diff --git "a/dhvanyaloka_clean_dataset.csv" "b/dhvanyaloka_clean_dataset.csv"
new file mode 100644--- /dev/null
+++ "b/dhvanyaloka_clean_dataset.csv"
@@ -0,0 +1,65 @@
+verse,sanskrit,sanskrit_devanagari
+dhva_1.1,"śrī-rājānakānandavardhanācārya-viracito dhvany-ālokaḥ[*2] [*2] also known as sahṛdayālokaḥ. (1) // prathamoddyotaḥ // svecchā-kesariṇaḥ svaccha-svacchāyāyāsitendavaḥ / trāyantāṃ vo madhuripoḥ prapannārti-cchido nakhāḥ // dhv_1.1: kāvyasyātmā dhvanir iti budhair yaḥ samāmnāta-pūrvas tasyābhāvaṃ jagadur apare bhāktam āhus tam anye / kecid vācām sthitam aviṣaye tattvam ūcus tadīyaṃ tena brūmaḥ sahṛdaya-manaḥ-prītaye tat-svarūpam // dhvk_1.1 // budhaiḥ kāvya-tattva-vidbhiḥ kāvyasyātmā dhvanir iti saṃjñitaḥ, paramparayā yaḥ samāmnāta-pūrvaḥ samyak āsamantāt mnātaḥ prakaṭitaḥ / tasya sahṛdaya-jana-manaḥ-prakāśamānasyāpy abhāvam anye jagaduḥ / tad-abhāva-vādināṃ cāmī vikalpāḥ sambhavanti / tatra kecid ācakṣīran-śabdārtha-śarīraṃ tāvat kāvyam / tatra ca śabda-gatāś cārutva-hetavo 'nuprāsādayaḥ prasiddhā eva / artha-gatāś copamādayaḥ / varṇa-saṅghaṭanādharmāś ca ye mādhuryādayas te 'pi pratīyante / tad-anatirikta-vṛttayo vṛttayo 'pi yāḥ kaiścid upanāgarikādyāḥ prakāśitāḥ, tā api gatāḥ śravaṇa-gocaram / rītayaś ca vaidarbhī-prabhṛtayaḥ / tad-vyatiriktaḥ ko 'yam dhvanir nāmeti / anye brūyuḥ-nāsty eva dhvaniḥ / prasiddha-prasthāna-vyatirekiṇaḥ kāvya-prakārasya kāvyatva-hāneḥ sahṛdaya-hṛdayāhlādi-śabdārtha-mayatvam eva kāvya-lakṣaṇam / na cokta-prasthānātirekiṇo mārgasya tat sambhavati / na ca tat-samatāntaḥ-pātinaḥ sahṛdayān kāṃścit parikalpya tat-prasiddhyā dhvanau kāvya-vyapadeśaḥ pravartito 'pi sakala-vidvan-mano-grāhitām avalambate / punar apare tasyābhāvam anyathā kathayeyuḥ-na sambhavaty eva dhvanir nāmāpūrvaḥ kaścit / kāmanīyakam anati-vartamānasya tasyokteṣv eva cārutva-hetuṣv antar-bhāvāt / teṣām anyatamasyaiva vā apūrva-samākhyā-mātra-karaṇe yat kiṃcana kathanaṃ syāt / kiṃ ca vāg-vikalpānām ānantyāt sambhavaty api vā kasmiṃścit kāvya-lakṣaṇa-vidhāyibhiḥ prasiddhair apradarśite prakāra-leśe dhvanir dhvanir iti yad etad alīka-sahṛdayatva-bhāvanā-mukulita-locanair nṛtyate, tatra hetuṃ na vidmaḥ / sahasraśo hi mahātmabhir anyair alaṅkāra-prakārāḥ prakāśitāḥ prakāśyante ca / na ca teṣām eṣā daśā śrūyate / tasmāt pravāda-mātraṃ dhvaniḥ / na tv asya kṣoda-kṣamam tattvam kiṃcid api prakāśayituṃ śakyam / tathā cānyena kṛta evātra ślokaḥ- yasminn asti na vastu kiṃcana manaḥ-prahlādi sālaṃkṛti vyutpannai racitaṃ ca naiva vacanair vakrokti-śūnyaṃ ca yat / kāvyaṃ tad-dhvaninā samanvitam iti prītyā praśaṃsañ jaḍo no vidmo 'bhidadhāti kiṃ sumatinā pṛṣṭaḥ svarūpaṃ dhvaneḥ // bhāktam āhus tam anye / anye taṃ dhvani-saṃjñitam kāvyātmānaṃ guṇa-vṛttir ity āhuḥ / yady api ca dhvani-śabda-saṃkīrtanena kāvya-lakṣaṇa-vidhāyibhir guṇa-vṛttir anyo vā na kaścit prakāraḥ prakāśitaḥ, tathāpi amukhya-vṛttyā kāvyeṣu vyavahāraṃ darśayatā dhvani-mārgo manāk spṛṣṭo 'pi na lakṣita iti parikalpyaivam uktam-""bhāktam āhus tam anye"" iti / kecit punar lakṣaṇa-karaṇa-śālīna-buddhayo dhvanes tattvaṃ girām agocaram sahṛdaya-hṛdaya-saṃvedyam eva samākhyātavantaḥ / tenaivaṃ-vidhāsu vimatiṣu sthitāsu sahṛdaya-manaḥ-prītaye tat-svarūpaṃ brūmaḥ / tasya hi dhvaneḥ svarūpaṃ sakala-sat-kavi-kāvyopaniṣad-bhūtam atiramaṇīyam aṇīyasībhir api cirantana-kāvya-lakṣaṇa-vidhāyināṃ buddhibhir anunmīlita-pūrvam, atha ca rāmāyaṇa-mahābhārata-prabhṛtini lakṣye sarvatra prasiddha-vyavahāraṃ lakṣayatāṃ sahṛdayānām ānando manasi labhatāṃ pratiṣṭhām iti prakāśyate","श्री-राजानकानन्दवर्धनाचार्य-विरचितो ध्वन्य्-आलोकः[*२] [*२] अल्सो क्नोwन् अस् सहृदयालोकः. (१) // प्रथमोद्द्योतः // स्वेच्छा-केसरिणः स्वच्छ-स्वच्छायायासितेन्दवः / त्रायन्तां वो मधुरिपोः प्रपन्नार्ति-च्छिदो नखाः // ध्व्_१.१: काव्यस्यात्मा ध्वनिर् इति बुधैर् यः समाम्नात-पूर्वस् तस्याभावं जगदुर् अपरे भाक्तम् आहुस् तम् अन्ये / केचिद् वाचाम् स्थितम् अविषये तत्त्वम् ऊचुस् तदीयं तेन ब्रूमः सहृदय-मनः-प्रीतये तत्-स्वरूपम् // ध्व्क्_१.१ // बुधैः काव्य-तत्त्व-विद्भिः काव्यस्यात्मा ध्वनिर् इति संज्ञितः, परम्परया यः समाम्नात-पूर्वः सम्यक् आसमन्तात् म्नातः प्रकटितः / तस्य सहृदय-जन-मनः-प्रकाशमानस्याप्य् अभावम् अन्ये जगदुः / तद्-अभाव-वादिनां चामी विकल्पाः सम्भवन्ति / तत्र केचिद् आचक्षीरन्-शब्दार्थ-शरीरं तावत् काव्यम् / तत्र च शब्द-गताश् चारुत्व-हेतवो ऽनुप्रासादयः प्रसिद्धा एव / अर्थ-गताश् चोपमादयः / वर्ण-सङ्घटनाधर्माश् च ये माधुर्यादयस् ते ऽपि प्रतीयन्ते / तद्-अनतिरिक्त-वृत्तयो वृत्तयो ऽपि याः कैश्चिद् उपनागरिकाद्याः प्रकाशिताः, ता अपि गताः श्रवण-गोचरम् / रीतयश् च वैदर्भी-प्रभृतयः / तद्-व्यतिरिक्तः को ऽयम् ध्वनिर् नामेति / अन्ये ब्रूयुः-नास्त्य् एव ध्वनिः / प्रसिद्ध-प्रस्थान-व्यतिरेकिणः काव्य-प्रकारस्य काव्यत्व-हानेः सहृदय-हृदयाह्लादि-शब्दार्थ-मयत्वम् एव काव्य-लक्षणम् / न चोक्त-प्रस्थानातिरेकिणो मार्गस्य तत् सम्भवति / न च तत्-समतान्तः-पातिनः सहृदयान् कांश्चित् परिकल्प्य तत्-प्रसिद्ध्या ध्वनौ काव्य-व्यपदेशः प्रवर्तितो ऽपि सकल-विद्वन्-मनो-ग्राहिताम् अवलम्बते / पुनर् अपरे तस्याभावम् अन्यथा कथयेयुः-न सम्भवत्य् एव ध्वनिर् नामापूर्वः कश्चित् / कामनीयकम् अनति-वर्तमानस्य तस्योक्तेष्व् एव चारुत्व-हेतुष्व् अन्तर्-भावात् / तेषाम् अन्यतमस्यैव वा अपूर्व-समाख्या-मात्र-करणे यत् किंचन कथनं स्यात् / किं च वाग्-विकल्पानाम् आनन्त्यात् सम्भवत्य् अपि वा कस्मिंश्चित् काव्य-लक्षण-विधायिभिः प्रसिद्धैर् अप्रदर्शिते प्रकार-लेशे ध्वनिर् ध्वनिर् इति यद् एतद् अलीक-सहृदयत्व-भावना-मुकुलित-लोचनैर् नृत्यते, तत्र हेतुं न विद्मः / सहस्रशो हि महात्मभिर् अन्यैर् अलङ्कार-प्रकाराः प्रकाशिताः प्रकाश्यन्ते च / न च तेषाम् एषा दशा श्रूयते / तस्मात् प्रवाद-मात्रं ध्वनिः / न त्व् अस्य क्षोद-क्षमम् तत्त्वम् किंचिद् अपि प्रकाशयितुं शक्यम् / तथा चान्येन कृत एवात्र श्लोकः- यस्मिन्न् अस्ति न वस्तु किंचन मनः-प्रह्लादि सालंकृति व्युत्पन्नै रचितं च नैव वचनैर् वक्रोक्ति-शून्यं च यत् / काव्यं तद्-ध्वनिना समन्वितम् इति प्रीत्या प्रशंसञ् जडो नो विद्मो ऽभिदधाति किं सुमतिना पृष्टः स्वरूपं ध्वनेः // भाक्तम् आहुस् तम् अन्ये / अन्ये तं ध्वनि-संज्ञितम् काव्यात्मानं गुण-वृत्तिर् इत्य् आहुः / यद्य् अपि च ध्वनि-शब्द-संकीर्तनेन काव��य-लक्षण-विधायिभिर् गुण-वृत्तिर् अन्यो वा न कश्चित् प्रकारः प्रकाशितः, तथापि अमुख्य-वृत्त्या काव्येषु व्यवहारं दर्शयता ध्वनि-मार्गो मनाक् स्पृष्टो ऽपि न लक्षित इति परिकल्प्यैवम् उक्तम्-""भाक्तम् आहुस् तम् अन्ये"" इति / केचित् पुनर् लक्षण-करण-शालीन-बुद्धयो ध्वनेस् तत्त्वं गिराम् अगोचरम् सहृदय-हृदय-संवेद्यम् एव समाख्यातवन्तः / तेनैवं-विधासु विमतिषु स्थितासु सहृदय-मनः-प्रीतये तत्-स्वरूपं ब्रूमः / तस्य हि ध्वनेः स्वरूपं सकल-सत्-कवि-काव्योपनिषद्-भूतम् अतिरमणीयम् अणीयसीभिर् अपि चिरन्तन-काव्य-लक्षण-विधायिनां बुद्धिभिर् अनुन्मीलित-पूर्वम्, अथ च रामायण-महाभारत-प्रभृतिनि लक्ष्ये सर्वत्र प्रसिद्ध-व्यवहारं लक्षयतां सहृदयानाम् आनन्दो मनसि लभतां प्रतिष्ठाम् इति प्रकाश्यते"
+dhva_1.3,tatra dhvaner eva lakṣayitum ārabdhasya bhūmikāṃ racayitum idam ucyate- dhv_1.2: yo 'rthaḥ sahṛdaya-ślāghyaḥ kāvyātmeti vyavasthitaḥ / vācya-pratīyamānākhyau tasya bhedāv ubhau smṛtau // dhvk_1.2 // kāvyasya hi lalitocita-sanniveśa-cāruṇaḥ śarīrasyevātmā sāra-rūpatayā sthitaḥ sahṛdaya-ślāghyo yo 'rthas tasya vācyaḥ pratīyamānaś ceti dvau bhedau / dhv_1.3: tatra vācyaḥ prasiddho yaḥ prakārair upamādibhiḥ / bahudhā vyākṛtaḥ so 'nyaiḥ kāvyalakṣma-vidhāyibhiḥ // dhvk_1.3 // tato neha pratanyate kevalam anūdyate punar yathopayogam iti,तत्र ध्वनेर् एव लक्षयितुम् आरब्धस्य भूमिकां रचयितुम् इदम् उच्यते- ध्व्_१.२: यो ऽर्थः सहृदय-श्लाघ्यः काव्यात्मेति व्यवस्थितः / वाच्य-प्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदाव् उभौ स्मृतौ // ध्व्क्_१.२ // काव्यस्य हि ललितोचित-सन्निवेश-चारुणः शरीरस्येवात्मा सार-रूपतया स्थितः सहृदय-श्लाघ्यो यो ऽर्थस् तस्य वाच्यः प्रतीयमानश् चेति द्वौ भेदौ / ध्व्_१.३: तत्र वाच्यः प्रसिद्धो यः प्रकारैर् उपमादिभिः / बहुधा व्याकृतः सो ऽन्यैः काव्यलक्ष्म-विधायिभिः // ध्व्क्_१.३ // ततो नेह प्रतन्यते केवलम् अनूद्यते पुनर् यथोपयोगम् इति
+dhva_1.4,"dhv_1.4: pratīyamānaṃ punar anyad eva vastv asti vāṇīṣu mahā-kavīnām / yat tat prasiddhāvayavātiriktaṃ vibhāti lāvaṇyam ivāṅganāsu // dhvk_1.4 // pratīyamānaṃ punar anyad eva vācyād vastv asti vāṇīṣu mahā-kavīnām / yat tat sahṛdaya-suprasiddhaṃ prasiddhebhyo 'laṅkṛtebhyaḥ pratītebhyo vāvayavebhyo vyatiriktatvena prakāśate lāvaṇyam ivāṅganāsu / yathā hy aṅganāsu lāvaṇyaṃ pṛthaṅ-nirvarṇyamānaṃ nikhilāvayava-vyatireki kim apy anyad eva sahṛdaya-locanāmṛtaṃ tattvāntaraṃ tadvad eva so 'rthaḥ / sa hy artho vācya-sāmarthyākṣiptam vastu-mātram alaṅkāra-rasādayaś cety aneka prabheda-prabhinnau darśayiṣyate / sarveṣu ca teṣu prakāreṣu tasya vācyād anyatvam / tathā hy ādyas tāvat prabhedo vācyād dūram vibhedavān / sa hi kadācid vācye vidhi-rūpe pratiṣedha-rūpaḥ / yathā- bhama dhammia vīsattho so suṇao ajja mārio deṇa / golā-ṇaī-kaccha-kuḍaṅga-bāsiṇā daria-sīheṇa //[*3] [*3] gāthā 2.75, cited, kāvya-prakāśa 138. [bhrama dhārmika visrabdhaḥ sa śunako 'dya māritas tena / godā-nadī-kūla-latā-kuñja-vāsinā dṛpta-siṃhena //] kvacid vācye pratiṣedha-rūpe vidhi-rūpo yathā- attā ettha ṇimajjai ettha ahaṃ diasaaṃ paloehi / mā pahia rattiandhia sejjāe maha ṇimajjahisi //[*4] [*4] gāthā 1.4. cited, kāvya-prakāśa 136, sāhitya-darpaṇa 1.2. (śvaśrūr atra nimajjati, atrāhaṃ divasa eva pralokaya / mā pathika rātryandha śayyāyāṃ mama nimaṅkṣyasi //) kvacid vācye vidhi-rūpe 'nubhaya-rūpo yathā- vacca maha bbia ekkei hontu ṇīsāsaroiabbāiṃ / mā tujja bi tīa biṇā dakkhiṇa-haassa jāantu //[*5] [*5] gāthā 938. [vraja mamaivaikasyā bhavantu niḥśvāsa-roditavyāni / mā tavāpi tayā vinā dākṣiṇya-hatasya janiṣata //] kvacid vācye pratiṣedha-rūpe 'nubhaya-rūpo yathā- deā pasia ṇivattassu muha-sasi-johṇā-vilutta-tama-ṇivahe / ahisāriāṇaṃ vigghaṃ karosi aṇṇāṇaṃ bi haāse //[*6] [*6] gāthā 962. [daivād dṛṣṭvā nitānta-su mukha-śaśi-jyotsnā-vilupta-tamo-nivahe / abhisārikāṇāṃ vighnaṃ karoṣy anyāsām api hatāśe //] kvacid vācyād vibhinna-viṣayatvena vyavasthāpito yathā- kassa ba ṇa hoi roso daṭṭhūṇa piyāe sa-bbaṇaṃ aharaṃ / sa-bhamara-pa{u}ma-gghāiṇi vāria-vāme sahasu ehṇiṃ //[*7] [*7] gāthā 880. cited kāvya-prakāśa 135. [kasya vā na bhavati roṣo dṛṣṭvā priyāyāḥ sa-vraṇam adharam / sa-bhramara-padmāghrāṇa-śīle vārita-vāme sahasvedānīm //] anye caivaṃ-prakārā vācyād vibhedinaḥ pratīyamāna-bhedāḥ saṃbhavanti / teṣāṃ diṅ-mātram etat pradarśitam / dvitīyo 'pi prabhedo vācyād vibhinnaḥ sa-prapañcam agre darśayiṣyate / tṛtīyas tu rasādi-lakṣaṇaḥ prabhedo vācya-sāmarthyākṣiptaḥ prakāśate, na tu sākṣāc-chabda-vyāpāra-viṣaya iti vācyād vibhinna eva / tathā hi vācyatvaṃ tasya sva-śabda-niveditatvena vā syāt / vibhāvādi-pratipādana-mukhena vā / purvasmin pakṣe sva-śabda-niveditatvābhāve rasādīnām apratīti-prasaṅgaḥ / na ca sarvatra teṣāṃ sva-śabda-niveditatvam / yatrāpy asti tat, tatrāpi viśiśṭa-vibhāvādi-pratipādana-mukhenaivaiṣāṃ pratītiḥ / svaśabdena sā kevalamanūdyate, na tu tatkṛtā viṣayāntare tathā tasyā adarśanāt / na hi kevala-śṛṅgārādi-śabda-mātra-bhāji vibhāvādi-pratipādana-rahite kāvye manāg api rasavattva-pratītir asti / yataś ca svābhidhānam antareṇa kevalebhyo 'pi vibhāvādibhyo viśiśṭebhyo rasādīnāṃ pratītiḥ / kevalāc ca svābhidhānād apratītiḥ / tasmād anvaya-vyatirekābhyām abhidheya-sāmarthyākṣiptatvam eva rasādīnām / na tv abhidheyatvaṃ kathaṃcit, iti tṛtīyo 'pi prabhedo vācyād vibhinna eveti sthitam / vācyena tv asya saheva pratītir ity agre darśayiṣyate","ध्व्_१.४: प्रतीयमानं पुनर् अन्यद् एव वस्त्व् अस्ति वाणीषु महा-कवीनाम् / यत् तत् प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभाति लावण्यम् इवाङ्गनासु // ध्व्क्_१.४ // प्रतीयमानं पुनर् अन्यद् एव वाच्याद् वस्त्व् अस्ति वाणीषु महा-कवीनाम् / यत् तत् सहृदय-सुप्रसिद्धं प्रसिद्धेभ्यो ऽलङ्कृतेभ्यः प्रतीतेभ्यो वावयवेभ्यो व्यतिरिक्तत्वेन प्रकाशते लावण्यम् इवाङ्गनासु / यथा ह्य् अङ्गनासु लावण्यं पृथङ्-निर्वर्ण्यमानं निखिलावयव-व्यतिरेकि किम् अप्य् अन्यद् एव सहृदय-लोचनामृतं तत्त्वान्तरं तद्वद् एव सो ऽर्थः / स ह्य् अर्थो वाच्य-सामर्थ्याक्षिप्तम् वस्तु-मात्रम् अलङ्कार-रसादयश् चेत्य् अनेक प्रभेद-प्रभिन्नौ दर्शयिष्यते / सर्वेषु च तेषु प्रकारेषु तस्य वाच्याद् अन्यत्वम् / तथा ह्य् आद्यस् तावत् प्रभेदो वाच्याद् दूरम् विभेदवान् / स हि कदाचिद् वाच्ये विधि-रूपे प्रतिषेध-रूपः / यथा- भम धम्मिअ वीसत्थो सो सुणओ अज्ज मारिओ देण / गोला-णई-कच्छ-कुडङ्ग-बासिणा दरिअ-सीहेण //[*३] [*३] गाथा २.७५, चितेद्, काव्य-प्रकाश १३८. [भ्रम धार्मिक विस्रब्धः स शुनको ऽद्य मारितस् तेन / गोदा-नदी-कूल-लता-कुञ्ज-वासिना दृप्त-सिंहेन //] क्व��िद् वाच्ये प्रतिषेध-रूपे विधि-रूपो यथा- अत्ता एत्थ णिमज्जै एत्थ अहं दिअसअं पलोएहि / मा पहिअ रत्तिअन्धिअ सेज्जाए मह णिमज्जहिसि //[*४] [*४] गाथा १.४. चितेद्, काव्य-प्रकाश १३६, साहित्य-दर्पण १.२. (श्वश्रूर् अत्र निमज्जति, अत्राहं दिवस एव प्रलोकय / मा पथिक रात्र्यन्ध शय्यायां मम निमङ्क्ष्यसि //) क्वचिद् वाच्ये विधि-रूपे ऽनुभय-रूपो यथा- वच्च मह ब्बिअ एक्केइ होन्तु णीसासरोइअब्बाइं / मा तुज्ज बि तीअ बिणा दक्खिण-हअस्स जाअन्तु //[*५] [*५] गाथा ९३८. [व्रज ममैवैकस्या भवन्तु निःश्वास-रोदितव्यानि / मा तवापि तया विना दाक्षिण्य-हतस्य जनिषत //] क्वचिद् वाच्ये प्रतिषेध-रूपे ऽनुभय-रूपो यथा- देआ पसिअ णिवत्तस्सु मुह-ससि-जोह्णा-विलुत्त-तम-णिवहे / अहिसारिआणं विग्घं करोसि अण्णाणं बि हआसे //[*६] [*६] गाथा ९६२. [दैवाद् दृष्ट्वा नितान्त-सु मुख-शशि-ज्योत्स्ना-विलुप्त-तमो-निवहे / अभिसारिकाणां विघ्नं करोष्य् अन्यासाम् अपि हताशे //] क्वचिद् वाच्याद् विभिन्न-विषयत्वेन व्यवस्थापितो यथा- कस्स ब ण होइ रोसो दट्ठूण पियाए स-ब्बणं अहरं / स-भमर-प{उ}म-ग्घाइणि वारिअ-वामे सहसु एह्णिं //[*७] [*७] गाथा ८८०. चितेद् काव्य-प्रकाश १३५. [कस्य वा न भवति रोषो दृष्ट्वा प्रियायाः स-व्रणम् अधरम् / स-भ्रमर-पद्माघ्राण-शीले वारित-वामे सहस्वेदानीम् //] अन्ये चैवं-प्रकारा वाच्याद् विभेदिनः प्रतीयमान-भेदाः संभवन्ति / तेषां दिङ्-मात्रम् एतत् प्रदर्शितम् / द्वितीयो ऽपि प्रभेदो वाच्याद् विभिन्नः स-प्रपञ्चम् अग्रे दर्शयिष्यते / तृतीयस् तु रसादि-लक्षणः प्रभेदो वाच्य-सामर्थ्याक्षिप्तः प्रकाशते, न तु साक्षाच्-छब्द-व्यापार-विषय इति वाच्याद् विभिन्न एव / तथा हि वाच्यत्वं तस्य स्व-शब्द-निवेदितत्वेन वा स्यात् / विभावादि-प्रतिपादन-मुखेन वा / पुर्वस्मिन् पक्षे स्व-शब्द-निवेदितत्वाभावे रसादीनाम् अप्रतीति-प्रसङ्गः / न च सर्वत्र तेषां स्व-शब्द-निवेदितत्वम् / यत्राप्य् अस्ति तत्, तत्रापि विशिश्ट-विभावादि-प्रतिपादन-मुखेनैवैषां प्रतीतिः / स्वशब्देन सा केवलमनूद्यते, न तु तत्कृता विषयान्तरे तथा तस्या अदर्शनात् / न हि केवल-शृङ्गारादि-शब्द-मात्र-भाजि विभावादि-प्रतिपादन-रहिते काव्ये मनाग् अपि रसवत्त्व-प्रतीतिर् अस्ति / यतश् च स्वाभिधानम् अन्तरेण केवलेभ्यो ऽपि विभावादिभ्यो विशिश्टेभ्यो रसादीनां प्रतीतिः / केवलाच् च स्वाभि���ानाद् अप्रतीतिः / तस्माद् अन्वय-व्यतिरेकाभ्याम् अभिधेय-सामर्थ्याक्षिप्तत्वम् एव रसादीनाम् / न त्व् अभिधेयत्वं कथंचित्, इति तृतीयो ऽपि प्रभेदो वाच्याद् विभिन्न एवेति स्थितम् / वाच्येन त्व् अस्य सहेव प्रतीतिर् इत्य् अग्रे दर्शयिष्यते"
+dhva_1.5,dhv_1.5: kāvyasyātmā sa evārthas tathā cādikaveḥ purā / krauñca-dvandva-viyogotthaḥ śokaḥ ślokatvam āgataḥ // dhvk_1.5 // vividha-vācya-vācaka-racanā-prapañca-cāruṇaḥ kāvyasya sa evārthaḥ sāra-bhūtaḥ / cādikaver vālmīkeḥ nihata-sahacarī-viraha-kātara-krauñcākranda-janitaḥ śoka eva ślokatayā pariṇataḥ / śoko hi karuṇa-sthāyi-bhāvaḥ / pratīyamānasya cānya-bheda-darśane 'pi rasa-bhāva-mukhenaivopalakṣaṇaṃ prādhānyāt,ध्व्_१.५: काव्यस्यात्मा स एवार्थस् तथा चादिकवेः पुरा / क्रौञ्च-द्वन्द्व-वियोगोत्थः शोकः श्लोकत्वम् आगतः // ध्व्क्_१.५ // विविध-वाच्य-वाचक-रचना-प्रपञ्च-चारुणः काव्यस्य स एवार्थः सार-भूतः / चादिकवेर् वाल्मीकेः निहत-सहचरी-विरह-कातर-क्रौञ्चाक्रन्द-जनितः शोक एव श्लोकतया परिणतः / शोको हि करुण-स्थायि-भावः / प्रतीयमानस्य चान्य-भेद-दर्शने ऽपि रस-भाव-मुखेनैवोपलक्षणं प्राधान्यात्
+dhva_1.6,dhv_1.6: sarasvatī svādu tad-artha-vastu niḥṣyandamānā mahatāṃ kavīnām / aloka-sāmānyam abhivyanakti parisphurantam pratibhā-viśeṣam // dhvk_1.6 // tat vastu-tattvaṃ niḥṣyandamānā mahatāṃ kavīnāṃ bhāratī aloka-sāmānyaṃ pratibhā-viśeṣaṃ parisphurantam abhivyanakti / yenāsminn ativicitra-kavi-paramparā-vāhini saṃsāre kālidāsa-prabhṛtayo dvitrāḥ pañcaṣā vā mahā-kavaya iti gaṇyante,ध्व्_१.६: सरस्वती स्वादु तद्-अर्थ-वस्तु निःष्यन्दमाना महतां कवीनाम् / अलोक-सामान्यम् अभिव्यनक्ति परिस्फुरन्तम् प्रतिभा-विशेषम् // ध्व्क्_१.६ // तत् वस्तु-तत्त्वं निःष्यन्दमाना महतां कवीनां भारती अलोक-सामान्यं प्रतिभा-विशेषं परिस्फुरन्तम् अभिव्यनक्ति / येनास्मिन्न् अतिविचित्र-कवि-परम्परा-वाहिनि संसारे कालिदास-प्रभृतयो द्वित्राः पञ्चषा वा महा-कवय इति गण्यन्ते
+dhva_1.7,idaṃ cāparaṃ pratīyamānasyārthasya sad-bhāva-sādhanaṃ pramāṇam- dhv_1.7: śabdārtha-śāsana-jñāna-mātreṇaiva na vedyate / vedyate sa tu kāvyārtha-tattvajñair eva kevalam // dhvk_1.7 // so 'rtho yasmāt kevalaṃ kāvyārtha-tattva-jñair eva jñāyate / yadi ca vācya-rūpa evāsāv arthaḥ syāt tad-vācya-vācaka-rūpa-parijñānād eva tat-pratītiḥ syāt / atha ca vācya-vācaka-lakṣaṇa-mātra-kṛta-śramāṇāṃ kāvya-tattvārtha-bhāvanā-vimukhānāṃ svara-śruty-ādi-lakṣaṇam ivāpragītānāṃ gāndharva-lakṣaṇa-vidām agocara evāsāv arthaḥ,इदं चापरं प्रतीयमानस्यार्थस्य सद्-भाव-साधनं प्रमाणम्- ध्व्_१.७: शब्दार्थ-शासन-ज्ञान-मात्रेणैव न वेद्यते / वेद्यते स तु काव्यार्थ-तत्त्वज्ञैर् एव केवलम् // ध्व्क्_१.७ // सो ऽर्थो यस्मात् केवलं काव्यार्थ-तत्त्व-ज्ञैर् एव ज्ञायते / यदि च वाच्य-रूप एवासाव् अर्थः स्यात् तद्-वाच्य-वाचक-रूप-परिज्ञानाद् एव तत्-प्रतीतिः स्यात् / अथ च वाच्य-वाचक-लक्षण-मात्र-कृत-श्रमाणां काव्य-तत्त्व���र्थ-भावना-विमुखानां स्वर-श्रुत्य्-आदि-लक्षणम् इवाप्रगीतानां गान्धर्व-लक्षण-विदाम् अगोचर एवासाव् अर्थः
+dhva_1.8,"evaṃ vācya-vyatirekiṇo vyaṅgyasya sad-bhāvaṃ pratipādya prādhānyaṃ tasyaiveti darśayati- dhv_1.8: so 'rthas tad-vyakti-sāmarthya-yogī śabdaś ca kaścana / yatnataḥ pratyabhijñeyau tau śabdārthau mahākaveḥ // dhvk_1.8 // vyaṅgyo 'rthas tad-vyakti-sāmarthya-yogī śabdaś ca kaścana, na śabda-mātram / tāv eva śabdārthau mahākaveḥ pratyabhijñeyau /vyaṅgya-vyañjakābhyām eva suprayuktābhyāṃ mahākavitva-lābho mahā-kavīnāṃ, na vācya-vācaka-racanā-mātreṇa","एवं वाच्य-व्यतिरेकिणो व्यङ्ग्यस्य सद्-भावं प्रतिपाद्य प्राधान्यं तस्यैवेति दर्शयति- ध्व्_१.८: सो ऽर्थस् तद्-व्यक्ति-सामर्थ्य-योगी शब्दश् च कश्चन / यत्नतः प्रत्यभिज्ञेयौ तौ शब्दार्थौ महाकवेः // ध्व्क्_१.८ // व्यङ्ग्यो ऽर्थस् तद्-व्यक्ति-सामर्थ्य-योगी शब्दश् च कश्चन, न शब्द-मात्रम् / ताव् एव शब्दार्थौ महाकवेः प्रत्यभिज्ञेयौ /व्यङ्ग्य-व्यञ्जकाभ्याम् एव सुप्रयुक्ताभ्यां महाकवित्व-लाभो महा-कवीनां, न वाच्य-वाचक-रचना-मात्रेण"
+dhva_1.9,idānīṃ vyaṅgya-vyañjakayoḥ prādhānye 'pi yad-vācya-vācakāv eva prathamam upādadate kavayas tad api yuktam evetyāha- dhv_1.9: ālokārthī yathā dīpa-śikhāyāṃ yatnavāñ janaḥ / tad-upāyatayā tadvad arthe vācye tad-ādṛtaḥ // dhvk_1.9 // yathā hy ālokārthī sann api dīpa-śikhāyāṃ yatnavāñ jano bhavati tad-upāyatayā / na hi dīpa-śikhām antareṇālokaḥ sambhavati / tad vyaṅgyam arthaṃ pratyādṛto jano vācye 'rthe yatnavān bhavati / anena pratipādakasya kaver vyaṅgyam arthaṃ prati vyāpāro darśitaḥ,इदानीं व्यङ्ग्य-व्यञ्जकयोः प्राधान्ये ऽपि यद्-वाच्य-वाचकाव् एव प्रथमम् उपाददते कवयस् तद् अपि युक्तम् एवेत्याह- ध्व्_१.९: आलोकार्थी यथा दीप-शिखायां यत्नवाञ् जनः / तद्-उपायतया तद्वद् अर्थे वाच्ये तद्-आदृतः // ध्व्क्_१.९ // यथा ह्य् आलोकार्थी सन्न् अपि दीप-शिखायां यत्नवाञ् जनो भवति तद्-उपायतया / न हि दीप-शिखाम् अन्तरेणालोकः सम्भवति / तद् व्यङ्ग्यम् अर्थं प्रत्यादृतो जनो वाच्ये ऽर्थे यत्नवान् भवति / अनेन प्रतिपादकस्य कवेर् व्यङ्ग्यम् अर्थं प्रति व्यापारो दर्शितः
+dhva_1.10,pratipādyasyāpi taṃ darśayitum āha- dhv_1.10: yathā padārtha-dvāreṇa vākyārthaḥ sampratīyate / vācyārtha-pūrvikā tadvat pratipattasya vastunaḥ // dhvk_1.10 // yathā hi padārtha-dvāreṇa vākyārthāvagamas tathā vācyārtha-pratīti-pūrvikā vyaṅgyasyārthasya pratipattiḥ,प्रतिपाद्यस्यापि तं दर्शयितुम् आह- ध्व्_१.१०: यथा पदार्थ-द्वारेण वाक्यार्थः सम्प्रतीयते / वाच्यार्थ-पूर्विका तद्वत् प्रतिपत्तस्य वस्तुनः // ध्व्क्_१.१० // यथा हि पदार्थ-द्वारेण वाक्यार्थावगमस् तथा वाच्यार्थ-प्रतीति-पूर्विका व्यङ्ग्यस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः
+dhva_1.11,idānīṃ vācyārtha-pratīti-pūrvakatve 'pi tat-pratīter vyaṅgyasyārthasya prādhānyaṃ yathā na vyālupyate tathā darśayati- dhv_1.11: sva-sāmarthya-vaśenaiva vākyārthaṃ pratipādayan / yathā vyāpāra-niṣpattau padārtho na vibhāvyate // dhvk_1.11 // yathā sva-sāmarthya-vaśenaiva vākyārthaṃ prakāśayann api padārtho vyāpāra-niṣpattau na bhāvyate vibhaktatayā,इदानीं वाच्यार्थ-प्रतीति-पूर्वकत्वे ऽपि तत्-प्रतीतेर् व्यङ्ग्यस्यार्थस्य प्राधान्यं यथा न व्यालुप्यते तथा दर्शयति- ध्व्_१.११: स्व-सामर्थ्य-वशेनैव वाक्यार्थं प्रतिपादयन् / यथा व्यापार-निष्पत्तौ पदार्थो न विभाव्यते // ध्व्क्_१.११ // यथा स्व-सामर्थ्य-वशेनैव वाक्यार्थं प्रकाशयन्न् अपि पदार्थो व्यापार-निष्पत्तौ न भाव्यते विभक्ततया
+dhva_1.13,"dhv_1.12: tadvat sa-cetasāṃ so 'rtho vācyārtha-vimukhātmanām / buddhau tattvārtha-darśinyāṃ jhaṭity evāvabhāsate // dhvk_1.12 // evaṃ vācya-vyatirekiṇo vyaṅgyasyārthasya sad-bhāvaṃ pratipādya prakṛta upayojayann āha- dhv_1.13: yatrārthaḥ śabdo vā tam artham upasarjanīkṛta-svārthau / vyaṅktaḥ kāvya-viśeṣaḥ sa dhvanir iti sūribhiḥ kathitaḥ // dhvk_1.13 // yatrārtho vācya-viśeṣaḥ vācaka-viśeṣaḥ śabdo vā tam arthaṃ vyaṅktaḥ, sa kāvya-viśeṣo dhvanir iti / anena vācya-vācaka-cārutva-hetubhya upamādibhyo 'nuprāsādibhyaś ca vibhakta eva dhvaner viṣaya iti darśitam / yad apy uktam-""prasiddha-prasthānātikramiṇo mārgasya kāvya-hāner dhvanir nāsti"" iti, tad apy ayuktam / yato lakṣaṇa-kṛtām eva sa kevalaṃ na prasiddhaḥ, lakṣye tu parīkṣyamāṇe sa eva sahṛdaya-hṛdayāhlāda-kāri kāvya-tattvam / tato 'nyac citram evety agre darśayiṣyāmaḥ / yad apy uktam-""kāmanīyakam anativartamānasya tasyoktālaṅkārādi-prakāreṣv antar-bhāvaḥ"" iti, tad apy asamīcīnam; vācya-vācaka-mātrāśrayiṇi prasthāne vyaṅgya-vyañjaka-samāśrayeṇa vyavasthitasya dhvaneḥ katham antar-bhāvaḥ, vācya-vācaka-cārutva-hetavo hi tasyāṅga-bhūtāḥ, sa tv aṅgi-rūpa eveti pratipādayiṣyamāṇatvāt / parikara-ślokāś cātra- vyaṅgya-vyañjaka-sambandha-nibandhanatayā dhvaneḥ / vācya-vācaka-cārutva-hetv-antaḥ-pātitā kutaḥ // nanu yatra pratīyamānasyārthasya vaiśadyenāpratītiḥ sa nāma mā bhūd dhvaner viṣayaḥ / yatra tu pratītir asti, yathā-samāsoktyākṣepānukta-nimitta-viśeṣokti-paryāyoktāpahnuti-dīpaka-saṅkarālaṅkārādau , tatra dhvaner antar-bhāvo bhaviṣyatīty ādi nirākartum abhihitam-""upasarjanī-kṛta-svārthau"" iti / artho guṇīkṛtātmā, guṇīkṛtābhidheyaḥ śabdo vā yatrārthāntaram abhivyanakti sa dhvanir iti / teṣu kathaṃ tasyāntar-bhāvaḥ / vyaṅgya-prādhānye hi dhvaniḥ / na caitat samāsoktyādiṣv asti / samāsoktau tāvat- upoḍha-rāgeṇa vilola-tārakaṃ tathā gṛhītaṃ śaśinā niśā-mukham / yathā samastaṃ timirāṃśukaṃ tayā puro 'pi rāgād galitaṃ na lakṣitam // ity ādau vyaṅgyenānugataṃ vācyam eva prādhānyena pratīyate samāropita-nāyikā-nāyaka-vyavahārayor niśā-śaśinor eva vākyārthatvāt / ākṣepe 'pi vyaṅgya-viśeṣākṣepiṇo 'pi vācyasyaiva cārutvaṃ prādhānyena vākyārtha ākṣepokti-sāmarthyād eva jñāyate / tathā hi-tatra śabdopārūḍho viśeṣābhidhānecchayā pratiṣedha-rūpo ya ākṣepaḥ sa eva vyaṅgya-viśeṣam ākṣipan mukhyaṃ kāvya-śarīram / cārutvotkarṣa-nibandhanā hi vācya-vyaṅgyayoḥ prādhānya-vivakṣā / yathā- anurāgavatī sandhyā divasas tat-puraḥsaraḥ / aho daiva-gatiḥ kīdṛk tathāpi na samāgamaḥ // atra satyām api vyaṅgya-pratītau vācyasyaiva cārutvam utkarṣavad iti tasyaiva prādhānya-vivakṣā / yathā ca dīpakāpahnuty-ādau vyaṅgyatvenopamāyāḥ pratītāv api prādhānyenāvivakṣitatvān na tayā vyapadeśas tadvad atrāpi draṣṭavyam / anukta-nimittāyām api viśeṣoktau- āhūto 'pi sahāyair om ity uktvā vimukta-nidro 'pi / gantu-manā api pathikaḥ saṅkocaṃ naiva śithilayati // ity ādau vyaṅgyasya prakaraṇa-sāmarthyāt pratīti-mātraṃ na tu tat-pratīti-nimittā kācic cārutva-niṣpattir iti na prādhānyam / paryāyokte 'pi yadi prādhānyena vyaṅgyatvaṃ tad bhavatu nāma tasya dhvanāv antar-bhāvaḥ / na tu dhvanes tatrāntar-bhāvaḥ / tasya mahā-viṣayatvenāṅgitvena ca pratipādayiṣyamāṇatvāt / na punaḥ paryāyo bhāmahodāhṛta-sadṛśe vyaṅgyasyaiva prādhānyam / vācyasya tatropasarjanābhāvenāvivakṣitatvāt / apahnuti-dīpakayoḥ punar-vācyasya prādhānyaṃ vyaṅgyasya cānuyāyitvaṃ prasiddham eva / saṅkarālaṅkāre 'pi yadālaṅkāro 'laṅkārāntara-cchāyām anugṛhṇāti, tadā vyaṅgyasya prādhānyenāvivakṣitatvān na dhvani-viṣayatvam / alaṅkāra-dvaya-sambhāvanāyāṃ tu vācya-vyaṅgyayoḥ samaṃ prādhānyam / atha vācyopasarjanī-bhāvena vyaṅgyasya tatrāvasthānaṃ tadā so 'pi dhvani-viṣayo 'stu, na tu sa eva dhvanir iti vaktuṃ śakyam / paryāyokta-nirdiṣṭa-nyāyāt / api ca saṅkarālaṅkāre 'pi ca kvacit saṅkaroktir eva dhvani-sambhāvanāṃ nirākaroti / aprastuta-praśaṃsāyām api yadā sāmānya-viśeṣa-bhāvān nimitta-nimitti-bhāvād vā abhidhīyamānasyāprastutasya pratīyamānena prastutenābhisambandhas tadābhidhīyamāna-pratīyamānayoḥ samam eva prādhānyam / yadā tāvat sāmānyasyāprastutasyābhidhīyamānasya prākaraṇikena viśeṣeṇa pratīyamānena sambandhas tadā viśeṣa-pratītau satyām api prādhānyena tat-sāmānyenāvinābhāvāt sāmānyasyāpi prādhānyam / yadāpi viśeṣasya sāmānya-niṣṭhatvaṃ tadāpi sāmānyasya prādhānye sāmānye sarva-viśeṣāṇām antar-bhāvād viśeṣasyāpi prādhānyam / nimitta-nimitti-bhāve cāyam eva nyāyaḥ / yadā tu sārūpya-mātra-vaśenāprastuta-praśaṃsāyām aprakṛta-prakṛtayoḥ sambandhas tadāpy aprastutasya sarūpasyābhidhīyamānasya prādhānyenāvivakṣāyāṃ dhvanāv evāntaḥ-pātaḥ / itarathā tv alaṅkārāntaram eva / tad ayam atra saṅkṣepaḥ- vyaṅgyasya yatrāprādhānyaṃ vācya-mātrānuyāyinaḥ / samāsoktyādayas tatra vācyālaṅkṛtayaḥ sphuṭāḥ // vyaṅgyasya pratibhā-mātre vācyārthānugame 'pi vā / na dhvanir yatra vā tasya prādhānyaṃ na pratīyate // tat-parāv eva śabdārthau yatra vyaṅgyaṃ prati sthitau / dhvaneḥ sa eva viṣayo mantavyaḥ saṅkarojjhitaḥ // tasmān na dhvaner anyatrāntar-bhāvaḥ / itaś ca nāntar-bhāvaḥ ; yataḥ kāvya-viśeṣo 'ṅgī dhvanir iti kathitaḥ / tasya punar aṅgāni-alaṅkārā guṇā vṛttayaś ceti pratipādayiṣyante / na cāvayava eva pṛthag-bhūto 'vayavīti prasiddhaḥ / apṛthag-bhāve tu tad-aṅgatvaṃ tasya / na tu tattvam eva / yatrāpi vā tattvaṃ tatrāpi dhvaner mahā-viṣayatvān na tan-niṣṭhatvam eva / ""sūribhiḥ kathita"" iti vidvad-upajñeya-muktiḥ, na tu yathā-kathañcit-pravṛtteti pratipādyate / prathame hi vidvāṃso vaiyākaraṇāḥ, vyākaraṇa-mūlatvāt sarva-vidyānām / te ca śrūyamāṇeṣu varṇeṣu dhvanir iti vyavaharanti / tathaivānyais tan-matānusāribhiḥ sūribhiḥ kāvya-tattvārtha-darśibhir vācya-vācaka-sammiśraḥ śabdātmā kāvyam iti vyapadeśyo vyañjakatva-sāmyād dhvanir ity uktaḥ / na caivaṃ-vidhasya dhvaner vakṣyamāṇa-prabheda-tad-bheda-saṃkalanayā mahā-viṣayasya yat-prakāśanaṃ tad-aprasiddhālaṅkāra-viśeṣa-mātra-pratipādanena tulyam iti tad-bhāvita-cetasāṃ yukta eva saṃrambhaḥ / na ca teṣu kathañcid īrṣyayā kaluṣita-śemuṣī-katvam āviṣkaraṇīyam / tad evaṃ dhvanes tāvad abhāva-vādinaḥ pratyuktāḥ / asti dhvaniḥ / sa cāsāv avivakṣita-vācyo vivakṣitāny apara-vācyaś ceti dvividhaḥ sāmānyena / tatrādyasyodāharaṇam- suvarṇa-puṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣās trayaḥ / śūraś ca kṛta-vidyaś ca yaś ca jānāti sevitum // dvitīyasyāpi- śikhariṇi kva nu nāma kiyac ciraṃ kim abhidhānam asāv akarot tapaḥ / taruṇi yena tavādhara-pāṭalaṃ daśati bimba-phalaṃ śukaśāvakaḥ","ध्व्_१.१२: तद्वत् स-चेतसां सो ऽर्थो वाच्यार्थ-विमुखात्मनाम् / बुद्धौ तत्त्वार्थ-दर्शिन्यां झटित्य् एवावभासते // ध्व्क्_१.१२ // एवं वाच्य-व्यतिरेकिणो व्यङ्ग्यस्यार्थस्य सद्-भावं प्रतिपाद्य प्रकृत उपयोजयन्न् आह- ध्व्_१.१३: यत्रार्थः शब्दो वा तम् अर्थम् उपसर्जनीकृत-स्वार्थौ / व्यङ्क्तः काव्य-विशेषः स ध्वनिर् इति सूरिभिः कथितः // ध्व्क्_१.१३ // यत्रार्थो वाच्य-विशेषः वाचक-विशेषः शब्दो वा तम् अर्थं व्यङ्क्तः, स काव्य-विशेषो ध्वनिर् इति / अनेन वाच्य-वाचक-चारुत्व-हेतुभ्य उपमादिभ्यो ऽनुप्रासादिभ्यश् च विभक्त एव ध्वनेर् विषय इति दर्शितम् / यद् अप्य् उक्तम्-""प्रसिद्ध-प्रस्थानातिक्रमिणो मार्गस्य काव्य-हानेर् ध्वनिर् नास्ति"" इति, तद् अप्य् अयुक्तम् / यतो लक्षण-कृताम् एव स केवलं न प्रसिद्धः, लक्ष्ये तु परीक्ष्यमाणे स एव सहृदय-हृदय���ह्लाद-कारि काव्य-तत्त्वम् / ततो ऽन्यच् चित्रम् एवेत्य् अग्रे दर्शयिष्यामः / यद् अप्य् उक्तम्-""कामनीयकम् अनतिवर्तमानस्य तस्योक्तालङ्कारादि-प्रकारेष्व् अन्तर्-भावः"" इति, तद् अप्य् असमीचीनम्; वाच्य-वाचक-मात्राश्रयिणि प्रस्थाने व्यङ्ग्य-व्यञ्जक-समाश्रयेण व्यवस्थितस्य ध्वनेः कथम् अन्तर्-भावः, वाच्य-वाचक-चारुत्व-हेतवो हि तस्याङ्ग-भूताः, स त्व् अङ्गि-रूप एवेति प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् / परिकर-श्लोकाश् चात्र- व्यङ्ग्य-व्यञ्जक-सम्बन्ध-निबन्धनतया ध्वनेः / वाच्य-वाचक-चारुत्व-हेत्व्-अन्तः-पातिता कुतः // ननु यत्र प्रतीयमानस्यार्थस्य वैशद्येनाप्रतीतिः स नाम मा भूद् ध्वनेर् विषयः / यत्र तु प्रतीतिर् अस्ति, यथा-समासोक्त्याक्षेपानुक्त-निमित्त-विशेषोक्ति-पर्यायोक्तापह्नुति-दीपक-सङ्करालङ्कारादौ , तत्र ध्वनेर् अन्तर्-भावो भविष्यतीत्य् आदि निराकर्तुम् अभिहितम्-""उपसर्जनी-कृत-स्वार्थौ"" इति / अर्थो गुणीकृतात्मा, गुणीकृताभिधेयः शब्दो वा यत्रार्थान्तरम् अभिव्यनक्ति स ध्वनिर् इति / तेषु कथं तस्यान्तर्-भावः / व्यङ्ग्य-प्राधान्ये हि ध्वनिः / न चैतत् समासोक्त्यादिष्व् अस्ति / समासोक्तौ तावत्- उपोढ-रागेण विलोल-तारकं तथा गृहीतं शशिना निशा-मुखम् / यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरो ऽपि रागाद् गलितं न लक्षितम् // इत्य् आदौ व्यङ्ग्येनानुगतं वाच्यम् एव प्राधान्येन प्रतीयते समारोपित-नायिका-नायक-व्यवहारयोर् निशा-शशिनोर् एव वाक्यार्थत्वात् / आक्षेपे ऽपि व्यङ्ग्य-विशेषाक्षेपिणो ऽपि वाच्यस्यैव चारुत्वं प्राधान्येन वाक्यार्थ आक्षेपोक्ति-सामर्थ्याद् एव ज्ञायते / तथा हि-तत्र शब्दोपारूढो विशेषाभिधानेच्छया प्रतिषेध-रूपो य आक्षेपः स एव व्यङ्ग्य-विशेषम् आक्षिपन् मुख्यं काव्य-शरीरम् / चारुत्वोत्कर्ष-निबन्धना हि वाच्य-व्यङ्ग्ययोः प्राधान्य-विवक्षा / यथा- अनुरागवती सन्ध्या दिवसस् तत्-पुरःसरः / अहो दैव-गतिः कीदृक् तथापि न समागमः // अत्र सत्याम् अपि व्यङ्ग्य-प्रतीतौ वाच्यस्यैव चारुत्वम् उत्कर्षवद् इति तस्यैव प्राधान्य-विवक्षा / यथा च दीपकापह्नुत्य्-आदौ व्यङ्ग्यत्वेनोपमायाः प्रतीताव् अपि प्राधान्येनाविवक्षितत्वान् न तया व्यपदेशस् तद्वद् अत्रापि द्रष्टव्यम् / अनुक्त-निमित्तायाम् अपि विशेषोक्तौ- आहूतो ऽपि सहायैर् ॐ इत्य् उक्त्वा विम���क्त-निद्रो ऽपि / गन्तु-मना अपि पथिकः सङ्कोचं नैव शिथिलयति // इत्य् आदौ व्यङ्ग्यस्य प्रकरण-सामर्थ्यात् प्रतीति-मात्रं न तु तत्-प्रतीति-निमित्ता काचिच् चारुत्व-निष्पत्तिर् इति न प्राधान्यम् / पर्यायोक्ते ऽपि यदि प्राधान्येन व्यङ्ग्यत्वं तद् भवतु नाम तस्य ध्वनाव् अन्तर्-भावः / न तु ध्वनेस् तत्रान्तर्-भावः / तस्य महा-विषयत्वेनाङ्गित्वेन च प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् / न पुनः पर्यायो भामहोदाहृत-सदृशे व्यङ्ग्यस्यैव प्राधान्यम् / वाच्यस्य तत्रोपसर्जनाभावेनाविवक्षितत्वात् / अपह्नुति-दीपकयोः पुनर्-वाच्यस्य प्राधान्यं व्यङ्ग्यस्य चानुयायित्वं प्रसिद्धम् एव / सङ्करालङ्कारे ऽपि यदालङ्कारो ऽलङ्कारान्तर-च्छायाम् अनुगृह्णाति, तदा व्यङ्ग्यस्य प्राधान्येनाविवक्षितत्वान् न ध्वनि-विषयत्वम् / अलङ्कार-द्वय-सम्भावनायां तु वाच्य-व्यङ्ग्ययोः समं प्राधान्यम् / अथ वाच्योपसर्जनी-भावेन व्यङ्ग्यस्य तत्रावस्थानं तदा सो ऽपि ध्वनि-विषयो ऽस्तु, न तु स एव ध्वनिर् इति वक्तुं शक्यम् / पर्यायोक्त-निर्दिष्ट-न्यायात् / अपि च सङ्करालङ्कारे ऽपि च क्वचित् सङ्करोक्तिर् एव ध्वनि-सम्भावनां निराकरोति / अप्रस्तुत-प्रशंसायाम् अपि यदा सामान्य-विशेष-भावान् निमित्त-निमित्ति-भावाद् वा अभिधीयमानस्याप्रस्तुतस्य प्रतीयमानेन प्रस्तुतेनाभिसम्बन्धस् तदाभिधीयमान-प्रतीयमानयोः समम् एव प्राधान्यम् / यदा तावत् सामान्यस्याप्रस्तुतस्याभिधीयमानस्य प्राकरणिकेन विशेषेण प्रतीयमानेन सम्बन्धस् तदा विशेष-प्रतीतौ सत्याम् अपि प्राधान्येन तत्-सामान्येनाविनाभावात् सामान्यस्यापि प्राधान्यम् / यदापि विशेषस्य सामान्य-निष्ठत्वं तदापि सामान्यस्य प्राधान्ये सामान्ये सर्व-विशेषाणाम् अन्तर्-भावाद् विशेषस्यापि प्राधान्यम् / निमित्त-निमित्ति-भावे चायम् एव न्यायः / यदा तु सारूप्य-मात्र-वशेनाप्रस्तुत-प्रशंसायाम् अप्रकृत-प्रकृतयोः सम्बन्धस् तदाप्य् अप्रस्तुतस्य सरूपस्याभिधीयमानस्य प्राधान्येनाविवक्षायां ध्वनाव् एवान्तः-पातः / इतरथा त्व् अलङ्कारान्तरम् एव / तद् अयम् अत्र सङ्क्षेपः- व्यङ्ग्यस्य यत्राप्राधान्यं वाच्य-मात्रानुयायिनः / समासोक्त्यादयस् तत्र वाच्यालङ्कृतयः स्फुटाः // व्यङ्ग्यस्य प्रतिभा-मात्रे वाच्यार्थानुगमे ऽपि वा / न ध्वनिर् यत्र वा तस्य प्राधान्यं न प्रतीयते // तत्-पराव् एव शब्दार्थौ यत्र व्यङ्ग्यं प्रति स्थितौ / ध्वनेः स एव विषयो मन्तव्यः सङ्करोज्झितः // तस्मान् न ध्वनेर् अन्यत्रान्तर्-भावः / इतश् च नान्तर्-भावः ; यतः काव्य-विशेषो ऽङ्गी ध्वनिर् इति कथितः / तस्य पुनर् अङ्गानि-अलङ्कारा गुणा वृत्तयश् चेति प्रतिपादयिष्यन्ते / न चावयव एव पृथग्-भूतो ऽवयवीति प्रसिद्धः / अपृथग्-भावे तु तद्-अङ्गत्वं तस्य / न तु तत्त्वम् एव / यत्रापि वा तत्त्वं तत्रापि ध्वनेर् महा-विषयत्वान् न तन्-निष्ठत्वम् एव / ""सूरिभिः कथित"" इति विद्वद्-उपज्ञेय-मुक्तिः, न तु यथा-कथञ्चित्-प्रवृत्तेति प्रतिपाद्यते / प्रथमे हि विद्वांसो वैयाकरणाः, व्याकरण-मूलत्वात् सर्व-विद्यानाम् / ते च श्रूयमाणेषु वर्णेषु ध्वनिर् इति व्यवहरन्ति / तथैवान्यैस् तन्-मतानुसारिभिः सूरिभिः काव्य-तत्त्वार्थ-दर्शिभिर् वाच्य-वाचक-सम्मिश्रः शब्दात्मा काव्यम् इति व्यपदेश्यो व्यञ्जकत्व-साम्याद् ध्वनिर् इत्य् उक्तः / न चैवं-विधस्य ध्वनेर् वक्ष्यमाण-प्रभेद-तद्-भेद-संकलनया महा-विषयस्य यत्-प्रकाशनं तद्-अप्रसिद्धालङ्कार-विशेष-मात्र-प्रतिपादनेन तुल्यम् इति तद्-भावित-चेतसां युक्त एव संरम्भः / न च तेषु कथञ्चिद् ईर्ष्यया कलुषित-शेमुषी-कत्वम् आविष्करणीयम् / तद् एवं ध्वनेस् तावद् अभाव-वादिनः प्रत्युक्ताः / अस्ति ध्वनिः / स चासाव् अविवक्षित-वाच्यो विवक्षितान्य् अपर-वाच्यश् चेति द्विविधः सामान्येन / तत्राद्यस्योदाहरणम्- सुवर्ण-पुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास् त्रयः / शूरश् च कृत-विद्यश् च यश् च जानाति सेवितुम् // द्वितीयस्यापि- शिखरिणि क्व नु नाम कियच् चिरं किम् अभिधानम् असाव् अकरोत् तपः / तरुणि येन तवाधर-पाटलं दशति बिम्ब-फलं शुकशावकः"
+dhva_1.18,"yad apy uktaṃ bhaktir dhvanir iti, tat pratisamādhīyate- dhv_1.14a: bhaktyā bibharti naikatvam rūpa-bhedād ayaṃ dhvaniḥ // dhvk_1.14a // ayam ukta-prakāro dhvanir bhaktyā naikatvaṃ bibharti bhinna-rūpatvāt / vācya-vyatiriktasyārthasya vācya-vācakābhyāṃ tātparyeṇa prakāśanaṃ yatra vyaṅgya-prādhānye sa dhvaniḥ / upacāra-mātraṃ tu bhaktiḥ / mā caitat syād bhaktir lakṣaṇaṃ dhvaner ity āha- dhv_1.14b: ativyāpter athāvyāpter na cāsau lakṣyate tayā // dhvk_1.14b // naiva bhaktyā dhvanir lakṣyate / katham ? ativyāpter avyāpteś ca / tatrātivyāptir dhvani-vyatirikte 'pi viṣaye bhakteḥ sambhavāt / yatra hi, vyaṅgya-kṛtaṃ mahat-sauṣṭhavaṃ nāsti tatrāpy upacarita-śabda-vṛttyā prasiddhy-anurodha-pravartita-vyavahārāḥ kavayo dṛśyante / yathā [ratnāvalī 2.12]- parimlānaṃ pīna-stana-jaghana-saṅgād ubhayatas tanor madhyasyāntaḥ parimalanam aprāpya haritam / idaṃ vyasta-nyāsaṃ ślatha-bhuja-latākṣepa-valanaiḥ kṛśāṅgyāḥ santāpaṃ vadati visinī-patra-śayanam //[*8] [*8] srk 709, rasārṇava 1.441. tathā- cumbajja{i} saahuttaṃ avarundhijja{i} sahassa-huttaṃ bi / ramia puṇo bi ramijja{i} pie jaṇe ṇatthi puṇaruttaṃ // [cumbyate ��ata-kṛtvo 'varudhyate sahasra-kṛtvaḥ / viramya punā ramyate priyo jano nāsti punaruktam //] tathā- kubiāo pasaṇnāo oraṇṇa-muhīo vihasamāṇāo / jaha gahiā taha hiaaṃ haranti ucchinta-mahilāo // [kupitāḥ prasannā avarudita-vadanā vihasantyaḥ / yathā gṛhītās tathā hṛdayaṃ haranti svairiṇyo mahilāḥ //] tathā- ajjāe pahāro ṇavala-dāe diṇṇo pieṇa thaṇa-baṭṭe / mi{u}o bi dūsaho bbia jāo hiae savattīṇaṃ // [bhāryāyāḥ prahāro nava-latayā dattaḥ priyeṇa stana-pṛṣṭhe / mṛduko 'pi duḥsaha iva jāto hṛdaye sapatnīnām //] tathā- parārthe yaḥ pīḍām anubhavati bhaṅge 'pi madhuro yadīyaḥ sarveṣām iha khalu vikāro 'py abhimataḥ / na samprāpto vṛddhiṃ yadi sa bhṛśam akṣetra-patitaḥ kim ikṣor doṣo 'sau na punar aguṇāyā maru-bhuvaḥ // ity atrekṣu-pakṣe 'nubhavati śabdaḥ / na caivaṃ-vidhaḥ kadācid api dhvaner viṣayaḥ / yataḥ- dhv_1.15: ukty-antareṇāśakyaṃ yat tac cārutvaṃ prakāśayan / śabdo vyañjakatāṃ bibhrad dhvany-ukter viṣayībhavet // dhvk_1.15 // atra codāhṛte viṣaye nokty-antarā-śakya-cārutva-vyakti-hetuḥ śabdaḥ / kiṃ ca- dhv_1.16: rūḍhā ye viṣaye 'nyatra śabdāḥ sva-viṣayād api / lāvaṇyādyāḥ prayuktās te na bhavanti padaṃ dhvaneḥ // dhvk_1.16 // teṣu copacarita-śabda-vṛttir astīti / tathā-vidhe ca viṣaye kvacit sambhavann api dhvani-vyavahāraḥ prakārāntareṇa pravartate / na tathā-vidha-śabda-mukhena / api ca- dhv_1.17: mukhyāṃ vṛttiṃ parityajya guṇa-vṛttyārtha-darśanam / yad uddiśya phalaṃ tatra śabdo naiva skhalad-gatiḥ // dhvk_1.17 // tatra hi cārutvātiśaya-viśiṣṭārtha-prakāśana-lakṣaṇe prayojane kartavye yadi śabdasyāmukhyatā tadā tasya prayoge duṣṭataiva syāt / na caivam ; tasmāt- dhv_1.18: vācakatvāśrayeṇaiva guṇa-vṛttir vyavasthitā / vyañjakatvaika-mūlasya dhvaneḥ syāl lakṣaṇaṃ katham // dhvk_1.18 // tasmād anyo dhvanir anyā ca guṇa-vṛttiḥ / avyāptir apy asya lakṣaṇasya / na hi dhvani-prabhedo vivakṣitānya-para-vācya-lakṣaṇaḥ / anye ca bahavaḥ prakārā bhaktyā vyāpyantaḥ ; tasmād bhaktir alakṣaṇam","यद् अप्य् उक्तं भक्तिर् ध्वनिर् इति, तत् प्रतिसमाधीयते- ध्व्_१.१४अ: भक्त्या बिभर्ति नैकत्वम् रूप-भेदाद् अयं ध्वनिः // ध्व्क्_१.१४अ // अयम् उक्त-प्रकारो ध्वनिर् भक्त्या नैकत्वं बिभर्ति भिन्न-रूपत्वात् / वाच्य-व्यतिरिक्तस्यार्थस्य वाच्य-वाचकाभ्यां तात्पर्येण प्रकाशनं यत्र व्यङ्ग्य-प्राधान्ये स ध्वनिः / उपचार-मात्रं तु भक्तिः / मा चैतत् स्याद् भक्तिर् लक्षणं ध्वनेर् इत्य् आह- ध्व्_१.१४ब्: अतिव्याप्तेर् अथाव्याप्तेर् न चासौ लक्ष्यते तया // ध्व्क्_१.१४ब् // नैव भक्त्या ध्वनिर् लक्ष्यते / कथम् ? अतिव्याप्तेर् अव्याप्तेश् च / तत्रातिव्याप्तिर् ध्वनि-व्यतिरिक्ते ऽपि विषये भक्तेः सम्भवात् / यत्र हि, व्यङ्ग्य-कृतं महत्-सौष्ठवं नास्ति तत्राप्य् उपचरित-शब्द-वृत्त्या प्रसिद्ध्य्-अनुरोध-प्रवर्तित-व्यवहाराः कवयो दृश्यन्ते / यथा [रत्नावली २.१२]- परिम्लानं पीन-स्तन-जघन-सङ्गाद् उभयतस् तनोर् मध्यस्यान्तः परिमलनम् अप्राप्य हरितम् / इदं व्यस्त-न्यासं श्लथ-भुज-लताक्षेप-वलनैः कृशाङ्ग्याः सन्तापं वदति विसिनी-पत्र-शयनम् //[*८] [*८] स्र्क् ७०९, रसार्णव १.४४१. तथा- चुम्बज्ज{इ} सअहुत्तं अवरुन्धिज्ज{इ} सहस्स-हुत्तं बि / रमिअ पुणो बि रमिज्ज{इ} पिए जणे णत्थि पुणरुत्तं // [चुम्ब्यते शत-कृत्वो ऽवरुध्यते सहस्र-कृत्वः / विरम्य पुना रम्यते प्रियो जनो नास्ति पुनरुक्तम् //] तथा- कुबिआओ पसण्नाओ ओरण्ण-मुहीओ विहसमाणाओ / जह गहिआ तह हिअअं हरन्ति उच्छिन्त-महिलाओ // [कुपिताः प्रसन्ना अवरुदित-वदना विहसन्त्यः / यथा गृहीतास् तथा हृदयं हरन्ति स्वैरिण्यो महिलाः //] तथा- अज्जाए पहारो णवल-दाए दिण्णो पिएण थण-बट्टे / मि{उ}ओ बि दूसहो ब्बिअ जाओ हिअए सवत्तीणं // [भार्यायाः प्रहारो नव-लतया दत्तः प्रियेण स्तन-पृष्ठे / मृदुको ऽपि दुःसह इव जातो हृदये सपत्नीनाम् //] तथा- परार्थे यः पीडाम् अनुभवति भङ्गे ऽपि मधुरो यदीयः सर्वेषाम् इह खलु विकारो ऽप्य् अभिमतः / न सम्प्राप्तो वृद्धिं यदि स भृशम् अक्षेत्र-पतितः किम् इक्षोर् दोषो ऽसौ न पुनर् अगुणाया मरु-भुवः // इत्य् अत्रेक्षु-पक्षे ऽनुभवति शब्दः / न चैवं-विधः कदाचिद् अपि ध्वनेर् विषयः / यतः- ध्व्_१.१५: उक्त्य्-अन्तरेणाशक्यं यत् तच् चारुत्वं प्रकाशयन् / शब्दो व्यञ्जकतां बिभ्रद् ध्वन्य्-उक्तेर् विषयीभवेत् // ध्व्क्_१.१५ // अत्र चोदाहृते विषये नोक्त्य्-अन्तरा-शक्य-चारुत्व-व्यक्ति-हेतुः शब्दः / किं च- ध्व्_१.१६: रूढा ये विषये ऽन्यत्र शब्दाः स्व-विषयाद् अपि / लावण्याद्याः प्रयुक्तास् ते न भवन्ति पदं ध्वनेः // ध्व्क्_१.१६ // तेषु चोपचरित-शब्द-वृत्तिर् अस्तीति / तथा-विधे च विषये क्वचित् सम्भवन्न् अपि ध्वनि-व्यवहारः प्रकारान्तरेण प्रवर्तते / न तथा-विध-शब्द-मुखेन / अपि च- ध्व्_१.१७: मुख्यां वृत्तिं परित्यज्य गुण-वृत्त्यार्थ-दर्शनम् / यद् उद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्-गतिः // ध्व्क्_१.१७ // तत्र हि चारुत्वातिशय-विशिष्टार्थ-प्रकाशन-लक्षणे प्रयोजने कर्तव्ये यदि शब्दस्यामुख्यता तदा तस्य प्रयोगे दुष्टतैव स्यात् / न चैवम् ; तस्मात्- ध्व्_१.१८: वाचकत्वाश्रयेणैव गुण-वृत्तिर् व्यवस्थिता / व्यञ्जकत्वैक-मूलस्य ध्वनेः स्याल् लक्षणं कथम् // ध्व्क्_१.१८ // तस्माद् अन्यो ध्वनिर् अन्या च गुण-वृत्तिः / अव्याप्तिर् अप्य् अस्य लक्षणस्य / न हि ध्वनि-प्रभेदो विवक्षितान्य-पर-वाच्य-लक्षणः / अन्ये च बहवः प्रकारा भक्त्या व्याप्यन्तः ; तस्माद् भक्तिर् अलक्षणम्"
+dhva_2.1,"dhv_1.19a: kasyacid dhvani-bhedasya sā tu syād upalakṣaṇam / sā punar bhaktir vakṣyamāṇa-prabheda-madhyād anyatamasya bhedasya yadi nāmopalakṣaṇatayā sambhāvyeta ; yadi ca guṇa-vṛttyaiva dhvanir lakṣyata ity ucyate tad-abhidhā-vyāpāreṇa tad-itaro 'laṅkāra-vargaḥ samagra eva lakṣyata iti pratyekam alaṅkārāṇāṃ lakṣaṇa-karaṇa-vaiyarthya-prasaṅgaḥ / kiṃ ca- dhv_1.19b: lakṣaṇe 'nyaiḥ kṛte cāsya pakṣa-saṃsiddhir eva naḥ // dhvk_1.19a // kṛte 'pi vā pūrvam evānyair dhvani-lakṣaṇe pakṣa-saṃsiddhir eva naḥ ; yasmād dhvanir astīti naḥ pakṣaḥ / sa ca prāg eva saṃsiddha ity ayatna-sampanna-samīhitārthāḥ saṃvṛttāḥ smaḥ / ye 'pi sahṛdaya-hṛdaya-saṃvedyam anākhyeyam eva dhvaner ātmānam āmnāsiṣus te 'pi na parīkṣya vādinaḥ / yata uktayā nītyā vakṣyamāṇayā ca dhvaneḥ sāmānya-viśeṣa-lakṣaṇe pratipādite 'pi yady anākhyeyatvaṃ tat sarveṣām eva vastūnāṃ tat-prasaktam / yadi punar dhvaner atiśayoktyānayā kāvyāntarātiśāyi taiḥ svarūpam ākhyāyate tat te 'pi yuktābhidhāyina eva // iti śrī-rājānakānandavardhanācārya-viracite dhvany-āloke prathama uddyotaḥ // -o)0(o- (2) // dvitīyoddyotaḥ // evam avivakṣita-vācya-vivakṣitānya-para-vācyatvena dhvanir dvi-prakāraḥ prakāśitaḥ / tatrāvivakṣita-vācyasya prabheda-pratipādanāyedam ucyate- dhv_2.1: arthāntare saṅkramitam atyantaṃ vā tiraskṛtam / avivakṣita-vācyasya dhvaner vācyaṃ dvidhā matam // dhvk_2.1 // tathāvidhābhyāṃ ca tābhyāṃ vyañgyasyaiva viśeṣaḥ / tatrārthāntara-saṅkramita-vācyo yathā- snigdha-śyāmala-kānti-lipta-viyato vellad-balākā ghanā vātāḥ śīkariṇaḥ payoda-suhṛdām ānanda-kekāḥ kalāḥ / kāmaṃ santu dṛḍhaṃ kaṭhora-hṛdayo rāmo 'smi sarvaṃ sahe vaidehī tu katham bhaviṣyati hahā hā devi dhīrā bhava //[*9] [*9] sad-ukti-karṇāmṛta 978, sāh.d. 2.17. ity atra rāma-śabdaḥ / anena hi vyaṅgya-dharmāntara-pariṇataḥ saṃjñī pratyāyyate, na saṃjñi-mātram / yathā ca mamaiva viṣama-bāṇa-līlāyām- tālā jāanti guṇā jālā de sahiaehiṃ gheppanti / ra{i}-kiraṇānuggahīāiṃ honti kamalāiṃ kamalāiṃ // [tadā jāyante guṇā yadā te sahṛdayair gṛhyante / ravi-kiraṇānugṛhītāni bhavanti kamalāni kamalāni //] ity atra dvitīyaḥ kamala-śabdaḥ / atyanta-tiraskṛta-vācyo yathādi-kaver vālmīkeḥ- ravi-saṅkrānta-saubhāgyas tuṣārāvṛta-maṇḍalaḥ / niḥśvāsāndha ivādarśaś candramā na prakāśate //iti / atrāndha-śabdaḥ / yathā ca- gaanaṃ ca matta-mehaṃ dhārāluli-ajjunāiṃ a baṇāiṃ / ṇirahaṅkāra-miaṅkā haranti ṇīlāo nisāo // [gaganaṃ ca matta-meghaṃ dhārā-lulitārjunāni ca vanāni / nirahaṅkāra-mṛgāṅkā haranti nīlā api niśāḥ //] atra matta-nirahaṅkāra-śabdau","ध्व्_१.१९अ: कस्यचिद् ध्वनि-भेदस्य सा तु स्याद् उपलक्षणम् / सा पुनर् भक्तिर् वक्ष्यमाण-प्रभेद-मध्याद् अन्यतमस्य भेदस्य यदि नामोपलक्षणतया सम्भाव्येत ; यदि च गुण-वृत्त्यैव ध्वनिर् लक्ष्यत इत्य् उच्यते तद्-अभिधा-व्यापारेण तद्-इतरो ऽलङ्कार-वर्गः समग्र एव लक्ष्यत इति प्रत्येकम् अलङ्काराणां लक्षण-करण-वैयर्थ्य-प्रसङ्गः / किं च- ध्व्_१.१९ब्: लक्षणे ऽन्यैः कृते चास्य पक्ष-संसिद्धिर् एव नः // ध्व्क्_१.१९अ // कृते ऽपि वा पूर्वम् एवान्यैर् ध्वनि-लक्षणे पक्ष-संसिद्धिर् एव नः ; यस्माद् ध्वनिर् अस्तीति नः पक्षः / स च प्राग् एव संसिद्ध इत्य् अयत्न-सम्पन्न-समीहितार्थाः संवृत्ताः स्मः / ये ऽपि सहृदय-हृदय-संवेद्यम् अनाख्येयम् एव ध्वनेर् आत्मानम् आम्नासिषुस् ते ऽपि न परीक्ष्य वादिनः / यत उक्तया नीत्या वक्ष्यमाणया च ध्वनेः सामान्य-विशेष-लक्षणे प्रतिपादिते ऽपि यद्य् अनाख्येयत्वं तत् सर्वेषाम् एव वस्तूनां तत्-प्रसक्तम् / यदि पुनर् ध्वनेर् अतिशयोक्त्यानया काव्यान्तरातिशायि तैः स्वरूपम् आख्यायते तत् ते ऽपि युक्ताभिधायिन एव // इति श्री-राजानकानन्दवर्धनाचार्य-विरचिते ध्वन्य्-आलोके प्रथम उद्द्योतः // -ओ)०(ओ- (२) // द्वितीयोद्द्योतः // एवम् अव��वक्षित-वाच्य-विवक्षितान्य-पर-वाच्यत्वेन ध्वनिर् द्वि-प्रकारः प्रकाशितः / तत्राविवक्षित-वाच्यस्य प्रभेद-प्रतिपादनायेदम् उच्यते- ध्व्_२.१: अर्थान्तरे सङ्क्रमितम् अत्यन्तं वा तिरस्कृतम् / अविवक्षित-वाच्यस्य ध्वनेर् वाच्यं द्विधा मतम् // ध्व्क्_२.१ // तथाविधाभ्यां च ताभ्यां व्यञ्ग्यस्यैव विशेषः / तत्रार्थान्तर-सङ्क्रमित-वाच्यो यथा- स्निग्ध-श्यामल-कान्ति-लिप्त-वियतो वेल्लद्-बलाका घना वाताः शीकरिणः पयोद-सुहृदाम् आनन्द-केकाः कलाः / कामं सन्तु दृढं कठोर-हृदयो रामो ऽस्मि सर्वं सहे वैदेही तु कथम् भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव //[*९] [*९] सद्-उक्ति-कर्णामृत ९७८, साह्.द्. २.१७. इत्य् अत्र राम-शब्दः / अनेन हि व्यङ्ग्य-धर्मान्तर-परिणतः संज्ञी प्रत्याय्यते, न संज्ञि-मात्रम् / यथा च ममैव विषम-बाण-लीलायाम्- ताला जाअन्ति गुणा जाला दे सहिअएहिं घेप्पन्ति / र{इ}-किरणानुग्गहीआइं होन्ति कमलाइं कमलाइं // [तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैर् गृह्यन्ते / रवि-किरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि //] इत्य् अत्र द्वितीयः कमल-शब्दः / अत्यन्त-तिरस्कृत-वाच्यो यथादि-कवेर् वाल्मीकेः- रवि-सङ्क्रान्त-सौभाग्यस् तुषारावृत-मण्डलः / निःश्वासान्ध इवादर्शश् चन्द्रमा न प्रकाशते //इति / अत्रान्ध-शब्दः / यथा च- गअनं च मत्त-मेहं धारालुलि-अज्जुनाइं अ बणाइं / णिरहङ्कार-मिअङ्का हरन्ति णीलाओ निसाओ // [गगनं च मत्त-मेघं धारा-लुलितार्जुनानि च वनानि / निरहङ्कार-मृगाङ्का हरन्ति नीला अपि निशाः //] अत्र मत्त-निरहङ्कार-शब्दौ"
+dhva_2.2,"dhv_2.2: asaṃlakṣya-kramoddyotaḥ krameṇa dyotitaḥ paraḥ / vivakṣitābhidheyasya dhvaner ātmā dvidhā mataḥ // dhvk_2.2 // mukhyatayā prakāśamāno vyaṅgyo 'rtho dhvaner ātmā / sa ca vācyārthāpekṣayā kaścid alakṣya-kramatayā prakāśate, kaścit krameṇeti dvidhā mataḥ","ध्व्_२.२: असंलक्ष्य-क्रमोद्द्योतः क्रमेण द्योतितः परः / विवक्षिताभिधेयस्य ध्वनेर् आत्मा द्विधा मतः // ध्व्क्_२.२ // मुख्यतया प्रकाशमानो व्यङ्ग्यो ऽर्थो ध्वनेर् आत्मा / स च वाच्यार्थापेक्षया कश्चिद् अलक्ष्य-क्रमतया प्रकाशते, कश्चित् क्रमेणेति द्विधा मतः"
+dhva_2.4,tatra- dhv_2.3: rasa-bhāva-tad-ābhāsa-tat-praśānty-ādir akramaḥ / dhvaner ātmāṅgi-bhāvena bhāsamāno vyavasthitaḥ // dhvk_2.3 // rasādir artho hi saheva vācyenāvabhāsate / sa cāṅgitvenāvabhāsamāno dhvaner ātmā / idānīṃ rasavad-alaṅkārād alakṣya-krama-dyotanātmano dhvaner vibhakto viṣaya iti pradarśyate- dhv_2.4: vācya-vācaka-cārutva-hetūnāṃ vividhātmanām / rasādi-paratā yatra sa dhvaner viṣayo mataḥ // dhvk_2.4 // rasa-bhāvatad-ābhāsa-tat-praśama-lakṣaṇaṃ mukhyam artham anuvartamānā śabdārthālaṅkārā guṇāś ca parasparaṃ dhvany-apekṣayā vibhinna-rūpā vyavasthitās tatra kāvye dhvanir iti vyapadeśaḥ,तत्र- ध्व्_२.३: रस-भाव-तद्-आभास-त���्-प्रशान्त्य्-आदिर् अक्रमः / ध्वनेर् आत्माङ्गि-भावेन भासमानो व्यवस्थितः // ध्व्क्_२.३ // रसादिर् अर्थो हि सहेव वाच्येनावभासते / स चाङ्गित्वेनावभासमानो ध्वनेर् आत्मा / इदानीं रसवद्-अलङ्काराद् अलक्ष्य-क्रम-द्योतनात्मनो ध्वनेर् विभक्तो विषय इति प्रदर्श्यते- ध्व्_२.४: वाच्य-वाचक-चारुत्व-हेतूनां विविधात्मनाम् / रसादि-परता यत्र स ध्वनेर् विषयो मतः // ध्व्क्_२.४ // रस-भावतद्-आभास-तत्-प्रशम-लक्षणं मुख्यम् अर्थम् अनुवर्तमाना शब्दार्थालङ्कारा गुणाश् च परस्परं ध्वन्य्-अपेक्षया विभिन्न-रूपा व्यवस्थितास् तत्र काव्ये ध्वनिर् इति व्यपदेशः
+dhva_2.5,"dhv_2.5: pradhānye 'nyatra vākyārthe yatrāṅgaṃ tu rasādayaḥ / kāvye tasminn alaṅkāro rasādir iti me matiḥ // dhvk_2.5 // yady api rasavad-alaṅkārasyānyair darśito viṣayas tathāpi yasmin kāvye pradhānatayānyo 'rtho vākyārthī-bhūtas tasya cāṅga-bhūtā ye rasādayas te rasāder alaṅkārasya viṣayā iti māmakīnaḥ pakṣaḥ / tad yathā cāṭuṣu preyo 'laṅkārasya vākyārthatve 'pi rasādayo 'ṅgabhūtā dṛśyante / sa ca rasādir alaṅkāraḥ śuddhaḥ saṅkīrṇo vā / tatrādyo yathā- kiṃ hāsyena na me prayāsyasi punaḥ prāptaś cirād darśanaṃ keyam niṣkaruṇa pravāsa-rucitā kenāsi dūrikṛtaḥ / svapnānteṣv iti te vadan priyatama-vyāsakta-kaṇṭha-graho buddhā roditi rikta-bāhu-valayas tāraṃ ripu-strī-janaḥ // ity atra karuṇa-rasasya śuddhasyāṅga-bhāvāt spaṣṭam eva rasavad-alaṅkāratvam / evam evaṃ-vidhe viṣaye rasāntarāṇāṃ spaṣṭa evāṅgabhāvaḥ / saṅkīrṇo rasādir aṅga-bhūto yatha- kṣipto hastāvalagnaḥ prasabham abhihato 'py ādadāno 'ṃśukāntaṃ gṛhṇan keśeṣv apāstaś caraṇa-nipatito nekṣitaḥ sambhrameṇa / āliṅgan yo 'vadhūtas tripura-yuvatibhiḥ sāśru-netrotpalābhiḥ kāmīvārdrāparādhaḥ sa dahatu duritaṃ śāmbhavo vaḥ śarāgniḥ // ity atra tripura-ripu-prabhāvātiśayasya vākyārthatve īrṣyā-vipralambhasya śleṣa-sahitasyāṅga-bhāva iti, evaṃ-vidha eva rasavad-ādy-alaṅkārasya nyāyyo viṣayaḥ / ata eva cerṣyā-vipralambha-karuṇayor aṅgatvena vyavasthānāt samāveśo na doṣaḥ / yatra hi rasasya vākyārthī-bhāvas tatra katham alaṅkāratvam ? alaṅkāro hi cārutva-hetuḥ prasiddhaḥ ; na tv asāv ātmaivātmanaś cārutva-hetuḥ / tathā cāyam atra saṃkṣepaḥ- rasa-bhāvādi-tātparyam āśritya viniveśanam / alaṅkṛtīnāṃ sarvāsām alaṅkāratva-sādhanam // tasmād yatra rasādayo vākyārthī-bhūtāḥ sa sarvo na rasāder alaṅkārasya viṣayaḥ ; sa dhvaneḥ prabhedaḥ, tasyopamādayo 'laṅkārāḥ / yatra tu prādhānyenārthāntarasya vākyārthī-bhāve rasādibhiś cārutva-niṣpattiḥ kriyate, sa rasāder alaṅkāratāyā viṣayaḥ / evaṃ dhvaner upamādīnāṃ rasavad-alaṅkārasya ca vibhakta-viṣayatā bhavati / yadi tu cetanānāṃ vākyārthī-bhāvo rasādy-alaṅkārasya viṣaya ity ucyate tarhy upamādīnāṃ pravirala-viṣayatā nirviṣayatā vābhihitā syāt / yasmād acetana-vastu-vṛtte vākyārthī-bhūte punaś cetana-vastu-vṛttānta-yojanayā yathā-kathañcid bhavitavyam / atha satyām api tasyāṃ yatrācetanānāṃ vākyārthī-bhāvo nāsau rasavad-alaṅkārasya viṣaya ity ucyate / tan mahataḥ kāvya-prabandhasya rasanidhānabhūtasya nīrasatvamabhihitaṃ syāt / yathā- taraṅga-bhrū-bhaṅgā kṣubhita-vihaga-śreṇi-raśanā vikarṣantī phenaṃ vasanam iva saṃrambha-śithilam / yathā-viddhaṃ yāti skhalitam abhisandhāya bahuśo nadī-rūpeṇeyaṃ dhruvam asahanā sā pariṇatā // yathā vā- tanvī megha-jalārdra-pallavatayā dhautādhar evāśrubhiḥ śūnyevābharaṇaiḥ svakāla-virahād viśrānta-puṣpodgamā / cintā maunam ivāśritā madhu-kṛtāṃ śabdair vinā lakṣyate caṇḍī mām avadhūya pāda-patitaṃ jātānutāpeva sā // yathā vā- teṣāṃ gopa-vadhū-vilāsa-suhṛdāṃ rādhā-rahaḥ-sākṣiṇāṃ kṣemaṃ bhadra kalinda-śaila-tanayā-tīre latā-veśmanāṃ / vicchinne smara-talpa-kalpana-mṛd-ucchedopayoge 'dhunā te jāne jaraṭhī-bhavanti vigalan nīla-tviṣaḥ pallavāḥ //[*10] [*10] srk 808 (vidyāyāḥ); svm 87.8 (kasyāpi) ity evam ādau viṣaye 'cetanānāṃ vākyārthī-bhāve 'pi cetana-vastu-vṛttānta-yojanāsty eva / atha yatra cetana-vastu-vṛttānta-yojanāsti tatra rasādir alaṅkāraḥ / tad evaṃ saty upamādayo nirviṣayāḥ pravirala-viṣayā vā syuḥ / yasmān nāsty evāsāv acetana-vastu-vṛttānto yatra cetana-vastu-vṛttānta-yojanā nāsty antato vibhāvatvena / tasmād aṅgatvena ca rasādīnām alaṅkāratā / yaḥ punar aṅgī raso bhāvo vā sarvākāram alaṅkāryaḥ sa dhvaner ātmeti","ध्व्_२.५: प्रधान्ये ऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः / काव्ये तस्मिन्न् अलङ्कारो रसादिर् इति मे मतिः // ध्व्क्_२.५ // यद्य् अपि रसवद्-अलङ्कारस्यान्यैर् दर्शितो विषयस् तथापि यस्मिन् काव्ये प्रधानतयान्यो ऽर्थो वाक्यार्थी-भूतस् तस्य चाङ्ग-भूता ये रसादयस् ते रसादेर् अलङ्कारस्य विषया इति मामकीनः पक्षः / तद् यथा चाटुषु प्रेयो ऽलङ्कारस्य वाक्यार्थत्वे ऽपि रसादयो ऽङ्गभूता दृश्यन्ते / स च रसादिर् अलङ्कारः शुद्धः सङ्कीर्णो वा / तत्राद्यो यथा- किं हास्येन न मे प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश् चिराद् दर्शनं केयम् निष्करुण प्रवास-रुचिता केनासि दूरिकृतः / स्वप्नान्तेष्व् इति ते वदन् प्रियतम-व्यासक्त-कण्ठ-ग्रहो बुद्धा रोदिति रिक्त-बाहु-वलयस् तारं रिपु-स्त्री-जनः // इत्य् अत्र करुण-रसस्य शुद्धस्याङ्ग-भावात् स्पष्टम् एव रसवद्-अलङ्कारत्वम् / एवम् एवं-विधे विषये रसान्तराणां स्पष्ट एवाङ्गभावः / सङ्कीर्णो रसादिर् अङ्ग-भूतो यथ- क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभम् अभिहतो ऽप्य् आददानो ऽंशुकान्तं गृह्णन् केशेष्व् अपास्तश् चरण-निपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण / आलिङ्गन् यो ऽवधूतस् त्रिपुर-युवतिभिः साश्रु-नेत्रोत्पलाभिः कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः // इत्य् अत्र त्रिपुर-रिपु-प्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वे ईर्ष्या-विप्रलम्भस्य श्लेष-सहितस्याङ्ग-भाव इति, एवं-विध एव रसवद्-आद्य्-अलङ्कारस्य न्याय्यो विषयः / अत एव चेर्ष्या-विप्रलम्भ-करुणयोर् अङ्गत्वेन व्यवस्थानात् समावेशो न दोषः / यत्र हि रसस्य वाक्यार्थी-भावस् तत्र कथम् अलङ्कारत्वम् ? अलङ्कारो हि चारुत्व-हेतुः प्रसिद्धः ; न त्व् असाव् आत्मैवात्मनश् चारुत्व-हेतुः / तथा चायम् अत्र संक्षेपः- रस-भावादि-तात्पर्यम् आश्रित्य विनिवेशनम् / अलङ्कृतीनां सर्वासाम् अलङ्कारत्व-साधनम् // तस्माद् यत्र रसादयो वाक्यार्थी-भूताः स सर्वो न रसादेर् अलङ्कारस्य विषयः ; स ध्वनेः प्रभेदः, तस्योपमादयो ऽलङ्काराः / यत्र तु प्राधान्येनार्थान्तरस्य वाक्यार्थी-भावे रसादिभिश् चारुत्व-निष्पत्तिः क्रियते, स रसादेर् अल��्कारताया विषयः / एवं ध्वनेर् उपमादीनां रसवद्-अलङ्कारस्य च विभक्त-विषयता भवति / यदि तु चेतनानां वाक्यार्थी-भावो रसाद्य्-अलङ्कारस्य विषय इत्य् उच्यते तर्ह्य् उपमादीनां प्रविरल-विषयता निर्विषयता वाभिहिता स्यात् / यस्माद् अचेतन-वस्तु-वृत्ते वाक्यार्थी-भूते पुनश् चेतन-वस्तु-वृत्तान्त-योजनया यथा-कथञ्चिद् भवितव्यम् / अथ सत्याम् अपि तस्यां यत्राचेतनानां वाक्यार्थी-भावो नासौ रसवद्-अलङ्कारस्य विषय इत्य् उच्यते / तन् महतः काव्य-प्रबन्धस्य रसनिधानभूतस्य नीरसत्वमभिहितं स्यात् / यथा- तरङ्ग-भ्रू-भङ्गा क्षुभित-विहग-श्रेणि-रशना विकर्षन्ती फेनं वसनम् इव संरम्भ-शिथिलम् / यथा-विद्धं याति स्खलितम् अभिसन्धाय बहुशो नदी-रूपेणेयं ध्रुवम् असहना सा परिणता // यथा वा- तन्वी मेघ-जलार्द्र-पल्लवतया धौताधर् एवाश्रुभिः शून्येवाभरणैः स्वकाल-विरहाद् विश्रान्त-पुष्पोद्गमा / चिन्ता मौनम् इवाश्रिता मधु-कृतां शब्दैर् विना लक्ष्यते चण्डी माम् अवधूय पाद-पतितं जातानुतापेव सा // यथा वा- तेषां गोप-वधू-विलास-सुहृदां राधा-रहः-साक्षिणां क्षेमं भद्र कलिन्द-शैल-तनया-तीरे लता-वेश्मनां / विच्छिन्ने स्मर-तल्प-कल्पन-मृद्-उच्छेदोपयोगे ऽधुना ते जाने जरठी-भवन्ति विगलन् नील-त्विषः पल्लवाः //[*१०] [*१०] स्र्क् ८०८ (विद्यायाः); स्व्म् ८७.८ (कस्यापि) इत्य् एवम् आदौ विषये ऽचेतनानां वाक्यार्थी-भावे ऽपि चेतन-वस्तु-वृत्तान्त-योजनास्त्य् एव / अथ यत्र चेतन-वस्तु-वृत्तान्त-योजनास्ति तत्र रसादिर् अलङ्कारः / तद् एवं सत्य् उपमादयो निर्विषयाः प्रविरल-विषया वा स्युः / यस्मान् नास्त्य् एवासाव् अचेतन-वस्तु-वृत्तान्तो यत्र चेतन-वस्तु-वृत्तान्त-योजना नास्त्य् अन्ततो विभावत्वेन / तस्माद् अङ्गत्वेन च रसादीनाम् अलङ्कारता / यः पुनर् अङ्गी रसो भावो वा सर्वाकारम् अलङ्कार्यः स ध्वनेर् आत्मेति"
+dhva_2.6,kiṃ ca- dhv_2.6: tam artham avalambante ye 'ṅginaṃ te guṇāḥ smṛtāḥ / aṅgāśritās tv alaṅkārā mantavyāḥ kaṭakādivat // dhvk_2.6 // ye tam arthaṃ rasādi-lakṣaṇam aṅginaṃ santam avalambate te guṇāḥ śauryādivat / vācya-vācaka-lakṣaṇāny aṅgāni ye punas tad-āśritās te 'laṅkārā mantavyāḥ kaṭakādivat,किं च- ध्व्_२.६: तम् अर्थम् अवलम्बन्ते ये ऽङ्गिनं ते गुणाः स्मृताः / अङ्गाश्रितास् त्व् अलङ्कारा मन्तव्याः कटकादिवत् // ध्व्क्_२.६ // ये तम् अर्थं रसादि-लक्षणम् अङ्गिनं सन्तम् अवलम्बते ते गुणाः शौर्यादिवत् / वाच्य-वाचक-लक्षणान्य् अङ्गानि ये पुनस् तद्-आश्रिता���् ते ऽलङ्कारा मन्तव्याः कटकादिवत्
+dhva_2.7,tathā ca- dhv_2.7: śṛṅgāra eva madhuraḥ paraḥ prahlādano rasaḥ / tan-mayaṃ kāvyam āśritya mādhuryaṃ pratitiṣṭhati // dhvk_2.7 // śṛṅgāra eva rasāntarāpekṣayā madhuraḥ prahlāda-hetutvāt / tat-prakāśana-para-śabdārthatayā kāvyasya sa mādhurya-lakṣaṇo guṇaḥ / śravyatvaṃ punar ojaso 'pi sādhāraṇam iti,तथा च- ध्व्_२.७: शृङ्गार एव मधुरः परः प्रह्लादनो रसः / तन्-मयं काव्यम् आश्रित्य माधुर्यं प्रतितिष्ठति // ध्व्क्_२.७ // शृङ्गार एव रसान्तरापेक्षया मधुरः प्रह्लाद-हेतुत्वात् / तत्-प्रकाशन-पर-शब्दार्थतया काव्यस्य स माधुर्य-लक्षणो गुणः / श्रव्यत्वं पुनर् ओजसो ऽपि साधारणम् इति
+dhva_2.8,dhv_2.8: śṛṅgāre vipralambhākhye karuṇe ca prakarṣavat / mādhuryam ārdratāṃ yāti yatas tatrādhikaṃ manaḥ // dhvk_2.8 // vipralambha-śṛṅgāra-karuṇayos tu mādhuryam eva prakarṣavat / sahṛdaya-hṛdayāvarjanātiśaya-nimittatvād iti,ध्व्_२.८: शृङ्गारे विप्रलम्भाख्ये करुणे च प्रकर्षवत् / माधुर्यम् आर्द्रतां याति यतस् तत्राधिकं मनः // ध्व्क्_२.८ // विप्रलम्भ-शृङ्गार-करुणयोस् तु माधुर्यम् एव प्रकर्षवत् / सहृदय-हृदयावर्जनातिशय-निमित्तत्वाद् इति
+dhva_2.9,dhv_2.9: raudrādayo rasā dīptyā lakṣyante kāvya-vartinaḥ / tad-vyakti-hetū śabdārthāv āśrityaujo vyavasthitam // dhvk_2.9 // raudrādayo hi rasāḥ parāṃ dīptim ujjvalatāṃ janayantīti lakṣaṇayā ta eva dīptir ity ucyate / tat-prakāśana-paraḥ śabdo dīrgha-samāsa-racanālaṅkṛtaṃ vākyam / yathā- cañcad-bhuja-bhramita-caṇḍa-gadābhighāta- sañcūrṇitoru-yugalasya suyodhanasya / styānāvabaddha-ghana-śoṇita-śoṇa-pāṇir uttaṃsayiṣyati kacāṃs tava devi bhīmaḥ //(veṇi 1.21) tat-prakāśana-paraś cārtho 'napekṣita-dīrgha-samāsa-racanaḥ prasanna-vācakābhidheyaḥ / yathā- yo yaḥ śastraṃ bibharti sva-bhuja-guru-madaḥ pāṇḍavīnāṃ camūnāṃ yo yaḥ pāñcāla-gotre śiśur adhika-vayā garbha-śayyāṃ gato vā / yo yas tat-karma-sākṣī carati mayi raṇe yaś ca yaś ca pratīpaḥ krodhāndhas tasya tasya svayam api jagatām antakasyāntako 'ham //(veṇi 3.32) ity ādau dvayor ojastvam,ध्व्_२.९: रौद्रादयो रसा दीप्त्या लक्ष्यन्ते काव्य-वर्तिनः / तद्-व्यक्ति-हेतू शब्दार्थाव् आश्रित्यौजो व्यवस्थितम् // ध्व्क्_२.९ // रौद्रादयो हि रसाः परां दीप्तिम् उज्ज्वलतां जनयन्तीति लक्षणया त एव दीप्तिर् इत्य् उच्यते / तत्-प्रकाशन-परः शब्दो दीर्घ-समास-रचनालङ्कृतं वाक्यम् / यथा- चञ्चद्-भुज-भ्रमित-चण्ड-गदाभिघात- सञ्चूर्णितोरु-युगलस्य सुयोधनस्य / स्त्यानावबद्ध-घन-शोणित-शोण-पाणिर् उत्तंसयिष्यति कचांस् तव देवि भीमः //(वेणि १.२१) तत्-प्रकाशन-परश् चार्थो ऽनपेक्षित-दीर्घ-समास-रचनः प्रसन्न-वाचकाभिधेयः / यथा- यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्व-भुज-गुरु-मदः पाण्डवीनां चमूनां यो यः पाञ्चाल-गोत्रे शिशुर् अधिक-वया गर्भ-शय्यां गतो वा / यो यस् तत्-कर्म-साक्षी चरति मयि रणे यश् च यश् च प्रतीपः क्रोधान्धस् तस्य तस्य स्वयम् अपि जगताम् अन्तकस्यान्तको ऽहम् //(वेणि ३.३२) इत्य् आदौ द्वयोर् ओजस्त्वम्
+dhva_2.10,dhv_2.10: samarpakatvaṃ kāvyasya yat tu sarva-rasān prati / sa prasādo guṇo jñeyaḥ sarva-sādhāraṇa-kriyaḥ // dhvk_2.10 // prasādas tu svacchatā śabdārthayoḥ / sa ca sarva-rasa-sādhāraṇo guṇaḥ sarva-racanā-sādhāraṇaś ca vyaṅgyārthāpekṣayaiva mukhyatayā vyavasthito mantavyaḥ,ध्व्_२.१०: समर्पकत्वं काव्यस्य यत् तु सर्व-रसान् प्रति / स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सर्व-साधारण-क्रियः // ध्व्क्_२.१० // प्रसादस् तु स्वच्छता शब्दार्थयोः / स च सर्व-रस-साधारणो गुणः सर्व-रचना-साधारणश् च व्यङ्ग्यार्थापेक्षयैव मुख्यतया व्यवस्थितो मन्तव्यः
+dhva_2.11,"dhv_2.11: śruti-duṣṭādayo doṣā anityā ye ca darśitāḥ / dhvany-ātmany eva śṛṅgāre te heyā ity udāhṛtāḥ // dhvk_2.11 // anityā doṣāś ca ye śruti-duṣṭādayaḥ sūcitās te 'pi na vācye artha-mātre, na ca vyaṅgye śṛṅgāre vā dhvaner anātma-bhūte / kiṃ tarhi ? dhvanyātmany eva śṛṅgāre 'ṅgitayā vyaṅgye te heyā ity udāhṛtāḥ / anyathā hi teṣām anitya-doṣataiva na syāt / evam ayam asaṃlakṣya-krama-dyoto dhvaner ātmā pradarśitaḥ sāmānyena","ध्व्_२.११: श्रुति-दुष्टादयो दोषा अनित्या ये च दर्शिताः / ध्वन्य्-आत्मन्य् एव शृङ्गारे ते हेया इत्य् उदाहृताः // ध्व्क्_२.११ // अनित्या दोषाश् च ये श्रुति-दुष्टादयः सूचितास् ते ऽपि न वाच्ये अर्थ-मात्रे, न च व्यङ्ग्ये शृङ्गारे वा ध्वनेर् अनात्म-भूते / किं तर्हि ? ध्वन्यात्मन्य् एव शृङ्गारे ऽङ्गितया व्यङ्ग्ये ते हेया इत्य् उदाहृताः / अन्यथा हि तेषाम् अनित्य-दोषतैव न स्यात् / एवम् अयम् असंलक्ष्य-क्रम-द्योतो ध्वनेर् आत्मा प्रदर्शितः सामान्येन"
+dhva_2.12,"dhv_2.12: tasyāṅgānāṃ prabhedā ye prabhedāḥ svagatāś ca ye / teṣāmānantyamanyonyasambandhaparikalpane // dhvk_2.12 // aṅgitayā vyaṅgyo rasādir vivakṣitāny apara-vācyasya dhvaner eka ātmā ya uktas tasyāṅgānāṃ vācya vācakānupātinām alaṅkārāṇāṃ ye prabhedā niravadhayo ye ca svagatās tasyāṅgino 'rthasya rasa-bhāva-tad-ābhāsa-tat-praśama-lakṣaṇā vibhāvānubhāva-vyabhicāri-pratipādana-sahitā anantāḥ svāśrayāpekṣayā niḥsīmāno viśeṣās teṣām anyonya-sambandha-parikalpane kriyamāṇe kasyacid anyatamasyāpi rasasya prakārāḥ parisaṅkhyātuṃ na śakyante kim uta sarveṣām / tathā hi śṛṅgārasyāṅginas tāvad ādyau dvau bhedau-sambhogo vipralambhaś ca / sambhogasya ca paraspara-prema-darśana-surata-viharaṇādi-lakṣaṇāḥ prakārāḥ / vipralambhasyāpy abhilāṣerṣyā-viraha-pravāsa-vipralambhādayaḥ / teṣāṃ ca pratyekaṃ vibhāvānubhāva-vyabhicāri-bhedaḥ / teṣāṃ ca deśa-kālādy-āśrayāvasthā-bheda iti svagata-bhedāpekṣayaikasya tasyāparimeyatvaṃ, kiṃ punar aṅga-prabheda-kalpanāyām / te hy aṅga-prabhedāḥ pratyekam aṅgi-prabheda-sambandha-parikalpane kriyamāṇe satyānantyam evopayānti","ध्व्_२.१२: तस्याङ्गानां प्रभेदा ये प्रभेदाः स्वगताश् च ये / तेषामानन्त्यमन्योन्यसम्बन्धपरिकल्पने // ध्व्क्_२.१२ // अङ्गितया व्यङ्ग्यो रसादिर् विवक्षितान्य् अपर-वाच्यस्य ध्वनेर् एक आत्मा य उक्तस् तस्याङ्गानां वाच्य वाचकानुपातिनाम् अलङ्काराणां ये प्रभेदा निरवधयो ये च स्वगतास् तस्याङ्गिनो ऽर्थस्य रस-भाव-तद्-आभास-तत्-प्रशम-लक्षणा विभावानुभाव-व्यभिचारि-प्रतिपादन-सहिता अनन्ताः स्वाश्रयापेक्षया निःसीमानो विशेषास् तेषाम् अन्योन्य-सम्बन्ध-परिकल्पने क्रियमाणे कस्यचिद�� अन्यतमस्यापि रसस्य प्रकाराः परिसङ्ख्यातुं न शक्यन्ते किम् उत सर्वेषाम् / तथा हि शृङ्गारस्याङ्गिनस् तावद् आद्यौ द्वौ भेदौ-सम्भोगो विप्रलम्भश् च / सम्भोगस्य च परस्पर-प्रेम-दर्शन-सुरत-विहरणादि-लक्षणाः प्रकाराः / विप्रलम्भस्याप्य् अभिलाषेर्ष्या-विरह-प्रवास-विप्रलम्भादयः / तेषां च प्रत्येकं विभावानुभाव-व्यभिचारि-भेदः / तेषां च देश-कालाद्य्-आश्रयावस्था-भेद इति स्वगत-भेदापेक्षयैकस्य तस्यापरिमेयत्वं, किं पुनर् अङ्ग-प्रभेद-कल्पनायाम् / ते ह्य् अङ्ग-प्रभेदाः प्रत्येकम् अङ्गि-प्रभेद-सम्बन्ध-परिकल्पने क्रियमाणे सत्यानन्त्यम् एवोपयान्ति"
+dhva_2.15,"dhv_2.13: diṅ-mātraṃ tūcyate yena vyutpannānāṃ sa-cetasām / buddhir āsāditālokā sarvatraiva bhaviṣyati // dhvk_2.13 // diṅ-mātra-kathanena hi vyutpannānāṃ sahṛdayānām ekatrāpi rasa-bhede sahālaṅkārair aṅgāṅgi-bhāva-parijñānād āsāditālokā buddhiḥ sarvatraiva bhaviṣyati / tatra- dhv_2.14: śṛṅgārasyāṅgino yatnād eka-rūpānubandhavān / sarveṣv eva prabhedeṣu nānuprāsaḥ prakāśakaḥ // dhvk_2.14 // aṅgino hi śṛṅgārasya ye uktāḥ prabhedās teṣu sarveṣv eka-prakārānubandhitayā prabandhena pravṛtto 'nuprāso na vyañjakaḥ / aṅgina ity anenāṅga-bhūtasya śṛṅgārasyaika-rūpānubandhy-anuprāsa-nibandhane kāma-cāram āha //2.14 // dhv_2.15: dhvanyātma-bhūte śṛṅgāre yamakādi-nibandhanam / śaktāv api pramāditvaṃ vipralambhe viśeṣataḥ // dhvk_2.15 // dhvaner ātma-bhūtaḥ śṛṅgāras tātparyeṇa vācya-vācakābhyāṃ prakāśyamānas tasmin yamakādīnāṃ yamaka-prakārāṇāṃ nibandhanaṃ duṣkara-śabda-bhaṅga-śleṣādīnāṃ śaktāv api pramāditvaṃ / ""pramāditvam"" ity anenaitad darśyate-kāka-tālīyena kadācit kasyacid ekasya yamakāder niṣpattāv api bhūmnālaṅkārāntaravad rasāṅgatvena nibandho na kartavya iti / ""vipralambhe viśeṣata"" ity anena vipralambhe saukumāryātiśayaḥ khyāpyate / tasmin dyotye yamakāder aṅgasya nibandho niyamān na kartavya iti","ध्व्_२.१३: दिङ्-मात्रं तूच्यते येन व्युत्पन्नानां स-चेतसाम् / बुद्धिर् आसादितालोका सर्वत्रैव भविष्यति // ध्व्क्_२.१३ // दिङ्-मात्र-कथनेन हि व्युत्पन्नानां सहृदयानाम् एकत्रापि रस-भेदे सहालङ्कारैर् अङ्गाङ्गि-भाव-परिज्ञानाद् आसादितालोका बुद्धिः सर्वत्रैव भविष्यति / तत्र- ध्व्_२.१४: शृङ्गारस्याङ्गिनो यत्नाद् एक-रूपानुबन्धवान् / सर्वेष्व् एव प्रभेदेषु नानुप्रासः प्रकाशकः // ध्व्क्_२.१४ // अङ्गिनो हि शृङ्गारस्य ये उक्ताः प्रभेदास् तेषु सर्वेष्व् एक-प्रकारानुबन्धितया प्रबन्धेन प्रवृत्तो ऽनुप्रासो न व्यञ्जकः / अङ्गिन इत्य् अनेनाङ्ग-भूतस्य शृङ्गारस्यैक-रूपानुबन्ध्य्-अनुप्रास-निबन्धने काम-चारम् आह //२.१४ // ध्व्_२.१५: ध्वन्यात्म-भूते शृङ्गारे यमकादि-निबन्धनम् / शक्ताव् अपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः // ध्व्क्_२.१५ // ध्वनेर् आत्म-भूतः शृङ्गारस् तात्पर्येण वाच्य-वाचकाभ्यां प्रकाश्यमानस् तस्मिन् यमकादीनां यमक-प्रकाराणां निबन्धनं दुष्कर-शब्द-भङ्ग-श्लेषादीनां शक्ताव् अपि प्रमादित्वं / ""प्रमादित्वम्"" इत्य् अनेनैतद् दर्श्यते-काक-तालीयेन कदाचित् कस्यचिद् एकस्य यमकादेर् निष्पत्ताव् अपि भूम्नालङ्कारान्तरवद् रसाङ्गत्वेन निबन्धो न कर्तव्य इति / ""विप्रलम्भे विशेषत"" इत्य् अनेन विप्रलम्भे सौकुमार्यातिशयः ख्याप्यते / तस्मिन् द्योत्ये यमकादेर् अङ्गस्य निबन्धो नियमान् न कर्तव्य इति"
+dhva_2.16,"atra yuktir abhidhīyate- dhv_2.16: rasākṣiptatayā yasya bandhaḥ śakya-kriyo bhavet / apṛthag-yatna-nirvatyaḥ so 'laṅkāro dhvanau mataḥ // dhvk_2.16 // niṣpattāv āścarya-bhūto 'pi yasyālaṅkārasya rasākṣiptatayaiva bandhaḥ śakya-kriyo bhavet so 'sminn alakṣya-krama-vyaṅgye dhvanāv alaṅkāro mataḥ / tasyaiva rasāṅgatvaṃ mukhyam ity arthaḥ / yathā- kapole pattrālī karatala-nirodhena mṛditā nipīto niḥśvāsair ayam amṛta-hṛdyo 'dhara-rasaḥ / muhuḥ kaṇṭhe lagnas taralayati bāṣpa-stana-taṭīṃ priyo manyur jātas tava niranurodhe na tu vayam //[*11] [*11] amaru 67; srk 664, skm 720, skv 489, sv 1627 rasāṅgatve ca tasya lakṣaṇam apṛthag-yatna-nirvartyatvam iti yo rasaṃ bandhu-madhya-vasitasya kaver alaṅkāras tāṃ vāsanām atyūhya yatnāntaram āsthitasya niṣpadyate sa na rasāṅgam iti / yamake ca prabandhena buddhi-pūrvakaṃ kriyamāṇe niyamenaiva yatnāntara-parigraha āpatati śabda-viśeṣānveṣaṇa-rūpaḥ / alaṅkārāntareṣv api tat-tulyam iti cet-naivam; alaṅkārāntarāṇi hi nirūpyamāṇa-durghaṭanāny api rasa-samāhita-cetasaḥ pratibhānavataḥ kaver aham-pūrvikayā parāpatanti / yathā kādambaryāṃ kādambarī-darśanāvasare / yathā ca māyā-rāma-śiro-darśanena vihvalāyāṃ sīta-devyāṃ setau / yuktaṃ caitat, yato rasā vācya-viśeṣair evākṣeptavyāḥ / asyaivārthasya saṅgraha-ślokāḥ- rasavanti hi vastūni sālaṅkārāṇi kānicit / ekenaiva prayatnena nirvartyante mahā-kaveḥ // yamakādi-nibandhe tu pṛthag-yatno 'sya jāyate / śaktasyāpi rase 'ṅgatvaṃ tasmād eṣāṃ na vidyate // rasābhāsāṅga-bhāvas tu yamakāder na vāryate / dhvany-ātma-bhūte śṛṅgāre tv aṅgatā nopapadyate","अत्र युक्तिर् अभिधीयते- ध्व्_२.१६: रसाक्षिप्ततया यस्य बन्धः शक्य-क्रियो भवेत् / अपृथग्-यत्न-निर्वत्यः सो ऽलङ्कारो ध्वनौ मतः // ध्व्क्_२.१६ // निष्पत्ताव् आश्चर्य-भूतो ऽपि यस्यालङ्कारस्य रसाक्षिप्ततयैव बन्धः शक्य-क्रियो भवेत् सो ऽस्मिन्न् अलक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्ये ध्वनाव् अलङ्कारो मतः / तस्यैव रसाङ्गत्वं मुख्यम् इत्य् अर्थः / यथा- कपोले पत्त्राली करतल-निरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैर् अयम् अमृत-हृद्यो ऽधर-रसः / मुहुः कण्ठे लग्नस् तरलयति बाष्प-स्तन-तटीं प्रियो मन्युर् जातस् तव निरनुरोधे न तु वयम् //[*११] [*११] अमरु ६७; स्र्क् ६६४, स्क्म् ७२०, स्क्व् ४८९, स्व् १६२७ रसाङ्गत्वे च तस्य लक्षणम् अपृथग्-यत्न-निर्वर्त्यत्वम् इति यो रसं बन्धु-मध्य-वसितस्य कवेर् अलङ्कारस् तां वासनाम् अत्यूह्य यत्नान्तरम् आस्थितस्य निष्पद्यते स न रसाङ्गम् इति / यमके च प्रबन्धेन बुद्धि-पूर्वकं क्रियमाणे नियमेनैव यत्नान्तर-परिग्रह आपतति शब्द-विशेषान्वेषण-रूपः / अलङ्कारान्तरेष्व् अपि तत्-तुल्यम् इति चेत्-नैवम्; अलङ्कारान्तराणि हि ��िरूप्यमाण-दुर्घटनान्य् अपि रस-समाहित-चेतसः प्रतिभानवतः कवेर् अहम्-पूर्विकया परापतन्ति / यथा कादम्बर्यां कादम्बरी-दर्शनावसरे / यथा च माया-राम-शिरो-दर्शनेन विह्वलायां सीत-देव्यां सेतौ / युक्तं चैतत्, यतो रसा वाच्य-विशेषैर् एवाक्षेप्तव्याः / अस्यैवार्थस्य सङ्ग्रह-श्लोकाः- रसवन्ति हि वस्तूनि सालङ्काराणि कानिचित् / एकेनैव प्रयत्नेन निर्वर्त्यन्ते महा-कवेः // यमकादि-निबन्धे तु पृथग्-यत्नो ऽस्य जायते / शक्तस्यापि रसे ऽङ्गत्वं तस्माद् एषां न विद्यते // रसाभासाङ्ग-भावस् तु यमकादेर् न वार्यते / ध्वन्य्-आत्म-भूते शृङ्गारे त्व् अङ्गता नोपपद्यते"
+dhva_2.17,"idānīṃ dhvany-ātma-bhūtasya śṛṅgārasya vyañjako 'laṅkāra-varga ākhyāyate- dhv_2.17: dhvany-ātma-bhūte śṛṅgāre samīkṣya viniveśitaḥ / rūpakādir alaṅkāra-varga eti yathārthatām // dhvk_2.17 // alaṅkāro hi bāhyālaṅkārasāmyādaṅginaścārutva-heturucyate / vācyālaṅkāravargaś ca rūpakādiryāvānukto vakṣyate ca kaiścit, alaṅkārāṇāmanantatvāt /// sa sarvo 'pi yadi samīkṣya viniveśyate tada-lakṣyakramavyaṅgyasya dhvaner aṅginaḥ sarvasyaiva cārutvaheturniṣpadyate","इदानीं ध्वन्य्-आत्म-भूतस्य शृङ्गारस्य व्यञ्जको ऽलङ्कार-वर्ग आख्यायते- ध्व्_२.१७: ध्वन्य्-आत्म-भूते शृङ्गारे समीक्ष्य विनिवेशितः / रूपकादिर् अलङ्कार-वर्ग एति यथार्थताम् // ध्व्क्_२.१७ // अलङ्कारो हि बाह्यालङ्कारसाम्यादङ्गिनश्चारुत्व-हेतुरुच्यते / वाच्यालङ्कारवर्गश् च रूपकादिर्यावानुक्तो वक्ष्यते च कैश्चित्, अलङ्काराणामनन्तत्वात् /// स सर्वो ऽपि यदि समीक्ष्य विनिवेश्यते तद-लक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य ध्वनेर् अङ्गिनः सर्वस्यैव चारुत्वहेतुर्निष्पद्यते"
+dhva_2.20,"eṣā cāsya viniveśane samīkṣā- dhv_2.18-19: vivakṣā tatparatvena nāṅgitvena kadācana / kāle ca grahaṇa-tyāgau nātinirvahaṇaiṣitā // dhvk_2.18 // nirvyūḍhāv api cāṅgatve yatnena pratyavekṣaṇam / rūpakādir alaṅkāra-vargasyāṅgatva-sādhanam // dhvk_2.19 // rasa-bandheṣv atyādṛta-manāḥ kavir yam alaṅkāraṃ tad aṅgatayā vivakṣati / yathā [śaku. 1.20]- calāpāṅgāṃ dṛṣṭiṃ spṛśasi nava-gopa-sudṛśāṃ rahasyākhyāyīva mṛśasi mṛdu karṇāntika-caraḥ / karaṃ vyādhunvatyāḥ pibasi rati-sarvasvam adharaṃ vayaṃ tattvānveṣān madhukara hatās tvaṃ khalu kṛtī //[*12] [*12] srk 515 atra hi bhramara-svabhāvoktir alaṅkāro rasānuguṇaḥ / ""nāṅgitvena"" iti na prādhānyena / kadācid rasādi-tātparyeṇa vivakṣito 'pi hy alaṅkāraḥ kaścid aṅgitvena vivakṣito dṛśyate / yathā- cakrābhighāta-prasabhājñayaiva cakāra yo rāhu-vadhū-janasya / āliṅganoddāma-vilāsa-vandhyaṃ ratotsavaṃ cumbana-mātra-śeṣam // atra hi paryāyoktasyāṅgitvena vivakṣā rasādi-tātparye saty apīti / aṅgatvena vivakṣitam api yam avasare gṛhṇāti nānavasare / avasare gṛhītir, yathā (ratnāvalyāṃ 2.4)- uddāmotkalikāṃ vipāṇḍura-rucaṃ prārabdha-jṛmbhāṃ kṣaṇād āyāsaṃ śvasanodgamair aviratair ātanvatīm ātmanaḥ / adyodyānalatām imāṃ samadanāṃ nārīm ivānyāṃ dhruvaṃ paśyan kopa-vipāṭala-dyuti mukhaṃ devyāḥ kariṣyāmy aham //[*13] [*13] rasārṇava-sudhākara 2.26. ity atra upamā śleṣasya / gṛhītam api ca yam avasare tyajati tad-rasānuguṇa-tayālaṅkārāntarāpekṣayā / yathā- raktas tvaṃ nava-pallavair aham api ślāghyaiḥ priyāyā guṇais tvām āyānti śilīmukhāḥ smara-dhanur-muktās tathā mām api / kāntāpāda-talāhatis tava mude tadvan mamāpy āvayoḥ sarvaṃ tulyam a��oka kevalam ahaṃ dhātrā sa-śokaḥ kṛtaḥ //[*14] [*14] srk 770. atra hi prabandha-pravṛtto 'pi śleṣo vyatireka-vivakṣayā tyajyamāno rasa-viśeṣam puṣṇāti / nātrālaṅkāra-dvaya-sannipātaḥ, kiṃ tarhi ? alaṅkārāntaram eva śleṣa-vyatireka-lakṣaṇaṃ narasiṃhavad iti cet-na, tasya prakārāntareṇa vyavasthāpanāt / yatra hi śleṣa-viṣaya eva śabde prakārāntareṇa vyatireka-pratītir jāyate sa tasya viṣayaḥ / yathā-""sa harir nāmnā devaḥ sa-harir vara-turaga-nivahena"" ity ādau / atra hy anya eva śabdaḥ śleṣasya viṣayo 'nyaś ca vyatirekasya / yadi caivaṃ-vidhe viṣaye 'laṅkārāntaratva-kalpanā kriyate tat-saṃsṛṣṭer viṣayāpahāra eva syāt / śleṣa-mukhenaivātra vyatirekasyātma-lābha iti nāyaṃ saṃsṛṣṭer viṣaya iti cet-na ; vyatirekasya prakārāntareṇāpi darśanāt / yathā- no kalpāpāya-vāyor adaya-raya-dalat-kṣmādharasyāpi śamyā gāḍhodgīrṇojjvala-śrīr ahani na rahitā no tamaḥ-kajjalena / prāptotpattiḥ pataṅgān na punar upagatā moṣa-muṣṇa-tviṣo vo vartiḥ saivānya-rūpā sukhayatu nikhila-dvīpa-dīpasya dīptiḥ // atra hi sāmya-prapañca-pratipādanaṃ vinaiva vyatireko darśitaḥ / nātra śleṣa-mātrāc cārutva-pratītir astīti śleṣasya vyatirekāṅgatvenaiva vivakṣitatvāt na svato 'laṅkāratety api na vācyam / yata evaṃ-vidhe viṣaye sāmya-mātrād api supratipāditāc cārutvaṃ dṛśyata eva / yathā- ākrandāḥ stanitair vilocana-jalānya-śrānta-dhārāmbudhis tad-viccheda-bhuvaś ca śoka-śikhinas tulyās taḍid-vibhramaiḥ / antar me dayitā-mukhaṃ tava śaśī vṛttiḥ samaivāvayos tat kiṃ mām aniśaṃ sakhe jala-dhara tvaṃ dagdhum evodyataḥ //[*15] ity ādau / [*15] srk 240, skm 993, yaśodharmaṇaḥ, smv 43.33. rasa-nirvahaṇaika-tāna-hṛdayo yaṃ ca nātyantaṃ nirvoḍhum icchati / yathā- kopāt komala-lola-bāhu-latikā-pāśena baddhā dṛḍhaṃ nītvā vāsa-niketanaṃ dayitayā sāyaṃ sakhīnāṃ puraḥ / bhūyo naivam iti skhalat-kala-girā saṃsūcya duśceṣṭitaṃ dhanyo hanyata eva nihnuti-paraḥ preyān rudatyā hasan // atra hi rūpakam ākṣiptam anirvyūḍhaṃ ca paraṃ rasa-puṣṭaye / nirvoḍhum iṣṭam api yaṃ yatnād aṅgatvena pratyavekṣate yathā- śyāmāsvaṅgaṃ cakita-hariṇī-prekṣaṇe dṛṣṭi-pātaṃ gaṇḍa-cchāyāṃ śaśini śikhināṃ barha-bhāreṣu keśān / utpaśyāmi pratanuṣu nadī-vīciṣu bhrū-vilāsān hantaika-sthaṃ kvacid api na te bhīru sādṛśyam asti //ity ādau / sa evam upanibadhyamāno 'laṅkāro rasābhivyakti-hetuḥ kaver bhavati / ukta-prakārātikrame tu niyamenaiva rasa-bhaṅga-hetuḥ saṃpadyate / lakṣyaṃ ca tathāvidhaṃ mahā-kavi-prabandheṣv api dṛśyate bahuśaḥ / tat tu sūkti-sahasra-dyotitātmanāṃ mahātmanāṃ doṣodghoṣaṇam ātmana eva dūṣaṇaṃ bhavatīti na vibhajya darśitam / kiṃ tu rūpakāder alaṅkāra-vargasya yeyaṃ vyañjakatve rasādi-viṣaye lakṣaṇa-dig-darśitā tām anusaran svayaṃ cānyal lakṣaṇam utprekṣamāṇo yady alakṣya-krama-pratibham anantaroktam enaṃ dhvaner ātmānam upanibadhnāti sukaviḥ samāhita-cetās tadā tasyātma-lābho bhavati mahīyān iti || dhva_2.18-19 || dhv_2.20: krameṇa pratibhāty ātmā yo 'syānusvāna-sannibhaḥ / śabdārtha-śakti-mūlatvāt so 'pi dvedhā vyavasthitaḥ // dhvk_2.20 // asya vivakṣitāny apara-vācyasya dhvaneḥ saṃlakṣya-krama-vyaṅgyatvād anuraṇana-prakhyo ya ātmā so 'pi śabda-śakti-mūlo 'rtha-śakti-mūlaś ceti dvi-prakāraḥ","एषा चास्य विनिवेशने समीक्षा- ध्व्_२.१८-१९: विवक्षा तत्परत्वेन नाङ्गित्वेन कदाचन / काले च ग्रहण-त्यागौ नातिनिर्वहणैषिता // ध्व्क्_२.१८ // निर्व्यूढाव् अपि चाङ्गत्वे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम् / रूपकादिर् अलङ्कार-वर्गस्याङ्गत्व-साधनम् // ध्व्क्_२.१९ // रस-बन्धेष्व् अत्यादृत-मनाः कविर् यम् अलङ्कारं तद् अङ्गतया विवक्षति / यथा [शकु. १.२०]- चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि नव-गोप-सुदृशां रहस्याख्यायीव मृशसि मृदु कर्णान्तिक-चरः / करं व्याधुन्वत्याः पिबसि रति-सर्वस्वम् अधरं वयं तत्त्वान्वेषान् मधुकर हतास् त्वं खलु कृती //[*१२] [*१२] स्र्क् ५१५ अत्र हि भ्रमर-स्वभावोक्तिर् अलङ्कारो रसानुगुणः / ""नाङ्गित्वेन"" इति न प्राधान्येन / कदाचिद् रसादि-तात्पर्येण विवक्षितो ऽपि ह्य् अलङ्कारः कश्चिद् अङ्गित्वेन विवक्षितो दृश्यते / यथा- चक्राभिघात-प्रसभाज्ञयैव चकार यो राहु-वधू-जनस्य / आलिङ्गनोद्दाम-विलास-वन्ध्यं रतोत्सवं चुम्बन-मात्र-शेषम् // अत्र हि पर्यायोक्तस्याङ्गित्वेन विवक्षा रसादि-तात्पर्ये सत्य् अपीति / अङ्गत्वेन विवक्षितम् अपि यम् अवसरे गृह्णाति नानवसरे / अवसरे गृहीतिर्, यथा (रत्नावल्यां २.४)- उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुर-रुचं प्रारब्ध-जृम्भां क्षणाद् आयासं श्वसनोद्गमैर् अविरतैर् आतन्वतीम् आत्मनः / अद्योद्यानलताम् इमां समदनां नारीम् इवान्यां ध्रुवं पश्यन् कोप-विपाटल-द्युति मुखं देव्याः करिष्याम्य् अहम् //[*१३] [*१३] रसार्णव-सुधाकर २.२६. इत्य् अत्र उपमा श्लेषस्य / गृहीतम् अपि च यम् अवसरे त्यजति तद्-रसानुगुण-तयालङ्कारान्तरापेक्षया / यथा- रक्तस् त्वं नव-पल्लवैर् अहम् अपि श्लाघ्यैः प्रियाया गुणैस् त्वाम् आयान्ति शिलीमुखाः स्मर-धनुर्-मुक्तास् तथा माम् अपि / कान्तापाद-तलाहतिस् तव मुदे तद्वन् ममाप्य् आवयोः सर्वं तुल्यम् अशोक केवलम् अहं धात्रा स-शोकः कृतः //[*१४] [*१४] स्र्क् ७७०. अत्र हि प्रबन्ध-प्रवृत्तो ऽपि श्लेषो व्यतिरेक-विवक्षया त्यज्यमानो रस-विशेषम् पुष्णाति / नात्रालङ्कार-द्वय-सन्निपातः, किं तर्हि ? अलङ्कारान्तरम् एव श्लेष-व्यतिरेक-लक्षणं नरसिंहवद् इति चेत्-न, तस्य प्रकारान्तरेण व्यवस्थापनात् / यत्र हि श्लेष-विषय एव शब्दे प्रकारान्तरेण व्यतिरेक-प्रतीतिर् जायते स तस्य विषयः / यथा-""स हरिर् नाम्ना देवः स-हरिर् वर-तुरग-निवहेन"" इत्य् आदौ / अत्र ह्य् अन्य एव शब्दः श्लेषस्य विषयो ऽन्यश् च व्यतिरेकस्य / यदि चैवं-विधे विषये ऽलङ्कारान्तरत्व-कल्पना क्रियते तत्-संसृष्टेर् विषयापहार एव स्यात् / श्लेष-मुखेनैवात्र व्यतिरेकस्यात्म-लाभ इति नायं संसृष्टेर् विषय इति चेत्-न ; व्यतिरेकस्य प्रकारान्तरेणापि दर्शनात् / यथा- नो कल्पापाय-वायोर् अदय-रय-दलत्-क्ष्माधरस्यापि शम्या गाढोद्गीर्णोज्ज्वल-श्रीर् अहनि न रहिता नो तमः-कज्जलेन / प्राप्तोत्पत्तिः पतङ्गान् न पुनर् उपगता मोष-मुष्ण-त्विषो वो वर्तिः सैवान्य-रूपा सुखयतु निखिल-द्वीप-दीपस्य दीप्तिः // अत्र हि साम्य-प्रपञ्च-प्रतिपादनं विनैव व्यतिरेको दर्शितः / नात्�� श्लेष-मात्राच् चारुत्व-प्रतीतिर् अस्तीति श्लेषस्य व्यतिरेकाङ्गत्वेनैव विवक्षितत्वात् न स्वतो ऽलङ्कारतेत्य् अपि न वाच्यम् / यत एवं-विधे विषये साम्य-मात्राद् अपि सुप्रतिपादिताच् चारुत्वं दृश्यत एव / यथा- आक्रन्दाः स्तनितैर् विलोचन-जलान्य-श्रान्त-धाराम्बुधिस् तद्-विच्छेद-भुवश् च शोक-शिखिनस् तुल्यास् तडिद्-विभ्रमैः / अन्तर् मे दयिता-मुखं तव शशी वृत्तिः समैवावयोस् तत् किं माम् अनिशं सखे जल-धर त्वं दग्धुम् एवोद्यतः //[*१५] इत्य् आदौ / [*१५] स्र्क् २४०, स्क्म् ९९३, यशोधर्मणः, स्म्व् ४३.३३. रस-निर्वहणैक-तान-हृदयो यं च नात्यन्तं निर्वोढुम् इच्छति / यथा- कोपात् कोमल-लोल-बाहु-लतिका-पाशेन बद्धा दृढं नीत्वा वास-निकेतनं दयितया सायं सखीनां पुरः / भूयो नैवम् इति स्खलत्-कल-गिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एव निह्नुति-परः प्रेयान् रुदत्या हसन् // अत्र हि रूपकम् आक्षिप्तम् अनिर्व्यूढं च परं रस-पुष्टये / निर्वोढुम् इष्टम् अपि यं यत्नाद् अङ्गत्वेन प्रत्यवेक्षते यथा- श्यामास्वङ्गं चकित-हरिणी-प्रेक्षणे दृष्टि-पातं गण्ड-च्छायां शशिनि शिखिनां बर्ह-भारेषु केशान् / उत्पश्यामि प्रतनुषु नदी-वीचिषु भ्रू-विलासान् हन्तैक-स्थं क्वचिद् अपि न ते भीरु सादृश्यम् अस्ति //इत्य् आदौ / स एवम् उपनिबध्यमानो ऽलङ्कारो रसाभिव्यक्ति-हेतुः कवेर् भवति / उक्त-प्रकारातिक्रमे तु नियमेनैव रस-भङ्ग-हेतुः संपद्यते / लक्ष्यं च तथाविधं महा-कवि-प्रबन्धेष्व् अपि दृश्यते बहुशः / तत् तु सूक्ति-सहस्र-द्योतितात्मनां महात्मनां दोषोद्घोषणम् आत्मन एव दूषणं भवतीति न विभज्य दर्शितम् / किं तु रूपकादेर् अलङ्कार-वर्गस्य येयं व्यञ्जकत्वे रसादि-विषये लक्षण-दिग्-दर्शिता ताम् अनुसरन् स्वयं चान्यल् लक्षणम् उत्प्रेक्षमाणो यद्य् अलक्ष्य-क्रम-प्रतिभम् अनन्तरोक्तम् एनं ध्वनेर् आत्मानम् उपनिबध्नाति सुकविः समाहित-चेतास् तदा तस्यात्म-लाभो भवति महीयान् इति ॥ ध्व_२.१८-१९ ॥ ध्व्_२.२०: क्रमेण प्रतिभात्य् आत्मा यो ऽस्यानुस्वान-सन्निभः / शब्दार्थ-शक्ति-मूलत्वात् सो ऽपि द्वेधा व्यवस्थितः // ध्व्क्_२.२० // अस्य विवक्षितान्य् अपर-वाच्यस्य ध्वनेः संलक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्यत्वाद् अनुरणन-प्रख्यो य आत्मा सो ऽपि शब्द-शक्ति-मूलो ऽर्थ-शक्ति-मूलश् चेति द्वि-प्रकारः"
+dhva_2.22,"nanu śabda-śaktyā yatrārthāntaraṃ prakāśate sa yadi dhvaneḥ prakāra ucyate tad idānīṃ śleṣasya viṣaya evāpahṛtaḥ syāt, nāpahṛta ity āha- dhv_2.21: ākṣipta evālaṅkāraḥ śabda-śaktyā prakāśate / yasminn anuktaḥ śabdena śabda-śakty-udbhavo hi saḥ // dhvk_2.21 // yasmād alaṅkāro na vastu-mātraṃ yasmin kāvye śabda-śaktyā prakāśate sa śabda-śakty-udbhavo dhvanir ity asmākaṃ vivakṣitam / vastu-dvaye ca śabda-śaktyā prakāśamāne śleṣaḥ / yathā- yena dhvasta-manobhavena balijit-kāyaḥ purāstrī-kṛto yaś codvṛtta-bhujaṅga-hāra-valayo gaṅgāṃ ca yo 'dhārayat / yasyāhuḥ śaśimac chiro hara iti stutyaṃ ca nāmāmarāḥ pāyāt sa svayam andhaka-kṣaya-karas tvāṃ sarvado mādhavaḥ // nanv alaṅkārāntara-pratibhāyām api śleṣa-vyapadeśo bhavatīti darśitaṃ bhaṭṭodbhaṭena, tat punar api śabda-śakti-mūlo dhvanir niravakāśa ity āśaṅkyedam uktam ""ākṣipta"" iti / tad ayam arthaḥ-yatra śabda-śaktyā sākṣād alaṅkārāntaraṃ vācyaṃ sat pratibhāsate sa sarvaḥ śleṣa-viṣayaḥ / yatra tu śabda-śaktyā sāmarthyākṣiptaṃ vācya-vyatiriktaṃ vyaṅgyam evālaṅkārāntaraṃ prakāśate sa dhvaner viṣayaḥ / śabda-śaktyā sākṣād-alaṅkārāntara-pratibhā yathā- tasyā vināpi hāreṇa nisargād eva hāriṇau / janayāmāsatuḥ kasya vismayaṃ na payodharau // atra śṛṅgāra-vyabhicārī vismayākhyo bhāvaḥ sākṣād-virodhālaṅkāraś ca pratibhāsata iti virodha-cchāyānugrāhiṇaḥ śleṣasyāyaṃ viṣayaḥ / na tv anusvānopama-vyaṅgyasya dhvaneḥ / alakṣya-krama-vyaṅgyasya tu dhvaner vācyena śleṣeṇa virodher na vā vyañjitasya viṣaya eva / tasyā vināpi hāreṇa nisargād eva hāriṇau / janayāmāsatuḥ kasya vismayaṃ na payodharau // atra śṛṅgāra-vyabhicārī vismayākhyo bhāvaḥ sākṣād-virodhālaṅkāraś ca pratibhāsata iti virodha-cchāyānugrāhiṇaḥ śleṣasyāyaṃ viṣayaḥ / na tv anusvānopama-vyaṅgyasya dhvaneḥ / alakṣya-krama-vyaṅgyasya tu dhvaner vācyena śleṣeṇa virodher na vā vyañjitasya viṣaya eva / yathā mamaiva- ślāghyāśeṣa-tanuṃ sudarśana-karaḥ sarvāṅga-līlājita- trailokyāṃ caraṇāravinda-lalitenākrānta-loko hariḥ / bibhrāṇāṃ mukham indu-sundara-rucaṃ candrātma-cakṣur dadhat sthāne yāṃ svatanor apaśyad adhikāṃ sā rukmiṇī vo 'vatāt // atra vācyatayaiva vyatireka-cchāyānugrāhī śleṣaḥ pratīyate / yathā ca- bhramim aratim alasa-hṛdayatāṃ pralayaṃ mūrcchāṃ tamaḥ śarīra-sārdam / maraṇaṃ ca jalada-bhuja-gajaṃ prasahya kurute viṣaṃ viyoginīnām // yathā vā- camahia-māṇasa-kañcaṇa-paṅka-aṇi mmahia-parimalā jassa / akhaṇḍia-dāṇa-pasārā bāhu-ppalihā ccia ga{i}ndā // [khaṇḍita-mānasa-kāñcana-paṅkajanir mathita-parimalā yasya / akhaṇḍita-dāna-prasarā bāhu-parighā iva gajendrāḥ //] atra rūpaka-cchāyānugrāhī śleṣo vācyatayaivāvabhāsate / sa cākṣipto 'laṅkāro yatra punaḥ śabdāntareṇābhihita-svarūpas tatra na śabda-śakty-udbhavānuraṇana-rūpa-vyaṅgya-dhvani-vyavahāraḥ / tatra vakrokty-ādi-vācyālaṅkāra-vyavahāra eva / yathā- dṛṣṭyā keśava gopa-rāga-hṛtayā kiṃcin na dṛṣṭaṃ mayā tenaiva skhalitāsmi nātha patitāṃ kiṃ nāma nālambase / ekas tvaṃ viṣameṣu khinna-manasāṃ sarvābalānāṃ gatir gopyaivaṃ gaditaḥ sa-leśam avatād goṣṭhe harir vaś ciram // evaṃ-jātīyakaḥ sarva eva bhavatu kāmaṃ vācya-śleṣasya viṣayaḥ / yatra tu sāmarthyākṣiptaṃ sad-alaṅkārāntaraṃ śabda-śaktyā prakāśate sa sarva eva dhvaner viṣayaḥ / yathā-""atrāntare kusuma-samaya-yugam upasaṃharann ajṛmbhata grīṣmābhidhānaḥ phulla-mallikā-dhavalāṭṭa-hāso mahā-kālaḥ"" / yathā ca- unnataḥ prollasad-dhāraḥ kālāgarumalīmasaḥ / payodharabharastanvyāḥ kaṃ na cakre 'bhilāṣiṇam // yathā vā- dattānandāḥ prajānāṃ samucita-samayākṛṣṭa-sṛṣṭaiḥ payobhiḥ pūrvāhṇe viprakīrṇā diśi diśi viramaty ahni saṃhāra-bhājaḥ / dīptāṃśor dīrgha-duḥkha-prabhava-bhava-bhayodanvad-uttāra-nāvo gāvo vaḥ pāvanānāṃ parama-parimitāṃ prītim utpādayantu // eṣūdāharaṇeṣu śabda-śaktyā prakāśamāne satya-prākaraṇike 'rthāntare vākyasyāsambaddhārthābhidhāyitvaṃ mā prasāṅkṣīd ity aprākaraṇika-prākaraṇikārthayor upamānopameya-bhāvaḥ kalpayitavyaḥ sāmarthyād ity arthākṣipto 'yaṃ śleṣo na śabdopārūḍha iti vibhinna eva śleṣād anusvānopama-vyaṅgyasya dhvaner viṣayaḥ / anye 'pi cālaṅkārāḥ śabda-śakti-mūlānusvāna-rūpa-vyaṅgye dhvanau sambhavanty eva / tathā hi virodho 'pi śabda-śakti-mūlānusvāna-rūpo dṛśyate / yathā sthāṇvīśvarākhya-janapada-varṇane bhaṭṭa-bāṇasya- yatra ca mātaṅga-gāminyaḥ śīlavatyaś ca gauryo vibhava-ratāś ca śyāmāḥ padma-rāgiṇyaś ca dhavala-dvija-śuci-vadanā madirāmodiśvasanāś ca pramadāḥ / atra hi vācyo virodhas tac-chāyānugrāhī vā śleṣo 'yam iti na śakyaṃ vaktum / sākṣāc-chabdena virodhālaṅkārasyāprakāśitatvāt / yatra hi sākṣāc-chabdāvedito virodhālaṅkāras tatra hi śliṣṭoktau vācyālaṅkārasya virodhasya śleṣasya vā viṣayatvam / yathā tatraiva- ""samavāya iva virodhināṃ padārthānām / tathā hi-sannihita-bālāndhakārāpi bhāsvan-mūrtiḥ"" ity ādau / yathā vā mamaiva- sarvaika-śaraṇam akṣayam adhīśam īśaṃ dhiyāṃ hariṃ kṛṣṇam / caturātmānaṃ niṣkriyam ari-mathanaṃ namata cakra-dharam // atra hi śabda-śakti-mūlānusvāna-rūpo virodhaḥ sphuṭam eva pratīyate / evaṃ-vidho vyatireko 'pi dṛśyate / yathā mamaiva- khaṃ ye 'tyujjvalayanti lūna-tamaso ye vā nakhodbhāsino ye puṣṇanti saroruha-śriyam api kṣiptābja-bhāsaś ca ye / ye mūrdhasv avabhāsinaḥ kṣiti-bhṛtāṃ ye cāmarāṇāṃ śirāṃ- syākrāmanty ubhaye 'pi te dina-pateḥ pādāḥ śriye santu vaḥ // evam anye 'pi śabda-śakti-mūlānusvāna-rūpa-vyaṅgya-dhvani-prakārāḥ santi te sahṛdayaiḥ svayam anusartavyāḥ / iha tu grantha-vistara-bhayān na tat-prapañcaḥ kṛtaḥ / dhv_2.22: artha-śakty-udbhavas tv anyo yatrārthaḥ sa prakāśate / yas tātparyeṇa vastv anyad vyanakty uktiṃ vinā svataḥ // dhvk_2.22 // yatrārthaḥ sva-sāmarthyād arthāntaram abhivyanakti śabda-vyāpāraṃ vinaiva so 'rtha-śakty-udbhavo nāmānusvānopama-vyaṅgyo dhvaniḥ / yathā [ku.saṃ. 6.84]- evaṃ vādini devarṣau pārśve pitur adhomukhī / līlā-kamala-patrāṇi gaṇayāmāsa pārvatī // atra hi līlā-kamala-patra-gaṇanam upasarjanīkṛta-svarūpaṃ śabda-vyāpāraṃ vinaivārthāntaraṃ vyabhicāri-bhāva-lakṣaṇaṃ prakāśayati / na cāyam alakṣya-krama-vyaṅgyasyaiva dhvaner viṣayaḥ / yato yatra sākṣac-chabda-niveditebhyo vibhāvānubhāva-vyabhicāribhyo rasādīnāṃ pratītiḥ, sa tasya kevalasya mārgaḥ / yathā kumāra-sambhave madhu-prasaṅge vasanta-puṣpābharaṇaṃ vahantyā devyā āgamanādi-varṇanaṃ manobhava-śara-sandhāna-paryantaṃ śambhoś ca parivṛtta-dhairyasya ceṣṭā-viśeṣa-varṇanādi sākṣac-chabda-niveditam / tasmād ayam anyo dhvaneḥ prakāraḥ / yatra ca śabda-vyāpāra-sahāyo 'rtho 'rthāntarasya vyañjakatvenopādīyate sa nāsya dhvaner viṣayaḥ / yathā- saṅketa-kāla-manasaṃ viṭaṃ jñātvā vidagdhayā / hasan-netrārpitākūtaṃ līlā-padmaṃ nimīlitam // atra līlā-kamala-nimīlanasya vyañjakatvam uktyaiva niveditam","ननु शब्द-शक्त्या यत्रार्थान्तरं प्रकाशते स यदि ध्वनेः प्रकार उच्यते तद् इदानीं श्लेषस्य विषय एवापहृतः स्यात्, नापहृत इत्य् आह- ध्व्_२.२१: आक्षिप्त एवालङ्कारः शब्द-शक्त्या प्रकाशते / यस्मिन्न् अनुक्तः शब्देन शब्द-शक्त्य्-उद्भवो हि सः // ध्व्क्_२.२१ // यस्माद् अलङ्कारो न वस्तु-मात्रं यस्मिन् काव्ये शब्द-शक्त्या प्रकाशते स शब्द-शक्त्य्-उद्भवो ध्वनिर् इत्य् अस्माकं विवक्षितम् / वस्तु-द्वये च शब्द-शक्त्या प्रकाशमाने श्लेषः / यथा- येन ध्वस्त-मनोभवेन बलिजित्-कायः पुरास्त्री-कृतो यश् चोद्वृत्त-भुजङ्ग-हार-वलयो गङ्गां च यो ऽधारयत् / यस्याहुः शशिमच् छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात् स स्वयम् अन्धक-क्षय-करस् त्वां सर्वदो माधवः // नन्व् अलङ्कारान्तर-प्रतिभायाम् अपि श्लेष-व्यपदेशो भवतीति दर्शितं भट्टोद्भटेन, तत् पुनर् अपि शब्द-शक्ति-मूलो ध्वनिर् निरवकाश इत्य् आशङ्क्येदम् उक्तम् ""आक्षिप्त"" इति / तद् अयम् अर्थः-यत्र शब्द-शक्त्या साक्षाद् अलङ्कारान्तरं वाच्यं सत् प्रतिभासते स सर्वः श्लेष-विषयः / यत्र तु शब्द-शक्त्या सामर्थ्याक्षिप्तं वाच्य-व्यतिरिक्तं व्यङ्ग्यम् एवा��ङ्कारान्तरं प्रकाशते स ध्वनेर् विषयः / शब्द-शक्त्या साक्षाद्-अलङ्कारान्तर-प्रतिभा यथा- तस्या विनापि हारेण निसर्गाद् एव हारिणौ / जनयामासतुः कस्य विस्मयं न पयोधरौ // अत्र शृङ्गार-व्यभिचारी विस्मयाख्यो भावः साक्षाद्-विरोधालङ्कारश् च प्रतिभासत इति विरोध-च्छायानुग्राहिणः श्लेषस्यायं विषयः / न त्व् अनुस्वानोपम-व्यङ्ग्यस्य ध्वनेः / अलक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्यस्य तु ध्वनेर् वाच्येन श्लेषेण विरोधेर् न वा व्यञ्जितस्य विषय एव / तस्या विनापि हारेण निसर्गाद् एव हारिणौ / जनयामासतुः कस्य विस्मयं न पयोधरौ // अत्र शृङ्गार-व्यभिचारी विस्मयाख्यो भावः साक्षाद्-विरोधालङ्कारश् च प्रतिभासत इति विरोध-च्छायानुग्राहिणः श्लेषस्यायं विषयः / न त्व् अनुस्वानोपम-व्यङ्ग्यस्य ध्वनेः / अलक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्यस्य तु ध्वनेर् वाच्येन श्लेषेण विरोधेर् न वा व्यञ्जितस्य विषय एव / यथा ममैव- श्लाघ्याशेष-तनुं सुदर्शन-करः सर्वाङ्ग-लीलाजित- त्रैलोक्यां चरणारविन्द-ललितेनाक्रान्त-लोको हरिः / बिभ्राणां मुखम् इन्दु-सुन्दर-रुचं चन्द्रात्म-चक्षुर् दधत् स्थाने यां स्वतनोर् अपश्यद् अधिकां सा रुक्मिणी वो ऽवतात् // अत्र वाच्यतयैव व्यतिरेक-च्छायानुग्राही श्लेषः प्रतीयते / यथा च- भ्रमिम् अरतिम् अलस-हृदयतां प्रलयं मूर्च्छां तमः शरीर-सार्दम् / मरणं च जलद-भुज-गजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम् // यथा वा- चमहिअ-माणस-कञ्चण-पङ्क-अणि म्महिअ-परिमला जस्स / अखण्डिअ-दाण-पसारा बाहु-प्पलिहा च्चिअ ग{इ}न्दा // [खण्डित-मानस-काञ्चन-पङ्कजनिर् मथित-परिमला यस्य / अखण्डित-दान-प्रसरा बाहु-परिघा इव गजेन्द्राः //] अत्र रूपक-च्छायानुग्राही श्लेषो वाच्यतयैवावभासते / स चाक्षिप्तो ऽलङ्कारो यत्र पुनः शब्दान्तरेणाभिहित-स्वरूपस् तत्र न शब्द-शक्त्य्-उद्भवानुरणन-रूप-व्यङ्ग्य-ध्वनि-व्यवहारः / तत्र वक्रोक्त्य्-आदि-वाच्यालङ्कार-व्यवहार एव / यथा- दृष्ट्या केशव गोप-राग-हृतया किंचिन् न दृष्टं मया तेनैव स्खलितास्मि नाथ पतितां किं नाम नालम्बसे / एकस् त्वं विषमेषु खिन्न-मनसां सर्वाबलानां गतिर् गोप्यैवं गदितः स-लेशम् अवताद् गोष्ठे हरिर् वश् चिरम् // एवं-जातीयकः सर्व एव भवतु कामं वाच्य-श्लेषस्य विषयः / यत्र तु सामर्थ्याक्षिप्तं सद्-अलङ्कारान्तरं शब्द-शक्त्या प्रकाशते स सर्व एव ध्वनेर् विषयः / यथा-""अत्रान्तरे कुसुम-समय-युगम् उपसंहरन्न् अजृम्भत ग्रीष्माभिधानः फुल्ल-मल्लिका-धवलाट्ट-हासो महा-कालः"" / यथा च- उन्नतः प्रोल्लसद्-धारः कालागरुमलीमसः / पयोधरभरस्तन्व्याः कं न चक्रे ऽभिलाषिणम् // यथा वा- दत्तानन्दाः प्रजानां समुचित-समयाकृष्ट-सृष्टैः पयोभिः पूर्वाह्णे विप्रकीर्णा दिशि दिशि विरमत्य् अह्नि संहार-भाजः / दीप्तांशोर् दीर्घ-दुःख-प्रभव-भव-भयोदन्वद्-उत्तार-नावो गावो वः पावनानां परम-परिमितां प्रीतिम् उत्पादयन्तु // एषूदाहरणेषु शब्द-शक्त्या प्रकाशमाने सत्य-प्राकरणिके ऽर्थान्तरे वाक्यस्यासम्बद्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाङ्क्षीद् इत्य् अप्राकरणिक-प्राकरणिकार्थयोर् उपमानोपमेय-भावः कल्पयितव्यः सामर्थ्याद् इत्य् अर्थाक्षिप्तो ऽयं श्लेषो न शब्दोपारूढ इति विभिन्न एव श्लेषाद् अनुस्वानोपम-व्यङ्ग्यस्य ध्वनेर् विषयः / अन्ये ऽपि चालङ्काराः शब्द-शक्ति-मूलानुस्वान-रूप-व्यङ्ग्ये ध्वनौ सम्भवन्त्य् एव / तथा हि विरोधो ऽपि शब्द-शक्ति-मूलानुस्वान-रूपो दृश्यते / यथा स्थाण्वीश्वराख्य-जनपद-वर्णने भट्ट-बाणस्य- यत्र च मातङ्ग-गामिन्यः शीलवत्यश् च गौर्यो विभव-रताश् च श्यामाः पद्म-रागिण्यश् च धवल-द्विज-शुचि-वदना मदिरामोदिश्वसनाश् च प्रमदाः / अत्र हि वाच्यो विरोधस् तच्-छायानुग्राही वा श्लेषो ऽयम् इति न शक्यं वक्तुम् / साक्षाच्-छब्देन विरोधालङ्कारस्याप्रकाशितत्वात् / यत्र हि साक्षाच्-छब्दावेदितो विरोधालङ्कारस् तत्र हि श्लिष्टोक्तौ वाच्यालङ्कारस्य विरोधस्य श्लेषस्य वा विषयत्वम् / यथा तत्रैव- ""समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम् / तथा हि-सन्निहित-बालान्धकारापि भास्वन्-मूर्तिः"" इत्य् आदौ / यथा वा ममैव- सर्वैक-शरणम् अक्षयम् अधीशम् ईशं धियां हरिं कृष्णम् / चतुरात्मानं निष्क्रियम् अरि-मथनं नमत चक्र-धरम् // अत्र हि शब्द-शक्ति-मूलानुस्वान-रूपो विरोधः स्फुटम् एव प्रतीयते / एवं-विधो व्यतिरेको ऽपि दृश्यते / यथा ममैव- खं ये ऽत्युज्ज्वलयन्ति लून-तमसो ये वा नखोद्भासिनो ये पुष्णन्ति सरोरुह-श्रियम् अपि क्षिप्ताब्ज-भासश् च ये / ये मूर्धस्व् अवभासिनः क्षिति-भृतां ये चामराणां शिरां- स्याक्रामन्त्य् उभये ऽपि ते दिन-पतेः पादाः श्रिये सन्तु वः // एवम् अन्ये ऽपि शब्द-शक्ति-मूलानुस्वान-रूप-व्यङ्ग्य-ध्वनि-प्रकाराः सन्ति ते सहृदयैः स्वयम् अनुसर्तव्याः / इह तु ग्रन्थ-विस्तर-भयान् न तत्-प्रपञ्चः कृतः / ध्व्_२.२२: अर्थ-शक्त्य्-उद्भवस् त्व् अन्यो यत्रार्थः स प्रकाशते / यस् तात्पर्येण वस्त्व् अन्यद् व्यनक्त्य् उक्तिं विना स्वतः // ध्व्क्_२.२२ // यत्रार्थः स्व-सामर्थ्याद् अर्थान्तरम् अभिव्यनक्ति शब्द-व्यापारं विनैव सो ऽर्थ-शक्त्य्-उद्भवो नामानुस्वानोपम-व्यङ्ग्यो ध्वनिः / यथा [कु.सं. ६.८४]- एवं वादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुर् अधोमुखी / लीला-कमल-पत्राणि गणयामास पार्वती // अत्र हि लीला-कमल-पत्र-गणनम् उपसर्जनीकृत-स्वरूपं शब्द-व्यापारं विनैवार्थान्तरं व्यभिचारि-भाव-लक्षणं प्रकाशयति / न चायम् अलक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्यस्यैव ध्वनेर् विषयः / यतो यत्र साक्षच्-छब्द-निवेदितेभ्यो विभावानुभाव-व्यभिचारिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः, स तस्य केवलस्य मार्गः / यथा कुमार-सम्भवे मधु-प्रसङ्गे वसन्त-पुष्पाभरणं वहन्त्या देव्या आगमनादि-वर्णनं मनोभव-शर-सन्धान-पर्यन्तं शम्भोश् च परिवृत्त-धैर्यस्य चेष्टा-विशेष-वर्णनादि साक्षच्-छब्द-निवेदितम् / तस्माद् अयम् अन्यो ध्वनेः प्रकारः / यत्र च शब्द-व्यापार-सहायो ऽर्थो ऽर्थान्तरस्य व्यञ्जकत्वेनोपादीयते स नास्य ध्वनेर् विषयः / यथा- सङ्केत-काल-मनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया / हसन्-नेत्रार्पिताकूतं लीला-पद्मं निमीलितम् // अत्र लीला-कमल-निमीलनस्य व्यञ्जकत्वम् उक्त्यैव निवेदितम्"
+dhva_2.23,"tathā ca- dhv_2.23: śabdārtha-śaktyā kṣipto 'pi vyaṅgyo 'rthaḥ kavinā punaḥ / yatrāviṣkriyate svoktyā sānyaivālaṅkṛtir dhvaneḥ // dhvk_2.23 // śabda-śaktyārtha-śaktyā śabdārtha-śaktyā vākṣipto 'pi vyaṅgyo 'rthaḥ kavinā punaryatra svoktyā prakāśī-kriyate so 'smād anusvānopama-vyaṅgyād dhvaner anya evālaṅkāraḥ / alakṣya-krama-vyaṅgyasya vā dhvaneḥ sati sambhave sa tādṛg anyo 'laṅkāraḥ / tatra śabda-śaktyā yathā- vatse mā gā viṣādaṃ śvasanam urujavaṃ santyajordhva-pravṛttaṃ kampaḥ ko vā gurus te bhavatu balabhidā jṛmbhitenātra yāhi / pratyākhyānaṃ surāṇām iti bhaya-śamana-cchadmanā kārayitvā yasmai lakṣmī-madād vaḥ sa dahatu duritaṃ mantha-mūḍhāṃ payodhiḥ // artha-śaktyā yathā- ambā śete 'tra vṛddhā pariṇata-vayasām agraṇīr atra tāto niḥśeṣāgāra-karma-śrama-śithila-tanuḥ kumbha-dāsī tathātra / asmin pāpāham ekā katipaya-divasa-proṣita-prāṇanāthā pānthāyetthaṃ taruṇyā kathitam avasara-vyāhṛti-vyāja-pūrvam // ubhaya-śaktyā, yathā-""dṛṣṭyā keśava-gopa-rāga-hṛtayā"" ity ādau","तथा च- ध्व्_२.२३: शब्दार्थ-शक्त्या क्षिप्तो ऽपि व्यङ्ग्यो ऽर्थः कविना पुनः / यत्राविष्क्रियते स्वोक्त्या सान्यैवालङ्कृतिर् ध्वनेः // ध्व्क्_२.२३ // शब्द-शक्त्यार्थ-शक्त्या शब्दार्थ-शक्त्या वाक्षिप्तो ऽपि व्यङ्ग्यो ऽर्थः कविना पुनर्यत्र स्वोक्त्या प्रकाशी-क्रियते सो ऽस्माद् अनुस्वानोपम-व्यङ्ग्याद् ध्वनेर् अन्य एवालङ्कारः / अलक्ष्य-क्रम-व्यङ��ग्यस्य वा ध्वनेः सति सम्भवे स तादृग् अन्यो ऽलङ्कारः / तत्र शब्द-शक्त्या यथा- वत्से मा गा विषादं श्वसनम् उरुजवं सन्त्यजोर्ध्व-प्रवृत्तं कम्पः को वा गुरुस् ते भवतु बलभिदा जृम्भितेनात्र याहि / प्रत्याख्यानं सुराणाम् इति भय-शमन-च्छद्मना कारयित्वा यस्मै लक्ष्मी-मदाद् वः स दहतु दुरितं मन्थ-मूढां पयोधिः // अर्थ-शक्त्या यथा- अम्बा शेते ऽत्र वृद्धा परिणत-वयसाम् अग्रणीर् अत्र तातो निःशेषागार-कर्म-श्रम-शिथिल-तनुः कुम्भ-दासी तथात्र / अस्मिन् पापाहम् एका कतिपय-दिवस-प्रोषित-प्राणनाथा पान्थायेत्थं तरुण्या कथितम् अवसर-व्याहृति-व्याज-पूर्वम् // उभय-शक्त्या, यथा-""दृष्ट्या केशव-गोप-राग-हृतया"" इत्य् आदौ"
+dhva_2.24,"dhv_2.24: prauḍhokti-mātra-niṣpanna-śarīraḥ sambhavī svataḥ / artho 'pi dvividho jñeyo vastuno 'nyasya dīpakaḥ // dhvk_2.24 // artha-śakty-udbhavānuraṇana-rūpa-vyaṅgye dhvanau yo vyañjako 'rtha uktas tasyāpi dvau prakārau-kaveḥ kavi-nibaddhasya vā vaktuḥ prauḍhokti-mātra-niṣpanna-śarīra ekaḥ, svataḥ-sambhavī ca dvitīyaḥ / kavi-prauḍhokti-mātra-niṣpanna-śarīro yathā- sajjehi surahi-māso ṇa dāva appei juva{i}-jaṇa-lakkha-suhe / ahiṇava-sahaāra-muhe ṇava-pattale aṇaṅgassa sare // (sajjayati surabhi-māso na tāvad arpayati yuvati-jana-lakṣya-sahān / abhinava-sahakāra-mukhān nava-patralān anaṅgasya śarān //) kavi-nibaddha-vaktṛ-prauḍhokti-mātra-niṣpanna-śarīro yathodāhṛtam eva-""śikhariṇi"" ity ādi / yathā vā- sādara-vitīrṇa-yauvana-hastālambaṃ samunnamadbhyām / abhyutthānam iva manmathasya dattaṃ tava stanābhyām // svataḥ sambhavī ya aucityena bahir api sambhāvyamāna-sad-bhāvo na kevalaṃ bhaṇiti-vaśenaivābhiniṣpanna-śarīraḥ / yathodāhṛtam ""evaṃ-vādini"" ity ādi / yathā vā- śikhi-piccha-karṇa-pūrā jāyā vyādhasya garviṇī bhramati / muktā-phala-racita-prasādhanānāṃ madhye sapatnīnām","ध्व्_२.२४: प्रौढोक्ति-मात्र-निष्पन्न-शरीरः सम्भवी स्वतः / अर्थो ऽपि द्विविधो ज्ञेयो वस्तुनो ऽन्यस्य दीपकः // ध्व्क्_२.२४ // अर्थ-शक्त्य्-उद्भवानुरणन-रूप-व्यङ्ग्ये ध्वनौ यो व्यञ्जको ऽर्थ उक्तस् तस्यापि द्वौ प्रकारौ-कवेः कवि-निबद्धस्य वा वक्तुः प्रौढोक्ति-मात्र-निष्पन्न-शरीर एकः, स्वतः-सम्भवी च द्वितीयः / कवि-प्रौढोक्ति-मात्र-निष्पन्न-शरीरो यथा- सज्जेहि सुरहि-मासो ण दाव अप्पेइ जुव{इ}-जण-लक्ख-सुहे / अहिणव-सहआर-मुहे णव-पत्तले अणङ्गस्स सरे // (सज्जयति सुरभि-मासो न तावद् अर्पयति युवति-जन-लक्ष्य-सहान् / अभिनव-सहकार-मुखान् नव-पत्रलान् अनङ्गस्य शरान् //) कवि-निबद्ध-वक्तृ-प्रौढोक्ति-मात्र-निष्पन्न-शरीरो यथोदाहृतम् एव-""शिखरिणि"" इत्य् आदि / यथा वा- सादर-वितीर्ण-यौवन-हस्तालम्बं समुन्नमद्भ्याम् / अभ्युत्थानम् इव मन्मथस्य दत्तं तव स्तनाभ्याम् // स्वतः सम्भवी य औचित्येन बहिर् अपि सम्भाव्यमान-सद्-भावो न केवलं भणिति-वशेनैवाभिनिष्पन्न-शरीरः / यथोदाहृतम् ""एवं-वादिनि"" इत्य् आदि / यथा वा- ��िखि-पिच्छ-कर्ण-पूरा जाया व्याधस्य गर्विणी भ्रमति / मुक्ता-फल-रचित-प्रसाधनानां मध्ये सपत्नीनाम्"
+dhva_2.25,dhv_2.25: artha-śakter alaṅkāro yatrāpy anyaḥ pratīyate / anusvānopama-vyaṅgyaḥ sa prakāro 'paro dhvaneḥ // dhvk_2.25 // vācyālaṅkāra-vyatirikto yatrānyo 'laṅkāro 'rtha-sāmarthyāt pratīyamāno 'vabhāsate so 'rtha-śakty-udbhavo nāmānusvāna-rūpa-vyaṅgyo 'nyo dhvaniḥ,ध्व्_२.२५: अर्थ-शक्तेर् अलङ्कारो यत्राप्य् अन्यः प्रतीयते / अनुस्वानोपम-व्यङ्ग्यः स प्रकारो ऽपरो ध्वनेः // ध्व्क्_२.२५ // वाच्यालङ्कार-व्यतिरिक्तो यत्रान्यो ऽलङ्कारो ऽर्थ-सामर्थ्यात् प्रतीयमानो ऽवभासते सो ऽर्थ-शक्त्य्-उद्भवो नामानुस्वान-रूप-व्यङ्ग्यो ऽन्यो ध्वनिः
+dhva_2.26,tasya pravirala-viṣayatvam āśaṅkyedam ucyate- dhv_2.26: rūpakādir alaṅkāra-vargo yo vācyatāṃ śritaḥ / sa sarvo gamyamānatvaṃ bibhrad bhūmnā pradarśitaḥ // dhvk_2.26 // anyatra vācyatvena prasiddho yo rūpakādir alaṅkāraḥ so 'nyatra pratīyamānatayā bāhulyena pradarśitas tatrabhavadbhir bhaṭṭodbhaṭādibhiḥ / tathā ca sa-sandehādiṣūpamā-rūpakātiśayoktīnāṃ prakāśamānatvaṃ pradarśitam ity alaṅkārāntarasyālaṅkārāntare vyaṅgyatvaṃ na yatna-pratipādyam,तस्य प्रविरल-विषयत्वम् आशङ्क्येदम् उच्यते- ध्व्_२.२६: रूपकादिर् अलङ्कार-वर्गो यो वाच्यतां श्रितः / स सर्वो गम्यमानत्वं बिभ्रद् भूम्ना प्रदर्शितः // ध्व्क्_२.२६ // अन्यत्र वाच्यत्वेन प्रसिद्धो यो रूपकादिर् अलङ्कारः सो ऽन्यत्र प्रतीयमानतया बाहुल्येन प्रदर्शितस् तत्रभवद्भिर् भट्टोद्भटादिभिः / तथा च स-सन्देहादिषूपमा-रूपकातिशयोक्तीनां प्रकाशमानत्वं प्रदर्शितम् इत्य् अलङ्कारान्तरस्यालङ्कारान्तरे व्यङ्ग्यत्वं न यत्न-प्रतिपाद्यम्
+dhva_2.27,"iyat punar ucyata eva- dhv_2.27: alaṅkārāntarasyāpi pratītau yatra bhāsate / tat-paratvaṃ na vācyasya nāsau mārgo dhvaner mataḥ // dhvk_2.27 // alaṅkārāntareṣu tv anuraṇana-rūpālaṅkāra-pratītau satyām api yatra vācyasya vyaṅgya-pratipādanaunmukhyena cārutvaṃ na prakāśate nāsau dhvaner mārgaḥ / tathā ca dīpakādāv alaṅkāre upamāyā gamyamānatve 'pi tatparatvena cārutvasyāvyavasthānān na dhvani-vyapadeśaḥ / yathā- canda-maūehiṃ ṇimā ṇalinī kamalehiṃ kusuma-gucchehiṃ laā / haṃsehiṃ saraa-sohā kavva-kahā sajjanehiṃ kara{i} garuī // [candra-mayūkhair niśā nalinī kamalaiḥ kusuma-gucchair latā / haṃsaiḥ śārada-śobhā kāvya-kathā sajjanaiḥ kriyate gurvī //] ity ādiṣūpamā-garbhatve 'pi sati vācyālaṅkāra-mukhenaiva cārutvaṃ vyavatiṣṭhate na vyaṅgyālaṅkāra-tātparyeṇa / tasmāt tatra vācyālaṅkāra-mukhenaiva kāvya-vyapadeśo nyāyyaḥ / yatra tu vyaṅgya-paratvenaiva vācyasya vyavasthānaṃ tatra vyaṅgya-mukhenaiva vyapadeśo yuktaḥ / yathā- prāpta-śrīr eṣa kasmāt punar api mayi taṃ mantha-khedaṃ vidadhyān nidrām apy asya pūrvām anala-manaso naiva sambhāvayāmi / setuṃ badhnāti bhūyaḥ kim iti ca sakala-dvīpa-nāthānuyātas tvayy āyāte vitarkāniti dadhata ivābhāti kampaḥ payodheḥ // yathā vā mamaiva- lāvaṇya-kānti-paripūrita-diṅ-mukhe 'smin smere 'dhunā tava mukhe taralāyatākṣi / kṣobhaṃ yadeti na manāg api tena manye suvyaktam eva jala-rāśir ayaṃ payodhiḥ // ity evaṃ-vidhe viṣaye 'nuraṇana-rūpa-rūpakāśrayeṇa kāvya-cārutva-vyavasthānād rūpaka-dhvanir iti vyapadeśo nyāyyaḥ / upamā-dhvanir, yathā- vīrāṇaṃ rama{i} ghusiṇāruṇammi ṇa tahā piā-thaṇucchaṅge / diṭṭhī riu-gaa-kumbha-tthalammi jaha bahala-sindūre // [vīrāṇāṃ ramate ghusṛṇāruṇe na tathā priyā-stanotsaṅge / dṛṣṭī ripu-gaja-kumbha-sthale yathā bahala-sindūre //] yathā vā mamaiva viṣama-bāṇa-līlāyām asura-parākramaṇe kāmadevasya- taṃ tāṇaṃ siri-sahoara-raaṇāharaṇammi hiaam ekka-rasam / bimbāhare piāṇaṃ nivesiaṃ kusuma-bāṇena //[*16] [*16] supplement 982 to gāhā-sattasāi. [tat teṣāṃ śrī-sahodara-ratnāharaṇe hṛdayam eka-rasam / bimbādhare priyāṇāṃ niveśitaṃ kusuma-bāṇena //] ākṣepa-dhvanir, yathā- sa vaktum akhilāñ śakto hayagrīvāśritān guṇān / yo 'mbu-kumbhaiḥ paricchedaṃ jñātuṃ śakto mahodadheḥ // atrātiśayoktyā hayagrīva-guṇānām avarṇanīyatā-pratipādana-rūpasyāsādhāraṇa-tad-viśeṣa-prakāśana-parasyākṣepasya prakāśanam / arthāntaranyāsa-dhvaniḥ śabda-śakti-mūlānuraṇana-rūpa-vyaṅgyo 'rtha-śakti-mūlānuraṇana-rūpa-vyaṅgyaś ca sambhavati / tatrādyasyodāharaṇam- devāettammi phale kiṃ kīra{i} ettiaṃ puṇā bhaṇimo / kaṅkilla-pallavāḥ pallavāṇaṃ aṇṇāṇaṃ ṇa saricchā // [daivāyatte phale kiṃ kriyatām etāvat punar bhaṇāmaḥ / raktāśoka-pallavāḥ pallavānām anyeṣāṃ na sadṛśāḥ //] pada-prakāśaś cāyaṃ dhvanir iti vākyasyārthāntara-tātparye 'pi sati na virodhaḥ / dvitīyasyodāharaṇaṃ yathā- hiaa-ṭṭhābia-maṇṇuṃ abaruṇṇa-muhaṃ hi maṃ pasāanta / abaraddhassa bi ṇa hu de bahu-jāṇaa rosiuṃ sakkaṃ // [hṛdaya-sthāpita-manyum aparoṣa-mukhīm api māṃ prasādayan / aparāddhasyāpi na khalu te bahujña roṣitum śakyam //] atra hi vācya-viśeṣeṇa sāparādhasyāpi bahujñasya kopaḥ kartum aśakya iti samarthakaṃ sāmānyam anvitam anyat tātparyeṇa prakāśate / vyatireka-dhvanir apy ubhaya-rūpaḥ sambhavati / tatrādyasyodāharaṇaṃ prāk-pradarśitam eva / dvitīyasyodāharaṇaṃ yathā- jāejja vanuddese khujja bbia pāabo gaḍia-batto / mā mānusammi loe tāekka-raso dariddo a // [jāyeya vanoddeśe kubja eva pādapo galita-patraḥ / mā mānuṣe loke tyāgaika-raso daridraś ca //] atra hi tyāgaika-rasasya daridrasya janmānabhinandanaṃ truṭita-patra-kubja-pādapa-janmābhinandanaṃ ca sākṣāc-chabda-vācyam / tathāvidhād api pādapāt tādṛśasya puṃsa upamānopameyatva-pratīti-pūrvakaṃ śocyatāyām ādhikyaṃ tātparyeṇa prakāśayati / utprekṣā-dhvanir yathā- candanāsakta-bhujaga-niḥśvāsānila-mūrcchitaḥ / mūrcchayaty eṣa pathikān madhau malaya-mārutaḥ // atra hi madhau malaya-mārutasya pathika-mūrcchākāritvaṃ manmathonmātha-dāyitvenaiva / tat tu candanāsakta-bhujaga-niḥśvāsānila-mūrcchitatvenotprekṣitam ity utprekṣā sākṣād anuktāpi vākyārtha-sāmarthyād anuraṇana-rūpā lakṣyate / na caivaṃ-vidhe viṣaye ivādi-śabda-prayogam antareṇāsaṃbaddhataiveti śakyate vaktum / gamakatvād anyatrāpi tad-aprayoge tad-arthāvagati-darśanāt / yathā- īsā-kalusassa bi tuha muhassa ṇaṃ esa puṇṇimā-cando / ajja sarisattaṇaṃ pābiūṇa aṅge bia ṇa māi // īrṣyā-kaluṣasyāpi tava mukhasya nanv eṣa pūrṇimā-candraḥ / adya sadṛśatvaṃ prāpyāṅga eva na māti // yathā vā- trāsākulaḥ paripatan parito niketān puṃbhir na kaiścid api dhanvibhir anvabandhi / tasthau tathāpi na mṛgaḥ kvacid aṅga-nābhir ākarṇa-pūrṇa-nayaneṣu-hatekṣaṇa-śrīḥ // śabdārtha-vyavahāre ca prasiddhir eva pramāṇam / śleṣa-dhvanir yathā- ramyā iti prāptavatīḥ patākāḥ rāgaṃ viviktā iti vardhayantīḥ / yasyām asevanta namad-valīkāḥ samaṃ vadhūbhir valabhīr yuvānaḥ // atra vadhūbhiḥ saha valabhīrasevanteti vākyārtha-pratīter anantaraṃ vadhva iva valabhya iti śleṣa-pratītir aśabdāpy artha-sāmarthyān mukhyatvena vartate / yathā-saṅkhya-dhvanir yathā- aṅkuritaḥ pallavitaḥ korakitaḥ puṣpitaś ca sahakāraḥ / aṅkuritaḥ pallavitaḥ korakitaḥ puṣpitaś ca hṛdi madanaḥ // atra hi yathoddeśam anūddeśe yac cārutvam anuraṇana-rūpaṃ madana-viśeṣaṇa-bhūtāṅkuritādi-śabda-gataṃ tan-madana-sahakārayos tulya-yogitā-samuccaya-lakṣaṇād vācyād atiricyamānam ālakṣyate / evam anye 'py alaṅkārā yathāyogaṃ yojanīyāḥ","इयत् पुनर् उच्यत एव- ध्व्_२.२७: अलङ्कारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र भासते / तत्-परत्वं न वाच्यस्य नासौ मार्गो ध्वनेर् मतः // ध्व्क्_२.२७ // अलङ्कारान्तरेषु त्व् अनुरणन-रूपालङ्कार-प्रतीतौ सत्याम् अपि यत्र वाच्यस्य व्यङ्ग्य-प्रतिपादनौन्मुख्येन चारुत्वं न प्रकाशते नासौ ध्वनेर् मार्गः / तथा च दीपकादाव् अलङ्कारे उपमाया गम्यमानत्वे ऽपि तत्परत्वेन चारुत्वस्याव्यवस्थानान् न ध्वनि-व्यपदेशः / यथा- चन्द-मऊएहि��� णिमा णलिनी कमलेहिं कुसुम-गुच्छेहिं लआ / हंसेहिं सरअ-सोहा कव्व-कहा सज्जनेहिं कर{इ} गरुई // [चन्द्र-मयूखैर् निशा नलिनी कमलैः कुसुम-गुच्छैर् लता / हंसैः शारद-शोभा काव्य-कथा सज्जनैः क्रियते गुर्वी //] इत्य् आदिषूपमा-गर्भत्वे ऽपि सति वाच्यालङ्कार-मुखेनैव चारुत्वं व्यवतिष्ठते न व्यङ्ग्यालङ्कार-तात्पर्येण / तस्मात् तत्र वाच्यालङ्कार-मुखेनैव काव्य-व्यपदेशो न्याय्यः / यत्र तु व्यङ्ग्य-परत्वेनैव वाच्यस्य व्यवस्थानं तत्र व्यङ्ग्य-मुखेनैव व्यपदेशो युक्तः / यथा- प्राप्त-श्रीर् एष कस्मात् पुनर् अपि मयि तं मन्थ-खेदं विदध्यान् निद्राम् अप्य् अस्य पूर्वाम् अनल-मनसो नैव सम्भावयामि / सेतुं बध्नाति भूयः किम् इति च सकल-द्वीप-नाथानुयातस् त्वय्य् आयाते वितर्कानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधेः // यथा वा ममैव- लावण्य-कान्ति-परिपूरित-दिङ्-मुखे ऽस्मिन् स्मेरे ऽधुना तव मुखे तरलायताक्षि / क्षोभं यदेति न मनाग् अपि तेन मन्ये सुव्यक्तम् एव जल-राशिर् अयं पयोधिः // इत्य् एवं-विधे विषये ऽनुरणन-रूप-रूपकाश्रयेण काव्य-चारुत्व-व्यवस्थानाद् रूपक-ध्वनिर् इति व्यपदेशो न्याय्यः / उपमा-ध्वनिर्, यथा- वीराणं रम{इ} घुसिणारुणम्मि ण तहा पिआ-थणुच्छङ्गे / दिट्ठी रिउ-गअ-कुम्भ-त्थलम्मि जह बहल-सिन्दूरे // [वीराणां रमते घुसृणारुणे न तथा प्रिया-स्तनोत्सङ्गे / दृष्टी रिपु-गज-कुम्भ-स्थले यथा बहल-सिन्दूरे //] यथा वा ममैव विषम-बाण-लीलायाम् असुर-पराक्रमणे कामदेवस्य- तं ताणं सिरि-सहोअर-रअणाहरणम्मि हिअअम् एक्क-रसम् / बिम्बाहरे पिआणं निवेसिअं कुसुम-बाणेन //[*१६] [*१६] सुप्प्लेमेन्त् ९८२ तो गाहा-सत्तसाइ. [तत् तेषां श्री-सहोदर-रत्नाहरणे हृदयम् एक-रसम् / बिम्बाधरे प्रियाणां निवेशितं कुसुम-बाणेन //] आक्षेप-ध्वनिर्, यथा- स वक्तुम् अखिलाञ् शक्तो हयग्रीवाश्रितान् गुणान् / यो ऽम्बु-कुम्भैः परिच्छेदं ज्ञातुं शक्तो महोदधेः // अत्रातिशयोक्त्या हयग्रीव-गुणानाम् अवर्णनीयता-प्रतिपादन-रूपस्यासाधारण-तद्-विशेष-प्रकाशन-परस्याक्षेपस्य प्रकाशनम् / अर्थान्तरन्यास-ध्वनिः शब्द-शक्ति-मूलानुरणन-रूप-व्यङ्ग्यो ऽर्थ-शक्ति-मूलानुरणन-रूप-व्यङ्ग्यश् च सम्भवति / तत्राद्यस्योदाहरणम्- देवाएत्तम्मि फले किं कीर{इ} एत्तिअं पुणा भणिमो / कङ्किल्ल-पल्लवाः पल्लवाणं अण्णाणं ण सरिच्छा // [दैवायत्ते फले किं क्रियताम् एतावत��� पुनर् भणामः / रक्ताशोक-पल्लवाः पल्लवानाम् अन्येषां न सदृशाः //] पद-प्रकाशश् चायं ध्वनिर् इति वाक्यस्यार्थान्तर-तात्पर्ये ऽपि सति न विरोधः / द्वितीयस्योदाहरणं यथा- हिअअ-ट्ठाबिअ-मण्णुं अबरुण्ण-मुहं हि मं पसाअन्त / अबरद्धस्स बि ण हु दे बहु-जाणअ रोसिउं सक्कं // [हृदय-स्थापित-मन्युम् अपरोष-मुखीम् अपि मां प्रसादयन् / अपराद्धस्यापि न खलु ते बहुज्ञ रोषितुम् शक्यम् //] अत्र हि वाच्य-विशेषेण सापराधस्यापि बहुज्ञस्य कोपः कर्तुम् अशक्य इति समर्थकं सामान्यम् अन्वितम् अन्यत् तात्पर्येण प्रकाशते / व्यतिरेक-ध्वनिर् अप्य् उभय-रूपः सम्भवति / तत्राद्यस्योदाहरणं प्राक्-प्रदर्शितम् एव / द्वितीयस्योदाहरणं यथा- जाएज्ज वनुद्देसे खुज्ज ब्बिअ पाअबो गडिअ-बत्तो / मा मानुसम्मि लोए ताएक्क-रसो दरिद्दो अ // [जायेय वनोद्देशे कुब्ज एव पादपो गलित-पत्रः / मा मानुषे लोके त्यागैक-रसो दरिद्रश् च //] अत्र हि त्यागैक-रसस्य दरिद्रस्य जन्मानभिनन्दनं त्रुटित-पत्र-कुब्ज-पादप-जन्माभिनन्दनं च साक्षाच्-छब्द-वाच्यम् / तथाविधाद् अपि पादपात् तादृशस्य पुंस उपमानोपमेयत्व-प्रतीति-पूर्वकं शोच्यतायाम् आधिक्यं तात्पर्येण प्रकाशयति / उत्प्रेक्षा-ध्वनिर् यथा- चन्दनासक्त-भुजग-निःश्वासानिल-मूर्च्छितः / मूर्च्छयत्य् एष पथिकान् मधौ मलय-मारुतः // अत्र हि मधौ मलय-मारुतस्य पथिक-मूर्च्छाकारित्वं मन्मथोन्माथ-दायित्वेनैव / तत् तु चन्दनासक्त-भुजग-निःश्वासानिल-मूर्च्छितत्वेनोत्प्रेक्षितम् इत्य् उत्प्रेक्षा साक्षाद् अनुक्तापि वाक्यार्थ-सामर्थ्याद् अनुरणन-रूपा लक्ष्यते / न चैवं-विधे विषये इवादि-शब्द-प्रयोगम् अन्तरेणासंबद्धतैवेति शक्यते वक्तुम् / गमकत्वाद् अन्यत्रापि तद्-अप्रयोगे तद्-अर्थावगति-दर्शनात् / यथा- ईसा-कलुसस्स बि तुह मुहस्स णं एस पुण्णिमा-चन्दो / अज्ज सरिसत्तणं पाबिऊण अङ्गे बिअ ण माइ // ईर्ष्या-कलुषस्यापि तव मुखस्य नन्व् एष पूर्णिमा-चन्द्रः / अद्य सदृशत्वं प्राप्याङ्ग एव न माति // यथा वा- त्रासाकुलः परिपतन् परितो निकेतान् पुंभिर् न कैश्चिद् अपि धन्विभिर् अन्वबन्धि / तस्थौ तथापि न मृगः क्वचिद् अङ्ग-नाभिर् आकर्ण-पूर्ण-नयनेषु-हतेक्षण-श्रीः // शब्दार्थ-व्यवहारे च प्रसिद्धिर् एव प्रमाणम् / श्लेष-ध्वनिर् यथा- रम्या इति प्राप्तवतीः पताकाः रागं विविक्ता इति वर्धयन्तीः / ��स्याम् असेवन्त नमद्-वलीकाः समं वधूभिर् वलभीर् युवानः // अत्र वधूभिः सह वलभीरसेवन्तेति वाक्यार्थ-प्रतीतेर् अनन्तरं वध्व इव वलभ्य इति श्लेष-प्रतीतिर् अशब्दाप्य् अर्थ-सामर्थ्यान् मुख्यत्वेन वर्तते / यथा-सङ्ख्य-ध्वनिर् यथा- अङ्कुरितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पितश् च सहकारः / अङ्कुरितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पितश् च हृदि मदनः // अत्र हि यथोद्देशम् अनूद्देशे यच् चारुत्वम् अनुरणन-रूपं मदन-विशेषण-भूताङ्कुरितादि-शब्द-गतं तन्-मदन-सहकारयोस् तुल्य-योगिता-समुच्चय-लक्षणाद् वाच्याद् अतिरिच्यमानम् आलक्ष्यते / एवम् अन्ये ऽप्य् अलङ्कारा यथायोगं योजनीयाः"
+dhva_2.28,evam alaṅkāra-dhvani-mārgaṃ vyutpādya tasya prayojanavattāṃ khyāpayitum idam ucyate- dhv_2.28: śarīrīkaraṇaṃ yeṣāṃ vācyatve na vyavasthitam / te 'laṅkārāḥ parāṃ chāyāṃ yānti dhvanyaṅgatāṃ gataḥ // dhvk_2.28 // dhvany-aṅgatā cobhābhyāṃ prakārābhyāṃ vyañjakatvena vyaṅgyatvena ca / tatreha prakaraṇād vyaṅgyatvenety avagantavyam / vyaṅgyatve 'py alaṅkārāṇāṃ prādhānya-vivakṣāyām eva satyāṃ dhvanāv antaḥ-pātaḥ / itarathā tu guṇībhūta-vyaṅgyatvaṃ pratipādayiṣyate,एवम् अलङ्कार-ध्वनि-मार्गं व्युत्पाद्य तस्य प्रयोजनवत्तां ख्यापयितुम् इदम् उच्यते- ध्व्_२.२८: शरीरीकरणं येषां वाच्यत्वे न व्यवस्थितम् / ते ऽलङ्काराः परां छायां यान्ति ध्वन्यङ्गतां गतः // ध्व्क्_२.२८ // ध्वन्य्-अङ्गता चोभाभ्यां प्रकाराभ्यां व्यञ्जकत्वेन व्यङ्ग्यत्वेन च / तत्रेह प्रकरणाद् व्यङ्ग्यत्वेनेत्य् अवगन्तव्यम् / व्यङ्ग्यत्वे ऽप्य् अलङ्काराणां प्राधान्य-विवक्षायाम् एव सत्यां ध्वनाव् अन्तः-पातः / इतरथा तु गुणीभूत-व्यङ्ग्यत्वं प्रतिपादयिष्यते
+dhva_2.29,"aṅgitvena vyaṅgyatāyām api / alaṅkārāṇāṃ dvayī gatiḥ-kadācid vastu-mātreṇa vyajyante, kadācid alaṅkāreṇa / tatra- dhv_2.29: vyajyante vastumātreṇa yadālaṅkṛtayastayā / dhruvaṃ dhvanyaṅgatā tāsāṃ . . . . . . . . atra hetuḥ- . . . . . . . . kāvya-vṛttis tad-āśrayā // dhvk_2.29 // yasmāt tatra tathāvidha-vyaṅgyālaṅkāra-paratvenaiva kāvyaṃ pravṛttam / anyathā tu tad-vākya-mātram eva syāt","अङ्गित्वेन व्यङ्ग्यतायाम् अपि / अलङ्काराणां द्वयी गतिः-कदाचिद् वस्तु-मात्रेण व्यज्यन्ते, कदाचिद् अलङ्कारेण / तत्र- ध्व्_२.२९: व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदालङ्कृतयस्तया / ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां . . . . . . . . अत्र हेतुः- . . . . . . . . काव्य-वृत्तिस् तद्-आश्रया // ध्व्क्_२.२९ // यस्मात् तत्र तथाविध-व्यङ्ग्यालङ्कार-परत्वेनैव काव्यं प्रवृत्तम् / अन्यथा तु तद्-वाक्य-मात्रम् एव स्यात्"
+dhva_2.30,"tāsām evālaṅkṛtīnām- dhv_2.30: alaṅkārāntara-vyaṅgya-bhāve . . . . . . . . punaḥ, . . . . . . . . dhvany-aṅgatā bhavet / cārutvotkarṣato vyaṅgya-prādhānyaṃ yadi lakṣyate // dhvk_2.30 // uktaṃ hy etat-""cārutvotkarṣa-nibandhanā vācya-vyaṅgyayoḥ prādhānya-vivakṣā"" iti / vastu mātra-vyaṅgyatve cālaṅkārāṇām anantaropadarśitebhya evodāharaṇebhyo viṣaya unneyaḥ / tad evam artha-m��treṇālaṅkāra-viśeṣa-rūpeṇa vārthenārthāntarasyālaṅkārasya vā prakāśane cārutvotkarṣa-nibandhane sati prādhānye 'rtha-śakty-udbhavānuraṇana-rūpa-vyaṅgyo niravagantavyaḥ","तासाम् एवालङ्कृतीनाम्- ध्व्_२.३०: अलङ्कारान्तर-व्यङ्ग्य-भावे . . . . . . . . पुनः, . . . . . . . . ध्वन्य्-अङ्गता भवेत् / चारुत्वोत्कर्षतो व्यङ्ग्य-प्राधान्यं यदि लक्ष्यते // ध्व्क्_२.३० // उक्तं ह्य् एतत्-""चारुत्वोत्कर्ष-निबन्धना वाच्य-व्यङ्ग्ययोः प्राधान्य-विवक्षा"" इति / वस्तु मात्र-व्यङ्ग्यत्वे चालङ्काराणाम् अनन्तरोपदर्शितेभ्य एवोदाहरणेभ्यो विषय उन्नेयः / तद् एवम् अर्थ-मात्रेणालङ्कार-विशेष-रूपेण वार्थेनार्थान्तरस्यालङ्कारस्य वा प्रकाशने चारुत्वोत्कर्ष-निबन्धने सति प्राधान्ये ऽर्थ-शक्त्य्-उद्भवानुरणन-रूप-व्यङ्ग्यो निरवगन्तव्यः"
+dhva_2.31,"evaṃ dhvaneḥ prabhedān pratipādya tad-ābhāsa-vivekaṃ kartum ucyate- dhv_2.31: yatra pratīyamāno 'rthaḥ pramliṣṭatvena bhāsate / vācyasyāṅgatayā vāpi nāsyāsau gocaro dhvaneḥ // dhvk_2.31 // dvividho 'pi pratīyamānaḥ sphuṭo 'sphuṭaś ca / tatra ya eva sphuṭaḥ śabda-śaktyārtha-śaktyā vā prakāśate sa eva dhvaner mārgo netaraḥ / sphuṭo 'pi yo 'bhidheyasyāṅgatvena pratīyamāno 'vabhāsate so 'syānuraṇana-rūpa-vyaṅgyasya dhvaner agocaraḥ / yathā- kamalāarā ṇa maliā haṃsā uḍḍābiā ṇa a piucchā / keṇa bi gāma-taḍāe abbhaṃ uttāṇaaṃ phaliham // [kamalākarā na malitā haṃsā uḍḍāyitā na ca pitṛ-śvasaḥ / kenāpi grāma-taṭāke 'bhram uttānitaṃ kṣiptam //] atra hi pratīyamānasya mugdha-vadhvā jaladhara-pratibimba-darśanasya vācyāṅgatvam eva / evaṃ-vidhe viṣaye 'nyatrāpi yatra vyaṅgyāpekṣayā vācyasya cārutvotkarṣa-pratītyā prādhānyam avasīyate, tatra vyaṅgyasyāṅgatvena pratīter dhvaner aviṣayatvam / yathā- vāṇari-kuḍaṅgoḍḍīṇa-sa{u}ni-kolāhalaṃ suṇantīe / ghara-kamma-vāvaḍāe bahue sīanti aṅgāiṃ //[*17] [*17] supplement 868 to gāhā-sattasāi. [vetasa-latā-gahanoḍḍīna-śakuni-kolāhalaṃ śṛṇvatyāḥ / gṛha-karma-vyāpṛtāyā vadhvāḥ sīdanty aṅgāni //] evaṃ-vidho hi viṣayaḥ prāyeṇa guṇībhūta-vyaṅgyasyodāharaṇatvena nirdekṣyate / yatra tu prakaraṇādi-pratipattyā nirdhārita-viśeṣo vācyo 'rthaḥ punaḥ pratīyamānāṅga-tvenaivāvabhāsate so 'syaivānuraṇana-rūpa-vyaṅgyasya dhvaner mārgaḥ / yathā- uccinasu paḍiaṃ kusumaṃ mā dhuṇa sehāliaṃ halia-suhṇe / aha de visama-virāvo sasureṇa suo valaa-saddo // [uccinu patitaṃ kusumaṃ mā dhunīhi śephālikāṃ hālika-snuṣe / eṣa te viṣama-vipākaḥ śvasureṇa śruto valaya-śabdaḥ //] atra hy avinaya-patinā saha ramamāṇā sakhī bahiḥ-śruta-valaya-kala-kalayā sakhyā pratibodhyate / etad apekṣaṇīyaṃ vācyārtha-pratipattaye / pratipanne ca vācye 'rthe tasyāvinaya-pracchādana-tātparyeṇābhidhīyamānatvāt punar vyaṅgyāṅgatvam evety asminn anuraṇana-rūpa-vyaṅgya-dhvanāvantar-bhāvaḥ","एवं ध्वनेः प्रभेदान् प्रतिपाद्य तद्-आभास-विवेकं कर्तुम् उच्यते- ध्व्_२.३१: यत्र प्रतीयमानो ऽर्थः प्रम्लिष्टत्वेन भासते / वाच्यस्याङ्गतया वापि नास्यासौ गोचरो ध्वनेः // ध्व्क्_२.३१ // द्विविधो ऽपि प्रतीयमानः स्फुटो ऽस्फुटश् च / तत्र य एव स्फुटः शब्द-शक्त्यार्थ-शक्त्या वा प्रकाशते स एव ध्वनेर् मार्गो नेतरः / स्फुटो ऽपि यो ऽभिधेयस्याङ्गत्वेन प्रतीयमानो ऽवभासते सो ऽस्यानुरणन-रूप-व्यङ्ग्यस्य ध्वनेर् अगोचरः / यथा- कमलाअरा ण मलिआ हंसा उड्डाबिआ ण अ पिउच्छा / केण बि गाम-तडाए अब्भ�� उत्ताणअं फलिहम् // [कमलाकरा न मलिता हंसा उड्डायिता न च पितृ-श्वसः / केनापि ग्राम-तटाके ऽभ्रम् उत्तानितं क्षिप्तम् //] अत्र हि प्रतीयमानस्य मुग्ध-वध्वा जलधर-प्रतिबिम्ब-दर्शनस्य वाच्याङ्गत्वम् एव / एवं-विधे विषये ऽन्यत्रापि यत्र व्यङ्ग्यापेक्षया वाच्यस्य चारुत्वोत्कर्ष-प्रतीत्या प्राधान्यम् अवसीयते, तत्र व्यङ्ग्यस्याङ्गत्वेन प्रतीतेर् ध्वनेर् अविषयत्वम् / यथा- वाणरि-कुडङ्गोड्डीण-स{उ}नि-कोलाहलं सुणन्तीए / घर-कम्म-वावडाए बहुए सीअन्ति अङ्गाइं //[*१७] [*१७] सुप्प्लेमेन्त् ८६८ तो गाहा-सत्तसाइ. [वेतस-लता-गहनोड्डीन-शकुनि-कोलाहलं शृण्वत्याः / गृह-कर्म-व्यापृताया वध्वाः सीदन्त्य् अङ्गानि //] एवं-विधो हि विषयः प्रायेण गुणीभूत-व्यङ्ग्यस्योदाहरणत्वेन निर्देक्ष्यते / यत्र तु प्रकरणादि-प्रतिपत्त्या निर्धारित-विशेषो वाच्यो ऽर्थः पुनः प्रतीयमानाङ्ग-त्वेनैवावभासते सो ऽस्यैवानुरणन-रूप-व्यङ्ग्यस्य ध्वनेर् मार्गः / यथा- उच्चिनसु पडिअं कुसुमं मा धुण सेहालिअं हलिअ-सुह्णे / अह दे विसम-विरावो ससुरेण सुओ वलअ-सद्दो // [उच्चिनु पतितं कुसुमं मा धुनीहि शेफालिकां हालिक-स्नुषे / एष ते विषम-विपाकः श्वसुरेण श्रुतो वलय-शब्दः //] अत्र ह्य् अविनय-पतिना सह रममाणा सखी बहिः-श्रुत-वलय-कल-कलया सख्या प्रतिबोध्यते / एतद् अपेक्षणीयं वाच्यार्थ-प्रतिपत्तये / प्रतिपन्ने च वाच्ये ऽर्थे तस्याविनय-प्रच्छादन-तात्पर्येणाभिधीयमानत्वात् पुनर् व्यङ्ग्याङ्गत्वम् एवेत्य् अस्मिन्न् अनुरणन-रूप-व्यङ्ग्य-ध्वनावन्तर्-भावः"
+dhva_2.33,evaṃ vivakṣita-vācyasya dhvanes tad-ābhāsa-viveke prastute satya-vivakṣita-vācyasyāpi taṃ kartum āha- dhv_2.32: avyutpatter aśakter vā nibandho yaḥ skhalad-gateḥ / śabdasya sa ca na jñeyaḥ sūribhir viṣayo dhvaneḥ // dhvk_2.32 // skhalad-gater upacaritasya śabdasyāvyutpatter aśakter vā nibandho yaḥ sa ca na dhvaner viṣayaḥ / yataḥ- dhv_2.33: sarveṣv eva prabhedeṣu sphuṭatvenāvabhāsanam / yad vyaṅgyasyāṅgi-bhūtasya tat pūrṇaṃ dhvani-lakṣaṇam // dhvk_2.33 // tac codāhṛta-viṣayam eva,एवं विवक्षित-वाच्यस्य ध्वनेस् तद्-आभास-विवेके प्रस्तुते सत्य-विवक्षित-वाच्यस्यापि तं कर्तुम् आह- ध्व्_२.३२: अव्युत्पत्तेर् अशक्तेर् वा निबन्धो यः स्खलद्-गतेः / शब्दस्य स च न ज्ञेयः सूरिभिर् विषयो ध्वनेः // ध्व्क्_२.३२ // स्खलद्-गतेर् उपचरितस्य शब्दस्याव्युत्पत्तेर् अशक्तेर् वा निबन्धो यः स च न ध्वनेर् विषयः / यतः- ध्व्_२.३३: सर्वेष्व् एव प्रभेदेषु स्फुटत्वेनावभासनम् / यद् व्यङ्ग्यस्याङ्गि-भूतस्य तत् पूर्णं ध्वनि-लक्षणम् // ध्व्क्_२.३३ // तच�� चोदाहृत-विषयम् एव
+dhva_3.1,"iti śrī-rājānakānanda-vardhanācārya-viracite dhvany-āloke dvitīya uddyotaḥ // -o)0(o- (3) tṛtīyiddyotaḥ dhv_3.1: evaṃ vyaṅgya-mukhenaiva dhvaneḥ pradarśite sa-prabhede svarūpe punar vyañjaka-mukhenaitat prakāśyate- avivakṣita-vācyasya pada-vākya-prakāśatā / tad-anyasyānuraṇana-rūpa-vyaṅgyasya ca dhvaneḥ // dhvk_3.1 // avivakṣita-vācyasyātyanta-tiraskṛta-vācye prabhede pada-prakāśatā yathā maharṣer vyāsasya-saptaitāḥ samidhaḥ śriyaḥ / yathā vā kālidāsasya-kaḥ sannaddhe viraha-vidhurāṃ tvayy upekṣeta jāyām / yathā vā-kim iva hi madhurāṇāṃ maṇḍanaṃ nākṛtīnām / eṣūdāharaṇeṣu ""samidha"" iti, ""sannaddha"" iti, ""madhurāṇām"" iti ca padāni vyañjakatvābhiprāyeṇaiva kṛtāni / tasyaivārthāntara-saṅkramita-vācye yathā-rāmeṇa priya-jīvitena tu kṛtaṃ premṇaḥ priye nocitam / atra rāmeṇety etat-padaṃ samasāhasaika-rasatvādi-vyaṅgyābhisaṅkramita-vācyaṃ vyañjakam / yathā vā- emea jaṇo tissā deu kabolopamāi sasi-bimbaṃ / paramattha-viāre uṇa cando cando bia varāo // [evam eva janas tasyā dadāti kapolopamāyāṃ śaśi-bimbam / paramārtha-vicāre punaś candraś candra iva varākaḥ //] atra dvitīyaś candra-śabdo 'rthāntara-saṅkramita-vācyaḥ / avivakṣita-vācyasyātyanta-tiraskṛta-vācye prabhede vākya-prakāśatā yathā- yā niśā sarva-bhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī / yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ // anena hi vākyena niśārtho na ca jāgaraṇārthaḥ kaścid vivakṣitaḥ / kiṃ tarhi ? tattva-jñānāvahitatvam atattva-parāṅmukhatvaṃ ca muneḥ pratipādyata iti tiraskṛta-vācyasyāsya vyañjakatvam / tasyaivārthāntara-saṅkramita-vācyasya vākya-prakāśatā yathā- visama{i}o ccia kāṇa bi kāṇa bi bolei amiaṇimmāo / kāṇa bi bisāmiamao kāṇa bi abisāmao kālo // [viṣam ayitaḥ keṣām api keṣām api prayāty amṛta-nirmāṇaḥ / keṣām api viṣāmṛta-mayaḥ keṣām apy aviṣāmṛtaḥ kālaḥ //] atra hi vākye viṣāmṛta-śabdābhyāṃ duḥkha-sukha-rūpa-saṅkramita-vācyābhyāṃ vyavahāra ity arthāntara-saṅkramita-vācyasya vyañjakatvam / vivakṣitābhidheyasyānuraṇana-rūpa-vyaṅgyasya śabda-śakty-udbhave prabhede pada-prakāśatā yathā- prātuṃ dhanair arthi-janasya vāñchāṃ daivena sṛṣṭo yadi nāma nāsmi / pathi prasannāmbudharas taḍāgaḥ kūpo 'thavā kiṃ na jaḍaḥ kṛto 'ham // atra hi jaḍa iti padaṃ nirviṇṇena vakrātma-samānādhikaraṇatayā prayuktam anuraṇana-rūpatayā kūpa-samānādhikaraṇatāṃ sva-śaktyā pratipadyate / tasyaiva vākya-prakāśatā yathā harṣa-carite siṃha-nāda-vākyeṣu-""vṛtte 'smin mahā-pralaye dharaṇī-dhāraṇāyādhunā tvaṃ śeṣaḥ"" / etad dhi vākyam anuraṇana-rūpam arthāntaraṃ śabda-śaktyā sphuṭam eva prakāśayati / asyaiva kavi-prauḍhokti-mātra-niṣpanna-śarīrasyārtha-śakty-udbhave prabhede pada-prakāśatayā, yathā hari-vijaye- cūaṃkurābaaṃsaṃ chaṇa-pasara- mahagghaṇa-maṇa-hara-surāmoaṃ / asamappiaṃ pi gahiaṃ kusuma- sareṇa mahu-māsa-lacchi-muhaṃ // [cūtāṅkurāvataṃsaṃ kṣaṇa-prasara- mahārgha-manohara-surāmodam / asamarpitam api gṛhītaṃ kusuma- śareṇa madhu-māsa-lakṣmī-mukham //] atra hy asamarpitam api kusuma-śareṇa madhu-māsa-lakṣmyā mukhaṃ gṛhītam ity asamarpitam apīty etad avasthābhidhāyi-padam artha-śaktyā kusumaśarasya balāt-kāraṃ prakāśayati / atraiva prabhede vākya-prakāśatā yathodāhṛtaṃ prāk ""sajjayati surabhimāso"" ity ādi / atra sajjayati surabhi-māso na tāvad arpayaty anaṅgāya śarān ity ayaṃ vākyārthaḥ kavi-prauḍhokti-mātra-niṣpanna-śarīro manmathonmātha-kadanāvasthāṃ vasanta-samayasya sūcayati / svataḥ-sambhavi-śarīrārtha-śakty-udbhave prabhede pada-prakāśatā yathā- vāṇiaa hatthi-dantā kutto amhāṇaṃ bāgha-kittī a / jāva luliālaa-muhī gharammi parisakkae suṇhā // [vāṇijaka hasti-dantāḥ kuto 'smākaṃ vyāghra-kṛttayaś ca / yāval lulitālaka-mukhī gṛhe pariṣvakkate snuṣā //] atra lulitālaka-mukhīty etat-padaṃ vyādha-vadhvāḥ svataḥ-sambhāvita-śarīrārtha-śaktyā surata-krīḍāsaktiṃ sūcayaṃs tadīyasya bhartuḥ satata-sambhoga-kṣāmatāṃ prakāśayati / tasyaiva vākya-prakāśatā, yathā- sihi-piccha-kaṇṇa-ūrā bahuā bāhassa gabbirī bhama{i} / muttā-phala-ra{i}a-pasāhaṇāṇaṃ majjhe sabattīṇaṃ // [śikhi-piccha-karṇa-pūrā jāyā vyādhasya garviṇī bhramati / muktā-phala-racita-prasādhanānāṃ madhye sapatnīnām //] anenāpi vākyena vyādha-vadhvāḥ śikhi-picchi-karṇa-pūrāyā nava-pariṇītāyāḥ kasyāścit saubhāgyātiśayaḥ prakāśyate / tat-sambhogaika-rato mayūra-mātra-māraṇa-samarthaḥ patir jāta ity artha-prakāśanāt tad anyāsāṃ cira-pariṇītānāṃ muktā-phala-racita-prasādhanānāṃ daurbhāgyātiśayaḥ khyāpyate / tat sa-sambhoga-kāle sa eva vyādhaḥ kari-vara-vadhavyāpāra-samartha āsīd ity artha-prakāśanāt / nanu kāvya-viśeṣo dhvanir ity uktaṃ tat kathaṃ tasya pada-prakāśatā ? kāvya-viśeṣo hi viśiṣtārtha-pratipatti-hetuḥ śabda-sandarbha-viśeṣaḥ / tad-bhāvaś ca pada-prakāśatve nopapadyate, padānāṃ smārakatvenāvācakatvāt / ucyate-""syād eṣa doṣaḥ yadi vācakatvaṃ prayojakaṃ dhvani-vyavahāre syāt /"" na tv evam ; tasya vyañjakatvena vyavasthānāt / kiṃ ca kāvyānāṃ śarīrāṇām iva saṃsthāna-viśeṣāvacchinna-samudāya-sādhyāpi cārutva-pratītir anvaya-vyatirekābhyāṃ bhāgeṣu kalpyata iti padānām api vyañjakatva-mukhena vyavasthito dhvani-vyavahāro na virodhī / aniṣṭasya śrutir yadvad āpādayati duṣṭatām / śruti-duṣṭādiṣu vyaktaṃ tadvad iṣṭa-smṛtir guṇam // padānāṃ smārakatve 'pi pada-mātrāvabhāsinaḥ / tena dhvaneḥ prabhedeṣu sarveṣv evāsti ramyatā // vicchitti-śobhinaikena bhūṣaṇeneva kāminī / pada-dyotyena sukaver dhvaninā bhāti bhāratī // iti parikara-ślokāḥ","इति श्री-राजानकानन्द-वर्धनाचार्य-विरचिते ध्वन्य्-आलोके द्वितीय उद्द्योतः // -ओ)०(ओ- (३) तृतीयिद्द्योतः ध्व्_३.१: एवं व्यङ्ग्य-मुखेनैव ध्वनेः प्रदर्शिते स-प्रभेदे स्वरूपे पुनर् व्यञ्जक-मुखेनैतत् प्रकाश्यते- अविवक्षित-वाच्यस्य पद-वाक्य-प्रकाशता / तद्-अन्यस्यानुरणन-रूप-व्यङ्ग्यस्य च ध्वनेः // ध्व्क्_३.१ // अविवक्षित-वाच्यस्यात्यन्त-तिरस्कृत-वाच्ये प्रभेदे पद-प्रकाशता यथा महर्षेर् व्यासस्य-सप्तैताः समिधः श्रियः / यथा वा कालिदासस्य-कः सन्नद्धे विरह-विधुरां त्वय्य् उपेक्षेत जायाम् / यथा वा-किम् इव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् / एषूदाहरणेषु ""समिध"" इति, ""सन्नद्ध"" इति, ""मधुराणाम्"" इति च पदानि व्यञ्जकत्वाभिप्रायेणैव कृतानि / तस्यैवार्थान्तर-सङ्क्रमित-वाच्ये यथा-रामेण प्रिय-जीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये नोचितम् / अत्र रामेणेत्य् एतत्-पदं समसाहसैक-रसत्वादि-व्यङ्ग्याभिसङ्क्रमित-वाच्यं व्यञ्जकम् / यथा वा- एमेअ जणो तिस्सा देउ कबोलोपमाइ ससि-बिम्बं / परमत्थ-विआरे उण चन्दो चन्दो बिअ वराओ // [एवम् एव जनस् तस्या ददाति कपोलोपमायां शशि-बिम्बम् / परमार्थ-विचारे पुनश् चन्द्रश् चन्द्र इव वराकः //] अत्र द्वितीयश् चन्द्र-शब्दो ऽर्थान्तर-सङ्क्रमित-वाच्यः / अविवक्षित-वाच्यस्यात्यन्त-तिरस्कृत-वाच्ये प्रभेदे वाक्य-प्रकाशता यथा- या निशा सर्व-भूतानां तस्यां जागर्ति संयमी / यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः // अनेन हि वाक्येन निशार्थो न च जागरणार्थः कश्चिद् विवक्षितः / किं तर्हि ? तत्त्व-ज्ञानावहितत्वम् अतत्त्व-पराङ्मुखत्वं च मुनेः प्रतिपाद्यत इति तिरस्कृत-वाच्यस्यास्य व्यञ्जकत्वम् / तस्यैवार्थान्तर-सङ्क्रमित-वाच्यस्य वाक्य-प्रकाशता यथा- विसम{इ}ओ च्चिअ काण बि काण बि बोलेइ अमिअणिम्माओ / काण बि बिसामिअमओ काण बि अबिसामओ कालो // [विषम् अयितः केषाम् अपि केषाम् अपि प्रयात्य् अमृत-निर्माणः / केषाम् अपि विषामृत-मयः केषाम् अप्य् अविषामृतः कालः //] अत्र हि वाक्ये विषामृत-शब्दाभ्यां दुःख-सुख-रूप-सङ्क्रमित-वाच्याभ्यां व्यवहार इत्य् अर्थान्तर-सङ्क्रमित-वाच्यस्य व्यञ्जकत्वम् / विवक्षिताभिधेयस्यानुरणन-रूप-व्यङ्ग्यस्य शब्द-शक्त्य्-उद्भवे प्रभेदे पद-प्रकाशता यथा- प्रातुं धनैर् अर्थि-जनस्य वाञ्छां दैवेन सृष्टो यदि नाम नास्मि / पथि प्रसन्नाम्बुधरस् तडागः कूपो ऽथवा किं न जडः कृतो ऽहम् // अत्र हि जड इति पदं निर्विण्णेन वक्रात्म-समानाधिकरणतया प्रयुक्तम् अनुरणन-रूपतया कूप-समानाधिकरणतां स्व-शक्त्या प्रतिपद्यते / तस्यैव वाक्य-प्रकाशता यथा हर्ष-चरिते सिंह-नाद-वाक्येषु-""वृत्ते ऽस्मिन् महा-प्रलये धरणी-धारणायाधुना त्वं शेषः"" / एतद् धि वाक्यम् अनुरणन-रूपम् अर्थान्तरं शब्द-शक्त्या स्फुटम् एव प्रकाशयति / अस्यैव कवि-प्रौढोक्ति-मात्र-निष्पन्न-शरीरस्यार्थ-शक्त्य्-उद्भवे प्रभेदे पद-प्रकाशतया, यथा हरि-विजये- चूअंकुराबअंसं छण-पसर- महग्घण-मण-हर-सुरामोअं / असमप्पिअं पि गहिअं कुसुम- सरेण महु-मास-लच्छि-मुहं // [चूताङ्कुरावतंसं क्षण-प्रसर- महार्घ-मनोहर-सुरामोदम् / असमर्पितम् अपि गृहीतं कुसुम- शरेण मधु-मास-लक्ष्मी-मुखम् //] अत्र ह्य् असमर्पितम् अपि कुसुम-शरेण मधु-मास-लक्ष्म्या मुखं गृहीतम् इत्य् असमर्पितम् अपीत्य् एतद् अवस्थाभिधायि-पदम् अर्थ-शक्त्या कुसुमशरस्य बलात्-कारं प्रकाशयति / अत्रैव प्रभेदे वाक्य-प्रकाशता यथोदाहृतं प्राक् ""सज्जयति सुरभिमासो"" इत्य् आदि / अत्र सज्जयति सुरभि-मासो न तावद् अर्पयत्य् अनङ्गाय शरान् इत्य् अयं वाक्यार्थः कवि-प्रौढोक्ति-मात्र-निष्पन्न-शरीरो मन्मथोन्माथ-कदनावस्थां वसन्त-समयस्य सूचयति / स्वतः-सम्भवि-शरीरार्थ-शक्त्य्-उद्भवे प्रभेदे पद-प्रकाशता यथा- वाणिअअ हत्थि-दन्ता कुत्तो अम्हाणं बाघ-कित्ती अ / जाव लुलिआलअ-मुही घरम्मि परिसक्कए सुण्हा // [वाणिजक हस्ति-दन्ताः कुतो ऽस्माकं व्याघ्र-कृत्तयश् च / यावल् लुलितालक-मुखी गृहे परिष्वक्कते स्नुषा //] अत्र लुलितालक-मुखीत्य् एतत्-पदं व्याध-वध्वाः स्वतः-सम्भावित-शरीरार्थ-शक्त्या सुरत-क्रीडासक्तिं सूचयंस् तदीयस्य भर्तुः सतत-सम्भोग-क्षामतां प्रकाशयति / तस्यैव वाक्य-प्रकाशता, यथ���- सिहि-पिच्छ-कण्ण-ऊरा बहुआ बाहस्स गब्बिरी भम{इ} / मुत्ता-फल-र{इ}अ-पसाहणाणं मज्झे सबत्तीणं // [शिखि-पिच्छ-कर्ण-पूरा जाया व्याधस्य गर्विणी भ्रमति / मुक्ता-फल-रचित-प्रसाधनानां मध्ये सपत्नीनाम् //] अनेनापि वाक्येन व्याध-वध्वाः शिखि-पिच्छि-कर्ण-पूराया नव-परिणीतायाः कस्याश्चित् सौभाग्यातिशयः प्रकाश्यते / तत्-सम्भोगैक-रतो मयूर-मात्र-मारण-समर्थः पतिर् जात इत्य् अर्थ-प्रकाशनात् तद् अन्यासां चिर-परिणीतानां मुक्ता-फल-रचित-प्रसाधनानां दौर्भाग्यातिशयः ख्याप्यते / तत् स-सम्भोग-काले स एव व्याधः करि-वर-वधव्यापार-समर्थ आसीद् इत्य् अर्थ-प्रकाशनात् / ननु काव्य-विशेषो ध्वनिर् इत्य् उक्तं तत् कथं तस्य पद-प्रकाशता ? काव्य-विशेषो हि विशिष्तार्थ-प्रतिपत्ति-हेतुः शब्द-सन्दर्भ-विशेषः / तद्-भावश् च पद-प्रकाशत्वे नोपपद्यते, पदानां स्मारकत्वेनावाचकत्वात् / उच्यते-""स्याद् एष दोषः यदि वाचकत्वं प्रयोजकं ध्वनि-व्यवहारे स्यात् /"" न त्व् एवम् ; तस्य व्यञ्जकत्वेन व्यवस्थानात् / किं च काव्यानां शरीराणाम् इव संस्थान-विशेषावच्छिन्न-समुदाय-साध्यापि चारुत्व-प्रतीतिर् अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां भागेषु कल्प्यत इति पदानाम् अपि व्यञ्जकत्व-मुखेन व्यवस्थितो ध्वनि-व्यवहारो न विरोधी / अनिष्टस्य श्रुतिर् यद्वद् आपादयति दुष्टताम् / श्रुति-दुष्टादिषु व्यक्तं तद्वद् इष्ट-स्मृतिर् गुणम् // पदानां स्मारकत्वे ऽपि पद-मात्रावभासिनः / तेन ध्वनेः प्रभेदेषु सर्वेष्व् एवास्ति रम्यता // विच्छित्ति-शोभिनैकेन भूषणेनेव कामिनी / पद-द्योत्येन सुकवेर् ध्वनिना भाति भारती // इति परिकर-श्लोकाः"
+dhva_3.7,"dhv_3.2: yas tv alakṣya-krama-vyaṅgyo dhvanir varṇa-padādiṣu / vākye saṅghaṭanāyāṃ ca sa prabandhe 'pi dīpyate // dhvk_3.2 // tatra varṇānām anarthakatvād dyotakatvam asambhavīty āśaṅkyedam ucyate- dhv_3.3-4: śaṣau sa-repha-saṃyogo ḍhakāraś cāpi bhūyasā / virodhinaḥ syuḥ śṛṅgāre te na varṇā rasa-cyutaḥ // dhvk_3.3 // ta eva tu niveśyante bībhatsādau rase yadā / tadā taṃ dīpayanty eva te na varṇā rasa-cyutaḥ // dhvk_3.4 // śloka-dvayenānvaya-vyatirekābhyāṃ varṇānāṃ dyotakatvaṃ darśitaṃ bhavati / pade cālakṣya-krama-vyaṅgyasya dyotanaṃ yathā- utkampinī bhaya-pariskhalitāṃśukāntā te locane pratidiśaṃ vidhure kṣipantī / krūreṇa dāruṇatayā sahasaiva dagdhā dhūmāndhitena dahanena na vīkṣitāsi // atra hi te ity etat padaṃ rasamayatvena sphuṭam evāvabhāsate sahṛdayānām / yathā vā- jhagiti kanaka-citre tatra dṛṣṭe kuraṅge rabhasa-vilasitās te dṛṣṭi-pātāḥ priyāyāḥ / pavana-vilulitānām utpalānāṃ palāśa- prakaram iva kirantaḥ smaryamāṇā dahanti //[*18] [*18] not found in all editions. padāvayavena dyotanaṃ yathā- vrīḍā-yogān nata-vadanayā sannidhāne gurūṇāṃ baddhotkampaṃ kuca-kalaśayor manyum antar nigṛhya / tiṣṭhety uktaṃ kim iva na tayā yat samutsṛjya bāṣpaṃ mayy āsaktaś cakita-hariṇī-hāri-netra-tribhāgaḥ // ity atra tribhāga-śabdaḥ / vākya-rūpaś cālakṣya-krama-vyaṅgyo dhvaniḥ śuddho 'laṅkāra-saṅkīrṇaś ceti dvidhā mataḥ / tatra śuddhasyodāharaṇaṃ yathā rāmābhyudaye-""kṛtaka-kupitaiḥ"" ity ādi ślokaḥ / etad dhi vākyaṃ parasparānurāgaṃ paripoṣa-prāptaṃ pradarśayat sarvata eva paraṃ rasa-tattvaṃ prakāśayati / alaṅkārāntara-saṅkīrṇo, yathā-""smara-nava-nadī-pūreṇoḍhāḥ"" ity ādi-ślokaḥ / atra hi rūpakeṇa yathokta-vyañjaka-lakṣaṇānugatena prasādhito rasaḥ sutarām abhivyajyate || dhva_3.3-4 || --o)0(o-- alakṣya-krama-vyaṅgyaḥ saṅghaṭanāyāṃ bhāsate dhvanir ity uktaṃ tatra saṅghaṭanā-svarūpam eva tāvan nirūpyate- dhv_3.5: asamāsā samāsena madhyamena ca bhūṣitā / tathā dīrgha-samāseti tridhā saṅghaṭanoditā // dhvk_3.5 // kaiścit / tāṃ kevalam anūdyedam ucyate- dhv_3.6a: guṇān āśritya tiṣṭhantī mādhuryādīn vyanakti sā / rasān . . . . . . . . . . . . . . . // dhvk_3.6a // sā saṅghaṭanā rasādīn vyanakti guṇānāśritya tiṣṭhantīti / atra ca vikalpyam guṇānāṃ saṅghaṭanāyāścaikyaṃ vyatireko vā / vyatireke 'pi dvayī gatiḥ / guṇāśrayā saṅghaṭanā, saṅghaṭanāśrayā vā guṇā iti / tatraikya-pakṣe saṅghaṭanāśraya-guṇa-pakṣe ca guṇānātma-bhūtānādheya-bhūtān vāśritya tiṣṭhantī saṅghaṭanā rasādīn vyanaktīty ayam arthaḥ / yadā tu nānātva-pakṣe guṇāśraya-saṅghaṭanā-pakṣaḥ tadā guṇān āśritya tiṣṭhantī guṇa-paratantra-svabhāvā na tu guṇa-rūpaivety arthaḥ / kiṃ punar evaṃ vikalpanasya prayojanam iti ? abhidhīyate-yadi guṇāḥ saṅghaṭanā cetyekaṃ tattvaṃ saṅghaṭanāśrayā vā guṇāḥ, tadā saṅghaṭanāyā iva guṇānām aniyata-viṣayatva-prasaṅgaḥ / guṇānāṃ hi mādhurya-prasāda-prakarṣaḥ karuṇa-vipralambha-śṛṅgāra-viṣaya eva / raudrādbhutādi-viṣayam ojaḥ / mādhuryaprasādau rasa-bhāvatad-ābhāsa-viṣayāveveti viṣayaniyamo vyavasthitaḥ, saṅghaṭanāyās tu sa vighaṭate / tathā hi śṛṅgāre 'pi dīrgha-samāsā dṛśyate raudrādiṣv asamāsā ceti / tatra śṛṅgāre dīrgha-samāsā yathā-""mandāra-kusuma-reṇu-piñjaritālakā"" iti / yathā vā- anavarata-nayana-jala-lava- nipatana-parimuṣita-patra-lekhaṃ te / kara-tala-niṣaṇṇam abale vadanam idaṃ kaṃ na tāpayati //ity ādau / tathā raudrādiṣv apy asamāsā dṛśyate / yathā-""yo yaḥ śastraṃ bibharti sva-bhuja-guru-madaḥ"" ity ādau / tasmān na saṅghaṭanā-svarūpāḥ, na ca saṅghaṭanāśrayā guṇāḥ / nanu yadi saṅghaṭanā guṇānāṃ nāśrayas tat kim-ālambanā ete parikalpyantām ? ucyate-pratipāditam evaiṣām ālambanam / tam artham avalambante ye 'ṅginaṃ te guṇāḥ smṛtāḥ / aṅgāśritās tv alaṅkārā mantavyāḥ kaṭakādivat //iti / athavā bhavantu śabdāśrayā eva guṇāḥ, na caiṣām anuprāsādi-tulyatvam / yasmād anuprāsādayo 'napekṣitārtha-śabda-dharmā eva pratipāditāḥ / guṇās tu vyaṅgya-viśeṣāvabhāsi-vācya-pratipādana-samartha-śabda-dharmā eva / śabda-dharmatvaṃ caiṣām anyāśrayatve 'pi śarīrāśrayatvam iva śauryādīnām / nanu yadi śabdāśrayā guṇās tat-saṅghaṭanā-rūpatvaṃ tad-āśrayatvaṃ vā teṣāṃ prāptam eva / na hy asaṅghaṭitāḥ śabdā artha-viśeṣa-pratipādya-rasādy-āśritānāṃ guṇānām avācakatvād āśrayā bhavanti / naivam / varṇa-pada-vyaṅgyatvasya rasādīnāṃ pratipāditatvāt / abhyupagate vā vākya-vyaṅgyatve rasādīnāṃ na niyatā kācit saṅghaṭanā teṣām āśrayatvaṃ pratipadyata ity aniyata-saṅghaṭanāḥ śabdā eva guṇānāṃ vyaṅgya-viśeṣānugatā āśrayāḥ / nanu, mādhurye yadi nāmaivam ucyate tad ucyatām ; ojasaḥ punaḥ katham aniyata-saṅghaṭana-śabdāśrayatvam ? na hy asamāsā saṅghaṭanā kadācid ojasa āśrayatāṃ pratipadyate / ucyate-yadi na prasiddhi-mātra-graha-dūṣitaṃ cetas tad atrāpi na na brūmaḥ / ojasaḥ katham asamāsā saṅghaṭanā nāśrayaḥ ? yato raudrādīn hi prakāśayataḥ kāvyasya dīptir oja iti prāk pratipāditam / tac caujo yady asamāsāyām api saṅghaṭanāyāṃ syāt tat ko doṣo bhavet ? na cācārutvaṃ sahṛdaya-hṛdaya-saṃvedyam asti / tasmād aniyata-saṅghaṭana-śabdāśrayatve guṇānāṃ na kācit kṣatiḥ / teṣāṃ tu cakṣur-ādīnām iva yathāsvaṃ viṣaya-niyamitasya svarūpasya na kadācid vyabhicāraḥ / yat tūktam-""saṅghaṭanāvad guṇānām apy aniyata-viṣayatvaṃ prāpnoti / lakṣye vyabhicāradarśanāt"" iti / tatrāpy etad ucyate-yatra lakṣye parikalpita-viṣaya-vyabhicāras tad virūpam evāstu / katham acārutvaṃ tādṛśe viṣaye sahṛdayānāṃ nāvabhātīti cet ? kavi-śakti-tirohitatvāt / dvividho hi doṣaḥ-kaver avyutpatti-kṛto 'śakti-kṛtaś ca / tatrāvyutpatti-kṛto doṣaḥ śakti-tiraskṛtatvāt kadācin na lakṣyate / yas tv aśakti-kṛto doṣaḥ sa jhaṭiti pratīyate / parikara-ślokaś cātra- avyutpatti-kṛto doṣaḥ śaktyā saṃvriyate kaveḥ / yas tv aśakti-kṛtas tasya sa jhaṭity avabhāsate // tathā hi-mahā-kavīnām apy uttama-devatā-viṣaya-prasiddha-saṃbhoga-śṛṅgāra-nibandhanādy-anaucityaṃ śakti-tiraskṛtatvāt grāmyatvena na pratibhāsate / yathā kumāra-sambhave devī-sambhoga-varṇanam / evam ādau ca viṣaye yathaucitya-tyāgas tathā darśitam evāgre / śakti-kṛtatvaṃ cānvaya-vyatirekābhyām avasīyate / yathā hi śakti-rahitena kavinā evaṃ-vidhe viṣaye śṛṅgāra upanibadhyamānaḥ sphuṭam eva doṣatvena pratibhāsate / nanv asmin pakṣe ""yo yaḥ śastraṃ bibharti"" ity ādau kim acārutvam ? apratīyamānam evāropayāmaḥ / tasmād guṇa-vyatiriktatve guṇa-rūpatve ca saṅghaṭanāyā anyaḥ kaścin niyama-hetur vaktavya ity ucyate / dhv_3.6b: . . . . tan-niyame hetur aucityaṃ vaktṛ-vācyayoḥ // dhvk_3.6b // tatra vaktā kaviḥ kavi-nibaddho vā, kavi-nibaddhaś cāpi rasa-bhāva-rahito rasa-bhāva-samanvito vā, raso 'pi kathā-nāyakāśrayas tad-vipakṣāśrayo vā, kathā-nāyakaś ca dhīrodāttādi-bheda-bhinnaḥ pūrvas tad-anantaro veti vikalpāḥ / vācyaṃ ca dhvany-ātma-rasāṅgaṃ rasābhāsāṅgaṃ vā, abhineyārtham anabhineyārthaṃ vā, uttama-prakṛty-āśrayaṃ tad-itarāśrayaṃ veti bahu-prakāram / tatra yadā kavir apagata-rasa-bhāvo vaktā tadā racanāyāḥ kāma-cāraḥ / yadāpi kavi-nibaddho vaktā rasa-bhāva-rahitas tadā sa eva; yadā tu kaviḥ kavi-nibaddho vā vaktā rasa-bhāva-samanvito rasaś ca pradhānāśritatvād dhvany-ātma-bhūtas tadā niyamenaiva tatrāsamāsā-madhya-samāse eva saṅghaṭane / karuṇa-vipralambha-śṛṅgārayos tv asamāsaiva saṅghaṭanā / katham iti ced ucyate-raso yadā prādhānyena pratipādyas tadā tat-pratītau vyavadhāyakā virodhinaś ca sarvātmanaiva parihāryāḥ / evaṃ ca dīrgha-samāsā saṅghaṭanā samāsānām aneka-prakāra-sambhāvanayā kadācid rasa-pratītiṃ vyavadadhātīti tasyāṃ nātyantam abhiniveśaḥ śobhate / viśeṣato 'bhineyārthe kāvye, tato 'nyatra ca viśeṣataḥ karuṇa-vipralambha-śṛṅgārayoḥ / tayor hi sukumārataratvāt svalpāyām apy asvacchatāyāṃ śabdārthayoḥ pratītir mantharībhavati / rasāntare punaḥ pratipādye raudrādau madhyama-samāsā saṅghaṭanā kadācid dhīroddhata-nāyaka-sambandha-vyāpāreṇa dīrgha-samāsāpi vā tad-ākṣepāvinābhāvi-rasocita-vācyāpekṣayā na viguṇā bhavatīti sāpi nātyantaṃ parihāryā / sarvāsu ca saṅghaṭanāsu prasādākhyo guṇo vyāpī / sa hi sarva-rasa-sādhāraṇaḥ sarva-saṅghaṭanā-sādhāraṇaś cety uktam / prasādātikrame hy asamāsāpi saṅghaṭanā karuṇa-vipralambha-śṛṅgārau na vyanakti / tad-aparityāge ca madhyama-samāsāpi na na prakāśayati / tasmāt sarvatra prasādo 'nusartavyaḥ / ata eva ca ""yo yaḥ śastraṃ bibharti"" ity ādau yady ojasaḥ sthitir neṣyate tat-prasādākhya eva guṇo na mādhuryam / na cācārutvam ; abhipreta-rasa-prakāśanāt / tasmād guṇāvyatiriktatve guṇa-vyatiriktatve vā saṅghaṭanāyā yathoktād aucityād viṣaya-niyamo 'stīti tasyā api rasa-vyañjakatvam / tasyāś ca rasābhivyakti-nimitta-bhūtāyā yo 'yam anantarokto niyama-hetuḥ sa eva guṇānāṃ niyato viṣaya iti guṇāśrayeṇa vyavasthānam apy aviruddham / dhv_3.7: viṣayāśrayam apy anyad aucityaṃ tāṃ niyacchati / kāvya-prabhedāśrayataḥ sthitā bhedavatī hi sā // dhvk_3.7 // vaktṛ-vācya-gataucitye saty api viṣayāśrayam anyad aucityaṃ saṅghaṭanāṃ niyacchati / yataḥ kāvyasya prabhedā muktakaṃ saṃskṛta-prākṛtāpabhraṃśa-nibaddham, sandānitaka-viśeṣaka-kalāpaka-kulakāni, paryāya-bandhaḥ parikathā khaṇḍa-kathā sakala-kathe sarga-bandho 'bhineyārtham ākhyāyikā-kathe ity evam ādayaḥ / tad-āśrayeṇāpi saṅghaṭanā viśeṣavatī bhavati / tatra muktakeṣu rasa-bandhābhiniveśinaḥ kaves tad-āśrayam aucityam / tac ca darśitam eva / anyatra kāma-cāraḥ / muktakeṣu prabandheṣv iva rasa-bandhābhiniveśinaḥ kavayo dṛśyante / yathā hy amarukasya kaver muktakāḥ śṛṅgāra-rasa-syandinaḥ prabandhāyamānāḥ prasiddhā eva / sandānitakādiṣu tu vikaṭa-nibandhanaucityān madhyama-samāsā-dīrgha-samāse eva racane / prabandhāśrayeṣu yathokta-prabandhaucityam evānusartavyam / paryāya-bandhe punar asamāsā-madhyama-samāse eva saṅghaṭane / kadācid arthaucityāśrayeṇa dīrgha-samāsāyām api saṅghaṭanāyāṃ paruṣā grāmyā ca vṛttiḥ parihartavyā / parikathāyāṃ kāma-cāraḥ, tatretivṛtta-mātropanyāsena nātyantaṃ rasa-bandhābhiniveśāt / khaṇḍa-kathā-sakala-kathayos tu prākṛta-prasiddhayoḥ kulakādi-nibandhana-bhūyastvād dīrgha-samāsāyām api na virodhaḥ / vṛtty-aucityaṃ tu yathā-rasam anusartavyam / sarga-bandhe tu rasa-tātparye yathā-rasam aucityam anyathā tu kāma-cāraḥ / dvayor api mārgayoḥ sarga-bandha-vidhāyināṃ darśanād rasa-tātparyaṃ sādhīyaḥ / abhineyārthe tu sarvathā rasa-bandhe 'bhiniveśaḥ kāryaḥ / ākhyāyikā-kathayos tu gadya-nibandhana-bāhulyād gadye ca chando-bandha-bhinna-prasthānatvād iha niyame hetur akṛta-pūrvo 'pi manāk kriyate","ध्व्_३.२: यस् त्व् अलक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्यो ध्वनिर् वर्ण-पदादिषु / वाक्ये सङ्घटनायां च स प्रबन्धे ऽपि दीप्यते // ध्व्क्_३.२ // तत्र वर्णानाम् अनर्थकत्वाद् द्योतकत्वम् असम्भवीत्य् आशङ्क्येदम् उच्यते- ध्व्_३.३-४: शषौ स-रेफ-संयोगो ढकारश् चापि भूयसा / विरोधिनः स्युः शृङ्गारे ते न वर्णा रस-च्युतः // ध्व्क्_३.३ // त एव तु निवेश्यन्ते बीभत्सादौ रसे यदा / तदा तं दीपयन्त्य् एव ते न वर्णा रस-च्युतः // ध्व्क्_३.४ // श्लोक-द्वयेनान्वय-व्यतिरेकाभ्यां वर्णानां द्योतकत्वं दर्शितं भवति / पदे चालक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्यस्य द्योतनं यथा- उत्कम्पिनी भय-परिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती / क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्धितेन दहनेन न वीक्षितासि // अत्र हि ते इत्य् एतत् पदं रसमयत्वेन स्फुटम् एवावभासते सहृदयानाम् / यथा वा- झगिति कनक-चित्रे तत्र दृष्टे कुरङ्गे रभस-विलसितास् ते दृष्टि-पाताः प्रियायाः / पवन-विलुलितानाम् उत्पलानां पलाश- प्रकरम् इव किरन्तः स्मर्यमाणा दहन्ति //[*१८] [*१८] नोत् फ़ोउन्द् इन् अल्ल् एदितिओन्स्. पदावयवेन द्योतनं यथा- व्रीडा-योगान् नत-वदनया सन्निधाने गुरूणां बद्धोत्कम्पं कुच-कलशयोर् मन्युम् अन्तर् निगृह्य / तिष्ठेत्य् उक्तं किम् इव न तया यत् समुत्सृज्य बाष्पं मय्य् आसक्तश् चकित-हरिणी-हारि-नेत्र-त्रिभागः // इत्य् अत्र त्रिभाग-शब्दः / वाक्य-रूपश् चालक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्यो ध्वनिः शुद्धो ऽलङ्कार-सङ्कीर्णश् चेति द्विधा मतः / तत्र शुद्धस्योदाहरणं यथा रामाभ्युदये-""कृतक-कुपितैः"" इत्य् आदि श्लोकः / एतद् धि वाक्यं परस्परानुरागं परिपोष-प्राप्तं प्रदर्शयत् सर्वत एव परं रस-तत्त्वं प्रकाशयति / अलङ्कारान्तर-सङ्कीर्णो, यथा-""स्मर-नव-नदी-पूरेणोढाः"" इत्य् आदि-श्लोकः / अत्र हि रूपकेण यथोक्त-व्यञ्जक-लक्षणानुगतेन प्रसाधितो रसः सुतराम् अभिव्यज्यते ॥ ध्व_३.३-४ ॥ --ओ)०(ओ-- अलक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्यः सङ्घटनायां भासते ध्वनिर् इत्य् उक्तं तत्र सङ्घटना-स्वरूपम् एव तावन् निरूप्यते- ध्व्_३.५: असमासा समासेन मध्यमेन च भूषिता / तथा दीर्घ-समासेति त्रिधा सङ्घटनोदिता // ध्व्क्_३.५ // कैश्चित् / तां केवलम् अनूद्येदम् उच्यते- ध्व्_३.६अ: गुणान् आश्रित्य तिष्ठन्ती माधुर्यादीन् व्यनक्ति सा / रसान् . . . . . . . . . . . . . . . // ध्व्क्_���.६अ // सा सङ्घटना रसादीन् व्यनक्ति गुणानाश्रित्य तिष्ठन्तीति / अत्र च विकल्प्यम् गुणानां सङ्घटनायाश्चैक्यं व्यतिरेको वा / व्यतिरेके ऽपि द्वयी गतिः / गुणाश्रया सङ्घटना, सङ्घटनाश्रया वा गुणा इति / तत्रैक्य-पक्षे सङ्घटनाश्रय-गुण-पक्षे च गुणानात्म-भूतानाधेय-भूतान् वाश्रित्य तिष्ठन्ती सङ्घटना रसादीन् व्यनक्तीत्य् अयम् अर्थः / यदा तु नानात्व-पक्षे गुणाश्रय-सङ्घटना-पक्षः तदा गुणान् आश्रित्य तिष्ठन्ती गुण-परतन्त्र-स्वभावा न तु गुण-रूपैवेत्य् अर्थः / किं पुनर् एवं विकल्पनस्य प्रयोजनम् इति ? अभिधीयते-यदि गुणाः सङ्घटना चेत्येकं तत्त्वं सङ्घटनाश्रया वा गुणाः, तदा सङ्घटनाया इव गुणानाम् अनियत-विषयत्व-प्रसङ्गः / गुणानां हि माधुर्य-प्रसाद-प्रकर्षः करुण-विप्रलम्भ-शृङ्गार-विषय एव / रौद्राद्भुतादि-विषयम् ओजः / माधुर्यप्रसादौ रस-भावतद्-आभास-विषयावेवेति विषयनियमो व्यवस्थितः, सङ्घटनायास् तु स विघटते / तथा हि शृङ्गारे ऽपि दीर्घ-समासा दृश्यते रौद्रादिष्व् असमासा चेति / तत्र शृङ्गारे दीर्घ-समासा यथा-""मन्दार-कुसुम-रेणु-पिञ्जरितालका"" इति / यथा वा- अनवरत-नयन-जल-लव- निपतन-परिमुषित-पत्र-लेखं ते / कर-तल-निषण्णम् अबले वदनम् इदं कं न तापयति //इत्य् आदौ / तथा रौद्रादिष्व् अप्य् असमासा दृश्यते / यथा-""यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्व-भुज-गुरु-मदः"" इत्य् आदौ / तस्मान् न सङ्घटना-स्वरूपाः, न च सङ्घटनाश्रया गुणाः / ननु यदि सङ्घटना गुणानां नाश्रयस् तत् किम्-आलम्बना एते परिकल्प्यन्ताम् ? उच्यते-प्रतिपादितम् एवैषाम् आलम्बनम् / तम् अर्थम् अवलम्बन्ते ये ऽङ्गिनं ते गुणाः स्मृताः / अङ्गाश्रितास् त्व् अलङ्कारा मन्तव्याः कटकादिवत् //इति / अथवा भवन्तु शब्दाश्रया एव गुणाः, न चैषाम् अनुप्रासादि-तुल्यत्वम् / यस्माद् अनुप्रासादयो ऽनपेक्षितार्थ-शब्द-धर्मा एव प्रतिपादिताः / गुणास् तु व्यङ्ग्य-विशेषावभासि-वाच्य-प्रतिपादन-समर्थ-शब्द-धर्मा एव / शब्द-धर्मत्वं चैषाम् अन्याश्रयत्वे ऽपि शरीराश्रयत्वम् इव शौर्यादीनाम् / ननु यदि शब्दाश्रया गुणास् तत्-सङ्घटना-रूपत्वं तद्-आश्रयत्वं वा तेषां प्राप्तम् एव / न ह्य् असङ्घटिताः शब्दा अर्थ-विशेष-प्रतिपाद्य-रसाद्य्-आश्रितानां गुणानाम् अवाचकत्वाद् आश्रया भवन्ति / नैवम् / वर्ण-पद-व्यङ्ग्यत्वस्य रसादीनां प्रतिपादितत्वात् / अभ्युपगते ��ा वाक्य-व्यङ्ग्यत्वे रसादीनां न नियता काचित् सङ्घटना तेषाम् आश्रयत्वं प्रतिपद्यत इत्य् अनियत-सङ्घटनाः शब्दा एव गुणानां व्यङ्ग्य-विशेषानुगता आश्रयाः / ननु, माधुर्ये यदि नामैवम् उच्यते तद् उच्यताम् ; ओजसः पुनः कथम् अनियत-सङ्घटन-शब्दाश्रयत्वम् ? न ह्य् असमासा सङ्घटना कदाचिद् ओजस आश्रयतां प्रतिपद्यते / उच्यते-यदि न प्रसिद्धि-मात्र-ग्रह-दूषितं चेतस् तद् अत्रापि न न ब्रूमः / ओजसः कथम् असमासा सङ्घटना नाश्रयः ? यतो रौद्रादीन् हि प्रकाशयतः काव्यस्य दीप्तिर् ओज इति प्राक् प्रतिपादितम् / तच् चौजो यद्य् असमासायाम् अपि सङ्घटनायां स्यात् तत् को दोषो भवेत् ? न चाचारुत्वं सहृदय-हृदय-संवेद्यम् अस्ति / तस्माद् अनियत-सङ्घटन-शब्दाश्रयत्वे गुणानां न काचित् क्षतिः / तेषां तु चक्षुर्-आदीनाम् इव यथास्वं विषय-नियमितस्य स्वरूपस्य न कदाचिद् व्यभिचारः / यत् तूक्तम्-""सङ्घटनावद् गुणानाम् अप्य् अनियत-विषयत्वं प्राप्नोति / लक्ष्ये व्यभिचारदर्शनात्"" इति / तत्राप्य् एतद् उच्यते-यत्र लक्ष्ये परिकल्पित-विषय-व्यभिचारस् तद् विरूपम् एवास्तु / कथम् अचारुत्वं तादृशे विषये सहृदयानां नावभातीति चेत् ? कवि-शक्ति-तिरोहितत्वात् / द्विविधो हि दोषः-कवेर् अव्युत्पत्ति-कृतो ऽशक्ति-कृतश् च / तत्राव्युत्पत्ति-कृतो दोषः शक्ति-तिरस्कृतत्वात् कदाचिन् न लक्ष्यते / यस् त्व् अशक्ति-कृतो दोषः स झटिति प्रतीयते / परिकर-श्लोकश् चात्र- अव्युत्पत्ति-कृतो दोषः शक्त्या संव्रियते कवेः / यस् त्व् अशक्ति-कृतस् तस्य स झटित्य् अवभासते // तथा हि-महा-कवीनाम् अप्य् उत्तम-देवता-विषय-प्रसिद्ध-संभोग-शृङ्गार-निबन्धनाद्य्-अनौचित्यं शक्ति-तिरस्कृतत्वात् ग्राम्यत्वेन न प्रतिभासते / यथा कुमार-सम्भवे देवी-सम्भोग-वर्णनम् / एवम् आदौ च विषये यथौचित्य-त्यागस् तथा दर्शितम् एवाग्रे / शक्ति-कृतत्वं चान्वय-व्यतिरेकाभ्याम् अवसीयते / यथा हि शक्ति-रहितेन कविना एवं-विधे विषये शृङ्गार उपनिबध्यमानः स्फुटम् एव दोषत्वेन प्रतिभासते / नन्व् अस्मिन् पक्षे ""यो यः शस्त्रं बिभर्ति"" इत्य् आदौ किम् अचारुत्वम् ? अप्रतीयमानम् एवारोपयामः / तस्माद् गुण-व्यतिरिक्तत्वे गुण-रूपत्वे च सङ्घटनाया अन्यः कश्चिन् नियम-हेतुर् वक्तव्य इत्य् उच्यते / ध्व्_३.६ब्: . . . . तन्-नियमे हेतुर् औचित्यं वक्तृ-वाच्ययोः // ध्व्क्_३.६ब् // तत्र वक्ता कविः कवि-निबद्धो वा, कवि-निबद्धश् चापि रस-भाव-रहितो रस-भाव-समन्वितो वा, रसो ऽपि कथा-नायकाश्रयस् तद्-विपक्षाश्रयो वा, कथा-नायकश् च धीरोदात्तादि-भेद-भिन्नः पूर्वस् तद्-अनन्तरो वेति विकल्पाः / वाच्यं च ध्वन्य्-आत्म-रसाङ्गं रसाभासाङ्गं वा, अभिनेयार्थम् अनभिनेयार्थं वा, उत्तम-प्रकृत्य्-आश्रयं तद्-इतराश्रयं वेति बहु-प्रकारम् / तत्र यदा कविर् अपगत-रस-भावो वक्ता तदा रचनायाः काम-चारः / यदापि कवि-निबद्धो वक्ता रस-भाव-रहितस् तदा स एव; यदा तु कविः कवि-निबद्धो वा वक्ता रस-भाव-समन्वितो रसश् च प्रधानाश्रितत्वाद् ध्वन्य्-आत्म-भूतस् तदा नियमेनैव तत्रासमासा-मध्य-समासे एव सङ्घटने / करुण-विप्रलम्भ-शृङ्गारयोस् त्व् असमासैव सङ्घटना / कथम् इति चेद् उच्यते-रसो यदा प्राधान्येन प्रतिपाद्यस् तदा तत्-प्रतीतौ व्यवधायका विरोधिनश् च सर्वात्मनैव परिहार्याः / एवं च दीर्घ-समासा सङ्घटना समासानाम् अनेक-प्रकार-सम्भावनया कदाचिद् रस-प्रतीतिं व्यवदधातीति तस्यां नात्यन्तम् अभिनिवेशः शोभते / विशेषतो ऽभिनेयार्थे काव्ये, ततो ऽन्यत्र च विशेषतः करुण-विप्रलम्भ-शृङ्गारयोः / तयोर् हि सुकुमारतरत्वात् स्वल्पायाम् अप्य् अस्वच्छतायां शब्दार्थयोः प्रतीतिर् मन्थरीभवति / रसान्तरे पुनः प्रतिपाद्ये रौद्रादौ मध्यम-समासा सङ्घटना कदाचिद् धीरोद्धत-नायक-सम्बन्ध-व्यापारेण दीर्घ-समासापि वा तद्-आक्षेपाविनाभावि-रसोचित-वाच्यापेक्षया न विगुणा भवतीति सापि नात्यन्तं परिहार्या / सर्वासु च सङ्घटनासु प्रसादाख्यो गुणो व्यापी / स हि सर्व-रस-साधारणः सर्व-सङ्घटना-साधारणश् चेत्य् उक्तम् / प्रसादातिक्रमे ह्य् असमासापि सङ्घटना करुण-विप्रलम्भ-शृङ्गारौ न व्यनक्ति / तद्-अपरित्यागे च मध्यम-समासापि न न प्रकाशयति / तस्मात् सर्वत्र प्रसादो ऽनुसर्तव्यः / अत एव च ""यो यः शस्त्रं बिभर्ति"" इत्य् आदौ यद्य् ओजसः स्थितिर् नेष्यते तत्-प्रसादाख्य एव गुणो न माधुर्यम् / न चाचारुत्वम् ; अभिप्रेत-रस-प्रकाशनात् / तस्माद् गुणाव्यतिरिक्तत्वे गुण-व्यतिरिक्तत्वे वा सङ्घटनाया यथोक्ताद् औचित्याद् विषय-नियमो ऽस्तीति तस्या अपि रस-व्यञ्जकत्वम् / तस्याश् च रसाभिव्यक्ति-निमित्त-भूताया यो ऽयम् अनन्तरोक्तो नियम-हेतुः स एव गुणानां नियतो विषय इति गुणाश्रयेण व्यवस्थानम् अप्य् अविरुद्धम् / ध्व्_��.७: विषयाश्रयम् अप्य् अन्यद् औचित्यं तां नियच्छति / काव्य-प्रभेदाश्रयतः स्थिता भेदवती हि सा // ध्व्क्_३.७ // वक्तृ-वाच्य-गतौचित्ये सत्य् अपि विषयाश्रयम् अन्यद् औचित्यं सङ्घटनां नियच्छति / यतः काव्यस्य प्रभेदा मुक्तकं संस्कृत-प्राकृतापभ्रंश-निबद्धम्, सन्दानितक-विशेषक-कलापक-कुलकानि, पर्याय-बन्धः परिकथा खण्ड-कथा सकल-कथे सर्ग-बन्धो ऽभिनेयार्थम् आख्यायिका-कथे इत्य् एवम् आदयः / तद्-आश्रयेणापि सङ्घटना विशेषवती भवति / तत्र मुक्तकेषु रस-बन्धाभिनिवेशिनः कवेस् तद्-आश्रयम् औचित्यम् / तच् च दर्शितम् एव / अन्यत्र काम-चारः / मुक्तकेषु प्रबन्धेष्व् इव रस-बन्धाभिनिवेशिनः कवयो दृश्यन्ते / यथा ह्य् अमरुकस्य कवेर् मुक्तकाः शृङ्गार-रस-स्यन्दिनः प्रबन्धायमानाः प्रसिद्धा एव / सन्दानितकादिषु तु विकट-निबन्धनौचित्यान् मध्यम-समासा-दीर्घ-समासे एव रचने / प्रबन्धाश्रयेषु यथोक्त-प्रबन्धौचित्यम् एवानुसर्तव्यम् / पर्याय-बन्धे पुनर् असमासा-मध्यम-समासे एव सङ्घटने / कदाचिद् अर्थौचित्याश्रयेण दीर्घ-समासायाम् अपि सङ्घटनायां परुषा ग्राम्या च वृत्तिः परिहर्तव्या / परिकथायां काम-चारः, तत्रेतिवृत्त-मात्रोपन्यासेन नात्यन्तं रस-बन्धाभिनिवेशात् / खण्ड-कथा-सकल-कथयोस् तु प्राकृत-प्रसिद्धयोः कुलकादि-निबन्धन-भूयस्त्वाद् दीर्घ-समासायाम् अपि न विरोधः / वृत्त्य्-औचित्यं तु यथा-रसम् अनुसर्तव्यम् / सर्ग-बन्धे तु रस-तात्पर्ये यथा-रसम् औचित्यम् अन्यथा तु काम-चारः / द्वयोर् अपि मार्गयोः सर्ग-बन्ध-विधायिनां दर्शनाद् रस-तात्पर्यं साधीयः / अभिनेयार्थे तु सर्वथा रस-बन्धे ऽभिनिवेशः कार्यः / आख्यायिका-कथयोस् तु गद्य-निबन्धन-बाहुल्याद् गद्ये च छन्दो-बन्ध-भिन्न-प्रस्थानत्वाद् इह नियमे हेतुर् अकृत-पूर्वो ऽपि मनाक् क्रियते"
+dhva_3.8,dhv_3.8: etad yathoktam aucityam eva tasyā niyāmakam / sarvatra gadya-bandhe 'pi chando-niyama-varjite // dhvk_3.8 // yad etad aucityaṃ vaktṛ-vācya-gataṃ saṅghaṭanāyā niyāmakam uktam etad eva gadye chando-niyama-varjite 'pi viṣayāpekṣaṃ niyama-hetuḥ / tathā hy atrāpi yadā kaviḥ kavi-nibaddho vā vaktā rasa-bhāva-rahitas tadā kāma-cāraḥ / rasa-bhāva-samanvite tu vaktari pūrvoktam evānusartavyam / tatrāpi ca viṣayaucityam eva / ākhyāyikāyāṃ tu bhūmnā madhyama-samāsā-dīrgha-samāse eva saṅghaṭane / gadyasya vikaṭa-bandhāśrayeṇa chāyāvattvāt / tatra ca tasya prakṛṣyamāṇatvāt / kathāyāṃ tu vikaṭa-bandha-prācurye 'pi gadyasya rasa-bandhoktam aucityam anusartavyam,ध्व्_३.८: एतद् यथोक्तम् औचित्यम् एव तस्या नियामकम् / सर्वत्र गद्य-बन्धे ऽपि छन्दो-नियम-वर्जिते // ध्व्क्_३.८ // यद् एतद् औचित्यं वक्तृ-वाच्य-गतं सङ्घटनाया नियामक���् उक्तम् एतद् एव गद्ये छन्दो-नियम-वर्जिते ऽपि विषयापेक्षं नियम-हेतुः / तथा ह्य् अत्रापि यदा कविः कवि-निबद्धो वा वक्ता रस-भाव-रहितस् तदा काम-चारः / रस-भाव-समन्विते तु वक्तरि पूर्वोक्तम् एवानुसर्तव्यम् / तत्रापि च विषयौचित्यम् एव / आख्यायिकायां तु भूम्ना मध्यम-समासा-दीर्घ-समासे एव सङ्घटने / गद्यस्य विकट-बन्धाश्रयेण छायावत्त्वात् / तत्र च तस्य प्रकृष्यमाणत्वात् / कथायां तु विकट-बन्ध-प्राचुर्ये ऽपि गद्यस्य रस-बन्धोक्तम् औचित्यम् अनुसर्तव्यम्
+dhva_3.9,"dhv_3.9: rasa-bandhoktam aucityaṃ bhāti sarvatra saṃśritā / racanā viṣayāpekṣaṃ tat tu kiṃcid vibhedavat // dhvk_3.9 // athavā padyavad gadya-bandhe 'pi rasa-bandhoktam aucityaṃ sarvatra saṃśritā racanā bhavati / tat tu viṣayāpekṣaṃ kiṃcid viśeṣavad bhavati, na tu sarvākāram / tathā hi gadya-bandhe 'py atidīrgha-samāsā racanā na vipralambha-śṛṅgāra-karuṇayor ākhyāyikāyām api śobhate / nāṭakādāv apy asamāsaiva na raudra-vīrādi-varṇane / viṣayāpekṣaṃ tv aucityaṃ pramāṇato 'pakṛṣyate prakṛṣyate ca / tathā hy ākhyāyikāyāṃ nātyantam asamāsā sva-viṣaye 'pi nāṭakādau nātidīrgha-samāsā ceti saṅghaṭanāyā dig-anusartavyā","ध्व्_३.९: रस-बन्धोक्तम् औचित्यं भाति सर्वत्र संश्रिता / रचना विषयापेक्षं तत् तु किंचिद् विभेदवत् // ध्व्क्_३.९ // अथवा पद्यवद् गद्य-बन्धे ऽपि रस-बन्धोक्तम् औचित्यं सर्वत्र संश्रिता रचना भवति / तत् तु विषयापेक्षं किंचिद् विशेषवद् भवति, न तु सर्वाकारम् / तथा हि गद्य-बन्धे ऽप्य् अतिदीर्घ-समासा रचना न विप्रलम्भ-शृङ्गार-करुणयोर् आख्यायिकायाम् अपि शोभते / नाटकादाव् अप्य् असमासैव न रौद्र-वीरादि-वर्णने / विषयापेक्षं त्व् औचित्यं प्रमाणतो ऽपकृष्यते प्रकृष्यते च / तथा ह्य् आख्यायिकायां नात्यन्तम् असमासा स्व-विषये ऽपि नाटकादौ नातिदीर्घ-समासा चेति सङ्घटनाया दिग्-अनुसर्तव्या"
+dhva_3.15,"idānīm alakṣya-krama-vyaṅgyo dhvaniḥ prabandhātmā rāmāyaṇa-mahābhāratādau prakāśamānaḥ prasiddha eva / tasya tu yathā prakāśanaṃ tat pratipādyate- dhv_3.10-14: vibhāvabhāvānubhāva-sañcāry-aucitya-cāruṇaḥ / vidhiḥ kathā-śarīrasya vṛttasyotprekṣitasya vā // dhvk_3.10 // itivṛtta-vaśāyātāṃ tyaktvānanuguṇāṃ sthitim / utprekṣyāpy antarābhīṣṭa-rasocita-kathonnayaḥ // dhvk_3.11 // sandhi-sandhy-aṅga-ghaṭanaṃ rasābhivyakty-apekṣayā / na tu kevalayā śāstra-sthiti-sampādanecchayā // dhvk_3.12 // uddīpana-praśamane yathāvasaram antarā / rasasyārabdha-viśrānter anusandhānam aṅginaḥ // dhvk_3.13 // alaṅkṛtīnāṃ śaktāv apy ānurūpyeṇa yojanam / prabandhasya rasādīnāṃ vyañjakatve nibandhanam // dhvk_3.14 // prabandho 'pi rasādīnāṃ vyañjaka ity uktaṃ tasya vyañjakatve nibandhanam / prathamaṃ tāvad vibhāva-bhāvānubhāva-sañcāry-aucitya-cāruṇaḥ kathā-śarīrasya vidhir yathāyathaṃ pratipipādayiṣita-rasa-bhāvādy-apekṣayā ya ucito vibhāvo bhāvo 'nubhāvaḥ sañcārī vā tad-aucitya-cāruṇaḥ kathā-śarīrasya vidhir vyañjakatve nibandhanam ekam / tatra vibhāvaucityaṃ tāvat prasiddham / bhāvaucityaṃ tu prakṛty-aucityāt / prakṛtir hy uttama-madhyamādhama-bhāvena divya-mānuṣādi-bhāvena ca vibhedinī / tāṃ yathāyatham anusṛtyāsaṅkīrṇaḥ sthāyī bhāva upanibadhyamāna aucitya-bhāg bhavati / anyathā tu kevala-mānuṣāśrayeṇa divyasya kevala-divyāśrayeṇa vā kevala-mānuṣasyotsāhādaya upanibadhyamānā anucitā bhavanti / tathā ca kevala-mānuṣasya rājāder varṇane saptārṇava-laṅghanādi-lakṣaṇā vyāpārā upanibadhyamānā sauṣṭhava-bhṛto 'pi nīrasā eva niyamena bhavanti, tatra tv anaucityam eva hetuḥ / nanu nāga-loka-gamanādayaḥ sātavāhana-prabhṛtīnāṃ śrūyante, tad-aloka-sāmānya-prabhāvātiśaya-varṇane kim anaucityaṃ sarvorvī-bharaṇa-kṣamāṇāṃ kṣamā-bhujām iti / na tad asti ; na vayaṃ brūmo yat prabhāvātiśaya-varṇanam anucitaṃ rājñām, kiṃ tu kevala-mānuṣāśrayeṇa yotpādya-vastu-kathā kriyate tasyāṃ divyam aucityaṃ na yojanīyam / divya-mānuṣyāyāṃ tu kathāyām ubhayaucitya-yojanam aviruddham eva / yathā pāṇḍv-ādi-kathāyām / sātavāhanādiṣu tu yeṣu yāvad apadānaṃ śrūyate teṣu tāvan-mātram anugamyamānam anuguṇatvena pratibhāsate / vyatiriktaṃ tu teṣām evopanibadhyamānam anucitam / tad ayam atra paramārthaḥ- anaucityād ṛte nānyad rasa-bhangasya kāraṇam / prasiddhaucitya-bandhas tu rasasyopaniṣat parā // ata eva ca bharate prakhyāta-vastu-viṣayatvaṃ prakhyātodātta-nāyakatvaṃ ca nāṭakasyāvaśya-kartavyatayopanyastam / tena hi nāyakaucityānaucitya-viṣaye kavir na vyāmuhyati / yas tūtpādya-vastu nāṭakādi kuryāt tasyāprasiddhānucita-nāyaka-svabhāva-varṇane mahān pramādaḥ / nanu yady utsāhādi-bhāva-varṇane kathañcid divya-mānuṣyādy-aucitya-parīkṣā kriyate tat kriyatām, raty-ādau tu kiṃ tayā prayojanam ? ratir hi bhāratavarṣocitenaiva vyavahāreṇa divyānām api varṇanīyeti sthitiḥ / naivam / tatraucityātikrameṇa sutarāṃ doṣaḥ / tathā hy adhama-prakṛtyaucityenottama-prakṛteḥ śṛṅgāropanibandhane kā bhaven nopahāsyatā / trividhaṃ prakṛty-aucityaṃ bhārate varṣe 'py asti śṛṅgāra-viṣayam / yat tu divyam aucityaṃ tat tatrānupakārakam eveti cet-na vayaṃ divyam aucityaṃ śṛṅgāra-viṣayam anyat kiṃcid brūmaḥ / kiṃ tarhi ? bhāratavarṣa-viṣaye yathottama-nāyakeṣu rājādiṣu śṛṅgāropanibandhas tathā divyāśrayo 'pi śobhate / na ca rājādiṣu prasiddha-grāmya-śṛṅgāropanibandhanaṃ prasiddhaṃ nāṭakādau, tathaiva deveṣu tat parihartavyam / nāṭakāder abhineyārthatvād abhinayasya ca sambhoga-śṛṅgāra-viṣayasyāsabhyatvāt tatra parihāra iti cet-na; yady abhinayasyaivaṃ-viṣayasyāsabhyatā tat kāvyasyaivaṃ-viṣayasya sā kena nivāryate ? tasmād abhineyārthe 'nabhineyārthe vā kāvye yad uttama-prakṛte rājāder uttama-prakṛtibhir nāyikābhiḥ saha grāmya-sambhoga-varṇanaṃ tat pitroḥ sambhoga-varṇanam iva sutarām asabhyam / tathaivottama-devatādi-viṣayam / na ca sambhoga-śṛṅgārasya surata-lakṣaṇa evaikaḥ prakāraḥ, yāvad anye 'pi prabhedāḥ paraspara-prema-darśanādayaḥ sambhavanti, te kasmād uttama-prakṛti-viṣaye na varṇyante ? tasmād utsāhavad ratāv api prakṛty-aucityam anusartavyam / tathaiva vismayādiṣu / yat tv evaṃ-vidhe viṣaye mahākavīnām apy asamīkṣya-kāritā lakṣye dṛśyate sa doṣa eva / sa tu śakti-tiraskṛtatvāt teṣāṃ na lakṣyata ity uktam eva / anubhāvaucityaṃ tu bharatādau prasiddham eva / iyat tūcyate-bharatādi-viracitāṃ sthitiṃ cānuvartamānena mahākavi-prabandhāṃś ca paryālocayatā sva-pratibhāṃ cānusaratā kavināvahita-cetasā bhūtvā vibhāvādy-aucitya-bhraṃśa-parityāge paraḥ prayatno vidheyaḥ / aucityavataḥ kathā-śarīrasya vṛttasyotprekṣitasya vā graho vyañjaka ity anenaitat pratipādayati-yad itihāsādiṣu kathāsu rasavatīṣu vividhāsu satīṣv api yat tatra vibhāvādy-aucityavat kathā-śarīraṃ tad eva grāhyaṃ netarat / vṛttād api ca kathā-śarīrād utprekṣite viśeṣataḥ prayatnavatā bhavitavyam / tatra hy anavadhānāt skhalataḥ kaver avyutpatti-sambhāvanā mahatī bhavati / parikara-ślokaś cātra- kathā-śarīram utpādya-vastu kāryaṃ tathā tathā / yathā rasa-mayaṃ sarvam eva tat pratibhāsate // tatra cābhyupāyaḥ samyag-vibhāvādy-aucityānusaraṇam / tac ca darśitam eva / kiṃ ca- santi siddha-rasa-prakhyā ye ca rāmāyaṇādayaḥ / kathāśrayā na tair yojyā svecchā rasa-virodhinī // teṣu hi kathāśrayeṣu tāvat svecchaiva na yojyā / yad uktam-""kathā-mārge na cātikramaḥ"" / svecchāpi yadi yojyā tad-rasa-virodhinī na yojyā / idam aparaṃ prabandhasya rasābhivyañjakatve nibandhanam / itivṛtta-vaśāyātāṃ kathañcid rasānanuguṇāṃ sthitiṃ tyaktvā punar utprekṣyāpy antarābhīṣṭa-rasocita-kathonnayo vidheyaḥ yathā kālidāsa-prabandheṣu / yathā ca sarvasena-viracite hari-vijaye / yathā ca madīya evārjuna-carite mahākāvye / kavinā kāvyam upanibadhnatā sarvātmanā rasa-paratantreṇa bhavitavyam / tatretivṛtte yadi rasānanuguṇāṃ sthitiṃ paśyet tademāṃ bhaṅktvāpi svatantratayā rasānuguṇaṃ kathāntaram utpādayet / na hi kaver itivṛtta-mātra-nirvahaṇena kiṃcit prayojanam, itihāsād eva tat-siddheḥ / rasādi-vyañjakatve prabandhasya cedam anyan mukhyaṃ nibandhanam, yat-sandhīnāṃ mukha-pratimukha-garbhāvamarśa-nirvahaṇākhyānāṃ tad-aṅgānāṃ copakṣepādīnāṃ ghaṭanaṃ rasābhivyakty-apekṣayā, yathā ratnāvalyām / na tu kevalaṃ śāstra-sthiti-sampādanecchayā / yathā veṇī-saṃhāre vilāsākhyasya pratimukha-sandhy-aṅgasya prakṛta-rasa-nibandhānanuguṇam api dvitīye 'ṅke bharata-matānusaraṇa-mātrecchayā ghaṭanam / idaṃ cāparaṃ prabandhasya rasa-vyañjakatve nimittaṃ yad uddīpana-praśamane yathāvasaram antarā rasasya, yathā ratnāvalyām eva / punar ārabdha-viśrānte rasasyāṅgino 'nusandhiś ca, yathā tāpasa-vatsarāje / prabandha-viśeṣasya nāṭakāde rasa-vyakti-nimittam idaṃ cāparam avagantavyaṃ yad alaṅkṛtīnāṃ śaktāv apy ānurūpyeṇa yojanam / śakto hi kaviḥ kadācid alaṅkāra-nibandhane tad ākṣiptatayaivānapekṣita-rasa-bandhaḥ prabandham ārabhate tad-upadeśārtham idam uktam / dṛśyante ca kavayo 'laṅkāra-nibandhanaika-rasā anapekṣita-rasāḥ prabandheṣu / dhv_3.15: kiṃ ca- anusvānopamātmāpi prabhedo ya udāhṛtaḥ / dhvaner asya prabandheṣu bhāsate so 'pi keṣucit // dhvk_3.15 // asya vivakṣitāny apara-vācyasya dhvaner anuraṇana-rūpa-vyaṅgyo 'pi yaḥ prabheda udāhṛto dviprakāraḥ so 'pi prabandheṣu keṣucid dyotate / tad yathā madhumathana-vijaye pāñcajanyoktiṣu / yathā vā mamaiva kāmadevasya sahacara-samāgame viṣama-bāṇa-līlāyām / yathā ca gṛdhra-gomāyu-saṃvādādau mahābhārate","इदानीम् अलक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्यो ध्वनिः प्रबन्धात्मा रामायण-महाभारतादौ प्रकाशमानः प्रसिद्ध एव / तस्य तु यथा प्रकाशनं तत् प्रतिपाद्यते- ध्व्_३.१०-१४: विभावभावानुभाव-सञ्चार्य्-औचित्य-चारुणः / विधिः कथा-शरीरस्य वृत्तस्योत्प्रेक्षितस्य वा // ध्व्क्_३.१० // इतिवृत्त-वशायातां त्यक्त्वाननुगुणां स्थितिम् / उत्प्रेक्ष्याप्य् अन्तराभीष्ट-रसोचित-कथोन्नयः // ध्व्क्_३.११ // सन्धि-सन्ध्य्-अङ्ग-घटनं रसाभिव्यक्त्य्-अपेक्षया / न तु केवलया शास्त्र-स्थिति-सम्पादनेच्छया // ध्व्क्_३.१२ // उद्दीपन-प्रशमने यथावसरम् अन्तरा / रसस्यारब्ध-विश्रान्तेर् अनुसन्धानम् अङ्गिनः // ध्व्क्_३.१३ // अलङ्कृतीनां शक्ताव् अप्य् आनुरूप्येण योजनम् / प्रबन्धस्य रसादीनां व्यञ्जकत्वे निबन्धनम् // ध्व्क्_३.१४ // प्रबन्धो ऽपि रसादीनां व्यञ्जक इत्य् उक्तं तस्य व्यञ्जकत्वे निबन्धनम् / प्रथमं तावद् विभाव-भावानुभाव-सञ्चार्य्-औचित्य-चारुणः कथा-शरीरस्य विधिर् यथायथं प्रतिपिपादयिषित-रस-भावाद्य्-अपेक्षया य उचितो विभावो भावो ऽनुभावः सञ्चारी वा तद्-औचित्य-चारुणः कथा-शरीरस्य विधिर् व्यञ्जकत्वे निबन्धनम् एकम् / तत्र विभावौचित्यं तावत् प्रसिद्धम् / भावौचित्यं तु प्रकृत्य्-औचित्यात् / प्रकृतिर् ह्य् उत्तम-मध्यमाधम-भावेन दिव्य-मानुषादि-भावेन च विभेदिनी / तां यथायथम् अनुसृत्यासङ्कीर्णः स्थायी भाव उपनिबध्यमान औचित्य-भाग् भवति / अन्यथा तु केवल-मानुषाश्रयेण दिव्यस्य केवल-दिव्याश्रयेण वा केवल-मानुषस्योत्साहादय उपनिबध्यमाना अनुचिता भवन्ति / तथा च केवल-मानुषस्य राजादेर् वर्णने सप्तार्णव-लङ्घनादि-लक्षणा व्यापारा उपनिबध्यमाना सौष्ठव-भृतो ऽपि नीरसा एव नियमेन भवन्ति, तत्र त्व् अनौचित्यम् एव हेतुः / ननु नाग-लोक-गमनादयः सातवाहन-प्रभृतीनां श्रूयन्ते, तद्-अलोक-सामान्य-प्रभावातिशय-वर्णने किम् अनौचित्यं सर्वोर्वी-भरण-क्षमाणां क्षमा-भुजाम् इति / न तद् अस्ति ; न वयं ब्रूमो यत् प्रभावातिशय-वर्णनम् अनुचितं राज्ञाम्, किं तु केवल-मानुषाश्रयेण योत्पाद्य-वस्तु-कथा क्रियते तस्यां दिव्यम् औचित्यं न योजनीयम् / दिव्य-मानुष्यायां तु कथायाम् उभयौचित्य-योजनम् अविरुद्धम् एव / यथा पाण्ड्व्-आदि-कथायाम् / सातवाहनादिषु तु येषु यावद् अपदानं श्रूयते तेषु तावन्-मात्रम् अनुगम्यमानम् अनुगुणत्वेन प्रतिभासते / व्यतिरिक्तं तु तेषाम् एवोपनिबध्यमानम् अनुचितम् / तद् अयम् अत्र परमार्थः- अनौचित्याद् ऋते नान्यद् रस-भन्गस्य कारणम् / प्रसिद्धौचित्य-बन्धस् तु रसस्योपनिषत् परा // अत एव च भरते प्रख्यात-वस्तु-विषयत्वं प्रख्यातोदात्त-नायकत्वं च नाटकस्यावश्य-कर्तव्यतयोपन्यस्तम् / तेन हि नायकौचित्यानौचित्य-विषये कविर् न व्यामुह्यति / यस् तूत्पाद्य-वस्तु नाटकादि कुर्यात् तस्याप्रसिद्धानुचित-नायक-स्वभाव-वर्णने महान् प्रमादः / ननु यद्य् उत्साहादि-भाव-वर्णने कथञ्चिद् दिव्य-मानुष्याद्य्-औचित्य-परीक्षा क्रियते तत् क्रियताम्, रत्य्-आदौ तु किं तया प्रयोजनम् ? रतिर् हि भारतवर्षोचितेनैव व्यवहारेण दिव्यानाम् अपि वर्णनीयेति स्थितिः / नैवम् / तत्रौचित्यातिक्रमेण सुतरां दोषः / तथा ह्य् अधम-प्रकृत्यौचित्येनोत्तम-प्रकृतेः शृङ्गारोपनिबन्धने का भवेन् नोपहास्यता / त्रिविधं प्रकृत्य्-औचित्यं भारते वर्षे ऽप्य् अस्ति शृङ्गार-विषयम् / यत् तु दिव्यम् औचित्यं तत् तत्रानुपकारकम् एवेति चेत्-न वयं दिव्यम् औचित्यं शृङ्गार-विषयम् अन्यत् किंचिद् ब्रूमः / किं तर्हि ? भारतवर्ष-विषये यथोत्तम-नायकेषु राजादिषु शृङ्गारोपनिबन्धस् तथा दिव्याश्रयो ऽपि शोभते / न च राजादिषु प्रसिद्ध-ग्राम्य-शृङ्गारोपनिबन्धनं प्रसिद्धं नाटकादौ, तथैव देवेषु तत् परिहर्तव्यम् / नाटकादेर् अभिनेयार्थत्वाद् अभिनयस्य च सम्भोग-शृङ्गार-विषयस्यासभ्यत्वात् तत्र परिहार इति चेत्-न; यद्य् अभिनयस्यैवं-विषयस्यासभ्यता तत् काव्यस्यैवं-विषयस्य सा केन निवार्यते ? तस्माद् अभिनेयार्थे ऽनभिनेयार्थे वा काव्ये यद् उत्तम-प्रकृते राजादेर् उत्तम-प्रकृतिभिर् नायिकाभिः सह ग्राम्य-सम्भोग-वर्णनं तत् पित्रोः सम्भोग-वर्णनम् इव सुतराम् असभ्यम् / तथैवोत्तम-देवतादि-विषयम् / न च सम्भोग-शृङ्गारस्य सुरत-लक्षण एवैकः प्रकारः, यावद् अन्ये ऽपि प्रभेदाः परस्पर-प्रेम-दर्शनादयः सम्भवन्ति, ते कस्माद् उत्तम-प्रकृति-विषये न वर्ण्यन्ते ? तस्माद् उत्साहवद् रताव् अपि प्रकृत्य्-औचित्यम् अनुसर्तव्यम् / तथैव विस्मयादिषु / यत् त्व् एवं-विधे विषये महाकवीनाम् अप्य् असमीक्ष्य-कारिता लक्ष्ये दृश्यते स दोष एव / स तु शक्ति-तिरस्कृतत्वात् तेषां न लक्ष्यत इत्य् उक्तम् एव / अनुभावौचित्यं तु भरतादौ प्रसिद्धम् एव / इयत् तूच्यते-भरतादि-विरचितां स्थितिं चानुवर्तमानेन महाकवि-प्रबन्धांश् च पर्यालोचयता स्व-प्रतिभां चानुसरता कविनावहित-चेतसा भूत्वा विभावाद्य्-औचित्य-भ्रंश-परित्यागे परः प्रयत्नो विधेयः / औचित्यवतः कथा-शरीरस्य वृत्तस्योत्प्रेक्षितस्य वा ग्रहो व्यञ्जक इत्य् अनेनैतत् प्रतिपादयति-यद् इतिहासादिषु कथासु रसवतीषु विविधासु सतीष्व् अपि यत् तत्र विभावाद्य्-औचित्यवत् कथा-शरीरं तद् एव ग्राह्यं नेतरत् / वृत्ताद् अपि च कथा-शरीराद् उत्प्रेक्षिते विशेषतः प्रयत्नवता भवितव्यम् / तत्र ह्य् अनवधानात् स्खलतः कवेर् अव्युत्पत्ति-सम्भावना महती भवति / परिकर-श्लोकश् चात्र- कथा-शरीरम् उत्पाद्य-वस्तु कार्यं तथा तथा / यथा रस-मयं सर्वम् एव तत् प्रतिभासते // तत्र चाभ्युपायः सम्यग्-विभावाद्य्-औचित्यानुसरणम् / तच् च दर्शितम् एव / किं च- सन्ति सिद्ध-रस-प्रख्या ये च रामायणादयः / कथाश्रया न तैर् योज्या स्वेच्छा रस-विरोधिनी // तेषु हि कथाश्रयेषु तावत् स्वेच्छैव न योज्या / यद् उक्तम्-""कथा-मार्गे न चातिक्रमः"" / स्वेच्छापि यदि योज्या तद्-रस-विरोधिनी न योज्या / इदम् अपरं प्रबन्धस्य रसाभिव्यञ्जकत्वे निबन्धनम् / इतिवृत्त-वशायातां कथञ्चिद् रसाननुगुणां स्थितिं त्यक्त्वा पुनर् उत्प्रेक्ष्याप्य् अन्तराभीष्ट-रसोचित-कथोन्नयो विधेयः यथा कालिदास-प्रबन्धेषु / यथा च सर्वसेन-विरचिते हरि-विजये / यथा च मदीय एवार्जुन-चरिते महाकाव्ये / कविना काव्यम् उपनिबध्नता सर्वात्मना रस-परतन्त्रेण भवितव्यम् / तत्रेतिवृत्ते यदि रसाननुगुणां स्थितिं पश्येत् तदेमां भङ्क्त्वापि स्वतन्त्रतया रसानुगुणं कथान्तरम् उत्पादय���त् / न हि कवेर् इतिवृत्त-मात्र-निर्वहणेन किंचित् प्रयोजनम्, इतिहासाद् एव तत्-सिद्धेः / रसादि-व्यञ्जकत्वे प्रबन्धस्य चेदम् अन्यन् मुख्यं निबन्धनम्, यत्-सन्धीनां मुख-प्रतिमुख-गर्भावमर्श-निर्वहणाख्यानां तद्-अङ्गानां चोपक्षेपादीनां घटनं रसाभिव्यक्त्य्-अपेक्षया, यथा रत्नावल्याम् / न तु केवलं शास्त्र-स्थिति-सम्पादनेच्छया / यथा वेणी-संहारे विलासाख्यस्य प्रतिमुख-सन्ध्य्-अङ्गस्य प्रकृत-रस-निबन्धाननुगुणम् अपि द्वितीये ऽङ्के भरत-मतानुसरण-मात्रेच्छया घटनम् / इदं चापरं प्रबन्धस्य रस-व्यञ्जकत्वे निमित्तं यद् उद्दीपन-प्रशमने यथावसरम् अन्तरा रसस्य, यथा रत्नावल्याम् एव / पुनर् आरब्ध-विश्रान्ते रसस्याङ्गिनो ऽनुसन्धिश् च, यथा तापस-वत्सराजे / प्रबन्ध-विशेषस्य नाटकादे रस-व्यक्ति-निमित्तम् इदं चापरम् अवगन्तव्यं यद् अलङ्कृतीनां शक्ताव् अप्य् आनुरूप्येण योजनम् / शक्तो हि कविः कदाचिद् अलङ्कार-निबन्धने तद् आक्षिप्ततयैवानपेक्षित-रस-बन्धः प्रबन्धम् आरभते तद्-उपदेशार्थम् इदम् उक्तम् / दृश्यन्ते च कवयो ऽलङ्कार-निबन्धनैक-रसा अनपेक्षित-रसाः प्रबन्धेषु / ध्व्_३.१५: किं च- अनुस्वानोपमात्मापि प्रभेदो य उदाहृतः / ध्वनेर् अस्य प्रबन्धेषु भासते सो ऽपि केषुचित् // ध्व्क्_३.१५ // अस्य विवक्षितान्य् अपर-वाच्यस्य ध्वनेर् अनुरणन-रूप-व्यङ्ग्यो ऽपि यः प्रभेद उदाहृतो द्विप्रकारः सो ऽपि प्रबन्धेषु केषुचिद् द्योतते / तद् यथा मधुमथन-विजये पाञ्चजन्योक्तिषु / यथा वा ममैव कामदेवस्य सहचर-समागमे विषम-बाण-लीलायाम् / यथा च गृध्र-गोमायु-संवादादौ महाभारते"
+dhva_3.20,"dhv_3.16: sup-tiṅ-vacana-sambandhais tathā kāraka-śaktibhiḥ / kṛt-tad dhita-samāsaiś ca dyotyo 'lakṣya-kramaḥ kvacit // dhvk_3.16 // alakṣya-kramo dhvaner ātmā rasādiḥ sub-viśeṣais tiṅ-viśeṣair vacana-viśeṣaiḥ sambandha-viśeṣaiḥ kāraka-śaktibhiḥ kṛd-viśeṣais tad dhita-viśeṣaiḥ samāsaiś ceti / ca-śabdān nipātopasarga-kālādibhiḥ prayuktair abhivyajyamāno dṛśyate / yathā- nyakkāro hy ayam eva me yad arayas tatrāpy asau tāpasaḥ so 'py atraiva nihanti rākṣasa-kulaṃ jīvaty aho rāvaṇaḥ / dhig dhik cakra-jitaṃ prabodhitavatā kiṃ kumbhakarṇena vā svarga-grāmaṭikā-viluṇṭhana-vṛthocchūnaiḥ kim ebhir bhujaiḥ //[*19] [*19] skm 2105. cf. sāh.d. 1.2. atra hi śloke bhūyasā sarveṣām apy eṣāṃ sphuṭam eva vyañjakatvaṃ dṛśyate / tatra ""me yad arayaḥ"" ity anena sup-sambandha-vacanānām abhivyañjakatvam / ""tatrāpy asau tāpasaḥ"" ity atra tad dhita-nipātayoḥ / ""so 'py atraiva nihanti rākṣasa-kulaṃ jīvaty aho rāvaṇaḥ"" ity atra tiṅ-kāraka-śaktīnām / ""dhig dhik cakra-jitam"" ity ādau ślokārdhe kṛt-tad dhita-samāsopasargāṇām / evaṃ-vidhasya vyañjaka-bhūyastve ca ghaṭamāne kāvyasya sarvātiśāyinī bandha-cchāyā samunmīlati / yatra hi vyaṅgyāvabhāsinaḥ padasyaikasyaiva tāvad āvirbhāvas tatrāpi kāvye kāpi bandha-cchāyā kim uta yatra teṣāṃ bahūnāṃ samavāyaḥ / yathātrānantarodita-śloke / atra hi rāvaṇa ity asmin pade 'rthāntara-saṃkramita-vācyena dhvani-prabhedenālaṅk��te 'pi punar anantaroktānāṃ vyañjaka-prakārāṇām udbhāsanam / dṛśyante ca mahātmanāṃ pratibhā-viśeṣa-bhājāṃ bāhulyenaivaṃ-vidhā bandha-prakārāḥ / yathā maharṣer vyāsasya- atikrānta-sukhāḥ kālāḥ pratyupasthita-dāruṇāḥ / śvaḥ śvaḥ pāpīya-divasā pṛthivī gata-yauvanā // atra hi kṛt-tad dhita-vacanair alakṣya-krama-vyaṅgyaḥ, ""pṛthivī gata-yauvanā"" ity anena cātyanta-tiraskṛta-vācyo dhvaniḥ prakāśitaḥ / eṣāṃ ca sub-ādīnām ekaikaśaḥ samuditānāṃ ca vyañjakatvaṃ mahā-kavīnāṃ prabandheṣu prāyeṇa dṛśyate / sub-antasya vyañjakatvaṃ yathā- tālaiḥ śiñjad-valaya-subhagaiḥ kāntayā nartito me / yām adhyāste divasa-vigame nīlakaṇṭhaḥ suhṛd vaḥ // tiṅ-antasya yathā- abasara rouṃ cia ṇimmiāiṃ mā puṃsa me haacchīiṃ / daṃsaṇa-mettum bhettehiṃ jehiṃ hiaaṃ tuha ṇa ṇāaṃ //] [apasara roditum eva nirmite mā puṃsaya hate akṣiṇī me / darśana-mātronmattābhyāṃ yābhyāṃ tava hṛdayam evaṃ-rūpaṃ na jñātam //] yathā vā- mā panthaṃ rundhīo abehi bālaa ahosi ahirīo / amhea ṇiricchāo suṇṇa-gharaṃ rakkhidabbaṃ ṇo //[*20] [*20] gāhā-sattasāī (supp. 955) [mā panthānaṃ rudhaḥ apehi bālaka aprauḍha aho asi ahrīkaḥ / vayaṃ para-tantrā yataḥ śūnya-gṛhaṃ māmakaṃ rakṣaṇīyaṃ vartate //] sambandhasya yathā- aṇṇatta vacca bālaa hnāantīṃ kiṃ maṃ puloesi eaṃ / bho jāā-bhīruāṇaṃ taḍam bia ṇa hoi // [anyatra vraja bālaka snāntīṃ kiṃ māṃ pralokayasy etat / bho jāyā-bhīrukāṇāṃ taṭam eva na bhavati //] kṛtaka-prayogeṣu prākṛteṣu tad dhita-viṣaye vyañjakatvam āvedyata eva / avajñātiśaye kaḥ ? samāsānāṃ ca vṛtty-aucityena viniyojane / nipātānāṃ vyañjakatvaṃ yathā- ayam eka-pade tayā viyogaḥ priyayā copanataḥ suduḥsaho me / nava-vāridharodayād ahobhir bhavitavyaṃ ca nirātapārdha-ramyaiḥ // ity atra ca-śabdaḥ / yathā vā- muhur aṅguli-saṃvṛtādharauṣṭhaṃ pratiṣedhākṣara-viklavābhirāmam / mukham aṃsa-vivarti pakṣmalākṣyāḥ katham apy unnamitaṃ na cumbitaṃ tu // atra tu-śabdaḥ / nipātānāṃ prasiddham apīha dyotakatvaṃ rasāpekṣayoktam iti draṣṭavyam / upasargāṇāṃ vyañjakatvaṃ yathā- nīvārāḥ śuka-garbha-koṭara-mukha-bhraṣṭās tarūṇām adhaḥ prasnigdhāḥ kvacid iṅgudī-phala-bhidaḥ sūcyanta evopalāḥ / viśvāsopagamād abhinna-gatayaḥ śabdaṃ sahante mṛgās toyādhāra-pathāś ca valkala-śikhā-niṣyanda-lekhāṅkitāḥ //ity ādau / dvitrāṇāṃ copasargāṇām ekatra pade yaḥ prayogaḥ so 'pi rasa-vyakty-anuguṇatayaiva nirdoṣaḥ / yathā-""prabhraśyaty uttarīya-tviṣi tamasi samudvīkṣya vītāvṛtīn drāg jantūn"" ity ādau / yathā vā-""manuṣya-vṛttyā samupācarantam"" ity ādau / nipātānām api tathaiva / yathā-""aho batāsi spṛhaṇīya-vīryaḥ"" ity ādau / yathā vā- ye jīvanti na mānti ye sma vapuṣi prītyā pranṛtyanti ca prasyandi-pramadāśravaḥ pulakitā dṛṣṭe guṇiny ūrjite / hā dhik kaṣṭam aho kva yāmi śaraṇaṃ teṣāṃ janānāṃ kṛte nītānāṃ pralayaṃ śaṭhena vidhinā sādhu-dviṣaḥ puṣyatā //ity ādau / pada-paunaruktyaṃ ca vyañjakatvāpekṣayaiva kadācitprayujyamānaṃ śobhāmāvahati / yathā- yad vañcanāhita-matir bahu-cāṭu-garbhaṃ kāryonmukhaḥ khala-janaḥ kṛtakaṃ bravīti / tat sādhavo na na vidanti vidanti kintu kartuṃ vṛthā-praṇayam asya na pārayanti //ity ādau / kālasya vyañjakatvaṃ yathā- sama-viṣama-nirviśeṣāḥ samantato manda-manda-sañcārāḥ / acirād bhaviṣyanti panthāno manorathānām api durlaṅghyāḥ // atra hy acirād bhaviṣyanti panthāna ity atra bhaviṣyantīty asmin pade pratyayaḥ kāla-viśeṣābhidhāyī rasa-paripoṣa-hetuḥ prakāśate / ayaṃ hi gāthārthaḥ pravāsa-vipralambha-śṛṅgāra-vibhāvatayā vibhāvyamāno rasavān / yathātra pratyayāṃśo vyañjakas tathā kvacit prakṛty-aṃśo 'pi dṛśyate / yathā- tad gehaṃ nata-bhitti mandiram idaṃ labdhāvagāhaṃ divaḥ sā dhenur jaratī caranti kariṇām etā ghanābhā ghaṭāḥ / sa kṣudro musala-dhvaniḥ kalam idaṃ saṅgītakaṃ yoṣitām āścaryaṃ divasair dvijo 'yam iyatīṃ bhūmiṃ samāropitaḥ // atra śloke divasair ity asmin pade prakṛty-aṃśo 'pi dyotakaḥ / sarva-nāmnāṃ ca vyañjakatvaṃ yathānantarokte śloke / atra ca sarva-nāmnām eva vyañjakatvaṃ hṛdi vyavasthāpya kavinā kvety-ādi-śabda-prayogo na kṛtaḥ / anayā diśā sahṛdayair anye 'pi vyañjaka-viśeṣāḥ svayam utprekṣaṇīyāḥ / etac ca sarvaṃ pada-vākya-racanā-dyotanoktyaiva gatārtham api vaicitryeṇa vyutpattaye punar-uktam / nanu cārtha-sāmarthyākṣepyā rasādaya ity uktam, tathā ca subādīnāṃ vyañjakatva-vaicitrya-kathanam ananvitam eva / uktam atra padānāṃ vyañjakatvokty-avasare / kiṃ cārtha-viśeṣākṣepyatve 'pi rasādīn��ṃ teṣām artha-viśeṣāṇāṃ vyañjaka-śabdāvinābhāvitvād yathā-pradarśitaṃ vyañjaka-svarūpa-parijñānaṃ vibhajyopayujyata eva / śabda-viśeṣāṇāṃ cānyatra ca cārutvaṃ yad vibhāgenopadarśitaṃ tad api teṣāṃ vyañjakatvenaivāvasthitam ity avagantavyam / yatrāpi na tat sampratibhāsate tatrāpi vyañjake racanāntare yad adṛṣṭaṃ sauṣṭhavaṃ teṣāṃ pravāha-patitānāṃ tad evābhyāsād apoddhṛtānām apy avabhāsata ity avasātavyam / ko 'nyathā tulye vācakatve śabdānāṃ cārutva-viṣayo viśeṣaḥ syāt / anya evāsau sahṛdaya-saṃvedya iti cet, kim idaṃ sahṛdayatvaṃ nāma ? kiṃ rasa-bhāvānapekṣa-kāvyāśrita-samaya-viśeṣābhijñatvam, uta rasa-bhāvādi-maya-kāvya-svarūpa-parijñāna-naipuṇyam / pūrvasmin pakṣe tathāvidha-sahṛdaya-vyavasthāpitānāṃ śabda-viśeṣāṇāṃ cārutva-niyamo na syāt / punaḥ samayāntareṇānyathāpi vyavasthāpana-sambhavāt / dvitīyasmiṃs tu pakṣe rasajñataiva sahṛdayatvam iti / tathā-vidhaiḥ sahṛdayaiḥ saṃvedyo rasādi-samarpaṇa-sāmarthyam eva naisargikaṃ śabdānāṃ viśeṣa iti vyañjakatvāśrayy eva teṣāṃ mukhyaṃ cārutvam / vācakatvāśrayāṇāṃ tu prasāda evārthāpekṣāyāṃ teṣāṃ viśeṣaḥ / arthānapekṣāyāṃ tv anuprāsādir eva || dhva_3.15-16 || evaṃ rasādīnāṃ vyañjaka-svarūpam abhidhāya teṣām eva virodhi-rūpaṃ lakṣayitum idam upakramyate- dhv_3.17: prabandhe muktake vāpi rasādīn bandhum icchatā / yatnaḥ kāryaḥ sumatinā parihāre virodhinām // dhvk_3.17 // prabandhe muktake vāpi rasa-bhāva-nibandhanaṃ pratyādṛta-manāḥ kavir virodhi-parihāre paraṃ yatnam ādadhīta / anyathā tv asya rasa-mayaḥ śloka eko 'pi samyaṅ na sampadyate // 3.17 // kāni punas tāni virodhīni yāni yatnataḥ kaveḥ parihartavyāni ? ity ucyate- dhv_3.18-19: virodhi-rasa-sambandhi-vibhāvādi-parigrahaḥ / vistareṇānvitasyāpi vastuno 'nyasya varṇanam // dhvk_3.18 // akāṇḍa eva vicchittir akāṇḍe ca prakāśanam / paripoṣaṃ gatasyāpi paunaḥpunyena dīpanam / rasasya syād virodhāya vṛtty-anaucityam eva ca // dhvk_3.19 // prastuta-rasāpekṣayā virodhī yo rasas tasya sambandhināṃ vibhāva-bhāvānubhāvānāṃ parigraho rasa-virodha-hetukaḥ sambhavanīyaḥ / tatra virodhi-rasa-vibhāva-parigraho yathā śānta-rasa-vibhāveṣu tad-vibhāvatayaiva nirūpiteṣv anantaram eva śṛṅgārādi-vibhāva-varṇane / virodhi-rasa-bhāva-parigraho yathā priyaṃ prati praṇaya-kalaha-kupitāsu kāminīṣu vairāgya-kathābhir anunaye / virodhi-rasānubhāva-parigraho yathā praṇaya-kupitāyāṃ priyāyām aprasīdantyāṃ nāyakasya kopāveśa-vivaśasya raudrānubhāva-varṇane / ayaṃ cānyo rasa-bhaṅga-hetur yat prastuta-rasāpekṣayā vastuno 'nyasya kathañcid anvitasyāpi vistareṇa kathanam / yathā vipralambha-śṛṅgāre nāyakasya kasyacid varṇayitum upakrānte kaver yamakādy-alaṅkāra-nibandhana-rasikatayā mahatā prabandhena parvatādi-varṇane / ayaṃ cāparo rasa-bhaṅga-hetur avagantavyo yad akāṇḍa eva vicchittiḥ rasasyākaṇḍa eva ca prakāśanam / tatrānavasare virāmo rasasya yathā nāyakasya kasyacit spṛhaṇīya-samāgamayā nāyikayā kayācit parāṃ paripoṣa-padavīṃ prāpte śṛṅgāre vidite ca parasparānurāge samāgamopāya-cintocitaṃ vyavahāram utsṛjya svatantratayā vyāpārāntara-varṇane / anavasare ca prakāśanaṃ rasasya yathā pravṛtte pravṛtta-vividha-vīra-saṅkṣaye kalpa-saṅkṣaya-kalpe saṅgrāme rāma-deva-prāyasyāpi tāvan nāyakasyānupakrānta-vipralambha-śṛṅgārasya nimittam ucitam antareṇaiva śṛṅgāra-kathāyām avatāra-varṇane / na caivaṃ-vidhe viṣaye daiva-vyāmohitatvaṃ kathā-puruṣasya parihāro yato rasa-bandha eva kaveḥ prādhānyena pravṛtti-nibandhanaṃ yuktam / itivṛtta-varṇanaṃ tad-upāya evety uktaṃ prāk ""ālokārthi yathā dīpa-śikhāyāṃ yatnavān janaḥ"" ity ādinā / ata eva cetivṛtta-mātra-varṇana-prādhānye 'ṅgāṅgi-bhāva-rahita-rasa-bhāva-nibandhena ca kavīnām evaṃ-vidhāni skhalitāni bhavantīti rasādi-rūpa-vyaṅgya-tātparyam evaiṣāṃ yuktam iti yatno 'smābhir ārabdho na dhvani-pratipādana-mātrābhiniveśena / punaś cāyam anyo rasa-bhaṅga-hetur avadhāraṇīyo yat paripoṣaṃ gatasyāpi rasasya paunaḥpunyena dīpanam / upabhukto hi rasaḥ sva-sāmagrī-labdha-paripoṣaḥ punaḥ punaḥ parāmṛśyamānaḥ parimlāna-kusuma-kalpaḥ kalpate / tathā vṛtter vyavahārasya yad anaucityaṃ tad api rasa-bhaṅga-hetur eva / yathā nāyakaṃ prati nāyikāyāḥ kasyāścid ucitāṃ bhaṅgim antareṇa svayaṃ sambhogābhilāṣa-kathane / yadi vā vṛttīnāṃ bharata-prasiddhānāṃ kaiśikyādīnāṃ kāvyālaṅkārāntara-prasiddhānām upanāgarikādyānāṃ vā yad anaucityam aviṣaye nibandhanaṃ tad api rasa-bhaṅga-hetuḥ / evam eṣāṃ rasa-virodhinām anyeṣāṃ cānayā diśā svayam utprekṣitānāṃ parihāre sat-kavibhir avahitair bhavitavyam / parikara-ślokāś cātra- mukhyā vyāpāra-viṣayāḥ sukavīnāṃ rasādayaḥ / teṣām nibandhane bhāvye taiḥ sadaivāpramādibhiḥ // nīrasas tu prabandho yaḥ so 'paśabdo mahān kaveḥ / sa tenākavir eva syād anyenāsmṛta-lakṣaṇaḥ // pūrve viśṛṅkhala-giraḥ kavayaḥ prāpya-kīrtayaḥ / tān samāśritya na tyājyā nītir eṣā manīṣiṇā // vālmīki-vyāsa-mukhyāś ca ye prakhyātāḥ kavīśvarāḥ / tad-abhiprāya-bāhyo 'yaṃ nāsmābhir darśito nayaḥ //iti// dhva_3.19 // dhv_3.20: vivakṣite rase labdha-pratiṣṭhe tu virodhinām / bādhyānām aṅga-bhāvaṃ vā prāptānām uktir acchalā // dhvk_3.20 // sva-sāmagryā labdha-paripoṣe tu vivakṣite rase virodhināṃ virodhi-rasāṅgānāṃ bādhyānām aṅga-bhāvaṃ vā prāptānāṃ satām uktir adoṣā / bādhyatvaṃ hi virodhināṃ śakyābhibhavatve sati nānyathā / tathā ca teṣām uktiḥ prastuta-rasa-paripoṣāyaiva sampadyate / aṅga-bhāvaṃ prāptānāṃ ca teṣāṃ virodhitvam eva nivartate / aṅga-bhāva-prāptir hi teṣāṃ svābhāvikī samāropa-kṛtā vā / tatra yeṣāṃ naisargikī teṣāṃ tāvad uktāv avirodha eva / yathā vipralambha-śṛṅgāre tad-aṅgānāṃ vyādhy-ādīnāṃ teṣāṃ ca tad-aṅgānām evādoṣo nātad-aṅgānām / tad-aṅgatve ca sambhavaty api maraṇasyopanyāso na jyāyān / āśraya-vicchede rasasyātyanta-viccheda-prāpteḥ / karuṇasya tu tathā-vidhe viṣaye paripoṣo bhaviṣyatīti cet na ; yasyāprastutatvāt prastutasya ca vicchedāt / yatra tu karuṇa-rasasyaiva kāvyārthatvaṃ tatrāvirodhaḥ / śṛṅgāre vā maraṇasyādīrgha-kāla-pratyāpatti-sambhave kadācid upanibandho nātyanta-virodhī / dīrgha-kāla-pratyāpattau tu tasyāntarā pravāha-viccheda evety evaṃ-vidhetivṛttopanibandhanaṃ rasa-bandha-pradhānena kavinā parihartavyam / tatra labdha-pratiṣṭhe tu vivakṣite rase virodhi-rasāṅgānāṃ bādhyatvenoktāv adoṣo yathā- kvākaryaṃ śaśa-lakṣmaṇaḥ kva ca kulaṃ bhūyo 'pi dṛśyeta sā doṣāṇāṃ praśamāya me śrutam aho kope 'pi kāntaṃ mukham / kiṃ vakṣyanty apakalmaṣāḥ kṛta-dhiyaḥ svapne 'pi sā durlabhā cetaḥ svāsthyam upaihi kaḥ khalu yuvā dhanyo 'dharaṃ pāsyati // yathā vā puṇḍarīkasya mahāśvetāṃ prati pravṛtta-nirbharānurāgasya dvitīya-muni-kumāropadeśa-varṇane / svābhāvikyām aṅga-bhāva-prāptāv adoṣo yathā- bhramim aratim alasa-hṛdayatāṃ pralayaṃ mūrcchāṃ tamaḥ śarīra-sādam / maraṇaṃ ca jalada-bhujagajaṃ prasahya kurute viṣaṃ viyoginīnām //ity ādau / samāropitāyām apy avirodho yathā-""pāṇḍu-kṣāmam"" ity ādau / iyaṃ cāṅga-bhāva-prāptir anyā yadādhikārikatvāt pradhāna ekasmin vākyārthe rasayor bhāvayor vā paraspara-virodhinor dvayor aṅga-bhāva-gamanaṃ tasyām api na doṣaḥ / yathoktaṃ ""kṣipto hāstāvalagnaḥ"" ity ādau / kathaṃ tatrāvirodha iti cet, dvayor api tayor anya-paratvena vyavasthānāt / anya-paratve 'pi virodhinoḥ kathaṃ virodha-nivṛttir iti cet, ucyate-vidhau viruddha-samāveśasya duṣṭatvaṃ nānuvāde / yathā- ehi gaccha patottiṣṭha vada maunaṃ samācara / evam āśā-graha-grastaiḥ krīḍanti dhanino 'rthibhiḥ //ity ādau / atra hi vidhi-pratiṣedhayor anūdyamānatvena samāveśe na virodhas tathehāpi bhaviṣyati / śloke hy asminn īrṣyā-vipralambha-śṛṅgāra-karuṇa-vastunor na vidhīyamānatvam / tripura-ripu-prabhāvātiśayasya vākyārthatvāt tad-aṅgatvena ca tayor vyavasthānāt / na ca raseṣu vidhy-anuvāda-vyavahāro nāstīti śakyaṃ vaktum, teṣāṃ vākyārthatvenābhyupagamāt / vākyārthasya vācyasya ca yau vidhy-anuvādau tau tad-ākṣiptānāṃ rasānāṃ kena vāryate / yair vā sākṣāt-kāvyārthatā rasādīnāṃ nābhyupagamyate, tais teṣāṃ tan-nimittatā tāvad avaśyam abhyupagantavyā / tathāpy atra śloke na virodhaḥ / yasmād anūdyamānāṅga-nimittobhaya-rasa-vastu-sahakāriṇo vidhīyamānāṃśād bhāva-viśeṣa-pratītir utpadyate tataś ca na kaścid virodhaḥ / dṛśyate hi viruddhobhaya-sahakāriṇaḥ kāraṇāt kārya-viśeṣotpattiḥ / viruddha-phalotpādana-hetutvaṃ hi yugapad ekasya kāraṇasya viruddhaṃ na tu viruddhobhaya-sahakāritvam / evaṃ-vidha-viruddha-padārtha-viṣayaḥ katham abhinayaḥ prayoktavya iti cet, anūdyamānaivaṃ-vidha-vācya-viṣaye yā vārtā sātrāpi bhaviṣyati / evaṃ-vidhy-anuvādanayāśrayeṇātra śloke parihṛtas tāvad virodhaḥ / kiṃ ca nāyakasyābhinandanīyodayasya kasyacit prabhāvātiśaya-varṇane tat-pratipakṣāṇāṃ yaḥ karuṇo rasaḥ sa parīkṣakāṇāṃ na vaiklavyam ādadhāti pratyuta prīty-atiśaya-nimittatāṃ pratipadyata ity atas tasya kuṇṭha-śaktikatvāt tad-virodha-vidhāyino na kaścid doṣaḥ / tasmād vākyārthī-bhūtasya rasasya bhāvasya vā virodhī rasa-virodhīti vaktuṃ nyāyyaḥ, na tv aṅga-bhūtasya kasyacit / athavā vākyārthī-bhūtasyāpi kasyacit karuṇa-rasa-viṣayasya tādṛśena śṛṅgāra-vastunā bhaṅgi-viśeṣāśrayeṇa saṃyojanaṃ rasa-paripoṣāyaiva jāyate / yataḥ prakṛti-madhurāḥ padārthāḥ śocanīyatāṃ prāptāḥ prāg-avasthā-bhāvibhiḥ saṃsmaryamāṇair vilāsair adhikataraṃ śokāveśam upajanayanti / yathā- ayaṃ sa raśanotkarṣī pīna-stana-vimardanaḥ / nābhyūru-jaghana-sparśī nīvī-visraṃsanaḥ karaḥ //ity ādau / tad atra tripura-yuvatīnāṃ śāmbhavaḥ śarāgnir ārdrāparādhaḥ kāmī yathā vyavaharati sma / tathā vyavahṛtavān ity anenāpi prakāreṇāsty eva nirvirodhatvam / tasmād yathā yathā nirūpyate tathā tathātra doṣābhāvaḥ / itthaṃ ca- krāmantyaḥ kṣata-komalāṅguli-galad-raktaiḥ sadarbhāḥ sthalīḥ pādaiḥ pātita-yāvakair iva patad-bāṣpāmbu-dhautānanāḥ / bhītā bhartṛ-karāvalambita-karās tvad-vairi-nātho 'dhunā dāvāgniṃ parito bhramanti punar apy udyad-vivāhā iva // ity evam ādīnāṃ sarveṣām eva nirvirodhatvam avagantavyam / evaṃ tāvad rasādīnāṃ virodhi-rasādibhiḥ samāveśāsamāveśayor viṣaya-vibhāgo darśitaḥ","ध्व्_३.१६: सुप्-तिङ्-वचन-सम्बन्धैस् तथा कारक-शक्तिभिः / कृत्-तद् धित-समासैश् च द्योत्यो ऽलक्ष्य-क्रमः क्वचित् // ध्व्क्_३.१६ // अलक्ष्य-क्रमो ध्वनेर् आत्मा रसादिः सुब्-विशेषैस् तिङ्-विशेषैर् वचन-विशेषैः सम्बन्ध-विशेषैः कारक-शक्तिभिः कृद्-विशेषैस् तद् धित-विशेषैः समासैश् चेति / च-शब्दान् निपातोपसर्ग-कालादिभिः प्रयुक्तैर् अभिव्यज्यमानो दृश्यते / यथा- न्यक्कारो ह्य् अयम् एव मे यद् अरयस् तत्राप्य् असौ तापसः सो ऽप्य् अत्रैव निहन्ति राक्षस-कुलं जीवत्य् अहो रावणः / धिग् धिक् चक्र-जितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा स्वर्ग-ग्रामटिका-विलुण्ठन-वृथोच्छूनैः किम् एभिर् भुजैः //[*१९] [*१९] स्क्म् २१०५. च्फ़्. साह्.द्. १.२. अत्र हि श्लोके भूयसा सर्वेषाम् अप्य् एषां स्फुटम् एव व्यञ्जकत्वं दृश्यते / तत्र ""मे यद् अरयः"" इत्य् अनेन सुप्-सम्बन्ध-वचनानाम् अभिव्यञ्जकत्वम् / ""तत्राप्य् असौ तापसः"" इत्य् अत्र तद् धित-निपातयोः / ""सो ऽप्य् अत्रैव निहन्ति राक्षस-कुलं जीवत्य् अहो रावणः"" इत्य् अत्र तिङ्-कारक-शक्तीनाम् / ""धिग् धिक् चक्र-जितम्"" इत्य् आदौ श्लोकार्धे कृत्-तद् धित-समासोपसर्गाणाम् / एवं-विधस्य व्यञ्जक-भूयस्त्वे च घटमाने काव्यस्य सर्वातिशायिनी बन्ध-च्छाया समुन्मीलति / यत्र हि व्यङ्ग्यावभासिनः पदस्यैकस्यैव तावद् आविर्भावस् तत्रापि काव्ये कापि बन्ध-च्छाया किम् उत यत्र तेषां बहूनां समवायः / यथात्रानन्तरोदित-श्लोके / अत्र हि रावण इत्य् अस्मिन् पदे ऽर्थान्तर-संक्रमित-वाच्येन ध्वनि-प्रभेदेनालङ्कृते ऽपि पुनर् अनन्तरोक्तानां व्यञ्जक-प्रकाराणाम् उद्भासनम् / दृश्यन्ते च महात्मनां प्रतिभा-विशेष-भाजां बाहुल्येनैवं-विधा बन्ध-प्रकाराः / यथा महर्षेर् व्यासस्य- अतिक्रान्त-सुखाः कालाः प्रत्युपस्थित-दारुणाः / श्वः श्व�� पापीय-दिवसा पृथिवी गत-यौवना // अत्र हि कृत्-तद् धित-वचनैर् अलक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्यः, ""पृथिवी गत-यौवना"" इत्य् अनेन चात्यन्त-तिरस्कृत-वाच्यो ध्वनिः प्रकाशितः / एषां च सुब्-आदीनाम् एकैकशः समुदितानां च व्यञ्जकत्वं महा-कवीनां प्रबन्धेषु प्रायेण दृश्यते / सुब्-अन्तस्य व्यञ्जकत्वं यथा- तालैः शिञ्जद्-वलय-सुभगैः कान्तया नर्तितो मे / याम् अध्यास्ते दिवस-विगमे नीलकण्ठः सुहृद् वः // तिङ्-अन्तस्य यथा- अबसर रोउं चिअ णिम्मिआइं मा पुंस मे हअच्छीइं / दंसण-मेत्तुम् भेत्तेहिं जेहिं हिअअं तुह ण णाअं //] [अपसर रोदितुम् एव निर्मिते मा पुंसय हते अक्षिणी मे / दर्शन-मात्रोन्मत्ताभ्यां याभ्यां तव हृदयम् एवं-रूपं न ज्ञातम् //] यथा वा- मा पन्थं रुन्धीओ अबेहि बालअ अहोसि अहिरीओ / अम्हेअ णिरिच्छाओ सुण्ण-घरं रक्खिदब्बं णो //[*२०] [*२०] गाहा-सत्तसाई (सुप्प्. ९५५) [मा पन्थानं रुधः अपेहि बालक अप्रौढ अहो असि अह्रीकः / वयं पर-तन्त्रा यतः शून्य-गृहं मामकं रक्षणीयं वर्तते //] सम्बन्धस्य यथा- अण्णत्त वच्च बालअ ह्नाअन्तीं किं मं पुलोएसि एअं / भो जाआ-भीरुआणं तडम् बिअ ण होइ // [अन्यत्र व्रज बालक स्नान्तीं किं मां प्रलोकयस्य् एतत् / भो जाया-भीरुकाणां तटम् एव न भवति //] कृतक-प्रयोगेषु प्राकृतेषु तद् धित-विषये व्यञ्जकत्वम् आवेद्यत एव / अवज्ञातिशये कः ? समासानां च वृत्त्य्-औचित्येन विनियोजने / निपातानां व्यञ्जकत्वं यथा- अयम् एक-पदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे / नव-वारिधरोदयाद् अहोभिर् भवितव्यं च निरातपार्ध-रम्यैः // इत्य् अत्र च-शब्दः / यथा वा- मुहुर् अङ्गुलि-संवृताधरौष्ठं प्रतिषेधाक्षर-विक्लवाभिरामम् / मुखम् अंस-विवर्ति पक्ष्मलाक्ष्याः कथम् अप्य् उन्नमितं न चुम्बितं तु // अत्र तु-शब्दः / निपातानां प्रसिद्धम् अपीह द्योतकत्वं रसापेक्षयोक्तम् इति द्रष्टव्यम् / उपसर्गाणां व्यञ्जकत्वं यथा- नीवाराः शुक-गर्भ-कोटर-मुख-भ्रष्टास् तरूणाम् अधः प्रस्निग्धाः क्वचिद् इङ्गुदी-फल-भिदः सूच्यन्त एवोपलाः / विश्वासोपगमाद् अभिन्न-गतयः शब्दं सहन्ते मृगास् तोयाधार-पथाश् च वल्कल-शिखा-निष्यन्द-लेखाङ्किताः //इत्य् आदौ / द्वित्राणां चोपसर्गाणाम् एकत्र पदे यः प्रयोगः सो ऽपि रस-व्यक्त्य्-अनुगुणतयैव निर्दोषः / यथा-""प्रभ्रश्यत्य् उत्तरीय-त्विषि तमसि समुद्वीक्ष्य वीतावृतीन् द्राग् जन्तून्"" इत्य् आदौ / यथा वा-""मनुष्य-वृत्त्या समुपाचरन्तम्"" इत्य् आदौ / निपातानाम् अपि तथैव / यथा-""अहो बतासि स्पृहणीय-वीर्यः"" इत्य् आदौ / यथा वा- ये जीवन्ति न मान्ति ये स्म वपुषि प्रीत्या प्रनृत्यन्ति च प्रस्यन्दि-प्रमदाश्रवः पुलकिता दृष्टे गुणिन्य् ऊर्जिते / हा धिक् कष्टम् अहो क्व यामि शरणं तेषां जनानां कृते नीतानां प्रलयं शठेन विधिना साधु-द्विषः पुष्यता //इत्य् आदौ / पद-पौनरुक्त्यं च व्यञ्जकत्वापेक्षयैव कदाचित्प्रयुज्यमानं शोभामावहति / यथा- यद् वञ्चनाहित-मतिर् बहु-चाटु-गर्भं कार्योन्मुखः खल-जनः कृतकं ब्रवीति / तत् साधवो न न विदन्ति विदन्ति किन्तु कर्तुं वृथा-प्रणयम् अस्य न पारयन्ति //इत्य् आदौ / कालस्य व्यञ्जकत्वं यथा- सम-विषम-निर्विशेषाः समन्ततो मन्द-मन्द-सञ्चाराः / अचिराद् भविष्यन्ति पन्थानो मनोरथानाम् अपि दुर्लङ्घ्याः // अत्र ह्य् अचिराद् भविष्यन्ति पन्थान इत्य् अत्र भविष्यन्तीत्य् अस्मिन् पदे प्रत्ययः काल-विशेषाभिधायी रस-परिपोष-हेतुः प्रकाशते / अयं हि गाथार्थः प्रवास-विप्रलम्भ-शृङ्गार-विभावतया विभाव्यमानो रसवान् / यथात्र प्रत्ययांशो व्यञ्जकस् तथा क्वचित् प्रकृत्य्-अंशो ऽपि दृश्यते / यथा- तद् गेहं नत-भित्ति मन्दिरम् इदं लब्धावगाहं दिवः सा धेनुर् जरती चरन्ति करिणाम् एता घनाभा घटाः / स क्षुद्रो मुसल-ध्वनिः कलम् इदं सङ्गीतकं योषिताम् आश्चर्यं दिवसैर् द्विजो ऽयम् इयतीं भूमिं समारोपितः // अत्र श्लोके दिवसैर् इत्य् अस्मिन् पदे प्रकृत्य्-अंशो ऽपि द्योतकः / सर्व-नाम्नां च व्यञ्जकत्वं यथानन्तरोक्ते श्लोके / अत्र च सर्व-नाम्नाम् एव व्यञ्जकत्वं हृदि व्यवस्थाप्य कविना क्वेत्य्-आदि-शब्द-प्रयोगो न कृतः / अनया दिशा सहृदयैर् अन्ये ऽपि व्यञ्जक-विशेषाः स्वयम् उत्प्रेक्षणीयाः / एतच् च सर्वं पद-वाक्य-रचना-द्योतनोक्त्यैव गतार्थम् अपि वैचित्र्येण व्युत्पत्तये पुनर्-उक्तम् / ननु चार्थ-सामर्थ्याक्षेप्या रसादय इत्य् उक्तम्, तथा च सुबादीनां व्यञ्जकत्व-वैचित्र्य-कथनम् अनन्वितम् एव / उक्तम् अत्र पदानां व्यञ्जकत्वोक्त्य्-अवसरे / किं चार्थ-विशेषाक्षेप्यत्वे ऽपि रसादीनां तेषाम् अर्थ-विशेषाणां व्यञ्जक-शब्दाविनाभावित्वाद् यथा-प्रदर्शितं व्यञ्जक-स्वरूप-परिज्ञानं विभज्योपयुज्यत एव / शब्द-विशेषाणां चान्यत्र च चारुत्वं यद् विभागेनोपदर्शित�� तद् अपि तेषां व्यञ्जकत्वेनैवावस्थितम् इत्य् अवगन्तव्यम् / यत्रापि न तत् सम्प्रतिभासते तत्रापि व्यञ्जके रचनान्तरे यद् अदृष्टं सौष्ठवं तेषां प्रवाह-पतितानां तद् एवाभ्यासाद् अपोद्धृतानाम् अप्य् अवभासत इत्य् अवसातव्यम् / को ऽन्यथा तुल्ये वाचकत्वे शब्दानां चारुत्व-विषयो विशेषः स्यात् / अन्य एवासौ सहृदय-संवेद्य इति चेत्, किम् इदं सहृदयत्वं नाम ? किं रस-भावानपेक्ष-काव्याश्रित-समय-विशेषाभिज्ञत्वम्, उत रस-भावादि-मय-काव्य-स्वरूप-परिज्ञान-नैपुण्यम् / पूर्वस्मिन् पक्षे तथाविध-सहृदय-व्यवस्थापितानां शब्द-विशेषाणां चारुत्व-नियमो न स्यात् / पुनः समयान्तरेणान्यथापि व्यवस्थापन-सम्भवात् / द्वितीयस्मिंस् तु पक्षे रसज्ञतैव सहृदयत्वम् इति / तथा-विधैः सहृदयैः संवेद्यो रसादि-समर्पण-सामर्थ्यम् एव नैसर्गिकं शब्दानां विशेष इति व्यञ्जकत्वाश्रय्य् एव तेषां मुख्यं चारुत्वम् / वाचकत्वाश्रयाणां तु प्रसाद एवार्थापेक्षायां तेषां विशेषः / अर्थानपेक्षायां त्व् अनुप्रासादिर् एव ॥ ध्व_३.१५-१६ ॥ एवं रसादीनां व्यञ्जक-स्वरूपम् अभिधाय तेषाम् एव विरोधि-रूपं लक्षयितुम् इदम् उपक्रम्यते- ध्व्_३.१७: प्रबन्धे मुक्तके वापि रसादीन् बन्धुम् इच्छता / यत्नः कार्यः सुमतिना परिहारे विरोधिनाम् // ध्व्क्_३.१७ // प्रबन्धे मुक्तके वापि रस-भाव-निबन्धनं प्रत्यादृत-मनाः कविर् विरोधि-परिहारे परं यत्नम् आदधीत / अन्यथा त्व् अस्य रस-मयः श्लोक एको ऽपि सम्यङ् न सम्पद्यते // ३.१७ // कानि पुनस् तानि विरोधीनि यानि यत्नतः कवेः परिहर्तव्यानि ? इत्य् उच्यते- ध्व्_३.१८-१९: विरोधि-रस-सम्बन्धि-विभावादि-परिग्रहः / विस्तरेणान्वितस्यापि वस्तुनो ऽन्यस्य वर्णनम् // ध्व्क्_३.१८ // अकाण्ड एव विच्छित्तिर् अकाण्डे च प्रकाशनम् / परिपोषं गतस्यापि पौनःपुन्येन दीपनम् / रसस्य स्याद् विरोधाय वृत्त्य्-अनौचित्यम् एव च // ध्व्क्_३.१९ // प्रस्तुत-रसापेक्षया विरोधी यो रसस् तस्य सम्बन्धिनां विभाव-भावानुभावानां परिग्रहो रस-विरोध-हेतुकः सम्भवनीयः / तत्र विरोधि-रस-विभाव-परिग्रहो यथा शान्त-रस-विभावेषु तद्-विभावतयैव निरूपितेष्व् अनन्तरम् एव शृङ्गारादि-विभाव-वर्णने / विरोधि-रस-भाव-परिग्रहो यथा प्रियं प्रति प्रणय-कलह-कुपितासु कामिनीषु वैराग्य-कथाभिर् अनुनये / विरोधि-रसानुभाव-परिग्रहो यथा प्रणय-कुपितायां प्रियायाम् अप्रसीदन्त्यां नायकस्य कोपावेश-विवशस्य रौद्रानुभाव-वर्णने / अयं चान्यो रस-भङ्ग-हेतुर् यत् प्रस्तुत-रसापेक्षया वस्तुनो ऽन्यस्य कथञ्चिद् अन्वितस्यापि विस्तरेण कथनम् / यथा विप्रलम्भ-शृङ्गारे नायकस्य कस्यचिद् वर्णयितुम् उपक्रान्ते कवेर् यमकाद्य्-अलङ्कार-निबन्धन-रसिकतया महता प्रबन्धेन पर्वतादि-वर्णने / अयं चापरो रस-भङ्ग-हेतुर् अवगन्तव्यो यद् अकाण्ड एव विच्छित्तिः रसस्याकण्ड एव च प्रकाशनम् / तत्रानवसरे विरामो रसस्य यथा नायकस्य कस्यचित् स्पृहणीय-समागमया नायिकया कयाचित् परां परिपोष-पदवीं प्राप्ते शृङ्गारे विदिते च परस्परानुरागे समागमोपाय-चिन्तोचितं व्यवहारम् उत्सृज्य स्वतन्त्रतया व्यापारान्तर-वर्णने / अनवसरे च प्रकाशनं रसस्य यथा प्रवृत्ते प्रवृत्त-विविध-वीर-सङ्क्षये कल्प-सङ्क्षय-कल्पे सङ्ग्रामे राम-देव-प्रायस्यापि तावन् नायकस्यानुपक्रान्त-विप्रलम्भ-शृङ्गारस्य निमित्तम् उचितम् अन्तरेणैव शृङ्गार-कथायाम् अवतार-वर्णने / न चैवं-विधे विषये दैव-व्यामोहितत्वं कथा-पुरुषस्य परिहारो यतो रस-बन्ध एव कवेः प्राधान्येन प्रवृत्ति-निबन्धनं युक्तम् / इतिवृत्त-वर्णनं तद्-उपाय एवेत्य् उक्तं प्राक् ""आलोकार्थि यथा दीप-शिखायां यत्नवान् जनः"" इत्य् आदिना / अत एव चेतिवृत्त-मात्र-वर्णन-प्राधान्ये ऽङ्गाङ्गि-भाव-रहित-रस-भाव-निबन्धेन च कवीनाम् एवं-विधानि स्खलितानि भवन्तीति रसादि-रूप-व्यङ्ग्य-तात्पर्यम् एवैषां युक्तम् इति यत्नो ऽस्माभिर् आरब्धो न ध्वनि-प्रतिपादन-मात्राभिनिवेशेन / पुनश् चायम् अन्यो रस-भङ्ग-हेतुर् अवधारणीयो यत् परिपोषं गतस्यापि रसस्य पौनःपुन्येन दीपनम् / उपभुक्तो हि रसः स्व-सामग्री-लब्ध-परिपोषः पुनः पुनः परामृश्यमानः परिम्लान-कुसुम-कल्पः कल्पते / तथा वृत्तेर् व्यवहारस्य यद् अनौचित्यं तद् अपि रस-भङ्ग-हेतुर् एव / यथा नायकं प्रति नायिकायाः कस्याश्चिद् उचितां भङ्गिम् अन्तरेण स्वयं सम्भोगाभिलाष-कथने / यदि वा वृत्तीनां भरत-प्रसिद्धानां कैशिक्यादीनां काव्यालङ्कारान्तर-प्रसिद्धानाम् उपनागरिकाद्यानां वा यद् अनौचित्यम् अविषये निबन्धनं तद् अपि रस-भङ्ग-हेतुः / एवम् एषां रस-विरोधिनाम् अन्येषां चानया दिशा स्वयम् उत्प्रेक्षितानां परिहारे सत्-कविभिर् अवहितैर् भवितव्यम् / परिकर-श्लोकाश् च��त्र- मुख्या व्यापार-विषयाः सुकवीनां रसादयः / तेषाम् निबन्धने भाव्ये तैः सदैवाप्रमादिभिः // नीरसस् तु प्रबन्धो यः सो ऽपशब्दो महान् कवेः / स तेनाकविर् एव स्याद् अन्येनास्मृत-लक्षणः // पूर्वे विशृङ्खल-गिरः कवयः प्राप्य-कीर्तयः / तान् समाश्रित्य न त्याज्या नीतिर् एषा मनीषिणा // वाल्मीकि-व्यास-मुख्याश् च ये प्रख्याताः कवीश्वराः / तद्-अभिप्राय-बाह्यो ऽयं नास्माभिर् दर्शितो नयः //इति// ध्व_३.१९ // ध्व्_३.२०: विवक्षिते रसे लब्ध-प्रतिष्ठे तु विरोधिनाम् / बाध्यानाम् अङ्ग-भावं वा प्राप्तानाम् उक्तिर् अच्छला // ध्व्क्_३.२० // स्व-सामग्र्या लब्ध-परिपोषे तु विवक्षिते रसे विरोधिनां विरोधि-रसाङ्गानां बाध्यानाम् अङ्ग-भावं वा प्राप्तानां सताम् उक्तिर् अदोषा / बाध्यत्वं हि विरोधिनां शक्याभिभवत्वे सति नान्यथा / तथा च तेषाम् उक्तिः प्रस्तुत-रस-परिपोषायैव सम्पद्यते / अङ्ग-भावं प्राप्तानां च तेषां विरोधित्वम् एव निवर्तते / अङ्ग-भाव-प्राप्तिर् हि तेषां स्वाभाविकी समारोप-कृता वा / तत्र येषां नैसर्गिकी तेषां तावद् उक्ताव् अविरोध एव / यथा विप्रलम्भ-शृङ्गारे तद्-अङ्गानां व्याध्य्-आदीनां तेषां च तद्-अङ्गानाम् एवादोषो नातद्-अङ्गानाम् / तद्-अङ्गत्वे च सम्भवत्य् अपि मरणस्योपन्यासो न ज्यायान् / आश्रय-विच्छेदे रसस्यात्यन्त-विच्छेद-प्राप्तेः / करुणस्य तु तथा-विधे विषये परिपोषो भविष्यतीति चेत् न ; यस्याप्रस्तुतत्वात् प्रस्तुतस्य च विच्छेदात् / यत्र तु करुण-रसस्यैव काव्यार्थत्वं तत्राविरोधः / शृङ्गारे वा मरणस्यादीर्घ-काल-प्रत्यापत्ति-सम्भवे कदाचिद् उपनिबन्धो नात्यन्त-विरोधी / दीर्घ-काल-प्रत्यापत्तौ तु तस्यान्तरा प्रवाह-विच्छेद एवेत्य् एवं-विधेतिवृत्तोपनिबन्धनं रस-बन्ध-प्रधानेन कविना परिहर्तव्यम् / तत्र लब्ध-प्रतिष्ठे तु विवक्षिते रसे विरोधि-रसाङ्गानां बाध्यत्वेनोक्ताव् अदोषो यथा- क्वाकर्यं शश-लक्ष्मणः क्व च कुलं भूयो ऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतम् अहो कोपे ऽपि कान्तं मुखम् / किं वक्ष्यन्त्य् अपकल्मषाः कृत-धियः स्वप्ने ऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यम् उपैहि कः खलु युवा धन्यो ऽधरं पास्यति // यथा वा पुण्डरीकस्य महाश्वेतां प्रति प्रवृत्त-निर्भरानुरागस्य द्वितीय-मुनि-कुमारोपदेश-वर्णने / स्वाभाविक्याम् अङ्ग-भाव-प्राप्ताव् अदोषो यथा- भ्रमिम् अरतिम् अलस-हृदयतां प्रलयं मूर्च्छां तमः शरीर-सादम् / मरणं च जलद-भुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम् //इत्य् आदौ / समारोपितायाम् अप्य् अविरोधो यथा-""पाण्डु-क्षामम्"" इत्य् आदौ / इयं चाङ्ग-भाव-प्राप्तिर् अन्या यदाधिकारिकत्वात् प्रधान एकस्मिन् वाक्यार्थे रसयोर् भावयोर् वा परस्पर-विरोधिनोर् द्वयोर् अङ्ग-भाव-गमनं तस्याम् अपि न दोषः / यथोक्तं ""क्षिप्तो हास्तावलग्नः"" इत्य् आदौ / कथं तत्राविरोध इति चेत्, द्वयोर् अपि तयोर् अन्य-परत्वेन व्यवस्थानात् / अन्य-परत्वे ऽपि विरोधिनोः कथं विरोध-निवृत्तिर् इति चेत्, उच्यते-विधौ विरुद्ध-समावेशस्य दुष्टत्वं नानुवादे / यथा- एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर / एवम् आशा-ग्रह-ग्रस्तैः क्रीडन्ति धनिनो ऽर्थिभिः //इत्य् आदौ / अत्र हि विधि-प्रतिषेधयोर् अनूद्यमानत्वेन समावेशे न विरोधस् तथेहापि भविष्यति / श्लोके ह्य् अस्मिन्न् ईर्ष्या-विप्रलम्भ-शृङ्गार-करुण-वस्तुनोर् न विधीयमानत्वम् / त्रिपुर-रिपु-प्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वात् तद्-अङ्गत्वेन च तयोर् व्यवस्थानात् / न च रसेषु विध्य्-अनुवाद-व्यवहारो नास्तीति शक्यं वक्तुम्, तेषां वाक्यार्थत्वेनाभ्युपगमात् / वाक्यार्थस्य वाच्यस्य च यौ विध्य्-अनुवादौ तौ तद्-आक्षिप्तानां रसानां केन वार्यते / यैर् वा साक्षात्-काव्यार्थता रसादीनां नाभ्युपगम्यते, तैस् तेषां तन्-निमित्तता तावद् अवश्यम् अभ्युपगन्तव्या / तथाप्य् अत्र श्लोके न विरोधः / यस्माद् अनूद्यमानाङ्ग-निमित्तोभय-रस-वस्तु-सहकारिणो विधीयमानांशाद् भाव-विशेष-प्रतीतिर् उत्पद्यते ततश् च न कश्चिद् विरोधः / दृश्यते हि विरुद्धोभय-सहकारिणः कारणात् कार्य-विशेषोत्पत्तिः / विरुद्ध-फलोत्पादन-हेतुत्वं हि युगपद् एकस्य कारणस्य विरुद्धं न तु विरुद्धोभय-सहकारित्वम् / एवं-विध-विरुद्ध-पदार्थ-विषयः कथम् अभिनयः प्रयोक्तव्य इति चेत्, अनूद्यमानैवं-विध-वाच्य-विषये या वार्ता सात्रापि भविष्यति / एवं-विध्य्-अनुवादनयाश्रयेणात्र श्लोके परिहृतस् तावद् विरोधः / किं च नायकस्याभिनन्दनीयोदयस्य कस्यचित् प्रभावातिशय-वर्णने तत्-प्रतिपक्षाणां यः करुणो रसः स परीक्षकाणां न वैक्लव्यम् आदधाति प्रत्युत प्रीत्य्-अतिशय-निमित्ततां प्रतिपद्यत इत्य् अतस् तस्य कुण्ठ-शक्तिकत्वात् तद्-विरोध-विधायिनो न कश्चिद् दोषः / तस्माद् वाक्यार्थी-भूतस्य रसस्य भावस्य वा विरोधी रस-विरोधीति वक्तुं न्याय्यः, न त्व् अङ्ग-भूतस्य कस्यचित् / अथवा वाक्यार्थी-भूतस्यापि कस्यचित् करुण-रस-विषयस्य तादृशेन शृङ्गार-वस्तुना भङ्गि-विशेषाश्रयेण संयोजनं रस-परिपोषायैव जायते / यतः प्रकृति-मधुराः पदार्थाः शोचनीयतां प्राप्ताः प्राग्-अवस्था-भाविभिः संस्मर्यमाणैर् विलासैर् अधिकतरं शोकावेशम् उपजनयन्ति / यथा- अयं स रशनोत्कर्षी पीन-स्तन-विमर्दनः / नाभ्यूरु-जघन-स्पर्शी नीवी-विस्रंसनः करः //इत्य् आदौ / तद् अत्र त्रिपुर-युवतीनां शाम्भवः शराग्निर् आर्द्रापराधः कामी यथा व्यवहरति स्म / तथा व्यवहृतवान् इत्य् अनेनापि प्रकारेणास्त्य् एव निर्विरोधत्वम् / तस्माद् यथा यथा निरूप्यते तथा तथात्र दोषाभावः / इत्थं च- क्रामन्त्यः क्षत-कोमलाङ्गुलि-गलद्-रक्तैः सदर्भाः स्थलीः पादैः पातित-यावकैर् इव पतद्-बाष्पाम्बु-धौताननाः / भीता भर्तृ-करावलम्बित-करास् त्वद्-वैरि-नाथो ऽधुना दावाग्निं परितो भ्रमन्ति पुनर् अप्य् उद्यद्-विवाहा इव // इत्य् एवम् आदीनां सर्वेषाम् एव निर्विरोधत्वम् अवगन्तव्यम् / एवं तावद् रसादीनां विरोधि-रसादिभिः समावेशासमावेशयोर् विषय-विभागो दर्शितः"
+dhva_3.21,idānīṃ teṣām eka-prabandha-viniveśane nyāyyo yaḥ kramas taṃ pratipādayitum ucyate- dhv_3.21: prasiddhe 'pi prabandhānāṃ nānā-rasa-nibandhane / eko raso 'ṅgīkartavyas teṣām utkarṣam icchatā // dhvk_3.21 // prabandheṣu mahākāvyādiṣu nāṭakādiṣu vā viprakīrṇatayāṅgāṅgi-bhāvena bahavo rasā upanibadhyanta ity atra prasiddhau satyām api yaḥ prabandhānāṃ chāyātiśaya-yogam icchati tena teṣāṃ rasānām anyatamaḥ kaścid vivakṣito raso 'ṅgitvena viniveśayitavya ity ayaṃ yuktataro mārgaḥ,इदानीं तेषाम् एक-प्रबन्ध-विनिवेशने न्याय्यो यः क्रमस् तं प्रतिपादयितुम् उच्यते- ध्व्_३.२१: प्रसिद्धे ऽपि प्रबन्धानां नाना-रस-निबन्धने / एको रसो ऽङ्गीकर्तव्यस् तेषाम् उत्कर्षम् इच्छता // ध्व्क्_३.२१ // प्रबन्धेषु महाकाव्यादिषु नाटकादिषु वा विप्रकीर्णतयाङ्गाङ्गि-भावेन बहवो रसा उपनिबध्यन्त इत्य् अत्र प्रसिद्धौ सत्याम् अपि यः प्रबन्धानां छायातिशय-योगम् इच्छति तेन तेषां रसानाम् अन्यतमः कश्चिद् विवक्षितो रसो ऽङ्गित्वेन विनिवेशयितव्य इत्य् अयं युक्ततरो मार्गः
+dhva_3.22,nanu rasāntareṣu bahuṣu prāpta-paripoṣeṣu satsu katham ekasyāṅgitā na virudhyata ity āśaṅkyedam ucyate- dhv_3.22: rasāntara-samāveśaḥ prastutasya rasasya yaḥ / nopahanty aṅgitāṃ so 'sya sthāyitvenāvabhāsinaḥ // dhvk_3.22 // prabandheṣu prathamataraṃ prastutaḥ san punaḥ punar anusandhīyamānatvena sthāyī yo rasas tasya sakala-bandha-vyāpino rasāntarair antarāla-vartibhiḥ samāveśo yaḥ sa nāṅgitām upahanti,ननु रसान्तरेषु बहुषु प्राप्त-परिपोषेषु सत्सु कथम् एकस्याङ्गिता न विरुध्यत इत्य् आशङ्क्येदम् उच्यते- ध्व्_३.२२: रसान्तर-समावेशः प्रस्तुतस्य रसस्य यः / नोपहन्त्य् अङ्गितां सो ऽस्य स्थायित्वेनावभासिनः // ध्व्क्_३.२२ // प्रबन्धेषु प्रथमतरं प्रस्तुतः सन् पुनः पुनर् अनुसन्धीयमानत्वेन स्थायी यो रसस् तस्य सकल-बन्ध-व्यापिनो रसान्तरैर् अन्तराल-वर्तिभिः समावेशो यः स नाङ्गिताम् उपहन्ति
+dhva_3.23,"etad evopapādayitum ucyate- dhv_3.23: kāryam ekaṃ yathā vyāpi prabandhasya vidhīyate / tathā rasasyāpi vidhau virodho naiva vidyate // dhvk_3.23 // sandhyādi-mayasya prabandha-śarīrasya yathā kāryam ekam anuyāyi vyāpakaṃ kalpyate na ca tat-kāryāntarair na saṅkīryate, na ca taiḥ saṅkīryamāṇasyāpi tasya prādhānyam apacīyate, tathaiva rasasyāpy ekasya sanniveśe kriyamāṇe virodho na kaścit / pratyuta pratyudita-vivekānām anusandhānavatāṃ sa-cetasāṃ tathā-vidhe viṣaye prahlādātiśayaḥ pravartate","एतद् एवोपपादयितुम् उच्यते- ध्व्_३.२३: कार्यम् एकं यथा व्यापि प्रबन्धस्य विधीयते / तथा रसस्यापि विधौ विरोधो नैव विद्यते // ध्व्क्_३.२३ // सन्ध्यादि-मयस्य प्रबन्ध-शरीरस्य यथा कार्यम् एकम् अनुयायि व्यापकं कल्प्यते न च तत्-कार्यान्तरैर् न सङ्कीर्यते, न च तैः सङ्कीर्यमाणस्यापि तस्य प्राधान्यम् अपचीयते, तथैव रसस्याप्य् एकस्य सन्निवेशे क्रियमाणे विरोधो न कश्चित् / प्रत्युत प्रत्युदित-विवेकानाम् अनुसन्धानवतां स-चेतसां तथा-विधे विषये प्रह्लादातिशयः प्रवर्तते"
+dhva_3.24,"nanu yeṣāṃ rasānāṃ parasparāvirodhaḥ yathā-vīra-śṛṅgārayoḥ śṛṅgāra-hāsyayo raudra-śṛṅgārayor vīrādbhutayor vīra-raudrayo raudra-karuṇayoḥ śṛṅgārādbhutayor vā tatra bhavatv aṅgāṅgi-bhāvaḥ / teṣāṃ tu sa kathaṃ bhaved yeṣāṃ parasparaṃ bādhya-bādhaka-bhāvaḥ ? yathā-śṛṅgāra-bībhatsayor vīra-bhayānakayoḥ śānta-raudrayoḥ śanta-śṛṅgārayor vā ity āśaṅkyedam ucyate- dhv_3.24: avirodhī virodhī vā raso 'ṅgini rasāntare / paripoṣaṃ na netavyas tathā syād avirodhitā // dhvk_3.24 // aṅgini rasāntare śṛṅgārādau prabandha-vyaṅgye sati avirodhī virodhī vā rasaḥ paripoṣaṃ na netavyaḥ / tatrāvirodhino rasasyāṅgi-rasāpekṣayāty antam ādhikyaṃ na kartavyam ity ayaṃ prathamaḥ paripoṣa-parihāraḥ / utkarṣa-sāmye 'pi tayor virodhāsambhavāt / yathā- ekato roditi priyā anyataḥ samara-tūrya-nirghoṣaḥ / snehena raṇa-rasena ca bhaṭasya dolāyitaṃ hṛdayam / yathā vā- kaṇṭhāc chitvākṣamālāvalayam iva kare hāram āvartayantī kṛtvā paryaṅka-bandhaṃ viṣadhara-patinā mekhalāyā guṇena / mithyā-mantrābhijāpasphurad-adhara-puṭa-vyañjitāvyakta-hāsā devī sandhyābhyasūyā hasita-paśupatis tatra dṛṣṭā tu vo 'vyāt //ity atra / aṅgirasa-viruddhānāṃ vyabhicāriṇāṃ prācuryeṇāniveśanam, niveśane vā kṣipram evāṅgirasa-vyabhicāry-anuvṛttir iti dvitīyaḥ / aṅgatvena punaḥ punaḥ pratyavekṣā paripoṣaṃ nīyamānasyāpy aṅga-bhūtasya rasasyeti tṛtīyaḥ / anayā diśānye 'pi prakārā utprekṣaṇīyāḥ / virodhinas tu rasasyāṅgirasāpekṣayā kasyacin nyūnatā sampādanīyā / yathā śānte 'ṅgini śṛṅgārasya śṛṅgāre vā śāntasya / paripoṣa-rahitasya rasasya kathaṃ rasatvam iti cet-uktam atrāṅgirasāpekṣayeti / aṅgino hi rasasya yāvān paripoṣas tāvāṃs tasya na kartavyaḥ, svatas tu sambhavī paripoṣaḥ kena vāryate / etac cāpekṣikaṃ prakarṣa-yogitvam ekasya rasasya bahu-raseṣu prabandheṣu rasānām aṅgāṅgi-bhāvam anabhyupagacchatāpy aśakya-pratikṣepam ity anena prakāreṇāvirodhināṃ virodhināṃ ca rasānām aṅgāṅgi-bhāvena samāveśe prabandheṣu syād avirodhaḥ / etac ca sarvaṃ yeṣāṃ raso rasāntarasya vyabhicārī bhavati iti darśanaṃ tan-matenocyate / matāntare 'pi rasānāṃ sthāyino bhāvā upacārād rasa-śabdenoktās teṣām aṅgatvaṃ nirvirodham eva","ननु येषां रसानां परस्पराविरोधः यथा-वीर-शृङ्गारयोः शृङ्गार-हास्ययो रौद्र-शृङ्गारयोर् वीराद्भुतयोर् वीर-रौद्रयो रौद्र-करुणयोः शृङ्गाराद्भुतयोर् वा तत्र भवत्व् अङ्गाङ्गि-भावः / तेषां तु स कथं भवेद् येषां परस्परं बाध्य-बाधक-भावः ? यथा-शृङ्गार-बीभत्सयोर् वीर-भयानकयोः शान्त-रौद्रयोः शन्त-शृङ्गारयोर् वा इत्य् आशङ्क्येदम् उच्यते- ध्व्_३.२४: अविरोधी विरोधी वा रसो ऽङ्गिनि रसान्तरे / परिपोषं न नेतव्यस् तथा स्याद् अविरोधिता // ध्व्क्_३.२४ // अङ्गिनि रसान्तरे शृङ्गारादौ प्रबन्ध-व्यङ्ग्ये सति अविरोधी विरोधी वा रसः परिपोषं न नेतव्यः / तत्राविरोधिनो रसस्याङ्गि-रसापेक्षयात्य् अन्तम् आधिक्यं न कर्तव्यम् इत्य् अयं प्रथमः परिपोष-परिहारः / उत्कर्ष-साम्ये ऽपि तयोर् विरोधासम्भवात् / यथा- एकतो रोदिति प्रिया अन्यतः समर-तूर्य-निर्घोषः / स्नेहेन रण-रसेन च भटस्य दोलायितं हृदयम् / यथा वा- कण्ठाच् छित्वाक्षमालावलयम् इव करे हारम् आवर्तयन्ती कृत्वा पर्यङ्क-बन्धं विषधर-पतिना मेखलाया गुणेन / मिथ्या-मन्त्राभिजापस्फुरद्-अधर-पुट-व्यञ्जिताव्यक्त-हासा देवी सन्ध्याभ्यसूया हसित-पशुपतिस् तत्र दृष्टा तु वो ऽव्यात् //इत्य् अत्र / अङ्गिरस-विरुद्धानां व्यभिचारिणां प्राचुर्येणानिवेशनम्, निवेशने वा क्षिप्रम् एवाङ्गिरस-व्यभिचार्य्-अनुवृत्तिर् इति द्वितीयः / अङ्गत्वेन पुनः पुनः प्रत्यवेक्षा परिपोषं नीयमानस्याप्य् अङ्ग-भूतस्य रसस्येति तृतीयः / अनया दिशान्ये ऽपि प्रकारा उत्प्रेक्षणीयाः / विरोधिनस् तु रसस्याङ्गिरसापेक्षया कस्यचिन् न्यूनता सम्पादनीया / यथा शान्ते ऽङ्गिनि शृङ्गारस्य शृङ्गारे वा शान्तस्य / परिपोष-रहितस्य रसस्य कथं रसत्वम् इति चेत्-उक्तम् अत्राङ्गिरसापेक्षयेति / अङ्गिनो हि रसस्य यावान् परिपोषस् तावांस् तस्य न कर्तव्यः, स्वतस् तु सम्भवी परिपोषः केन वार्यते / एतच् चापेक्षिकं प्रकर्ष-योगित्वम् एकस्य रसस्य बहु-रसेषु प्रबन्धेषु रसानाम् अङ्गाङ्गि-भावम् अनभ्युपगच्छताप्य् अशक्य-प्रतिक्षेपम् इत्य् अनेन प्रकारेणाविरोधिनां विरोधिनां च रसानाम् अङ्गाङ्गि-भावेन समावेशे प्रबन्धेषु स्याद् अविरोधः / एतच् च सर्वं येषां रसो रसान्तरस्य व्यभिचारी भवति इति दर्शनं तन्-मतेनोच्यते / मतान्तरे ऽपि रसानां स्थायिनो भावा ��पचाराद् रस-शब्देनोक्तास् तेषाम् अङ्गत्वं निर्विरोधम् एव"
+dhva_3.26,"evam avirodhināṃ virodhināṃ ca prabandha-sthenāṅginā rasena samāveśe sādhāraṇam avirodhopāyaṃ pratipādyedānīṃ virodhi-viṣayam eva taṃ pratipādayitum idam ucyate- dhv_3.25: viruddhaikāśrayo yas tu virodhī sthāyino bhavet / sa vibhinnāśrayaḥ kāryas tasya poṣe 'py adoṣatā // dhvk_3.25 // ekādhikaraṇy avirodhī nairantarya-virodhī ceti dvividho virodhī / tatra prabandha-sthena sthāyināṅginā rasenaucityāpekṣayā viruddhaikāśrayo yo virodhī yathā vīreṇa bhayānakaḥ sa vibhinnāśrayaḥ kāryaḥ / tasya vīrasya ya āśrayaḥ kathānāyakas tad-vipakṣa-viṣaye sanniveśayitavyaḥ / tathā sati ca tasya virodhino 'pi yaḥ paripoṣaḥ sa nirdoṣaḥ / vipakṣa-viṣaye hi bhayātiśaya-varṇane nāyakasya naya-parākramādi-sampat sutarām uddyotitā bhavati / etac ca madīye 'rjuna-carite 'rjunasya pātālāvataraṇa-prasaṅge vaiśadyena pradarśitam / evam aikādhikaraṇya-virodhinaḥ prabandha-sthena sthāyinā rasenāṅga-bhāva-gamane nirvirodhatvaṃ yathā tathā tad darśitam / dvitīyasya tu tat pratipādayitum ucyate- dhv_3.26: ekāśrayatve nirdoṣo nairantarye virodhavān / rasāntara-vyavadhinā raso vyaṅgyaḥ sumedhasā // dhvk_3.26 // yaḥ punar ekādhikaraṇatve nirvirodho nairantarye tu virodhī sa rasāntara-vyavadhānena prabandhe niveśayitavyaḥ / yathā śānta-śṛṅgārau nāgānande niveśitau / śāntaś ca tṛṣṇā-kṣaya-sukhasya yaḥ paripoṣas tal-lakṣaṇo rasaḥ pratīyata eva / tathā coktam- yac ca kāma-sukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham / tṛṣṇākṣaya-sukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām // yadi nāma sarva-janānubhava-gocaratā tasya nāsti naitāvatāsāv aloka-sāmānya-mahānubhāva-citta-vṛtti-viśeṣaḥ pratikṣeptuṃ śakyaḥ / na ca vīre tasyāntar-bhāvaḥ kartuṃ yuktaḥ / tasyābhimāna-mayatvena vyavasthāpanāt / asya cāhaṅkāra-praśamaika-rūpatayā sthiteḥ / tayoś caivaṃ-vidha-viśeṣa-sadbhāve 'pi yady aikyaṃ parikalpyate tad vīra-raudrayor api tathā prasaṅgaḥ / dayā-vīrādīnāṃ ca citta-vṛtti-viśeṣāṇāṃ sarvākāram ahaṅkāra-rahitatvena śānta-rasa-prabhedatvam, itarathā tu vīra-prabhedatvam iti vyavasthāpyamāne na kaścid virodhaḥ / tad evam asti śānto rasaḥ / tasya cāviruddha-rasa-vyavadhānena prabandhe virodhi-rasa-samāveśe saty api nirvirodhatvam / yathā pradarśite viṣaye","एवम् अविरोधिनां विरोधिनां च प्रबन्ध-स्थेनाङ्गिना रसेन समावेशे साधारणम् अविरोधोपायं प्रतिपाद्येदानीं विरोधि-विषयम् एव तं प्रतिपादयितुम् इदम् उच्यते- ध्व्_३.२५: विरुद्धैकाश्रयो यस् तु विरोधी स्थायिनो भवेत् / स विभिन्नाश्रयः कार्यस् तस्य पोषे ऽप्य् अदोषता // ध्व्क्_३.२५ // एकाधिकरण्य् अविरोधी नैरन्तर्य-विरोधी चेति द्विविधो विरोधी / तत्र प्रबन्ध-स्थेन स्थायिनाङ्गिना रसेनौचित्यापेक्षया विरुद्धैकाश्रयो यो विरोधी यथा वीरेण भयानकः स विभिन्नाश्रयः कार्यः / तस्य वीरस्य य आश्रयः कथानायकस् तद्-विपक्ष-विषये सन्निवेशयितव्यः / तथा सति च तस्य विरोधिनो ऽपि यः परिपोषः स निर्दोषः / विपक्ष-विषये हि भयातिशय-वर्णने नायकस्य नय-पराक्रमादि-सम्पत् सुतराम् उद्द्योतिता भवति / एतच् च मदीये ऽर्जुन-चरिते ऽर्जुनस्य पातालावतरण-प्रसङ्गे वैशद्येन प्रदर्शितम् / एवम् ऐकाधिकरण्य-विरोधिनः प्रबन्ध-स्थेन स्थायिना रसेनाङ्ग-भाव-गमने निर्विरोधत्वं यथा तथा तद् दर्शितम् / द्वितीयस्य तु तत् प्रतिपादयितुम् उच्यते- ध्व्_३.२६: एकाश्रयत्वे निर्दोषो नैरन्तर्ये विरोधवान�� / रसान्तर-व्यवधिना रसो व्यङ्ग्यः सुमेधसा // ध्व्क्_३.२६ // यः पुनर् एकाधिकरणत्वे निर्विरोधो नैरन्तर्ये तु विरोधी स रसान्तर-व्यवधानेन प्रबन्धे निवेशयितव्यः / यथा शान्त-शृङ्गारौ नागानन्दे निवेशितौ / शान्तश् च तृष्णा-क्षय-सुखस्य यः परिपोषस् तल्-लक्षणो रसः प्रतीयत एव / तथा चोक्तम्- यच् च काम-सुखं लोके यच् च दिव्यं महत् सुखम् / तृष्णाक्षय-सुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् // यदि नाम सर्व-जनानुभव-गोचरता तस्य नास्ति नैतावतासाव् अलोक-सामान्य-महानुभाव-चित्त-वृत्ति-विशेषः प्रतिक्षेप्तुं शक्यः / न च वीरे तस्यान्तर्-भावः कर्तुं युक्तः / तस्याभिमान-मयत्वेन व्यवस्थापनात् / अस्य चाहङ्कार-प्रशमैक-रूपतया स्थितेः / तयोश् चैवं-विध-विशेष-सद्भावे ऽपि यद्य् ऐक्यं परिकल्प्यते तद् वीर-रौद्रयोर् अपि तथा प्रसङ्गः / दया-वीरादीनां च चित्त-वृत्ति-विशेषाणां सर्वाकारम् अहङ्कार-रहितत्वेन शान्त-रस-प्रभेदत्वम्, इतरथा तु वीर-प्रभेदत्वम् इति व्यवस्थाप्यमाने न कश्चिद् विरोधः / तद् एवम् अस्ति शान्तो रसः / तस्य चाविरुद्ध-रस-व्यवधानेन प्रबन्धे विरोधि-रस-समावेशे सत्य् अपि निर्विरोधत्वम् / यथा प्रदर्शिते विषये"
+dhva_3.32,etad eva sthirī-kartum idam ucyate- dhv_3.27: rasāntarāntaritayor eka-vākya-sthayor api / nivartate hi rasayoḥ samāveśe virodhitā // dhvk_3.27 // rasāntara-vyavahitayor eka-prabandha-sthayor virodhitā nivartata ity atra na kācid bhrāntiḥ / yasmād eka-vākya-sthayor api rasayor uktayā nītyā viruddhatā nivartate / yathā- bhū-reṇu-digdhān nava-pārijāta- mālā-rajo-vāsita-bāhu-madhyāḥ / gāḍhaṃ śivābhiḥ parirabhyamāṇān surāṅganāśliṣṭa-bhujān tarālāḥ // sa-śoṇitaiḥ kravya-bhujāṃ sphuradbhiḥ pakṣaiḥ khagānām u pavījyamānān / saṃvījitāś candana-vāri-sekaiḥ sugandhibhiḥ kalpa-latā-dukūlaiḥ // vimāna-paryaṅka-tale niṣaṇṇāḥ kutūhalāviṣṭatayā tadānīm / nirdiśyamānāṃ lalanāṅgulībhir vīrāḥ sva-dehān patitān apaśyan //ity ādau / atra hi śṛṅgāra-bībhatsayos tad-aṅgayor vā vīra-rasa-vyavadhānena samāveśo na virodhī / dhv_3.28: virodham avirodhaṃ ca sarvatretthaṃ nirūpayet / viśeṣatas tu śṛṅgāre sukumāratamā hy asau // dhvk_3.28 // yathokta-lakṣaṇānusāreṇa virodhāvirodhau sarveṣu raseṣu prabandhe 'nyatra ca nirūpayet sahṛdayaḥ; viśeṣatas tu śṛṅgāre / sa hi rati-paripoṣātmakatvād rateś ca svalpenāpi nimittena bhaṅga-sambhavāt sukumāratamaḥ sarvebhyo rasebhyo manāg api virodhi-samāveśaṃ na sahate / dhv_3.29: avadhānātiśayavān rase tatraiva sat-kaviḥ / bhavet tasmin pramādo hi jhaṭity evopalakṣyate // dhvk_3.29 // tatraiva ca rase sarvebhyo 'pi rasebhyaḥ saukumāryātiśaya-yogini kavir avadhānavān prayatnavān syāt / tatra hi pramādyatas tasya sahṛdaya-madhye kṣipram evāvajñāna-viṣayatā bhavati / śṛṅgāra-raso hi saṃsāriṇāṃ niyamenānubhava-viṣayatvāt sarva-rasebhyaḥ kamanīyatayā pradhāna-bhūtaḥ / evaṃ ca sati- dhv_3.30: vineyān unmukhī-kartuṃ kāvya-śobhārtham eva vā / tad-viruddha-rasa-sparśas tad-aṅgānāṃ na duṣyati // dhvk_3.30 // śṛṅgāra-viruddha-rasa-sparśaḥ śṛṅgārāṅgānāṃ yaḥ sa na kevalam avirodha-lakṣaṇa-yoge sati na duṣyati yāvad vineyān unmukhīkartuṃ kāvya-śobhārtham eva vā kriyamāṇo na duṣyati / śṛṅgāra-rasāṅgair unmukhī-kṛtāḥ santo hi vineyāḥ sukhaṃ vinayopadeśān gṛhṇanti / sad-ācāropadeśa-rūpā hi nāṭakādi-goṣṭhī vineya-jana-hitārtham eva munibhir avatāritā / kiṃ ca śṛṅgārasya sakala-jana-mano-harābhirāmatvāt tad-a���ga-samāveśaḥ kāvye śobhātiśayaṃ puṣyatīty anenāpi prakāreṇa virodhini rase śṛṅgārāṅga-samāveśo na virodhī / tataś ca- satyaṃ manoramā rāmāḥ satyaṃ ramyā vibhūtayaḥ / kiṃ tu mattāṅganāpāṅga-bhaṅga-lolaṃ hi jīvitam // ity ādiṣu nāsti rasa-virodha-doṣaḥ / dhv_3.31: vijñāyetthaṃ rasādīnām avirodha-virodhayoḥ / viṣayaṃ sukaviḥ kāvyaṃ kurvan muhyati na kvacit // dhvk_3.31 // ittham anenānantaroktena prakāreṇa rasādīnāṃ rasa-bhāva-tad-ābhāsānāṃ parasparaṃ virodhasyāvirodhasya ca viṣayaṃ vijñāya sukaviḥ kāvya-viṣaye pratibhātiśaya-yuktaḥ kāvyaṃ kurvan na kvacin muhyati / evaṃ rasādiṣu virodhāvirodha-nirūpaṇasyopayogitvaṃ pratipādya vyañjaka-vācya-vācaka-nirūpaṇasyāpi tad-viṣayasya tat pratipādyate- dhv_3.32: vācyānāṃ vācakānāṃ ca yad aucityena yojanam / rasādi-viṣayeṇaitat karma mukhyaṃ mahā-kaveḥ // dhvk_3.32 // vācyānām itivṛtta-viśeṣāṇāṃ vācakānāṃ ca tad-viṣayāṇāṃ rasādi-viṣayeṇaucityena yad yojanam etan mahākaver mukhyaṃ karma / ayam eva hi mahākaver mukhyo vyāpāro yad rasādīnām eva mukhyatayā kāvyārthīkṛtya tad-vyakty-anuguṇatvena śabdānām arthānāṃ copanibandhanam,एतद् एव स्थिरी-कर्तुम् इदम् उच्यते- ध्व्_३.२७: रसान्तरान्तरितयोर् एक-वाक्य-स्थयोर् अपि / निवर्तते हि रसयोः समावेशे विरोधिता // ध्व्क्_३.२७ // रसान्तर-व्यवहितयोर् एक-प्रबन्ध-स्थयोर् विरोधिता निवर्तत इत्य् अत्र न काचिद् भ्रान्तिः / यस्माद् एक-वाक्य-स्थयोर् अपि रसयोर् उक्तया नीत्या विरुद्धता निवर्तते / यथा- भू-रेणु-दिग्धान् नव-पारिजात- माला-रजो-वासित-बाहु-मध्याः / गाढं शिवाभिः परिरभ्यमाणान् सुराङ्गनाश्लिष्ट-भुजान् तरालाः // स-शोणितैः क्रव्य-भुजां स्फुरद्भिः पक्षैः खगानाम् उ पवीज्यमानान् / संवीजिताश् चन्दन-वारि-सेकैः सुगन्धिभिः कल्प-लता-दुकूलैः // विमान-पर्यङ्क-तले निषण्णाः कुतूहलाविष्टतया तदानीम् / निर्दिश्यमानां ललनाङ्गुलीभिर् वीराः स्व-देहान् पतितान् अपश्यन् //इत्य् आदौ / अत्र हि शृङ्गार-बीभत्सयोस् तद्-अङ्गयोर् वा वीर-रस-व्यवधानेन समावेशो न विरोधी / ध्व्_३.२८: विरोधम् अविरोधं च सर्वत्रेत्थं निरूपयेत् / विशेषतस् तु शृङ्गारे सुकुमारतमा ह्य् असौ // ध्व्क्_३.२८ // यथोक्त-लक्षणानुसारेण विरोधाविरोधौ सर्वेषु रसेषु प्रबन्धे ऽन्यत्र च निरूपयेत् सहृदयः; विशेषतस् तु शृङ्गारे / स हि रति-परिपोषात्मकत्वाद् रतेश् च स्वल्पेनापि निमित्तेन भङ्ग-सम्भवात् सुकुमारतमः सर्वेभ्यो रसेभ्यो मनाग् अपि विरोधि-समावेशं न सहते / ध्व्_३.२९: अवधानातिशयवान् रसे तत्रैव सत्-कविः / भवेत् तस्मिन् प्रमादो हि झटित्य् एवोपलक्ष्यते // ध्व्क्_३.२९ // तत्रैव च रसे सर्वेभ्यो ऽपि रसेभ्यः सौकुमार्यातिशय-योगिनि कविर् अवधानवान् प्रयत्नवान् स्यात् / तत्र हि प्रमाद्यतस् तस्य सहृदय-मध्ये क्षिप्रम् एवावज्ञान-विषयता भवति / शृङ्गार-रसो हि संसारिणां नियमेनानुभव-विषयत्वात् सर्व-रसेभ��यः कमनीयतया प्रधान-भूतः / एवं च सति- ध्व्_३.३०: विनेयान् उन्मुखी-कर्तुं काव्य-शोभार्थम् एव वा / तद्-विरुद्ध-रस-स्पर्शस् तद्-अङ्गानां न दुष्यति // ध्व्क्_३.३० // शृङ्गार-विरुद्ध-रस-स्पर्शः शृङ्गाराङ्गानां यः स न केवलम् अविरोध-लक्षण-योगे सति न दुष्यति यावद् विनेयान् उन्मुखीकर्तुं काव्य-शोभार्थम् एव वा क्रियमाणो न दुष्यति / शृङ्गार-रसाङ्गैर् उन्मुखी-कृताः सन्तो हि विनेयाः सुखं विनयोपदेशान् गृह्णन्ति / सद्-आचारोपदेश-रूपा हि नाटकादि-गोष्ठी विनेय-जन-हितार्थम् एव मुनिभिर् अवतारिता / किं च शृङ्गारस्य सकल-जन-मनो-हराभिरामत्वात् तद्-अङ्ग-समावेशः काव्ये शोभातिशयं पुष्यतीत्य् अनेनापि प्रकारेण विरोधिनि रसे शृङ्गाराङ्ग-समावेशो न विरोधी / ततश् च- सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः / किं तु मत्ताङ्गनापाङ्ग-भङ्ग-लोलं हि जीवितम् // इत्य् आदिषु नास्ति रस-विरोध-दोषः / ध्व्_३.३१: विज्ञायेत्थं रसादीनाम् अविरोध-विरोधयोः / विषयं सुकविः काव्यं कुर्वन् मुह्यति न क्वचित् // ध्व्क्_३.३१ // इत्थम् अनेनानन्तरोक्तेन प्रकारेण रसादीनां रस-भाव-तद्-आभासानां परस्परं विरोधस्याविरोधस्य च विषयं विज्ञाय सुकविः काव्य-विषये प्रतिभातिशय-युक्तः काव्यं कुर्वन् न क्वचिन् मुह्यति / एवं रसादिषु विरोधाविरोध-निरूपणस्योपयोगित्वं प्रतिपाद्य व्यञ्जक-वाच्य-वाचक-निरूपणस्यापि तद्-विषयस्य तत् प्रतिपाद्यते- ध्व्_३.३२: वाच्यानां वाचकानां च यद् औचित्येन योजनम् / रसादि-विषयेणैतत् कर्म मुख्यं महा-कवेः // ध्व्क्_३.३२ // वाच्यानाम् इतिवृत्त-विशेषाणां वाचकानां च तद्-विषयाणां रसादि-विषयेणौचित्येन यद् योजनम् एतन् महाकवेर् मुख्यं कर्म / अयम् एव हि महाकवेर् मुख्यो व्यापारो यद् रसादीनाम् एव मुख्यतया काव्यार्थीकृत्य तद्-व्यक्त्य्-अनुगुणत्वेन शब्दानाम् अर्थानां चोपनिबन्धनम्
+dhva_3.33,"etac ca rasāditātparyeṇa kāvyanibandhanaṃ bharatādāvapi suprasiddham eveti pratipādayitum āha- dhv_3.33: rasādy-anuguṇatvena vyavahāro 'rtha-śabdayoḥ / aucityavānyastā etā vṛttayo dvividhāḥ sthitāḥ // dhvk_3.33 // vyavahāro hi vṛttir ity ucyate / tatra rasānuguṇa aucityavān vācyāśrayo yo vyavahāras tā etāḥ kaiśiky-ādyā vṛttayaḥ / vācakāśrayāś copanāgarikādyāḥ / vṛttayo hi rasādi-tātparyeṇa saṃniveśitāḥ kām api nāṭyasya kāvyasya ca chāyām āvahanti / rasādayo hi dvayor api tayor jīva-bhūtāḥ / itivṛttādi tu śarīra-bhūtam eva / atra kecid āhuḥ-""guṇa-guṇi-vyavahāro rasādīnām itivṛttādibhiḥ saha yuktaḥ, na tu jīva-śarīra-vyavahāraḥ / rasādi-mayaṃ hi vācyaṃ pratibhāsate na tu rasādibhiḥ pṛthag-bhūtam"" iti / atrocyate-yadi rasādi-mayam eva vācyaṃ yathā gauratva-mayaṃ śarīram / evaṃ sati yathā śarīre pratibhāsamāne niyamenaiva gauratvaṃ pratibhāsate sarvasya tathā vācyena sahaiva rasādayo 'pi sahṛdayasyāsahṛdayasya ca pratibhāseran / na caivam; tathā caitat pratipāditam eva prathamoddyote / syān matam / ratnānām iva jātyatvaṃ pratipattṛ-viśeṣataḥ saṃvedyaṃ vācyānāṃ rasādi-rūpatvam iti / naivam / yato yathā jātyatvena pratibhāsamāne ratne ratna-svarūpānatiriktatvam eva tasya lakṣyate tathā rasādīnām api vibhāvānubhāvādi-rūpa-vācyāvyatiriktatvam eva lakṣyeta / na caivam; na hi vibhāvānubhāva-vyabhicāriṇa eva rasā iti kasyacid avagamaḥ / ata eva ca vibhāvādi-pratīty-avinābhāvinī rasādīnāṃ pratītir iti tat-pratītyoḥ kārya-kāraṇa-bhāvena vyavasthānāt kramo 'vaśyambhāvī / sa tu lāghavān na prakāśyate ""ity alakṣya-kramā eva santo vyaṅgyā rasādayaḥ"" ity uktam / nanu śabda eva prakaraṇādy-avacchinno vācya-vyaṅgyayoḥ samam eva pratītim upajanayatīti kiṃ tatra krama-kalpanayā / na hi śabdasya vācya-pratīti-parāmarśa eva vyañjakatve nibandhanam / tathā hi gītādi-śabdebhyo 'pi rasābhivyaktir asti / na ca teṣām antarā vācya-parāmarśaḥ / atrāpi brūmaḥ-prakaraṇādy-avacchedena vyañjakatvaṃ śabdānām ity anumatam evaitad asmākam / kiṃ tu tad-vyañjakatvaṃ teṣāṃ kadācit svarūpa-viśeṣa-nibandhanaṃ kadācid vācaka-śakti-nibandhanam / tatra yeṣāṃ vācaka-śakti-nibandhanaṃ teṣāṃ yadi vācya-pratītim antareṇaiva svarūpa-pratītyā niṣpannaṃ tad bhaven na tarhi vācaka-śakti-nibandhanam / atha tan-nibandhanaṃ tan-niyamenaiva vācya-vācaka-bhāva-pratīty-uttara-kālatvaṃ vyaṅgya-pratīteḥ prāptam eva / sa tu kramo yadi lāghavān na lakṣyate tat kiṃ kriyate / yadi ca vācya-pratītim antareṇaiva prakaraṇādy-avacchinna-śabda-mātra-sādhyā rasādi-pratītiḥ syāt tad-anavadhārita-prakaraṇānāṃ vācya-vācakabhāve ca svayam avyutpannānāṃ pratipattṝṇāṃ kāvya-mātra-śravaṇād evāsau bhavet / saha-bhāve ca vācya-pratīter anupayogaḥ, upayoge vā na sahabhāvaḥ / yeṣām api svarūpa-viśeṣa-pratīti-nimittaṃ vyañjakatvaṃ yathā gītādi-śabdānāṃ teṣām api svarūpa-pratīter vyaṅgya-pratīteś ca niyama-bhāvī kramaḥ / tat tu śabdasya kriyā-paurvāparyam ananya-sādhya-tat-phala-ghaṭanāsv āśu-bhāvinīṣu vācyenāvirodhiny abhidheyāntara-vilakṣaṇe rasādau na pratīyate / kvacit tu lakṣyata eva / yathānuraṇana-rūpa-vyaṅgya-pratītiṣu / tatrāpi katham iti ced ucyate-artha-śakti-mūlānuraṇana-rūpa-vyaṅgye dhvanau tāvad abhidheyasya tat-sāmarthyākṣiptasya cārthasyābhidheyāntara-vilakṣaṇatayātyanta-vilakṣaṇe ye pratītī tayor aśakya-nihnavo nimitta-nimitti-bhāva iti sphuṭam eva tatra paurvāparyam / yathā prathamoddyote pratīyamānārtha-siddhy-artham udāhṛtāsu gāthāsu / tathā-vidhe ca viṣaye vācya-vyaṅgyayor atyanta-vilakṣaṇatvād yaiva ekasya pratītiḥ saivetarasyeti na śakyate vaktum / śabda-śakti-mūlānuraṇana-rūpa-vyaṅgye tu dhvanau-""gāvo vaḥ pāvanānāṃ parama-parimitāṃ prītim utpādayantu"" ity ādāv artha-dvaya-pratītau śābdyām artha-dvayasyopamānopameya-bhāva-pratītir upamā-vācaka-pada-virahe saty artha-sāmarthyād ākṣipteti, tatrāpi sulakṣam abhidheya-vyaṅgyālaṅkāra-pratītyoḥ paurvāparyam / pada-prakāśa-śabda-śakti-mūlānuraṇana-rūpa-vyaṅgye 'pi dhvanau viśeṣaṇa-padasyobhayārtha-sambandha-yogyasya yojakaṃ padam antareṇa yojanam aśābdam apy arthād avasthitam ity atrāpi pūrvavad abhidheya-tat-sāmarthyākṣiptālaṅkāra-mātra-pratītyoḥ susthitam eva paurvāparyam / ārthy api ca pratipattis tathāvidhe viṣaye ubhayārtha-sambandha-yogya-śabda-sāmarthya-prasāviteti śabda-śakti-mūlā kalpyate / avivakṣita-vācyasya tu dhvaneḥ prasiddha-sva-viṣaya-vaimukhya-pratīti-pūrvakam evārthāntara-prakāśanam iti niyama-bhāvī kramaḥ / tatrāvivakṣita-vācyatvād eva vācyena saha vyaṅgyasya krama-pratīti-vicāro na kṛtaḥ / tasmād abhidhānābhidheya-pratītyor iva vācya-vyaṅgya-pratītyor nimitta-nimitti-bhāvān niyama-bhāvī kramaḥ / sa tūkta-yuktyā kvacil lakṣyate kvacin na lakṣyate / tad evaṃ vyañjaka-mukhena dhvani-prakāreṣu nirūpiteṣu kaścid brūyāt-kim idaṃ vyañjakatvaṃ nāma vyaṅgyārtha-prakāśanam, na hi vyañjakatvam / tad vyaṅgyatvaṃ cārthasya vyañjaka-siddhy-adhīnaṃ vyaṅgyatvam / vyaṅgyāpekṣayā ca vyañjakatva-siddhir ity anyonya-saṃśrayād avyavasthānam / nanu vācya-vyatiriktasya vyaṅgyasya siddhiḥ prāg eva pratipāditā tat-siddhy-adhīnā ca vyañjaka-siddhir iti kaḥ paryanuyogāvasaraḥ / satyam evaitat / prāg-ukta-yuktibhir vācya-vyatiriktasya vastunaḥ siddhiḥ kṛtā, sa tv artho vyaṅgyatayaiva kasmād vyapadiśyate yatra ca prādhānyenānavasthānaṃ tatra vācyatayaivāsau vyapadeṣṭuṃ yuktaḥ, tat-paratvād vākyasya / ataś ca tat-prakāśino vākyasya vācakatvam eva vyāpāraḥ / kiṃ tasya vyāpārāntara-kalpanayā ? tasmāt tātparya-viṣayo yo 'rthaḥ sa tāvan mukhyatayā vācyaḥ / yā tv antarā tathā-vidhe viṣaye vācyāntara-pratītiḥ sā tat-pratīter upāya-mātraṃ padārtha-pratītiriva vākyārtha-pratīteḥ / atrocyate-yatra śabdaḥ svārtham abhidadhāno 'rthāntaram avagamayati tatra yat tasya svārthābhidhāyitvaṃ yac ca tadarthāntarāvagama-hetutvaṃ tayor aviśeṣo viśeṣo vā / na tāvad aviśeṣaḥ; yasmāt tau dvau vyāpārau bhinna-viṣayau bhinna-rūpau ca pratīyete eva / tathā hi vācakatva-lakṣaṇo vyāpāraḥ śabdasya svārtha-viṣayaḥ gamakatva-lakṣaṇas tv arthāntara-viṣayaḥ / na ca sva-para-vyavahāro vācya-vyaṅgyayor apahnotuṃ śakyaḥ, ekasya sambandhitvena pratīter aparasya sambandhi-sambandhitvena / vācyo hy arthaḥ sākṣāc-chabdasya sambandhī tad-itaras tv abhidheya-sāmarthyākṣiptaḥ sambandhi-sambandhī / yadi ca sva-sambandhitvaṃ sākṣāt tasya syāt tadārthāntaratva-vyavahāra eva na syāt / tasmād viṣaya-bhedas tāvat tayor vyāpārayoḥ suprasiddhaḥ / rūpa-bhedo 'pi prasiddha eva / na hi yaivābhidhāna-śaktiḥ saivāvagamana-śaktiḥ / avācakasyāpi gīta-śabdāde rasādi-lakṣaṇārthāvagama-darśanāt / aśabdasyāpi ceṣṭāder artha-viśeṣa-prakāśana-prasiddheḥ / tathā hi ""vrīḍā-yogān natavadanayā"" ity ādiśloke ceṣṭāviśeṣaḥ sukavinārtha-prakāśanahetuḥ pradarśita eva / tasmād bhinna-viṣayatvādbhinna-rūpatvāc ca svārthābhidhāyitvam arthāntarāvagama-hetutvaṃ ca śabdasya yat tayoḥ spaṣṭa eva bhedaḥ / viśeṣaś cen na tarhīdānīm avagamanasyābhidheya-sāmarthyākṣiptasyārthāntarasya vācyatva-vyapadeśyatā / śabda-vyāpāra-gocaratvaṃ tu tasyāsmābhir iṣyata eva, tat tu vyaṅgyatvenaiva na vācyatvena / prasiddhābhidhānāntara-sambandha-yogyatvena ca tasyārthāntarasya pratīteḥ śabdāntareṇa svārthābhidhāyinā yad-viṣayīkaraṇaṃ tatra prakāśanoktir eva yuktā / na ca padārtha-vākyārtha-nyāyo vācya-vyaṅgyayoḥ / yataḥ padārtha-pratītir asatyaiveti kaiścid vidvadbhir āsthitam / yair apy asatyatvam asyā nābhyupeyate tair vākyārtha-padārthayor ghaṭa-tad-upādāna-kāraṇa-nyāyo 'bhyupagantavyaḥ / yathā hi ghaṭe niṣpanne tad-upādāna-kāraṇānāṃ na pṛthag-upalambhas tathaiva vākye tad-arthe vā pratīte pada-tad-arthānāṃ teṣāṃ tadā vibhaktatayopalambhe vākyārtha-buddhir eva dūrībhavet / na tv eṣa vācya-vyaṅgyayor nyāyaḥ, na hi vyaṅgye pratīyamāne vācya-buddhir dūrībhavati, vācyāvabhāsāvinābhāvena tasya prakāśanāt / tasmād ghaṭa-pradīpa-nyāyas tayoḥ, yathaiva hi pradīpa-dvāreṇa ghaṭa-pratītāv utpannāyāṃ na pradīpa-prakāśo nivartate tad-vyaṅgya-pratītau vācyāvabhāsaḥ / yat tu prathamoddyote ""yathā padārtha-dvāreṇa"" (1.10) ity ādy-uktaṃ tad-upāyatva-mātrāt sāmya-vivakṣayā / nanv evaṃ yugapad-artha-dvaya-yogitvaṃ vākyasya prāptaṃ tad-bhāve ca tasya vākyataiva vighaṭate, tasyā aikārthya-lakṣaṇatvāt ; naiṣa doṣaḥ ; guṇa-pradhāna-bhāvena tayor vyavasthānāt / vyaṅgyasya hi kvacit prādhānyaṃ vācyasyopasarjana-bhāvaḥ kvacid vācyasya prādhānyam aparasya guṇa-bhāvaḥ / tatra vyaṅgya-prādhānye dhvanir ity uktam eva ; vācya-prādhānye tu prakārāntaraṃ nirdekṣyate / tasmāt sthitam etat-vyaṅgya-paratve 'pi kāvyasya na vyaṅgyasyābhidheyatvam api tu vyaṅgyatvam eva / kiṃ ca vyaṅgyasya prādhānyenāvivakṣāyāṃ vācyatvaṃ tāvad bhavadbhir nābhyupagantavyam atatparatvāc chabdasya / tad asti tāvad vyaṅgyaḥ śabdānāṃ kaścid viṣaya iti / yatrāpi tasya prādhānyaṃ tatrāpi kim iti tasya svarūpam apahnūyate / evaṃ tāvad vācakatvād anyad eva vyañjakatvam ; itaś ca vācakatvād vyañjakatvasyānyatvaṃ yad vācakatvaṃ śabdaikāśrayam itarat tu śabdāśrayam arthāśrayaṃ ca śabdārthayor dvayor api vyañjakatvasya pratipāditatvāt / guṇa-vṛttis tūpacāreṇa lakṣaṇayā cobhayāśrayāpi bhavati / kintu tato 'pi vyañjakatvaṃ svarūpato viṣayataś ca bhidyate / rūpa-bhedas tāvad ayam-yad amukhyatayā vyāpāro guṇa-vṛttiḥ prasiddhā / vyañjakatvaṃ tu mukhyatayaiva śabdasya vyāpāraḥ / na hy arthād vyaṅgya-traya-pratītir yā tasyā amukhyatvaṃ manāg api lakṣyate / ayaṃ cānyaḥ svarūpa-bhedaḥ-yad guṇa-vṛttir amukhyatvena vyavasthitaṃ vācakatvam evocyate / vyañjakatvaṃ tu vācakatvād atyantaṃ vibhinnam eva / etac ca pratipāditam / ayaṃ cāparo rūpa-bhedo yadguṇa-vṛttau yadārtho 'rthāntaram upalakṣayati tadopalakṣaṇīyārthātmanā pariṇata evāsau sampadyate / yathā ""gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ"" ity ādau / vyañjakatva-mārge tu yadārtho 'rthāntaraṃ dyotayati tadā svarūpaṃ prakāśayann evāsāv anyasya prakāśakaḥ pratīyate pradīpavat / yathā-""līlā-kamala-patrāṇi gaṇayāmāsa pārvatī"" ity ādau / yadi ca yatrātiraskṛtasva-pratītir artho 'rthāntaraṃ lakṣayati tatra lakṣaṇā-vyavahāraḥ kriyate, tad evaṃ sati lakṣaṇaiva mukhyaḥ śabda-vyāpāra iti prāptam / yasmāt prāyeṇa vākyānāṃ vācya-vyatirikta-tātparya-viṣayārthāvabhāsitvam / nanu tvat-pakṣe 'pi yadārtho vyaṅgya-trayaṃ prakāśayati tadā śabdasya kīdṛśo vyāpāraḥ ? ucyate-prakaraṇādy-avacchinna-śabda-vaśenaivārthasya tathā-vidhaṃ vyañjakatvam iti śabdasya tatropayogaḥ katham apahnūyate ? viṣaya-bhedo 'pi guṇa-vṛtti-vyañjakatvayoḥ spaṣṭa eva / yato vyañjakatvasya rasādayo 'laṅkāra-viśeṣā vyaṅgya-rūpāvacchinnaṃ vastu ceti trayaṃ viṣayaḥ / tatra rasādi-pratītir guṇa-vṛttir iti na kenacid ucyate na ca śakyate vaktum / vyaṅgyālaṅkāra-pratītir api tathaiva / vastu-cārutva-pratītaye sva-śabdānabhidheyatvena yat pratipipādayitum iṣyate tad vyaṅgyam / tac ca na sarvaṃ guṇa-vṛtterviṣayaḥ prasiddhy-anurodhābhyām api gauṇānāṃ śabdānāṃ prayoga-darśanāt / tathoktaṃ prāk / yadapi ca guṇa-vṛtter viṣayastad api ca vyañjakatvānupraveśena / tasmād guṇa-vṛtter api vyañjakatvasyātyanta-vilakṣaṇatvam / vācakatva-guṇa-vṛtti-vilakṣaṇasyāpi ca tasya tad-ubhayāśrayatvena vyavasthānam / vyañjakatvaṃ hi kvacid vācakatvāśrayeṇa vyavatiṣṭhate, yathā vivakṣitānya-para-vācye dhvanau / kvacit tu guṇa-vṛtty-āśrayeṇa yathā avivakṣita-vācye dhvanau / tad-ubhayāśrayatva-pratipādanāyaiva ca dhvaneḥ prathamataraṃ dvau prabhedāv upanyastau / tad ubhayāśritatvāc ca tad-eka-rūpatvaṃ tasya na śakyate vaktum / yasmān na tad-vācakatvaika-rūpam eva, kvacil lakṣaṇāśrayeṇa vṛtteḥ / na ca lakṣaṇaika-rūpam evānyatra vācakatvāśrayeṇa vyavasthānāt / na cobhaya-dharmatvenaiva tad-ekaika-rūpaṃ na bhavati / yāvad vācakatva-lakṣaṇādi-rūpa-rahita-śabd-adharmatvenāpi / tathā hi gīta-dhvanīnām api vyañjakatvam asti rasādi-viṣayam / na ca teṣāṃ vācakatvaṃ lakṣaṇā vā kathañcil lakṣyate / śabdād anyatrāpi viṣaye vyañjakatvasya darśanād vācakatvādi-śabda-dharma-prakāratvam ayuktaṃ vaktum / yadi ca vācakatva-lakṣaṇādīnāṃ śabda-prakārāṇāṃ prasiddha-prakāra-vilakṣaṇatve 'pi vyañjakatvaṃ prakāratvena parikalpyate tac chabdasyaiva prakāratvena kasmān na parikalpyate ? tad evaṃ śābde vyavahāre trayaḥ prakārāḥ-vācakatvaṃ guṇa-vṛttir vyañjakatvaṃ ca / tatra vyañjakatve yadā vyaṅgya-prādhānyaṃ tadā dhvaniḥ, tasya cāvivakṣita-vācyo vivakṣitānya-para-vācyaś ceti dvau prabhedāv anukrāntau prathamataraṃ tau savistaraṃ nirṇītau / anyo brūyāt-nanu vivakṣitānya-para-vācye dhvanau guṇa-vṛttitā nāstīti yad ucyate tad yuktam / yasmād vācya-vācaka-pratīti-pūrvikā yatrārthāntara-pratipattis tatra kathaṃ guṇa-vṛtti-vyavahāraḥ, na hi guṇa-vṛttau yadā nimittena kenacid viṣayāntare śabda āropyate atyanta-tiraskṛta-svārthaḥ / yathā-""agnir māṇavakaḥ"" ity ādau, yadā vā svārtham aṃśenāparityajaṃs tat-sambandha-dvāreṇa viṣayāntaram ākrāmati, yathā ""gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ"" ity ādau / tadāvivakṣita-vācyatvam upapadyate / ata eva ca vivakṣitānya-para-vācye dhvanau vācya-vācakayor dvayor api svarūpa-pratītir arthāvagamanaṃ ca dṛśyata iti vyañjakatva-vyavahāro yukty-anurodhī / svarūpaṃ prakāśayann eva parāvabhāsako vyañjaka ity ucyate, tathāvidhe viṣaye vācakatvasyaiva vyañjakatvam iti guṇa-vṛtti-vyavahāro niyamenaiva na śakyate kartum / avivakṣita-vācyas tu dhvanir guṇa-vṛtteḥ kathaṃ bhidyate ? tasya prabheda-dvaye guṇa-vṛttiprabhedadvaya-rūpatā lakṣyata eva yataḥ / ayam api na doṣaḥ / yasmād avivakṣita-vācyo dhvanir guṇa-vṛtti-mārgāśrayo 'pi bhavati na tu guṇa-vṛtti-rūpa eva / guṇa-vṛttir hi vyañjakatva-śūnyāpi dṛśyate / vyañjakatvaṃ ca yathokta-cārutva-hetuṃ vyaṅgyaṃ vinā na vyavatiṣṭhate / guṇa-vṛttis tu vācya-dharmāśrayeṇaiva vyaṅgya-mātrāśrayeṇa cābhedopacāra-rūpā sambhavati, yathā-tīkṣṇatvād agnir māṇavakaḥ, āhlādakatvāc candra evāsyā mukham ity ādau / yathā ca ""priye jane nāsti punar uktam"" ity ādau / yāpi lakṣaṇa-rūpa-guṇa-vṛttiḥ sāpy upalakṣaṇīyārtha-saṃbandha-mātrāśrayeṇa cāru-rūpa-vyaṅgya-pratītiṃ vināpi sambhavaty eva, yathā-""mañcāḥ krośanti"" ity ādau viṣaye / yatra tu sā cāru-rūpa-vyaṅgya-pratīti-hetus tatrāpi vyañjakatvānupraveśenaiva vācakatvavat / asambhavinā cārthena yatra vyavahāraḥ, yathā-""suvarṇa-puṣpāṃ pṛthivīm"" ity ādau tatra cāru-rūpa-vyaṅgya-pratītir eva prayojiketi tathā-vidhe 'pi viṣaye guṇa-vṛttau satyām api dhvani-vyavahāra eva yukty-anurodhī / tasmād avivakṣita-vācye dhvanau dvayor api prabhedayor vyañjakatva-viśeṣāviśiṣṭā guṇa-vṛttir na tu tad-eka-rūpā sahṛdaya-hṛdayāhlādinī pratīyamānā pratīti-hetutvād viṣayāntare tad-rūpa-śūnyāyā darśanāt / etac ca sarvaṃ prāk sūcitam api sphuṭatara-pratītaye punar uktam / api ca vyañjakatva-lakṣaṇo yaḥ śabdārthayor dharmaḥ sa prasiddha-sambandhānurodhīti na kasyacid vimati-viṣayatām arhati / śabdārthayor hi prasiddho yaḥ sambandho vācya-vācaka-bhāvākhyas tam anurundhāna eva vyañjakatva-lakṣaṇo vyāpāraḥ sāmagry-antara-sambandhād aupādhikaḥ pravartate / ata eva vācakatvāt tasya viśeṣaḥ / vācakatvaṃ hi śabda-viśeṣasya niyata ātmā vyutpatti-kālād ārabhya tad-avinābhāvena tasya prasiddhatvāt / sa tv aniyataḥ, aupādhikatvāt / prakaraṇādy-avacchedena tasya pratīter itarathā tv apratīteḥ / nanu yady aniyatas tat kiṃ tasya svarūpa-parīkṣayā ? naiṣa doṣaḥ ; yataḥ śabdātmani tasyāniyatatvam, na tu sve viṣaye vyaṅgya-lakṣaṇe / liṅgatva-nyāyaś cāsya vyañjaka-bhāvasya lakṣyate, yathā liṅgatvam āśrayeṣv aniyatāvabhāsam, icchādhīnatvāt ; sva-viṣayāvyabhicāri ca / tathaivedaṃ yathā darśitaṃ vyañjakatvam / śabdātmany aniyatatvād eva ca tasya vācakatva-prakāratā na śakyā kalpayitum / yadi hi vācakatva-prakāratā tasya bhavet tac-chabdātmani niyatatāpi syād vācakatvavat / sa ca tathā-vidha aupādhiko dharmaḥ śabdānām autpattika-śabdārtha-sambandha-vādinā vākya-tattva-vidā pauruṣāpauruṣeyayor vākyayor viśeṣam abhidadhatā niyamenābhyupagantavyaḥ, tad anabhyupagame hi tasya śabdārtha-sambandha-nityatve saty apy apauruṣeya-pauruṣeyayor vākyayor artha-pratipādane nirviśeṣatvaṃ syāt / tad-abhyupagame tu pauruṣeyāṇāṃ vākyānāṃ puruṣecchānuvidhāna-samāropitaupādhika-vyāpārāntarāṇāṃ saty api svābhidheya-sambandhāparityāge mithyārthatāpi bhavet / dṛśyate hi bhāvānām aparityakta-sva-svabhāvānām api sāmagry-antara-sampāta-sampāditaupādhika-vyāpārāntarāṇāṃ viruddha-kriyatvam / tathā hi-hima-mayūkha-prabhṛtīnāṃ nirvāpita-sakala-jīva-lokaṃ śītalatvam udvahatām eva priyā-viraha-dahana-dahyamāna-mānasair janair ālokyamānānāṃ satāṃ santāpa-kāritvaṃ prasiddham eva / tasmāt pauruṣeyāṇāṃ vākyānāṃ saty api naisargike 'rtha-sambandhe mithyārthatvaṃ samarthayitum icchatā vācakatva-vyatiriktaṃ kiṃcid rūpam aupādhikaṃ vyaktam evābhidhānīyam / tac ca vyañjakatvādṛte nānyat / vyaṅgya-prakāśanaṃ hi vyañjakatvam / pauruṣeyāṇi ca vākyāni prādhānyena puruṣābhiprāyam eva prakāśayanti / sa ca vyaṅgya eva na tv abhidheyaḥ, tena sahābhidhānasya vācya-vācakabhāva-lakṣaṇa-sambandhābhāvāt / nanv anena nyāyena sarveṣām eva laukikānāṃ vākyānāṃ dhvani-vyavahāraḥ prasaktaḥ / sarveṣām apy anena nyāyena vyañjakatvāt / satyam etat; kiṃ tu vaktr-abhiprāya-prakāśanena yad vyañjakatvaṃ tat sarveṣām eva laukikānāṃ vākyānām aviśiṣṭam / tat tu vācakatvān na bhidyate vyaṅgyam hi tatra nāntarīyakatayā vyavasthitam / na tu vivakṣitatvena / yasya tu vivakṣitatvena vyaṅgyasya sthitiḥ tad vyañjakatvaṃ dhvani-vyavahārasya prayojakam / yat tv abhiprāya-viśeṣa-rūpaṃ vyaṅgyaṃ śabdārthābhyāṃ prakāśate tad bhavati vivakṣitaṃ tātparyeṇa prakāśyamānaṃ sat / kintu tad eva kevalam aparimita-viṣayasya dhvani-vyavahārasya na prayojakam avyāpakatvāt / tathā darśita-bheda-traya-rūpaṃ tātparyeṇa dyotyamānam abhiprāya-rūpam anabhiprāya-rūpaṃ ca sarvam eva dhvani-vyavahārasya prayojakam iti yathokta-vyañjaktva-viśeṣe dhvani-lakṣaṇe nātivyāptir na cāvyāptiḥ / tasmād vākya-tattva-vidāṃ matena tāvad vyañjakatva-lakṣaṇaḥ śābdo vyāpāro na virodhī pratyutānuguṇa eva lakṣyate / pariniścita-nirapa-bhraṃśa-śabda-brahmaṇāṃ vipaścitāṃ matam āśrityaiva pravṛtto 'yaṃ dhvani-vyavahāra iti taiḥ saha kiṃ virodhāvirodhau cintyete / kṛtrima-śabdārtha-sambandha-vādināṃ tu yukti-vidām anubhava-siddha evāyaṃ vyañjaka-bhāvaḥ śabdānām arthāntarāṇām ivāvirodhaś ceti na pratikṣepya-padavīm avatarati / vācakatve hi tārkikāṇāṃ vipratipattayaḥ pravartantām, kim idaṃ svābhāvikaṃ śabdānām āho svit sāmayikam ity ādyāḥ / vyañjakatve tu tat-pṛṣṭha-bhāvini bhāvāntara-sādhāraṇe loka-prasiddha evānugamyamāne ko vimatīnām avasaraḥ / alaukike hy arthe tārkikāṇāṃ vimatayo nikhilāḥ pravartante na tu laukike / na hi nīla-madhurādiṣv aśeṣa-lokendriya-gocare bādhā-rahite tattve parasparaṃ vipratipannā dṛśyante / na hi bādhā-rahitaṃ nīlaṃ nīlam iti bruvann apareṇa pratiṣidhyate naitan nīlaṃ pītam etad iti / tathaiva vyañjakatvaṃ vācakānāṃ śabdānām avācakānāṃ ca gīta-dhvanīnām aśabda-rūpāṇāṃ ca ceṣṭādīnāṃ yat sarveṣām anubhava-siddham eva tat kenāpahnūyate / aśabdam arthaṃ ramaṇīyaṃ hi sūcayanto vyāhārās tathā vyāpārā nibaddhāś cānibaddhāś ca vidagdha-pariṣatsu vividhā vibhāvyante / tān upahāsyatām ātmanaḥ pariharan ko 'tisandadhīta sacetāḥ / atha brūyāt, asty atisandhānāvasaraḥ vyañjakatvaṃ śabdānāṃ gamakatvaṃ tac ca liṅgatvam ataś ca vyaṅgya-pratītir liṅgi-pratītir eveti liṅgi-liṅga-bhāva eva teṣāṃ vyaṅgya-vyañjaka-bhāvo nāparaḥ kaścit / ataś caitad avaśyam eva boddhavyaṃ yasmād vaktr-abhiprāyāpekṣayā vyañjakatvam idānīm eva tvayā pratipāditaṃ vaktr-abhiprāyaś cānumeya-rūpa eva / atrocyate-nanv evam api yadi nāma syāt tat kiṃ naś chinnam / vācakatva-guṇa-vṛtti-vyatirikto vyañjakatva-lakṣaṇaḥ śabda-vyāpāro 'stīty asmābhir abhyupagatam / tasya caivam api na kācit kṣatiḥ / tad dhi vyañjakatvaṃ liṅgatvam astu anyad vā / sarvathā prasiddha-śābda-prakāra-vilakṣaṇatvaṃ śabda-vyāpāra-viṣayatvaṃ ca tasyāstīti nāsty evāvayor vivādaḥ / na punar ayaṃ paramārtho yad-vyañjakatvaṃ liṅgatvam eva sarvatra vyaṅgya-pratītiś ca liṅgi-pratītir eveti / yad api sva-pakṣa-siddhaye 'smad-uktam anūditaṃ tvayā vaktr-abhiprāyasya vyaṅgyatvenābhyupagamāt tat-prakāśane śabdānāṃ liṅgatvam eveti tad etad yathāsmābhir abhihitaṃ tad vibhajyaṃ pratipādyate śrūyatām-dvividho viṣayaḥ śabdānāṃ- anumeyaḥ pratipādyaś ca / tatrānumeyo vivakṣā-lakṣaṇaḥ / vivakṣā ca śabda-svarūpa-prakāśanecchā śabdenārtha-prakāśanecchā ceti dvi-prakārā / tatrādyā na śābda-vyavahārāṅgam / sā hi prāṇitva-mātra-pratipatti-phalā / dvitīyā tu śabda-viśeṣāvadhāraṇā-vasita-vyavahitāpi śabda-karaṇa-vyavahāra-nibandhanam / te tu dve apy anumeyo viṣayaḥ śabdānām / pratipādyas tu prayoktur artha-pratipādana-samīhā-viṣayīkṛto 'rthaḥ / sa ca dvividhaḥ-vācyo vyaṅgyaś ca / prayoktā hi kadācit sva-śabdenārthaṃ prakāśayituṃ samīhate kadācit sva-śabdānabhidheyatvena prayojanāpekṣayā kayācit / sa tu dvividho 'pi pratipādyo viṣayaḥ śabdānāṃ na liṅgitayā svarūpeṇa prakāśate, api tu kṛtrimeṇākṛtrimeṇa vā sambandhāntareṇa / vivakṣā-viṣayatvaṃ hi tasyārthasya śabdair liṅgitayā pratīyate na tu svarūpam / yadi hi liṅgitayā tatra śabdānāṃ vyāpāraḥ syāt tac chabdārthe samyaṅ mithyātvādi vivādā eva na pravarteran dhūmādi-liṅgānumitānumeyāntaravat / vyaṅgyaś cārtho vācya-sāmarthyākṣiptatayā vācyavac chabdasya sambandhī bhavaty eva / sākṣād-asākṣād-bhāvo hi sambandhasyāprayojakaḥ / vācya-vācaka-bhāvāśrayatvaṃ ca vyañjakatvasya prāg eva darśitam / tasmād vaktrabhiprāya-rūpa eva vyaṅgye liṅgatayā śabdānāṃ vyāpāraḥ / tad-viṣayīkṛte tu pratipādyatayā / pratīyamāne tasminn abhiprāya-rūpe 'nabhiprāya-rūpe ca vācakatve naiva vyāpāraḥ sambandhāntareṇa vā / na tāvad vācakatvena yathoktaṃ prāk / sambandhāntareṇa vyañjakatvam eva / na ca vyañjakatvaṃ liṅgatva-rūpam eva ālokādiṣv anyathā dṛṣṭatvāt / tasmāt pratipādyo viṣayaḥ śabdānāṃ na liṅgitvena sambandhī vācyavat / yo hi liṅgitvena teṣāṃ sambandhī yathā darśito viṣayaḥ sa na vācyatvena pratīyate, api tūpādhitvena / pratipādyasya ca viṣayasya liṅgitve tad-viṣayāṇāṃ vipratipattīnāṃ laukikair eva kriyamāṇānām abhāvaḥ prasajyeteti / etac coktam eva / yathā ca vācya-viṣaye pramāṇāntarānugamena samyaktva-pratītau kvacit kriyamāṇāyāṃ tasya pramāṇāntara-viṣayatve saty api na śabda-vyāpāra-viṣayatā-hānis tad-vyaṅgyasyāpi / kāvya-viṣaye ca vyaṅgya-pratītīnāṃ satyā satya-nirūpaṇasyāprayojakatvam eveti tatra pramāṇāntara-vyāpāra-parīkṣopahāsāyaiva sampadyate / tasmāl liṅgi-pratītir eva sarvatra vyaṅgya-pratītir iti na śakyate vaktum / yat tv anumeya-rūpa-vyaṅgya-viṣayaṃ śabdānāṃ vyañjakatvaṃ tad-dhvani-vyavahārasyāprayojakam / api tu vyañjakatva-lakṣaṇaḥ śabdānāṃ vyāpāra autpattika-śabdārtha-sambandha-vādināpy abhyupagantavya iti pradarśanārtham upanyastam / tad dhi vyañjakatvaṃ kadācil liṅgatvena kadācid rūpāntareṇa śabdānāṃ vācakānām avācakānāṃ ca sarva-vādibhir apratikṣepyam ity ayam asmābhir yatna ārabdhaḥ / tad evaṃ guṇa-vṛtti-vācakatvādibhyaḥ śabda-prakārebhyo niyamenaiva tāvad vilakṣaṇaṃ vyañjakatvam / tad-antaḥ-pātitve 'pi tasya haṭhād abhidhīyamāne tad-viśeṣasya dhvaner yat-prakāśanaṃ vipratipatti-nirāsāya sahṛdaya-vyutpattaye vā tat-kriyamāṇam anatisandheyam eva / na hi sāmānya-mātra-lakṣaṇenopayogi-viśeṣa-lakṣaṇānāṃ pratikṣepaḥ śakyaḥ kartum / evaṃ hi sati sattā-mātra-lakṣaṇe kṛte sakala-sad-vastu-lakṣaṇānāṃ paunaruktya-prasaṅgaḥ / tad evam- vimati-viṣayo ya āsīn manīṣiṇāṃ satatam avidita-sa-tattvaḥ / dhvani-saṃjñitaḥ prakāraḥ kāvyasya vyañjitaḥ so 'yam","एतच् च रसादितात्पर्येण काव्यनिबन्धनं भरतादावपि सुप्रसिद्धम् एवेति प्रतिपादयितुम् आह- ध्व्_३.३३: रसाद्य्-अनुगुणत्वेन व्यवहारो ऽर्थ-शब्दयोः / औचित्यवान्यस्ता एता वृत्तयो द्विविधाः स्थिताः // ध्व्क्_३.३३ // व्यवहारो हि वृत्तिर् इत्य् उच्यते / तत्र रसानुगुण औचित्यवान् वाच्याश्रयो यो व्यवहारस् ता एताः कैशिक्य्-आद्या वृत्तयः / वाचकाश्रयाश् चोपनागरिकाद्याः / वृत्तयो हि रसादि-तात्पर्येण संनिवेशिताः काम् अपि नाट्यस्य काव्यस्य च छायाम् आवहन्ति / रसादयो हि द्वयोर् अपि तयोर् जीव-भूताः / इतिवृत्तादि तु शरीर-भूतम् एव / अत्र केचिद् आहुः-""गुण-गुणि-व्यवहारो रसादीनाम् इतिवृत्तादिभिः सह युक्तः, न तु जीव-शरीर-व्यवहारः / रसादि-मयं हि वाच्यं प्रतिभासते न तु रसादिभिः पृथग्-भूतम्"" इति / अत्रोच्यते-यदि रसादि-मयम् एव वाच्यं यथा गौरत्व-मयं शरीरम् / एवं सति यथा शरीरे प्रतिभासमाने नियमेनैव गौरत्वं प्रतिभासते सर्वस्य तथा वाच्येन सहैव रसादयो ऽपि सहृदयस्यासहृदयस्य च प्रतिभासेरन् / न चैवम्; तथा चैतत् प्रतिपादितम् एव प्रथमोद्द्योते / स्यान् मतम् / रत्नानाम् इव जात्यत्वं प्रतिपत्तृ-विशेषतः संवेद्यं वाच्यानां रसादि-रूपत्वम् इति / नैवम् / यतो यथा जात्यत्वेन प्रतिभासमाने रत्ने रत्न-स्वरूपानतिरिक्तत्वम् एव तस्य लक्ष्यते तथा रसादीनाम् अपि विभावानुभावादि-रूप-वाच्याव्यतिरिक्तत्वम् एव लक्ष्येत / न चैवम्; न हि विभावानुभाव-व्यभिचारिण एव रसा इति कस्यचिद् अवगमः / अत एव च विभावादि-प्रतीत्य्-अविनाभाविनी रसादीनां प्रतीतिर् इति तत्-प्रतीत्योः कार्य-कारण-भावेन व्यवस्थानात् क्रमो ऽवश्यम्भावी / स तु लाघवान् न प्रकाश्यते ""इत्य् अलक्ष्य-क्रमा एव सन्तो व्यङ्ग्या रसादयः"" इत्य् उक्तम् / ननु शब्द एव प्रकरणाद्य्-अवच्छिन्नो वाच्य-व्यङ्ग्ययोः समम् एव प्रतीतिम् उपजनयतीति किं तत्र क्रम-कल्पनया / न हि शब्दस्य वाच्य-प्रतीति-परामर्श एव व्यञ्जकत्वे निबन्धनम् / तथा हि गीतादि-शब्देभ्यो ऽपि रसाभिव्यक्तिर् अस्ति / न च तेषाम् अन्तरा वाच्य-परामर्शः / अत्रापि ब्रूमः-प्रकरणाद्य्-अवच्छेदेन व्यञ्जकत्वं शब्दानाम् इत्य् अनुमतम् एवैतद् अस्माकम् / किं तु तद्-व्यञ्जकत्वं तेषां कदाचित् स्वरूप-विशेष-निबन्धनं कदाचिद् वाचक-शक्ति-निबन्धनम् / तत्र येषां वाचक-शक्ति-निबन्धनं तेषां यदि वाच्य-प्रतीतिम् अन्तरेणैव स्वरूप-प्रतीत्या निष्पन्नं तद् भवेन् न तर्हि वाचक-शक्ति-निबन्धनम् / अथ तन्-निबन्धनं तन्-नियमेनैव वाच्य-वाचक-भाव-प्रतीत्य्-��त्तर-कालत्वं व्यङ्ग्य-प्रतीतेः प्राप्तम् एव / स तु क्रमो यदि लाघवान् न लक्ष्यते तत् किं क्रियते / यदि च वाच्य-प्रतीतिम् अन्तरेणैव प्रकरणाद्य्-अवच्छिन्न-शब्द-मात्र-साध्या रसादि-प्रतीतिः स्यात् तद्-अनवधारित-प्रकरणानां वाच्य-वाचकभावे च स्वयम् अव्युत्पन्नानां प्रतिपत्तॄणां काव्य-मात्र-श्रवणाद् एवासौ भवेत् / सह-भावे च वाच्य-प्रतीतेर् अनुपयोगः, उपयोगे वा न सहभावः / येषाम् अपि स्वरूप-विशेष-प्रतीति-निमित्तं व्यञ्जकत्वं यथा गीतादि-शब्दानां तेषाम् अपि स्वरूप-प्रतीतेर् व्यङ्ग्य-प्रतीतेश् च नियम-भावी क्रमः / तत् तु शब्दस्य क्रिया-पौर्वापर्यम् अनन्य-साध्य-तत्-फल-घटनास्व् आशु-भाविनीषु वाच्येनाविरोधिन्य् अभिधेयान्तर-विलक्षणे रसादौ न प्रतीयते / क्वचित् तु लक्ष्यत एव / यथानुरणन-रूप-व्यङ्ग्य-प्रतीतिषु / तत्रापि कथम् इति चेद् उच्यते-अर्थ-शक्ति-मूलानुरणन-रूप-व्यङ्ग्ये ध्वनौ तावद् अभिधेयस्य तत्-सामर्थ्याक्षिप्तस्य चार्थस्याभिधेयान्तर-विलक्षणतयात्यन्त-विलक्षणे ये प्रतीती तयोर् अशक्य-निह्नवो निमित्त-निमित्ति-भाव इति स्फुटम् एव तत्र पौर्वापर्यम् / यथा प्रथमोद्द्योते प्रतीयमानार्थ-सिद्ध्य्-अर्थम् उदाहृतासु गाथासु / तथा-विधे च विषये वाच्य-व्यङ्ग्ययोर् अत्यन्त-विलक्षणत्वाद् यैव एकस्य प्रतीतिः सैवेतरस्येति न शक्यते वक्तुम् / शब्द-शक्ति-मूलानुरणन-रूप-व्यङ्ग्ये तु ध्वनौ-""गावो वः पावनानां परम-परिमितां प्रीतिम् उत्पादयन्तु"" इत्य् आदाव् अर्थ-द्वय-प्रतीतौ शाब्द्याम् अर्थ-द्वयस्योपमानोपमेय-भाव-प्रतीतिर् उपमा-वाचक-पद-विरहे सत्य् अर्थ-सामर्थ्याद् आक्षिप्तेति, तत्रापि सुलक्षम् अभिधेय-व्यङ्ग्यालङ्कार-प्रतीत्योः पौर्वापर्यम् / पद-प्रकाश-शब्द-शक्ति-मूलानुरणन-रूप-व्यङ्ग्ये ऽपि ध्वनौ विशेषण-पदस्योभयार्थ-सम्बन्ध-योग्यस्य योजकं पदम् अन्तरेण योजनम् अशाब्दम् अप्य् अर्थाद् अवस्थितम् इत्य् अत्रापि पूर्ववद् अभिधेय-तत्-सामर्थ्याक्षिप्तालङ्कार-मात्र-प्रतीत्योः सुस्थितम् एव पौर्वापर्यम् / आर्थ्य् अपि च प्रतिपत्तिस् तथाविधे विषये उभयार्थ-सम्बन्ध-योग्य-शब्द-सामर्थ्य-प्रसावितेति शब्द-शक्ति-मूला कल्प्यते / अविवक्षित-वाच्यस्य तु ध्वनेः प्रसिद्ध-स्व-विषय-वैमुख्य-प्रतीति-पूर्वकम् एवार्थान्तर-प्रकाशनम् इति नियम-भावी क्रमः / ��त्राविवक्षित-वाच्यत्वाद् एव वाच्येन सह व्यङ्ग्यस्य क्रम-प्रतीति-विचारो न कृतः / तस्माद् अभिधानाभिधेय-प्रतीत्योर् इव वाच्य-व्यङ्ग्य-प्रतीत्योर् निमित्त-निमित्ति-भावान् नियम-भावी क्रमः / स तूक्त-युक्त्या क्वचिल् लक्ष्यते क्वचिन् न लक्ष्यते / तद् एवं व्यञ्जक-मुखेन ध्वनि-प्रकारेषु निरूपितेषु कश्चिद् ब्रूयात्-किम् इदं व्यञ्जकत्वं नाम व्यङ्ग्यार्थ-प्रकाशनम्, न हि व्यञ्जकत्वम् / तद् व्यङ्ग्यत्वं चार्थस्य व्यञ्जक-सिद्ध्य्-अधीनं व्यङ्ग्यत्वम् / व्यङ्ग्यापेक्षया च व्यञ्जकत्व-सिद्धिर् इत्य् अन्योन्य-संश्रयाद् अव्यवस्थानम् / ननु वाच्य-व्यतिरिक्तस्य व्यङ्ग्यस्य सिद्धिः प्राग् एव प्रतिपादिता तत्-सिद्ध्य्-अधीना च व्यञ्जक-सिद्धिर् इति कः पर्यनुयोगावसरः / सत्यम् एवैतत् / प्राग्-उक्त-युक्तिभिर् वाच्य-व्यतिरिक्तस्य वस्तुनः सिद्धिः कृता, स त्व् अर्थो व्यङ्ग्यतयैव कस्माद् व्यपदिश्यते यत्र च प्राधान्येनानवस्थानं तत्र वाच्यतयैवासौ व्यपदेष्टुं युक्तः, तत्-परत्वाद् वाक्यस्य / अतश् च तत्-प्रकाशिनो वाक्यस्य वाचकत्वम् एव व्यापारः / किं तस्य व्यापारान्तर-कल्पनया ? तस्मात् तात्पर्य-विषयो यो ऽर्थः स तावन् मुख्यतया वाच्यः / या त्व् अन्तरा तथा-विधे विषये वाच्यान्तर-प्रतीतिः सा तत्-प्रतीतेर् उपाय-मात्रं पदार्थ-प्रतीतिरिव वाक्यार्थ-प्रतीतेः / अत्रोच्यते-यत्र शब्दः स्वार्थम् अभिदधानो ऽर्थान्तरम् अवगमयति तत्र यत् तस्य स्वार्थाभिधायित्वं यच् च तदर्थान्तरावगम-हेतुत्वं तयोर् अविशेषो विशेषो वा / न तावद् अविशेषः; यस्मात् तौ द्वौ व्यापारौ भिन्न-विषयौ भिन्न-रूपौ च प्रतीयेते एव / तथा हि वाचकत्व-लक्षणो व्यापारः शब्दस्य स्वार्थ-विषयः गमकत्व-लक्षणस् त्व् अर्थान्तर-विषयः / न च स्व-पर-व्यवहारो वाच्य-व्यङ्ग्ययोर् अपह्नोतुं शक्यः, एकस्य सम्बन्धित्वेन प्रतीतेर् अपरस्य सम्बन्धि-सम्बन्धित्वेन / वाच्यो ह्य् अर्थः साक्षाच्-छब्दस्य सम्बन्धी तद्-इतरस् त्व् अभिधेय-सामर्थ्याक्षिप्तः सम्बन्धि-सम्बन्धी / यदि च स्व-सम्बन्धित्वं साक्षात् तस्य स्यात् तदार्थान्तरत्व-व्यवहार एव न स्यात् / तस्माद् विषय-भेदस् तावत् तयोर् व्यापारयोः सुप्रसिद्धः / रूप-भेदो ऽपि प्रसिद्ध एव / न हि यैवाभिधान-शक्तिः सैवावगमन-शक्तिः / अवाचकस्यापि गीत-शब्दादे रसादि-लक्���णार्थावगम-दर्शनात् / अशब्दस्यापि चेष्टादेर् अर्थ-विशेष-प्रकाशन-प्रसिद्धेः / तथा हि ""व्रीडा-योगान् नतवदनया"" इत्य् आदिश्लोके चेष्टाविशेषः सुकविनार्थ-प्रकाशनहेतुः प्रदर्शित एव / तस्माद् भिन्न-विषयत्वाद्भिन्न-रूपत्वाच् च स्वार्थाभिधायित्वम् अर्थान्तरावगम-हेतुत्वं च शब्दस्य यत् तयोः स्पष्ट एव भेदः / विशेषश् चेन् न तर्हीदानीम् अवगमनस्याभिधेय-सामर्थ्याक्षिप्तस्यार्थान्तरस्य वाच्यत्व-व्यपदेश्यता / शब्द-व्यापार-गोचरत्वं तु तस्यास्माभिर् इष्यत एव, तत् तु व्यङ्ग्यत्वेनैव न वाच्यत्वेन / प्रसिद्धाभिधानान्तर-सम्बन्ध-योग्यत्वेन च तस्यार्थान्तरस्य प्रतीतेः शब्दान्तरेण स्वार्थाभिधायिना यद्-विषयीकरणं तत्र प्रकाशनोक्तिर् एव युक्ता / न च पदार्थ-वाक्यार्थ-न्यायो वाच्य-व्यङ्ग्ययोः / यतः पदार्थ-प्रतीतिर् असत्यैवेति कैश्चिद् विद्वद्भिर् आस्थितम् / यैर् अप्य् असत्यत्वम् अस्या नाभ्युपेयते तैर् वाक्यार्थ-पदार्थयोर् घट-तद्-उपादान-कारण-न्यायो ऽभ्युपगन्तव्यः / यथा हि घटे निष्पन्ने तद्-उपादान-कारणानां न पृथग्-उपलम्भस् तथैव वाक्ये तद्-अर्थे वा प्रतीते पद-तद्-अर्थानां तेषां तदा विभक्ततयोपलम्भे वाक्यार्थ-बुद्धिर् एव दूरीभवेत् / न त्व् एष वाच्य-व्यङ्ग्ययोर् न्यायः, न हि व्यङ्ग्ये प्रतीयमाने वाच्य-बुद्धिर् दूरीभवति, वाच्यावभासाविनाभावेन तस्य प्रकाशनात् / तस्माद् घट-प्रदीप-न्यायस् तयोः, यथैव हि प्रदीप-द्वारेण घट-प्रतीताव् उत्पन्नायां न प्रदीप-प्रकाशो निवर्तते तद्-व्यङ्ग्य-प्रतीतौ वाच्यावभासः / यत् तु प्रथमोद्द्योते ""यथा पदार्थ-द्वारेण"" (१.१०) इत्य् आद्य्-उक्तं तद्-उपायत्व-मात्रात् साम्य-विवक्षया / नन्व् एवं युगपद्-अर्थ-द्वय-योगित्वं वाक्यस्य प्राप्तं तद्-भावे च तस्य वाक्यतैव विघटते, तस्या ऐकार्थ्य-लक्षणत्वात् ; नैष दोषः ; गुण-प्रधान-भावेन तयोर् व्यवस्थानात् / व्यङ्ग्यस्य हि क्वचित् प्राधान्यं वाच्यस्योपसर्जन-भावः क्वचिद् वाच्यस्य प्राधान्यम् अपरस्य गुण-भावः / तत्र व्यङ्ग्य-प्राधान्ये ध्वनिर् इत्य् उक्तम् एव ; वाच्य-प्राधान्ये तु प्रकारान्तरं निर्देक्ष्यते / तस्मात् स्थितम् एतत्-व्यङ्ग्य-परत्वे ऽपि काव्यस्य न व्यङ्ग्यस्याभिधेयत्वम् अपि तु व्यङ्ग्यत्वम् एव / किं च व्यङ्ग्यस्य प्राधान्येनाविवक्षायां वाच्यत्वं तावद् भवद्भिर् नाभ्युपगन्तव्यम् अतत्परत्वाच् छब्दस्य / तद् अस्ति तावद् व्यङ्ग्यः शब्दानां कश्चिद् विषय इति / यत्रापि तस्य प्राधान्यं तत्रापि किम् इति तस्य स्वरूपम् अपह्नूयते / एवं तावद् वाचकत्वाद् अन्यद् एव व्यञ्जकत्वम् ; इतश् च वाचकत्वाद् व्यञ्जकत्वस्यान्यत्वं यद् वाचकत्वं शब्दैकाश्रयम् इतरत् तु शब्दाश्रयम् अर्थाश्रयं च शब्दार्थयोर् द्वयोर् अपि व्यञ्जकत्वस्य प्रतिपादितत्वात् / गुण-वृत्तिस् तूपचारेण लक्षणया चोभयाश्रयापि भवति / किन्तु ततो ऽपि व्यञ्जकत्वं स्वरूपतो विषयतश् च भिद्यते / रूप-भेदस् तावद् अयम्-यद् अमुख्यतया व्यापारो गुण-वृत्तिः प्रसिद्धा / व्यञ्जकत्वं तु मुख्यतयैव शब्दस्य व्यापारः / न ह्य् अर्थाद् व्यङ्ग्य-त्रय-प्रतीतिर् या तस्या अमुख्यत्वं मनाग् अपि लक्ष्यते / अयं चान्यः स्वरूप-भेदः-यद् गुण-वृत्तिर् अमुख्यत्वेन व्यवस्थितं वाचकत्वम् एवोच्यते / व्यञ्जकत्वं तु वाचकत्वाद् अत्यन्तं विभिन्नम् एव / एतच् च प्रतिपादितम् / अयं चापरो रूप-भेदो यद्गुण-वृत्तौ यदार्थो ऽर्थान्तरम् उपलक्षयति तदोपलक्षणीयार्थात्मना परिणत एवासौ सम्पद्यते / यथा ""गङ्गायां घोषः"" इत्य् आदौ / व्यञ्जकत्व-मार्गे तु यदार्थो ऽर्थान्तरं द्योतयति तदा स्वरूपं प्रकाशयन्न् एवासाव् अन्यस्य प्रकाशकः प्रतीयते प्रदीपवत् / यथा-""लीला-कमल-पत्राणि गणयामास पार्वती"" इत्य् आदौ / यदि च यत्रातिरस्कृतस्व-प्रतीतिर् अर्थो ऽर्थान्तरं लक्षयति तत्र लक्षणा-व्यवहारः क्रियते, तद् एवं सति लक्षणैव मुख्यः शब्द-व्यापार इति प्राप्तम् / यस्मात् प्रायेण वाक्यानां वाच्य-व्यतिरिक्त-तात्पर्य-विषयार्थावभासित्वम् / ननु त्वत्-पक्षे ऽपि यदार्थो व्यङ्ग्य-त्रयं प्रकाशयति तदा शब्दस्य कीदृशो व्यापारः ? उच्यते-प्रकरणाद्य्-अवच्छिन्न-शब्द-वशेनैवार्थस्य तथा-विधं व्यञ्जकत्वम् इति शब्दस्य तत्रोपयोगः कथम् अपह्नूयते ? विषय-भेदो ऽपि गुण-वृत्ति-व्यञ्जकत्वयोः स्पष्ट एव / यतो व्यञ्जकत्वस्य रसादयो ऽलङ्कार-विशेषा व्यङ्ग्य-रूपावच्छिन्नं वस्तु चेति त्रयं विषयः / तत्र रसादि-प्रतीतिर् गुण-वृत्तिर् इति न केनचिद् उच्यते न च शक्यते वक्तुम् / व्यङ्ग्यालङ्कार-प्रतीतिर् अपि तथैव / वस्तु-चारुत्व-प्रतीतये स्व-शब्दानभिधेयत्वेन यत् प्रतिपिपादयितुम् इष्यते तद् व्यङ्ग्यम् / तच् च न सर्वं गुण-वृत्तेर्विषयः प्रसिद्ध्य्-अनुरोधाभ्याम् अपि गौणानां शब्दानां प्रयोग-दर्शनात् / तथोक्तं प्राक् / यदपि च गुण-वृत्तेर् विषयस्तद् अपि च व्यञ्जकत्वानुप्रवेशेन / तस्माद् गुण-वृत्तेर् अपि व्यञ्जकत्वस्यात्यन्त-विलक्षणत्वम् / वाचकत्व-गुण-वृत्ति-विलक्षणस्यापि च तस्य तद्-उभयाश्रयत्वेन व्यवस्थानम् / व्यञ्जकत्वं हि क्वचिद् वाचकत्वाश्रयेण व्यवतिष्ठते, यथा विवक्षितान्य-पर-वाच्ये ध्वनौ / क्वचित् तु गुण-वृत्त्य्-आश्रयेण यथा अविवक्षित-वाच्ये ध्वनौ / तद्-उभयाश्रयत्व-प्रतिपादनायैव च ध्वनेः प्रथमतरं द्वौ प्रभेदाव् उपन्यस्तौ / तद् उभयाश्रितत्वाच् च तद्-एक-रूपत्वं तस्य न शक्यते वक्तुम् / यस्मान् न तद्-वाचकत्वैक-रूपम् एव, क्वचिल् लक्षणाश्रयेण वृत्तेः / न च लक्षणैक-रूपम् एवान्यत्र वाचकत्वाश्रयेण व्यवस्थानात् / न चोभय-धर्मत्वेनैव तद्-एकैक-रूपं न भवति / यावद् वाचकत्व-लक्षणादि-रूप-रहित-शब्द्-अधर्मत्वेनापि / तथा हि गीत-ध्वनीनाम् अपि व्यञ्जकत्वम् अस्ति रसादि-विषयम् / न च तेषां वाचकत्वं लक्षणा वा कथञ्चिल् लक्ष्यते / शब्दाद् अन्यत्रापि विषये व्यञ्जकत्वस्य दर्शनाद् वाचकत्वादि-शब्द-धर्म-प्रकारत्वम् अयुक्तं वक्तुम् / यदि च वाचकत्व-लक्षणादीनां शब्द-प्रकाराणां प्रसिद्ध-प्रकार-विलक्षणत्वे ऽपि व्यञ्जकत्वं प्रकारत्वेन परिकल्प्यते तच् छब्दस्यैव प्रकारत्वेन कस्मान् न परिकल्प्यते ? तद् एवं शाब्दे व्यवहारे त्रयः प्रकाराः-वाचकत्वं गुण-वृत्तिर् व्यञ्जकत्वं च / तत्र व्यञ्जकत्वे यदा व्यङ्ग्य-प्राधान्यं तदा ध्वनिः, तस्य चाविवक्षित-वाच्यो विवक्षितान्य-पर-वाच्यश् चेति द्वौ प्रभेदाव् अनुक्रान्तौ प्रथमतरं तौ सविस्तरं निर्णीतौ / अन्यो ब्रूयात्-ननु विवक्षितान्य-पर-वाच्ये ध्वनौ गुण-वृत्तिता नास्तीति यद् उच्यते तद् युक्तम् / यस्माद् वाच्य-वाचक-प्रतीति-पूर्विका यत्रार्थान्तर-प्रतिपत्तिस् तत्र कथं गुण-वृत्ति-व्यवहारः, न हि गुण-वृत्तौ यदा निमित्तेन केनचिद् विषयान्तरे शब्द आरोप्यते अत्यन्त-तिरस्कृत-स्वार्थः / यथा-""अग्निर् माणवकः"" इत्य् आदौ, यदा वा स्वार्थम् अंशेनापरित्यजंस् तत्-सम्बन्ध-द्वारेण विषयान्तरम् आक्रामति, यथा ""गङ्गायां घोषः"" इत्य् आदौ / तदाविवक्षित-वाच्यत्वम् उपपद्यते / अत एव च विवक्षितान्य-पर-वाच्ये ध्वनौ वाच्य-वाचकय���र् द्वयोर् अपि स्वरूप-प्रतीतिर् अर्थावगमनं च दृश्यत इति व्यञ्जकत्व-व्यवहारो युक्त्य्-अनुरोधी / स्वरूपं प्रकाशयन्न् एव परावभासको व्यञ्जक इत्य् उच्यते, तथाविधे विषये वाचकत्वस्यैव व्यञ्जकत्वम् इति गुण-वृत्ति-व्यवहारो नियमेनैव न शक्यते कर्तुम् / अविवक्षित-वाच्यस् तु ध्वनिर् गुण-वृत्तेः कथं भिद्यते ? तस्य प्रभेद-द्वये गुण-वृत्तिप्रभेदद्वय-रूपता लक्ष्यत एव यतः / अयम् अपि न दोषः / यस्माद् अविवक्षित-वाच्यो ध्वनिर् गुण-वृत्ति-मार्गाश्रयो ऽपि भवति न तु गुण-वृत्ति-रूप एव / गुण-वृत्तिर् हि व्यञ्जकत्व-शून्यापि दृश्यते / व्यञ्जकत्वं च यथोक्त-चारुत्व-हेतुं व्यङ्ग्यं विना न व्यवतिष्ठते / गुण-वृत्तिस् तु वाच्य-धर्माश्रयेणैव व्यङ्ग्य-मात्राश्रयेण चाभेदोपचार-रूपा सम्भवति, यथा-तीक्ष्णत्वाद् अग्निर् माणवकः, आह्लादकत्वाच् चन्द्र एवास्या मुखम् इत्य् आदौ / यथा च ""प्रिये जने नास्ति पुनर् उक्तम्"" इत्य् आदौ / यापि लक्षण-रूप-गुण-वृत्तिः साप्य् उपलक्षणीयार्थ-संबन्ध-मात्राश्रयेण चारु-रूप-व्यङ्ग्य-प्रतीतिं विनापि सम्भवत्य् एव, यथा-""मञ्चाः क्रोशन्ति"" इत्य् आदौ विषये / यत्र तु सा चारु-रूप-व्यङ्ग्य-प्रतीति-हेतुस् तत्रापि व्यञ्जकत्वानुप्रवेशेनैव वाचकत्ववत् / असम्भविना चार्थेन यत्र व्यवहारः, यथा-""सुवर्ण-पुष्पां पृथिवीम्"" इत्य् आदौ तत्र चारु-रूप-व्यङ्ग्य-प्रतीतिर् एव प्रयोजिकेति तथा-विधे ऽपि विषये गुण-वृत्तौ सत्याम् अपि ध्वनि-व्यवहार एव युक्त्य्-अनुरोधी / तस्माद् अविवक्षित-वाच्ये ध्वनौ द्वयोर् अपि प्रभेदयोर् व्यञ्जकत्व-विशेषाविशिष्टा गुण-वृत्तिर् न तु तद्-एक-रूपा सहृदय-हृदयाह्लादिनी प्रतीयमाना प्रतीति-हेतुत्वाद् विषयान्तरे तद्-रूप-शून्याया दर्शनात् / एतच् च सर्वं प्राक् सूचितम् अपि स्फुटतर-प्रतीतये पुनर् उक्तम् / अपि च व्यञ्जकत्व-लक्षणो यः शब्दार्थयोर् धर्मः स प्रसिद्ध-सम्बन्धानुरोधीति न कस्यचिद् विमति-विषयताम् अर्हति / शब्दार्थयोर् हि प्रसिद्धो यः सम्बन्धो वाच्य-वाचक-भावाख्यस् तम् अनुरुन्धान एव व्यञ्जकत्व-लक्षणो व्यापारः सामग्र्य्-अन्तर-सम्बन्धाद् औपाधिकः प्रवर्तते / अत एव वाचकत्वात् तस्य विशेषः / वाचकत्वं हि शब्द-विशेषस्य नियत आत्मा व्युत्पत्ति-कालाद् आरभ्य तद्-अविनाभावेन तस्य प्रसिद्धत्वात् / स त्व् अनियतः, औपाधिकत��वात् / प्रकरणाद्य्-अवच्छेदेन तस्य प्रतीतेर् इतरथा त्व् अप्रतीतेः / ननु यद्य् अनियतस् तत् किं तस्य स्वरूप-परीक्षया ? नैष दोषः ; यतः शब्दात्मनि तस्यानियतत्वम्, न तु स्वे विषये व्यङ्ग्य-लक्षणे / लिङ्गत्व-न्यायश् चास्य व्यञ्जक-भावस्य लक्ष्यते, यथा लिङ्गत्वम् आश्रयेष्व् अनियतावभासम्, इच्छाधीनत्वात् ; स्व-विषयाव्यभिचारि च / तथैवेदं यथा दर्शितं व्यञ्जकत्वम् / शब्दात्मन्य् अनियतत्वाद् एव च तस्य वाचकत्व-प्रकारता न शक्या कल्पयितुम् / यदि हि वाचकत्व-प्रकारता तस्य भवेत् तच्-छब्दात्मनि नियततापि स्याद् वाचकत्ववत् / स च तथा-विध औपाधिको धर्मः शब्दानाम् औत्पत्तिक-शब्दार्थ-सम्बन्ध-वादिना वाक्य-तत्त्व-विदा पौरुषापौरुषेययोर् वाक्ययोर् विशेषम् अभिदधता नियमेनाभ्युपगन्तव्यः, तद् अनभ्युपगमे हि तस्य शब्दार्थ-सम्बन्ध-नित्यत्वे सत्य् अप्य् अपौरुषेय-पौरुषेययोर् वाक्ययोर् अर्थ-प्रतिपादने निर्विशेषत्वं स्यात् / तद्-अभ्युपगमे तु पौरुषेयाणां वाक्यानां पुरुषेच्छानुविधान-समारोपितौपाधिक-व्यापारान्तराणां सत्य् अपि स्वाभिधेय-सम्बन्धापरित्यागे मिथ्यार्थतापि भवेत् / दृश्यते हि भावानाम् अपरित्यक्त-स्व-स्वभावानाम् अपि सामग्र्य्-अन्तर-सम्पात-सम्पादितौपाधिक-व्यापारान्तराणां विरुद्ध-क्रियत्वम् / तथा हि-हिम-मयूख-प्रभृतीनां निर्वापित-सकल-जीव-लोकं शीतलत्वम् उद्वहताम् एव प्रिया-विरह-दहन-दह्यमान-मानसैर् जनैर् आलोक्यमानानां सतां सन्ताप-कारित्वं प्रसिद्धम् एव / तस्मात् पौरुषेयाणां वाक्यानां सत्य् अपि नैसर्गिके ऽर्थ-सम्बन्धे मिथ्यार्थत्वं समर्थयितुम् इच्छता वाचकत्व-व्यतिरिक्तं किंचिद् रूपम् औपाधिकं व्यक्तम् एवाभिधानीयम् / तच् च व्यञ्जकत्वादृते नान्यत् / व्यङ्ग्य-प्रकाशनं हि व्यञ्जकत्वम् / पौरुषेयाणि च वाक्यानि प्राधान्येन पुरुषाभिप्रायम् एव प्रकाशयन्ति / स च व्यङ्ग्य एव न त्व् अभिधेयः, तेन सहाभिधानस्य वाच्य-वाचकभाव-लक्षण-सम्बन्धाभावात् / नन्व् अनेन न्यायेन सर्वेषाम् एव लौकिकानां वाक्यानां ध्वनि-व्यवहारः प्रसक्तः / सर्वेषाम् अप्य् अनेन न्यायेन व्यञ्जकत्वात् / सत्यम् एतत्; किं तु वक्त्र्-अभिप्राय-प्रकाशनेन यद् व्यञ्जकत्वं तत् सर्वेषाम् एव लौकिकानां वाक्यानाम् अविशिष्टम् / तत् तु वाचकत्वान् न भिद्यते व्यङ्ग्यम् हि तत्र नान्तरीयकतया व्यवस्थितम् / न तु विवक्षितत्वेन / यस्य तु विवक्षितत्वेन व्यङ्ग्यस्य स्थितिः तद् व्यञ्जकत्वं ध्वनि-व्यवहारस्य प्रयोजकम् / यत् त्व् अभिप्राय-विशेष-रूपं व्यङ्ग्यं शब्दार्थाभ्यां प्रकाशते तद् भवति विवक्षितं तात्पर्येण प्रकाश्यमानं सत् / किन्तु तद् एव केवलम् अपरिमित-विषयस्य ध्वनि-व्यवहारस्य न प्रयोजकम् अव्यापकत्वात् / तथा दर्शित-भेद-त्रय-रूपं तात्पर्येण द्योत्यमानम् अभिप्राय-रूपम् अनभिप्राय-रूपं च सर्वम् एव ध्वनि-व्यवहारस्य प्रयोजकम् इति यथोक्त-व्यञ्जक्त्व-विशेषे ध्वनि-लक्षणे नातिव्याप्तिर् न चाव्याप्तिः / तस्माद् वाक्य-तत्त्व-विदां मतेन तावद् व्यञ्जकत्व-लक्षणः शाब्दो व्यापारो न विरोधी प्रत्युतानुगुण एव लक्ष्यते / परिनिश्चित-निरप-भ्रंश-शब्द-ब्रह्मणां विपश्चितां मतम् आश्रित्यैव प्रवृत्तो ऽयं ध्वनि-व्यवहार इति तैः सह किं विरोधाविरोधौ चिन्त्येते / कृत्रिम-शब्दार्थ-सम्बन्ध-वादिनां तु युक्ति-विदाम् अनुभव-सिद्ध एवायं व्यञ्जक-भावः शब्दानाम् अर्थान्तराणाम् इवाविरोधश् चेति न प्रतिक्षेप्य-पदवीम् अवतरति / वाचकत्वे हि तार्किकाणां विप्रतिपत्तयः प्रवर्तन्ताम्, किम् इदं स्वाभाविकं शब्दानाम् आहो स्वित् सामयिकम् इत्य् आद्याः / व्यञ्जकत्वे तु तत्-पृष्ठ-भाविनि भावान्तर-साधारणे लोक-प्रसिद्ध एवानुगम्यमाने को विमतीनाम् अवसरः / अलौकिके ह्य् अर्थे तार्किकाणां विमतयो निखिलाः प्रवर्तन्ते न तु लौकिके / न हि नील-मधुरादिष्व् अशेष-लोकेन्द्रिय-गोचरे बाधा-रहिते तत्त्वे परस्परं विप्रतिपन्ना दृश्यन्ते / न हि बाधा-रहितं नीलं नीलम् इति ब्रुवन्न् अपरेण प्रतिषिध्यते नैतन् नीलं पीतम् एतद् इति / तथैव व्यञ्जकत्वं वाचकानां शब्दानाम् अवाचकानां च गीत-ध्वनीनाम् अशब्द-रूपाणां च चेष्टादीनां यत् सर्वेषाम् अनुभव-सिद्धम् एव तत् केनापह्नूयते / अशब्दम् अर्थं रमणीयं हि सूचयन्तो व्याहारास् तथा व्यापारा निबद्धाश् चानिबद्धाश् च विदग्ध-परिषत्सु विविधा विभाव्यन्ते / तान् उपहास्यताम् आत्मनः परिहरन् को ऽतिसन्दधीत सचेताः / अथ ब्रूयात्, अस्त्य् अतिसन्धानावसरः व्यञ्जकत्वं शब्दानां गमकत्वं तच् च लिङ्गत्वम् अतश् च व्यङ्ग्य-प्रतीतिर् लिङ्गि-प्रतीतिर् एवेति लिङ्गि-लिङ्ग-भाव एव तेषां व्यङ्ग्य-व्यञ्जक-भावो नापरः कश्चित् / अतश�� चैतद् अवश्यम् एव बोद्धव्यं यस्माद् वक्त्र्-अभिप्रायापेक्षया व्यञ्जकत्वम् इदानीम् एव त्वया प्रतिपादितं वक्त्र्-अभिप्रायश् चानुमेय-रूप एव / अत्रोच्यते-नन्व् एवम् अपि यदि नाम स्यात् तत् किं नश् छिन्नम् / वाचकत्व-गुण-वृत्ति-व्यतिरिक्तो व्यञ्जकत्व-लक्षणः शब्द-व्यापारो ऽस्तीत्य् अस्माभिर् अभ्युपगतम् / तस्य चैवम् अपि न काचित् क्षतिः / तद् धि व्यञ्जकत्वं लिङ्गत्वम् अस्तु अन्यद् वा / सर्वथा प्रसिद्ध-शाब्द-प्रकार-विलक्षणत्वं शब्द-व्यापार-विषयत्वं च तस्यास्तीति नास्त्य् एवावयोर् विवादः / न पुनर् अयं परमार्थो यद्-व्यञ्जकत्वं लिङ्गत्वम् एव सर्वत्र व्यङ्ग्य-प्रतीतिश् च लिङ्गि-प्रतीतिर् एवेति / यद् अपि स्व-पक्ष-सिद्धये ऽस्मद्-उक्तम् अनूदितं त्वया वक्त्र्-अभिप्रायस्य व्यङ्ग्यत्वेनाभ्युपगमात् तत्-प्रकाशने शब्दानां लिङ्गत्वम् एवेति तद् एतद् यथास्माभिर् अभिहितं तद् विभज्यं प्रतिपाद्यते श्रूयताम्-द्विविधो विषयः शब्दानां- अनुमेयः प्रतिपाद्यश् च / तत्रानुमेयो विवक्षा-लक्षणः / विवक्षा च शब्द-स्वरूप-प्रकाशनेच्छा शब्देनार्थ-प्रकाशनेच्छा चेति द्वि-प्रकारा / तत्राद्या न शाब्द-व्यवहाराङ्गम् / सा हि प्राणित्व-मात्र-प्रतिपत्ति-फला / द्वितीया तु शब्द-विशेषावधारणा-वसित-व्यवहितापि शब्द-करण-व्यवहार-निबन्धनम् / ते तु द्वे अप्य् अनुमेयो विषयः शब्दानाम् / प्रतिपाद्यस् तु प्रयोक्तुर् अर्थ-प्रतिपादन-समीहा-विषयीकृतो ऽर्थः / स च द्विविधः-वाच्यो व्यङ्ग्यश् च / प्रयोक्ता हि कदाचित् स्व-शब्देनार्थं प्रकाशयितुं समीहते कदाचित् स्व-शब्दानभिधेयत्वेन प्रयोजनापेक्षया कयाचित् / स तु द्विविधो ऽपि प्रतिपाद्यो विषयः शब्दानां न लिङ्गितया स्वरूपेण प्रकाशते, अपि तु कृत्रिमेणाकृत्रिमेण वा सम्बन्धान्तरेण / विवक्षा-विषयत्वं हि तस्यार्थस्य शब्दैर् लिङ्गितया प्रतीयते न तु स्वरूपम् / यदि हि लिङ्गितया तत्र शब्दानां व्यापारः स्यात् तच् छब्दार्थे सम्यङ् मिथ्यात्वादि विवादा एव न प्रवर्तेरन् धूमादि-लिङ्गानुमितानुमेयान्तरवत् / व्यङ्ग्यश् चार्थो वाच्य-सामर्थ्याक्षिप्ततया वाच्यवच् छब्दस्य सम्बन्धी भवत्य् एव / साक्षाद्-असाक्षाद्-भावो हि सम्बन्धस्याप्रयोजकः / वाच्य-वाचक-भावाश्रयत्वं च व्यञ्जकत्वस्य प्राग् एव दर्शितम् / तस्माद् वक्त्रभिप्राय-रूप एव व्यङ्ग्ये लिङ्गतया शब्दानां व्यापारः / तद्-विषयीकृते तु प्रतिपाद्यतया / प्रतीयमाने तस्मिन्न् अभिप्राय-रूपे ऽनभिप्राय-रूपे च वाचकत्वे नैव व्यापारः सम्बन्धान्तरेण वा / न तावद् वाचकत्वेन यथोक्तं प्राक् / सम्बन्धान्तरेण व्यञ्जकत्वम् एव / न च व्यञ्जकत्वं लिङ्गत्व-रूपम् एव आलोकादिष्व् अन्यथा दृष्टत्वात् / तस्मात् प्रतिपाद्यो विषयः शब्दानां न लिङ्गित्वेन सम्बन्धी वाच्यवत् / यो हि लिङ्गित्वेन तेषां सम्बन्धी यथा दर्शितो विषयः स न वाच्यत्वेन प्रतीयते, अपि तूपाधित्वेन / प्रतिपाद्यस्य च विषयस्य लिङ्गित्वे तद्-विषयाणां विप्रतिपत्तीनां लौकिकैर् एव क्रियमाणानाम् अभावः प्रसज्येतेति / एतच् चोक्तम् एव / यथा च वाच्य-विषये प्रमाणान्तरानुगमेन सम्यक्त्व-प्रतीतौ क्वचित् क्रियमाणायां तस्य प्रमाणान्तर-विषयत्वे सत्य् अपि न शब्द-व्यापार-विषयता-हानिस् तद्-व्यङ्ग्यस्यापि / काव्य-विषये च व्यङ्ग्य-प्रतीतीनां सत्या सत्य-निरूपणस्याप्रयोजकत्वम् एवेति तत्र प्रमाणान्तर-व्यापार-परीक्षोपहासायैव सम्पद्यते / तस्माल् लिङ्गि-प्रतीतिर् एव सर्वत्र व्यङ्ग्य-प्रतीतिर् इति न शक्यते वक्तुम् / यत् त्व् अनुमेय-रूप-व्यङ्ग्य-विषयं शब्दानां व्यञ्जकत्वं तद्-ध्वनि-व्यवहारस्याप्रयोजकम् / अपि तु व्यञ्जकत्व-लक्षणः शब्दानां व्यापार औत्पत्तिक-शब्दार्थ-सम्बन्ध-वादिनाप्य् अभ्युपगन्तव्य इति प्रदर्शनार्थम् उपन्यस्तम् / तद् धि व्यञ्जकत्वं कदाचिल् लिङ्गत्वेन कदाचिद् रूपान्तरेण शब्दानां वाचकानाम् अवाचकानां च सर्व-वादिभिर् अप्रतिक्षेप्यम् इत्य् अयम् अस्माभिर् यत्न आरब्धः / तद् एवं गुण-वृत्ति-वाचकत्वादिभ्यः शब्द-प्रकारेभ्यो नियमेनैव तावद् विलक्षणं व्यञ्जकत्वम् / तद्-अन्तः-पातित्वे ऽपि तस्य हठाद् अभिधीयमाने तद्-विशेषस्य ध्वनेर् यत्-प्रकाशनं विप्रतिपत्ति-निरासाय सहृदय-व्युत्पत्तये वा तत्-क्रियमाणम् अनतिसन्धेयम् एव / न हि सामान्य-मात्र-लक्षणेनोपयोगि-विशेष-लक्षणानां प्रतिक्षेपः शक्यः कर्तुम् / एवं हि सति सत्ता-मात्र-लक्षणे कृते सकल-सद्-वस्तु-लक्षणानां पौनरुक्त्य-प्रसङ्गः / तद् एवम्- विमति-विषयो य आसीन् मनीषिणां सततम् अविदित-स-तत्त्वः / ध्वनि-संज्ञितः प्रकारः काव्यस्य व्यञ्जितः सो ऽयम्"
+dhva_3.34,"dhv_3.34: prakāro 'nyo guṇī-bhūta-vyaṅgyaḥ kāvyasya dṛśyate / yatra vyaṅgyānvaye vācya-cārutva��� syāt prakarṣavat // dhvk_3.34 // vyaṅgyo 'rtho lalanā-lāvaṇya-prakhyo yaḥ pratipāditas tasya prādhānye dhvanir ity uktam / tasya tu guṇī-bhāvena vācya-cārutva-prakarṣe guṇī-bhūta-vyaṅgyo nāma kāvya-prabhedaḥ prakalpyate / tatra vastu-mātrasya vyaṅgyasya tiraskṛta-vācyebhyaḥ pratīyamānasya kadācid vācya-rūpa-vākyārthāpekṣayā guṇī-bhāve sati guṇī-bhūta-vyaṅgyatā / yathā- lāvaṇya-sindhur aparaiva hi keyam atra yatrotpalāni śaśinā saha samplavante / unmajjati dvirada-kumbha-taṭī ca yatra yatrāpare kadalikāṇḍa-mṛṇāla-daṇḍāḥ // atiraskṛtavācyebhyo 'pi śabdebhyaḥ pratīyamānasya vyaṅgyasya kadācid vācya-prādhānyena kāvyacārutvāpekṣayā guṇībhāve sati guṇībhūta-vyaṅgyatā, yathodāhṛtam-""anurāgavatī sandhyā"" ity evam ādi / tasyaiva svayam uktyā prakāśīkṛtatvena guṇībhāvaḥ, yathodāhṛtam- ""saṅketa-kāla-manasam"" ity ādi / rasādi-rūpa-vyaṅgyasya guṇībhāvo rasavad-alaṅkāre darśitaḥ ; tatra ca teṣām ādhikārika-vākyāpekṣayā guṇībhāvo vivahana-pravṛtta-bhṛtyānuyāyi-rājavat / vyaṅgyālaṅkārasya guṇībhāve dīpakādi-viṣayaḥ","ध्व्_३.३४: प्रकारो ऽन्यो गुणी-भूत-व्यङ्ग्यः काव्यस्य दृश्यते / यत्र व्यङ्ग्यान्वये वाच्य-चारुत्वं स्यात् प्रकर्षवत् // ध्व्क्_३.३४ // व्यङ्ग्यो ऽर्थो ललना-लावण्य-प्रख्यो यः प्रतिपादितस् तस्य प्राधान्ये ध्वनिर् इत्य् उक्तम् / तस्य तु गुणी-भावेन वाच्य-चारुत्व-प्रकर्षे गुणी-भूत-व्यङ्ग्यो नाम काव्य-प्रभेदः प्रकल्प्यते / तत्र वस्तु-मात्रस्य व्यङ्ग्यस्य तिरस्कृत-वाच्येभ्यः प्रतीयमानस्य कदाचिद् वाच्य-रूप-वाक्यार्थापेक्षया गुणी-भावे सति गुणी-भूत-व्यङ्ग्यता / यथा- लावण्य-सिन्धुर् अपरैव हि केयम् अत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह सम्प्लवन्ते / उन्मज्जति द्विरद-कुम्भ-तटी च यत्र यत्रापरे कदलिकाण्ड-मृणाल-दण्डाः // अतिरस्कृतवाच्येभ्यो ऽपि शब्देभ्यः प्रतीयमानस्य व्यङ्ग्यस्य कदाचिद् वाच्य-प्राधान्येन काव्यचारुत्वापेक्षया गुणीभावे सति गुणीभूत-व्यङ्ग्यता, यथोदाहृतम्-""अनुरागवती सन्ध्या"" इत्य् एवम् आदि / तस्यैव स्वयम् उक्त्या प्रकाशीकृतत्वेन गुणीभावः, यथोदाहृतम्- ""सङ्केत-काल-मनसम्"" इत्य् आदि / रसादि-रूप-व्यङ्ग्यस्य गुणीभावो रसवद्-अलङ्कारे दर्शितः ; तत्र च तेषाम् आधिकारिक-वाक्यापेक्षया गुणीभावो विवहन-प्रवृत्त-भृत्यानुयायि-राजवत् / व्यङ्ग्यालङ्कारस्य गुणीभावे दीपकादि-विषयः"
+dhva_3.37,"tathā- dhv_3.35: prasanna-gambhīra-padāḥ kāvya-bandhāḥ sukhāvahāḥ / ye ca teṣu prakāro 'yam eva yojyāḥ sumedhasā // dhvk_3.35 // ye caite 'parimita-svarūpā api prakāśamānās tathāvidhārtha-ramaṇīyāḥ santo vivekināṃ sukhāvahāḥ kāvya-bandhās teṣu sarveṣv evāyaṃ prakāro guṇī-bhūta-vyaṅgyo nāma yojanīyaḥ / yathā- lacchī duhidā jāmāuo harī taṃsa ghariṇiā gaṅgā / amia-miaṅkā a suā aho kuḍumbaṃ mahoahiṇo // [lakṣmī duhitā jāmātā hariḥ tathā gṛhiṇī gaṅgā / amṛta-mṛgāṅkau ca sutau aho kuṭumbaṃ mahodadheḥ //]// dhva_3.35// dhv_3.36: vācyālaṅkāra-vargo 'yaṃ vyaṅgyāṃśānugame sati / prāyeṇaiva parāṃ chāyāṃ bibhral lakṣye nirīkṣyate // dhvk_3.36 // vācyālaṅkāra-vargo 'yaṃ vyaṅgyāṃśasyālaṅkārasya vastu-mātrasya vā yathā-yogam anugame sati cchāyātiśayaṃ bibhral-lakṣaṇa-kārair eka-deśena darśitaḥ / sa tu tathā-rūpaḥ prāyeṇa sarva eva parīkṣyamāṇo lakṣye nirīkṣyate / tathā hi-dīpaka-samāsoktyādi-vadanye 'py alaṅkārāḥ prāyeṇa vyaṅgyālaṅkārāntara-vastv-antara-saṃsparśino dṛśyante / yataḥ prathamaṃ tāvad atiśayokti-garbhatā sarvālaṅkāreṣu śakya-kriyā / kṛtaiva ca sā mahā-kavibhiḥ kām api kāvyacchaviṃ puṣyati, kathaṃ hy atiśayayogitā sva-viṣayaucityena kriyamāṇā satī kāvye notkarṣam āvahet / bhāmahenāpy atiśayokti-lakṣaṇe yad uktam- saiṣā sarvaiva vakroktir anayārtho vibhāvyate / yatno 'syāṃ kavinā kāryaḥ ko 'laṅkāro 'nayā vinā //iti / tatrātiśayoktir yam alaṅkāram adhitiṣṭhati kavi-pratibhā-vaśāt tasya cārutvātiśaya-yogo 'nyasya tv alaṅkāra-mātrataiveti sarvālaṅkāra-śarīra-svīkaraṇa-yogyatvenābhedopacārāt saiva sarvālaṅkāra-rūpety ayam evārtho 'vagantavyaḥ / tasyāś cālaṅkārāntara-saṃkīrṇatvaṃ kadācid vācyatvena kadacid vyaṅgyatvena / vyaṅgyatvam api kadācit prādhānyena kadācid guṇa-bhāvena / tatrādye pakṣe vācyālaṅkāra-mārgaḥ / dvitīye tu dhvanāv antarbhāvaḥ / tṛtīye tu guṇībhūta-vyaṅgya-rūpatā / ayaṃ ca prakāro 'nyeṣām apy alaṅkārāṇām asti, teṣāṃ tu na sarva-viṣayaḥ / atiśayoktes tu sarvālaṅkāra-viṣayo 'pi sambhavatīty ayaṃ viśeṣaḥ / yeṣu cālaṅkāreṣu sādṛśya-mukhena tattva-pratilambhaḥ yathā rūpakopamā-tulyayogitā-nidarśanādiṣu teṣu gamyamāna-dharma-mukhenaiva yat sādṛśyaṃ tad eva śobhātiśaya-śāli bhavatīti te sarve 'pi cārutvātiśaya-yoginaḥ santo guṇībhūta-vyaṅgyasyaiva viṣayāḥ / samāsoktyākṣepa-paryāyokty-ādiṣu tu gamyamānāṃśāvinābhāvenaiva tattva-vyavasthānād guṇībhūta-vyaṅgyatā nirvivādaiva / tatra ca guṇībhūta-vyaṅgyatāyām alaṅkārāṇāṃ keṣāñcid alaṅkāra-viśeṣa-garbhatāyāṃ niyamaḥ / yathā vyāja-stuteḥ preyo 'laṅkāra-garbhatve / keṣāñcid alaṅkāra-mātra-garbhatāyāṃ niyamaḥ / yathā sandehādīnām upamā-garbhatve / keṣāñcid alaṅkārāṇāṃ paraspara-garbhatāpi sambhavati / yathā dīpakopamayoḥ / tatra dīpakam upamā-garbhatvena prasiddham / upamāpi kadācid dīpaka-cchāyānuyāyinī / yathā mālopamā / tathā hi ""prabhā-mahatyā śikhayeva dīpaḥ"" ity ādau sphuṭaiva dīpaka-cchāyā lakṣyate / tad evaṃ vyaṅgyāṃśa-saṃsparśe sati cārutvātiśaya-yogino rūpakādayo 'laṅkārāḥ sarva eva guṇībhūta-vyaṅgyasya mārgaḥ / guṇībhūta-vyaṅgyatvaṃ ca teṣāṃ tathā-jātīyānāṃ sarveṣām evoktānuktānāṃ sāmānyam / tal-lakṣaṇe sarva evaite sulakṣitā bhavanti / ekaikasya svarūpa-viśeṣa-kathanena tu sāmānya-lakṣaṇa-rahitena pratipāda-pāṭheneva śabdā na śakyante tattvato nirjñātum ānantyāt / anantā hi vāg-vikalpās tat-prakārā eva cālaṅkārāḥ / guṇībhūta-vyaṅgyasya ca prakārāntareṇāpi vyaṅgyārthānugama-lakṣaṇena viṣayatvam asty eva / tad ayaṃ dhvani-niṣyanda-rūpo dvitīyo 'pi mahā-kavi-viṣayo 'tiramaṇīyo lakṣaṇīyaḥ sahṛdayaiḥ / sarvathā nāsty eva sahṛdaya-hṛdaya-hāriṇaḥ kāvyasya sa prakāro yatra na pratīyamānārtha-saṃsparśena saubhāgyam / tad idaṃ kāvya-rahasyaṃ param iti sūribhir bhāvanīyam / dhv_3.37: mukhyā mahā-kavi-girām alaṅkṛti-bhṛtām api / pratīyamāna-cchāyaiṣā bhūṣā lajjeva yoṣitām // dhvk_3.37 // anayā suprasiddho 'py arthaḥ kim api kāmanīya-kamānīyate / tad yathā- viśrambhotthā manmathājñā-vidhāne ye mugdhākṣyāḥ ke 'pi līlā-viśeṣāḥ / akṣuṇṇās te cetasā kevalena sthitvaikānte santataṃ bhāvanīyāḥ // ity atra ke 'pīty anena padena vācyam aspaṣṭam abhidadhatā pratīyamānaṃ vastv-akliṣṭam anantam arpayatā kā chāyā nopapāditā","तथा- ध्व्_३.३५: प्रसन्न-गम्भीर-पदाः काव्य-बन्धाः सुखावहाः / ये च तेषु प्रकारो ऽयम् एव योज्याः सुमेधसा // ध्व्क्_३.३५ // ये चैते ऽपरिमित-स्वरूपा अपि प्रकाशमानास् तथाविधार्थ-रमणीयाः सन्तो विवेकिनां सुखावहाः काव्य-बन्धास् तेषु सर्वेष्व् एवायं प्रकारो गुणी-भूत-व्यङ्ग्यो नाम योजनीयः / यथा- लच्छी दुहिदा जामाउओ हरी तंस घरिणिआ गङ्गा / अमिअ-मिअङ्का अ सुआ अहो कुडुम्बं महोअहिणो // [लक्ष्मी दुहिता जामाता हरिः तथा गृहिणी गङ्गा / अमृत-मृगाङ्कौ च सुतौ अहो कुटुम्बं महोदधेः //]// ध्व_३.३५// ध्व्_३.३६: वाच्यालङ्कार-वर्गो ऽयं व्यङ्ग्यांशानुगमे सति / प्रायेणैव परां छायां बिभ्रल् लक्ष्ये निरीक्ष्यते // ध्व्क्_३.३६ // वाच्यालङ्कार-वर्गो ऽयं व्यङ्ग्यांशस्यालङ्कारस्य वस्तु-मात्रस्य वा यथा-योगम् अनुगमे सति च्छायातिशयं बिभ्रल्-लक्षण-कारैर् एक-देशेन दर्शितः / स तु तथा-रूपः प्रायेण सर्व एव परीक्ष्यमाणो लक्ष्ये निरीक्ष्यते / तथा हि-दीपक-समासोक्त्यादि-वदन्ये ऽप्य् अलङ्काराः प्रायेण व्यङ्ग्यालङ्कारान्तर-वस्त्व्-अन्तर-संस्पर्शिनो दृश्यन्ते / यतः प्रथमं तावद् अतिशयोक्ति-गर्भता सर्वालङ्कारेषु शक्य-क्रिया / कृतैव च सा महा-कविभिः काम् अपि काव्यच्छविं पुष्यति, कथं ह्य् अतिशययोगिता स्व-विषयौचित्येन क्रियमाणा सती काव्ये नोत्कर्षम् आवहेत् / भामहेनाप्य् अतिशयोक्ति-लक्षणे यद् उक्तम्- सैषा सर्वैव वक्रोक्तिर् अनयार्थो विभाव्यते / यत्नो ऽस्यां कविना कार्यः को ऽलङ्कारो ऽनया विना //इति / तत्रातिशयोक्तिर् यम् अलङ्कारम् अधितिष्ठति कवि-प्रतिभा-वशात् तस्य चारुत्वातिशय-योगो ऽन्यस्य त्व् अलङ्कार-मात्रतैवेति सर्वालङ्कार-शरीर-स्वीकरण-योग्यत्वेनाभेदोपचारात् सैव सर्वालङ्कार-रूपेत्य् अयम् एवार्थो ऽवगन्तव्यः / तस्याश् चालङ्कारान्तर-संकीर्णत्वं कदाचिद् वाच्यत्वेन कदचिद् व्यङ्ग्यत्वेन / व्यङ्ग्यत्वम् अपि कदाचित् प्राधान्येन कदाचिद् गुण-भावेन / तत्राद्ये पक्षे वाच्यालङ्कार-मार्गः / द्वितीये तु ध्वनाव् अन्तर्भावः / तृतीये तु गुणीभूत-व्यङ्ग्य-रूपता / अयं च प्रकारो ऽन्येषाम् अप्य् अलङ्काराणाम् अस्ति, तेषां तु न सर्व-विषयः / अतिशयोक्तेस् तु सर्वालङ्कार-विषयो ऽपि सम्भवतीत्य् अयं विशेषः / येषु चालङ्कारेषु सादृश्य-मुखेन तत्त्व-प्रतिलम्भः यथा रूपकोपमा-तुल्ययोगिता-निदर्शनादिषु तेषु गम्यमान-धर्म-मुखेनैव यत् सादृश्यं तद् एव शोभातिशय-शालि भवतीति ते सर्वे ऽपि चारुत्वातिशय-योगिनः सन्तो गुणीभूत-व्यङ्ग्यस्यैव विषयाः / समासोक्त्याक्षेप-पर्यायोक्त्य्-आदिषु तु गम्यमानांशाविनाभावेनैव तत्त्व-व्यवस्थानाद् गुणीभूत-व्यङ्ग्यता निर्विवादैव / तत्र च गुणीभूत-व्यङ्ग्यतायाम् अलङ्काराणां केषाञ्चिद् अलङ्कार-विशेष-गर्भतायां नियमः / यथा व्याज-स्तुतेः प्रेयो ऽलङ्कार-गर्भत्वे / केषाञ्चिद् अलङ्कार-मात्र-गर्भतायां नियमः / यथा सन्देहादीनाम् उपमा-गर्���त्वे / केषाञ्चिद् अलङ्काराणां परस्पर-गर्भतापि सम्भवति / यथा दीपकोपमयोः / तत्र दीपकम् उपमा-गर्भत्वेन प्रसिद्धम् / उपमापि कदाचिद् दीपक-च्छायानुयायिनी / यथा मालोपमा / तथा हि ""प्रभा-महत्या शिखयेव दीपः"" इत्य् आदौ स्फुटैव दीपक-च्छाया लक्ष्यते / तद् एवं व्यङ्ग्यांश-संस्पर्शे सति चारुत्वातिशय-योगिनो रूपकादयो ऽलङ्काराः सर्व एव गुणीभूत-व्यङ्ग्यस्य मार्गः / गुणीभूत-व्यङ्ग्यत्वं च तेषां तथा-जातीयानां सर्वेषाम् एवोक्तानुक्तानां सामान्यम् / तल्-लक्षणे सर्व एवैते सुलक्षिता भवन्ति / एकैकस्य स्वरूप-विशेष-कथनेन तु सामान्य-लक्षण-रहितेन प्रतिपाद-पाठेनेव शब्दा न शक्यन्ते तत्त्वतो निर्ज्ञातुम् आनन्त्यात् / अनन्ता हि वाग्-विकल्पास् तत्-प्रकारा एव चालङ्काराः / गुणीभूत-व्यङ्ग्यस्य च प्रकारान्तरेणापि व्यङ्ग्यार्थानुगम-लक्षणेन विषयत्वम् अस्त्य् एव / तद् अयं ध्वनि-निष्यन्द-रूपो द्वितीयो ऽपि महा-कवि-विषयो ऽतिरमणीयो लक्षणीयः सहृदयैः / सर्वथा नास्त्य् एव सहृदय-हृदय-हारिणः काव्यस्य स प्रकारो यत्र न प्रतीयमानार्थ-संस्पर्शेन सौभाग्यम् / तद् इदं काव्य-रहस्यं परम् इति सूरिभिर् भावनीयम् / ध्व्_३.३७: मुख्या महा-कवि-गिराम् अलङ्कृति-भृताम् अपि / प्रतीयमान-च्छायैषा भूषा लज्जेव योषिताम् // ध्व्क्_३.३७ // अनया सुप्रसिद्धो ऽप्य् अर्थः किम् अपि कामनीय-कमानीयते / तद् यथा- विश्रम्भोत्था मन्मथाज्ञा-विधाने ये मुग्धाक्ष्याः के ऽपि लीला-विशेषाः / अक्षुण्णास् ते चेतसा केवलेन स्थित्वैकान्ते सन्ततं भावनीयाः // इत्य् अत्र के ऽपीत्य् अनेन पदेन वाच्यम् अस्पष्टम् अभिदधता प्रतीयमानं वस्त्व्-अक्लिष्टम् अनन्तम् अर्पयता का छाया नोपपादिता"
+dhva_3.39,"dhv_3.38: arthāntara-gatiḥ kākvā yā caiṣā paridṛśyate / sā vyaṅgyasya guṇī-bhāve prakāram imam āśritā // dhvk_3.38 // yā caiṣā kākvā kvacid arthāntara-pratītirdṛśyate sa vyaṅgyasyārthasya guṇībhāve sati guṇībhūta-vyaṅgya-lakṣaṇaṃ kāvya-prabhedamāśrayate / yathā-""svasthā bhavanti mayi jīvati dhārtarāṣṭrāḥ"" / yathā vā- ām asatyaḥ uparama pativrate na tvayā malinitaṃ śīlam / kiṃ punar janasya jāyeva nāpitaṃ taṃ na kāmayāmahe // śabda-śaktir eva hi svābhidheya-sāmarthyākṣipta-kāku-sahāyā saty artha-viśeṣa-pratipatti-hetur na kāku-mātram / viṣayāntare svecchākṛtāt kāku-mātrāt tathā-vidhārtha-pratipatty-asambhavāt / sa cārthaḥ kāku-viśeṣa-sahāya-śabda-vyāpāropārūḍho 'py artha-sāmarthya-labhya iti vyaṅgya-rūpa eva / vācakatvānugamenaiva tu yadā tad-viśiṣṭa-vācya-pratītis tadā guṇībhūta-vyaṅgyatayā tathā-vidhārtha-dyotinaḥ kāvyasya vyapadeśaḥ / vyaṅgya-viśiṣṭa-vācyābhidhāyino hi guṇībhūta-vyaṅgyatvam / dhv_3.38: prabhedasyāsya viṣayo yaś ca yuktyā pratīyate / vidhātavyā sahṛdayair na tatra dhvani-yojanā // dhvk_3.38 // saṅkīrṇo hi kaścid dhvaner guṇībhūta-vyaṅgyasya ca lakṣye dṛśyate mārgaḥ / tatra yasya yukti-sahāyatā tatra tena vyapadeśaḥ kartavyaḥ / na sarvatra dhvanir āgiṇā bhavitavyam / yathā- patyuḥ śiraś-candra-kalām anena spṛśeti sakhyā parihāsa-pūrvam / sā rañjayitvā caraṇau kṛtāśīr mālyena tāṃ nirvacanaṃ jaghāna // yathā ca- prayacchatoccaiḥ kusumāni māninī vipakṣa-gotraṃ dayitena lambhitā / na kiṃcid ūce caraṇena kevalaṃ lilekha bāṣpākula-locanā bhuvam // ity atra ""nirvacanaṃ jaghāna"" ""na kiṃcid ūce"" iti pratiṣedha-mukhena vyaṅgyasyārthasyoktyā kiṃcid viṣayī-kṛtatvād guṇībhāva eva śobhate / yadā vakroktiṃ vinā vyaṅgyo 'rthas tātparyeṇa pratīyate tadā tasya prādhānyam / yathā ""evaṃ vādini devarṣau"" ity ādau / iha punaruktir bhaṅgyāstīti vācyasyāpi prādhānyam / tasmān nātrānuraṇana-rūpa-vyaṅgya-dhvani-vyapadeśo vidheyaḥ","ध्व्_३.३८: अर्थान्तर-गतिः काक्वा या चैषा परिदृश्यते / सा व्यङ्ग्यस्य गुणी-भावे प्रकारम् इमम् आश्रिता // ध्व्क्_३.३८ // या चैषा काक्वा क्वचिद् अर्थान्तर-प्रतीतिर्दृश्यते स व्यङ्ग्यस्यार्थस्य गुणीभावे सति गुणीभूत-व्यङ्ग्य-लक्षणं काव्य-प्रभेदमाश्रयते / यथा-""स्वस्था भवन्ति मयि जीवति धार्तराष्ट्राः"" / यथा वा- आम् असत्यः उपरम पतिव्रते न त्वया मलिनितं शीलम् / किं पुनर् जनस्य जायेव नापितं तं न कामयामहे // शब्द-शक्तिर् एव हि स्वाभिधेय-सामर्थ्याक्षिप्त-काकु-सहाया सत्य् अर्थ-विशेष-प्रतिपत्ति-हेतुर् न काकु-मात्रम् / विषयान्तरे स्वेच्छाकृतात् काकु-मात्रात् तथा-विधार्थ-प्रतिपत्त्य्-असम्भवात् / स चार्थः काकु-विशेष-सहाय-शब्द-व्यापारोपारूढो ऽप्य् अर्थ-सामर्थ्य-लभ्य इति व्यङ्ग्य-रूप एव / वाचकत्वानुगमेनैव तु यदा तद्-विशिष्ट-वाच्य-प्रतीतिस् तदा गुणीभूत-व्यङ्ग्यतया तथा-विधार्थ-द्योतिनः काव्यस्य व्यपदेशः / व्यङ्ग्य-विशिष्ट-वाच्याभिधायिनो हि गुणीभूत-व्यङ्ग्यत्वम् / ध्व्_३.३८: प्रभेदस्यास्य विषयो यश् च युक्त्या प्रतीयते / विधातव्या सहृदयैर् न तत्र ध्वनि-योजना // ध्व्क्_३.३८ // सङ्कीर्णो हि कश्चिद् ध्वनेर् गुणीभूत-व्यङ्ग्यस्य च लक्ष्ये दृश्यते मार्गः / तत्र यस्य युक्ति-सहायता तत्र तेन व्यपदेशः कर्तव्यः / न सर्वत्र ध्वनिर् आगिणा भवितव्यम् / यथा- पत्युः शिरश्-चन्द्र-कलाम् अनेन स्पृशेति सख्या परिहास-पूर्वम् / सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशीर् माल्येन तां निर्वचनं जघान // यथा च- प्रयच्छतोच्चैः कुसुमानि मानिनी विपक्ष-गोत्रं दयितेन लम्भिता / न किंचिद् ऊचे चरणेन केवलं लिलेख बाष्पाकुल-लोचना भुवम् // इत्य् अत्र ""निर्वचनं जघान"" ""न किंचिद् ऊचे"" इति प्रतिषेध-मुखेन व्यङ्ग्यस्यार्थस्योक्त्या किंचिद् विषयी-कृतत्वाद् गुणीभाव एव शोभते / यदा वक्रोक्तिं विना व्यङ्ग्यो ऽर्थस् तात्पर्येण प्रतीयते तदा तस्य प्राधान्यम् / यथा ""एवं वादिनि देवर्षौ"" इत्य् आदौ / इह पुनरुक्तिर् भङ्ग्यास्तीति वाच्यस्यापि प्राधान्यम् / तस्मान् नात्रानुरणन-रूप-व्यङ्ग्य-ध्वनि-व्यपदेशो विधेयः"
+dhva_3.40,"dhv_3.40: prakāro 'yaṃ guṇībhūta-vyaṅgyo 'pi dhvani-rūpatām / dhatte rasādi-tātparya-paryālocanayā punaḥ // dhvk_3.40 // guṇībhūta-vyaṅgyo 'pi kāvya-prakāro rasa-bhāvādi-tātparyālocane punar dhvanir eva sampadyate / yathātraivānantarodāhṛte śloka-dvaye / yathā ca- durārādhā rādhā subhaga yad anenāpi mṛjatas tavaitat-prāṇeśājaghana-vasanenāśru patitam / kaṭhoraṃ strī-cetas tad alam upacārair virama he kriyāt kalyāṇaṃ vo harir anunayeṣv evam uditaḥ // evaṃ sthite ca ""nyakkāro hy ayam eva"" ity ādi-śloka-nirdiṣṭānāṃ padānāṃ vyaṅgya-viśiṣṭa-vācya-pratipādane 'py etad-vākyārthībhūta-rasāpekṣayā vyañjakatvam uktam / ne teṣāṃ padānām arthāntara-saṃkramita-vācya-dhvani-bhramo vidhātavyaḥ, vivakṣita-vācyatvāt teṣām / teṣu hi vyaṅgya-viśiṣṭatvaṃ vācyasya pratīyate na tu vyaṅgya-rūpa-pariṇatatvam / tasmād vākyaṃ tatra dhvaniḥ, padāni tu guṇībhūta-vyaṅgyāni / na ca kevalaṃ guṇībhūta-vyaṅgyāny eva padāny alakṣya-krama-vyaṅgya-dhvaner vyañjakāni yāvad-arthāntara-saṃkramita-vācyāni dhvani-prabheda-rūpāṇy api / yathātraiva śloke rāvaṇa ity asya prabhedāntara-rūpa-vyañjakatvam / yatra tu vākye rasādi-tātparyaṃ nāsti guṇībhūta-vyaṅgyaiḥ padair udbhāsite 'pi tatra guṇībhūta-vyaṅgyataiva samudāya-dharmaḥ / yathā- rājānam api sevante viṣamam apy upayuñjate / ramante ca saha strībhiḥ kuśalāḥ khalu mānavāḥ //ity ādau / vācya-vyaṅgyayoḥ prādhānyāprādhānya-viveke paraḥ prayatno vidhātavyaḥ, yena dhvani-guṇībhūta-vyaṅgyayor alaṅkārāṇāṃ cāsaṅkīrṇo viṣayaḥ sujñāto bhavati / anyathā tu prasiddhālaṅkāra-viṣaya eva vyāmohaḥ pravartate / yathā- lāvaṇya-draviṇa-vyayo na gaṇitaḥ kleśo mahān svīkṛtaḥ svacchandasya sukhaṃ janasya vasataś cintānalo dīpitaḥ / eṣāpi svayam eva tulya-ramaṇābhāvād varākī hatā ko 'rthaś cetasi vedhasā vinihitas tanvyās tanuṃ tanvatā //[*21] [*21] dharma-kīrteḥ (kuvalayāvalī 100, aucitya-vicāra-carcā 11, sa.u.ka. 814 ity atra vyāja-stutir alaṅkāra iti vyākhyāyi kenacit tan na caturasram, yato 'syābhidheyasyaitad-alaṅkāra-svarūpa-mātra-paryavasāyitve na suśliṣṭā / yato na tāvad ayaṃ rāgiṇaḥ kasyacid vikalpaḥ / tasya ""eṣāpi svayam eva tulya-ramaṇābhāvād varākī hatā"" ity evaṃ-vidhokty-anupapatteḥ / nāpi nīrāgasya; tasyaivaṃ-vidha-vikalpa-parihāraika-vyāpāratvāt / na cāyaṃ ślokaḥ kvacit prabandha iti śrūyate, yena tat-prakaraṇānugatārthatāsya parikalpyate / tasmād aprastuta-praśaṃseyam / yasmād anena vācyena guṇībhūtātmanā niḥsāmānya-guṇāvalopādhmātasya nija-mahimotkarṣa-janita-samatsara-jana-jvarasya viśeṣa-jñam ātmano na kañcid evāparaṃ paśyataḥ paridevitam etad iti prakāśyate / tathā cāyaṃ dharmakīrteḥ śloka iti prasiddhiḥ / sambhāvyate ca tasyaiva / yasmāt- anadhyavasitāvagāhanam analpa-dhī-śaktināpy adṛṣṭa-paramārtha-tattvam adhikābhiyogair api / mataṃ mama jagaty alabdha-sadṛśa-pratigrāhakaṃ prayāsyati payonidheḥ paya iva sva-dehe jarām // ity anenāpi ślokenaivaṃ-vidho 'bhiprāyaḥ prakāśita eva / aprastuta-praśaṃsāyāṃ ca yad vācyaṃ tasya kadācid vivakṣitatvaṃ, kadācid avivakṣitatvaṃ, kadācid vivakṣitāvivakṣitatvam iti trayī bandha-cchāyā / tatra vivakṣitatvaṃ, yathā- parārthe yaḥ pīḍām anubhavati bhaṅge 'pi madhuro yadīyaḥ sarveṣām iha khalu vikāro 'py abhimataḥ / na samprāpto vṛddhiṃ yadi sa bhṛśam akṣetra-patitaḥ kim ikṣor doṣo 'sau na punar aguṇāyā maru-bhuvaḥ //[*22] [*22] spd 1052 yathā vā mamaiva- amī ye dṛśyante nanu subhaga-rūpāḥ saphalatā bhavaty eṣāṃ yasya kṣaṇam upagatānāṃ viṣayatām / nirāloke loke katham idam aho cakṣur adhunā samaṃ jātaṃ sarvair na samam athavānyair avayavaiḥ // anayor hi dvayoḥ ślokayor ikṣu-cakṣuṣī vivakṣita-svarūpe eva na ca prastute / mahā-guṇasyāviṣaya-patitatvād aprāpta-para-bhāgasya kasyacit svarūpam upavarṇayituṃ dvayor api ślokayos tātparyeṇa prastutatvāt / avivakṣitatvaṃ yathā- kas tvaṃ bhoḥ kathayāmi daiva-hatakaṃ māṃ viddhi śākhoṭakaṃ vairāgyād iva vakṣi, sādhu viditaṃ kasmād idaṃ kathyate / vāmenātra vaṭas tam adhvaga-janaḥ sarvātmanā sevate na cchāyāpi paropakāra-kariṇī mārga-sthitasyāpi me // na hi vṛkṣa-viśeṣeṇa sahokti-pratyuktī sambhavata ity avivakṣitābhidheyenaivānena ślokena samṛddhāsat-puruṣa-samīpa-vartino nirdhanasya kasyacin manasvinaḥ paridevitaṃ tātparyeṇa vākyārthīkṛtam iti pratīyate / vivakṣitatvāvivakṣitatvaṃ yathā- utpatha-jātāyā aśobhanāyā phala-kusuma-patra-rahitāyāḥ / badaryā vṛttiṃ dadat-pāmāraḥ bhoḥ hasiṣyase // atra hi vācyārtho nātyantaṃ sambhavī na cāsambhavī / tasmād vācya-vyaṅgyayoḥ prādhānyāprādhānye yatnato nirūpaṇīye","ध्व्_३.४०: प्रकारो ऽयं गुणीभूत-व्यङ्ग्यो ऽपि ध्वनि-रूपताम् / धत्ते रसादि-तात्पर्य-पर्यालोचनया पुनः // ध्व्क्_३.४० // गुणीभूत-व्यङ्ग्यो ऽपि काव्य-प्रकारो रस-भावादि-तात्पर्यालोचने पुनर् ध्वनिर् एव सम्पद्यते / यथात्रैवानन्तरोदाहृते श्लोक-द्वये / यथा च- दुराराधा राधा सुभग यद् अनेनापि मृजतस् तवैतत्-प्राणेशाजघन-वसनेनाश्रु पतितम् / कठोरं स्त्री-चेतस् तद् अलम् उपचारैर् विरम हे क्रियात् कल्याणं वो हरिर् अनुनयेष्व् एवम् उदितः // एवं स्थिते च ""न्यक्कारो ह्य् अयम् एव"" इत्य् आदि-श्लोक-निर्दिष्टानां पदानां व्यङ्ग्य-विशिष्ट-वाच्य-प्रतिपादने ऽप्य् एतद्-वाक्यार्थीभूत-रसापेक्षया व्यञ्जकत्वम् उक्तम् / ने तेषां पदानाम् अर्थान्तर-संक्रमित-वाच्य-ध्वनि-भ्रमो विधातव्यः, विवक्षित-वाच्यत्वात् तेषाम् / तेषु हि व्यङ्ग्य-विशिष्टत्वं वाच्यस्य प्रतीयते न तु व्यङ्ग्य-रूप-परिणतत्वम् / तस्माद् वाक्यं तत्र ध्वनिः, पदानि तु गुणीभूत-व्यङ्ग्यानि / न च केवलं गुणीभूत-व्यङ्ग्यान्य् एव पदान्य् अलक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्य-ध्वनेर् व्यञ्जकानि यावद्-अर्थान्तर-संक्रमित-वाच्यानि ध्वनि-प्रभेद-रूपाण्य् अपि / यथात्रैव श्लोके रावण इत्य् अस्य प्रभेदान्तर-रूप-व्यञ्जकत्वम् / यत्र तु वाक्ये रसादि-तात्पर्यं नास्ति गुणीभूत-व्यङ्ग्यैः पदैर् उद्भासिते ऽपि तत्र गुणीभूत-व्यङ्ग्यतैव समुदाय-धर्मः / यथा- राजानम् अपि सेवन्ते विषमम् अप्य् उपयुञ्जते / रमन्ते च सह स्त्रीभिः कुशलाः खलु मानवाः //इत्य् आदौ / वाच्य-व्यङ्ग्ययोः प्राधान्याप्राधान्य-विवेके परः प्रयत्नो विधातव्यः, येन ध्वनि-गुणीभूत-व्यङ्ग्ययोर् अलङ्काराणां चासङ्कीर्णो विषयः सुज्ञातो भवति / अन्यथा तु प्रसिद्धालङ्कार-विषय एव व्यामोहः प्रवर्तते / यथा- लावण्य-द्रविण-व्ययो न गणितः क्लेशो महान् स्वीकृतः स्वच्छन्दस्य सुखं जनस्य वसतश् चिन्तानलो दीपितः / एषापि स्वयम् एव तुल्य-रमणाभावाद् वराकी हता को ऽर्थश् चेतसि वेधसा विनिहितस् तन्व्यास् तनुं तन्वता //[*२१] [*२१] धर्म-कीर्तेः (कुवलयावली १००, औचित्य-विचार-चर्चा ११, स.उ.क. ८१४ इत्य् अत्र व्याज-स्तुतिर् अलङ्कार इति व्याख्यायि केनचित् तन् न चतुरस्रम्, यतो ऽस्याभिधेयस्यैतद्-अलङ्कार-स्वरूप-मात्र-पर्यवसायित्वे न सुश्लिष्टा / यतो न तावद् अयं रागिणः कस्यचिद् विकल्पः / तस्य ""एषापि स्वयम् एव तुल्य-रमणाभावाद् वराकी हता"" इत्य् एवं-विधोक्त्य्-अनुपपत्तेः / नापि नीरागस्य; तस्यैवं-विध-विकल्प-परिहारैक-व्यापारत्वात् / न चायं श्लोकः क्वचित् प्रबन्ध इति श्रूयते, येन तत्-प्रकरणानुगतार्थतास्य परिकल्प्यते / तस्माद् अप्रस्तुत-प्रशंसेयम् / यस्माद् अनेन वाच्येन गुणीभूतात्मना निःसामान्य-गुणावलोपाध्मातस्य निज-महिमोत्कर्ष-जनित-समत्सर-जन-ज्वरस्य विशेष-ज्ञम् आत्मनो न कञ्चिद् एवापरं पश्यतः परिदेवितम् एतद् इति प्रकाश्यते / तथा चायं धर्मकीर्तेः श्लोक इति प्रसिद्धिः / सम्भाव्यते च तस्यैव / यस्मात्- अनध्यवसितावगाहनम् अनल्प-धी-शक्तिनाप्य् अदृष्ट-परमार्थ-तत्त्वम् अधिकाभियोगैर् अपि / मतं मम जगत्य् अलब्ध-सदृश-प्रतिग्राहकं प्रयास्यति पयोनिधेः पय इव स्व-देहे जराम् // इत्य् अनेनापि श्लोकेनैवं-विधो ऽभिप्रायः प्रकाशित एव / अप्रस्तुत-प्रशंसायां च यद् वाच्यं तस्य कदाचिद् विवक्षितत्वं, कदाचिद् अविवक्षितत्वं, कदाचिद् विवक्षिताविवक्षितत्वम् इति त्रयी बन्ध-च्छाया / तत्र विवक्षितत्वं, यथा- परार्थे यः पीडाम् अनुभवति भङ्गे ऽपि मधुरो यदीयः सर्वेषाम् इह खलु विकारो ऽप्य् अभिमतः / न सम्प्राप्तो वृद्धिं यदि स भृशम् अक्षेत्र-पतितः किम् इक्षोर् दोषो ऽसौ न पुनर् अगुणाया मरु-भुवः //[*२२] [*२२] स्प्द् १०५२ यथा वा ममैव- अमी ये दृश्यन्ते ननु सुभग-रूपाः सफलता भवत्य् एषां यस्य क्षणम् उपगतानां विषयताम् / निरालोके लोके कथम् इदम् अहो चक्षुर् अधुना समं जातं सर्वैर् न समम् अथवान्यैर् अवयवैः // अनयोर् हि द्वयोः श्लोकयोर् इक्षु-चक्षुषी विवक्षित-स्वरूपे एव न च प्रस्तुते / महा-गुणस्याविषय-पतितत्वाद् अप्राप्त-पर-भागस्य कस्यचित् स्वरूपम् उपवर्णयितुं द्वयोर् अपि श्लोकयोस् तात्पर्येण प्रस्तुतत्वात् / अविवक्षितत्वं यथा- कस् त्वं भोः कथयामि दैव-हतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्याद् इव वक्षि, साधु विदितं कस्माद् इदं कथ्यते / वामेनात्र वटस् तम् अध्वग-जनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकार-करिणी मार्ग-स्थितस्यापि मे // न हि वृक्ष-विशेषेण सहोक्ति-प्रत्युक्ती सम्भवत इत्य् अविवक्षिताभिधेयेनैवानेन श्लोकेन समृद्धासत्-पुरुष-समीप-वर���तिनो निर्धनस्य कस्यचिन् मनस्विनः परिदेवितं तात्पर्येण वाक्यार्थीकृतम् इति प्रतीयते / विवक्षितत्वाविवक्षितत्वं यथा- उत्पथ-जाताया अशोभनाया फल-कुसुम-पत्र-रहितायाः / बदर्या वृत्तिं ददत्-पामारः भोः हसिष्यसे // अत्र हि वाच्यार्थो नात्यन्तं सम्भवी न चासम्भवी / तस्माद् वाच्य-व्यङ्ग्ययोः प्राधान्याप्राधान्ये यत्नतो निरूपणीये"
+dhva_3.42,"dhv_3.41-42: pradhāna-guṇa-bhāvābhyāṃ vyaṅgyasyaivaṃ vyavasthite / kāvye ubhe tato 'nyad yat tac citram abhidhīyate // dhvk_3.41 // citraṃ śabdārtha-bhedena dvividhaṃ ca vyavasthitam / tatra kiṃcic chabda-citraṃ vācya-citram ataḥ param // dhvk_3.42 // vyaṅgyasyārthasya prādhānye dhvani-saṃjñita-kāvya-prakāraḥ guṇa-bhāve tu guṇībhūta-vyaṅgyatā / tato 'nyad rasa-bhāvādi-tātparya-rahitaṃ vyaṅgyārtha-viśeṣa-prakāśana-śakti-śūnyaṃ ca kāvyaṃ kevala-vācya-vācaka-vaicitrya-mātrāśrayeṇopanibaddham ālekhya-prakhyaṃ yad ābhāsate tac citram / na tan-mukhyaṃ kāvyam / kāvyānukāro hy asau / tatra kiṃcic chabda-citraṃ yathā duṣkara-yamakādi / vācya-citraṃ tataḥ śabda-citrād anyad vyaṅgyārtha-saṃsparśa-rahitaṃ prādhānyena vākyārthatayā sthitaṃ rasādi-tātparya-rahitam utprekṣādi / atha kim idaṃ citraṃ nāma ? yatra na pratīyamānārtha-saṃsparśaḥ / pratīyamāno hy arthas tribhedaḥ prāk pradarśitaḥ / tatra yatra vastv-alaṅkārāntaraṃ vā vyaṅgyaṃ nāsti sa nāma citrasya kalpyatāṃ viṣayaḥ / yatra tu rasādīnām aviṣayatvaṃ sa kāvya-prakāro na sambhavaty eva / yasmād avastu-saṃsparśitā kāvyasya nopapadyate / vastu ca sarvam eva jagad gatam avaśyaṃ kasyacid rasasya bhāvasya vāṅgatvaṃ pratipadyate antato vibhāvatvena / citta-vṛtti-viśeṣā hi rasādayaḥ, na ca tad asti vastu kiṃcid yan na citta-vṛtti-viśeṣam upajanayati tad-anutpādane vā kavi-viṣayataiva tasya na syāt kavi-viṣayaś ca citratayā kaścin nirūpyate / atrocyate-satyaṃ na tādṛk-kāvya-prakāro 'sti yatra rasādīnām apratītiḥ / kiṃ tu yadā rasa-bhāvādi-vivakṣā-śūnyaḥ kaviḥ śabdālaṅkāram arthālaṅkāraṃ vopanibadhnāti tadā tad-vivakṣāpekṣayā rasādi-śūnyatārthasya parikalpyate / vivakṣopārūḍha eva hi kāvye śabdānām arthaḥ / vācya-sāmarthya-vaśena vā kavi-vivakṣā-virahe 'pi tathā-vidhe viṣaye rasādi-pratītir bhavantī paridurbalā bhavatīty anenāpi prakāreṇa nīrasatvaṃ parikalpya citra-viṣayo vyavasthāpyate / tad idam uktam- rasa-bhāvādi-viṣaya-vivakṣā-virahe sati / alaṅkāra-nibandho yaḥ sa citra-viṣayo mataḥ // rasādiṣu vivakṣā tu syāt tātparyavatī yadā / tadā nāsty eva tat kāvyaṃ dhvaner yatra na gocaraḥ // etac ca citraṃ kavīnāṃ viśṛṅkhala-girāṃ rasādi-tātparyam anapekṣyaiva kāvya-pravṛtti-darśanād asmābhiḥ parikalpitam / idānīntanānāṃ tu nyāyye kāvya-naya-vyavasthāpane kriyamāṇe nāsty eva dhvani-vyatiriktaḥ kāvya-prakāraḥ / yataḥ paripākavatāṃ kavīnāṃ rasādi-tātparya-virahe vyāpāra eva na śobhate / rasādi-tātparye ca nāsty eva tad vastu yad abhimata-rasāṅgatāṃ nīyamānaṃ na praguṇībhavati / acetanā pi hi bhāvā yathāyatham ucita-rasa-vibhāvatayā cetana-vṛttānta-yojanayā vā na santy eva te ye yānti na rasāṅgatām / tathā cedam ucyate- apāre kāvya-saṃsāre kavir ekaḥ prajāpatiḥ / yathāsmai rocate viśvaṃ tathedaṃ parivartate // śṛṅgārī cet kaviḥ kāvye jātaṃ rasa-mayaṃ jagat / sa eva vīta-rāgaś cen nīrasaṃ sarvam eva tat // bhāvān acetanān api cetanavac cetanānacetanavat / vyavahārayati yatheṣṭaṃ sukaviḥ kāvye svatantratayā // tasmān nāsty eva tad vastu yat sarvātmanā rasa-tātparyavataḥ kaves tad-icchayā tad-abhimata-rasāṅgatāṃ na dhatte / tathopanibadhyamānaṃ vā na cārutvātiśayaṃ puṣṇāti / sarvam etac ca mahā-kavīnāṃ kāvyeṣu dṛśyate / asmābhir api sveṣu kāvya-prabandheṣu yathāyathaṃ darśitam eva / sthite caivaṃ sarva eva kāvya-prakāro na dhvani-dharmatām atipatati rasādy-apekṣāyāṃ kaver guṇībhūta-vyaṅgya-lakṣaṇo 'pi prakāras tad-aṅgatām avalambata ity uktaṃ prāk / yadā tu cāṭuṣu devatā-stutiṣu vā rasādīnām aṅgatayā vyavasthānaṃ hṛdayavatīṣu ca suprajñaka-gāthāsu kāsucid vyaṅgya-viśiṣṭa-vācye prādhānyaṃ tad api guṇībhūta-vyaṅgyasya dhvani-niṣpanda-bhūtatvam evety uktaṃ prāk / tad evam idānīṃtana-kavi-kāvya-nayopadeśe kriyamāṇe prāthamikānām abhyāsārthināṃ yadi paraṃ citreṇa vyavahāraḥ, prāpta-pariṇatīnāṃ tu dhvanir eva kāvyam iti sthitam etat / tad ayam atra saṅgrahaḥ- yasmin raso vā bhāvo vā tātparyeṇa prakāśate / saṃvṛttyābhihitau vastu yatrālaṅkāra eva vā // kāvyādhvani dhvanir vyaṅgya-prādhānyaika-nibandhanaḥ / sarvatra tatra viṣayī jñeyaḥ sahṛdayair janaiḥ","ध्व्_३.४१-४२: प्रधान-गुण-भावाभ्यां व्यङ्ग्यस्यैवं व्यवस्थिते / काव्ये उभे ततो ऽन्यद् यत् तच् चित्रम् अभिधीयते // ध्व्क्_३.४१ // चित्रं शब्दार्थ-भेदेन द्विविधं च व्यवस्थितम् / तत्र किंचिच् छब्द-चित्रं वाच्य-चित्रम् अतः परम् // ध्व्क्_३.४२ // व्यङ्ग्यस्यार्थस्य प्राधान्ये ध्वनि-संज्ञित-काव्य-प्रकारः गुण-भावे तु गुणीभूत-व्यङ्ग्यता / ततो ऽन्यद् रस-भावादि-तात्पर्य-रहितं व्यङ्ग्यार्थ-विशेष-प्रकाशन-शक्ति-शून्यं च काव्यं केवल-वाच्य-वाचक-वैचित्र्य-मात्राश्रयेणोपनिबद्धम् आलेख्य-प्रख्यं यद् आभासते तच् चित्रम् / न तन्-मुख्यं काव्यम् / काव्यानुकारो ह्य् असौ / तत्र किंचिच् छब्द-चित्रं यथा दुष्कर-यमकादि / वाच्य-चित्रं ततः शब्द-चित्राद् अन्यद् व्यङ्ग्यार्थ-संस्पर्श-रहितं प्राधान्येन वाक्यार्थतया स्थितं रसादि-तात्पर्य-रहितम् उत्प्रेक्षादि / अथ किम् इदं चित्रं नाम ? यत्र न प्रतीयमानार्थ-संस्पर्शः / प्रतीयमानो ह्य् अर्थस् त्रिभेदः प्राक् प्रदर्शितः / तत्र यत्र वस्त्व्-अलङ्कारान्तरं वा व्यङ्ग्यं नास्ति स नाम चित्रस्य कल्प्यतां विषयः / यत्र तु रसादीनाम् अविषयत्वं स काव्य-प्रकारो न सम्भवत्य् एव / यस्माद् अवस्तु-संस्पर्शिता काव्यस्य नोपपद्यते / वस्तु च सर्वम् एव जगद् गतम् अवश्यं कस्यचिद् रसस्य भावस्य वाङ्गत्वं प्रतिपद्यते अन्ततो विभावत्वेन / चित्त-वृत्ति-विशेषा हि रसादयः, न च तद् अस्ति वस्तु किंचिद् यन् न चित्त-वृत्ति-विशेषम् उपजनयति तद्-अनुत्पादने वा कवि-विषयतैव तस्य न स्यात् कवि-विषयश् च चित्रतया कश्चिन् निरूप्यते / अत्रोच्यते-सत्यं न तादृक्-काव्य-प्रकारो ऽस्ति यत्र रसादीनाम् अप्रतीतिः / किं तु यदा रस-भावादि-विवक्षा-शून्यः कविः शब्दालङ्कारम् अर्थालङ्कारं वोपनिबध्नाति तदा तद्-विवक्षापेक्षया रसादि-शून्यतार्थस्य परिकल्प्यते / विवक्षोपारूढ एव हि काव्ये शब्दानाम् अर्थः / वाच्य-सामर्थ्य-वशेन वा कवि-विवक्षा-विरहे ऽपि तथा-विधे विषये रसादि-प्रतीतिर् भवन्ती परिदुर्बला भवतीत्य् अनेनापि प्रकारेण नीरसत्वं परिकल्प्य चित्र-विषयो व्यवस्थाप्यते / तद् इदम् उक्तम्- रस-भावादि-विषय-विवक्षा-विरहे सति / अलङ्कार-निबन्धो यः स चित्र-विषयो मतः // रसादिषु विवक्षा तु स्यात् तात्पर्यवती यदा / तदा नास्त्य् एव तत् काव्यं ध्वनेर् यत्र न गोचरः // एतच् च चित्रं कवीनां विशृङ्खल-गिरां रसादि-तात्पर्यम् अनपेक्ष्यैव काव्य-प्रवृत्ति-दर्शनाद् अस्माभिः परिकल्पितम् / इदानीन्तनानां तु न्याय्ये काव्य-नय-व्यवस्थापने क्रियमाणे नास्त्य् एव ध्वनि-व्यतिरिक्तः काव्य-प्रकारः / यतः परिपाकवतां कवीनां रसादि-तात्पर्य-विरहे व्यापार एव न शोभते / रसादि-तात्पर्ये च नास्त्य् एव तद् वस्तु यद् अभिमत-रसाङ्गतां नीयमानं न प्रगुणीभवति / अचेतना पि हि भावा यथायथम् उचित-रस-विभावतया चेतन-वृत्तान्त-योजनया वा न सन्त्य् एव ते ये यान्ति न रसाङ्गताम् / तथा चेदम् उच्यते- अपारे काव्य-संसारे कविर् एकः प्रजापतिः / यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते // शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रस-मयं जगत् / स एव वीत-रागश् चेन् नीरसं सर्वम् एव तत् // भावान् अचेतनान् अपि चेतनवच् चेतनानचेतनवत् / व्यवहारयति यथेष्टं सुकविः काव्ये स्वतन्त्रतया // तस्मान् नास्त्य् एव तद् वस्तु यत् सर्वात्मना रस-तात्पर्यवतः कवेस् तद्-इच्छया तद्-अभिमत-रसाङ्गतां न धत्ते / तथोपनिबध्यमानं वा न चारुत्वातिशयं पुष्णाति / सर्वम् एतच् च महा-कवीनां काव्येषु दृश्यते / अस्माभिर् अपि स्वेषु काव्य-प्रबन्धेषु यथायथं दर्शितम् एव / स्थिते चैवं सर्व एव काव्य-प्रकारो न ध्वनि-धर्मताम् अतिपतति रसाद्य्-अपेक्षायां कवेर् गुणीभूत-व्यङ्ग्य-लक्षणो ऽपि प्रकारस् तद्-अङ्गताम् अवलम्बत इत्य् उक्तं प्राक् / यदा तु चाटुषु देवता-स्तुतिषु वा रसादीनाम् अङ्गतया व्यवस्थानं हृदयवतीषु च सुप्रज्ञक-गाथासु कासुचिद् व्यङ्ग्य-विशिष्ट-वाच्ये प्राधान्यं तद् अपि गुणीभूत-व्यङ्ग्यस्य ध्वनि-निष्पन्द-भूतत्वम् एवेत्य् उक्तं प्राक् / तद् एवम् इदानींतन-कवि-काव्य-नयोपदेशे क्रियमाणे प्राथमिकानाम् अभ्यासार्थिनां यदि परं चित्रेण व्यवहारः, प्राप्त-परिणतीनां तु ध्वनिर् एव काव्यम् इति स्थितम् एतत् / तद् अयम् अत्र सङ्ग्रहः- यस्मिन् रसो वा भावो वा तात्पर्येण प्रकाशते / संवृत्त्याभिहितौ वस्तु यत्रालङ्कार एव वा // काव्याध्वनि ध्वनिर् व्यङ्ग्य-प्राधान्यैक-निबन्धनः / सर्वत्र तत्र विषयी ज्ञेयः सहृदयैर् जनैः"
+dhva_3.46,"dhv_3.43: saguṇībhūta-vyaṅgyaiḥ sālaṅkāraiḥ saha prabhedaiḥ svaiḥ / saṅkara-saṃs��ṣṭibhyāṃ punar apy uddyotate bahudhā // dhvk_3.43 // tasya ca dhvaneḥ sva-prabhedair guṇībhūta-vyaṅgyena vācyālaṅkāraiś ca saṅkara-saṃsṛṣṭi-vyavasthāyāṃ kriyamāṇāyāṃ bahu-prabhedatā lakṣye dṛśyate / tathā hi sva-prabheda-saṅkīrṇaḥ, sva-prabheda-saṃsṛṣṭo guṇībhūta-vyaṅgya-saṅkīrṇo guṇībhūta-vyaṅgya-saṃsṛṣṭo vācyālaṅkārāntara-saṅkīrṇo vācyālaṅkārāntara-saṃsṛṣṭaḥ saṃsṛṣṭālaṅkāra-saṅkīrṇaḥ saṃsṛṣṭālaṅkāra-saṃsṛṣṭaś ceti bahudhā dhvaniḥ prakāśate / tatra sva-prabheda-saṅkīrṇatvaṃ kadācid anugrāhyānugrāhaka-bhāvena / yathā-""evaṃ-vādini devarṣau"" ity ādau / atra hy artha-śakty-udbhavānuraṇana-rūpa-vyaṅgya-dhvani-prabhedenālakṣya-krama-vyaṅgya-dhvani-prabhedo 'nugṛhyamāṇaḥ pratīyate / evaṃ kadācit prabheda-dvaya-sampāta-sandehena / yathā- khaṇa-pāhuṇiā deara esā jāāeṃ kiṃ pi de bhaṇidā / rua{i} paḍohara-valahī-gharammi aṇuṇijja{u} barāī // [kṣaṇa-prāghuṇikā devara eṣā jāyayā kim api te bhaṇitā / roditi śūnya-valabhī-gṛhe 'nunīyatāṃ varākī //] atra hy anunīyatām ity etat-padam arthāntara-saṅkramita-vācyatvena vivakṣitāny apara-vācyatvena ca sambhāvyate / na cānyatara-pakṣa-nirṇaye pramāṇam asti / eka-vyañjakānupraveśena tu vyaṅgyatvam alakṣya-krama-vyaṅgyasya sva-prabhedāntarāpekṣayā bāhulyena sambhavati / yathā-""snigdha-śyāmala"" ity ādau / sva-prabheda-saṃsṛṣṭatvaṃ ca yathā pūrvodāharaṇa eva / atra hy arthāntara-saṃkramita-vācyasyātyanta-tiraskṛta-vācyasya ca saṃsargaḥ / guṇī-bhūta-vyaṅgya-saṅkīrṇatvaṃ yathā-""nyak-kāro hy ayam eva me yad arayaḥ"" ity ādau / yathā vā- kartā dyūta-cchalānāṃ jatu-maya-śaraṇoddīpanaḥ so 'bhimānī kṛṣṇā-keśottarīya-vyapanayana-paṭuḥ pāṇḍavā yasya dāsāḥ / rājā duḥśāsanāder gurur anuja-śatasyāṅga-rājasya mitraṃ kvāste duryodhano 'sau kathayata na ruṣā draṣṭum abhyāgatau svaḥ // atra hy alakṣya-krama-vyaṅgyasya vākyārthī-bhūtasya vyaṅgya-viśiṣṭa-vācyābhidhāyibhiḥ padaiḥ sammiśratā / ata eva ca padārthāśrayatve guṇī-bhūta-vyaṅgyasya vākyārthāśrayatve ca dhvaneḥ saṅkīrṇatāyām api na virodhaḥ sva-prabhedāntaravat / yathā hi dhvani-prabhedāntarāṇi parasparaṃ saṅkīryante padārtha-vākyārthāśrayatvena ca na viruddhāni / kiṃ caika-vyaṅgyāśrayatve tu pradhāna-guṇa-bhāvo virudhyate na tu vyaṅgya-bhedāpekṣayā, tato 'py asya na virodhaḥ / ayaṃ ca saṅkara-saṃsṛṣṭi-vyavahāro bahūnām ekatra vācya-vācaka-bhāva iva vyaṅgya-vyañjaka-bhāve 'pi nirvirodha eva mantavyaḥ / yatra tu padāni kānicid avivakṣita-vācyāny anuraṇana-rūpa-vyaṅgya-vācyāni vā tatra dhvani-guṇī-bhūta-vyaṅgyayoḥ saṃsṛṣṭatvam / yathā-""teṣāṃ gopa-vadhū-vilāsa-suhṛdām"" ity ādau / atra hi ""vilāsa-suhṛdām"" ""rādhā-rahaḥ-sākṣiṇām"" ity ete pade dhvani-prabheda-rūpe ""te"" ""jāne"" ity ete ca pade guṇī-bhūta-vyaṅgya-rūpe / vācyālaṅkāra-saṅkīrṇatvam alakṣya-krama-vyaṅgyāpekṣayā rasavati sālaṅkāre kāvye sarvatra suvyavasthitam / prabhedāntarāṇām api kadācit saṅkīrṇatvaṃ bhavaty eva / yathā mamaiva- yā vyāpāravatī rasān rasayituṃ kācit kavīnāṃ navā dṛṣṭir yā pariniṣṭhitārtha-viṣayonmeṣā ca vaipaścitī / te dve apy avalambya viśvam aniśaṃ nirvarṇayanto vayaṃ śrāntā naiva ca labdham abdhi-śayana ! tvad-bhakti-tulyaṃ sukham // ity atra virodhālaṅkāreṇārthāntara-saṃkramita-vācyasya dhvani-prabhedasya saṅkīrṇatvam / vācyālaṅkāra-saṃsṛṣṭatvaṃ ca padāpekṣayaiva / yatra hi kānicit padāni vācyālaṅkāra-bhāñji kānicic ca dhvani-prabheda-yuktāni / yathā- dīrghīkurvan paṭu mada-kalaṃ kūjitaṃ sārasānāṃ pratyūṣeṣu sphuṭita-kamalāmoda-maitrī-kaṣāyaḥ / yatra strīṇāṃ harati surata-glānim aṅgānukūlaḥ siprāvātaḥ priyatama iva prārthanā-cāṭu-kāraḥ // atra hi maitrī-padam avivakṣita-vācyo dhvaniḥ / padāntareṣv alaṅkārāntarāṇi / saṃsṛṣṭālaṅkārāntara-saṅkīrṇo dhvanir, yathā- danta-kṣatāni karajaiś ca vipāṭitāni prodbhinna-sāndra-pulake bhavataḥ śarīre / dattāni rakta-manasā mṛga-rāja-vadhvā jāta-spṛhair munibhir apy avalokitāni // atra hi samāsokti-saṃsṛṣṭena virodhālaṅkāreṇa saṅkīrṇasyālakṣya-krama-vyaṅgyasya dhvaneḥ prakāśanam / dayā-vīrasya paramārthato vākyārthībhūtatvāt / saṃsṛṣṭālaṅkāra-saṃsṛṣṭatvaṃ ca dhvaner yathā- abhinava-payodhara-rasiteṣu pathika-śyāmāyiteṣu divaseṣu / śobhate prasārita-grīvāṇāṃ nṛttaṃ mayūra-vṛndānām // atra hy upamā-rūpakābhyāṃ śabda-śakty-udbhavānuraṇana-rūpa-vyaṅgyasya dhvaneḥ saṃsṛṣṭatvam / dhv_3.44: evaṃ dhvaneḥ prabhedāḥ prabheda-bhedāś ca kena śakyante / saṅkhyātuṃ diṅ-mātraṃ teṣām idam uktam asmābhiḥ // dhvk_3.44 // anantā hi dhvaneḥ prakārāḥ sahṛdayānāṃ vyutpattaye teṣāṃ diṅ-mātraṃ kathitam // dhv_3.45: ity ukta-lakṣaṇo yo dhvanir vivecyaḥ prayatnataḥ sadbhiḥ sat-kāvyaṃ kartuṃ vā jñātuṃ vā samyag abhiyuktaiḥ // dhvk_3.45 // ukta-svarūpa-dhvani-nirūpaṇa-nipuṇā hi sat-kavayaḥ sahṛdayāś ca niyatam eva kāvya-viṣaye parāṃ prakarṣa-padavīm āsādayanti // dhv_3.46: asphuṭa-sphuritaṃ kāvya-tattvam etad yathoditam / aśaknuvadbhir vyākartuṃ rītayaḥ sampravartitāḥ // dhvk_3.46 // etad-dhvani-pravartanena nirṇītaṃ kāvya-tattvam asphuṭa-sphuritaṃ sad aśaknuvadbhiḥ pratipādayituṃ vaidarbhī gauḍī pāñcālī ceti rītayaḥ pravartitāḥ / rīti-lakṣaṇa-vidhāyināṃ hi kāvya-tattvam etad asphuṭatayā manāk-sphuritam āsīd iti lakṣyate tad atra sphuṭatayā sampradarśitenānyena rīti-lakṣaṇena na kiṃcit","ध्व्_३.४३: सगुणीभूत-व्यङ्ग्यैः सालङ्कारैः सह प्रभेदैः स्वैः / सङ्कर-संसृष्टिभ्यां पुनर् अप्य् उद्द्योतते बहुधा // ध्व्क्_३.४३ // तस्य च ध्वनेः स्व-प्रभेदैर् गुणीभूत-व्यङ्ग्येन वाच्यालङ्कारैश् च सङ्कर-संसृष्टि-व्यवस्थायां क्रियमाणायां बहु-प्रभेदता लक्ष्ये दृश्यते / तथा हि स्व-प्रभेद-सङ्कीर्णः, स्व-प्रभेद-संसृष्टो गुणीभूत-व्यङ्ग्य-सङ्कीर्णो गुणीभूत-व्यङ्ग्य-संसृष्टो वाच्यालङ्कारान्तर-सङ्कीर्णो वाच्यालङ्कारान्तर-संसृष्टः संसृष्टालङ्कार-सङ्कीर्णः संसृष्टालङ्कार-संसृष्टश् चेति बहुधा ध्वनिः प्रकाशते / तत्र स्व-प्रभेद-सङ्कीर्णत्वं कदाचिद् अनुग्राह्यानुग्राहक-भावेन / यथा-""एवं-वादिनि देवर्षौ"" इत्य् आदौ / अत्र ह्य् अर्थ-शक्त्य्-उद्भवानुरणन-रूप-व्यङ्ग्य-ध्वनि-प्रभेदेनालक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्य-ध्वनि-प्रभेदो ऽनुगृह्यमाणः प्रतीयते / एवं कदाचित् प्रभेद-द्वय-सम्पात-सन्देहेन / यथा- खण-पाहुणिआ देअर एसा जाआएं किं पि दे भणिदा / रुअ{इ} पडोहर-वलही-घरम्मि अणुणिज्ज{उ} बराई // [क्षण-प्राघुणिका देवर एषा जायया किम् अपि ते भणिता / रोदिति शून्य-वलभी-गृहे ऽनुनीयतां वराकी //] अत्र ह्य् अनुनीयताम् इत्य् एतत्-पदम् अर्थान्तर-सङ्क्रमित-वाच्यत्वेन विवक्षितान्य् अपर-वाच्यत्वेन च सम्भाव्यते / न चान्यतर-पक्ष-निर्णये प्रमाणम् अस्ति / एक-व्यञ्जकानुप्रवेशेन तु व्यङ्ग्यत्वम् अलक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्यस्य स्व-प्रभेदान्तरापेक्षया बाहुल्येन सम्भवति / यथा-""स्निग्ध-श्यामल"" इत्य् आदौ / स्व-प्रभेद-संसृष्टत्वं च यथा पूर्वोदाहरण एव / अत्र ह्य् अर्थान्तर-संक्रमित-वाच्यस्यात्यन्त-तिरस्कृत-वाच्यस्य च संसर्गः / गुणी-भूत-व्यङ्ग्य-सङ्कीर्णत्वं यथा-""न्यक्-कारो ह्य् अयम् एव मे यद् अरयः"" इत्य् आदौ / यथा वा- कर्ता द्यूत-च्छलानां जतु-मय-शरणोद्दीपनः सो ऽभिमानी कृष्णा-केशोत्तरीय-व्यपनयन-���टुः पाण्डवा यस्य दासाः / राजा दुःशासनादेर् गुरुर् अनुज-शतस्याङ्ग-राजस्य मित्रं क्वास्ते दुर्योधनो ऽसौ कथयत न रुषा द्रष्टुम् अभ्यागतौ स्वः // अत्र ह्य् अलक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्यस्य वाक्यार्थी-भूतस्य व्यङ्ग्य-विशिष्ट-वाच्याभिधायिभिः पदैः सम्मिश्रता / अत एव च पदार्थाश्रयत्वे गुणी-भूत-व्यङ्ग्यस्य वाक्यार्थाश्रयत्वे च ध्वनेः सङ्कीर्णतायाम् अपि न विरोधः स्व-प्रभेदान्तरवत् / यथा हि ध्वनि-प्रभेदान्तराणि परस्परं सङ्कीर्यन्ते पदार्थ-वाक्यार्थाश्रयत्वेन च न विरुद्धानि / किं चैक-व्यङ्ग्याश्रयत्वे तु प्रधान-गुण-भावो विरुध्यते न तु व्यङ्ग्य-भेदापेक्षया, ततो ऽप्य् अस्य न विरोधः / अयं च सङ्कर-संसृष्टि-व्यवहारो बहूनाम् एकत्र वाच्य-वाचक-भाव इव व्यङ्ग्य-व्यञ्जक-भावे ऽपि निर्विरोध एव मन्तव्यः / यत्र तु पदानि कानिचिद् अविवक्षित-वाच्यान्य् अनुरणन-रूप-व्यङ्ग्य-वाच्यानि वा तत्र ध्वनि-गुणी-भूत-व्यङ्ग्ययोः संसृष्टत्वम् / यथा-""तेषां गोप-वधू-विलास-सुहृदाम्"" इत्य् आदौ / अत्र हि ""विलास-सुहृदाम्"" ""राधा-रहः-साक्षिणाम्"" इत्य् एते पदे ध्वनि-प्रभेद-रूपे ""ते"" ""जाने"" इत्य् एते च पदे गुणी-भूत-व्यङ्ग्य-रूपे / वाच्यालङ्कार-सङ्कीर्णत्वम् अलक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्यापेक्षया रसवति सालङ्कारे काव्ये सर्वत्र सुव्यवस्थितम् / प्रभेदान्तराणाम् अपि कदाचित् सङ्कीर्णत्वं भवत्य् एव / यथा ममैव- या व्यापारवती रसान् रसयितुं काचित् कवीनां नवा दृष्टिर् या परिनिष्ठितार्थ-विषयोन्मेषा च वैपश्चिती / ते द्वे अप्य् अवलम्ब्य विश्वम् अनिशं निर्वर्णयन्तो वयं श्रान्ता नैव च लब्धम् अब्धि-शयन ! त्वद्-भक्ति-तुल्यं सुखम् // इत्य् अत्र विरोधालङ्कारेणार्थान्तर-संक्रमित-वाच्यस्य ध्वनि-प्रभेदस्य सङ्कीर्णत्वम् / वाच्यालङ्कार-संसृष्टत्वं च पदापेक्षयैव / यत्र हि कानिचित् पदानि वाच्यालङ्कार-भाञ्जि कानिचिच् च ध्वनि-प्रभेद-युक्तानि / यथा- दीर्घीकुर्वन् पटु मद-कलं कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटित-कमलामोद-मैत्री-कषायः / यत्र स्त्रीणां हरति सुरत-ग्लानिम् अङ्गानुकूलः सिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थना-चाटु-कारः // अत्र हि मैत्री-पदम् अविवक्षित-वाच्यो ध्वनिः / पदान्तरेष्व् अलङ्कारान्तराणि / संसृष्टालङ्कारान्तर-सङ्कीर्णो ध्वनिर्, यथा- दन्त-क्षतानि करजैश् च विपाटितानि प्रोद्भिन्��-सान्द्र-पुलके भवतः शरीरे / दत्तानि रक्त-मनसा मृग-राज-वध्वा जात-स्पृहैर् मुनिभिर् अप्य् अवलोकितानि // अत्र हि समासोक्ति-संसृष्टेन विरोधालङ्कारेण सङ्कीर्णस्यालक्ष्य-क्रम-व्यङ्ग्यस्य ध्वनेः प्रकाशनम् / दया-वीरस्य परमार्थतो वाक्यार्थीभूतत्वात् / संसृष्टालङ्कार-संसृष्टत्वं च ध्वनेर् यथा- अभिनव-पयोधर-रसितेषु पथिक-श्यामायितेषु दिवसेषु / शोभते प्रसारित-ग्रीवाणां नृत्तं मयूर-वृन्दानाम् // अत्र ह्य् उपमा-रूपकाभ्यां शब्द-शक्त्य्-उद्भवानुरणन-रूप-व्यङ्ग्यस्य ध्वनेः संसृष्टत्वम् / ध्व्_३.४४: एवं ध्वनेः प्रभेदाः प्रभेद-भेदाश् च केन शक्यन्ते / सङ्ख्यातुं दिङ्-मात्रं तेषाम् इदम् उक्तम् अस्माभिः // ध्व्क्_३.४४ // अनन्ता हि ध्वनेः प्रकाराः सहृदयानां व्युत्पत्तये तेषां दिङ्-मात्रं कथितम् // ध्व्_३.४५: इत्य् उक्त-लक्षणो यो ध्वनिर् विवेच्यः प्रयत्नतः सद्भिः सत्-काव्यं कर्तुं वा ज्ञातुं वा सम्यग् अभियुक्तैः // ध्व्क्_३.४५ // उक्त-स्वरूप-ध्वनि-निरूपण-निपुणा हि सत्-कवयः सहृदयाश् च नियतम् एव काव्य-विषये परां प्रकर्ष-पदवीम् आसादयन्ति // ध्व्_३.४६: अस्फुट-स्फुरितं काव्य-तत्त्वम् एतद् यथोदितम् / अशक्नुवद्भिर् व्याकर्तुं रीतयः सम्प्रवर्तिताः // ध्व्क्_३.४६ // एतद्-ध्वनि-प्रवर्तनेन निर्णीतं काव्य-तत्त्वम् अस्फुट-स्फुरितं सद् अशक्नुवद्भिः प्रतिपादयितुं वैदर्भी गौडी पाञ्चाली चेति रीतयः प्रवर्तिताः / रीति-लक्षण-विधायिनां हि काव्य-तत्त्वम् एतद् अस्फुटतया मनाक्-स्फुरितम् आसीद् इति लक्ष्यते तद् अत्र स्फुटतया सम्प्रदर्शितेनान्येन रीति-लक्षणेन न किंचित्"
+dhva_4.2,"dhv_3.47: śabda-tattvāśrayāḥ kāścid artha-tattva-yujo 'parāḥ / vṛttayo 'pi prakāśante jñāte 'smin kāvya-lakṣaṇe // dhvk_3.47 // asmin vyaṅgya-vyañjakabhāvavivecanamaye kāvya-lakṣaṇe jñāte sati yāḥ kāścitprasiddhā upanāgarikādyāḥ śabdatattvāśrayāḥ vṛttayo yāścārthatattvasambaddhāḥ kaiśikyādayastāḥ samyagrītipadavīmavataranti / anyathā tu tāsāmadṛṣṭārthānām iva vṛttīnāmaśraddheyatvam eva syānnānubhavasiddhatvam / evaṃ sphuṭatayaiva lakṣaṇīyaṃ svarūpamasya dhvaneḥ / yatra śabdānām arthānāṃ ca keṣāñcitpratipattṛviśeṣasaṃvedyaṃ jātyatvam iva ratnaviśeṣāṇāṃ cārutvamanākhyeyamavabhāsate kāvye tatra dhvanivyavahāra iti yallakṣaṇaṃ dhvaner ucyate kenacittadayuktam iti nābhidheyatāmarhati / yataḥ śabdānāṃ svarūpāśrayas tāvad akliṣṭatve satyaprayuktaprayogaḥ / vācakāśrayas tu prasādo vyañjakatvaṃ ceti viśeṣaḥ / arthānāṃ ca sphuṭatvenāvabhāsanaṃ vyaṅgyaparatvaṃ vyaṅgyāṃśaviśiṣṭatvam ceti viśeṣaḥ / tau ca viśeṣau vyākhyātuṃ śakyete vyākhyātau ca bahuprakāram / tadvyatiriktānākhyeyaviśeṣasambhāvanā tu vivekāvasādabhāvamūlaiva / yasmādanākhyeyatvaṃ sarva-śabdāgocaratvena na kasyacitsambhavati / antato 'nākhyeyaśabdena tasyābhidhānasambhavāt / sāmānyasaṃsparśivikalpaśabdāgocaratve sati, prakāśamānatvaṃ tu yadanākhyeyatvam ucyate kvacit tad api kāvyaviśeṣāṇāṃ ratnaviśeṣāṇām iva na sambhavati / teṣāṃ lakṣaṇakāraivyākṛta-rūpatvāt / ratnaviśeṣāṇāṃ ca sāmānyasambhāvanayaiva mūlyasthitiparikalpanādarśanācca / ubhayeṣām api teṣāṃ pratipattṛviśeṣasaṃvedyatvamasty eva / vaikaṭikā eva hi ratnatattvavidaḥ, sahṛdayā eva hi kāvyānāṃ rasajñā iti kasyātra vipratipattiḥ / yat tv anirdeśyatvaṃ sarva-lakṣaṇa-viṣayaṃ bauddhānāṃ prasiddhaṃ tattanmataparīkṣāyāṃ granthāntare nirūpayiṣyāmaḥ / iha tu granthāntaraśravaṇalavaprakāśanaṃ sahṛdayavaimanasyapradāyīti na prakriyate / bauddhamatena vā yathā pratyakṣādilakṣaṇaṃ tathāsmākaṃ dhvanilakṣaṇaṃ bhaviṣyati / tasmāllakṣaṇāntarasyāghaṭanādaśabdārthatvācca tasyoktam eva dhvanilakṣaṇaṃ sādhīyaḥ / tad idam uktam- anākhyeyāṃśa-bhāsitvaṃ nirvācyārthatayā dhvaneḥ / na lakṣaṇaṃ, lakṣaṇaṃ tu sādhīyo 'sya yathoditam // // iti śrī-rājānakānandavardhanācārya-viracite dhvany-āloke tṛtīya uddyotaḥ // --o)0(o-- (4) // caturthoddyotaḥ // evaṃ dhvaniṃ sa-prapañcaṃ vipratipatti-nirāsārthaṃ vyutpādya tad-vyutpādane prayojanāntaram ucyate- dhv_4.1: dhvaner yaḥ saguṇī-bhūta-vyaṅgyasyādhvā pradarśitaḥ / anenānantyam āyāti kavīnāṃ pratibhā-guṇaḥ // dhvk_4.1 // ya eṣa dhvaner guṇī-bhūta-vyaṅgyasya ca mārgaḥ prakāśitas tasya phalāntaraṃ kavi-pratibhānantyam / katham iti cet- dhv_4.2: ato hy anyatamenāpi prakāreṇa vibhūṣitā / vāṇī navatvam āyāti pūrvārthānvayavaty api // dhvk_4.2 // ato dhvaner ukta-prabheda-madhyād anyatamenāpi prakāreṇa vibhūṣitā satī vāṇī purātana-kavi-nibaddhārtha-saṃsparśavaty api navatvam āyāti / tathā hy avivakṣita-vācyasya dhvaneḥ prakāra-dvaya-samāśrayeṇa navatvaṃ pūrvārthānugame 'pi, yathā- smitaṃ kiṃcin mugdhaṃ tarala-madhuro dṛṣṭi-vibhavaḥ parispando vācām abhinava-vilāsormi-sarasaḥ / gatānām ārambhaḥ kisalayita-līlā-parimalaḥ spṛśantyās tāruṇyaṃ kim iva hi na ramyaṃ mṛgadṛśaḥ // ity asya, sa-vibhrama-smitodbhedā lolākṣyaḥ praskhalad-giraḥ / nitambālasa-gāminyaḥ kāminyaḥ kasya na priyāḥ // ity evam ādiṣu ślokeṣu satsv api tiraskṛta-vācya-dhvani-samāśrayeṇāpūrvatvam eva pratibhāsate / tathā- yaḥ prathamaḥ prathamaḥ sa tu tathā hi hata-hasti-bahala-palalāśī / śvāpada-gaṇeṣu siṃhaḥ siṃhaḥ kenādharī-kriyate //ity asya, sva-tejaḥ-krīta-mahimā kenānyenātiśayyate / mahadbhir api mātaṅgaiḥ siṃhaḥ kim abhibhūyate // ity evam ādiṣu ślokeṣu satsv apy arthāntara-saṅkramita-vācya-dhvani-samāśrayeṇa navatvam / vivakṣitāny apara-vācyasyāpy ukta-prakāra-samāśrayeṇa navatvaṃ, yathā- nidrā-kaitavinaḥ priyasya vadane vinyasya vaktraṃ vadhūr bodha-trāsa-niruddha-cumbana-rasāpy ābhoga-lolaṃ sthitā / vailakṣyād vimukhībhaved iti punas tasyāpy anārambhiṇaḥ sākāṅkṣa-pratipatti nāma hṛdayaṃ yātaṃ tu pāraṃ rateḥ // ity ādeḥ ślokasya, śūnyaṃ vāsa-gṛhaṃ vilokya śayanād utthāya kiṃcic chanair nidrā-vyājam upāgatasya suciraṃ nirvarṇya patyur mukham / visrabdhaṃ paricumbya jāta-pulakām ālokya gaṇḍa-sthalīṃ lajjā-namra-mukhī priyeṇa hasatā bālā ciraṃ cumbitā // ity ādiṣu ślokeṣu satsv api navatvam / yathā vā-""taraṅgabhrūbhaṅgā"" ity ādiślokasya ""nānābhaṅgibhramadbhrūḥ"" ity ādiślokāpekṣayānyatvam","ध्व्_३.४७: शब्द-तत्त्वाश्रयाः काश्चिद् अर्थ-तत्त्व-युजो ऽपराः / वृत्तयो ऽपि प्रकाशन्ते ज्ञाते ऽस्मिन् काव्य-लक्षणे // ध्व्क्_३.४७ // अस्मिन् व्यङ्ग्य-व्यञ्जकभावविवेचनमये काव्य-लक्षणे ज्ञाते सति याः काश्चित्प्रसिद्धा उपनागरिकाद्याः शब्दतत्त्वाश्रयाः वृत्तयो याश्चार्थतत्त्वसम्बद्धाः कैशिक्यादयस्ताः सम्यग्रीतिपदवीमवतरन्ति / अन्यथा तु तासामदृष्टार्थानाम् इव वृत्तीनामश्रद्धेयत्वम् एव स्यान्नानुभवसिद्धत्वम् / एवं स्फुटतयैव लक्षणीयं स्वरूपमस्य ध्वनेः / यत्र शब्दानाम् अर्थानां च केषाञ्चित्प्रतिपत्तृविशेषसंवेद्यं जात्यत्वम् इव रत्नविशेषाणां चारुत्वमनाख्येयमवभासते काव्ये तत्र ध्��निव्यवहार इति यल्लक्षणं ध्वनेर् उच्यते केनचित्तदयुक्तम् इति नाभिधेयतामर्हति / यतः शब्दानां स्वरूपाश्रयस् तावद् अक्लिष्टत्वे सत्यप्रयुक्तप्रयोगः / वाचकाश्रयस् तु प्रसादो व्यञ्जकत्वं चेति विशेषः / अर्थानां च स्फुटत्वेनावभासनं व्यङ्ग्यपरत्वं व्यङ्ग्यांशविशिष्टत्वम् चेति विशेषः / तौ च विशेषौ व्याख्यातुं शक्येते व्याख्यातौ च बहुप्रकारम् / तद्व्यतिरिक्तानाख्येयविशेषसम्भावना तु विवेकावसादभावमूलैव / यस्मादनाख्येयत्वं सर्व-शब्दागोचरत्वेन न कस्यचित्सम्भवति / अन्ततो ऽनाख्येयशब्देन तस्याभिधानसम्भवात् / सामान्यसंस्पर्शिविकल्पशब्दागोचरत्वे सति, प्रकाशमानत्वं तु यदनाख्येयत्वम् उच्यते क्वचित् तद् अपि काव्यविशेषाणां रत्नविशेषाणाम् इव न सम्भवति / तेषां लक्षणकारैव्याकृत-रूपत्वात् / रत्नविशेषाणां च सामान्यसम्भावनयैव मूल्यस्थितिपरिकल्पनादर्शनाच्च / उभयेषाम् अपि तेषां प्रतिपत्तृविशेषसंवेद्यत्वमस्त्य् एव / वैकटिका एव हि रत्नतत्त्वविदः, सहृदया एव हि काव्यानां रसज्ञा इति कस्यात्र विप्रतिपत्तिः / यत् त्व् अनिर्देश्यत्वं सर्व-लक्षण-विषयं बौद्धानां प्रसिद्धं तत्तन्मतपरीक्षायां ग्रन्थान्तरे निरूपयिष्यामः / इह तु ग्रन्थान्तरश्रवणलवप्रकाशनं सहृदयवैमनस्यप्रदायीति न प्रक्रियते / बौद्धमतेन वा यथा प्रत्यक्षादिलक्षणं तथास्माकं ध्वनिलक्षणं भविष्यति / तस्माल्लक्षणान्तरस्याघटनादशब्दार्थत्वाच्च तस्योक्तम् एव ध्वनिलक्षणं साधीयः / तद् इदम् उक्तम्- अनाख्येयांश-भासित्वं निर्वाच्यार्थतया ध्वनेः / न लक्षणं, लक्षणं तु साधीयो ऽस्य यथोदितम् // // इति श्री-राजानकानन्दवर्धनाचार्य-विरचिते ध्वन्य्-आलोके तृतीय उद्द्योतः // --ओ)०(ओ-- (४) // चतुर्थोद्द्योतः // एवं ध्वनिं स-प्रपञ्चं विप्रतिपत्ति-निरासार्थं व्युत्पाद्य तद्-व्युत्पादने प्रयोजनान्तरम् उच्यते- ध्व्_४.१: ध्वनेर् यः सगुणी-भूत-व्यङ्ग्यस्याध्वा प्रदर्शितः / अनेनानन्त्यम् आयाति कवीनां प्रतिभा-गुणः // ध्व्क्_४.१ // य एष ध्वनेर् गुणी-भूत-व्यङ्ग्यस्य च मार्गः प्रकाशितस् तस्य फलान्तरं कवि-प्रतिभानन्त्यम् / कथम् इति चेत्- ध्व्_४.२: अतो ह्य् अन्यतमेनापि प्रकारेण विभूषिता / वाणी नवत्वम् आयाति पूर्वार्थान्वयवत्य् अपि // ध्व्क्_४.२ // अतो ध्वनेर् उक्त-प्रभेद-मध्याद् अन्यतम���नापि प्रकारेण विभूषिता सती वाणी पुरातन-कवि-निबद्धार्थ-संस्पर्शवत्य् अपि नवत्वम् आयाति / तथा ह्य् अविवक्षित-वाच्यस्य ध्वनेः प्रकार-द्वय-समाश्रयेण नवत्वं पूर्वार्थानुगमे ऽपि, यथा- स्मितं किंचिन् मुग्धं तरल-मधुरो दृष्टि-विभवः परिस्पन्दो वाचाम् अभिनव-विलासोर्मि-सरसः / गतानाम् आरम्भः किसलयित-लीला-परिमलः स्पृशन्त्यास् तारुण्यं किम् इव हि न रम्यं मृगदृशः // इत्य् अस्य, स-विभ्रम-स्मितोद्भेदा लोलाक्ष्यः प्रस्खलद्-गिरः / नितम्बालस-गामिन्यः कामिन्यः कस्य न प्रियाः // इत्य् एवम् आदिषु श्लोकेषु सत्स्व् अपि तिरस्कृत-वाच्य-ध्वनि-समाश्रयेणापूर्वत्वम् एव प्रतिभासते / तथा- यः प्रथमः प्रथमः स तु तथा हि हत-हस्ति-बहल-पललाशी / श्वापद-गणेषु सिंहः सिंहः केनाधरी-क्रियते //इत्य् अस्य, स्व-तेजः-क्रीत-महिमा केनान्येनातिशय्यते / महद्भिर् अपि मातङ्गैः सिंहः किम् अभिभूयते // इत्य् एवम् आदिषु श्लोकेषु सत्स्व् अप्य् अर्थान्तर-सङ्क्रमित-वाच्य-ध्वनि-समाश्रयेण नवत्वम् / विवक्षितान्य् अपर-वाच्यस्याप्य् उक्त-प्रकार-समाश्रयेण नवत्वं, यथा- निद्रा-कैतविनः प्रियस्य वदने विन्यस्य वक्त्रं वधूर् बोध-त्रास-निरुद्ध-चुम्बन-रसाप्य् आभोग-लोलं स्थिता / वैलक्ष्याद् विमुखीभवेद् इति पुनस् तस्याप्य् अनारम्भिणः साकाङ्क्ष-प्रतिपत्ति नाम हृदयं यातं तु पारं रतेः // इत्य् आदेः श्लोकस्य, शून्यं वास-गृहं विलोक्य शयनाद् उत्थाय किंचिच् छनैर् निद्रा-व्याजम् उपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर् मुखम् / विस्रब्धं परिचुम्ब्य जात-पुलकाम् आलोक्य गण्ड-स्थलीं लज्जा-नम्र-मुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता // इत्य् आदिषु श्लोकेषु सत्स्व् अपि नवत्वम् / यथा वा-""तरङ्गभ्रूभङ्गा"" इत्य् आदिश्लोकस्य ""नानाभङ्गिभ्रमद्भ्रूः"" इत्य् आदिश्लोकापेक्षयान्यत्वम्"
+dhva_4.4,"dhv_4.3: yuktyānayānusartavyo rasādir bahu-vistaraḥ / mitho 'py anantatāṃ prāptaḥ kāvya-mārgo yadāśrayāt // dhvk_4.3 // bahu-vistāro 'yaṃ rasa-bhāva-tad-ābhāsa-tat-praśama-lakṣaṇo mārgo yathāsvaṃ vibhāvānubhāva-prabheda-kalanayā yathoktaṃ prāk / sa sarva evānayā yuktyānusartavyaḥ / yasya rasāder āśrayād ayaṃ kāvya-mārgaḥ purātanaiḥ kavibhiḥ sahasra-saṃkhyair asaṃkhyair vā bahu-prakāraṃ kṣuṇṇatvān mito 'py anantatām eti / rasa-bhāvādīnāṃ hi pratyekaṃ vibhāvānubhāva-vyabhicāri-samāśrayād aparimitatvam / teṣāṃ caikaika-prabhedāpekṣayāpi tāvaj jagad-vṛttam upanibadhyamānaṃ sukavibhis tad-icchā-vaśād anyathā sthitam apy anyathaiva vivartate / pratipāditaṃ caitac citra-vicārāvasare / gāthā cātra kṛtaiva mahā-kavinā- atathā-sthitān api tathā-saṃsthitān iva hṛdaye yā niveśayati / artha-viśeṣān sā jayati vikaṭa-kavi-gocarā vāṇī // tad itthaṃ rasa-bhāvādy-āśrayeṇa kāvyārthānām ānantyaṃ supratipāditam / etad evopapādayitum ucyate- dhv_4.4: dṛṣ���a-pūrvā api hy arthāḥ kāvye rasa-parigrahāt / sarve navā ivābhānti madhu-māsa iva drumāḥ // dhvk_4.4 // tathā hi vivakṣitāny apara-vācyasyaiva śabda-śakty-udbhavānuraṇana-rūpa-vyaṅgya-prakāra-samāśrayeṇa navatvam / yathā-""dharaṇī-dhāraṇāyādhunā tvaṃ śeṣaḥ"" ity ādeḥ / śeṣo hima-giris tvaṃ ca mahānto guravaḥ sthirāḥ / yad alaṅghita-maryādāś calantīṃ bibhrate bhuvam // ity ādiṣu satsv api / tasyaivārtha-śakty-udbhavānuraṇana-rūpa-vyaṅgya-samāśrayeṇa navatvam / yathā-""evaṃ-vādini devarṣau"" ity ādi ślokasya / kṛte vara-kathālāpe kumāryaḥ pulakodgamaiḥ / sūcayanti spṛhām antar-lajjayāvanatānanāḥ // ity ādiṣu satsv artha-śakty-udbhavānuraṇana-rūpa-vyaṅgyasya kavi-prauḍhokti-nirmita-śarīratvena navatvam / yathā-""sajjayati surabhi-māso"" ity ādeḥ / surabhi-samaye pravṛtte sahasā prādurbhavanti ramaṇīyāḥ / rāgavatām utkalikāḥ sahaiva sahakāra-kalikābhiḥ // ity ādiṣu satsv apy apūrvatvam eva / artha-śakty-udbhavānuraṇana-rūpa-vyaṅgyasya kavi-nibaddha-vaktṛ-prauḍhokti-mātra-niṣpanna-śarīratvena navatvam / yathā ""'vāṇijya hasti-dantāḥ"" ity ādi-gāthārthasya / kariṇī-behabbaaro maha putto ekka-kāṇḍa-vinibāī / haa soṇhāeṃ taha kaho jaha kaṇḍa-karaṇḍaaṃ baha{i} // [kariṇī-vaidhavya-karo mama putra eka-kāṇḍa-vinipātī / hata-snuṣayā tathā kṛto yathā kāṇḍa-karaṇḍakaṃ vahati //] evam ādiṣv artheṣu satsv apy anālīḍhataiva","ध्व्_४.३: युक्त्यानयानुसर्तव्यो रसादिर् बहु-विस्तरः / मिथो ऽप्य् अनन्ततां प्राप्तः काव्य-मार्गो यदाश्रयात् // ध्व्क्_४.३ // बहु-विस्तारो ऽयं रस-भाव-तद्-आभास-तत्-प्रशम-लक्षणो मार्गो यथास्वं विभावानुभाव-प्रभेद-कलनया यथोक्तं प्राक् / स सर्व एवानया युक्त्यानुसर्तव्यः / यस्य रसादेर् आश्रयाद् अयं काव्य-मार्गः पुरातनैः कविभिः सहस्र-संख्यैर् असंख्यैर् वा बहु-प्रकारं क्षुण्णत्वान् मितो ऽप्य् अनन्तताम् एति / रस-भावादीनां हि प्रत्येकं विभावानुभाव-व्यभिचारि-समाश्रयाद् अपरिमितत्वम् / तेषां चैकैक-प्रभेदापेक्षयापि तावज् जगद्-वृत्तम् उपनिबध्यमानं सुकविभिस् तद्-इच्छा-वशाद् अन्यथा स्थितम् अप्य् अन्यथैव विवर्तते / प्रतिपादितं चैतच् चित्र-विचारावसरे / गाथा चात्र कृतैव महा-कविना- अतथा-स्थितान् अपि तथा-संस्थितान् इव हृदये या निवेशयति / अर्थ-विशेषान् सा जयति विकट-कवि-गोचरा वाणी // तद् इत्थं रस-भावाद्य्-आश्रयेण काव्यार्थानाम् आनन्त्यं सुप्रतिपादितम् / एतद् एवोपपादयितुम् उच्यते- ध्व्_४.४: दृष्ट-पूर्वा अपि ह्य् अर्थाः काव्ये रस-परिग्रहात् / सर्वे नवा इवाभान्ति मधु-मास इव द्रुमाः // ध्व्क्_४.४ // तथा हि विवक्षितान्य् अपर-वाच्यस्यैव शब्द-शक्त्य्-उद्भवानुरणन-रूप-व्यङ्ग्य-प्रकार-समाश्रयेण नवत्वम् / यथा-""धरणी-धारणायाधुना त्वं शेषः"" इत्य् आदेः / शेषो हिम-गिरिस् त्वं च महान्तो गुरवः स्थिराः / यद् अलङ्घित-मर्यादाश् चलन्तीं बिभ्रते भुवम् // इत्य् आदिषु सत्स्व् अपि / तस्यैवार्थ-शक्त्य्-उद्भवानुरणन-रूप-व्यङ्ग्य-समाश्रयेण नवत्वम् / यथा-""एवं-वादिनि देवर्षौ"" इत्य् आदि श्लोकस्य / कृते वर-कथालापे कुमार्यः पुलकोद्गमैः / सूचयन्ति स्पृहाम् अन्तर्-लज्जयावनताननाः // इत्य् आदिषु सत्स्व् अर्थ-शक्त्य्-उद्भवानुरणन-रूप-व्यङ्ग्यस्य कवि-प्रौढोक्ति-निर्मित-शरीरत्वेन नवत्वम् / यथा-""सज्जयति सुरभि-मासो"" इत्य् आदेः / सुरभि-समये प्रवृत्ते सहसा प्रादुर्भवन्ति रमणीयाः / रागवताम् उत्कलिकाः सहैव सहकार-कलिकाभिः // इत्य् आदिषु सत्स्व् अप्य् अपूर्वत्वम् एव / अर्थ-शक्त्य्-उद्भवानुरणन-रूप-व्यङ्ग्यस्य कवि-निबद्ध-वक्तृ-प्रौढोक्ति-मात्र-निष्पन्न-शरीरत्वेन नवत्वम् / यथा ""ऽवाणिज्य हस्ति-दन्ताः"" इत्य् आदि-गाथार्थस्य / करिणी-बेहब्बअरो मह पुत्तो एक्क-काण्ड-विनिबाई / हअ सोण्हाएं तह कहो जह कण्ड-करण्डअं बह{इ} // [करिणी-वैधव्य-करो मम पुत्र एक-काण्ड-विनिपाती / हत-स्नुषया तथा कृतो यथा काण्ड-करण्डकं वहति //] एवम् आदिष्व् अर्थेषु सत्स्व् अप्य् अनालीढतैव"
+dhva_4.5,"yathā vyaṅgya-bheda-samāśrayeṇa dhvaneḥ kāvyārthānāṃ navatvam utpadyate, tathā vyañjaka-bheda-samāśrayeṇāpi / tat tu grantha-vistara-bhayān na likhyate, svayam eva sahṛdayair abhyūhyam / atra ca punaḥ punar uktam api sāratayedam ucyate- dhv_4.5: vyaṅgya-vyañjaka-bhāve 'smin vividhe sambhavaty api / rasādi-maya ekasmin kaviḥ syād avadhānavān // dhvk_4.5 // asminn arthānantya-hetau vyaṅgya-vyañjaka-bhāve vicitre śabdānāṃ sambhavaty api kavir apūrvārtha-lābhārthī rasādi-maya ekasmin vyaṅgya-vyañjaka-bhāve yatnād avadadhīta / rasa-bhāva-tad-ābhāsa-rūpe hi vyaṅgye tad-vyañjakeṣu ca yathā-nirdiṣṭeṣu varṇa-pada-vākya-racanā-prabandheṣv avahita-manasaḥ kaveḥ sarvam apūrvaṃ kāvyaṃ sampadyate / tathā ca rāmāyaṇa-mahābhāratādiṣu saṅgrāmādayaḥ punaḥ punar abhihitā api nava-navāḥ prakāśante / prabandhe cāṅgī rasa eka evopanibadhyamāno 'rtha-viśeṣa-lābhaṃ chāyātiśayaṃ ca puṣṇāti / kasminn iveti cet-yathā rāmāyaṇe yathā vā mahābhārate / rāmāyaṇe hi karuṇo rasaḥ svayam ādi-kavinā sūtritaḥ ""śokaḥ ślokatvam āgataḥ"" ity evaṃ-vādinā / nirvyūḍhaś ca sa eva sītātyanta-viyoga-paryantam eva sva-prabandham uparacayatā / mahābhārate 'pi śāstra-kāvya-rūpa-cchāyānvayini vṛṣṇi-pāṇḍava-virasāvasāna-vaimanasya-dāyinīṃ samāptim upanibadhnatā mahā-muninā vairāgya-janana-tātparyaṃ prādhānyena sva-prabandhasya darśayatā mokṣa-lakṣaṇaḥ puruṣārthaḥ śānto rasaś ca mukhyatayā vivakṣā-viṣayatvena sūcitaḥ / etac cāṃśena vivṛtam evānyair vyākhyā-vidhāyibhiḥ / svayam eva caitad udgīrṇaṃ tenodīrṇa-mahā-moha-magnam ujjihīrṣatā lokam ativimala-jñānāloka-dāyinā loka-nāthena- yathā yathā viparyeti loka-tantram asāravat / tathā tathā virāgo 'tra jāyate nātra saṃśayaḥ // ity ādi bahuśaḥ kathayatā / tataś ca śānto raso rasāntarair mokṣa-lakṣaṇaḥ puruṣārthaḥ puruṣārthāntarais tad-upasarjanatvenānugamyamāno 'ṅgitvena vivakṣā-viṣaya iti mahābhārata-tātparyaṃ suvyaktam evāvabhāsate / aṅgāṅgi-bhāvaś ca yathā rasānāṃ tathā pratipāditam eva / pāramārthikāntas tattvānapekṣayā śarīrasyevāṅga-bhūtasya rasasya puruṣārthasya ca sva-prādhānyena cārutvam apy aviruddham / nanu mahābhārate yāvān vivakṣā-viṣayaḥ so 'nukramaṇyāṃ sarva evānukrānto na caitat tatra dṛśyate, pratyuta sarva-puruṣārtha-prabodha-hetutvaṃ sarva-rasa-garbhatvaṃ ca mahābhāratasya tasminn uddeśe sva-śabda-niveditatvena pratīyate / atrocyate-satyaṃ śāntasyaiva rasasyāṅgitvaṃ mahābhārate mokṣasya ca sarva-puruṣārthebhyaḥ prādhānyam ity etan na sva-śabdābhidheya-tvenānukramaṇyā darśitam, darśitaṃ tu vyaṅgyatvena-""bhagavān vāsudevaś ca kīrtyate 'tra sanātanaḥ"" ity asmin vākye / anena hy ayam artho vyaṅgyatvena vivakṣito yad atra mahābhārate pāṇḍavādi-caritaṃ yat kīrtyate tat sarvam avasāna-virasam avidyā-prapañca-rūpaṃ ca, paramārtha-satya-svarūpas tu bhagavān vāsudevo 'tra kīrtyate / tasmāt tasminn eva parameśvare bhagavati bhavata bhāvita-cetaso, mā bhūta vibhūtiṣu niḥsārāsu rāgiṇo guṇeṣu vā naya-vinaya-parākramādiṣv amīṣu kevaleṣu keṣucit sarvātmanā pratiniviṣṭa-dhiyaḥ / tathā cāgre-paśyata niḥsāratāṃ saṃsārasyety amum evārthaṃ dyotayan sphuṭam evāvabhāsate vyañjaka-śakty-anugṛhītaś ca śabdaḥ / evaṃ-vidham evārthaṃ garbhīkṛtaṃ sandarśayanto 'nantara-ślokā lakṣyante-""sa hi satyam"" ity ādayaḥ / ayaṃ ca nigūḍha-ramaṇīyo 'rtho mahābhāratāvasāne harivaṃśa-varṇanena samāptiṃ vidadhatā tenaiva kavi-vedhasā kṛṣṇa-dvaipāyanena samyak-sphuṭī-kṛtaḥ / anena cārthena saṃsārātīte tattvāntare bhakty-atiśayaṃ pravartayatā sakala eva sāṃsāriko vyavahāraḥ pūrva-pakṣīkṛto nyakṣeṇa prakāśate / devatā-tīrtha-tapaḥ-prabhṛtīnāṃ ca prabhāvātiśaya-varṇanaṃ tasyaiva para-brahmaṇaḥ prāpty-upāyatvena tad-vibhūtitvenaiva devatā-viśeṣāṇām anyeṣāṃ ca / pāṇḍavādi-carita-varṇanasyāpi vairāgya-janana-tātparyād vairāgyasya ca mokṣa-mūlatvān mokṣasya ca bhagavat-prāpty-upāyatvena mukhyatayā gītādiṣu pradarśitatvāt para-brahma-prāpty-upāyatvam eva paramparayā / vāsudevādi-saṃjñābhidheyatvena cāparimita-śakty-āspadaṃ paraṃ brahma gītādi-pradeśāntareṣu tad-abhidhānatvena labdha-prasiddhi māthura-prādurbhāvānukṛta-sakala-svarūpaṃ vivakṣitaṃ na tu māthura-prādurbhāvāṃśa eva, sanātana-śabda-viśeṣitatvāt / rāmāyaṇādiṣu cānayā saṃjñayā bhagavan-mūrty-antare vyavahāra-darśanāt / nirṇītaś cāyam arthaḥ śabda-tattva-vidbhir eva / tad evam anukramaṇī-nirdiṣṭena vākyena bhagavad-vyatirekiṇaḥ sarvasyānyasyānityatāṃ prakāśayatā mokṣa-lakṣaṇa evaikaḥ paraḥ puruṣārthaḥ śāstranaye, kāvya-naye ca tṛṣṇākṣaya-sukha-paripoṣa-lakṣaṇaḥ śānto raso mahābhāratasyāṅgitvena vivakṣita iti supratipāditam / atyanta-sāra-bhūtatvāc cāyam artho vyaṅgyatvenaiva darśito na tu vācyatvena / sāra-bhūto hy arthaḥ sva-śabdānabhidheyatvena prakāśitaḥ sutarām eva śobhām āvahati / prasiddhiś ceyam asty eva vidagdha-vidvat-pariṣatsu yad abhimatataraṃ vastu vyaṅgyatvena prakāśyate na sākṣāc-chabda-vācyatvena / tasmāt sthitam etat-aṅgibhūta-rasādy-āśrayeṇa kāvye kriyamāṇe navārtha-lābho bhavati bandha-cchāyā ca mahatī sampadyata iti / ata eva ca rasānuguṇārtha-viśeṣopanibandham alaṅkārāntara-virahe 'pi chāyātiśaya-yogi lakṣye dṛśyate / yathā- munir jayati yogīndro mahātmā kumbha-sambhavaḥ / yenaika-culake dṛṣṭau tau divyau matsya-kacchapau //ity ādau / atra hy adbhuta-rasānuguṇam eka-culake matsya-kacchapa-darśanaṃ chāyātiśayaṃ puṣṇāti / tatra hy eka-culake sakala-jaladhi-sannidhānād api divya-matsya-kacchapa-darśanam akṣuṇṇatvād adbhuta-rasānuguṇataram / kṣuṇṇaṃ hi vastu loka-prasiddhyādbhutam api nāścaryakāri bhavati / na cākṣuṇṇaṃ vastūpanibadhyamānam adbhuta-rasasyaivānuguṇaṃ yāvad rasāntarasyāpi / tad yathā- svidyati romāñcate vepate rathyāyāṃ tulāgreṇa / sa pārśvo 'dyāpi subhaga tasyā yenāsyatikrāntaḥ // [svidyati romāñcate vepate rathyāyāṃ tulāgreṇa / sa pārśvo 'dyāpi subhaga tasyā yenāsyatikrāntaḥ //] etad gāthārthād bhāvyamānād yā rasa-pratītir bhavati, sā tvāṃ spṛṣṭvā svidyati romāñcate vepate ity evaṃ-vidhād arthāt pratīyamānān manāg api no jāyate / tad evaṃ dhvani-prabheda-samāśrayeṇa yathā kāvyārthānāṃ navatvaṃ jāyate tathā pratipāditam / guṇībhūta-vyaṅgyasyāpi tribheda-vyaṅgyāpekṣayā ye prakārās tat-samāśrayeṇāpi kāvya-vastūnāṃ navatvaṃ bhavaty eva / tat tv ativistāra-kārīti nodāhṛtaṃ sahṛdayaiḥ svayam utprekṣaṇīyam","यथा व्यङ्ग्य-भेद-समाश्रयेण ध्वनेः काव्यार्थानां नवत्वम् उत्पद्यते, तथा व्यञ्जक-भेद-समाश्रयेणापि / तत् तु ग्रन्थ-विस्तर-भयान् न लिख्यते, स्वयम् एव सहृदयैर् अभ्यूह्यम् / अत्र च पुनः पुनर् उक्तम् अपि सारतयेदम् उच्यते- ध्व्_४.५: व्यङ्ग्य-व्यञ्जक-भावे ऽस्मिन् विविधे सम्भवत्य् अपि / रसादि-मय एकस्मिन् कविः स्याद् अवधानवान् // ध्व्क्_४.५ // अस्मिन्न् अर्थानन्त्य-हेतौ व्यङ्ग्य-व्यञ्जक-भावे विचित्रे शब्दानां स��्भवत्य् अपि कविर् अपूर्वार्थ-लाभार्थी रसादि-मय एकस्मिन् व्यङ्ग्य-व्यञ्जक-भावे यत्नाद् अवदधीत / रस-भाव-तद्-आभास-रूपे हि व्यङ्ग्ये तद्-व्यञ्जकेषु च यथा-निर्दिष्टेषु वर्ण-पद-वाक्य-रचना-प्रबन्धेष्व् अवहित-मनसः कवेः सर्वम् अपूर्वं काव्यं सम्पद्यते / तथा च रामायण-महाभारतादिषु सङ्ग्रामादयः पुनः पुनर् अभिहिता अपि नव-नवाः प्रकाशन्ते / प्रबन्धे चाङ्गी रस एक एवोपनिबध्यमानो ऽर्थ-विशेष-लाभं छायातिशयं च पुष्णाति / कस्मिन्न् इवेति चेत्-यथा रामायणे यथा वा महाभारते / रामायणे हि करुणो रसः स्वयम् आदि-कविना सूत्रितः ""शोकः श्लोकत्वम् आगतः"" इत्य् एवं-वादिना / निर्व्यूढश् च स एव सीतात्यन्त-वियोग-पर्यन्तम् एव स्व-प्रबन्धम् उपरचयता / महाभारते ऽपि शास्त्र-काव्य-रूप-च्छायान्वयिनि वृष्णि-पाण्डव-विरसावसान-वैमनस्य-दायिनीं समाप्तिम् उपनिबध्नता महा-मुनिना वैराग्य-जनन-तात्पर्यं प्राधान्येन स्व-प्रबन्धस्य दर्शयता मोक्ष-लक्षणः पुरुषार्थः शान्तो रसश् च मुख्यतया विवक्षा-विषयत्वेन सूचितः / एतच् चांशेन विवृतम् एवान्यैर् व्याख्या-विधायिभिः / स्वयम् एव चैतद् उद्गीर्णं तेनोदीर्ण-महा-मोह-मग्नम् उज्जिहीर्षता लोकम् अतिविमल-ज्ञानालोक-दायिना लोक-नाथेन- यथा यथा विपर्येति लोक-तन्त्रम् असारवत् / तथा तथा विरागो ऽत्र जायते नात्र संशयः // इत्य् आदि बहुशः कथयता / ततश् च शान्तो रसो रसान्तरैर् मोक्ष-लक्षणः पुरुषार्थः पुरुषार्थान्तरैस् तद्-उपसर्जनत्वेनानुगम्यमानो ऽङ्गित्वेन विवक्षा-विषय इति महाभारत-तात्पर्यं सुव्यक्तम् एवावभासते / अङ्गाङ्गि-भावश् च यथा रसानां तथा प्रतिपादितम् एव / पारमार्थिकान्तस् तत्त्वानपेक्षया शरीरस्येवाङ्ग-भूतस्य रसस्य पुरुषार्थस्य च स्व-प्राधान्येन चारुत्वम् अप्य् अविरुद्धम् / ननु महाभारते यावान् विवक्षा-विषयः सो ऽनुक्रमण्यां सर्व एवानुक्रान्तो न चैतत् तत्र दृश्यते, प्रत्युत सर्व-पुरुषार्थ-प्रबोध-हेतुत्वं सर्व-रस-गर्भत्वं च महाभारतस्य तस्मिन्न् उद्देशे स्व-शब्द-निवेदितत्वेन प्रतीयते / अत्रोच्यते-सत्यं शान्तस्यैव रसस्याङ्गित्वं महाभारते मोक्षस्य च सर्व-पुरुषार्थेभ्यः प्राधान्यम् इत्य् एतन् न स्व-शब्दाभिधेय-त्वेनानुक्रमण्या दर्शितम्, दर्शितं तु व्यङ्ग्यत्वेन-""भगवान् वासुदेवश् च कीर्त्यते ऽत्र सनातनः"" इत्य् ��स्मिन् वाक्ये / अनेन ह्य् अयम् अर्थो व्यङ्ग्यत्वेन विवक्षितो यद् अत्र महाभारते पाण्डवादि-चरितं यत् कीर्त्यते तत् सर्वम् अवसान-विरसम् अविद्या-प्रपञ्च-रूपं च, परमार्थ-सत्य-स्वरूपस् तु भगवान् वासुदेवो ऽत्र कीर्त्यते / तस्मात् तस्मिन्न् एव परमेश्वरे भगवति भवत भावित-चेतसो, मा भूत विभूतिषु निःसारासु रागिणो गुणेषु वा नय-विनय-पराक्रमादिष्व् अमीषु केवलेषु केषुचित् सर्वात्मना प्रतिनिविष्ट-धियः / तथा चाग्रे-पश्यत निःसारतां संसारस्येत्य् अमुम् एवार्थं द्योतयन् स्फुटम् एवावभासते व्यञ्जक-शक्त्य्-अनुगृहीतश् च शब्दः / एवं-विधम् एवार्थं गर्भीकृतं सन्दर्शयन्तो ऽनन्तर-श्लोका लक्ष्यन्ते-""स हि सत्यम्"" इत्य् आदयः / अयं च निगूढ-रमणीयो ऽर्थो महाभारतावसाने हरिवंश-वर्णनेन समाप्तिं विदधता तेनैव कवि-वेधसा कृष्ण-द्वैपायनेन सम्यक्-स्फुटी-कृतः / अनेन चार्थेन संसारातीते तत्त्वान्तरे भक्त्य्-अतिशयं प्रवर्तयता सकल एव सांसारिको व्यवहारः पूर्व-पक्षीकृतो न्यक्षेण प्रकाशते / देवता-तीर्थ-तपः-प्रभृतीनां च प्रभावातिशय-वर्णनं तस्यैव पर-ब्रह्मणः प्राप्त्य्-उपायत्वेन तद्-विभूतित्वेनैव देवता-विशेषाणाम् अन्येषां च / पाण्डवादि-चरित-वर्णनस्यापि वैराग्य-जनन-तात्पर्याद् वैराग्यस्य च मोक्ष-मूलत्वान् मोक्षस्य च भगवत्-प्राप्त्य्-उपायत्वेन मुख्यतया गीतादिषु प्रदर्शितत्वात् पर-ब्रह्म-प्राप्त्य्-उपायत्वम् एव परम्परया / वासुदेवादि-संज्ञाभिधेयत्वेन चापरिमित-शक्त्य्-आस्पदं परं ब्रह्म गीतादि-प्रदेशान्तरेषु तद्-अभिधानत्वेन लब्ध-प्रसिद्धि माथुर-प्रादुर्भावानुकृत-सकल-स्वरूपं विवक्षितं न तु माथुर-प्रादुर्भावांश एव, सनातन-शब्द-विशेषितत्वात् / रामायणादिषु चानया संज्ञया भगवन्-मूर्त्य्-अन्तरे व्यवहार-दर्शनात् / निर्णीतश् चायम् अर्थः शब्द-तत्त्व-विद्भिर् एव / तद् एवम् अनुक्रमणी-निर्दिष्टेन वाक्येन भगवद्-व्यतिरेकिणः सर्वस्यान्यस्यानित्यतां प्रकाशयता मोक्ष-लक्षण एवैकः परः पुरुषार्थः शास्त्रनये, काव्य-नये च तृष्णाक्षय-सुख-परिपोष-लक्षणः शान्तो रसो महाभारतस्याङ्गित्वेन विवक्षित इति सुप्रतिपादितम् / अत्यन्त-सार-भूतत्वाच् चायम् अर्थो व्यङ्ग्यत्वेनैव दर्शितो न तु वाच्यत्वेन / सार-भूतो ह्य् अर्थः स्व-शब्दानभिधेयत्वेन प्रकाशितः सुतराम् ��व शोभाम् आवहति / प्रसिद्धिश् चेयम् अस्त्य् एव विदग्ध-विद्वत्-परिषत्सु यद् अभिमततरं वस्तु व्यङ्ग्यत्वेन प्रकाश्यते न साक्षाच्-छब्द-वाच्यत्वेन / तस्मात् स्थितम् एतत्-अङ्गिभूत-रसाद्य्-आश्रयेण काव्ये क्रियमाणे नवार्थ-लाभो भवति बन्ध-च्छाया च महती सम्पद्यत इति / अत एव च रसानुगुणार्थ-विशेषोपनिबन्धम् अलङ्कारान्तर-विरहे ऽपि छायातिशय-योगि लक्ष्ये दृश्यते / यथा- मुनिर् जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भ-सम्भवः / येनैक-चुलके दृष्टौ तौ दिव्यौ मत्स्य-कच्छपौ //इत्य् आदौ / अत्र ह्य् अद्भुत-रसानुगुणम् एक-चुलके मत्स्य-कच्छप-दर्शनं छायातिशयं पुष्णाति / तत्र ह्य् एक-चुलके सकल-जलधि-सन्निधानाद् अपि दिव्य-मत्स्य-कच्छप-दर्शनम् अक्षुण्णत्वाद् अद्भुत-रसानुगुणतरम् / क्षुण्णं हि वस्तु लोक-प्रसिद्ध्याद्भुतम् अपि नाश्चर्यकारि भवति / न चाक्षुण्णं वस्तूपनिबध्यमानम् अद्भुत-रसस्यैवानुगुणं यावद् रसान्तरस्यापि / तद् यथा- स्विद्यति रोमाञ्चते वेपते रथ्यायां तुलाग्रेण / स पार्श्वो ऽद्यापि सुभग तस्या येनास्यतिक्रान्तः // [स्विद्यति रोमाञ्चते वेपते रथ्यायां तुलाग्रेण / स पार्श्वो ऽद्यापि सुभग तस्या येनास्यतिक्रान्तः //] एतद् गाथार्थाद् भाव्यमानाद् या रस-प्रतीतिर् भवति, सा त्वां स्पृष्ट्वा स्विद्यति रोमाञ्चते वेपते इत्य् एवं-विधाद् अर्थात् प्रतीयमानान् मनाग् अपि नो जायते / तद् एवं ध्वनि-प्रभेद-समाश्रयेण यथा काव्यार्थानां नवत्वं जायते तथा प्रतिपादितम् / गुणीभूत-व्यङ्ग्यस्यापि त्रिभेद-व्यङ्ग्यापेक्षया ये प्रकारास् तत्-समाश्रयेणापि काव्य-वस्तूनां नवत्वं भवत्य् एव / तत् त्व् अतिविस्तार-कारीति नोदाहृतं सहृदयैः स्वयम् उत्प्रेक्षणीयम्"
+dhva_4.6,"dhv_4.6: dhvaner itthaṃ guṇībhūta-vyaṅgyasya ca samāśrayāt / na kāvyārtha-virāmo 'sti yadi syāt pratibhā-guṇaḥ // dhvk_4.6 // satsv api purātana-kavi-prabandheṣu yadi syāt pratibhā-guṇaḥ, tasmiṃs tv asati na kiṃcid eva kaver vastv asti / bandha-cchāyāpy artha-dvayānurūpa-śabda-sanniveśo 'rtha-pratibhānābhāve katham upapadyate / anapekṣitārtha-viśeṣākṣara-racanaiva bandha-cchāyeti nedaṃ nedīyaḥ sahṛdayānām / evaṃ hi saty arthānapekṣa-catura-madhura-vacana-racanāyām api kāvya-vyapadeśaḥ pravarteta / śabdārthayoḥ sāhityena kāvyatve kathaṃ tathā-vidhe viṣaye kāvya-vyavastheti cet-paropanibaddhārtha-viracane yathā tat-kāvyatva-vyavahāras tathā tathā-vidhānāṃ kāvya-sandarbhāṇām","ध्व्_४.६: ध्वनेर् इत्थं गुणीभूत-व्यङ्ग्यस्य च समाश्रयात् / न काव्यार्थ-विरामो ऽस्ति यदि स्यात् प्रतिभा-गुणः // ध्व्क्_४.६ // सत्स्व् अपि पुरातन-कवि-प्रबन्धेषु यदि स्यात् प्रतिभा-गुणः, तस्मिंस् त्व् असति न किंचिद् एव क���ेर् वस्त्व् अस्ति / बन्ध-च्छायाप्य् अर्थ-द्वयानुरूप-शब्द-सन्निवेशो ऽर्थ-प्रतिभानाभावे कथम् उपपद्यते / अनपेक्षितार्थ-विशेषाक्षर-रचनैव बन्ध-च्छायेति नेदं नेदीयः सहृदयानाम् / एवं हि सत्य् अर्थानपेक्ष-चतुर-मधुर-वचन-रचनायाम् अपि काव्य-व्यपदेशः प्रवर्तेत / शब्दार्थयोः साहित्येन काव्यत्वे कथं तथा-विधे विषये काव्य-व्यवस्थेति चेत्-परोपनिबद्धार्थ-विरचने यथा तत्-काव्यत्व-व्यवहारस् तथा तथा-विधानां काव्य-सन्दर्भाणाम्"
+dhva_4.7,"na cārthānantyaṃ vyaṅgyārthāpekṣayaiva yāvad vācyārthāpekṣayāpīti pratipādayitum ucyate- dhv_4.7: avasthādeśa-kālādi-viśeṣair api jāyate / ānantyam eva vācyasya śuddhasyāpi svabhāvataḥ // dhvk_4.7 // śuddhasyānapekṣita-vyaṅgyasyāpi vācyasyānantyam eva jāyate svabhāvataḥ / svabhāvo hy ayaṃ vācyānāṃ cetanānām acetanānāṃ ca yad avasthā-bhedād deśa-bhedāt kāla-bhedāt svālakṣaṇya-bhedāc cānantatā bhavati / taiś ca tathā-vyavasthitaiḥ sadbhiḥ prasiddhāneka-svabhāvānusaraṇa-rūpayā svabhāvoktyāpi tāvad upanibadhyamānair niravadhiḥ kāvyārthaḥ sampadyate / tathā hy avasthā-bhedān navatvaṃ yathā-bhagavatī pārvatī kumārasambhave ""sarvopamā-dravya-samuccayena"" [ku.saṃ. 1.49] ity ādibhir uktibhiḥ prathamam eva parisamāpita-rūpa-varṇanāpi punar bhagavataḥ śambhor locana-gocaram āyāntī ""vasanta-puṣpābharaṇaṃ vahantī"" [ku.saṃ. 3.53] manmathopakaraṇa-bhūtena bhaṅgyantareṇopavarṇitā / saiva ca punar navodvāha-samaye prasādhyamānā ""tāṃ prāṅ-mukhīṃ tatra niveśya tanvīm"" ity ādy-uktibhir navenaiva prakāreṇa nirūpita-rūpa-sauṣṭhavā / na ca te tasya kaver ekatraivāsakṛt-kṛtā varṇana-prakārā apunar-uktatvena vā nava-navārtha-nirbharatvena vā pratibhāsante / darśitam eva caitad viṣama-bāṇa-līlāyām- ṇa a tāṇaṃ ghaḍa(i) ohī ṇa a te dīsanti kaha bi punaruttā / je bibbhamā piāṇaṃ atthā vā suka(i)-bāṇīnaṃ // [na ca teṣāṃ ghaṭate 'vadhiḥ, na ca te dṛśyante katham api punaruktāḥ / ye vibhramāḥ priyāṇām arthā vā sukavi-vāṇīnām //] ayam aparaś cāvasthā-bheda-prakāro yad acetanānāṃ sarveṣāṃ cetanaṃ dvitīyaṃ rūpam abhimānitva-prasiddhaṃ himavad gaṅgādīnām / tac cocita-cetana-viṣaya-svarūpa-yojanayopanibadhyamānam anyad eva sampadyate / yathā kumāra-sambhava eva parvata-svarūpasya himavato varṇanaṃ, punaḥ saptarṣi-priyoktiṣu cetana-tat-svarūpāpekṣayā pradarśitaṃ tad apūrvam eva pratibhāti / prasiddhaś cāyaṃ sat-kavīnāṃ mārgaḥ / idaṃ ca prasthānaṃ kavi-vyutpattaye viṣama-bāṇa-līlāyāṃ sa-prapañcaṃ darśitam / cetanānāṃ ca bālyādy-avasthābhir anyatvaṃ sat-kavīnāṃ prasiddham eva / cetanānām avasthā-bhede 'py avāntarāvasthā-bhedān nānātvam / yathā kumārīṇāṃ kusuma-śara-bhinna-hṛdayānām anyāsāṃ ca / tatrāpi vinītānām avinītānāṃ ca / acetanānāṃ ca bhāvānām ārambhādy-avasthā-bheda-bhinnānām ekaikaśaḥ svarūpam upanibadhyamānam ānantyam evopayāti / yathā- haṃsānāṃ ninadeṣu yaiḥ kavalitair āsajyate kūjatām anyaḥ ko 'pi kaṣāya-kaṇṭha-luṭhanād āghargharo vibhramaḥ / te sampraty akaṭhora-vāraṇa-vadhū-dantāṅkura-spardhino niryātāḥ kamalākareṣu bisinī-kandāgrima-granthayaḥ //[*23] [*23] srk 284, skm 1309 (credited to kamalāyudha) evam anyatrāpi diśānayānusartavyam / deśa-bhedān nānātvam acetanānāṃ tāvat / yathā vāyūnāṃ nānā-dig-deśa-cāriṇām anyeṣām api salila-kusumādīnāṃ prasiddham eva / cetanānām api mānuṣa-paśu-pakṣi-prabhṛtīnāṃ grāmāraṇya-salilādi-samedhitānāṃ parasparaṃ mahān viśeṣaḥ samupalakṣyata eva / sa ca vivicya yathāyatham upanibadhyamānas tathaivānantyam āyāti / tathā hi-mānuṣāṇām eva tāvad dig-deśādi-bhinnānāṃ ye vyavahāra-vyāpārādiṣu vicitrā viśeṣās teṣāṃ kenāntaḥ śakyate gantum, viśeṣato yoṣitām / upanibadhyate ca tat sarvam eva sukavibhir yathā-pratibham / kāla-bhedāc ca nānātvam / yatha rtu-bhedād dig-vyoma-salilādīnām acetanānām / cetanānāṃ cautsukyādayaḥ kāla-viśeṣāśrayiṇaḥ prasiddhā eva / svālakṣaṇya-prabhedāc ca sakala-jagad-gatānāṃ vastūnāṃ vinibandhanaṃ prasiddham eva / tac ca yathāvasthitam api tāvad upanibadhyamānam anantatām eva kāvyārthasyāpādayati / atra kecid ācakṣīran-yathā sāmānyātmanā vastūni vācyatāṃ pratipadyante na viśeṣātmanā ; tāni hi svayam anubhūtānāṃ sukhādīnāṃ tan-nimittānāṃ ca svarūpam anyatrāropayadbhiḥ sva-parānubhūta-rūpa-sāmānya-mātrāśrayeṇopanibadhyante kavibhiḥ / na hi tair atītam anāgataṃ vartamānaṃ ca paricitādi-sva-lakṣaṇaṃ yogibhir iva pratyakṣīkriyate ; tac cānubhāvyānubhava-sāmānyaṃ sarva-pratipattṛ-sādhāraṇaṃ parimitatvāt purātanānām eva gocarī-bhūtam, tasyāviṣayatvānupapatteḥ / ata eva sa prakāra-viśeṣo yair adyatanair abhinavatvena pratīyate teṣām abhimāna-mātram eva bhaṇiti-kṛtaṃ vaicitrya-mātram atrāstīti / tatrocyate-yat tūktaṃ sāmānya-mātrāśrayeṇa kāvya-pravṛttis tasya ca parimitatvena prāg eva gocarī-kṛtatvān nāsti navatvaṃ kāvya-vastūnām iti, tad ayuktam ; yato yadi sāmānya-mātram āśritya kāvyaṃ pravartate kiṃ kṛtas tarhi mahā-kavi-nibadhyamānānāṃ kāvyārthānām atiśayaḥ / vālmīki-vyatiriktasyānyasya kavi-vyapadeśa eva vā sāmānya-vyatiriktasyānyasya kāvyārthasyābhāvāt, sāmānyasya cādikavinaiva pradarśitatvāt / ukti-vaicitryān naiṣa doṣa iti cet-kim idam ukti-vaicitryam ? uktir hi vācya-viśeṣa-pratipādi vacanam / tad-vaicitrye kathaṃ na vācya-vaicitryam ? vācya-vācakayor avinābhāvena pravṛtteḥ / vācyānāṃ ca kāvye pratibhāsamānānāṃ yad rūpaṃ tat tu grāhya-viśeṣābhedenaiva pratīyate / tenokti-vaicitrya-vādinā vācya-vaicitryam anicchatāpy avaśyam evābhyupagantavyam / tad ayam atra saṅkṣepaḥ- vālmīki-vyatiriktasya yady ekasyāpi kasyacit / iṣyate pratibhārtheṣu tat tad ānantyam akṣayam // kiṃ ca, ukti-vaicitryaṃ yat kāvya-navatve nibandhanam ucyate tad asmat-pakṣānuguṇam eva / yato yāvān ayaṃ kāvyārthānantya-bheda-hetuḥ prakāraḥ prāg darśitaḥ sa sarva eva punarukti-vaicitryād dvi-guṇatām āpadyate / yaś cāyam upamā-śleṣādir alaṅkāra-vargaḥ prasiddhaḥ sa bhaṇiti-vaicitryād upanibadhyamānaḥ svayam evānavadhir dhatte punaḥ śata-śākhatām / bhaṇitiś ca sva-bhāṣā-bhedena vyavasthitā satī pratiniyata-bhāṣā-gocarārtha-vaicitrya-nibandhanaṃ punar aparaṃ kāvyārthānām ānantyam āpādayati / yathā mamaiva- maha maha iti bhaṇantaho bajjadi kālo jaṇassa / toi ṇa deu janaddaṇu goarībhodi maṇassa // [mama mama iti bhaṇato vrajati kālo janasya / tathāpi na devo janārdano gocaro bhavati manasaḥ]","न चार्थानन्त्यं व्यङ्ग्यार्थापेक्षयैव यावद् वाच्यार्थापेक्षयापीति प्रतिपादयितुम् उच्यते- ध्व्_४.७: अवस्थादेश-कालादि-विशेषैर् अपि जायते / आनन्त्यम् एव वाच्यस्य शुद्धस्यापि स्वभावतः // ध्व्क्_४.७ // शुद्धस्यानपेक्षित-व्यङ्ग्यस्यापि वाच्यस्यानन्त्यम् एव जायते स्वभावतः / स्वभावो ह्य् अयं वाच्यानां चेतनानाम् अचेतनानां च यद् अवस्था-भेदाद् देश-भेदात् काल-भेदात् स्वालक्षण्य-भेदाच् चानन्तता भवति / तैश् च तथा-व्यवस्थितैः सद्भिः प्रसिद्धानेक-स्वभावानुसरण-रूपया स्वभावोक्त्यापि तावद् उपनिबध्यमानैर् निरवधिः काव्यार्थः सम्पद्यते / तथा ह्य् अवस्था-भेदान् नवत्वं यथा-भगवती पार्वती कुमारसम्भवे ""सर्वोपमा-द्रव्य-समुच्चयेन"" [कु.सं. १.४९] इत्य् आदिभिर् उक्तिभिः प्रथमम् एव परिसमापित-रूप-वर्णनापि पुनर् भगवतः शम्भोर् लोचन-गोचरम् आयान्ती ""वसन्त-पुष्पाभरणं वहन्ती"" [कु.सं. ३.५३] मन्मथोपकरण-भूतेन भङ्ग्यन्तरेणोपवर्णिता / सैव च पुनर् नवोद्वाह-समये प्रसाध्यमाना ""तां प्राङ्-मुखीं तत्र निवेश्य तन्वीम्"" इत्य् आद्य्-उक्तिभिर् नवेनैव प्रकारेण निरूपित-रूप-सौष्ठवा / न च ते तस्य कवेर् ए��त्रैवासकृत्-कृता वर्णन-प्रकारा अपुनर्-उक्तत्वेन वा नव-नवार्थ-निर्भरत्वेन वा प्रतिभासन्ते / दर्शितम् एव चैतद् विषम-बाण-लीलायाम्- ण अ ताणं घड(इ) ओही ण अ ते दीसन्ति कह बि पुनरुत्ता / जे बिब्भमा पिआणं अत्था वा सुक(इ)-बाणीनं // [न च तेषां घटते ऽवधिः, न च ते दृश्यन्ते कथम् अपि पुनरुक्ताः / ये विभ्रमाः प्रियाणाम् अर्था वा सुकवि-वाणीनाम् //] अयम् अपरश् चावस्था-भेद-प्रकारो यद् अचेतनानां सर्वेषां चेतनं द्वितीयं रूपम् अभिमानित्व-प्रसिद्धं हिमवद् गङ्गादीनाम् / तच् चोचित-चेतन-विषय-स्वरूप-योजनयोपनिबध्यमानम् अन्यद् एव सम्पद्यते / यथा कुमार-सम्भव एव पर्वत-स्वरूपस्य हिमवतो वर्णनं, पुनः सप्तर्षि-प्रियोक्तिषु चेतन-तत्-स्वरूपापेक्षया प्रदर्शितं तद् अपूर्वम् एव प्रतिभाति / प्रसिद्धश् चायं सत्-कवीनां मार्गः / इदं च प्रस्थानं कवि-व्युत्पत्तये विषम-बाण-लीलायां स-प्रपञ्चं दर्शितम् / चेतनानां च बाल्याद्य्-अवस्थाभिर् अन्यत्वं सत्-कवीनां प्रसिद्धम् एव / चेतनानाम् अवस्था-भेदे ऽप्य् अवान्तरावस्था-भेदान् नानात्वम् / यथा कुमारीणां कुसुम-शर-भिन्न-हृदयानाम् अन्यासां च / तत्रापि विनीतानाम् अविनीतानां च / अचेतनानां च भावानाम् आरम्भाद्य्-अवस्था-भेद-भिन्नानाम् एकैकशः स्वरूपम् उपनिबध्यमानम् आनन्त्यम् एवोपयाति / यथा- हंसानां निनदेषु यैः कवलितैर् आसज्यते कूजताम् अन्यः को ऽपि कषाय-कण्ठ-लुठनाद् आघर्घरो विभ्रमः / ते सम्प्रत्य् अकठोर-वारण-वधू-दन्ताङ्कुर-स्पर्धिनो निर्याताः कमलाकरेषु बिसिनी-कन्दाग्रिम-ग्रन्थयः //[*२३] [*२३] स्र्क् २८४, स्क्म् १३०९ (च्रेदितेद् तो कमलायुध) एवम् अन्यत्रापि दिशानयानुसर्तव्यम् / देश-भेदान् नानात्वम् अचेतनानां तावत् / यथा वायूनां नाना-दिग्-देश-चारिणाम् अन्येषाम् अपि सलिल-कुसुमादीनां प्रसिद्धम् एव / चेतनानाम् अपि मानुष-पशु-पक्षि-प्रभृतीनां ग्रामारण्य-सलिलादि-समेधितानां परस्परं महान् विशेषः समुपलक्ष्यत एव / स च विविच्य यथायथम् उपनिबध्यमानस् तथैवानन्त्यम् आयाति / तथा हि-मानुषाणाम् एव तावद् दिग्-देशादि-भिन्नानां ये व्यवहार-व्यापारादिषु विचित्रा विशेषास् तेषां केनान्तः शक्यते गन्तुम्, विशेषतो योषिताम् / उपनिबध्यते च तत् सर्वम् एव सुकविभिर् यथा-प्रतिभम् / काल-भेदाच् च नानात्वम् / यथ र्तु-भेदाद् दिग्-व्योम-सलिलादीनाम् अचेतना��ाम् / चेतनानां चौत्सुक्यादयः काल-विशेषाश्रयिणः प्रसिद्धा एव / स्वालक्षण्य-प्रभेदाच् च सकल-जगद्-गतानां वस्तूनां विनिबन्धनं प्रसिद्धम् एव / तच् च यथावस्थितम् अपि तावद् उपनिबध्यमानम् अनन्तताम् एव काव्यार्थस्यापादयति / अत्र केचिद् आचक्षीरन्-यथा सामान्यात्मना वस्तूनि वाच्यतां प्रतिपद्यन्ते न विशेषात्मना ; तानि हि स्वयम् अनुभूतानां सुखादीनां तन्-निमित्तानां च स्वरूपम् अन्यत्रारोपयद्भिः स्व-परानुभूत-रूप-सामान्य-मात्राश्रयेणोपनिबध्यन्ते कविभिः / न हि तैर् अतीतम् अनागतं वर्तमानं च परिचितादि-स्व-लक्षणं योगिभिर् इव प्रत्यक्षीक्रियते ; तच् चानुभाव्यानुभव-सामान्यं सर्व-प्रतिपत्तृ-साधारणं परिमितत्वात् पुरातनानाम् एव गोचरी-भूतम्, तस्याविषयत्वानुपपत्तेः / अत एव स प्रकार-विशेषो यैर् अद्यतनैर् अभिनवत्वेन प्रतीयते तेषाम् अभिमान-मात्रम् एव भणिति-कृतं वैचित्र्य-मात्रम् अत्रास्तीति / तत्रोच्यते-यत् तूक्तं सामान्य-मात्राश्रयेण काव्य-प्रवृत्तिस् तस्य च परिमितत्वेन प्राग् एव गोचरी-कृतत्वान् नास्ति नवत्वं काव्य-वस्तूनाम् इति, तद् अयुक्तम् ; यतो यदि सामान्य-मात्रम् आश्रित्य काव्यं प्रवर्तते किं कृतस् तर्हि महा-कवि-निबध्यमानानां काव्यार्थानाम् अतिशयः / वाल्मीकि-व्यतिरिक्तस्यान्यस्य कवि-व्यपदेश एव वा सामान्य-व्यतिरिक्तस्यान्यस्य काव्यार्थस्याभावात्, सामान्यस्य चादिकविनैव प्रदर्शितत्वात् / उक्ति-वैचित्र्यान् नैष दोष इति चेत्-किम् इदम् उक्ति-वैचित्र्यम् ? उक्तिर् हि वाच्य-विशेष-प्रतिपादि वचनम् / तद्-वैचित्र्ये कथं न वाच्य-वैचित्र्यम् ? वाच्य-वाचकयोर् अविनाभावेन प्रवृत्तेः / वाच्यानां च काव्ये प्रतिभासमानानां यद् रूपं तत् तु ग्राह्य-विशेषाभेदेनैव प्रतीयते / तेनोक्ति-वैचित्र्य-वादिना वाच्य-वैचित्र्यम् अनिच्छताप्य् अवश्यम् एवाभ्युपगन्तव्यम् / तद् अयम् अत्र सङ्क्षेपः- वाल्मीकि-व्यतिरिक्तस्य यद्य् एकस्यापि कस्यचित् / इष्यते प्रतिभार्थेषु तत् तद् आनन्त्यम् अक्षयम् // किं च, उक्ति-वैचित्र्यं यत् काव्य-नवत्वे निबन्धनम् उच्यते तद् अस्मत्-पक्षानुगुणम् एव / यतो यावान् अयं काव्यार्थानन्त्य-भेद-हेतुः प्रकारः प्राग् दर्शितः स सर्व एव पुनरुक्ति-वैचित्र्याद् द्वि-गुणताम् आपद्यते / यश् चायम् उपमा-श्लेषादिर् अलङ्��ार-वर्गः प्रसिद्धः स भणिति-वैचित्र्याद् उपनिबध्यमानः स्वयम् एवानवधिर् धत्ते पुनः शत-शाखताम् / भणितिश् च स्व-भाषा-भेदेन व्यवस्थिता सती प्रतिनियत-भाषा-गोचरार्थ-वैचित्र्य-निबन्धनं पुनर् अपरं काव्यार्थानाम् आनन्त्यम् आपादयति / यथा ममैव- मह मह इति भणन्तहो बज्जदि कालो जणस्स / तोइ ण देउ जनद्दणु गोअरीभोदि मणस्स // [मम मम इति भणतो व्रजति कालो जनस्य / तथापि न देवो जनार्दनो गोचरो भवति मनसः]"
+dhva_4.13,"itthaṃ yathā yathā nirūpyate tathā tathā na labhyate 'ntaḥ kāvyārthānām / idaṃ tūcyate- dhv_4.8: avasthādi-vibhinnānāṃ vācyānāṃ vinibandhanam / yat pradarśitaṃ prāk- bhūmnaiva dṛśyate lakṣye . . . . . . . . . . . na tac chakyam apohitum / . . . . . . . . . . .tat tu bhāti rasāśrayāt // dhvk_4.8 // tad idam atra saṅkṣepeṇābhidhīyate sat-kavīnām upadeśāya- dhv_4.9: rasa-bhāvādi-sambaddhā yady aucityānusāriṇī / anvīyate vastu-gatir deśa-kālādi-bhedinī // dhvk_4.9 // tatkā gaṇanā kavīnāmanyeṣāṃ parimitaśaktīnām / dhv_4.10: vācaspati-sahasrāṇāṃ sahasrair api yatnataḥ / nibaddhā sā kṣayaṃ naiti prakṛtir jagatām iva // dhvk_4.10 // yathā hi jagat-prakṛtir atīta-kalpa-paramparāvirbhūta-vicitra-vastu-prapañcā satī punar idānīṃ parikṣīṇā para-padārtha-nirmāṇa-śaktir iti na śakyate 'bhidhātum / tadvad eveyaṃ kāvya-sthitir anantābhiḥ kavi-matibhir upabhuktāpi nedānīṃ parihīyate, pratyuta nava-navābhir vyutpattibhiḥ parivardhate / itthaṃ sthite 'pi dhv_4.11: saṃvādās tu bhavanty eva bāhulyena sumedhasām / sthitaṃ hy etat saṃvādinya eva medhāvināṃ buddhayaḥ / kintu- naika-rūpatayā sarve te mantavyā vipaścitā // dhvk_4.11 // katham iti cet- dhv_4.12: saṃvādo hy anya-sādṛśyaṃ tat punaḥ pratibimbavat / ālekhyākāravat tulya-dehivac ca śarīriṇām // dhvk_4.12 // saṃvādo hi kāvyārthasyocyate yad anyena kāvya-vastunā sādṛśyam / tat punaḥ śarīriṇāṃ pratibimbavad ālekhyākāravat tulya-dehivac ca tridhā vyavasthitam / kiṃcid dhi kāvya-vastu vastv-antarasya śarīriṇaḥ pratibimba-kalpam, anyad ālekhya-prakhyam, anyat tulyena śarīriṇā sadṛśam / dhv_4.13: tatra pūrvam ananyātma tucchātma tad-anantaram / tṛtīyaṃ tu prasiddhātma nānya-sāmyaṃ tyajet kaviḥ // dhvk_4.13 // tatra pūrvaṃ pratibimba-kalpaṃ kāvya-vastu parihartavyaṃ sumatinā / yatas tad-ananyātma tāttvika-śarīra-śūnyam / tad-anantaram ālekhya-prakhyam anya-sāmyaṃ śarīrāntara-yuktam api tucchātmatvena tyaktavyam / tṛtīyaṃ tu vibhinna-kamanīya-śarīra-sadbhāve sati sasaṃvādam api kāvya-vastu na tyaktavyaṃ kavinā / na hi śarīrī śarīriṇānyena sadṛśo 'py eka eveti śakyate vaktum","इत्थं यथा यथा निरूप्यते तथा तथा न लभ्यते ऽन्तः काव्यार्थानाम् / इदं तूच्यते- ध्व्_४.८: अवस्थादि-विभिन्नानां वाच्यानां विनिबन्धनम् / यत् प्रदर्शितं प्राक्- भूम्नैव दृश्यते लक्ष्ये . . . . . . . . . . . न तच् छक्यम् अपोहितुम् / . . . . . . . . . . .तत् तु भाति रसाश्रयात् // ध्व्क्_४.८ // तद् इदम् अत्र सङ्क्षेपेणाभिधीयते सत्-कवीनाम् उपदेशाय- ध्व्_४.९: रस-भावादि-सम्बद्धा यद्य् औचित्यानुसारिणी / अन्वीयते वस्तु-गतिर् देश-कालादि-भेदिनी // ध्व्क्_४.९ // तत्का गणना कवीनामन्येषां परिमितशक्तीनाम् / ध्व्_४.१०: वाचस्पति-सहस्राणां सहस्रैर् अपि यत्नतः / निबद्धा सा क्षयं नैति प्रकृतिर् जगताम् इव // ध्व्क्_४.१० // यथा हि जगत्-प्रकृतिर् अतीत-कल्प-परम्पराविर्भूत-विचित्र-वस्तु-प्रपञ्चा सती पुनर् इदानीं परिक्षीणा पर-पदार���थ-निर्माण-शक्तिर् इति न शक्यते ऽभिधातुम् / तद्वद् एवेयं काव्य-स्थितिर् अनन्ताभिः कवि-मतिभिर् उपभुक्तापि नेदानीं परिहीयते, प्रत्युत नव-नवाभिर् व्युत्पत्तिभिः परिवर्धते / इत्थं स्थिते ऽपि ध्व्_४.११: संवादास् तु भवन्त्य् एव बाहुल्येन सुमेधसाम् / स्थितं ह्य् एतत् संवादिन्य एव मेधाविनां बुद्धयः / किन्तु- नैक-रूपतया सर्वे ते मन्तव्या विपश्चिता // ध्व्क्_४.११ // कथम् इति चेत्- ध्व्_४.१२: संवादो ह्य् अन्य-सादृश्यं तत् पुनः प्रतिबिम्बवत् / आलेख्याकारवत् तुल्य-देहिवच् च शरीरिणाम् // ध्व्क्_४.१२ // संवादो हि काव्यार्थस्योच्यते यद् अन्येन काव्य-वस्तुना सादृश्यम् / तत् पुनः शरीरिणां प्रतिबिम्बवद् आलेख्याकारवत् तुल्य-देहिवच् च त्रिधा व्यवस्थितम् / किंचिद् धि काव्य-वस्तु वस्त्व्-अन्तरस्य शरीरिणः प्रतिबिम्ब-कल्पम्, अन्यद् आलेख्य-प्रख्यम्, अन्यत् तुल्येन शरीरिणा सदृशम् / ध्व्_४.१३: तत्र पूर्वम् अनन्यात्म तुच्छात्म तद्-अनन्तरम् / तृतीयं तु प्रसिद्धात्म नान्य-साम्यं त्यजेत् कविः // ध्व्क्_४.१३ // तत्र पूर्वं प्रतिबिम्ब-कल्पं काव्य-वस्तु परिहर्तव्यं सुमतिना / यतस् तद्-अनन्यात्म तात्त्विक-शरीर-शून्यम् / तद्-अनन्तरम् आलेख्य-प्रख्यम् अन्य-साम्यं शरीरान्तर-युक्तम् अपि तुच्छात्मत्वेन त्यक्तव्यम् / तृतीयं तु विभिन्न-कमनीय-शरीर-सद्भावे सति ससंवादम् अपि काव्य-वस्तु न त्यक्तव्यं कविना / न हि शरीरी शरीरिणान्येन सदृशो ऽप्य् एक एवेति शक्यते वक्तुम्"
+dhva_4.14,etad evopapādayitum ucyate- dhv_4.14: ātmano 'nyasya sad-bhāve pūrva-sthity-anuyāyy api / vastu bhātitarāṃ tanvyāḥ śaśi-cchāyam ivānanam // dhvk_4.14 // tattvasya sāra-bhūtasyātmanaḥ sad-bhāve 'nyasya pūrva-sthity-anuyāyy api vastu bhātitarām / purāṇa-ramaṇīya-cchāyānugṛhītaṃ hi vastu śarīravat parāṃ śobhāṃ puṣyati / na tu punar-uktatvenāvabhāsate / tanvyāḥ śaśi-cchāyam ivānanam,एतद् एवोपपादयितुम् उच्यते- ध्व्_४.१४: आत्मनो ऽन्यस्य सद्-भावे पूर्व-स्थित्य्-अनुयाय्य् अपि / वस्तु भातितरां तन्व्याः शशि-च्छायम् इवाननम् // ध्व्क्_४.१४ // तत्त्वस्य सार-भूतस्यात्मनः सद्-भावे ऽन्यस्य पूर्व-स्थित्य्-अनुयाय्य् अपि वस्तु भातितराम् / पुराण-रमणीय-च्छायानुगृहीतं हि वस्तु शरीरवत् परां शोभां पुष्यति / न तु पुनर्-उक्तत्वेनावभासते / तन्व्याः शशि-च्छायम् इवाननम्