhaktivratam | nirūpya | ayaṃ devaḥ | yāvad upasarpāmi | upasṛtya | jayati jayati devaḥ | deva | kṣamyatāṃ yan mayānivedya kṛtam | (4.175) rājā | yaugandharāyaṇa | kim anivedya kṛtam | (4.176) yaugandharāyaṇaḥ | karotv āsanaparigrahaṃ devaḥ | sarvaṃ vijñāpayāmi | sarva upaviśanti | (4.177) yaugandharāyaṇaḥ | deva | śruyatām | yeyaṃ siṃhaleśvaraduhitā sā siddhenādiṣṭā yathā | yo 'syāḥ pāṇigrahaṇaṃ kariṣyati sa sārvabhaumo rājā bhaviṣyatīti | tatas tatpratyayād asmābhiḥ svāmino 'rthe bahuśaḥ prārthyamānenāpi siṃhaleśvareṇa devyā vāsavadattāyāś cittakhedaṃ pariharatā yadā na dattā | (4.178) rājā | tadā kim | (4.179) yaugandharāyaṇaḥ | tadā lāvaṇake devī dagdheti prasiddhim utpādya tadantikaṃ bābhravyaḥ prahitaḥ | (4.180) rājā | yaugandharāyaṇa | ataḥ paraṃ śrutam eva mayā | atheyaṃ devīhaste kim ity anucintya sthāpitā | (4.181) vidūṣakaḥ | aṇācakkhidaṃ pi edaṃ jāṇīadi jjevva jadhā | anteuragadā suheṇa de daṃsaṇapadhaṃ gamissadi tti | (4.182) rājā | gṛhīto 'bhiprāyas te vasantakena | (4.183) yaugandharāyaṇaḥ | yathājñāpayati devaḥ | (4.184) rājā | aindrajālikavṛttānto 'pi manye tvatprayoga eva | (4.185) yaugandharāyaṇaḥ | anyathāntaḥpure baddhāyā asyāḥ kuto devena darśanam | adṛṣṭāyāś ca vasubhūtinā kutaḥ parijñānam | vihasya | parijñātāyāś ca bhaginyāḥ saṃprati yathā karaṇīyaṃ tatra devī pramāṇam | (4.186) vāsavadattā | ajjautta | phuḍāṃ jevva kiṃ ṇa bhaṇāsi jadhā | paḍivādehi me raaṇāvaliṃ ti | (4.187) vidūṣakaḥ | bhodi | suṭṭhu tae jāṇido amaccassa ahippāo | (4.188) vāsavadattā | ehi raaṇāvali ehi | ettiaṃ pi dāva mama bahiṇiāṇurūvaṃ bhodu | iti ratnāvalīṃ svakīyair ābharaṇair alaṅkṛtya haste gṛhītvā rājānam upasṛtya | ajjautta | edaṃ raaṇāvaliṃ paḍiccha | (4.189) rājā | saharṣaṃ hastau prasārya | ko devyāḥ prasādaṃ na bahu manyate | (4.190) vāsavadattā | ajjautta | dūre kkhu edāe ṇādikulaṃ | tā tadhā karesu jadhā bandhujaṇaṃ ṇa sumaredi | iti samarpayati | (4.191) rājā | yathājñāpayati devī | (4.192) vidūṣakaḥ | saharṣaṃ nṛtyati | hī hī bho | jaadu jaadu bhavaṃ | puḍhavī khu dāṇiṃ hatthagadā piavaassassa | (4.193) vasubhūtiḥ | devi | sthāne devīśabdam udvahasi | (4.194) bābhravyaḥ | idānīṃ saphalapariśramo 'smi saṃvṛttaḥ | (4.195) yaugandharāyaṇaḥ | deva | kiṃ te bhūyaḥ priyam upakaromi | (4.196) rājā | kim ataḥ param api priyam asti | yataḥ | nīto vikramabāhur ātmasamatāṃ prāpteyam urvītale sāraṃ sāgarikā sasāgaramahīprāpty ekahetuḥ priyā | devī prītim upāgatā ca bhaginīlābhāj jitāḥ kosalāḥ kiṃ nāsti tvayi saty amātyavṛṣabhe yasmin karomi spṛhām,(४.२०) अथ वा किं क्रियत ईदृशम् अत्यन्तमाननीयेष्व् अपि निरनुरोधवृत्ति स्वामिभक्तिव्रतम् । निरूप्य । अयं देवः । यावद् उपसर्पामि । उपसृत्य । जयति जयति देवः । देव । क्षम्यतां यन् मयानिवेद्य कृतम् । (४.१७५) राजा । यौगन्धरायण । किम् अनिवेद्य कृतम् । (४.१७६) यौगन्धरायणः । करोत्व् आसनपरिग्रहं देवः । सर्वं विज्ञापयामि । सर्व उपविशन्ति । (४.१७७) यौगन्धरायणः । देव । श्रुयताम् । येयं सिंहलेश्वरदुहिता सा सिद्धेनादिष्टा यथा । यो ऽस्याः पाणिग्रहणं करिष्यति स सार्वभौमो राजा भविष्यतीति । ततस् तत्प्रत्ययाद् अस्माभिः स्वामिनो ऽर्थे बहुशः प्रार्थ्यमानेनापि सिंहलेश्वरेण देव्या वासवदत्तायाश् चित्तखेदं परिहरता यदा न दत्ता । (४.१७८) राजा । तदा किम् । (४.१७९) यौगन्धरायणः । तदा लावणके देवी दग्धेति प्रसिद्धिम् उत्पाद्य तदन्तिकं बाभ्रव्यः प्रहितः । (४.१८०) राजा । यौगन्धरायण । अतः परं श्रुतम् एव मया । अथेयं देवीहस्ते किम् इत्य् अनुचिन्त्य स्थापिता । (४.१८१) विदूषकः । अणाचक्खिदं पि एदं जाणीअदि ज्जेव्व जधा । अन्तेउरगदा सुहेण दे दंसणपधं गमिस्सदि त्ति । (४.१८२) राजा । गृहीतो ऽभिप्रायस् ते वसन्तकेन । (४.१८३) यौगन्धरायणः । यथाज्ञापयति देवः । (४.१८४) राजा । ऐन्द्रजालिकवृत्तान्तो ऽपि मन्ये त्वत्प्रयोग एव । (४.१८५) यौगन्धरायणः । अन्यथान्तःपुरे बद्धाया अस्याः कुतो देवेन दर्शनम् । अदृष्टायाश् च वसुभूतिना कुतः परिज्ञानम् । विहस्य । परिज्ञातायाश् च भगिन्याः संप्रति यथा करणीयं तत्र देवी प्रमाणम् । (४.१८६) वासवदत्ता । अज्जौत्त । फुडां जेव्व किं ण भणासि जधा । पडिवादेहि मे रअणावलिं ति । (४.१८७) विदूषकः । भोदि । सुट्ठु तए जाणिदो अमच्चस्स अहिप्पाओ । (४.१८८) वासवदत्ता । एहि रअणावलि एहि । एत्तिअं पि दाव मम बहिणिआणुरूवं भोदु । इति रत्नावलीं स्वकीयैर् आभरणैर् अलङ्कृत्य हस्ते गृहीत्वा राजानम् उपसृत्य । अज्जौत्त । एदं रअणावलिं ���डिच्छ । (४.१८९) राजा । सहर्षं हस्तौ प्रसार्य । को देव्याः प्रसादं न बहु मन्यते । (४.१९०) वासवदत्ता । अज्जौत्त । दूरे क्खु एदाए णादिकुलं । ता तधा करेसु जधा बन्धुजणं ण सुमरेदि । इति समर्पयति । (४.१९१) राजा । यथाज्ञापयति देवी । (४.१९२) विदूषकः । सहर्षं नृत्यति । ही ही भो । जअदु जअदु भवं । पुढवी खु दाणिं हत्थगदा पिअवअस्सस्स । (४.१९३) वसुभूतिः । देवि । स्थाने देवीशब्दम् उद्वहसि । (४.१९४) बाभ्रव्यः । इदानीं सफलपरिश्रमो ऽस्मि संवृत्तः । (४.१९५) यौगन्धरायणः । देव । किं ते भूयः प्रियम् उपकरोमि । (४.१९६) राजा । किम् अतः परम् अपि प्रियम् अस्ति । यतः । नीतो विक्रमबाहुर् आत्मसमतां प्राप्तेयम् उर्वीतले सारं सागरिका ससागरमहीप्राप्त्य् एकहेतुः प्रिया । देवी प्रीतिम् उपागता च भगिनीलाभाज् जिताः कोसलाः किं नास्ति त्वयि सत्य् अमात्यवृषभे यस्मिन् करोमि स्पृहाम्
+rat_1.84,(4.21) tathāpīdam astu bharatavākyam | urvīm uddāmasasyāṃ janayatu visṛjanvāsavo vṛṣṭim iṣṭām iṣṭais traiviṣṭapānāṃ vidadhatu vidhivatprīṇanaṃ vipramukhyāḥ | ākalpāntaṃ ca bhūyat samupacitasukhaḥ saṃgamaḥ sajjanānāṃ niḥśeṣā yāntu śāntiṃ piśunajanagiro durjayā vajralepāḥ,(४.२१) तथापीदम् अस्तु भरतवाक्यम् । उर्वीम् उद्दामसस्यां जनयतु विसृजन्वासवो वृष्टिम् इष्टाम् इष्टैस् त्रैविष्टपानां विदधतु विधिवत्प्रीणनं विप्रमुख्याः । आकल्पान्तं च भूयत् समुपचितसुखः संगमः सज्जनानां निःशेषा यान्तु शान्तिं पिशुनजनगिरो दुर्जया वज्रलेपाः