book,chapter,type,id,iast,devanagari
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.1,vāgdevī vadane mama sphuratu yā dhvanyātmanollāsinī varṇavyaktimupāgatā ca tadanu sthānaprayatnādibhiḥ / bhāvānāṃ padasaṃjñayā vidadhatī tredhā samullekhanāny ānandānanusaṃdadhāti viduṣāṃ prāptā mahāvākyatām,वाग्देवी वदने मम स्फुरतु या ध्वन्यात्मनोल्लासिनी वर्णव्यक्तिमुपागता च तदनु स्थानप्रयत्नादिभिः / भावानां पदसंज्ञया विदधती त्रेधा समुल्लेखनान्य् आनन्दाननुसंदधाति विदुषां प्राप्ता महावाक्यताम्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.2,ramyockayarthatanūjjvalā rasamayaprāṇā guṇollāsinī cetorajjakarītivṛttikalitā pākaṃ vayo bibhratī / nānālaṅkaraṇojjvalā rasavatī sarvatra nirdeṣatāṃ śayyāmañcati kāminīva kavitā kasyāpi puṇyātmanaḥ,रम्योच्कयर्थतनूज्ज्वला रसमयप्राणा गुणोल्लासिनी चेतोरज्जकरीतिवृत्तिकलिता पाकं वयो बिभ्रती / नानालङ्करणोज्ज्वला रसवती सर्वत्र निर्देषतां शय्यामञ्चति कामिनीव कविता कस्यापि पुण्यात्मनः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.3,kṛtirabhimatakṛticaturā yadi caturodāttanāyakaguṇodārā / iti lajñaṇakṛtiratnaṃ racaye śrīsiṅganṛpaguṇodāharaṇam,कृतिरभिमतकृतिचतुरा यदि चतुरोदात्तनायकगुणोदारा / इति लज्ञणकृतिरत्नं रचये श्रीसिङ्गनृपगुणोदाहरणम्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.4,loke rāghavapāṇḍavādbhutakathāgandhānusaṃdhāyinau tau granthāviba tanmunipraṇihitau śrīsiṅgabhūpāśrayaḥ / yāyādādaraṇīyatāṃ kṛtadhiyāṃ grantho 'yamasmatkṛto nāhaṃ yadyapi tādṛśo 'smyayamasau rājā hi tādṛgguṇaḥ,लोके राघवपाण्डवाद्भुतकथागन्धानुसंधायिनौ तौ ग्रन्थाविब तन्मुनिप्रणिहितौ श्रीसिङ्गभूपाश्रयः / यायादादरणीयतां कृतधियां ग्रन्थो ऽयमस्मत्कृतो नाहं यद्यपि तादृशो ऽस्म्ययमसौ राजा हि तादृग्गुणः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.5,nṛṇāṃ vidhau ca nāthe ca śikṣā kāvyaprayojanam / śikṣa ca sacamatkāraṃ bodhitā sthiratāṃ bhajet,नृणां विधौ च नाथे च शिक्षा काव्यप्रयोजनम् / शिक्ष च सचमत्कारं बोधिता स्थिरतां भजेत्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.6,camatkārastu viduṣāmānandaparivāhakṛt / guṇaṃ rītiṃ rasaṃ vṛttiṃ pākaṃ śayyāmalaṅkṛtīm,चमत्कारस्तु विदुषामानन्दपरिवाहकृत् / गुणं रीतिं रसं वृत्तिं पाकं शय्यामलङ्कृतीम्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.7,saptaitāni camatkārakāraṇaṃ bruvate budhāḥ / guṇādīnāṃ vākyaśobhākṛtau sādharmyayogataḥ,सप्तैतानि चमत्कारकारणं ब्रुवते बुधाः / गुणादीनां वाक्यशोभाकृतौ साधर्म्ययोगतः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.8,ekāṅgataiva kāvyasya kathitā kubjakādibhiḥ / guṇabhūṣārasānyatra trīṇyaṅgānyāha bhojarāṭ,एकाङ्गतैव काव्यस्य कथिता कुब्जकादिभिः / गुणभूषारसान्यत्र त्रीण्यङ्गान्याह भोजराट्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.9,saptāṅgasaṅgataṃ kāvyaṃ sāmrājyamiva bhāsate / lakṣyate taditaṃ sāṅgaṃ mayā kṛtadhiyāṃ mude,सप्ताङ्गसङ्गतं काव्यं साम्राज्यमिव भासते / लक्ष्यते तदितं साङ्गं मया कृतधियां मुदे
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.10,atrālaṅkaraṇe bhavantu sudhiyaḥ snigdhā iti prārthanā vyarthā yadbharatādibhaktiṣu matiryeṣāṃ talasparśinī / te sārajñatayaiva bibhrati mudaṃ ye saṃśayenāsphuṭā- ste sandehanivṛttaye hṛdi dhaiyaṃ kartuṃ yatante svayam,अत्रालङ्करणे भवन्तु सुधियः स्निग्धा इति प्रार्थना व्यर्था यद्भरतादिभक्तिषु मतिर्येषां तलस्पर्शिनी / ते सारज्ञतयैव बिभ्रति मुदं ये संशयेनास्फुटा- स्ते सन्देहनिवृत्तये हृदि धैयं कर्तुं यतन्ते स्वयम्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.11,vāgarthau sacamatkārau kāvyaṃ kāvyavido viduḥ / vākchabda iti paryāyau vāgbhirarthaḥ śivaḥ smṛtaḥ,वागर्थौ सचमत्कारौ काव्यं काव्यविदो विदुः / वाक्छब्द इति पर्यायौ वाग्भिरर्थः शिवः स्मृतः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.12,sā vāka tredhā smṛtā varṇāḥ padaṃ vākyamiti kramāt / akārādihakārāntā varṇāḥ syurmātṛkāhvayāḥ,सा वाक त्रेधा स्मृता वर्णाः पदं वाक्यमिति क्रमात् / अकारादिहकारान्ता वर्णाः स्युर्मातृकाह्वयाः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.13,alpaprāṇā mahāprāṇā iti te ddevidhā matāḥ / budhāstatra mahāprāṇānāhurūṣmacatuṣṭayam,अल्पप्राणा महाप्राणा इति ते द्देविधा मताः / बुधास्तत्र महाप्राणानाहुरूष्मचतुष्टयम्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.14,vargeṣu samavarṇāśva savarṇaṃ kecidīrate / alpaprāṇāstu śeṣāḥsyuḥ śasāvapi paraiḥ smṛtau,वर्गेषु समवर्णाश्व सवर्णं केचिदीरते / अल्पप्राणास्तु शेषाःस्युः शसावपि परैः स्मृतौ
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.15,ubhayo te 'pi kathitā snigdhā rūkṣā iti dbidhā / alpaprāṇāḥ sajātī yairyuktāḥ snigdhā iti smṛtāḥ,उभयो ते ऽपि कथिता स्निग्धा रूक्षा इति द्बिधा / अल्पप्राणाः सजाती यैर्युक्ताः स्निग्धा इति स्मृताः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.16,svai ranyairvā mahāprāṇā yuktā rūkṣāḥ paraiḥ punaḥ / alpaprāṇāśva kathitā rūkṣā yaralavairyutāḥ,स्वै रन्यैर्वा महाप्राणा युक्ता रूक्षाः परैः पुनः / अल्पप्राणाश्व कथिता रूक्षा यरलवैर्युताः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.17,sānusvāratayā snaigdhyaṃ yānti rūkṣā api kvacit / bhedo jñeyastasya saṃkhyāvandyavandhyādike budhaiḥ,सानुस्वारतया स्नैग्ध्यं यान्ति रूक्षा अपि क्वचित् / भेदो ज्ञेयस्तस्य संख्यावन्द्यवन्ध्यादिके बुधैः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.18,yathocitamime varṇā rasāderupayoginaḥ / nyastā kāvyamukhe varṇāstatta ddaivatamūrtayaḥ,यथोचितमिमे वर्णा रसादेरुपयोगिनः / न्यस्ता काव्यमुखे वर्णास्तत्त द्दैवतमूर्तयः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.19,kartuḥ kārayituḥ śrautuḥ kalpayanti śubhāśubhe / akāraḥ prītidāyī syānniṣedhe tu viparyayaḥ,कर्तुः कारयितुः श्रौतुः कल्पयन्ति शुभाशुभे / अकारः प्रीतिदायी स्यान्निषेधे तु विपर्ययः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.20,trprākāro harṣadaḥ sau'pi kodhārtyādiṣu nocitaḥ / ikārādicatupkaṃ tu kuryāttuṣṭimanorathau,त्र्प्राकारो हर्षदः सौऽपि कोधार्त्यादिषु नोचितः / इकारादिचतुप्कं तु कुर्यात्तुष्टिमनोरथौ
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.21,ṛkārādīni catvāri saṃtatistambhahetavaḥ / ekārādyāśva catvāraḥ kāmavāṅmokṣabhūtidāḥ,ऋकारादीनि चत्वारि संततिस्तम्भहेतवः / एकाराद्याश्व चत्वारः कामवाङ्मोक्षभूतिदाः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.22,lakṣmīkaraḥ kavargaḥ syāccakāraḥ kīrtināśanaḥ / chajakārau raugaharau jhajau tu maraṇapradau,लक्ष्मीकरः कवर्गः स्याच्चकारः कीर्तिनाशनः / छजकारौ रौगहरौ झजौ तु मरणप्रदौ
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.23,ṭaṭhakārau khedakarau ḍaḥ śubho ḍhastvakāntikṛt / vastulābhakaro ṇastu takāro vighnanāśanaḥ,टठकारौ खेदकरौ डः शुभो ढस्त्वकान्तिकृत् / वस्तुलाभकरो णस्तु तकारो विघ्ननाशनः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.24,thakaro yuddhakārī syāddadhakārau dhṛtipradau / nakārastāpakṛt kaśvidaniṣedhe śubhaḥ smṛtaḥ,थकरो युद्धकारी स्याद्दधकारौ धृतिप्रदौ / नकारस्तापकृत् कश्विदनिषेधे शुभः स्मृतः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.25,rakṣādāyī pakāraḥ syātphakāraḥ sādhvasapradaḥ / ārogyakṛdbakāraḥ syādbhakāraḥ smṛtibhāgyakṛt,रक्षादायी पकारः स्यात्फकारः साध्वसप्रदः / आरोग्यकृद्बकारः स्याद्भकारः स्मृतिभाग्यकृत्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.26,makāraḥ kṣobhakṛdyastu śrīdo rephastu dāhakṛta / lo jāḍyakṛdvakārastu vāgārogyāyuṣāṃ khaniḥ,मकारः क्षोभकृद्यस्तु श्रीदो रेफस्तु दाहकृत / लो जाड्यकृद्वकारस्तु वागारोग्यायुषां खनिः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.27,ūṣmāṇaḥ sukhabhedaśrīnirvāṇanidhayaḥ kramāt / kṣaṃ vinā krūrasaṃyuktaḥ saumyastyājyo viṣānnavat,ऊष्माणः सुखभेदश्रीनिर्वाणनिधयः क्रमात् / क्षं विना क्रूरसंयुक्तः सौम्यस्त्याज्यो विषान्नवत्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.28,śleṣastu kubhayoḥ śreyān śrīviśrāṇanayoriva / guruḥ punar laghuśceti varṇāḥ punaramī dvidhā,श्लेषस्तु कुभयोः श्रेयान् श्रीविश्राणनयोरिव / गुरुः पुनर् लघुश्चेति वर्णाः पुनरमी द्विधा
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.29,anusvāravisargāntā dīrghā yuktaparāḥ plutāḥ / guravo laghavastvanye smṛtāste tu trayo gaṇāḥ,अनुस्वारविसर्गान्ता दीर्घा युक्तपराः प्लुताः / गुरवो लघवस्त्वन्ये स्मृतास्ते तु त्रयो गणाः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.30,mayarasatajabhanasaṃjñā gaṇāḥ prasūtā parastu pūrvasmāt / janyo 'tra janakanikaṭe sutavadvitanoti nāśubhaṃ karma,मयरसतजभनसंज्ञा गणाः प्रसूता परस्तु पूर्वस्मात् / जन्यो ऽत्र जनकनिकटे सुतवद्वितनोति नाशुभं कर्म
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.31,sarvamūlaṃ tu magaṇaṃ prāpya sarvagaṇaḥ śubhaḥ / pūrvācāryoditaṃ teṣāṃ lakṣma daivaṃ phalaṃ bruve,सर्वमूलं तु मगणं प्राप्य सर्वगणः शुभः / पूर्वाचार्योदितं तेषां लक्ष्म दैवं फलं ब्रुवे
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.32,kṣemaṃ sarvagururdatte magaṇo bhūmidaivataḥ / karotyarthānādilaghuryagaṇo vāridaivataḥ,क्षेमं सर्वगुरुर्दत्ते मगणो भूमिदैवतः / करोत्यर्थानादिलघुर्यगणो वारिदैवतः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.33,bhītidāyī madhyaladhū ragaṇo vahnidaivataḥ / kurute 'ntyagururnāśaṃ sagaṇo vāyudaivataḥ,भीतिदायी मध्यलधू रगणो वह्निदैवतः / कुरुते ऽन्त्यगुरुर्नाशं सगणो वायुदैवतः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.34,īśatvamantimahaghustagaṇo vyomadaivataḥ / rujākaro madhyagururjagaṇo bhānudaivataḥ,ईशत्वमन्तिमहघुस्तगणो व्योमदैवतः / रुजाकरो मध्यगुरुर्जगणो भानुदैवतः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.35,ādiguruḥ saukhyadāyī bhagaṇaśvandradaivataḥ / dhanaṅkaraḥ sarvalaghurnagaṇo yajñadaivataḥ,आदिगुरुः सौख्यदायी भगणश्वन्द्रदैवतः / धनङ्करः सर्वलघुर्नगणो यज्ञदैवतः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.36,aṣṭau jātiṣvamī proktā mātrāyāṃ tu trayaḥ smṛtāḥ,अष्टौ जातिष्वमी प्रोक्ता मात्रायां तु त्रयः स्मृताः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.37,gaṇa ihatu laghucatuṣkaṃ dve vā guruṇī laghudvayaṃ caikaguru / sarvaladhoḥ sarvagurorekagurorapica pūrvavaddaivaphalai,गण इहतु लघुचतुष्कं द्वे वा गुरुणी लघुद्वयं चैकगुरु / सर्वलधोः सर्वगुरोरेकगुरोरपिच पूर्ववद्दैवफलै
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.38,śubhaṃ kāvyamukhe nyasyaidgaṇaṃ varṇa ca nāsubham,शुभं काव्यमुखे न्यस्यैद्गणं वर्ण च नासुभम्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.39,astyuttarasyāṃ vāgarthau kaśvitkāntetyudāhṛtiḥ / kālidāsatraye jñeyā śubhayorgaṇavarṇayoḥ,अस्त्युत्तरस्यां वागर्थौ कश्वित्कान्तेत्युदाहृतिः / कालिदासत्रये ज्ञेया शुभयोर्गणवर्णयोः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.40,śriyaḥ kurūṇāmityatra śriyaḥ patiritīha ca / veṣṭuṃ jagaṇadoṣasya kṛte śrīśrīpatismṛtiḥ,श्रियः कुरूणामित्यत्र श्रियः पतिरितीह च / वेष्टुं जगणदोषस्य कृते श्रीश्रीपतिस्मृतिः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.41,yadvā tagaṇasānnidhyāttajjanyo jagaṇaḥ śubhaḥ / idaṃ kavibhya ṅatyatra punarmagaṇayogataḥ,यद्वा तगणसान्निध्यात्तज्जन्यो जगणः शुभः / इदं कविभ्य ङत्यत्र पुनर्मगणयोगतः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.42,maṅgalārthe 'bhidhāne vā devanāmāṅkane 'pi vā / gaṇo na dūpyo varṇaśva devatādhiṣṭitāśmavat,मङ्गलार्थे ऽभिधाने वा देवनामाङ्कने ऽपि वा / गणो न दूप्यो वर्णश्व देवताधिष्टिताश्मवत्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.43,caturmukhamukhe tyādau cavarṇo jagaṇo 'pi ca / brahmanāmāṅkitatvena kavyādāvapi śobhanau,चतुर्मुखमुखे त्यादौ चवर्णो जगणो ऽपि च / ब्रह्मनामाङ्कितत्वेन कव्यादावपि शोभनौ
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.44,śṛṅgāravīrasauhārdamityatra tu kṛtermukhe / ṛvarṇagaḥ śakāro 'pi maṅgalārtho viśiṣyate,शृङ्गारवीरसौहार्दमित्यत्र तु कृतेर्मुखे / ऋवर्णगः शकारो ऽपि मङ्गलार्थो विशिष्यते
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.45,praśasteḥ pātranityādau prakarṣasyābhidhānataḥ / pakāro rephayukto 'pi sphuṭaṃ kāvyamukhe śubhaḥ,प्रशस्तेः पात्रनित्यादौ प्रकर्षस्याभिधानतः / पकारो रेफयुक्तो ऽपि स्फुटं काव्यमुखे शुभः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.46,mukhe prāktanakāvyasya prāmāṇyamanubadhnataḥ / duṣṭe varṇe gaṇe dhīmān kuryādevaṃ vicāraṇām,मुखे प्राक्तनकाव्यस्य प्रामाण्यमनुबध्नतः / दुष्टे वर्णे गणे धीमान् कुर्यादेवं विचारणाम्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.47,prācāṃ prāyeṇa gaṃbhīrā vācaḥ tadadhunātanaiḥ / tadudāhṛtimātreṇa laṅghyā lakṣaṇasaṃsthitiḥ,प्राचां प्रायेण गंभीरा वाचः तदधुनातनैः / तदुदाहृतिमात्रेण लङ्घ्या लक्षणसंस्थितिः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.48,niyamo 'yaṃ vartamānanāyakastutigocaraḥ / na bhūtapurvaviṣaya iti kecana manvate,नियमो ऽयं वर्तमाननायकस्तुतिगोचरः / न भूतपुर्वविषय इति केचन मन्वते
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.49,taccintyamathavā tyājyaṃ dākṣiṇyena kimīdṛśā / prabandhe 'pi purābhūta nivṛcyanta nibandhane,तच्चिन्त्यमथवा त्याज्यं दाक्षिण्येन किमीदृशा / प्रबन्धे ऽपि पुराभूत निवृच्यन्त निबन्धने
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.50,kartuḥ kārayituḥ śrotuḥ phalakāṅkṣāpravṛttitaḥ / nirdeṣasyaiva kāvyasya potpādanaśaktitaḥ,कर्तुः कारयितुः श्रोतुः फलकाङ्क्षाप्रवृत्तितः / निर्देषस्यैव काव्यस्य पोत्पादनशक्तितः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.51,maryādāyā abhāvena yathecchoktiprasaṅgataḥ / pakṣe doṣaśruteśvaiva naivatprajñāvatāṃ matam,मर्यादाया अभावेन यथेच्छोक्तिप्रसङ्गतः / पक्षे दोषश्रुतेश्वैव नैवत्प्रज्ञावतां मतम्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.52,ekasminnapi naṣṭaṃ syād dṛṣṭe doṣe vratāyutam / doṣasyaitādṛśī śaktiḥ sahajā kiṃ nu kurmahe,एकस्मिन्नपि नष्टं स्याद् दृष्टे दोषे व्रतायुतम् / दोषस्यैतादृशी शक्तिः सहजा किं नु कुर्महे
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.53,tasmātsarvaprayatnena dharmārthādyabhilāṣiṇā / kavinā doṣaleśo 'pi tyājya eveti niścayaḥ,तस्मात्सर्वप्रयत्नेन धर्मार्थाद्यभिलाषिणा / कविना दोषलेशो ऽपि त्याज्य एवेति निश्चयः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.54,guṇastu śrutimādhuryaṃ varṇadoṣo viparyayaḥ,गुणस्तु श्रुतिमाधुर्यं वर्णदोषो विपर्ययः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.55,iti varṇavivekaḥ // vibhaktyantaṃ pataṃ tacca vācakaṃ lakṣakaṃ dvidhā / vyañjakañcāparaṃ proktaṃ dhvaniprasthānavedibhiḥ,इति वर्णविवेकः // विभक्त्यन्तं पतं तच्च वाचकं लक्षकं द्विधा / व्यञ्जकञ्चापरं प्रोक्तं ध्वनिप्रस्थानवेदिभिः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.56,yathāsaṅketamarthasya bodhakaṃ vācakaṃ matam / yaugikaṃ rūḍhamityetad dvidhā syāttatra yaugikam,यथासङ्केतमर्थस्य बोधकं वाचकं मतम् / यौगिकं रूढमित्येतद् द्विधा स्यात्तत्र यौगिकम्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.57,yat prakāśayati svārthamaṅgavyutpacyapekṣayā,यत् प्रकाशयति स्वार्थमङ्गव्युत्पच्यपेक्षया
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.58,yathā candre candanasarase rājñi śrīsiṅganāmadheye ca / caritārthāni janānāṃ rūpagrāhīṇi karaṇāni // ckc_1.*1 // atra candracandanasarasādiśabdānāmāṅlādayatītyādivyutpattipurassaramevārthabodhakatvamiti yaugikatvam / rūḍhaṃ punaścāvayavavyutpattinirapekṣakam,यथा चन्द्रे चन्दनसरसे राज्ञि श्रीसिङ्गनामधेये च / चरितार्थानि जनानां रूपग्राहीणि करणानि // च्क्च्_१.*१ // अत्र चन्द्रचन्दनसरसादिशब्दानामाङ्लादयतीत्यादिव्युत्पत्तिपुरस्सरमेवार्थबोधकत्वमिति यौगिकत्वम् / रूढं पुनश्चावयवव्युत्पत्तिनिरपेक्षकम्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.59,yathā dānena karṇo dayayā dilīpo nayena kāvyo vinayena rāmaḥ / yadi prasiddhiṃ dadhatāmamībhiḥ śrīsiṅgabhūpo nikhilaiḥ prasiddhaḥ // ckc_1.*2 // atra karṇādīnāṃ śabdānāmavayavavyutpattimantareṇāpyarthabodhakatvādrūḍhatvam / saṅketitārthabādhena tatsambandhini vastuni / vyāpṛtaṃ lakṣakaṃ tacca dvidhā rūḍheḥ prayojanāt,यथा दानेन कर्णो दयया दिलीपो नयेन काव्यो विनयेन रामः / यदि प्रसिद्धिं दधताममीभिः श्रीसिङ्गभूपो निखिलैः प्रसिद्धः // च्क्च्_१.*२ // अत्र कर्णादीनां शब्दानामवयवव्युत्पत्तिमन्तरेणाप्यर्थबोधकत्वाद्रूढत्वम् / सङ्केतितार्थबाधेन तत्सम्बन्धिनि वस्तुनि / व्यापृतं लक्षकं तच्च द्विधा रूढेः प्रयोजनात्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.60,"tatra rūḍhaṃ lakṣakaṃ yathā śrīsiṅgakṣitipāla pālanakalāniṣṇāta sevāvatāṃ saṃśikṣākuśalapratītamanasāṃ prāptau pravīṇaśriyām / tvatpādadayamarcayantyarinṛpāḥ koṭīrakoṭīgatair māṇikyairnavaśakragopasuṣamāhaṃkārasaṃkocakaiḥ // ckc_1.*3 // atra niṣṇātakuśalapravīṇaśakragopaśabdānāṃ nitarāṃ snātaḥ, kuśān lāti, prakṛṣṭā vīṇāsya, śakraṃ gopāyatīti mukhyārthānamavivakṣayā cāturyendragopakīṭalakṣaṇāyā rūḍhireva mūlam, nānyatsahṛdayā hlādakāraṇaṃ kiṃciditi rūḍhalakṣakatvam / saprayojanalakṣakaṃ yathā śrīsiṅgabhūpa samaye samaye bhavantam āsthānamaṇṭapagataṃ janarañjanāya / kalyāṇahemakalaśaiḥ samamātapatrair āndolikāḥ sapadi sevitumāpatanti // ckc_1.*4 // atrācetanānāṃ hemakalaśāṅkitachatrāṇāmāndolikānāñca sevārthamāgamanamasaṃbhāvitamiti chatrādhārāḥ puruṣāḥ, āndolikādheyā rājāno vidvāṃso vā saṃlakṣyante / anena cāsthānamaṇṭapāṅgaṇe chatrāntolikānāmatibāhulyaṃ prayojanatayā vivakṣitam / tena ca nāyakamāśritānāmāndolikādyavadhayo vibhūtaya iti ca / tadidaṃ prayojanalabhakam / amukhyayā mukhyayā vā vṛcyārthe pratipādite / utkarṣāya yadanyārthadyotakaṃ vyañjakaṃ hi tat","तत्र रूढं लक्षकं यथा श्रीसिङ्गक्षितिपाल पालनकलानिष्णात सेवावतां संशिक्षाकुशलप्रतीतमनसां प्राप्तौ प्रवीणश्रियाम् / त्वत्पाददयमर्चयन्त्यरिनृपाः कोटीरकोटीगतैर् माणिक्यैर्नवशक्रगोपसुषमाहंकारसंकोचकैः // च्क्च्_१.*३ // अत्र निष्णातकुशलप्रवीणशक्रगोपशब्दानां नितरां स्नातः, कुशान् लाति, प्रकृष्टा वीणास्य, शक्रं गोपायतीति मुख्यार्थानमविवक्षया चातुर्येन्द्रगोपकीटलक्षणाया रूढिरेव मूलम्, नान्यत्सहृदया ह्लादकारणं किंचिदिति रूढलक्षकत्वम् / सप्रयोजनलक्षकं यथा श्रीसिङ्गभूप समये समये भवन्तम् आस्थानमण्टपगतं जनरञ्जनाय / कल्याणहेमकलशैः सममातपत्रैर् आन्दोलिकाः सपदि सेवितुमापतन्ति // च्क्च्_१.*४ // अत्राचेतनानां हेमकलशाङ्कितछत्राणामान्दोलिकानाञ्च सेवार्थमागमनमसंभावितमिति छत्राधाराः पुरुषाः, आन्दोलिकाधेया राजानो विद्वांसो वा संलक्ष्यन्ते / अनेन चास्थानमण्टपाङ्गणे छत्रान्तोलिकानामतिबाहुल्यं प्रयोजनतया विवक्षितम् / तेन च नायकमाश्रितानामान्दोलिकाद्यवधयो विभूतय इति च / तदिदं प्रयोजनलभकम् / अमुख्यया मुख्यया वा वृच्यार्थे प्रतिपादिते / उत्कर्षाय यदन्यार्थद्योतकं व्यञ्जकं हि तत्"
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.61,yathā aho sāhityasaubhāgyaṃ śrīsiṅgadharaṇīpateḥ / ślāghāyai yasya sannaddhā vāco viśveśvarasya me // ckc_1.*5 // atra sarasasāhityacāturīviśrāmabhūmirahamiti viśiṣṭo 'smadarthor'thāntarasaṃkramitena mameti padena lakṣyate / anena sāhityasahajasairabhaṃ vinā nānyasmai camatkārakāriteti vyajyate / saṃnaddhā iti padenātyantatiraskṛtavācye (na?) tatparatayā grathitā iti lakṣyate / atrānena ca nāyakasāhityasya sarvasājātyātiśāyitvaṃ dyotyata iti padavyañjakametat // mukhyayā yathā siṅgaprabhuralaṃkārī laṅkārī rāvaṇaḥ punaḥ / varṇāntaratvamubhayoḥ śrūyate sarvasaṃmatam // ckc_1.*6 // varṇenākṣareṇāntaraṃ bhedo yayostacvamiti mukhyayā vṛcyā vācye pratiṣṭhite varṇāṃ vaiśyajātirantaraṃ nāyakaraghunāyakayoriti parasparavyatirekāraṅkāro varṇāntaramiti padena vyajyata iti padavyañjakametat // yathā vā kṛtāyastambhanirbhedo bhaktaprahlādapoṣakaḥ / śrīpatirnarasiṃho 'yaṃ rājate rājaśekharaḥ // ckc_1.*7 // kṛto racita ayastambhasya śubhāvahavidhijāḍyasya nirbhedo nivāraṇaṃ yena saḥ kṛtāyastambhanirbhedaḥ / daivānukūlyasaṃpādanacatura ityarthaḥ / bhaktapraṅlādapoṣakaḥ sevakasantoṣavardhanaḥ rājaśekharo bhūpālamauliḥ narasiṃhaḥ śrīsiṅgabhūpālo rājata ityasiddhayā prākaraṇiker'the pratipādite ye 'yaṃ kṛtalohastambhabhedanasya prahlādābhidhānabhaktapoṣakasya candrakalādhāriṇo bhagavataḥ śrīnṛsiṃhasya pratītistayā śabdaśaktimūlayā nāyakakaṇṭhīravakapaṭakaṇṭhīravayorupamālaṅkāradhvaniranusandhīyata iti vyañjakamidam / atha padadoṣāḥ padaṃ duṣṭamapabhraṣṭamaprayuktaṃ nirarthakam / viruddhārthamapuṣṭārthamapratītamaniścayam,यथा अहो साहित्यसौभाग्यं श्रीसिङ्गधरणीपतेः / श्लाघायै यस्य सन्नद्धा वाचो विश्वेश्वरस्य मे // च्क्च्_१.*५ // अत्र सरससाहित्यचातुरीविश्रामभूमिरहमिति विशिष्टो ऽस्मदर्थोर्ऽथान्तरसंक्रमितेन ममेति पदेन लक्ष्यते / अनेन साहित्यसहजसैरभं विना नान्यस्मै चमत्कारकारितेति व्यज्यते / संनद्धा इति पदेनात्यन्ततिरस्कृतवाच्ये (न?) तत्परतया ग्रथिता इति लक्ष्यते / अत्रानेन च नायकसाहित्यस्य सर्वसाजात्यातिशायित्वं द्योत्यत इति पदव्यञ्जकमेतत् // मुख्यया यथा सिङ्गप्रभुरलंकारी लङ्कारी रावणः पुनः / वर्णान्तरत्वमुभयोः श्रूयते सर्वसंमतम् // च्क्च्_१.*६ // वर्णेनाक्षरेणान्तरं भेदो ययोस्तच्वमिति मुख्यया वृच्या वाच्ये प्रतिष्ठिते वर्णां वैश्यजातिरन्तरं नायकरघुनायकयोरिति परस्परव्यतिरेकारङ्कारो वर्णान्तरमिति पदेन व्यज्यत इति पदव्यञ्जकमेतत् // यथा वा कृतायस्तम्भनिर्भेदो भक्तप्रह्लादपोषकः / श्रीपतिर्नरसिंहो ऽयं राजते राजशेखरः // च्क्च्_१.*७ // कृतो रचित अयस्तम्भस्य शुभावहविधिजाड्यस्य निर्भेदो निवारणं येन सः कृतायस्तम्भनिर्भेदः / दैवानुकूल्यसंपादनचतुर इत्यर्थः / भक्तप्रङ्लादपोषकः सेवकसन्तोषवर्धनः राजशेखरो भूपालमौलिः नरसिंहः श्रीसिङ्गभूपालो राजत इत्यसिद्धया प्राकरणिकेर्ऽथे प्रतिपादिते ये ऽयं कृतलोहस्तम्भभेदनस्य प्रह्लादाभिधानभक्तपोषकस्य चन्द्रकलाधारिणो भगवतः श्रीनृसिंहस्य प्रतीतिस्तया शब्दशक्तिमूलया नायककण्ठीरवकपटकण्ठीरवयोरुपमालङ्कारध्वनिरनुसन्धीयत इति व्यञ्जकमिदम् / अथ पददोषाः पदं दुष्टमपभ्रष्टमप्रयुक्तं निरर्थकम् / विरुद्धार्थमपुष्टार्थमप्रतीतमनिश्चयम्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.62,kliṣṭaṃ deśyaṃ saneyārthaṃ pratihastamavācakam / jugupsitamakalyāṇaṃ vrīḍākaramitīritam,क्लिष्टं देश्यं सनेयार्थं प्रतिहस्तमवाचकम् / जुगुप्सितमकल्याणं व्रीडाकरमितीरितम्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.63,tatrāśiṣṭamapabhraṣṭaṃ yathā vāgdevyāḥ prabhaviṣyatā prabhavatā gāḍhaṃ prabhutena ca śreyaḥpākabhareṇa siṅganṛpate bhāvajñacūḍhāmaṇim / tvāṃ jetāramajījanat prasavitā sargasya nocediyaṃ satye vā viphalāyuṣāṃ kṛtadhiyāṃ śāpe na jīveta vim // ckc_1.*8 // atra jīvetetyātmanepaditvamanuśāsanaviruddham / tena jīvetkathamiti sādhīyān pāṭhaḥ // tadapyanukṛtau guṇaḥ,तत्राशिष्टमपभ्रष्टं यथा वाग्देव्याः प्रभविष्यता प्रभवता गाढं प्रभुतेन च श्रेयःपाकभरेण सिङ्गनृपते भावज्ञचूढामणिम् / त्वां जेतारमजीजनत् प्रसविता सर्गस्य नोचेदियं सत्ये वा विफलायुषां कृतधियां शापे न जीवेत विम् // च्क्च्_१.*८ // अत्र जीवेतेत्यात्मनेपदित्वमनुशासनविरुद्धम् / तेन जीवेत्कथमिति साधीयान् पाठः // तदप्यनुकृतौ गुणः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.64,"rājā saṃskṛtavādiṣu praṇayavānityāśayā guṇbhitaṃ tadbhṛtyatra bhavāmahe padarajairedhema maulisthitaiḥ // itthaṃ paṇḍitamānināṃ kṣitibhujāṃ dussaṃskutaṃ vācināṃ taiḥ sākaṃ supadīkaroti kṛpayā śrīsiṅganārāyaṇaḥ // ckc_1.*9 // atra bhṛtyatnetyasarvanāmno bhṛtyaśabdāt tralpratyayaḥ, bhavāmahe ityātmanepadam padarajairityakārāntatvam edhemetyedhateḥ parasmaipaditvaṃ cāpabhraṃśāḥ / tathāpyavyutpannajanavacanānukaraṇānna doṣaḥ / aprayuktaṃ śiṣṭamapi kavibhiryadanādṛtam","राजा संस्कृतवादिषु प्रणयवानित्याशया गुण्भितं तद्भृत्यत्र भवामहे पदरजैरेधेम मौलिस्थितैः // इत्थं पण्डितमानिनां क्षितिभुजां दुस्संस्कुतं वाचिनां तैः साकं सुपदीकरोति कृपया श्रीसिङ्गनारायणः // च्क्च्_१.*९ // अत्र भृत्यत्नेत्यसर्वनाम्नो भृत्यशब्दात् त्रल्प्रत्ययः, भवामहे इत्यात्मनेपदम् पदरजैरित्यकारान्तत्वम् एधेमेत्येधतेः परस्मैपदित्वं चापभ्रंशाः / तथाप्यव्युत्पन्नजनवचनानुकरणान्न दोषः / अप्रयुक्तं शिष्टमपि कविभिर्यदनादृतम्"
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.65,"yathā padmāstyaktā mahīpālasa mukhalotupayā śriyā / na cedeṣāmalakṣmīkaiḥ kumudairna sahāsikā // ckc_1.*10 // atra ""vā puṃsi padmaṃ nalinaṃ'; ityanuśāsane 'pi kavibhiḥ puṃliṅge prāyeṇa na prayujyata iti padmā ityaprayuktamidam / padmaṃ tyaktamiti prathamārdhe, na cedasya gataśrīkairiti dvitīyārghe ca pāṭho ramaṇīyaḥ // guṇātvamiṣyate tañjñerasyāpi yamakādiṣu","यथा पद्मास्त्यक्ता महीपालस मुखलोतुपया श्रिया / न चेदेषामलक्ष्मीकैः कुमुदैर्न सहासिका // च्क्च्_१.*१० // अत्र ""वा पुंसि पद्मं नलिनंऽ; इत्यनुशासने ऽपि कविभिः पुंलिङ्गे प्रायेण न प्रयुज्यत इति पद्मा इत्यप्रयुक्तमिदम् / पद्मं त्यक्तमिति प्रथमार्धे, न चेदस्य गतश्रीकैरिति द्वितीयार्घे च पाठो रमणीयः // गुणात्वमिष्यते तञ्ज्ञेरस्यापि यमकादिषु"
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.66,yathā yā paṅktirbrāhnaṇendrāṇāmāśāste sar vadaivatāḥ / śrī siṅgabhūpa dadhatāmāśāste sarvadaivatāḥ // ckc_1.*11 // atra daivataśabdasya puṃliṅge kavibhiranādṛtasyāpi heyatvād āvṛttiyamake prayogo na duṣṭaḥ / pādapūraṇamātraṃ yadaviśeṣakaraṃ ca yat / tannirarthakamityuktaṃ padopaskāravedibhiḥ,यथा या पङ्क्तिर्ब्राह्नणेन्द्राणामाशास्ते सर् वदैवताः / श्री सिङ्गभूप दधतामाशास्ते सर्वदैवताः // च्क्च्_१.*११ // अत्र दैवतशब्दस्य पुंलिङ्गे कविभिरनादृतस्यापि हेयत्वाद् आवृत्तियमके प्रयोगो न दुष्टः / पादपूरणमात्रं यदविशेषकरं च यत् / तन्निरर्थकमित्युक्तं पदोपस्कारवेदिभिः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.67,"yathā kamalā kamalāpāyaśaṅkinī śiśirādiṣu / adhyāste sarvavandyā vai mukhaṃ śrī siṅgabhūpateḥ // ckc_1.*12 // atra vai iti pādapūraṇamātramā / kṣiyaḥ sarvavandyeti viśeṣaṇaṃ saśaṅkāyāmadhyāsanakriyāyāṃ viśeṣaṃ nopapādayatīti taddvayaṃ nirarthakam / ""adhyāste sarvadā ramyam'; iti dvitīyārghapāṭho ramaṇīyaḥ / āhurasyāpi sārthatvaṃ yamakādiṣu sūrayaḥ","यथा कमला कमलापायशङ्किनी शिशिरादिषु / अध्यास्ते सर्ववन्द्या वै मुखं श्री सिङ्गभूपतेः // च्क्च्_१.*१२ // अत्र वै इति पादपूरणमात्रमा / क्षियः सर्ववन्द्येति विशेषणं सशङ्कायामध्यासनक्रियायां विशेषं नोपपादयतीति तद्द्वयं निरर्थकम् / ""अध्यास्ते सर्वदा रम्यम्ऽ; इति द्वितीयार्घपाठो रमणीयः / आहुरस्यापि सार्थत्वं यमकादिषु सूरयः"
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.68,yathā yā praṅktirbrāhnaṇendrāṇāmāśāsta iti pūrvodāhṛtam / atra nirarthakatvādevakārasya pādapūraṇamātratve 'pi yamakanirvāhakatvādeva sārthatvam / viruddhārthatvam / viruddhārtha hi tadyatra viruddhārthaḥ pratīyate,यथा या प्रङ्क्तिर्ब्राह्नणेन्द्राणामाशास्त इति पूर्वोदाहृतम् / अत्र निरर्थकत्वादेवकारस्य पादपूरणमात्रत्वे ऽपि यमकनिर्वाहकत्वादेव सार्थत्वम् / विरुद्धार्थत्वम् / विरुद्धार्थ हि तद्यत्र विरुद्धार्थः प्रतीयते
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.69,indrāṇīnathabhogo 'yaṃ guhyakeśanibhaḥ śriyā / rājate pāṇḍyabhūpālo gopālasamavaibhavaḥ // ckc_1.*13 // purātanakaviproktaḥ so 'pi doṣāya no bhavet,इन्द्राणीनथभोगो ऽयं गुह्यकेशनिभः श्रिया / राजते पाण्ड्यभूपालो गोपालसमवैभवः // च्क्च्_१.*१३ // पुरातनकविप्रोक्तः सो ऽपि दोषाय नो भवेत्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.70,"yathā dhanuṣi janakaputrīnāyakaprauḍibhājā vidalitanijadharmaiḥ siṅgabhūpālakena / vapuṣi kṛtajaubhiśvarmacelairjaṭālai- radhigatamaribhūpairambikānāthasāmyam // ckc_1.*14 // atra janakaputrīnāyako raghurāma iti vivakṣāyāmapi pitṛsutāpatiriti yadyapi viruddhārthaḥ; ambikānātha ityatra ca pārvatīpatiriti vivakṣāyāṃ jananīpatiriti pratīyate tathāpi na virodhaḥ / nanu-viruddhārthapratītisādhāraṇye ambikānāthādīnāṃ guṇatvaṃ, indrāṇīnāthādīnāṃ doṣatvamitikathaṃ vyavastheti cet; ucyate-prāyikaprayogarūpeṇa śiṣṭānāṃ parigraheṇaiva / kaipunaratra siṣṭāḥ? yatra prathamaṃ mārgamupadiśanti tatra ta eva siṣṭā iti sthitirarocakinaḥ / purātanāḥ kavīndrā eva śiṣṭāḥ na punaḥ satṛṇābhyavahāriṇaḥ / ataḥ ""dinakarakularatnaṃ jānakīcānireṣaḥ'; iti; ""taditijanakaputrī śikṣitā ca'; iti; ""janakatanayāsnānapuṇyodakeṣu'; iti; ""pāyādvaḥ so 'mbikāramaṇaḥ'; iti; ""ambikānitambavimbasparśalampaṭakarāmbujā'; iti; ""tāmapāyayata pānamambikām'; iti ca mahākavibhiraṅgīkṛtā guṇaprayogāḥ / janakaputrīnāyakāmbikāramaṇādīnāṃ guṇatvaṃ svakapolakalpitānāṃ punarindraṇīnāthādīnāmārūḍherasundaratvamiti so 'yaṃ sarasasāhityatīrthakarasaṃmato ghaṇṭāpathaḥ // yattucchārthamatisthūlaṃ tadapuṣṭārthamucyate // ckc_1.69(a) // yathā īśānagarimaiśvaryapratīpaiśvaryayogyatām / bhajante ripubhūpālāstava śrī siṅgabhūpate // ckc_1.*15 // atra lāghavayogyatāmiti vaktavye garimaiśvarthapratīpaiśvaryamiti śabdagauravam // utkarṣādivivakṣāyāmasyāpi guṇatā vkacit","यथा धनुषि जनकपुत्रीनायकप्रौडिभाजा विदलितनिजधर्मैः सिङ्गभूपालकेन / वपुषि कृतजौभिश्वर्मचेलैर्जटालै- रधिगतमरिभूपैरम्बिकानाथसाम्यम् // च्क्च्_१.*१४ // अत्र जनकपुत्रीनायको रघुराम इति विवक्षायामपि पितृसुतापतिरिति यद्यपि विरुद्धार्थः; अम्बिकानाथ इत्यत्र च पार्वतीपतिरिति विवक्षायां जननीपतिरिति प्रतीयते तथापि न विरोधः / ननु-विरुद्धार्थप्रतीतिसाधारण्ये अम्बिकानाथादीनां गुणत्वं, इन्द्राणीनाथादीनां दोषत्वमितिकथं व्यवस्थेति चेत्; उच्यते-प्रायिकप्रयोगरूपेण शिष्टानां परिग्रहेणैव / कैपुनरत्र सिष्टाः? यत्र प्रथमं मार्गमुपदिशन्ति तत्र त एव सिष्टा इति स्थितिररोचकिनः / पुरातनाः कवीन्द्रा एव शिष्टाः न पुनः सतृणाभ्यवहारिणः / अतः ""दिनकरकुलरत्नं जानकीचानिरेषःऽ; इति; ""तदितिजनकपुत्री शिक्षिता चऽ; इति; ""जनकतनयास्नानपुण्योदकेषुऽ; इति; ""पायाद्वः सो ऽम्बिकारमणःऽ; इति; ""अम्बिकानितम्बविम्बस्पर्शलम्पटकराम्बुजाऽ; इति; ""तामपाययत पानमम्बिकाम्ऽ; इति च महाकविभिरङ्गीकृता गुणप्रयोगाः / जनकपुत्रीनायकाम्बिकारमणादीनां गुणत्वं स्वकपोलकल्पितानां पुनरिन्द्रणीनाथादीनामारूढेरसुन्दरत्वमिति सो ऽयं सरससाहित्यतीर्थकरसंमतो घण्टापथः // यत्तुच्छार्थमतिस्थूलं तदपुष्टार्थमुच्यते // च्क्च्_१.६९(अ) // यथा ईशानगरिमैश्वर्यप्रतीपैश्वर्ययोग्यताम् / भजन्ते रिपुभूपालास्तव श्री सिङ्गभूपते // च्क्च्_१.*१५ // अत्र लाघवयोग्यतामिति वक्तव्ये गरिमैश्वर्थप्रतीपैश्वर्यमिति शब्दगौरवम् // उत्कर्षादिविवक्षायामस्यापि गुणता व्कचित्"
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.71,yathā nāyakasyaiva vaṃśābalalyām tasya pādāmbujājjāto varṇo vigatakalmaṣaḥ / yasya sodaratāṃ prāptaṃ bhagīrathatapaḥphalam // ckc_1.*16 // atra gaṅgetyarthe kanīyasi bhagīrathatapaḥphalamiti padādhikyam / tathāpi tasya sagarakutapābanakriyāsūcakatvena gaṅgāśabdādatyutkarṣāpādakatvamiti guṇatvam / vedaśāstraikavikhyātamapratītamihocyate,यथा नायकस्यैव वंशाबलल्याम् तस्य पादाम्बुजाज्जातो वर्णो विगतकल्मषः / यस्य सोदरतां प्राप्तं भगीरथतपःफलम् // च्क्च्_१.*१६ // अत्र गङ्गेत्यर्थे कनीयसि भगीरथतपःफलमिति पदाधिक्यम् / तथापि तस्य सगरकुतपाबनक्रियासूचकत्वेन गङ्गाशब्दादत्युत्कर्षापादकत्वमिति गुणत्वम् / वेदशास्त्रैकविख्यातमप्रतीतमिहोच्यते
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.72,yathā śrīsiṅgadharaṇīpāla bhavataḥ sphyena bhūyate / mitraśrīrāmamanunā garvavṛddhikitā dviṣām // ckc_1.*17 // atra sphyasya khaḍgākāravastuvācakatvaṃ veda eva; manormantravācakatvamāgama eva; vṛddhinirāsakatvaṃ śabdaśāstra eva prasiddhamiti tadapratītam // tadvidyākramanirvāhapravṛttau tadidaṃ guṇaḥ,यथा श्रीसिङ्गधरणीपाल भवतः स्फ्येन भूयते / मित्रश्रीराममनुना गर्ववृद्धिकिता द्विषाम् // च्क्च्_१.*१७ // अत्र स्फ्यस्य खड्गाकारवस्तुवाचकत्वं वेद एव; मनोर्मन्त्रवाचकत्वमागम एव; वृद्धिनिरासकत्वं शब्दशास्त्र एव प्रसिद्धमिति तदप्रतीतम् // तद्विद्याक्रमनिर्वाहप्रवृत्तौ तदिदं गुणः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.73,yathā īḍāpiṅgalayoḥ pidhāya vadanaṃ baddhvā triśṭaṅgāṭikāṃ sauṣumnopari saṃkramayya sarutaḥ ṣaḍgranthigandhacchidaḥ / prātyagjyotiṣarociṣā prasaratā saṃdrāvya cāṃdrīṃkalāṃ tanniṣṭhyūtaparāmṛtaiḥ paricito yogī ciraṃ jīvati // ckc_1.*18 // atra īḍāpiṅgalādīnāṃ yogaśāstramātraprasiddhatvādapratītatve 'pyabhyāsayogaprakārasya sarvato nirvāhādguṇatvam / aniśvitaṃ tadyatra syādanutkarṣāya saṃśayaḥ,यथा ईडापिङ्गलयोः पिधाय वदनं बद्ध्वा त्रिश्टङ्गाटिकां सौषुम्नोपरि संक्रमय्य सरुतः षड्ग्रन्थिगन्धच्छिदः / प्रात्यग्ज्योतिषरोचिषा प्रसरता संद्राव्य चांद्रींकलां तन्निष्ठ्यूतपरामृतैः परिचितो योगी चिरं जीवति // च्क्च्_१.*१८ // अत्र ईडापिङ्गलादीनां योगशास्त्रमात्रप्रसिद्धत्वादप्रतीतत्वे ऽप्यभ्यासयोगप्रकारस्य सर्वतो निर्वाहाद्गुणत्वम् / अनिश्वितं तद्यत्र स्यादनुत्कर्षाय संशयः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.74,yathā śrīsiṅgabhūpapādābjasevāhevākagarvitaḥ / sāmantarājasantāno dhātrībhogāya kalpakṛt // ckc_1.*19 // atropamātā dhātrī dharitrī vā dhātrīti saṃśayapratīteridamaniścitam / bhūmibhogāyeti pāṭho ramaṇīyaḥ / idaṃ prakaraṇādibhyo viśeṣāvagamepi ca / utkarṣe vāviroghe ca doṣakakṣyāṃ na gāhate,यथा श्रीसिङ्गभूपपादाब्जसेवाहेवाकगर्वितः / सामन्तराजसन्तानो धात्रीभोगाय कल्पकृत् // च्क्च्_१.*१९ // अत्रोपमाता धात्री धरित्री वा धात्रीति संशयप्रतीतेरिदमनिश्चितम् / भूमिभोगायेति पाठो रमणीयः / इदं प्रकरणादिभ्यो विशेषावगमेपि च / उत्कर्षे वाविरोघे च दोषकक्ष्यां न गाहते
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.75,"yathā recarlānvayamaulimaṇḍanamaṇe śrīsiṅgabhūpālaka tvatkhaḍgasya ghanadyuteḥ sa mahimā loke kathaṃ varṇyate / yasmin kampitamātra eva samitikṣoṇībhṛtāṃ maṇḍalaṃ sāntatyena vimānavartanakathāmāpnoti mitraissamam // ckc_1.*20 // atra ghanadyuterityasya ghanā sāndrā dyutirasyeti, ghanasya meghasyeva dyutirasyeti vā saṃśaye 'pyavirodhānna duṣṭatvam / vimānavarta nakathāmityatra vigatābhimānavartanasya vā vyomayānavartanasya veti saṃśayepyatyantotkarṣānna doṣaḥ / kṣoṇībhṛtāmityatra rājñāṃ girīṇāṃ vetisaṃśaye nāyakakhaḍgavarṇanaprakaraṇāt pratirājalakṣaṇaviśeṣāvagamānna doṣaḥ / evaṃ saṃyogaviprayogādibhirapi viśeṣāvagame draṣṭavyam // dūradūro bhavedyasmādarthaḥ kliṣṭaṃ taducyate","यथा रेचर्लान्वयमौलिमण्डनमणे श्रीसिङ्गभूपालक त्वत्खड्गस्य घनद्युतेः स महिमा लोके कथं वर्ण्यते / यस्मिन् कम्पितमात्र एव समितिक्षोणीभृतां मण्डलं सान्तत्येन विमानवर्तनकथामाप्नोति मित्रैस्समम् // च्क्च्_१.*२० // अत्र घनद्युतेरित्यस्य घना सान्द्रा द्युतिरस्येति, घनस्य मेघस्येव द्युतिरस्येति वा संशये ऽप्यविरोधान्न दुष्टत्वम् / विमानवर्त नकथामित्यत्र विगताभिमानवर्तनस्य वा व्योमयानवर्तनस्य वेति संशयेप्यत्यन्तोत्कर्षान्न दोषः / क्षोणीभृतामित्यत्र राज्ञां गिरीणां वेतिसंशये नायकखड्गवर्णनप्रकरणात् प्रतिराजलक्षणविशेषावगमान्न दोषः / एवं संयोगविप्रयोगादिभिरपि विशेषावगमे द्रष्टव्यम् // दूरदूरो भवेद्यस्मादर्थः क्लिष्टं तदुच्यते"
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.76,"yathā vārāśimitrajanakaprabhavāsahāya- keyūravetanakayānavilocanānām / śrīsiṅgabhūvara virodhinṛpāṅganānāṃ vanyasthalī samabhavannijarājadhānī // ckc_1.*21 // atra vārāsimitraṃ mainākaḥ, tasya janko himavān, tatprabhavā pārvatī, tatsahāyo maheśvaraḥ, tatkeyūrāṇi sarpāḥ, teṣāṃ vetanakaṃ jīvanakāraṇaṃ vāyuḥ, tasya yānaṃ vāhanaṃ mṛgaḥ tasya locane iva locane yāsāṃ tāḥ, ityativyavahitārthatvāt kliṣṭamidam // prakramasya ca nirvāhe mahatāṃ hainyasūcane / prayuktasya vkacit kāvye kliṣṭasya guṇathā bhavet","यथा वाराशिमित्रजनकप्रभवासहाय- केयूरवेतनकयानविलोचनानाम् / श्रीसिङ्गभूवर विरोधिनृपाङ्गनानां वन्यस्थली समभवन्निजराजधानी // च्क्च्_१.*२१ // अत्र वारासिमित्रं मैनाकः, तस्य जन्को हिमवान्, तत्प्रभवा पार्वती, तत्सहायो महेश्वरः, तत्केयूराणि सर्पाः, तेषां वेतनकं जीवनकारणं वायुः, तस्य यानं वाहनं मृगः तस्य लोचने इव लोचने यासां ताः, इत्यतिव्यवहितार्थत्वात् क्लिष्टमिदम् // प्रक्रमस्य च निर्वाहे महतां हैन्यसूचने / प्रयुक्तस्य व्कचित् काव्ये क्लिष्टस्य गुणथा भवेत्"
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.77,"prakramanirvāhe yathā-- śrīsiṅganṛpo vibhave dhanuṣi naye vapuṣi rañjane jiṣṇum / tatputraṃ tanmitraṃ tatputraṃ jayati tanmitram // ckc_1.*22 // vibhave jiṇuṃ devendraṃ, dhanuṣi tatputraṃ devendraputramarjunaṃ, naye devendraputramitraṃ vāsudevaṃ, vapuṣi devendraputramitraputraṃ pradyumnaṃ, rañjane devendraputramitramitraputramitraṃ candramiti vyavadhānāda durvitarkapratyayamapi tacchabdaprakramanirvāhād guṇatvam // mahāpuruṣahainyasūcane yathā śrībharturāyatasuvarṇakarākṛteryad aṃśāstadāyatasuvarṇakarā dviṣaste / śrī siṅgabhūpa nagarārgaladīrgabāho tacve 'pyanāyatasuvarṇakaro 'si citram // ckc_1.*23 // atra āyato dīrghabhūtaḥ suvarṇaḥ sukāro yasyeti āyatasuvarṇaḥ tādṛśaḥ karaśabdo yasya saḥ āyatasuvarṇakaraḥ sūkara ityarthaḥ / āyatasuvarṇakarākṛtiḥ sūkarākṛtiriti viṣṇostiryaktvakathanabhayena vaktrā dūrārthapratyayaḥ śabdaḥ prayukta iti guṇatvam / haṭhārthapratītyā ca yathā śaṃbhoḥ sthitā bhūṣaṇapeṭikāyāṃ śriyaḥ sapatnīmabhitaḥ sphurantī / viṣṇoḥ padaṃ madhyamamāviśantī virājate siṅganṛpālakīrtiḥ // ckc_1.*24 // atra śaṃbhubhūṣaṇapeṭikā pātālam, śrīsapatnī bhūmiḥ, madhyamaviṣṇupadamākāśamiti nātidurbodhatvādakleśakaramiti guṇatvam / deśaprasiddhaṃ vyutpattirahitaṃ deśyamucyate","प्रक्रमनिर्वाहे यथा-- श्रीसिङ्गनृपो विभवे धनुषि नये वपुषि रञ्जने जिष्णुम् / तत्पुत्रं तन्मित्रं तत्पुत्रं जयति तन्मित्रम् // च्क्च्_१.*२२ // विभवे जिणुं देवेन्द्रं, धनुषि तत्पुत्रं देवेन्द्रपुत्रमर्जुनं, नये देवेन्द्रपुत्रमित्रं वासुदेवं, वपुषि देवेन्द्रपुत्रमित्रपुत्रं प्रद्युम्नं, रञ्जने देवेन्द्रपुत्रमित्रमित्रपुत्रमित्रं चन्द्रमिति व्यवधानाद दुर्वितर्कप्रत्ययमपि तच्छब्दप्रक्रमनिर्वाहाद् गुणत्वम् // महापुरुषहैन्यसूचने यथा श्रीभर्तुरायतसुवर्णकराकृतेर्यद् अंशास्तदायतसुवर्णकरा द्विषस्ते / श्री सिङ्गभूप नगरार्गलदीर्गबाहो तच्वे ऽप्यनायतसुवर्णकरो ऽसि चित्रम् // च्क्च्_१.*२३ // अत्र आयतो दीर्घभूतः सुवर्णः सुकारो यस्येति आयतसुवर्णः तादृशः करशब्दो यस्य सः आयतसुवर्णकरः सूकर इत्यर्थः / आयतसुवर्णकराकृतिः सूकराकृतिरिति विष्णोस्तिर्यक्त्वकथनभयेन वक्त्रा दूरार्थप्रत्ययः शब्दः प्रयुक्त इति गुणत्वम् / हठार्थप्रतीत्या च यथा शंभोः स्थिता भूषणपेटिकायां श्रियः सपत्नीमभितः स्फुरन्ती / विष्णोः पदं मध्यममाविशन्ती विराजते सिङ्गनृपालकीर्तिः // च्क्च्_१.*२४ // अत्र शंभुभूषणपेटिका पातालम्, श्रीसपत्नी भूमिः, मध्यमविष्णुपदमाकाशमिति नातिदुर्बोधत्वादक्लेशकरमिति गुणत्वम् / देशप्रसिद्धं व्युत्पत्तिरहितं देश्यमुच्यते"
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.78,"yathā pekāparītakamanīyanitambabimbā hālāmadadbiguṇapāṭalagaṇjerakhā / śrīsiṅgabhūpa bhavato mṛgayāvihāre kā vānuyāti yavanī paricārikeva // ckc_1.*25 // atra pekā paridhānabhastrā, halā madirā, ime deśye / nanu bhastrā peṭikayossāmyātpeṭikā madhyalopinī / pekā halā ca halinaḥ priyā deśyā na hīti cet","यथा पेकापरीतकमनीयनितम्बबिम्बा हालामदद्बिगुणपाटलगण्जेरखा / श्रीसिङ्गभूप भवतो मृगयाविहारे का वानुयाति यवनी परिचारिकेव // च्क्च्_१.*२५ // अत्र पेका परिधानभस्त्रा, हला मदिरा, इमे देश्ये / ननु भस्त्रा पेटिकयोस्साम्यात्पेटिका मध्यलोपिनी / पेका हला च हलिनः प्रिया देश्या न हीति चेत्"
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.79,kandāduṭṭīkata iti kandāṭṭāderadeśyat / itthaṃ niruktanirvāhā damaryādā praśasyate,कन्दादुट्टीकत इति कन्दाट्टादेरदेश्यत् / इत्थं निरुक्तनिर्वाहा दमर्यादा प्रशस्यते
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.80,tadidaṃ mārgasaṃkṣobhaprajñākaṇḍūtirujjhyām / aṅkopālambanāmādau na deśyaṃ dūṣaṇaṃ bhavet,तदिदं मार्गसंक्षोभप्रज्ञाकण्डूतिरुज्झ्याम् / अङ्कोपालम्बनामादौ न देश्यं दूषणं भवेत्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.81,"aṅko birudaṃ / tatra yathā calamartigaṇḍabirudo jayati pratigaṇḍabhairavo rājā / saumakulaparaśurāmaḥ pāṇḍayavibhālo 'pyagāyi gopālaḥ // ckc_1.*26 // atra calamartigaṇḍādīnāṃ deśyatve birudatvādguṇatvam // upārambhe yathā kiṃ dāruṇā koṃkaravaṃkareṇa kiṃ vāsasā cīṃgirimāṃgireṇa / śrīsiṅgabhūpāravilokanāya vaiduṣyamekaṃ sudhiyāṃ sahāyaḥ // ckc_1.*27 // atra koṅkaravaṃkareṇeti dūṣaṇaṃ padaṃ deśyam / tādṛśena dāruṇā āndolikayetyarthaḥ / nānāvarṇavicitre cīṃgirimāṃgireṇeti padaṃ deśyam / tādṛśena vāsasā kiṃ paṭṭāṃśukenetyarthaḥ / atra kaścidāndolikāpaṭṭāṃbarādyāḍaybara mativyayena sampādya nānādiganteṣu rājāsthānāni vigāhya tadvyayamātramapyalabhamātaḥ ṛṇādhikatayā klisyannāḍhambaraṃ vināpi nāyakamālokya tatkaruṇākaṭākṣasamagrībhūta nānāvaibavassana kasmaicidāḍambararahitena bhavatā kathaṃ sampadīdṛśī sampāditeti pṛcchete janāya kevalaṃ vyayakāriṇāndolikāpaṭṭapaṭādibāhyāḍambaravihmbanāpuraḥsaramuttaraṃ vadati / tadatra koṃkaravaṃkarāderupālambanatvāt deśyatve '; pi sundaratvam // nāmni yathā nāyakasyaiva vaṃśāvalyām -- tayorabhūvan kṣitikalpavṛkṣāḥ putrāstrayastrāsiravairivīrāḥ / siṅgaprabhurvennamanāyakaśva vīrāgraṇī recamahīpatiśva // ckc_1.*28 // atra siṅgama, vennama, recaya śabdānāmavyutpattimacvāddeśyatve 'pi nāmapadatvādaduṣṭapadatvam // ātmanā klṭaptasaṃkalpaṃ neyārthamiti gīyate","अङ्को बिरुदं / तत्र यथा चलमर्तिगण्डबिरुदो जयति प्रतिगण्डभैरवो राजा / सौमकुलपरशुरामः पाण्डयविभालो ऽप्यगायि गोपालः // च्क्च्_१.*२६ // अत्र चलमर्तिगण्डादीनां देश्यत्वे बिरुदत्वाद्गुणत्वम् // उपारम्भे यथा किं दारुणा कोंकरवंकरेण किं वाससा चींगिरिमांगिरेण / श्रीसिङ्गभूपारविलोकनाय वैदुष्यमेकं सुधियां सहायः // च्क्च्_१.*२७ // अत्र कोङ्करवंकरेणेति दूषणं पदं देश्यम् / तादृशेन दारुणा आन्दोलिकयेत्यर्थः / नानावर्णविचित्रे चींगिरिमांगिरेणेति पदं देश्यम् / तादृशेन वाससा किं पट्टांशुकेनेत्यर्थः / अत्र कश्चिदान्दोलिकापट्टांबराद्याडय्बर मतिव्ययेन सम्पाद्य नानादिगन्तेषु राजास्थानानि विगाह्य तद्व्ययमात्रमप्यलभमातः ऋणाधिकतया क्लिस्यन्नाढम्बरं विनापि नायकमालोक्य तत्करुणाकटाक्षसमग्रीभूत नानावैबवस्सन कस्मैचिदाडम्बररहितेन भवता कथं सम्पदीदृशी सम्पादितेति पृच्छेते जनाय केवलं व्ययकारिणान्दोलिकापट्टपटादिबाह्याडम्बरविह्म्बनापुरःसरमुत्तरं वदति / तदत्र कोंकरवंकरादेरुपालम्बनत्वात् देश्यत्वे ऽ; पि सुन्दरत्वम् // नाम्नि यथा नायकस्यैव वंशावल्याम् -- तयोरभूवन् क्षितिकल्पवृक्षाः पुत्रास्त्रयस्त्रासिरवैरिवीराः / सिङ्गप्रभुर्वेन्नमनायकश्व वीराग्रणी रेचमहीपतिश्व // च्क्च्_१.*२८ // अत्र सिङ्गम, वेन्नम, रेचय शब्दानामव्युत्पत्तिमच्वाद्देश्यत्वे ऽपि नामपदत्वाददुष्टपदत्वम् // आत्मना क्ल्टप्तसंकल्पं नेयार्थमिति गीयते"
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.82,yathā vyatyastapātrarahitā medinīpālaśātravāḥ / līyante hanta kāntāre vyāvṛttapikasaṅkule // ckc_1.*29 // atra pātraśabdo varṇaprātilomyena trapāṃ vadati / tathaiva vyāvṛttaḥ pikaḥ kapiriti svasaṅketitatvānneyatvam // prahelikādau prāstadabhyanujñāyate budhaiḥ,यथा व्यत्यस्तपात्ररहिता मेदिनीपालशात्रवाः / लीयन्ते हन्त कान्तारे व्यावृत्तपिकसङ्कुले // च्क्च्_१.*२९ // अत्र पात्रशब्दो वर्णप्रातिलोम्येन त्रपां वदति / तथैव व्यावृत्तः पिकः कपिरिति स्वसङ्केतितत्वान्नेयत्वम् // प्रहेलिकादौ प्रास्तदभ्यनुज्ञायते बुधैः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.83,yathā yogināṃ bhogināṃ kiṃ syādiṣṭametanna vetti yaḥ / viparīto harastena na jñāto medinīpate // ckc_1.*30 // atra yogināṃ bhogināñca kiṃ priyamiti praśne raha ityuttare vaktavye viparīto hara ityuktam / tasya svasaṅketitatve 'pi prahelikātvādaduṣṭatvam // svaparyāyapadajñānasādhanaṃ pratihastakam,यथा योगिनां भोगिनां किं स्यादिष्टमेतन्न वेत्ति यः / विपरीतो हरस्तेन न ज्ञातो मेदिनीपते // च्क्च्_१.*३० // अत्र योगिनां भोगिनाञ्च किं प्रियमिति प्रश्ने रह इत्युत्तरे वक्तव्ये विपरीतो हर इत्युक्तम् / तस्य स्वसङ्केतितत्वे ऽपि प्रहेलिकात्वाददुष्टत्वम् // स्वपर्यायपदज्ञानसाधनं प्रतिहस्तकम्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.84,yathā śyāmadaṃṣṭrākarālena karavālena khaṇḍitāḥ / tvayā śrīsiṅgabhūpāla karpūreṇa virodhinaḥ // ckc_1.*31 // atra śyāmasabdaḥ svaparyāyakālaśabdaṃ jñāpayati / tena yamaḥ / karpūraśabdaśva svaparyāyaṃ ghanasāraṃ jñāpayati / tena adhisāra iti labhyate / tataḥ śyāmakarpūraśbdayoḥ svaparyāyakālaghanasāraśabhdamātrajñāpakatvāt pratihastatvam // gūḍhalekhādiṣu prāyo naitaccārūtvamujjhati,यथा श्यामदंष्ट्राकरालेन करवालेन खण्डिताः / त्वया श्रीसिङ्गभूपाल कर्पूरेण विरोधिनः // च्क्च्_१.*३१ // अत्र श्यामसब्दः स्वपर्यायकालशब्दं ज्ञापयति / तेन यमः / कर्पूरशब्दश्व स्वपर्यायं घनसारं ज्ञापयति / तेन अधिसार इति लभ्यते / ततः श्यामकर्पूरश्ब्दयोः स्वपर्यायकालघनसारशभ्दमात्रज्ञापकत्वात् प्रतिहस्तत्वम् // गूढलेखादिषु प्रायो नैतच्चारूत्वमुज्झति
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.85,yathā haridrāyāṃ rāhuprasarapihitecchāpariṣadi prayuktālaṅkṛtyai viyutagarutāṃ durgakujarīm / vayaṃ sārkānvītāḥ prahara iti senāpatikṛtā- namātyebhyo lekhān prathayati ca siṅgakṣitipatiḥ // ckc_1.*32 // atra haridrā niśā rātririti yāvat / rāhustamaḥ dhvāntamiti yāvat / icchā āśā dik / prayuktālaṅkṛtiriti prahāraḥ / viyutagarutāṃ vipakṣāṇām / kujarīṃ nagarīm / sārkā senā camūḥ / praharaḥ yāmaḥ gacchāmaḥ / evaṃ haridrādīnāṃ svaparyāyamātrabodhakatvena pratihastatve 'pi senāpatibhirabhiyāti durgocchittaye gataiḥ tadālocitakārya vayaṃ senānvitāḥ timirapihitadaśadiśi niśāyāṃ prahārāya vipakṣāṇāṃ durganagarīṃ yāma ityevaṃ lakṣaṇaṃ mantrabhedabhayād gūḍhalekhamukhena rājñi preṣitamiti na duṣṭatvam // asamarthaṃ yogamātraprayuktatvādavācakam,यथा हरिद्रायां राहुप्रसरपिहितेच्छापरिषदि प्रयुक्तालङ्कृत्यै वियुतगरुतां दुर्गकुजरीम् / वयं सार्कान्वीताः प्रहर इति सेनापतिकृता- नमात्येभ्यो लेखान् प्रथयति च सिङ्गक्षितिपतिः // च्क्च्_१.*३२ // अत्र हरिद्रा निशा रात्रिरिति यावत् / राहुस्तमः ध्वान्तमिति यावत् / इच्छा आशा दिक् / प्रयुक्तालङ्कृतिरिति प्रहारः / वियुतगरुतां विपक्षाणाम् / कुजरीं नगरीम् / सार्का सेना चमूः / प्रहरः यामः गच्छामः / एवं हरिद्रादीनां स्वपर्यायमात्रबोधकत्वेन प्रतिहस्तत्वे ऽपि सेनापतिभिरभियाति दुर्गोच्छित्तये गतैः तदालोचितकार्य वयं सेनान्विताः तिमिरपिहितदशदिशि निशायां प्रहाराय विपक्षाणां दुर्गनगरीं याम इत्येवं लक्षणं मन्त्रभेदभयाद् गूढलेखमुखेन राज्ञि प्रेषितमिति न दुष्टत्वम् // असमर्थं योगमात्रप्रयुक्तत्वादवाचकम्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.86,"yathā medinīramaṇāsthānaprāṅgaṇe vāravāsinaḥ / vājino mañjuvāśante śiñjanate sattakuñjarāḥ // ckc_1.*33 // atra tiraśvāṃ rutaṃ vāsitam / bhūṣaṇaśabdaḥ siñijitamiti maryādāyāṃ ""vāśṭa śabdakutsāyām', ""śija avyakte śabde'; iti ca yogamātreṇa prayuktau vāśitaśiñjitaśabdau heṣābṛṃhitayoravācakau / asyāpi guṇatā grāhyā tacchāsrasvīkṛtādiṣu","यथा मेदिनीरमणास्थानप्राङ्गणे वारवासिनः / वाजिनो मञ्जुवाशन्ते शिञ्जनते सत्तकुञ्जराः // च्क्च्_१.*३३ // अत्र तिरश्वां रुतं वासितम् / भूषणशब्दः सिञिजितमिति मर्यादायां ""वाश्ट शब्दकुत्सायाम्ऽ, ""शिज अव्यक्ते शब्देऽ; इति च योगमात्रेण प्रयुक्तौ वाशितशिञ्जितशब्दौ हेषाबृंहितयोरवाचकौ / अस्यापि गुणता ग्राह्या तच्छास्रस्वीकृतादिषु"
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.87,yathā śrī siṅgabhūmiramaṇe bharitapratāpe nānye sphuranti raṇasīmani rājalokāḥ / kiṃ vā sphuranti raṭitaspṛśi pāñcajanye līlānukāri taruṇījanakūjitāni // ckc_1.*34 // atra kāminīnāṃ ratāntareṣu kāmasāstrakāraiḥ haṃsatittirilāvakādirutavikārāmnānāt pakṣiṇo rutādanyatrāvācakasyāpi kūjitasya samarthatvam // cittaṃ jugupsate yasmāttajjugupsitakaṃ tridhā / heyārthaṃ heyārthāntaraṃ heyārthasmṛtihetukam,यथा श्री सिङ्गभूमिरमणे भरितप्रतापे नान्ये स्फुरन्ति रणसीमनि राजलोकाः / किं वा स्फुरन्ति रटितस्पृशि पाञ्चजन्ये लीलानुकारि तरुणीजनकूजितानि // च्क्च्_१.*३४ // अत्र कामिनीनां रतान्तरेषु कामसास्त्रकारैः हंसतित्तिरिलावकादिरुतविकाराम्नानात् पक्षिणो रुतादन्यत्रावाचकस्यापि कूजितस्य समर्थत्वम् // चित्तं जुगुप्सते यस्मात्तज्जुगुप्सितकं त्रिधा / हेयार्थं हेयार्थान्तरं हेयार्थस्मृतिहेतुकम्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.88,heyārthaṃ yathā nissaṃskāramukhā dṛśāntatadarīniryanmahādūṣikā pūtyudgāra bharānubhūtisayujā dīkṣāmiṣātmārayā / heyādantaradantanaiṣṭhikatayā sīdanti durgāṅgaṇe kalyāṇakṣitipapratīpa saraṇī saṃcāriṇo vairiṇaḥ // ckc_1.*35 // atra dūṣikāpūtyādīnāṃ sākṣājjugupsārthatvena heyārthatvam // heyārthāntaratvaṃ yathā -- karopalālitaviśāmāsāntāgūḍhavarcasām / dviṣāmakālarāhuste khaḍgaḥ kalyāṇabhūpate // ckc_1.*36 // atra viḍgūḍhavarcaśśabdayoḥ prajātejolakṣaṇārthaṃvanmalārthasyāpi vācakatvena jugupsārthāntaratvam // heyasmṛtihetukaṃ yathā -- pūyante pṛtanoddhūtarajorañjitavigrahāḥ / kalyāṇakhaḍgadhārāyāṃ majjanena virodhinaḥ // ckc_1.*37 // atra pūyante majjanenetyanayorvarṇasārūpya brameṇa pūyamajjārthe sarṇejapatvājjugupsārthasmārakatvam / eṣāṃ grāhyo guṇībhāvaḥ vkajidaṅgīkṛtādiṣu,हेयार्थं यथा निस्संस्कारमुखा दृशान्ततदरीनिर्यन्महादूषिका पूत्युद्गार भरानुभूतिसयुजा दीक्षामिषात्मारया / हेयादन्तरदन्तनैष्ठिकतया सीदन्ति दुर्गाङ्गणे कल्याणक्षितिपप्रतीप सरणी संचारिणो वैरिणः // च्क्च्_१.*३५ // अत्र दूषिकापूत्यादीनां साक्षाज्जुगुप्सार्थत्वेन हेयार्थत्वम् // हेयार्थान्तरत्वं यथा -- करोपलालितविशामासान्तागूढवर्चसाम् / द्विषामकालराहुस्ते खड्गः कल्याणभूपते // च्क्च्_१.*३६ // अत्र विड्गूढवर्चश्शब्दयोः प्रजातेजोलक्षणार्थंवन्मलार्थस्यापि वाचकत्वेन जुगुप्सार्थान्तरत्वम् // हेयस्मृतिहेतुकं यथा -- पूयन्ते पृतनोद्धूतरजोरञ्जितविग्रहाः / कल्याणखड्गधारायां मज्जनेन विरोधिनः // च्क्च्_१.*३७ // अत्र पूयन्ते मज्जनेनेत्यनयोर्वर्णसारूप्य ब्रमेण पूयमज्जार्थे सर्णेजपत्वाज्जुगुप्सार्थस्मारकत्वम् / एषां ग्राह्यो गुणीभावः व्कजिदङ्गीकृतादिषु
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.89,"yathā pallavakomalapāṇitalānāmunnatamāṃsalavakṣasijānām / mānasamuttamamānavatīnāṃ raktataraṃ tvayi siṅganṛpāla // ckc_1.*38 // atra māṃsaraktakomalaśabdānāṃ jugupsārthatadarthāntaratatsūcakatve jugupsitatve 'pi mahākavibhiraṅgīkṛtatvādguṇatvam // amaṅgalārthaṃ yathā -- śrīsiṅgabhūpālajayaprayāṇasannāhanissāṇadhaṇaṃkriyābhiḥ / sadyaḥ parisphoṭitasaṃdhivandhāḥ parimriyante paripanthibhūpāḥ // ckc_1.*39 // atra parimriyanta iti sākṣādamaṅgalam / ""nidrānti dīrghaṃ paripanthibhūpāḥ'; iti pāṭho ramaṇīyaḥ / amaṅgalārthāntaraṃ yathā -- śrīsiṅgabhūpālacamūsamūhasannāhasannāhavasaṃbhramāṇām / saṃtiṣṭhamānaiḥ pūrato ripūṇāṃ kṛtānnibodhaiḥ svavikatthanāni // ckc_1.*40 // atra santiṣṭhamānairityanena samyak sthitiriva maraṇamapi pratīyate / uttiṣṭhamānairiti pāṭho ramaṇīyaḥ / amaṅgalasmaraṇaheturyathā kātyāyanasutoddeśabalirakṣitakukṣayaḥ / bhavanti medinīnādhamanamanto nareśvarāḥ // ckc_1.*41 // atra kukṣaya iti pade 'ntyavarṇadvayenā maṅgalārthasmaraṇam / eṣāṃ guptādiṣu prāyo guṇabhāvo 'pi gaṇyate","यथा पल्लवकोमलपाणितलानामुन्नतमांसलवक्षसिजानाम् / मानसमुत्तममानवतीनां रक्ततरं त्वयि सिङ्गनृपाल // च्क्च्_१.*३८ // अत्र मांसरक्तकोमलशब्दानां जुगुप्सार्थतदर्थान्तरतत्सूचकत्वे जुगुप्सितत्वे ऽपि महाकविभिरङ्गीकृतत्वाद्गुणत्वम् // अमङ्गलार्थं यथा -- श्रीसिङ्गभूपालजयप्रयाणसन्नाहनिस्साणधणंक्रियाभिः / सद्यः परिस्फोटितसंधिवन्धाः परिम्रियन्ते परिपन्थिभूपाः // च्क्च्_१.*३९ // अत्र परिम्रियन्त इति साक्षादमङ्गलम् / ""निद्रान्ति दीर्घं परिपन्थिभूपाःऽ; इति पाठो रमणीयः / अमङ्गलार्थान्तरं यथा -- श्रीसिङ्गभूपालचमूसमूहसन्नाहसन्नाहवसंभ्रमाणाम् / संतिष्ठमानैः पूरतो रिपूणां कृतान्निबोधैः स्वविकत्थनानि // च्क्च्_१.*४० // अत्र सन्तिष्ठमानैरित्यनेन सम्यक् स्थितिरिव मरणमपि प्रतीयते / उत्तिष्ठमानैरिति पाठो रमणीयः / अमङ्गलस्मरणहेतुर्यथा कात्यायनसुतोद्देशबलिरक्षितकुक्षयः / भवन्ति मेदिनीनाधमनमन्तो नरेश्वराः // च्क्च्_१.*४१ // अत्र कुक्षय इति पदे ऽन्त्यवर्णद्वयेना मङ्गलार्थस्मरणम् / एषां गुप्तादिषु प्रायो गुणभावो ऽपि गण्यते"
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.90,yo niryasya druhiṇacaraṇo janmabhūmyāṃ nṛpāṇāṃ brahmāṇḍeśe bhagavati paraṃ keśave bhaktibhājām / kṛtyākṛtyasphuraṇaharaṇe rakṣite yena śo 'yaṃ śatruchedavyasanakuśalo bhāti recarlavaṃśyaḥ // ckc_1.*42 // atrocchedasya sākṣādamaṅgalārthatve 'pi śatrupadena guptatvādguṇatvam / kṛtyetyasyāmaṅgalāthatve 'pi kṛtyākṛtye kāryākārye iti sāhacaryeṇa guptatvam / keśava ityasyāntyavarṇadvayenāmaṅgalārthasmaraṇahetutve 'pi bhagavanmāhātmyena guptatvam / keśava ityasyāntyavarṇadvayenāmaṅgalārthasmaraṇahetutve 'pi bhagavanmāhātmyena guptatvamityamīṣāṃ guptatvam / vrīḍākaramasabhyaṃ sayātpūrvavattadapi tridhā,यो निर्यस्य द्रुहिणचरणो जन्मभूम्यां नृपाणां ब्रह्माण्डेशे भगवति परं केशवे भक्तिभाजाम् / कृत्याकृत्यस्फुरणहरणे रक्षिते येन शो ऽयं शत्रुछेदव्यसनकुशलो भाति रेचर्लवंश्यः // च्क्च्_१.*४२ // अत्रोच्छेदस्य साक्षादमङ्गलार्थत्वे ऽपि शत्रुपदेन गुप्तत्वाद्गुणत्वम् / कृत्येत्यस्यामङ्गलाथत्वे ऽपि कृत्याकृत्ये कार्याकार्ये इति साहचर्येण गुप्तत्वम् / केशव इत्यस्यान्त्यवर्णद्वयेनामङ्गलार्थस्मरणहेतुत्वे ऽपि भगवन्माहात्म्येन गुप्तत्वम् / केशव इत्यस्यान्त्यवर्णद्वयेनामङ्गलार्थस्मरणहेतुत्वे ऽपि भगवन्माहात्म्येन गुप्तत्वमित्यमीषां गुप्तत्वम् / व्रीडाकरमसभ्यं सयात्पूर्ववत्तदपि त्रिधा
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.91,"vaṃśāssahasraṃ santvanye śiśnodaraparāyaṇāḥ / eko recarlavaṃśo 'yaṃ sādhurakṣāparāyaṇaḥ // ckc_1.*43 // atra śipūrvaśnaṃ sākṣādasabhyārtham / nijodareti pāṭho ramaṇīyaḥ / asabhyārthāntaraṃ yathā siṅgabhūvaravarūdhinīdhunī raṃhasā dalitamūlabhaktayaḥ / yānti ke 'pi yamapālitāṃ dviṣo guhyakeśakalitāṃ diśāṃ pare // ckc_1.*44 // atra guhyakeśaśabdaḥ kuberamivakutsitakeśārthamapi vyanaktītyasyāsabhyārthāntaratvam / yakṣarājakalitāmiti pāṭho ramaṇīyaḥ / asabhyatvasmārakaṃ yathā śrīsiṅgabhūpālapadāravindasevāprasādīkṛtarājyabhogāḥ / krīḍanti sāmantanṛpā vanānte śephālikācañcalacañcarīke // ckc_1.*45 // atra śephālikāpadasya prathamavarṇaṃyugalasyāsabhyārthasmṛtihetutvam / ""vāsantikācañcala'; iti pāṭho ramaṇīyaḥ / amīṣāñca guṇībhāvo lakṣitādiṣu lakṣyate","वंशास्सहस्रं सन्त्वन्ये शिश्नोदरपरायणाः / एको रेचर्लवंशो ऽयं साधुरक्षापरायणः // च्क्च्_१.*४३ // अत्र शिपूर्वश्नं साक्षादसभ्यार्थम् / निजोदरेति पाठो रमणीयः / असभ्यार्थान्तरं यथा सिङ्गभूवरवरूधिनीधुनी रंहसा दलितमूलभक्तयः / यान्ति के ऽपि यमपालितां द्विषो गुह्यकेशकलितां दिशां परे // च्क्च्_१.*४४ // अत्र गुह्यकेशशब्दः कुबेरमिवकुत्सितकेशार्थमपि व्यनक्तीत्यस्यासभ्यार्थान्तरत्वम् / यक्षराजकलितामिति पाठो रमणीयः / असभ्यत्वस्मारकं यथा श्रीसिङ्गभूपालपदारविन्दसेवाप्रसादीकृतराज्यभोगाः / क्रीडन्ति सामन्तनृपा वनान्ते शेफालिकाचञ्चलचञ्चरीके // च्क्च्_१.*४५ // अत्र शेफालिकापदस्य प्रथमवर्णंयुगलस्यासभ्यार्थस्मृतिहेतुत्वम् / ""वासन्तिकाचञ्चलऽ; इति पाठो रमणीयः / अमीषाञ्च गुणीभावो लक्षितादिषु लक्ष्यते"
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.92,yathā yoniryaṃsya druhiṇacaraṇa iti pūrvasminnudāharaṇe / yonirityasabhyārthatve 'pi yoniriva yoniriti gauṇavṛcyā na duṣṭatvam / janmabhūmibhagavacchabdayorasabhyārthāntaratve 'pi lokasaṃvītatvādguṇatvam / brahmāṇḍetyasya cottaravarṇaṃdvayenāsabhyārthasmṛtihetutve 'pyaṇḍamivāṇḍamiti gauṇavṛcyā guptatvādguṇatvam // na vācyameṣāṃ sarveṣāṃ heyārthatvādisāmyataḥ / guṇatvamaguṇatvaṃ vā kevalaṃ tarkakarkaśaiḥ,यथा योनिर्यंस्य द्रुहिणचरण इति पूर्वस्मिन्नुदाहरणे / योनिरित्यसभ्यार्थत्वे ऽपि योनिरिव योनिरिति गौणवृच्या न दुष्टत्वम् / जन्मभूमिभगवच्छब्दयोरसभ्यार्थान्तरत्वे ऽपि लोकसंवीतत्वाद्गुणत्वम् / ब्रह्माण्डेत्यस्य चोत्तरवर्णंद्वयेनासभ्यार्थस्मृतिहेतुत्वे ऽप्यण्डमिवाण्डमिति गौणवृच्या गुप्तत्वाद्गुणत्वम् // न वाच्यमेषां सर्वेषां हेयार्थत्वादिसाम्यतः / गुणत्वमगुणत्वं वा केवलं तर्ककर्कशैः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.93,ekasyaiva parānyatvamāptavān guṇamānayoḥ / sacamatkāra sāhityabrahyasākṣātkriyocitaiḥ,एकस्यैव परान्यत्वमाप्तवान् गुणमानयोः / सचमत्कार साहित्यब्रह्यसाक्षात्क्रियोचितैः
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.94,anujñātaṃ budhaiḥ kaiśvit kumārīkamalādikam / naivaṃ śraviṣṭhā saṃsthānaśipūrvaśnādikaṃ purā,अनुज्ञातं बुधैः कैश्वित् कुमारीकमलादिकम् / नैवं श्रविष्ठा संस्थानशिपूर्वश्नादिकं पुरा
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.95,yaiḥ kaiśvitprāktanī sīmā na laṅghyā kovidairapi / taduktenaiva mārgeṇa guṇadoṣān parāmṛśan,यैः कैश्वित्प्राक्तनी सीमा न लङ्घ्या कोविदैरपि / तदुक्तेनैव मार्गेण गुणदोषान् परामृशन्
Camatkaracandrika,prathamo vilāsaḥ,karika,ckc_1.96,kāvyaṃ kalpāntarasthāyi kalpayedanupaplavam,काव्यं कल्पान्तरस्थायि कल्पयेदनुपप्लवम्
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.1,atha vākyam samanvitapadaṃ vākyaṃ lakṣakaṃ vyañjakañca tat,अथ वाक्यम् समन्वितपदं वाक्यं लक्षकं व्यञ्जकञ्च तत्
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.2,lakṣakavākyaṃ yathā uccairāśritavatsaloyamamṛṣābhāṣīti yad gīyase śrīsiṅgakṣitināyakaitadadhunā nivyūḍhemetacvayā / madbhāgyāni pacelimāni nitarāmevaṃ sapatnījane- ṣvārūḍhāsmi cirāya tāvakakṛpāsaṃbhāvanāyā padam // ckc_2.*1 // atra mānavatyāḥ kṛtāparādhe dayite cāṭuvākyasyāsaṃbaddhatvād vipralambhako 'sītyādi vācyaviruddhor'tho lakṣyate / vyañjakavākyaṃ yathā kṣoṇībhṛtāṃ śiśirakalpitapādakānta- śśyāmopalālanakaro nayanapriyāṅgaḥ / rājācale sumahasā mudayānukūle rājā virājati satāmuparañjanāya // ckc_2.*2 // atra śabdaśaktimūlo nāyakatārakānāyakayorupamārūpo 'nuraṇanadhvaniḥ sarveṇaivavākyena pratīyata iti vyañjakamidam / atha vākyadoṣāḥ apaprayuktaṃ dussandhi vyutkamaṃ punaruktimat / duranvayañca vākyāṅgasaṅkīrṇaṃ vākyagarbhitam,लक्षकवाक्यं यथा उच्चैराश्रितवत्सलोयममृषाभाषीति यद् गीयसे श्रीसिङ्गक्षितिनायकैतदधुना निव्यूढेमेतच्वया / मद्भाग्यानि पचेलिमानि नितरामेवं सपत्नीजने- ष्वारूढास्मि चिराय तावककृपासंभावनाया पदम् // च्क्च्_२.*१ // अत्र मानवत्याः कृतापराधे दयिते चाटुवाक्यस्यासंबद्धत्वाद् विप्रलम्भको ऽसीत्यादि वाच्यविरुद्धोर्ऽथो लक्ष्यते / व्यञ्जकवाक्यं यथा क्षोणीभृतां शिशिरकल्पितपादकान्त- श्श्यामोपलालनकरो नयनप्रियाङ्गः / राजाचले सुमहसा मुदयानुकूले राजा विराजति सतामुपरञ्जनाय // च्क्च्_२.*२ // अत्र शब्दशक्तिमूलो नायकतारकानायकयोरुपमारूपो ऽनुरणनध्वनिः सर्वेणैववाक्येन प्रतीयत इति व्यञ्जकमिदम् / अथ वाक्यदोषाः अपप्रयुक्तं दुस्सन्धि व्युत्कमं पुनरुक्तिमत् / दुरन्वयञ्च वाक्याङ्गसङ्कीर्णं वाक्यगर्भितम्
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.3,dve bhinnīliṅgavacane dve ca nyūnādikopame / vikalaṃ kevalañceti duṣṭaṃ vākyamihocyate,द्वे भिन्नीलिङ्गवचने द्वे च न्यूनादिकोपमे / विकलं केवलञ्चेति दुष्टं वाक्यमिहोच्यते
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.4,apaprayuktaṃ padayoryoge yatrāpaśadbanam,अपप्रयुक्तं पदयोर्योगे यत्रापशद्बनम्
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.5,yathā rājānyo hi dhanānyalaṃ janapadāna viṣpīḍyatānyanvahaṃ paṇyastrīviṭaceṭapātraṭhanaṭastomāya saṃyacchate / śrīsiṅgakṣitipālakaḥ punarayaṃ nyāyakramairarjitānyurvīdevajanāya vedaviduṣe vittāni dattetarām // ckc_2.*3 // atra stomāyetyatrāśiṣṭasya vyavahāratvāccaturthyarthe tṛtīyayā bhavitavyam / tathāpi caturthīkṛtiriti so 'yamapaprayogo vākyadoṣaḥ // asyāpi guṇatāmāhuḥ vivakṣāvaśataḥ kvacit / nisargasundaratvena guṇadeṣavivecakāḥ,यथा राजान्यो हि धनान्यलं जनपदान विष्पीड्यतान्यन्वहं पण्यस्त्रीविटचेटपात्रठनटस्तोमाय संयच्छते / श्रीसिङ्गक्षितिपालकः पुनरयं न्यायक्रमैरर्जितान्युर्वीदेवजनाय वेदविदुषे वित्तानि दत्तेतराम् // च्क्च्_२.*३ // अत्र स्तोमायेत्यत्राशिष्टस्य व्यवहारत्वाच्चतुर्थ्यर्थे तृतीयया भवितव्यम् / तथापि चतुर्थीकृतिरिति सो ऽयमपप्रयोगो वाक्यदोषः // अस्यापि गुणतामाहुः विवक्षावशतः क्वचित् / निसर्गसुन्दरत्वेन गुणदेषविवेचकाः
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.6,"yathā asmatkalpalatādalāni gilati tvatkāmagaurvāryatāṃ maccintāmaṇivedibhiḥ pariṇamed dūrānnayoccairgajam / ityārūḍhavitardikāḥ pratipataṃ jalpanti bhūdevatāḥ siṅgakṣmābhuji kalpavṛkṣasurabhīhastyādidānodyate // ckc_2.*4 // atra kāmagavīti vaktavye kāmagauriti yaduktaṃ tadidaṃ ""gorataddhitaluki'; iti ṭapratyayasya samāsāntavidhiranitya ityanityatvādarthaprasādavivakṣayā nāpaprayuktam / tathā ca mahākaviprayogaḥ tīrthakarakramottaṃsanāmani mahākāvye --- śubhrābhraṅkaṣaśekhareṣu viduṣāṃ vāseśu vāgbhāsināṃ bhavyatvatkaruṇā kaṭākṣakaṇikāsparśena darśeśvara / kālaṃ vaijananaṃ vinā phalavatī stalpanti kalpadrumāḥ paṅktiḥ kāmagavāñca nirbharataraṃ prasnoti vatsān vinā // ckc_2.*5 // iti tathā cāhuḥ ācāryāḥ ""ityādiśāśtramāhātmyadarśanālasacetasām / apabhāṣaṇavaddhāti na tu saubhāgyamujjhati""","यथा अस्मत्कल्पलतादलानि गिलति त्वत्कामगौर्वार्यतां मच्चिन्तामणिवेदिभिः परिणमेद् दूरान्नयोच्चैर्गजम् / इत्यारूढवितर्दिकाः प्रतिपतं जल्पन्ति भूदेवताः सिङ्गक्ष्माभुजि कल्पवृक्षसुरभीहस्त्यादिदानोद्यते // च्क्च्_२.*४ // अत्र कामगवीति वक्तव्ये कामगौरिति यदुक्तं तदिदं ""गोरतद्धितलुकिऽ; इति टप्रत्ययस्य समासान्तविधिरनित्य इत्यनित्यत्वादर्थप्रसादविवक्षया नापप्रयुक्तम् / तथा च महाकविप्रयोगः तीर्थकरक्रमोत्तंसनामनि महाकाव्ये --- शुभ्राभ्रङ्कषशेखरेषु विदुषां वासेशु वाग्भासिनां भव्यत्वत्करुणा कटाक्षकणिकास्पर्शेन दर्शेश्वर / कालं वैजननं विना फलवती स्तल्पन्ति कल्पद्रुमाः पङ्क्तिः कामगवाञ्च निर्भरतरं प्रस्नोति वत्सान् विना // च्क्च्_२.*५ // इति तथा चाहुः आचार्याः ""इत्यादिशाश्त्रमाहात्म्यदर्शनालसचेतसाम् / अपभाषणवद्धाति न तु सौभाग्यमुज्झति"""
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.7,iti / aśliṣṭakaṣṭāślīlādisandi dussandhi gīyate,इति / अश्लिष्टकष्टाश्लीलादिसन्दि दुस्सन्धि गीयते
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.8,aśliṣṭakaṣṭa sandhinī yathā kalyāṇasya inendutulyamahaso avyājaśauryaśriyo vidviḍḍhrībharaḍhogdhra sidyutiyujo dhṛtyā atanvyā uroḥ / śrotre ūrjitakuṇḍale ururuciṃ ādyāṃ kaviprakriyāṃ nāśrāvyāṃ sahataḥ susandhilalite dussandhisambandhinīm // ckc_2.*6 // atra saṃhitā vivakṣiteti prathamapāde padānāmaśliṣṭasandhitvād duḥsandhitvam / vidviḍḍhrībharetyādi pade śrutikaṭurūpakaṣṭa sandhitvād duḥsandhitvam / dhṛtyā atanvyā urorityatra luptavisargaprāyakaṣṭasandhitvād duḥsandhitvam / tṛtīyapāde pragṛhyaprāyakaṣṭasandhitvād duḥsandhitvam // aślīlasandhi yathā paśya priye bhavyanṛpālakhṅgadhārānipātāccakitāntareṇa / saromayā sītkṛtasindhupūraṃ vigāḍhamārtasya kuto vivekaḥ // ckc_2.*7 // citre sakṛt pragṛhyādāvādyayorguṇabhūmikā,अश्लिष्टकष्ट सन्धिनी यथा कल्याणस्य इनेन्दुतुल्यमहसो अव्याजशौर्यश्रियो विद्विड्ढ्रीभरढोग्ध्र सिद्युतियुजो धृत्या अतन्व्या उरोः / श्रोत्रे ऊर्जितकुण्डले उरुरुचिं आद्यां कविप्रक्रियां नाश्राव्यां सहतः सुसन्धिललिते दुस्सन्धिसम्बन्धिनीम् // च्क्च्_२.*६ // अत्र संहिता विवक्षितेति प्रथमपादे पदानामश्लिष्टसन्धित्वाद् दुःसन्धित्वम् / विद्विड्ढ्रीभरेत्यादि पदे श्रुतिकटुरूपकष्ट सन्धित्वाद् दुःसन्धित्वम् / धृत्या अतन्व्या उरोरित्यत्र लुप्तविसर्गप्रायकष्टसन्धित्वाद् दुःसन्धित्वम् / तृतीयपादे प्रगृह्यप्रायकष्टसन्धित्वाद् दुःसन्धित्वम् // अश्लीलसन्धि यथा पश्य प्रिये भव्यनृपालख्ङ्गधारानिपाताच्चकितान्तरेण / सरोमया सीत्कृतसिन्धुपूरं विगाढमार्तस्य कुतो विवेकः // च्क्च्_२.*७ // चित्रे सकृत् प्रगृह्यादावाद्ययोर्गुणभूमिका
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.9,yathā vidhatte śrīsiṅgakṣitipakamalardhernidhirasau samudraste bāhuśvakitacakitakṣmābhṛdavanaḥ / madāndhadve ṣistrīkucakalaśakāśmīramakarī- nirāsavyāsaktiṃ śiva śiva caritrāṇi mahatām // ckc_2.*8 // atra kamalardherityasya kaṣṭasandhitve 'pi kamalāyāḥ kamalasya ca ṛddheriti śleṣanivahiphalatvāt sakṛdeveti guṇatvam / sakṛdeva pragṛhyo yathā prajñāpi tava sūkṣmārthagrāhiṇī locane iva / śrīsiṅgabhūpadhāṭīva kīrtī rājātilaṅghinī // ckc_2.*9 // atra locane iveti kaṣṭasandhitve 'pi pragṛhyatvāt sakṛdeveti guṇatvam / sandhyaślīlasya sarvatra durjanasyeva varjanam / asyāpi ca gṛṇībhāve na grāhyaṃ nagnadarśanam,यथा विधत्ते श्रीसिङ्गक्षितिपकमलर्धेर्निधिरसौ समुद्रस्ते बाहुश्वकितचकितक्ष्माभृदवनः / मदान्धद्वे षिस्त्रीकुचकलशकाश्मीरमकरी- निरासव्यासक्तिं शिव शिव चरित्राणि महताम् // च्क्च्_२.*८ // अत्र कमलर्धेरित्यस्य कष्टसन्धित्वे ऽपि कमलायाः कमलस्य च ऋद्धेरिति श्लेषनिवहिफलत्वात् सकृदेवेति गुणत्वम् / सकृदेव प्रगृह्यो यथा प्रज्ञापि तव सूक्ष्मार्थग्राहिणी लोचने इव / श्रीसिङ्गभूपधाटीव कीर्ती राजातिलङ्घिनी // च्क्च्_२.*९ // अत्र लोचने इवेति कष्टसन्धित्वे ऽपि प्रगृह्यत्वात् सकृदेवेति गुणत्वम् / सन्ध्यश्लीलस्य सर्वत्र दुर्जनस्येव वर्जनम् / अस्यापि च गृणीभावे न ग्राह्यं नग्नदर्शनम्
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.10,yathā yogyaṃ prayojyasya śabdasyārthasya vā kramaḥ / viparyasto bhavedyatra vyutkramaṃ tannigadyate,यथा योग्यं प्रयोज्यस्य शब्दस्यार्थस्य वा क्रमः / विपर्यस्तो भवेद्यत्र व्युत्क्रमं तन्निगद्यते
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.11,yathā śrīsiṅgabhūpāla balaprabhāve bhīmau yathā darpakakīcakārī / ādeśanivahividhau gurūṇāṃ yathā rāghavabhārgavau tvam // ckc_2.*10 // atra bale prabhāve ceti sāmānyadharmaparigaṇanākramavaśādupamānayorapi taddharmiṇoḥ krameṇoktireva yukteti kīcakadarpakārīti vaktavye vyutkameṇa bhaṇanācchabdavyutkamamidam / atraiva rāghavādapi bhārgavasyābhyarhitatvād bhārgavarāghavāviti vaktavye tadatikramya nirdeśādarthavyutkramamidama / ubhayatrāpi kīcakadarpakārī bhārgavarāghavāviti ca pāṭho ramaṇīyaḥ / nirviśeṣavivakṣāyāṃ duḥśaṅkāvyapanodane / uktiśaṃkocasaukarye '; pyasyāpi samupāsyatā,यथा श्रीसिङ्गभूपाल बलप्रभावे भीमौ यथा दर्पककीचकारी / आदेशनिवहिविधौ गुरूणां यथा राघवभार्गवौ त्वम् // च्क्च्_२.*१० // अत्र बले प्रभावे चेति सामान्यधर्मपरिगणनाक्रमवशादुपमानयोरपि तद्धर्मिणोः क्रमेणोक्तिरेव युक्तेति कीचकदर्पकारीति वक्तव्ये व्युत्कमेण भणनाच्छब्दव्युत्कममिदम् / अत्रैव राघवादपि भार्गवस्याभ्यर्हितत्वाद् भार्गवराघवाविति वक्तव्ये तदतिक्रम्य निर्देशादर्थव्युत्क्रममिदम / उभयत्रापि कीचकदर्पकारी भार्गवराघवाविति च पाठो रमणीयः / निर्विशेषविवक्षायां दुःशङ्काव्यपनोदने / उक्तिशंकोचसौकर्ये ऽ; प्यस्यापि समुपास्यता
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.12,"nirviśeṣavivakṣāyāṃ yathā ghaṭāmaḥ svīyaṃ vā puratatimanarghyānapi maṇī-nakharvāmuvīṃ vāvisṛja gatiranyā na mahatā / tvayā grāhyaṃ siṅgakṣitibhuji na vairaṃ priyatam priyāṇāmasmākaṃ vacanamucitaṃ māsma paribhūḥ // ckc_2.*11 // atra puradeśagajāśvaratnānāmabhyarhitatvāt pūrvapūrvaṃ nirdeśaḥ / athavā na visarjanakriyāsambandhādanabhyarhitānāṃ pūrvapūrvamuddeśaḥ kartavyaḥ / evaṃ satyuktaprakāreṇātikrame 'pi prāṇeśvara sakalamapi dhanaṃ svāmine samarpya prāṇā rakṣaṇīyāḥ / kṛtamabhyahitānabhyarhitavivekeneti vivakṣayā śatrukāntābhirūktatvād duṣṭatvam / duḥśaṅkāparihāre yathā nāyakasyaiva vaṃśāvalyām yasyādyo viditaḥ kumāratilakaḥ śrīyannavoto guṇairekasyāgrajamātmarūpavibhave cāpe dvayoragrajam / ārūḍhe tritayāgrajaṃ vijayate durvāradorvikrame satyoktau caturagrajaṃ vitaraṇe kiñcāpi pañcāgrajam // ckc_2.*12 // atra karṇādīnāmabhyarhitatvāt pañcānāmagrajaṃ trayāṇāmagrajaṃ dvayohagrajamekasyāgrajamiti vaktavye 'pi saṃkhyāpacayasūcitāpraśastipratītiparihārāya saṃkhyopacayatvāropeṇo ttarottarābhivṛddhidyotanādapakrape 'pi kramādatisundara iti guṇatvam / uktisaṃkocasaukarye yathā rāmāḥ śrīkiṅgabhūpāla catvāroṃ'śā hareḥ sphujam / samau tatra mahodāttau viṣamau tu mahoddhatau // ckc_2.*13 // atra kṛtatretādvāparakaliyugeṣu bhārgavo rāghavo yādava iti trayo rāmāḥ śrīsiṅgabhūpālaśceti catvāro lokarakṣāpekṣayā śrīviṣṇoraṃśā ityuktāḥ / teṣu caturṣu prathama uddhato dvitīya udāttaḥ tṛtīyaścoddhataśvaturtha udātta iti vaktavye paṭhitaprakāreṇa vyutkrame 'pi samāviti dvitīyacaturthayordaśarathānnavotasaṃbhūtayo raṃśayoḥ, viṣamāviti reṇukārohiṇīgarbhasaṃbhūtayoḥ prathamatṛtīyayoraṃśayośva dhīrodāttadhīroddhatatvaguṇasāmyasaṃbandhānusandhāyinā saṃkṣopoktisaukarye 'pi cārutā samunmīlatīti guṇatvam / padaṃ padārthasvābhinne yatra tatpunaruktimat","निर्विशेषविवक्षायां यथा घटामः स्वीयं वा पुरततिमनर्घ्यानपि मणी-नखर्वामुवीं वाविसृज गतिरन्या न महता / त्वया ग्राह्यं सिङ्गक्षितिभुजि न वैरं प्रियतम् प्रियाणामस्माकं वचनमुचितं मास्म परिभूः // च्क्च्_२.*११ // अत्र पुरदेशगजाश्वरत्नानामभ्यर्हितत्वात् पूर्वपूर्वं निर्देशः / अथवा न विसर्जनक्रियासम्बन्धादनभ्यर्हितानां पूर्वपूर्वमुद्देशः कर्तव्यः / एवं सत्युक्तप्रकारेणातिक्रमे ऽपि प्राणेश्वर सकलमपि धनं स्वामिने समर्प्य प्राणा रक्षणीयाः / कृतमभ्यहितानभ्यर्हितविवेकेनेति विवक्षया शत्रुकान्ताभिरूक्तत्वाद् दुष्टत्वम् / दुःशङ्कापरिहारे यथा नायकस्यैव वंशावल्याम् यस्याद्यो विदितः कुमारतिलकः श्रीयन्नवोतो गुणैरेकस्याग्रजमात्मरूपविभवे चापे द्वयोरग्रजम् / आरूढे त्रितयाग्रजं विजयते दुर्वारदोर्विक्रमे सत्योक्तौ चतुरग्रजं वितरणे किञ्चापि पञ्चाग्रजम् // च्क्च्_२.*१२ // अत्र कर्णादीनामभ्यर्हितत्वात् पञ्चानामग्रजं त्रयाणामग्रजं द्वयोहग्रजमेकस्याग्रजमिति वक्तव्ये ऽपि संख्यापचयसूचिताप्रशस्तिप्रतीतिपरिहाराय संख्योपचयत्वारोपेणो त्तरोत्तराभिवृद्धिद्योतनादपक्रपे ऽपि क्रमादतिसुन्दर इति गुणत्वम् / उक्तिसंकोचसौकर्ये यथा रामाः श्रीकिङ्गभूपाल चत्वारोंऽशा हरेः स्फुजम् / समौ तत्र महोदात्तौ विषमौ तु महोद्धतौ // च्क्च्_२.*१३ // अत्र कृतत्रेताद्वापरकलियुगेषु भार्गवो राघवो यादव इति त्रयो रामाः श्रीसिङ्गभूपालश्चेति चत्वारो लोकरक्षापेक्षया श्रीविष्णोरंशा इत्युक्ताः / तेषु चतुर्षु प्रथम उद्धतो द्वितीय उदात्तः तृतीयश्चोद्धतश्वतुर्थ उदात्त इति वक्तव्ये पठितप्रकारेण व्युत्क्रमे ऽपि समाविति द्वितीयचतुर्थयोर्दशरथान्नवोतसंभूतयो रंशयोः, विषमाविति रेणुकारोहिणीगर्भसंभूतयोः प्रथमतृतीययोरंशयोश्व धीरोदात्तधीरोद्धतत्वगुणसाम्यसंबन्धानुसन्धायिना संक्षोपोक्तिसौकर्ये ऽपि चारुता समुन्मीलतीति गुणत्वम् / पदं पदार्थस्वाभिन्ने यत्र तत्पुनरुक्तिमत्"
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.13,hāstikamāstikasevya tavedaṃ durjanatarjana siṅghanṛpāla / tarjitagarjitaḍambaramāste śambaraḍambarameti madāmbu // ckc_2.*14 // atra ḍamabarayorekarūpatvāt padapunaruktiḥ / bhāvotkarṣavivakṣādāvasyāpyādaraṇīyatā,हास्तिकमास्तिकसेव्य तवेदं दुर्जनतर्जन सिङ्घनृपाल / तर्जितगर्जितडम्बरमास्ते शम्बरडम्बरमेति मदाम्बु // च्क्च्_२.*१४ // अत्र डमबरयोरेकरूपत्वात् पदपुनरुक्तिः / भावोत्कर्षविवक्षादावस्याप्यादरणीयता
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.14,yathā dayodadhe tvaṃ naḥ pāhi pāhi naḥ karuṇāṃbudhe / poṣyā vayaṃ na vidveṣyāḥ siṅgabhūpāla pālaya // ckc_2.*15 // atra karuṇāṃbudhe dayodadhe ityarthapunaruktiḥ / pāhi naḥ pāhi na iti śabdapunaruktiḥ / tadubhayamapi śatṛsaṃbandhikā vigrahakārigatadainyātiśayavivakṣāyāṃ na duṣyati kintu svārthātiśayaṃ puṣyatīti guṇatvam / dūratānvayayogyānāṃ yatra syāttadduranvayam,यथा दयोदधे त्वं नः पाहि पाहि नः करुणांबुधे / पोष्या वयं न विद्वेष्याः सिङ्गभूपाल पालय // च्क्च्_२.*१५ // अत्र करुणांबुधे दयोदधे इत्यर्थपुनरुक्तिः / पाहि नः पाहि न इति शब्दपुनरुक्तिः / तदुभयमपि शतृसंबन्धिका विग्रहकारिगतदैन्यातिशयविवक्षायां न दुष्यति किन्तु स्वार्थातिशयं पुष्यतीति गुणत्वम् / दूरतान्वययोग्यानां यत्र स्यात्तद्दुरन्वयम्
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.15,yathā śrīsiṅgakṣitipālasaṅgarataleṣvaṅgāni dṛṣṭvā dviṣāmātaṅkena samantataḥ kilakilārāveṇa vaitālikāḥ / kāntāḥ khaṇḍavikhṇḍatāṃ parigatānyuccaṇḍakhaḍgāhateḥ ghorāḥ kaṅkakulākuleṣu cakitāśvinvanti minvanti ca // ckc_2.*16 // atra kaṅkakulākuleṣu saṅgareṣvityanayorātaṅkena cakitā ityanayoḥ kilakilārāveṇa ghorā ityanayorvaitālikā duṣṭvetyanayoratipratyāsattikāṅkṣiṇoḥ dūradūrā vighaṭanā dṛśyate / seyamanvayāvasare sarasamānasaṃ duḥkhākarotīti duranvayaṃ duṣṭam / guṇakakṣyāparikṣepaḥ vkacidasyāpi dṛśyate,यथा श्रीसिङ्गक्षितिपालसङ्गरतलेष्वङ्गानि दृष्ट्वा द्विषामातङ्केन समन्ततः किलकिलारावेण वैतालिकाः / कान्ताः खण्डविख्ण्डतां परिगतान्युच्चण्डखड्गाहतेः घोराः कङ्ककुलाकुलेषु चकिताश्विन्वन्ति मिन्वन्ति च // च्क्च्_२.*१६ // अत्र कङ्ककुलाकुलेषु सङ्गरेष्वित्यनयोरातङ्केन चकिता इत्यनयोः किलकिलारावेण घोरा इत्यनयोर्वैतालिका दुष्ट्वेत्यनयोरतिप्रत्यासत्तिकाङ्क्षिणोः दूरदूरा विघटना दृश्यते / सेयमन्वयावसरे सरसमानसं दुःखाकरोतीति दुरन्वयं दुष्टम् / गुणकक्ष्यापरिक्षेपः व्कचिदस्यापि दृश्यते
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.16,yathā dogdhāraḥ pālayāṃ kecit gopālāsvakrire gavām / sā paraṃ siṅgabhūpena caritārthā vasundharā // ckc_2.*17 // atra pālayāñcakrire iti vaktavye pālayāṃ kecid gopālāśvakrire iti dūrānvaytve 'pi vyavahitamapīcchanti keciditi viśeṣāvyutvādanād guṇatvam / smṛtaṃ vākyāṅgasaṅkīrṇamanyavākyāṅgasaṅgatam,यथा दोग्धारः पालयां केचित् गोपालास्वक्रिरे गवाम् / सा परं सिङ्गभूपेन चरितार्था वसुन्धरा // च्क्च्_२.*१७ // अत्र पालयाञ्चक्रिरे इति वक्तव्ये पालयां केचिद् गोपालाश्वक्रिरे इति दूरान्वय्त्वे ऽपि व्यवहितमपीच्छन्ति केचिदिति विशेषाव्युत्वादनाद् गुणत्वम् / स्मृतं वाक्याङ्गसङ्कीर्णमन्यवाक्याङ्गसङ्गतम्
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.17,yathā khaḍgānāpṛchya niryānti vadhūrākṛṣṭa dhunvate / divaṃ muñcanti yānti kṣmāṃ siṅgabhūpālavidviṣaḥ // ckc_2.*18 // atra vadhūrāpṛcchya niryānti khaḍgānākṛṣya dhunvate kṣmāṃ muñcanti divaṃ yānti iti vaktavye vākyayoḥ parasparapadasaṅkaraḥ kṛta iti vākyāṅgasaṅikīrṇamidam / vākyaṃ vākyādike tacca guṇībhāvena bhāvyate,यथा खड्गानापृछ्य निर्यान्ति वधूराकृष्ट धुन्वते / दिवं मुञ्चन्ति यान्ति क्ष्मां सिङ्गभूपालविद्विषः // च्क्च्_२.*१८ // अत्र वधूरापृच्छ्य निर्यान्ति खड्गानाकृष्य धुन्वते क्ष्मां मुञ्चन्ति दिवं यान्ति इति वक्तव्ये वाक्ययोः परस्परपदसङ्करः कृत इति वाक्याङ्गसङिकीर्णमिदम् / वाक्यं वाक्यादिके तच्च गुणीभावेन भाव्यते
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.18,yathā vācāmīśa sureśa daivataguro tvāmapyajaiṣītkila prajñāyāmanavotasiṅganṛpatiḥ sacve tadairāvatam / dāne kalpatarūn jitā vayamamī tatsāṃprataṃ sāṃprataṃ bhoge svāmini nirjite tvayi yathā rājā tathā hi prajāḥ // ckc_2.*19 // atra vācāmīśa daivataguro tvāmapyajaiṣīdityekaṃ vākyam / sureśa vayaṃ jitā ityapararaṃ prativākyam / tayoraṃśabhūtasambuddhipadasaṅkare 'pi vākyopavākyatvānna doṣaḥ / tadvākyagarbhita yasya garbhe vākyāntarasthitiḥ,यथा वाचामीश सुरेश दैवतगुरो त्वामप्यजैषीत्किल प्रज्ञायामनवोतसिङ्गनृपतिः सच्वे तदैरावतम् / दाने कल्पतरून् जिता वयममी तत्सांप्रतं सांप्रतं भोगे स्वामिनि निर्जिते त्वयि यथा राजा तथा हि प्रजाः // च्क्च्_२.*१९ // अत्र वाचामीश दैवतगुरो त्वामप्यजैषीदित्येकं वाक्यम् / सुरेश वयं जिता इत्यपररं प्रतिवाक्यम् / तयोरंशभूतसम्बुद्धिपदसङ्करे ऽपि वाक्योपवाक्यत्वान्न दोषः / तद्वाक्यगर्भित यस्य गर्भे वाक्यान्तरस्थितिः
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.19,yathā kṛtāntadaṃṣṭrākrūrāya khaḍgāya tava bhūpate / kā hi śaṅkā madāndhānāṃ tiṣṭhanti śatrubhūvarāḥ // ckc_2.*20 // atra nāyaka tava khaḍgāya śatrubhūpāstiṣṭhantīti vākyasya garbhe kā hi śaṅkā madāndhānāmiti vakyāntaramavikalaṃ sthitamiti tadidaṃ vākthagabhitam / idaṃ sahṛdayāhlādi svāvasthāsūcanādiṣu,यथा कृतान्तदंष्ट्राक्रूराय खड्गाय तव भूपते / का हि शङ्का मदान्धानां तिष्ठन्ति शत्रुभूवराः // च्क्च्_२.*२० // अत्र नायक तव खड्गाय शत्रुभूपास्तिष्ठन्तीति वाक्यस्य गर्भे का हि शङ्का मदान्धानामिति वक्यान्तरमविकलं स्थितमिति तदिदं वाक्थगभितम् / इदं सहृदयाह्लादि स्वावस्थासूचनादिषु
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.20,yathā sakhyaśvandramukho niṣiñca caraṇe mandākine candanaṃ padmākṣaḥ sakhi padmakī madhukarau padmena nirvāpaya / smeraśrīr naya śārikāṃ caturikāṃ dūraṃ durālāpinīṃ śrīsiṅge hṛdayaṅgamo mama paraḥ kiṃ jalpitaiḥ kalpitaiḥ // ckc_2.*21 // atra he sakhyaḥ candramukhaḥ padmākṣaḥ smeraśrīḥ nāyako me hṛdayaṅgamo nāyaka iti vākyasya niṣiñca caraṇāvityādinā sakhi padmake mametyādinā naya śārikāmityādinā / vākyatrayeṇa pratipāditaṃ garbhitatve 'pi nāyikāyāḥ nāyakaguṇa saṅkīrtanakramasamārūḍhasaṃtāpodvegādilakṣaṇakāmāvasthātiśayasūcakatvena sahṛdayahṛdayāhlādanād guṇatvam / yatropamā bhinnaliṅgā bhinnaliṅgaṃ tadīritam / tadbhinnavacanaṃ yatra vibinnavacanopamā,यथा सख्यश्वन्द्रमुखो निषिञ्च चरणे मन्दाकिने चन्दनं पद्माक्षः सखि पद्मकी मधुकरौ पद्मेन निर्वापय / स्मेरश्रीर् नय शारिकां चतुरिकां दूरं दुरालापिनीं श्रीसिङ्गे हृदयङ्गमो मम परः किं जल्पितैः कल्पितैः // च्क्च्_२.*२१ // अत्र हे सख्यः चन्द्रमुखः पद्माक्षः स्मेरश्रीः नायको मे हृदयङ्गमो नायक इति वाक्यस्य निषिञ्च चरणावित्यादिना सखि पद्मके ममेत्यादिना नय शारिकामित्यादिना / वाक्यत्रयेण प्रतिपादितं गर्भितत्वे ऽपि नायिकायाः नायकगुण सङ्कीर्तनक्रमसमारूढसंतापोद्वेगादिलक्षणकामावस्थातिशयसूचकत्वेन सहृदयहृदयाह्लादनाद् गुणत्वम् / यत्रोपमा भिन्नलिङ्गा भिन्नलिङ्गं तदीरितम् / तद्भिन्नवचनं यत्र विबिन्नवचनोपमा
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.21,yathā śāstrādeva sitā prajñā haṃsīva viśadaṃ yaśaḥ / tava siṅgamahīpāla śaśīva rūcirā tanūḥ // ckc_2.*22 // atropamānopameyayoḥ bhinnavacanatvaṃ bhinnaliṅgatvaṃ ca spaṣṭam / guṇībhavevddayamidaṃ yatrodvego na dhīmatām,यथा शास्त्रादेव सिता प्रज्ञा हंसीव विशदं यशः / तव सिङ्गमहीपाल शशीव रूचिरा तनूः // च्क्च्_२.*२२ // अत्रोपमानोपमेययोः भिन्नवचनत्वं भिन्नलिङ्गत्वं च स्पष्टम् / गुणीभवेव्द्दयमिदं यत्रोद्वेगो न धीमताम्
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.22,yathā prajñāpi tavasūkṣmārthadarśinī locane iva / śrīsiṅgabhūpadhāṭīva kīrtī rājāti laṅghinī // ckc_2.*23 // atra locane iva prajñā ityupamānopameyayorliṅgavacanabhede 'pi sūkṣmārthagrāhiṇīti viśeṣāvacanaśleṣavaicitrya kṛtisāmarthyena sahṛdayānāmudvego na bhavatīti guṇatvam / yatra nyūnatvamādhikyamupamānaviśeṣaṇaiḥ / lakṣyete te krameṇaiva jñeye nyūnādhikopame,यथा प्रज्ञापि तवसूक्ष्मार्थदर्शिनी लोचने इव / श्रीसिङ्गभूपधाटीव कीर्ती राजाति लङ्घिनी // च्क्च्_२.*२३ // अत्र लोचने इव प्रज्ञा इत्युपमानोपमेययोर्लिङ्गवचनभेदे ऽपि सूक्ष्मार्थग्राहिणीति विशेषावचनश्लेषवैचित्र्य कृतिसामर्थ्येन सहृदयानामुद्वेगो न भवतीति गुणत्वम् / यत्र न्यूनत्वमाधिक्यमुपमानविशेषणैः / लक्ष्येते ते क्रमेणैव ज्ञेये न्यूनाधिकोपमे
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.23,nyūnopamaṃ yathā nibhāti siṅgakṣitipasya mauliḥ chatreṇa cāmīkarakumbhakena / mānonnataṃ śṭaṅgamivodayādreḥ sampūrṇabimbena sudhākareṇa // ckc_2.*24 // atra cāmīkarakalaśopamānasya kasyacidapi dharmasya sudhākaraviśeṣaṇatvenānukṛtatvānnyūnopamamidam / adhikopamaṃ yathā siṃhāsane rājati siṅgabhūpo bhujāntare cañcalatārahāraḥ / navapravālojjvaladīrghagucchastaṭe sūmeroriva kalpavṛkṣaḥ // ckc_2.*25 // atropameyapadmarāgeṣvanukteṣu tadupamānasya navapravālasyā dhikyādadhikopamānam / prasiddheranumānācca guṇatāmanayorviduḥ,न्यूनोपमं यथा निभाति सिङ्गक्षितिपस्य मौलिः छत्रेण चामीकरकुम्भकेन / मानोन्नतं श्टङ्गमिवोदयाद्रेः सम्पूर्णबिम्बेन सुधाकरेण // च्क्च्_२.*२४ // अत्र चामीकरकलशोपमानस्य कस्यचिदपि धर्मस्य सुधाकरविशेषणत्वेनानुकृतत्वान्न्यूनोपममिदम् / अधिकोपमं यथा सिंहासने राजति सिङ्गभूपो भुजान्तरे चञ्चलतारहारः / नवप्रवालोज्ज्वलदीर्घगुच्छस्तटे सूमेरोरिव कल्पवृक्षः // च्क्च्_२.*२५ // अत्रोपमेयपद्मरागेष्वनुक्तेषु तदुपमानस्य नवप्रवालस्या धिक्यादधिकोपमानम् / प्रसिद्धेरनुमानाच्च गुणतामनयोर्विदुः
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.24,nyūnopamaguṇībhāvo yathā bhujagākampitottālakarālakaravālayā / bhāsate siṅgabhūpālo bhadraśrīriva śākhayā // ckc_2.*26 // atra karavālopamānasya kṛṣṇāheranupādānān nyūnopamatve 'pi vasanti candane kṛṣṇasarpā iti rūḍheranatikleśena tatpratītiriti na duṣṭatvam / adhikopamasya yathā harāvalīvilasitā vilasaddukūlā vārāṅganāḥ kṣitipatervaśayanti cetaḥ / jyotsnāvisāraviśadā vikacotpalābhā rākāniśā iva virājitalolatārāḥ // ckc_2.*27 // atra nīlotpalagrahaṇādadhikopamatve 'pi vāravilāsinīkaṭākṣavikṣepayoravinābhāvavijñānapariṇatāntaḥkaraṇānāmupamāno ddhāṭanānumānādanati prayāsena kuvalayopameyānāṃ kaṭākṣavikṣepāṇāṃ pratītiriti guṇatvam / chandoyatikriyādyaistu vikalaṃ vikalaṃ viduḥ,न्यूनोपमगुणीभावो यथा भुजगाकम्पितोत्तालकरालकरवालया / भासते सिङ्गभूपालो भद्रश्रीरिव शाखया // च्क्च्_२.*२६ // अत्र करवालोपमानस्य कृष्णाहेरनुपादानान् न्यूनोपमत्वे ऽपि वसन्ति चन्दने कृष्णसर्पा इति रूढेरनतिक्लेशेन तत्प्रतीतिरिति न दुष्टत्वम् / अधिकोपमस्य यथा हरावलीविलसिता विलसद्दुकूला वाराङ्गनाः क्षितिपतेर्वशयन्ति चेतः / ज्योत्स्नाविसारविशदा विकचोत्पलाभा राकानिशा इव विराजितलोलताराः // च्क्च्_२.*२७ // अत्र नीलोत्पलग्रहणादधिकोपमत्वे ऽपि वारविलासिनीकटाक्षविक्षेपयोरविनाभावविज्ञानपरिणतान्तःकरणानामुपमानो द्धाटनानुमानादनति प्रयासेन कुवलयोपमेयानां कटाक्षविक्षेपाणां प्रतीतिरिति गुणत्वम् / छन्दोयतिक्रियाद्यैस्तु विकलं विकलं विदुः
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.25,tatra chandovikalaṃ yathā avyādavyājacasaubhāgyavāmabhāgau maheśvaraḥ / kalāvidāṃ vareṇyaṃ tu siṅgabhūpālaśekharam // ckc_2.*28 // atra tṛtīyākṣaravikalatvācchandovikalamidam / anyatrasaṃskaṭatādasya guṇatālpāpi gaṇyate,तत्र छन्दोविकलं यथा अव्यादव्याजचसौभाग्यवामभागौ महेश्वरः / कलाविदां वरेण्यं तु सिङ्गभूपालशेखरम् // च्क्च्_२.*२८ // अत्र तृतीयाक्षरविकलत्वाच्छन्दोविकलमिदम् / अन्यत्रसंस्कटतादस्य गुणताल्पापि गण्यते
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.26,yathā sirisiṃgabhūmi vihuṇo jasa bharagaṃgappavāha majjhammi / pariṇhauṇa samaddhaṃ tellokkaṃ hoi parisuddham // ckc_2.*29 // atra tṛtīyapāde dvitīyavarṇasya saṃyogapūrvatvādgurutvena chandovaikalye 'pi prākṛtādiṣu saṃyuktavarṇānāṃ hvāṇvākāralpakāradīnāṃ tīvraprayatnoccāraṇena pūrvalaghutvaṃ kaiścidiṣṭamiti guṇatvam / yativikalaṃ yathā nityaṃ toyadhimaṇimekhalāṃ dharitrīṃ śrīsiṅgakṣitibhujī rakṣitaṃ pravṛtte / vidveṣṭān bhajati vanipatāvanīpān mitrāṇi sphuṭamavanipatāvanīpāt // ckc_2.*30 // atra tṛtīyasthāne yatau kartavyāyāṃ prathamapāde tathā na kṛtamiti yativikalamidam / svarasandhyanubhāvena guṇībhūtamidaṃ matam,यथा सिरिसिंगभूमि विहुणो जस भरगंगप्पवाह मज्झम्मि / परिण्हौण समद्धं तेल्लोक्कं होइ परिसुद्धम् // च्क्च्_२.*२९ // अत्र तृतीयपादे द्वितीयवर्णस्य संयोगपूर्वत्वाद्गुरुत्वेन छन्दोवैकल्ये ऽपि प्राकृतादिषु संयुक्तवर्णानां ह्वाण्वाकारल्पकारदीनां तीव्रप्रयत्नोच्चारणेन पूर्वलघुत्वं कैश्चिदिष्टमिति गुणत्वम् / यतिविकलं यथा नित्यं तोयधिमणिमेखलां धरित्रीं श्रीसिङ्गक्षितिभुजी रक्षितं प्रवृत्ते / विद्वेष्टान् भजति वनिपतावनीपान् मित्राणि स्फुटमवनिपतावनीपात् // च्क्च्_२.*३० // अत्र तृतीयस्थाने यतौ कर्तव्यायां प्रथमपादे तथा न कृतमिति यतिविकलमिदम् / स्वरसन्ध्यनुभावेन गुणीभूतमिदं मतम्
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.27,yathā śrīsiṅgakṣitipāla tāvakacamūdhāṭībhayāṭīkitānākārairapi śābarairapi hitān ghorāṅgame phakkaṇe / ātmīyaiva hi paśyatāṃ piśunayatyābālagopālakaṃ bhūpālān kuliśātapatrakaraśīcihnā padānāṃ tatiḥ // ckc_2.*31 // atra dvādaśasthāne kartavyāyāṃ yatau dṛtīyapāde tathā na kṛtamiti vaikalye 'pi svarasandhinimittatvānna doṣaḥ / kriyāvikalaṃ yathā caturaṅgaripupyūhanibarhaṇapaṭīyasā / bhūpāla tava khaḍgena vipado mānagarvitāḥ // ckc_2.*32 // atra nāmaśeṣakriyānta iti na vidyate / tena kriyāvikalamidam / evaṃ kārakādivikalamapyūhyam / idamastyādisāpekṣaṃ samarthaṃ vā guṇībhavet,यथा श्रीसिङ्गक्षितिपाल तावकचमूधाटीभयाटीकितानाकारैरपि शाबरैरपि हितान् घोराङ्गमे फक्कणे / आत्मीयैव हि पश्यतां पिशुनयत्याबालगोपालकं भूपालान् कुलिशातपत्रकरशीचिह्ना पदानां ततिः // च्क्च्_२.*३१ // अत्र द्वादशस्थाने कर्तव्यायां यतौ दृतीयपादे तथा न कृतमिति वैकल्ये ऽपि स्वरसन्धिनिमित्तत्वान्न दोषः / क्रियाविकलं यथा चतुरङ्गरिपुप्यूहनिबर्हणपटीयसा / भूपाल तव खड्गेन विपदो मानगर्विताः // च्क्च्_२.*३२ // अत्र नामशेषक्रियान्त इति न विद्यते / तेन क्रियाविकलमिदम् / एवं कारकादिविकलमप्यूह्यम् / इदमस्त्यादिसापेक्षं समर्थं वा गुणीभवेत्
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.28,yathā rāmāḥ śrīsiṅgabhūpaśva catvāroṃśā hareḥ sphuṭam / samau tatra mahodāttau viṣamau tu mahoddhatau // ckc_2.*33 // atra prathamārthe bhavantītyapekṣāyāṃ tadantarbhāvena vaikalye 'pi yatrānya kriyāpadaṃ nāsti tatrāsirbhavatirhi prathamapuruṣe prayujyata ityanuśāsanād guṇatvam / dvītīyārdhe kriyābhāvepyudāttādi guṇasaṃbandhadyotakaniṣṭhāntatvena nirākāṅbhatvāt samarthakatvamiti guṇatvam / kevalaṃ tvanabhivyaktacamatkaraṇakāraṇam,यथा रामाः श्रीसिङ्गभूपश्व चत्वारोंशा हरेः स्फुटम् / समौ तत्र महोदात्तौ विषमौ तु महोद्धतौ // च्क्च्_२.*३३ // अत्र प्रथमार्थे भवन्तीत्यपेक्षायां तदन्तर्भावेन वैकल्ये ऽपि यत्रान्य क्रियापदं नास्ति तत्रासिर्भवतिर्हि प्रथमपुरुषे प्रयुज्यत इत्यनुशासनाद् गुणत्वम् / द्वीतीयार्धे क्रियाभावेप्युदात्तादि गुणसंबन्धद्योतकनिष्ठान्तत्वेन निराकाङ्भत्वात् समर्थकत्वमिति गुणत्वम् / केवलं त्वनभिव्यक्तचमत्करणकारणम्
Camatkaracandrika,dvitīyo vilāsaḥ,karika,ckc_2.29,yathā āndolikāyā māsīnamāyāntaṃ rājavartmani / striyaḥ paśyanti rājānaṃ puraḥ paścātparicchadam // ckc_2.*34 // atra guṇādīnāṃ camatkārakāraṇānāmasphuṭatvena pratīteḥ jātimātravattiṣṭhatīti kevalamidam / tatkevalaṃ chāndasānāmāsīrādau guṇībhavet,यथा आन्दोलिकाया मासीनमायान्तं राजवर्त्मनि / स्त्रियः पश्यन्ति राजानं पुरः पश्चात्परिच्छदम् // च्क्च्_२.*३४ // अत्र गुणादीनां चमत्कारकारणानामस्फुटत्वेन प्रतीतेः जातिमात्रवत्तिष्ठतीति केवलमिदम् / तत्केवलं छान्दसानामासीरादौ गुणीभवेत्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.1,artho vācyaśva lakṣyaśva vyaṅgayo 'pi ca vivicyate / abhidhāvṛttigamyor'tho jātyādirvācya īritaḥ,अर्थो वाच्यश्व लक्ष्यश्व व्यङ्गयो ऽपि च विविच्यते / अभिधावृत्तिगम्योर्ऽथो जात्यादिर्वाच्य ईरितः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.2,yathā dānena karṇo dayayā dilīpo nayena kāvyo vinayena rāmaḥ / yadi prasiddhiṃ dadatāmamībhiḥ śrīsiṅgabhūpo nikhilaiḥ prasiddhaḥ // ckc_3.*1 // atra sarveṣāṃ padānāṃ jātyādivācakatvādarthasya vācyatvaṃ pratīyate / lakṣaṇāvṛttigamyārtho lakṣya ityabhidhīyate,यथा दानेन कर्णो दयया दिलीपो नयेन काव्यो विनयेन रामः / यदि प्रसिद्धिं ददताममीभिः श्रीसिङ्गभूपो निखिलैः प्रसिद्धः // च्क्च्_३.*१ // अत्र सर्वेषां पदानां जात्यादिवाचकत्वादर्थस्य वाच्यत्वं प्रतीयते / लक्षणावृत्तिगम्यार्थो लक्ष्य इत्यभिधीयते
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.3,lakṣyārthastu caturdhā vācyārthānanvayena tatraiva / samavetaḥ saṃyuktaḥ sambandhī sadṛśa ṅatyuktaḥ,लक्ष्यार्थस्तु चतुर्धा वाच्यार्थानन्वयेन तत्रैव / समवेतः संयुक्तः सम्बन्धी सदृश ङत्युक्तः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.4,tatra samaveto lakṣyārtho yathā rājanyake pratibhaṭaṃ pratijanyaraṅge rudraṃ prakāśayati te saravālarekhā / śrīsiṅgabhūpacakite śaraṇāgate 'smin padmekṣaṇaṃ vivṛṇute hi kaṭākṣarekhā // ckc_3.*2 // atra rudraśabdo mukhyārthe skhaladgatiḥ / tena rudreṇāvinābhūtasya śatṛsaṃharaṇasāmarythasya lakṣaṇayā vivakṣitatvāt samavetalakṣyārthatvam / nānādigantajayinaṃ svapurapraveśe kṣīsiṅgabhūpamanubhāvitarājaśabdam / saudhāṅgaṇāni parito jayaśabdapūrva- mācāralājakusumāñjalimutkiranti // ckc_3.*3 // atra saudhāṅgaṇānāmacetanānāṃ puṣpāñjaliparikṣepāsaṃbhavāt pure ca saudhabāhulyavivakṣayā tatsaṅgatāḥ paurāṅganāḥ lakṣyanta iti saṃyuktalakṣyārthatvam / virodhyavirodhakabhāvādiramukhyaḥ sambandhaḥ / tadvān sambandhī yathā śrīsiṅgakṣitipālakaḥ prayatate yadyatsamāṭīkituṃ tattatpūrayituṃ cireṇa niyatirbaddhavratā tiṣṭhati / asmāsu pratikūlatā tu jahatī bhūyāḥ kṛtārthodyamāḥ jāyethā śvirajīvanī pravasatā masmākamālirgirā // ckc_3.*4 // atra niyatyā bhinnānāṃ ripubhūpatīnāṃ vanaṃ prati cirajīvinī bhūyā ityāśīrāśaṃsāsaṅgaterabhāvāt taddvirūddhaḥ śāparupārtho lakṣyate / ādiśabdādavayavāvayavibhāvasaṃbandhādiryathā grīṣmo niḥśvasiteṣu locanayuge varṣāśśaradgaṇḍyor hemantassvasakhīmukheṣu śiśiro 'pyālepane vastuni / caitrastalpavikalpanāsu vasati śrīsiṅgapṛthvīpate tvāṃ saṃsevitumāgateṣu dharaṇīpāleṣu tadyoṣitām // ckc_3.*5 // atrāvayavibhūtartuprakramabhaṅgarūpānupapatteḥ tatparihārāya caitra iti pūrvāvayavenāvayavī vasanto lakṣyate / sādaśyāllakṣyārtho yathā nāyakasyaiva kānte kṛtāgasi puraḥ parivartamāne sakhyaṃ sarojaśaśinoḥ sahasā babhūva / rūkṣākṣaraṃ sudṛśi vaktumapārayantyām indīvaradvayamavāpa tuṣāradhārām // ckc_3.*6 // atra sarojādīnāṃ mukhyārthānanvayena tatsadṛśaḥ karatalādilakṣaṇārthaḥ sādṛśyanibandhanayā lakṣaṇayā lakṣyate / śabdenārthena vā lakṣyo vyañjanāsahacāriṇā / vyaṅgyārtho vastvalaṅkārarasabhāvādilakṣaṇaḥ,तत्र समवेतो लक्ष्यार्थो यथा राजन्यके प्रतिभटं प्रतिजन्यरङ्गे रुद्रं प्रकाशयति ते सरवालरेखा / श्रीसिङ्गभूपचकिते शरणागते ऽस्मिन् पद्मेक्षणं विवृणुते हि कटाक्षरेखा // च्क्च्_३.*२ // अत्र रुद्रशब्दो मुख्यार्थे स्खलद्गतिः / तेन रुद्रेणाविनाभूतस्य शतृसंहरणसामर्य्थस्य लक्षणया विवक्षितत्वात् समवेतलक्ष्यार्थत्वम् / नानादिगन्तजयिनं स्वपुरप्रवेशे क्षीसिङ्गभूपमनुभावितराजशब्दम् / सौधाङ्गणानि परितो जयशब्दपूर्व- माचारलाजकुसुमाञ्जलिमुत्किरन्ति // च्क्च्_३.*३ // अत्र सौधाङ्गणानामचेतनानां पुष्पाञ्जलिपरिक्षेपासंभवात् पुरे च सौधबाहुल्यविवक्षया तत्सङ्गताः पौराङ्गनाः लक्ष्यन्त इति संयुक्तलक्ष्यार्थत्वम् / विरोध्यविरोधकभावादिरमुख्यः सम्बन्धः / तद्वान् सम्बन्धी यथा श्रीसिङ्गक्षितिपालकः प्रयतते यद्यत्समाटीकितुं तत्तत्पूरयितुं चिरेण नियतिर्बद्धव्रता तिष्ठति / अस्मासु प्रतिकूलता तु जहती भूयाः कृतार्थोद्यमाः जायेथा श्विरजीवनी प्रवसता मस्माकमालिर्गिरा // च्क्च्_३.*४ // अत्र नियत्या भिन्नानां रिपुभूपतीनां वनं प्रति चिरजीविनी भूया इत्याशीराशंसासङ्गतेरभावात् तद्द्विरूद्धः शापरुपार्थो लक्ष्यते / आदिशब्दादवयवावयविभावसंबन्धादिर्यथा ग्रीष्मो निःश्वसितेषु लोचनयुगे वर्षाश्शरद्गण्ड्योर् हेमन्तस्स्वसखीमुखेषु शिशिरो ऽप्यालेपने वस्तुनि / चैत्रस्तल्पविकल्पनासु वसति श्रीसिङ्गपृथ्वीपते त्वां संसेवितुमागतेषु धरणीपालेषु तद्योषिताम् // च्क्च्_३.*५ // अत्रावयविभूतर्तुप्रक्रमभङ्गरूपानुपपत्तेः तत्परिहाराय चैत्र इति पूर्वावयवेनावयवी वसन्तो लक्ष्यते / सादश्याल्लक्ष्यार्थो यथा नायकस्यैव कान्ते कृतागसि पुरः परिवर्तमाने सख्यं सरोजशशिनोः सहसा बभूव / रूक्षाक्षरं सुदृशि वक्तुमपारयन्त्याम् इन्दीवरद्वयमवाप तुषारधाराम् // च्क्च्_३.*६ // अत्र सरोजादीनां मुख्यार्थानन्वयेन तत्सदृशः करतलादिलक्षणार्थः सादृश्यनिबन्धनया लक्षणया लक्ष्यते / शब्देनार्थेन वा लक्ष्यो व्यञ्जनासहचारिणा / व्यङ्ग्यार्थो वस्त्वलङ्काररसभावादिलक्षणः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.5,atrādyo yathā līlālokanalolupaṃ mṛgakulaṃ gantā guhāntānimāṃ- statkpyagrasanavratīha bhavitā dvīpī ruṣīddīpitaḥ / yātā tanmṛgayā ratevanamidaṃ śrīsiṅgabhūpo rayād ityādirbhaya mādiśantyarinṛpāḥ strīṇāmanībhāvratam // ckc_3.*7 // atra parilīnaśatrubhūvarā giriguhānāyakena nākrāntā iti yattadidaṃ durgaṃbuddhyā na bhavati kintu palāyitā nānuyātavadhyā iti manīṣayeti vastu vyajyate / dvitīyo yathā pṛthvīṃ śrīsiṅgabhūpe vahati phaṇavatāmīśitāraṃ pramodā- dākalpaṃ kelitalpaṃ kalayitumanasoradipuṃso nirodhe / bhūmau bhāraprasaṅgātpunarapi patitā kelitalpāpadeśā- dākalpatvaikayogyaṃ bhujaga iti padaṃ gāyate khyātapūrvam // ckc_3.*8 // atra nāyakasya sarveṣu rājasu sevakeṣu raṇābhāvādalabdhanavakapālasya kapālino jīrṇakapālamālikāsthāne bhūbhāraviyuktaṃ śeṣāhiṃ niveśayitukāmasya vetyutprekṣālahkāro vyajyate / kiñca nāyakenaiva jagattrāṇabāra nirvahaṇādāśvastasya nārāyaṇasya nidrāmākāṅkṣata iveti ca tenaiva pratīyate / rasarūpastṛtīyo yathā śrīsiṅgakṣitināyakasya ripavo dhāṭīkṣaterākulāḥ śuṣyattālupuṭaṃ skhalatpadatalaṃ vyālokayanto diśaḥ / dhāvitvā kathamapyupetya tamasā gāḍhopagūḍhāṃ guhām anviṣyanti tadantare 'pi karasaṃsparśena gartāntaram // ckc_3.*9 // atra nāyakavirodhisamāśrayo bhayānako raso nijavibāvādibhirasaṃlakṣyakramatayā vyajyate / bhāvarūpaścaturtho yathā nāyakasyaiva śṛṅgāravīrasauhārdaṃ maugdhyavaiyātyasauhṛdam / lāsyatāṇḍavasaujanyaṃ dāmpatyaṃ tad bhajāmahe // ckc_3.*10 // atra maugdyetyādau viruddhagaṇaghaṭanayā lāsyetyādau viruddhakriyāghaṭanayā dāmpatyamityatra viruddhajātighaṭanayā vācintyaiśvaryapratipādakor'dhanārīśvaralakṣaṇābhimatadaivatagaicaro vakturbhaktibhāvo vyajyate / evamanyepyādiśabdagrāhyā rasabhāvādirūpā vyaṅyārthāstatratatrodāharaṇe draṣṭavyāḥ / athārthadoṣāḥ / apārthaṃ vyarthamekarthaṃ sasaṃśayamapakramam / paruṣaṃ virasaṃ bhinnamatimātramanujjvalam,अत्राद्यो यथा लीलालोकनलोलुपं मृगकुलं गन्ता गुहान्तानिमां- स्तत्क्प्यग्रसनव्रतीह भविता द्वीपी रुषीद्दीपितः / याता तन्मृगया रतेवनमिदं श्रीसिङ्गभूपो रयाद् इत्यादिर्भय मादिशन्त्यरिनृपाः स्त्रीणामनीभाव्रतम् // च्क्च्_३.*७ // अत्र परिलीनशत्रुभूवरा गिरिगुहानायकेन नाक्रान्ता इति यत्तदिदं दुर्गंबुद्ध्या न भवति किन्तु पलायिता नानुयातवध्या इति मनीषयेति वस्तु व्यज्यते / द्वितीयो यथा पृथ्वीं श्रीसिङ्गभूपे वहति फणवतामीशितारं प्रमोदा- दाकल्पं केलितल्पं कलयितुमनसोरदिपुंसो निरोधे / भूमौ भारप्रसङ्गात्पुनरपि पतिता केलितल्पापदेशा- दाकल्पत्वैकयोग्यं भुजग इति पदं गायते ख्यातपूर्वम् // च्क्च्_३.*८ // अत्र नायकस्य सर्वेषु राजसु सेवकेषु रणाभावादलब्धनवकपालस्य कपालिनो जीर्णकपालमालिकास्थाने भूभारवियुक्तं शेषाहिं निवेशयितुकामस्य वेत्युत्प्रेक्षालह्कारो व्यज्यते / किञ्च नायकेनैव जगत्त्राणबार निर्वहणादाश्वस्तस्य नारायणस्य निद्रामाकाङ्क्षत इवेति च तेनैव प्रतीयते / रसरूपस्तृतीयो यथा श्रीसिङ्गक्षितिनायकस्य रिपवो धाटीक्षतेराकुलाः शुष्यत्तालुपुटं स्खलत्पदतलं व्यालोकयन्तो दिशः / धावित्वा कथमप्युपेत्य तमसा गाढोपगूढां गुहाम् अन्विष्यन्ति तदन्तरे ऽपि करसंस्पर्शेन गर्तान्तरम् // च्क्च्_३.*९ // अत्र नायकविरोधिसमाश्रयो भयानको रसो निजविबावादिभिरसंलक्ष्यक्रमतया व्यज्यते / भावरूपश्चतुर्थो यथा नायकस्यैव शृङ्गारवीरसौहार्दं मौग्ध्यवैयात्यसौहृदम् / लास्यताण्डवसौजन्यं दाम्पत्यं तद् भजामहे // च्क्च्_३.*१० // अत्र मौग्द्येत्यादौ विरुद्धगणघटनया लास्येत्यादौ विरुद्धक्रियाघटनया दाम्पत्यमित्यत्र विरुद्धजातिघटनया वाचिन्त्यैश्वर्यप्रतिपादकोर्ऽधनारीश्वरलक्षणाभिमतदैवतगैचरो वक्तुर्भक्तिभावो व्यज्यते / एवमन्येप्यादिशब्दग्राह्या रसभावादिरूपा व्यङ्यार्थास्तत्रतत्रोदाहरणे द्रष्टव्याः / अथार्थदोषाः / अपार्थं व्यर्थमेकर्थं ससंशयमपक्रमम् / परुषं विरसं भिन्नमतिमात्रमनुज्ज्वलम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.6,nīcādhikāsadṛkṣopamānānyaprathitopamam / aślīlaṃ ca viruddhaṃ ca doṣāḥ kāvyārthagocarāḥ,नीचाधिकासदृक्षोपमानान्यप्रथितोपमम् / अश्लीलं च विरुद्धं च दोषाः काव्यार्थगोचराः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.7,atrāpārthamityādau bhāvapradhānanirdeśānnapuṃsakatvamavagantavyam / samudāyārthaśūnyaṃ yattadapārthamitīritam,अत्रापार्थमित्यादौ भावप्रधाननिर्देशान्नपुंसकत्वमवगन्तव्यम् / समुदायार्थशून्यं यत्तदपार्थमितीरितम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.8,yathā caitye śaṃbhorvadanadaśake vīkṣya dīrghaṃ karāgram matvā durgaṃ lavaṇadhanuṣe kāmadevāya huṃ phaṭ / ityārādhya praṇavamukhare prāñjalau pāraśīke tuṣṭā lakṣmīrvitarati śubhaṃ siṅgabhūpālakāya // ckc_3.*11 // atra parasparāsaṅgatatvāt samudāyārthaśūnyatā spaṣṭaiva / vyākulonmattavākyādau tad guṇībhūya bhūṣayet,यथा चैत्ये शंभोर्वदनदशके वीक्ष्य दीर्घं कराग्रम् मत्वा दुर्गं लवणधनुषे कामदेवाय हुं फट् / इत्याराध्य प्रणवमुखरे प्राञ्जलौ पारशीके तुष्टा लक्ष्मीर्वितरति शुभं सिङ्गभूपालकाय // च्क्च्_३.*११ // अत्र परस्परासङ्गतत्वात् समुदायार्थशून्यता स्पष्टैव / व्याकुलोन्मत्तवाक्यादौ तद् गुणीभूय भूषयेत्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.9,vyākulabhāve yathā ko vā jeṣyati somavaṃśatilakānasmān raṇaprāṅgaṇe hantāsmāsu parāṅmukho hatavidhiḥ kiṃ durgamadhyāsmahe / asmatpūrvanṛpānayaṃ nihatavān dīrghān dhigasmadbhujān kiṃ vākyairanavotasiṅganṛpateḥ sevaiva kṛtyaṃ padam // ckc_3.*12 // atra vākyārthanāṃ parasparāsaṅgatatve 'pi nāyakajaitrayātrāsamākarṇanavyākulānāṃ pratyathibhūpānāṃ nānābhāvaśābalyasūcakatvād guṇatvam / unmattabhāve yathā autsukyādanavotasiṅganṛpaterākāramālikhya sā nirvarṇyāyamasau mama priya iti premābhiyogabhramāt / āśūtthāya tatopasṛtya tarasā kiṃcidvivṛttānanā sāsūyaṃ sadarasmitaṃ sacarasmitaṃ sacakitaṃ sākāṅkṣamālaukate // ckc_3.*13 // atra citramuddiśyāśūtthānāpasaraṇadṛṣṭivikārādīnāmarthānāmasaṅgatatvena samudāyatvaśūnyatve 'pi rāgotkarṣapratipādakasamastakāmāvasthāsūcakatvād gumatvam / vyarthamāhurgatārtha yadyacca syādaprayojanam,व्याकुलभावे यथा को वा जेष्यति सोमवंशतिलकानस्मान् रणप्राङ्गणे हन्तास्मासु पराङ्मुखो हतविधिः किं दुर्गमध्यास्महे / अस्मत्पूर्वनृपानयं निहतवान् दीर्घान् धिगस्मद्भुजान् किं वाक्यैरनवोतसिङ्गनृपतेः सेवैव कृत्यं पदम् // च्क्च्_३.*१२ // अत्र वाक्यार्थनां परस्परासङ्गतत्वे ऽपि नायकजैत्रयात्रासमाकर्णनव्याकुलानां प्रत्यथिभूपानां नानाभावशाबल्यसूचकत्वाद् गुणत्वम् / उन्मत्तभावे यथा औत्सुक्यादनवोतसिङ्गनृपतेराकारमालिख्य सा निर्वर्ण्यायमसौ मम प्रिय इति प्रेमाभियोगभ्रमात् / आशूत्थाय ततोपसृत्य तरसा किंचिद्विवृत्तानना सासूयं सदरस्मितं सचरस्मितं सचकितं साकाङ्क्षमालौकते // च्क्च्_३.*१३ // अत्र चित्रमुद्दिश्याशूत्थानापसरणदृष्टिविकारादीनामर्थानामसङ्गतत्वेन समुदायत्वशून्यत्वे ऽपि रागोत्कर्षप्रतिपादकसमस्तकामावस्थासूचकत्वाद् गुमत्वम् / व्यर्थमाहुर्गतार्थ यद्यच्च स्यादप्रयोजनम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.10,"yathā netrābhyāmavalokya siṅganṛpatiṃ dvābhyāṃ raṇe vidviṣaḥ savyūhairabhiyānti sapratibhaṭānālokya garvoddhatān / doṣṇā svena nijaṃ kṛpāṇamavate tatkhaḍgadhārāṃ gatās te svaḥstrīkucakumbhayormṛgamadaṃ lumpanti lumpanti ca // ckc_3.*14 // atrāvalokyetyanenaiva netrābhyāmiti, netrābhyāmityanenaiva dvābhyāmiti doṣṇā kṛpāṇamavata ityanenaiva, svena nijamiti cārthasāmarthyādevāvagateḥ netrādīnāṃ gatārthatvam / surastrīmṛgamadalepanakrīḍayaiva ripūṇāṃ kathāśeṣatvāvagateḥ svaḥstrīti śabdaśleṣasāmarthyalabdhanijastrīkucakumbhamṛgamadalepanakriyāyā aprayojanatvād vyarthatvam / idaṃ guṇapataṃ yāti niśeṣaścedvivakṣyate","यथा नेत्राभ्यामवलोक्य सिङ्गनृपतिं द्वाभ्यां रणे विद्विषः सव्यूहैरभियान्ति सप्रतिभटानालोक्य गर्वोद्धतान् / दोष्णा स्वेन निजं कृपाणमवते तत्खड्गधारां गतास् ते स्वःस्त्रीकुचकुम्भयोर्मृगमदं लुम्पन्ति लुम्पन्ति च // च्क्च्_३.*१४ // अत्रावलोक्येत्यनेनैव नेत्राभ्यामिति, नेत्राभ्यामित्यनेनैव द्वाभ्यामिति दोष्णा कृपाणमवत इत्यनेनैव, स्वेन निजमिति चार्थसामर्थ्यादेवावगतेः नेत्रादीनां गतार्थत्वम् / सुरस्त्रीमृगमदलेपनक्रीडयैव रिपूणां कथाशेषत्वावगतेः स्वःस्त्रीति शब्दश्लेषसामर्थ्यलब्धनिजस्त्रीकुचकुम्भमृगमदलेपनक्रियाया अप्रयोजनत्वाद् व्यर्थत्वम् / इदं गुणपतं याति निशेषश्चेद्विवक्ष्यते"
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.11,yathā alolairāśvaryādavicalitalajjāparimalaiḥ pramodādudvelaiścakitahariṇīvīkṣaṇasakhaiḥ / amandairautsukyātpraṇayalaharīmarmapiśunair apāṅagaissiṅgakṣmāramaṇamabalā vīkṣitavatī // ckc_3.*15 // atra nāyakamabalā vīkṣitavatītyanenaivānanyasiddhenāvagatasyāpāṅagairityasya gatārthatve 'pi niṣpandatvalajjāparimalādiviśeṣavivakṣayopāttatvādadoṣaḥ / aprayojanasya yathā saṅkalpairanavotasiṅganṛpatau saṃrūḍhamūlāṅkurai- rākrāntā tanutāṃ gatā smaraśaraiśśāteva śātodarī / asmannūlamidaṃ tanutvamiti kiṃ lajjālasai locane prāpte pakṣmapuṭāvṛtiṃ ratipatestat ketanaṃ jṛmbhatām // ckc_3.*16 // atra mīnavijṛmbhaṇakathanasya prakṛtāvasthānupayogitvenāprayojakatve 'pi loke prāyeṇa paribhūtānāṃ parābhaviturāpadaṃ vinā vijṛmbhaṇaṃ na saṃbhavatīti locanayorapunarunmīlanasūcanena navamāvasthāyāḥ parākāṣṭhā pratīyata iti guṇatvam / uktābhinnārthamekārthaṃ yathā saṃrakṣitāṃ vetanamānanābhyāṃ karoti senāṃ vinihatya śatrūn / kalyāṇabhūpo vinihatya śatrūn balāni saṃrakṣati vetanādyaḥ // ckc_3.*17 // atra pūrvottarārdhayorapṛthagabhiprāyatvādekārtham / rasodreke tvayaṃ guṇaḥ,यथा अलोलैराश्वर्यादविचलितलज्जापरिमलैः प्रमोदादुद्वेलैश्चकितहरिणीवीक्षणसखैः / अमन्दैरौत्सुक्यात्प्रणयलहरीमर्मपिशुनैर् अपाङगैस्सिङ्गक्ष्मारमणमबला वीक्षितवती // च्क्च्_३.*१५ // अत्र नायकमबला वीक्षितवतीत्यनेनैवानन्यसिद्धेनावगतस्यापाङगैरित्यस्य गतार्थत्वे ऽपि निष्पन्दत्वलज्जापरिमलादिविशेषविवक्षयोपात्तत्वाददोषः / अप्रयोजनस्य यथा सङ्कल्पैरनवोतसिङ्गनृपतौ संरूढमूलाङ्कुरै- राक्रान्ता तनुतां गता स्मरशरैश्शातेव शातोदरी / अस्मन्नूलमिदं तनुत्वमिति किं लज्जालसै लोचने प्राप्ते पक्ष्मपुटावृतिं रतिपतेस्तत् केतनं जृम्भताम् // च्क्च्_३.*१६ // अत्र मीनविजृम्भणकथनस्य प्रकृतावस्थानुपयोगित्वेनाप्रयोजकत्वे ऽपि लोके प्रायेण परिभूतानां पराभवितुरापदं विना विजृम्भणं न संभवतीति लोचनयोरपुनरुन्मीलनसूचनेन नवमावस्थायाः पराकाष्ठा प्रतीयत इति गुणत्वम् / उक्ताभिन्नार्थमेकार्थं यथा संरक्षितां वेतनमाननाभ्यां करोति सेनां विनिहत्य शत्रून् / कल्याणभूपो विनिहत्य शत्रून् बलानि संरक्षति वेतनाद्यः // च्क्च्_३.*१७ // अत्र पूर्वोत्तरार्धयोरपृथगभिप्रायत्वादेकार्थम् / रसोद्रेके त्वयं गुणः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.12,yathā kumāraśrīsiṅge jaladhiraśanāṃ śāsati mahīm amaryādādhvastāḥ patanapariṇāhapratibhuvaḥ / adharmā nirmūlā narakaparipākapraṇidhayo vinaṣṭā duśceṣṭāḥ kalikaluṣaveśīparidhayaḥ // ckc_3.*18 // atra dvitīyādiṣu pādeṣu bhinnārthatvābhāve 'pi kenacidadharmagandho 'pyasmaddeśe na vidyata iti trirvācā dharmapratiṣṭhāpakasvāmipakṣapātātiśayopakṣiptaṃ sodrekeṇa cetasābhihitatvād guṇatvam / sandehadāyakārthaṃ yat sasaṃśayamitīritam,यथा कुमारश्रीसिङ्गे जलधिरशनां शासति महीम् अमर्यादाध्वस्ताः पतनपरिणाहप्रतिभुवः / अधर्मा निर्मूला नरकपरिपाकप्रणिधयो विनष्टा दुश्चेष्टाः कलिकलुषवेशीपरिधयः // च्क्च्_३.*१८ // अत्र द्वितीयादिषु पादेषु भिन्नार्थत्वाभावे ऽपि केनचिदधर्मगन्धो ऽप्यस्मद्देशे न विद्यत इति त्रिर्वाचा धर्मप्रतिष्ठापकस्वामिपक्षपातातिशयोपक्षिप्तं सोद्रेकेण चेतसाभिहितत्वाद् गुणत्वम् / सन्देहदायकार्थं यत् ससंशयमितीरितम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.13,yathā śrīsiṅgabhūpadhāṭīṣu vidviṣo hīnasādhanāḥ / sālaśreṇimupāśritya kurvate jīvataṃ tṛṇam // ckc_3.*19 // atra hīnasādhanā vidviṣaḥ sālaśreṇiṃ prākārapaṅktimāśritya jīvanaṃ prāṇān tṛṇaṃ kurvate tṛṇāya manyanta ityarthaḥ / athavā sālaśreṇiṃ vāṭikāmāśritya hīnasādhanāḥ tṛṇaṃ jīvanaṃ prāṇadhāraṇaṃ kurvata iti ca nāsatpratipakṣatvamasatpratipakṣatvaṃ ve 'ti saṃśayapratīteḥ sasaṃśayamidam / utkarṣādivivakṣāyāmasyāpi guṇagauravam,यथा श्रीसिङ्गभूपधाटीषु विद्विषो हीनसाधनाः / सालश्रेणिमुपाश्रित्य कुर्वते जीवतं तृणम् // च्क्च्_३.*१९ // अत्र हीनसाधना विद्विषः सालश्रेणिं प्राकारपङ्क्तिमाश्रित्य जीवनं प्राणान् तृणं कुर्वते तृणाय मन्यन्त इत्यर्थः / अथवा सालश्रेणिं वाटिकामाश्रित्य हीनसाधनाः तृणं जीवनं प्राणधारणं कुर्वत इति च नासत्प्रतिपक्षत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं वे ऽति संशयप्रतीतेः ससंशयमिदम् / उत्कर्षादिविवक्षायामस्यापि गुणगौरवम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.14,yathā kokilaspardhisallāpā mṛgavairivilocanāḥ / vāmāḥ śyāmā vaśīkartuṃ neśate siṅgabhūpatim // ckc_3.*20 // atra kokilaspardhinaḥ kokilasvaravat kalamadhurāssallāpā yāsāṃ tāḥ / mṛgavairīṇi mṛgalocanatulyāni locanāni yāsāṃ tāḥ / vāmāḥ ramyāḥ śyāmā yuvatayo nāyakaṃ vaśīkartuṃ neśate na śaktā ityanena strīvyasanamasya nāstīti / uta kokilaspardhināṃ kākānāṃ sallāpa iva sallāpā yāsāṃ tāḥnāmāḥ vakrāḥ śyāmāḥ kālāṅgyaḥ enaṃ vaśīkartuṃ neśata ityanenānuttamāsu kākasvarāḍhyāsu strīṣu na ramanta iti kāmaśāstraparijñānamastīti vā sandehe ubhayathāpi nāyakotkarṣapratītiriti guṇatvam / paurvāparyaviparyāso yatra syāttadapakramam,यथा कोकिलस्पर्धिसल्लापा मृगवैरिविलोचनाः / वामाः श्यामा वशीकर्तुं नेशते सिङ्गभूपतिम् // च्क्च्_३.*२० // अत्र कोकिलस्पर्धिनः कोकिलस्वरवत् कलमधुरास्सल्लापा यासां ताः / मृगवैरीणि मृगलोचनतुल्यानि लोचनानि यासां ताः / वामाः रम्याः श्यामा युवतयो नायकं वशीकर्तुं नेशते न शक्ता इत्यनेन स्त्रीव्यसनमस्य नास्तीति / उत कोकिलस्पर्धिनां काकानां सल्लाप इव सल्लापा यासां ताःनामाः वक्राः श्यामाः कालाङ्ग्यः एनं वशीकर्तुं नेशत इत्यनेनानुत्तमासु काकस्वराढ्यासु स्त्रीषु न रमन्त इति कामशास्त्रपरिज्ञानमस्तीति वा सन्देहे उभयथापि नायकोत्कर्षप्रतीतिरिति गुणत्वम् / पौर्वापर्यविपर्यासो यत्र स्यात्तदपक्रमम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.15,yathā ghorājiraṅge pratipakṣabhūpāḥ śrīkiṅgabhūpālavasuṃ vilokya / kurvanti mauhūrtikasārvabhaumaiḥ prayāṇahorāpariśodhanāni // ckc_3.*21 // atra pūrvaṃ purānnirgatya pratipakṣabhūpaiḥ paśvādatikrāntaprayāṇalagnapariśodhanaṃ kriyata ityapakramatvam / citrahetvādiṣu prāyo guṇatāmasya manvate,यथा घोराजिरङ्गे प्रतिपक्षभूपाः श्रीकिङ्गभूपालवसुं विलोक्य / कुर्वन्ति मौहूर्तिकसार्वभौमैः प्रयाणहोरापरिशोधनानि // च्क्च्_३.*२१ // अत्र पूर्वं पुरान्निर्गत्य प्रतिपक्षभूपैः पश्वादतिक्रान्तप्रयाणलग्नपरिशोधनं क्रियत इत्यपक्रमत्वम् / चित्रहेत्वादिषु प्रायो गुणतामस्य मन्वते
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.16,"yathā paścānmuñcati te cittaṃ kṣamāṃ śrīsiṅgabhūpate / purastādeva muñcanti paurastyā bhūbhujaḥ kṣamāḥ // ckc_3.*22 // atra pūrvabhāvino nāyakacitte titikṣāmokṣaṇasya hetoḥ, hetumataḥ paśvādbhāvinaḥ pratirājanijadeśamokṣaṇasya ca paurvāparyaviparyasādapakramatve 'pi nāyakatitikṣāmokṣaṇasya deśamokṣaṇalakṣaṇapratirājasādhvasoddīpanaprakāśanaparatvādadoṣaḥ / pratyakṣaniṣṭhurārthaṃ yatparuṣaṃ tannigadyate","यथा पश्चान्मुञ्चति ते चित्तं क्षमां श्रीसिङ्गभूपते / पुरस्तादेव मुञ्चन्ति पौरस्त्या भूभुजः क्षमाः // च्क्च्_३.*२२ // अत्र पूर्वभाविनो नायकचित्ते तितिक्षामोक्षणस्य हेतोः, हेतुमतः पश्वाद्भाविनः प्रतिराजनिजदेशमोक्षणस्य च पौर्वापर्यविपर्यसादपक्रमत्वे ऽपि नायकतितिक्षामोक्षणस्य देशमोक्षणलक्षणप्रतिराजसाध्वसोद्दीपनप्रकाशनपरत्वाददोषः / प्रत्यक्षनिष्ठुरार्थं यत्परुषं तन्निगद्यते"
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.17,yathā gaṇaḍagrāvatale nipātayata vā gartāntare datta vā vyāghrāṇāṃ purataḥ parikṣipata vā vyākrośato bālakān / hantāmī parito vanaṃ mṛgayataḥ kṣmāpālacūḍāmaṇeḥ vartante bhavatībhiradya hivayaṃ sarve 'pi dahyāmahe // ckc_3.*23 // atra nāyakacamūdhāṭībhayena giriguhāsu līnānāṃ kulīnakuṭumbinīruddiśya bālakarodananivāraṇābhiprāyamātrāṇyapi pratyakṣe rūkṣārthānyakṣarāṇi gaditānīti paruṣatvam / hitopadeśātikrāntasmaraṇādau ca tad guṇaḥ,यथा गणडग्रावतले निपातयत वा गर्तान्तरे दत्त वा व्याघ्राणां पुरतः परिक्षिपत वा व्याक्रोशतो बालकान् / हन्तामी परितो वनं मृगयतः क्ष्मापालचूडामणेः वर्तन्ते भवतीभिरद्य हिवयं सर्वे ऽपि दह्यामहे // च्क्च्_३.*२३ // अत्र नायकचमूधाटीभयेन गिरिगुहासु लीनानां कुलीनकुटुम्बिनीरुद्दिश्य बालकरोदननिवारणाभिप्रायमात्राण्यपि प्रत्यक्षे रूक्षार्थान्यक्षराणि गदितानीति परुषत्वम् / हितोपदेशातिक्रान्तस्मरणादौ च तद् गुणः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.18,hitopadeśe yathā asmadvakṣasijadvayātkimu sukhaṃ svardanti kumbhadvayaṃ pīyūṣaṃ kimu sāramasmadadharādasmādapasmāritam / ko 'yaṃ vo janiteti sāhasarasān śrīvīrasiṅghaprabho saṃrambhādapasārayantyarinṛpān prauḍhāḥ pratītoktibhiḥ // ckc_3.*24 // atra māraṇaśūcanābhiprāyeṇa paruṣatve 'pi maraṇaparyavasāyī balavatā nāyakena virodhaḥ pariharaṇīya iti hitopadeśatvād guṇatvam / atikrāntasmaraṇe yathā yanmukto 'yamajihvikā priyasakhā tvatkhaḍgadhārāmukhād yo dṛṣṭo na ca taiḥ kirātahatakairdurgopahārodyataiḥ / tacvanmaṅgala sūtravaibhava miti prastauti siṅgaprabhor dhāṭīsaṃbhramanaṣṭaduṣṭapatikā ñcaikāṃ striyaṃ bandhutā // ckc_3.*25 // atra prathamārdhe paruṣatve 'pi saṃbhāvitātikrāntānuvādamātraparatvād guṇatvam / virasaṃ virasārthassyādanaucityakalaṅkataḥ,हितोपदेशे यथा अस्मद्वक्षसिजद्वयात्किमु सुखं स्वर्दन्ति कुम्भद्वयं पीयूषं किमु सारमस्मदधरादस्मादपस्मारितम् / को ऽयं वो जनितेति साहसरसान् श्रीवीरसिङ्घप्रभो संरम्भादपसारयन्त्यरिनृपान् प्रौढाः प्रतीतोक्तिभिः // च्क्च्_३.*२४ // अत्र मारणशूचनाभिप्रायेण परुषत्वे ऽपि मरणपर्यवसायी बलवता नायकेन विरोधः परिहरणीय इति हितोपदेशत्वाद् गुणत्वम् / अतिक्रान्तस्मरणे यथा यन्मुक्तो ऽयमजिह्विका प्रियसखा त्वत्खड्गधारामुखाद् यो दृष्टो न च तैः किरातहतकैर्दुर्गोपहारोद्यतैः / तच्वन्मङ्गल सूत्रवैभव मिति प्रस्तौति सिङ्गप्रभोर् धाटीसंभ्रमनष्टदुष्टपतिका ञ्चैकां स्त्रियं बन्धुता // च्क्च्_३.*२५ // अत्र प्रथमार्धे परुषत्वे ऽपि संभावितातिक्रान्तानुवादमात्रपरत्वाद् गुणत्वम् / विरसं विरसार्थस्स्यादनौचित्यकलङ्कतः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.19,yathā śrutvā siṅgakṣitipatiraṇārambhagambhīraghoṣān śuṣyattālu pratinṛpatayasstabdhajaṅghaṃ patantaḥ / saṃmuhyante śrutiṣu marutāṃ śailakāntāradeśe niryāntīṣu śrutipujasukhaṃ vaiṇavībhyo vapābhyaḥ // ckc_3.*26 // atra dhāṭībhayena palāyamānānāṃ manasaḥ kīcakarandhrasamīraṇaśravaṇasukhānusandhānamanucitamiti virasatvam / apradhānasya vijñeyo guṇībhāvo 'sya kovidaiḥ,यथा श्रुत्वा सिङ्गक्षितिपतिरणारम्भगम्भीरघोषान् शुष्यत्तालु प्रतिनृपतयस्स्तब्धजङ्घं पतन्तः / संमुह्यन्ते श्रुतिषु मरुतां शैलकान्तारदेशे निर्यान्तीषु श्रुतिपुजसुखं वैणवीभ्यो वपाभ्यः // च्क्च्_३.*२६ // अत्र धाटीभयेन पलायमानानां मनसः कीचकरन्ध्रसमीरणश्रवणसुखानुसन्धानमनुचितमिति विरसत्वम् / अप्रधानस्य विज्ञेयो गुणीभावो ऽस्य कोविदैः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.20,yathā kastūryā tatkapola dvayabhuvi makarī nirmitau prastutāyāṃ nirmitsūnāṃ svavakṣasyatiparicayācvatpraśasterupāṃśu / vīra śrīsiṅgabhūpa tvadahitakubhujāṃ rājyalakṣmīsapatnī- mānavyājena lajjāṃ sapadi vidadhate svāvarodhāḥ pragalbhāḥ // ckc_3.*27 // atra pratināyakagatā nāyakabirudavilekhananimittayā janitā svāvarodhasānnidhyādibhiruddīpitā lajjānumitaiḥ nirvedadainyaviṣādādibhirabhivyaktā nirvedadainyaviṣādādibhirupacitā tadanu tadanumitaireva mānasikakutsādibhirabhivyaktā nijajīvitajugupsā ca svāvarodhaviṣayā tatprāgalbhūyādibhiruddīpitā makarikātapatranirmāṇadibhirabhivyaktā tadanumitaiḥ harṣādibhirupacitā ratiśva nirbharamekatra saṃniveśita ityanaucityena virasatve 'pi tayornāyakabirudavileśanahetutayā nāyakakṛpākaṭākṣaprasāda sampannatayā ca na saṃbhāvyamānayośśaraṇāgatarakṣaṇalakṣaṇanāyakagataparopakāratvenā prādhānyādaduṣṭatvam // prakrāntabhaṅgyanirvāho bhinnamāhurmanīṣiṇaḥ,यथा कस्तूर्या तत्कपोल द्वयभुवि मकरी निर्मितौ प्रस्तुतायां निर्मित्सूनां स्ववक्षस्यतिपरिचयाच्वत्प्रशस्तेरुपांशु / वीर श्रीसिङ्गभूप त्वदहितकुभुजां राज्यलक्ष्मीसपत्नी- मानव्याजेन लज्जां सपदि विदधते स्वावरोधाः प्रगल्भाः // च्क्च्_३.*२७ // अत्र प्रतिनायकगता नायकबिरुदविलेखननिमित्तया जनिता स्वावरोधसान्निध्यादिभिरुद्दीपिता लज्जानुमितैः निर्वेददैन्यविषादादिभिरभिव्यक्ता निर्वेददैन्यविषादादिभिरुपचिता तदनु तदनुमितैरेव मानसिककुत्सादिभिरभिव्यक्ता निजजीवितजुगुप्सा च स्वावरोधविषया तत्प्रागल्भूयादिभिरुद्दीपिता मकरिकातपत्रनिर्माणदिभिरभिव्यक्ता तदनुमितैः हर्षादिभिरुपचिता रतिश्व निर्भरमेकत्र संनिवेशित इत्यनौचित्येन विरसत्वे ऽपि तयोर्नायकबिरुदविलेशनहेतुतया नायककृपाकटाक्षप्रसाद सम्पन्नतया च न संभाव्यमानयोश्शरणागतरक्षणलक्षणनायकगतपरोपकारत्वेना प्राधान्याददुष्टत्वम् // प्रक्रान्तभङ्ग्यनिर्वाहो भिन्नमाहुर्मनीषिणः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.21,yathā gauḍīpānamadālasāḥ parigaladdhammillamallīsrajaḥ savyājaskhalitoktayo madavatīsīmantaratnaśriyaḥ / tāruṇyodadhiśīkarā smarakalāsāmrājyasiddhikriyāḥ śrīsiṅgakṣitipāla tāvakaguṇān gāyanti gauḍāṅganāḥ // ckc_3.*28 // atra mattajātyupakramasya madavatītyādiguṇavarṇanenānirvāhād guṇatvam / asyāpi guṇatā kvāpi yadi chāyā na hīyate,यथा गौडीपानमदालसाः परिगलद्धम्मिल्लमल्लीस्रजः सव्याजस्खलितोक्तयो मदवतीसीमन्तरत्नश्रियः / तारुण्योदधिशीकरा स्मरकलासाम्राज्यसिद्धिक्रियाः श्रीसिङ्गक्षितिपाल तावकगुणान् गायन्ति गौडाङ्गनाः // च्क्च्_३.*२८ // अत्र मत्तजात्युपक्रमस्य मदवतीत्यादिगुणवर्णनेनानिर्वाहाद् गुणत्वम् / अस्यापि गुणता क्वापि यदि छाया न हीयते
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.22,yathā grīṣmo niḥśvasiteṣu locanayuge varṣāḥ śaradgaṇḍayoriti pūrvodāhṛteṣu ṛtuṣvekavacanaprakramasya varṣā iti bahuvacanopādānād bhinnatve 'pi bhūmnyeva varṣā ityanuśāsanād bahuvacanaśruterapyarthaikyasyātyājyatvādekavacanachāyā na hīyata iti guṇatvam / yadaśraddheyamatyuktamatimātraṃ taducyate,यथा ग्रीष्मो निःश्वसितेषु लोचनयुगे वर्षाः शरद्गण्डयोरिति पूर्वोदाहृतेषु ऋतुष्वेकवचनप्रक्रमस्य वर्षा इति बहुवचनोपादानाद् भिन्नत्वे ऽपि भूम्न्येव वर्षा इत्यनुशासनाद् बहुवचनश्रुतेरप्यर्थैक्यस्यात्याज्यत्वादेकवचनछाया न हीयत इति गुणत्वम् / यदश्रद्धेयमत्युक्तमतिमात्रं तदुच्यते
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.23,yathā śrīsiṅgabhūpāla tavāhitānāṃ niḥśvāsavegā girikānanāni / kurvanti nirdagdhanikuñjapuñjaṃ paryastagaṇḍopalamaṇḍalāni // ckc_3.*29 // atra parābhavabhārādatyuṣṇānāmatibahulānāmapi ripunṛpāla niḥśvāsavegānāmābhogo tathāvidhadāhakakṣepakatvayoraśraddheyatvamityatimātratvam / asyāpi guṇatāṃ kecidyathāpūrvaṃ samarthane / vadantyanye tu sarasā lokasthityanurodhataḥ,यथा श्रीसिङ्गभूपाल तवाहितानां निःश्वासवेगा गिरिकाननानि / कुर्वन्ति निर्दग्धनिकुञ्जपुञ्जं पर्यस्तगण्डोपलमण्डलानि // च्क्च्_३.*२९ // अत्र पराभवभारादत्युष्णानामतिबहुलानामपि रिपुनृपाल निःश्वासवेगानामाभोगो तथाविधदाहकक्षेपकत्वयोरश्रद्धेयत्वमित्यतिमात्रत्वम् / अस्यापि गुणतां केचिद्यथापूर्वं समर्थने / वदन्त्यन्ये तु सरसा लोकस्थित्यनुरोधतः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.24,ādyaṃ yathā śrīsiṅgakṣitipāla tāvakacamūdhāṭīṣu vājichaṭā riṃkhoddhūtarajobhirambunidhayo viśve 'pi gādhīkṛtāḥ / cañcatketupaṭāntavāntapavanair bhūyopyagādhīkṛtāḥ bhadre bhendramadāmbunā punaramī pūrvādhikaṃ pūritāḥ // ckc_3.*30 // atra senāvājirajasā samudrāṇāṃ śoṣaṇa sthalīkaraṇādiratimātratve 'pi punarapivāripūrakalpanayā vastusthiteravirodhād gāḍhamārgānuvartināṃ vidagdhānāmatiguṇatvam / dvitīyaṃ yathā yātreyaṃ kuladevatāsu kimutodvāhakramo bhūbhujām ācārā nu sakhīti vā pratipataṃ vadhvā vivāhotsave / dhāṭīsaṃśravaṇā tpalāyanavatāṃ śrīsiṅgabhūpadviṣāṃ rājñāṃ marmanikṛntane paṭutarā tanmaṇḍalāgrādapi // ckc_3.*31 // atra vācāṃ khaḍgādapi hṛdayamarmabhedakathanā datimātratve 'pi tādṛśānāṃ tādṛśāni vacanāni vajrādapi hṛdayamarmāṇi bhindanti / kimuta khaḍgādiriti lokasthiteranuvartanādvidarbhamārgānusāriṇāṃ dākṣiṇātyānāmatiguṇatvam / nātisphuṭacamatkāramanujjvalamitīritam,आद्यं यथा श्रीसिङ्गक्षितिपाल तावकचमूधाटीषु वाजिछटा रिंखोद्धूतरजोभिरम्बुनिधयो विश्वे ऽपि गाधीकृताः / चञ्चत्केतुपटान्तवान्तपवनैर् भूयोप्यगाधीकृताः भद्रे भेन्द्रमदाम्बुना पुनरमी पूर्वाधिकं पूरिताः // च्क्च्_३.*३० // अत्र सेनावाजिरजसा समुद्राणां शोषण स्थलीकरणादिरतिमात्रत्वे ऽपि पुनरपिवारिपूरकल्पनया वस्तुस्थितेरविरोधाद् गाढमार्गानुवर्तिनां विदग्धानामतिगुणत्वम् / द्वितीयं यथा यात्रेयं कुलदेवतासु किमुतोद्वाहक्रमो भूभुजाम् आचारा नु सखीति वा प्रतिपतं वध्वा विवाहोत्सवे / धाटीसंश्रवणा त्पलायनवतां श्रीसिङ्गभूपद्विषां राज्ञां मर्मनिकृन्तने पटुतरा तन्मण्डलाग्रादपि // च्क्च्_३.*३१ // अत्र वाचां खड्गादपि हृदयमर्मभेदकथना दतिमात्रत्वे ऽपि तादृशानां तादृशानि वचनानि वज्रादपि हृदयमर्माणि भिन्दन्ति / किमुत खड्गादिरिति लोकस्थितेरनुवर्तनाद्विदर्भमार्गानुसारिणां दाक्षिणात्यानामतिगुणत्वम् / नातिस्फुटचमत्कारमनुज्ज्वलमितीरितम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.25,yathā kroḍān khananti vipine bhakṣayanti mṛgān kuśān / nidrānti pādapachāye kalyāṇanṛpavidviṣaḥ // ckc_3.*32 // atra vidviṣāṃ nagareṣu bhayavyākulatayā kadācidapi nidrā cakṣuḥ nopaiti bhraṣṭarājyāstu kāntāre vanyajantuvat visrabdhā nidrāntīti vivakṣitasyāpi camatkārasyātikleśena pratīte rasphuṭālaṅkāratvāccānujjvalatvam / vidagdhahṛdayāḥ vkāpi tasyāpi guṇatāṃ viduḥ,यथा क्रोडान् खनन्ति विपिने भक्षयन्ति मृगान् कुशान् / निद्रान्ति पादपछाये कल्याणनृपविद्विषः // च्क्च्_३.*३२ // अत्र विद्विषां नगरेषु भयव्याकुलतया कदाचिदपि निद्रा चक्षुः नोपैति भ्रष्टराज्यास्तु कान्तारे वन्यजन्तुवत् विस्रब्धा निद्रान्तीति विवक्षितस्यापि चमत्कारस्यातिक्लेशेन प्रतीते रस्फुटालङ्कारत्वाच्चानुज्ज्वलत्वम् / विदग्धहृदयाः व्कापि तस्यापि गुणतां विदुः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.26,"yathā ""sarve grahā sanakṣatrā"" ityādi pūrvodāhṛtam / atra jātyādyarthālaṅkāraviraheṇānujjvalatve 'pi śuddhaśrotriyāśīrvādānukaraṇatvād guṇatvam / spaṣṭaṃ nīcopamānādi6yaṃ nāmnaiva lakṣitam","यथा ""सर्वे ग्रहा सनक्षत्रा"" इत्यादि पूर्वोदाहृतम् / अत्र जात्याद्यर्थालङ्कारविरहेणानुज्ज्वलत्वे ऽपि शुद्धश्रोत्रियाशीर्वादानुकरणत्वाद् गुणत्वम् / स्पष्टं नीचोपमानादि६यं नाम्नैव लक्षितम्"
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.27,nīcādhikopamāne yathā śrīsiṅgabhūpa bhavadīyakṛpāṇarekhām ālokya paktimakuśāgraniśātadhārām / līnāḥ praviśya vipinaṃ pradarāntarālaṃ nārāyaṇodaradarīmiva vairibhūpāḥ // ckc_3.*33 // atra khaḍgadhārāṃ prati kuśadhārāyāmatiniśātatve nīcatvādatinīcopamānatvaṃ vipinapradaraṃ prati vaipulyena nārāyaṇodarasyātyādhikyādadhikopamānatvam / asadṛkṣopamānatvaṃ yathā maṇḍalīkṛtakodaṇḍo raṇe kalyāṇabhūpatiḥ / karakampitakalhāro mīnāhka iva rājate // ckc_3.*34 // atra kodaṇḍasaugandhikayoḥ sāmyagandhasyābāvādasadṛkṣopamānatvam / ādyayostu guṇībhāvaḥ kadāpi kavikauśalāt,नीचाधिकोपमाने यथा श्रीसिङ्गभूप भवदीयकृपाणरेखाम् आलोक्य पक्तिमकुशाग्रनिशातधाराम् / लीनाः प्रविश्य विपिनं प्रदरान्तरालं नारायणोदरदरीमिव वैरिभूपाः // च्क्च्_३.*३३ // अत्र खड्गधारां प्रति कुशधारायामतिनिशातत्वे नीचत्वादतिनीचोपमानत्वं विपिनप्रदरं प्रति वैपुल्येन नारायणोदरस्यात्याधिक्यादधिकोपमानत्वम् / असदृक्षोपमानत्वं यथा मण्डलीकृतकोदण्डो रणे कल्याणभूपतिः / करकम्पितकल्हारो मीनाह्क इव राजते // च्क्च्_३.*३४ // अत्र कोदण्डसौगन्धिकयोः साम्यगन्धस्याबावादसदृक्षोपमानत्वम् / आद्ययोस्तु गुणीभावः कदापि कविकौशलात्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.28,yathā paripanthini siṅganṛpo dhanakaṇikāṃ kanakagiririvādatte / pātre tiṣṭhati purataḥ tṛṇakaṇavacyajati kanakāni // ckc_3.*35 // atra kanakagiritṛṇakaṇayoratyadhikanīcayorupamānatve 'pi nāyakasyārthadharmārjanāpramādāvati śayavivakṣāyāṃ na duṣyataḥ / asadṛkṣopamānasya vyatirekopamādiṣu / yathā avivekī na surabhivat cintāmaṇiriva na yāti kāṭhinyam / śrīsiṅgabhūpatilakaḥ śiva śiva bhūlokabhāgyasaubhāgyam // ckc_3.*36 // atropamānopameyayorvaiṣamye 'pi vyatirekopamānatvād guṇatvam / aprasiddhopamānaṃ tu bhavedaprathitopamam,यथा परिपन्थिनि सिङ्गनृपो धनकणिकां कनकगिरिरिवादत्ते / पात्रे तिष्ठति पुरतः तृणकणवच्यजति कनकानि // च्क्च्_३.*३५ // अत्र कनकगिरितृणकणयोरत्यधिकनीचयोरुपमानत्वे ऽपि नायकस्यार्थधर्मार्जनाप्रमादावति शयविवक्षायां न दुष्यतः / असदृक्षोपमानस्य व्यतिरेकोपमादिषु / यथा अविवेकी न सुरभिवत् चिन्तामणिरिव न याति काठिन्यम् / श्रीसिङ्गभूपतिलकः शिव शिव भूलोकभाग्यसौभाग्यम् // च्क्च्_३.*३६ // अत्रोपमानोपमेययोर्वैषम्ये ऽपि व्यतिरेकोपमानत्वाद् गुणत्वम् / अप्रसिद्धोपमानं तु भवेदप्रथितोपमम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.29,yathā hanta saugandhikakarāḥ sphuṭakokanadāṃghrayaḥ / śrīkiṅgabhūpadhāṭībhiḥ jarjarā ghūrjarastriyaḥ // ckc_3.*37 // atra saugandhikakokanadayoḥ kāntākaracaraṇopamānatvena kaviprayogeṣu na prasiddhiriti duṣṭatvam / asyāpi guṇatā vkāpi taraṅgitacamatkṛteḥ,यथा हन्त सौगन्धिककराः स्फुटकोकनदांघ्रयः / श्रीकिङ्गभूपधाटीभिः जर्जरा घूर्जरस्त्रियः // च्क्च्_३.*३७ // अत्र सौगन्धिककोकनदयोः कान्ताकरचरणोपमानत्वेन कविप्रयोगेषु न प्रसिद्धिरिति दुष्टत्वम् / अस्यापि गुणता व्कापि तरङ्गितचमत्कृतेः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.30,yathā śrīsiṅgabhūpāla bhavatprayuktanārācapaṅktyā paritaḥ patantyā / arāji vīrāhita rājakaṇṭhe surāṅganāsaṃvaraṇasrajeva // ckc_3.*38 // atra nārājapaṅiktasvayaṃvaraṇasrajorupameyopamānabhāvāprasiddhāvapi surāṅgānāṃ bhoga hetutvasāmyācchamatkārātisya iti guṇatvam / aślīlaṃ tadvinirdiṣṭaṃ yadaślīlapratītikṛt,यथा श्रीसिङ्गभूपाल भवत्प्रयुक्तनाराचपङ्क्त्या परितः पतन्त्या / अराजि वीराहित राजकण्ठे सुराङ्गनासंवरणस्रजेव // च्क्च्_३.*३८ // अत्र नाराजपङिक्तस्वयंवरणस्रजोरुपमेयोपमानभावाप्रसिद्धावपि सुराङ्गानां भोग हेतुत्वसाम्याच्छमत्कारातिस्य इति गुणत्वम् / अश्लीलं तद्विनिर्दिष्टं यदश्लीलप्रतीतिकृत्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.31,yathā uddīpitāḥ prahāreṇa bhūpāla tava śātravāḥ / randhre prahartumauddhatyādunnamanti namanti ca // ckc_3.*39 // atra prahāroddīpanaṃ randhraprahārāya namanonnamane ca śiśne 'pi vidyete iti tatpratīteraślīlatvam / asyāpi guṇatā jñeyā kavīndrasvīkṛtādiṣu,यथा उद्दीपिताः प्रहारेण भूपाल तव शात्रवाः / रन्ध्रे प्रहर्तुमौद्धत्यादुन्नमन्ति नमन्ति च // च्क्च्_३.*३९ // अत्र प्रहारोद्दीपनं रन्ध्रप्रहाराय नमनोन्नमने च शिश्ने ऽपि विद्येते इति तत्प्रतीतेरश्लीलत्वम् / अस्यापि गुणता ज्ञेया कवीन्द्रस्वीकृतादिषु
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.32,yathā jitvā tatpariraṃbhaṇa prakṛtikaṃ dyūte sakhīnāṃ puraḥ śāryāropaṇasūcite paṇavidhau śrīsiṅgabhūmībhujā / mandasmerakapolakāntilaharīsaṃkrāntavaktrekṣaṇā sāsvinnāṅguli śārikāparikaraṃ sajjīkaroti priyā // ckc_3.*40 // atra śārikāstryupari śārikāropaṇena pumbhāvakelirūpasyāślīlasya pratīteraślīlatve 'pi kavibhirevaṃvidhasyāslīlasyāṅgīkārād guṇatvam / kutra kavibhirevamurarīkṛtamiti cettarhi sādhu sarvato nidarśayāmaḥ / tathā hi tadānanaṃ mṛtsurabhi kṣitīśvaro rahasyupāghrāya na tṛptimāyayau // ckc_3.*41 // --iti raghuvaṃśe kliṣṭacandramadayaiḥ kacagrahairutpathāhitanakhaṃ samatsaram / tasyatacchithilamekalāguṇaṃ pārvatīratamabhūdatṛptaye // ckc_3.*42 // --iti kumārasaṃbhave mukhapradhānai ravilaṃbapūrvaiḥ kaṇṭhagrahaiḥ kṣipranipīḍitāṅgaiḥ / karapracāraiḥ śithiloparodhairlabdhaiḥ priyāyā mumude mukundaḥ // ckc_3.*43 // --iti kandarpasaṃbhave protayā galitanīvi nirasyannuttarīyamavalambitakāñci / maṇḍalīkṛtapṛthustanabhāraṃ sasvaje dayitayā hṛdayeśaḥ // ckc_3.*44 // --iti bhārabikāvye āśulaṅghitavatīṣṭakarāgre nīvimardhamukulīkṛtadṛṣṭyā / raktavaiṇikahatādharatantri maṇḍalakvaṇiṃtacāru cukūje // ckc_3.*45 // --iti māghakāvye evamanyatrāpi vijñeyam / deśakāle kalālokanyāyāgamavirodhi yat / sāhityaprāṇasārajñaiḥ tadviruddhamitīritam,यथा जित्वा तत्परिरंभण प्रकृतिकं द्यूते सखीनां पुरः शार्यारोपणसूचिते पणविधौ श्रीसिङ्गभूमीभुजा / मन्दस्मेरकपोलकान्तिलहरीसंक्रान्तवक्त्रेक्षणा सास्विन्नाङ्गुलि शारिकापरिकरं सज्जीकरोति प्रिया // च्क्च्_३.*४० // अत्र शारिकास्त्र्युपरि शारिकारोपणेन पुम्भावकेलिरूपस्याश्लीलस्य प्रतीतेरश्लीलत्वे ऽपि कविभिरेवंविधस्यास्लीलस्याङ्गीकाराद् गुणत्वम् / कुत्र कविभिरेवमुररीकृतमिति चेत्तर्हि साधु सर्वतो निदर्शयामः / तथा हि तदाननं मृत्सुरभि क्षितीश्वरो रहस्युपाघ्राय न तृप्तिमाययौ // च्क्च्_३.*४१ // --इति रघुवंशे क्लिष्टचन्द्रमदयैः कचग्रहैरुत्पथाहितनखं समत्सरम् / तस्यतच्छिथिलमेकलागुणं पार्वतीरतमभूदतृप्तये // च्क्च्_३.*४२ // --इति कुमारसंभवे मुखप्रधानै रविलंबपूर्वैः कण्ठग्रहैः क्षिप्रनिपीडिताङ्गैः / करप्रचारैः शिथिलोपरोधैर्लब्धैः प्रियाया मुमुदे मुकुन्दः // च्क्च्_३.*४३ // --इति कन्दर्पसंभवे प्रोतया गलितनीवि निरस्यन्नुत्तरीयमवलम्बितकाञ्चि / मण्डलीकृतपृथुस्तनभारं सस्वजे दयितया हृदयेशः // च्क्च्_३.*४४ // --इति भारबिकाव्ये आशुलङ्घितवतीष्टकराग्रे नीविमर्धमुकुलीकृतदृष्ट्या / रक्तवैणिकहताधरतन्त्रि मण्डलक्वणिंतचारु चुकूजे // च्क्च्_३.*४५ // --इति माघकाव्ये एवमन्यत्रापि विज्ञेयम् / देशकाले कलालोकन्यायागमविरोधि यत् / साहित्यप्राणसारज्ञैः तद्विरुद्धमितीरितम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.33,tatra deśo 'ndhro mahārāṣṭrādiḥkālo naktaṃdivartaṃvaḥ / gītinītiprabhṛtayaḥ kālāḥ kāmārthasaṃśrayāḥ,तत्र देशो ऽन्ध्रो महाराष्ट्रादिःकालो नक्तंदिवर्तंवः / गीतिनीतिप्रभृतयः कालाः कामार्थसंश्रयाः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.34,carācarāṇāṃ bhūtānāṃ pravṛttirloka ucyate / nyāyastu hetuvidyār yādāgamo dharmasaṃhitā,चराचराणां भूतानां प्रवृत्तिर्लोक उच्यते / न्यायस्तु हेतुविद्यार् यादागमो धर्मसंहिता
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.35,deśādiviruddhāni yathā rādhe māsi divāniśaṃ mṛgamadavyālepino mālatī śayyāyāṃ yamunātaraṅgapavanasparśotsukairvatsalaiḥ / dhātrīnāyakasevanāya militā bhūmīśvarā mānino rājādrau maṇihārasaurabhamayaiḥ krīḍhanti bandījanaiḥ // ckc_3.*46 // atrāndhradeśe yamuneti deśanirodhaḥ / rādhemāsi mālatīśayyeti kālavirodhaḥ / hārāṇāṃ saurabhamiti lokavirodhaḥ / ete pratyakṣavirodhāḥ / māninaḥ sovā militā iti svavacanavirodhaḥ / bandijanā vatsalā ityaucityavirodhaḥ / anyasevakānāmaharniśaṃ krīḍeti yuktivirodhaḥ / ete anumānavirodhāḥ / bandīkṛtaiḥ paraparigrahaiḥ krīḍantīti karmasaṃhitāvirodhaḥ / bandīṣvanyāsakteḥ vyasanamapakṛtastrīṣu viśvāsaścetyarthāgamavirodhaḥ / grīṣme divāniśaṃ krīḍanaṃ pakṣādvarṣanidāghayorityāyurvedavirodhaḥ / grīṣme kastūrikāvilepanaṃ bhogaśāstravirodhaḥ / atrāgamāntarbhūtānāmapi kalāśāstrāṇāṃ pṛthagabhidhānaṃ tadjñānasya sāhitye prādhānyajñāpanārtham / mahotpātānubhāvādi vivakṣāyāmidaṃ guṇaḥ,देशादिविरुद्धानि यथा राधे मासि दिवानिशं मृगमदव्यालेपिनो मालती शय्यायां यमुनातरङ्गपवनस्पर्शोत्सुकैर्वत्सलैः / धात्रीनायकसेवनाय मिलिता भूमीश्वरा मानिनो राजाद्रौ मणिहारसौरभमयैः क्रीढन्ति बन्दीजनैः // च्क्च्_३.*४६ // अत्रान्ध्रदेशे यमुनेति देशनिरोधः / राधेमासि मालतीशय्येति कालविरोधः / हाराणां सौरभमिति लोकविरोधः / एते प्रत्यक्षविरोधाः / मानिनः सोवा मिलिता इति स्ववचनविरोधः / बन्दिजना वत्सला इत्यौचित्यविरोधः / अन्यसेवकानामहर्निशं क्रीडेति युक्तिविरोधः / एते अनुमानविरोधाः / बन्दीकृतैः परपरिग्रहैः क्रीडन्तीति कर्मसंहिताविरोधः / बन्दीष्वन्यासक्तेः व्यसनमपकृतस्त्रीषु विश्वासश्चेत्यर्थागमविरोधः / ग्रीष्मे दिवानिशं क्रीडनं पक्षाद्वर्षनिदाघयोरित्यायुर्वेदविरोधः / ग्रीष्मे कस्तूरिकाविलेपनं भोगशास्त्रविरोधः / अत्रागमान्तर्भूतानामपि कलाशास्त्राणां पृथगभिधानं तद्ज्ञानस्य साहित्ये प्राधान्यज्ञापनार्थम् / महोत्पातानुभावादि विवक्षायामिदं गुणः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.36,utpātavivakṣāyāṃ yathā uddaṇḍapratigaṇḍabheravavibho smere kaṭākṣe ruṣā jāte kokanadacchavipratibhaṭe rāṣṭreṣu vidveṣiṇām / mākandāśśarati prabhūtakalikāḥ padmaṃ kukūlodare pāṣāṇāḥ prahasanti hanta dadhate sandhyāsu nidrā dvijāḥ // ckc_3.*47 // atra śaradi mākandaprasūnānīti kālavirodhaḥ / kukūlodare padmamiti yuktivirodhaḥ pāṣāṇāḥ prahasantīti lokavirodhaḥ / tadeṣāṃ duṣṭatve 'pi nāyakakopajaniṣyamāṇaparāṣṭravipattisūcakaturnimittavivakṣayā guṇatvam / anubhāvavivabhāyāṃ yathā kastūrīmṛgayūdhasevitatalaiḥ karpūrapālīdrumair ārāmānabhirāmatāmupagatānālokya rājācale / vismerā hṛdi pañcavarṇakaśukādākarṇya karṇotsavaṃ śrīsiṅgakṣitipālavikramakalāṃ nandantyapūrve janāḥ // ckc_3.*48 // atrāndhradeśe kastūrīmṛgakarpūradrumādisaddhāva iti deśaviruddhatve 'pi nānādvīpādhīśasakāśādupāyanagrahaṇasamarthanāyakaprabhāvavarṇanavivakṣayā guṇatvam / śabdārtharūpaṃ taditaṃ kāvyaṃ śabdārthakovidaiḥ / traividhyena camatkāri camatkāritaraṃ yathā,उत्पातविवक्षायां यथा उद्दण्डप्रतिगण्डभेरवविभो स्मेरे कटाक्षे रुषा जाते कोकनदच्छविप्रतिभटे राष्ट्रेषु विद्वेषिणाम् / माकन्दाश्शरति प्रभूतकलिकाः पद्मं कुकूलोदरे पाषाणाः प्रहसन्ति हन्त दधते सन्ध्यासु निद्रा द्विजाः // च्क्च्_३.*४७ // अत्र शरदि माकन्दप्रसूनानीति कालविरोधः / कुकूलोदरे पद्ममिति युक्तिविरोधः पाषाणाः प्रहसन्तीति लोकविरोधः / तदेषां दुष्टत्वे ऽपि नायककोपजनिष्यमाणपराष्ट्रविपत्तिसूचकतुर्निमित्तविवक्षया गुणत्वम् / अनुभावविवभायां यथा कस्तूरीमृगयूधसेविततलैः कर्पूरपालीद्रुमैर् आरामानभिरामतामुपगतानालोक्य राजाचले / विस्मेरा हृदि पञ्चवर्णकशुकादाकर्ण्य कर्णोत्सवं श्रीसिङ्गक्षितिपालविक्रमकलां नन्दन्त्यपूर्वे जनाः // च्क्च्_३.*४८ // अत्रान्ध्रदेशे कस्तूरीमृगकर्पूरद्रुमादिसद्धाव इति देशविरुद्धत्वे ऽपि नानाद्वीपाधीशसकाशादुपायनग्रहणसमर्थनायकप्रभाववर्णनविवक्षया गुणत्वम् / शब्दार्थरूपं तदितं काव्यं शब्दार्थकोविदैः / त्रैविध्येन चमत्कारि चमत्कारितरं यथा
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.37,camatkāritamaṃ ceti pravivicya nidarśitam / śabdacārutvatātparye camatkārīti kathyate,चमत्कारितमं चेति प्रविविच्य निदर्शितम् / शब्दचारुत्वतात्पर्ये चमत्कारीति कथ्यते
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.38,yathā kamalamukulapālīkalpitāpānakotī kalamadhukaramālākākalīkalpanādeḥ / sarasi sarasatīre sārasārāpasāre viharati bharitaughe rājaśailādhirājaḥ // ckc_3.*49 // atrānuprāsanirvahaṇamātre kaviprayatnasya viśrānteḥ śabdamātracārutvādidaṃ kāvyaṃ camatkārītyucyate / vācyacārutvatātparye camatkāritaraṃ matam,यथा कमलमुकुलपालीकल्पितापानकोती कलमधुकरमालाकाकलीकल्पनादेः / सरसि सरसतीरे सारसारापसारे विहरति भरितौघे राजशैलाधिराजः // च्क्च्_३.*४९ // अत्रानुप्रासनिर्वहणमात्रे कविप्रयत्नस्य विश्रान्तेः शब्दमात्रचारुत्वादिदं काव्यं चमत्कारीत्युच्यते / वाच्यचारुत्वतात्पर्ये चमत्कारितरं मतम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.39,yathā śrīsiṅgakṣitipāla tāvakacamūdhāṭībhayāṭīkitān ākārairapi śābarairapihitān ghorāṅgaṇe phakkaṇe / ātmīyaiva hi paśyatāṃ piśunayatyābālagaupālakaṃ bhūpālātkuliśātapatra kalaśīcihnā padānāṃ tatiḥ // ckc_3.*50 // atra kaitavakirātānāṃ pratināyakānāṃ kulisādirājalakṣaṇalakṣitapadāvalīparijñānena yadime rājāna ityabhyūhanaṃ so 'yamanumānāmaṅkāraḥ / tatraiva kaviprayatnasya viśrāntiriti vācakākṣaramullaṅghya vācyacārutvatātparyāditaṃ camatkāritaramityucyate / vyaṅgyarya caguṇībhāve tadevāhurmanīṣiṇaḥ / ihopasarjanībhūtamaṣṭadhā vyaṅgyamucyate,यथा श्रीसिङ्गक्षितिपाल तावकचमूधाटीभयाटीकितान् आकारैरपि शाबरैरपिहितान् घोराङ्गणे फक्कणे / आत्मीयैव हि पश्यतां पिशुनयत्याबालगौपालकं भूपालात्कुलिशातपत्र कलशीचिह्ना पदानां ततिः // च्क्च्_३.*५० // अत्र कैतवकिरातानां प्रतिनायकानां कुलिसादिराजलक्षणलक्षितपदावलीपरिज्ञानेन यदिमे राजान इत्यभ्यूहनं सो ऽयमनुमानामङ्कारः / तत्रैव कविप्रयत्नस्य विश्रान्तिरिति वाचकाक्षरमुल्लङ्घ्य वाच्यचारुत्वतात्पर्यादितं चमत्कारितरमित्युच्यते / व्यङ्ग्यर्य चगुणीभावे तदेवाहुर्मनीषिणः / इहोपसर्जनीभूतमष्टधा व्यङ्ग्यमुच्यते
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.40,tathā cāhuḥ agūḍhamaparasyāṅgaṃ vācyasiddhyaṅgamasphuṭam / sandigdhatulyaprādhānye kāvkākṣipta masundaram,तथा चाहुः अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम् / सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काव्काक्षिप्त मसुन्दरम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.41,"iti // agūḍhavyaṅgyaṃ yathā kastūrīmṛgayūthasevitatalaiḥ karpūrapālīdrumair ārāmānabhirāmatāmupagatānālokya rājācale / vismerā hṛdi pañcavarṇakaśukādākarṇya karṇotsavaṃ śrīsiṅgakṣitipālavikramakalāṃ nandantyapūrve janāḥ // ckc_3.*51 // atra vikramakalāmityarthaśaktimūlasya nānādvīpādhipaprahitasyopāyanaviśeṣarūpasya vyaṅgyasyoparyeva prabhāvādidamagūḍhaṃ vyaṅgyaṃ nāma camatkāritaraṃ kāvyam / aparāṅgavyaṅgyaṃ yathā cūtālokabhiyā nimīlitadṛśo rañjanti bhāgāntaraṃ bandhūnāṃ ca kuhūbhiyā śrutirudho nākarṇayantyo giraḥ / pāndhairbhūtabhiyā palāyanaparairnāveditādhvakramāḥ khidyanti tvadaristriyo vanabhuvi śrīsiṅgapṛthvīpate // ckc_3.*52 // atra śatrustrīvipralambhasya karuṇāṅgatvam / vācyasiddhyaṅgaṃ yathā ṣaḍhbhiḥ ṣoḍhaśabhiḥ pūrvairgaurekā mahiṣī kṛtā / saiva śrīsiṅgabhūpālakuñjareṇa viśīkṛtā // ckc_3.*53 // atra vaśeti gajakāntālakṣaṇaṃ vyaṅgyaṃ bhūpālakuñjareṇetyatropamārūpakasandehe rūpakasiddhimupapādayatīti vācyasiddhyaṅgamidam / asphuṭaṃ yathā citraṃ śrīsiṅgabhūpālo vimathya ripuvāhinīm / vikiratyamṛtaṃ sarvaśravaṇānandakāraṇam // ckc_3.*54 // atra mandaraḥ samudraṃ vimathya keṣāṃcideva rasanānandakāraṇa mamṛtamutpādayāmāsa / nāyakastu vāhinīṃ vimathya sarvalokaśravaṇānandakāraṇaṃ kīrtirūpamamṛtaṃ dikṣupūrayatīti mandarānnāyakasyādhikyapratipādanāt pratīyamānasya vyatirekasya nātisphuṭatvam / sandigdhavyaṅgyaṃ yathā śrīsiṅgabhūpapṛtanādhikṛtaiḥ niṣaṇṇair āsthānasaudhamaṇitoraṇavetikāsu / ālokanena haridāgatarāja rājir- dṛṣṭā kapolatalakandalitasmitena // ckc_3.*55 // atra nānādigantāgatarājakagocaraṃ senāpatīnāṃ sasmitānalokanaṃ saṃbhāvanābhiprāyeṇa vā raṇeṣu prabhūtatadīyakātaradaśāsmaraṇena veti sandehaḥ / tulyaprādhānyavyaṅgyaṃ yathā tava śrīsiṅgabhūpāla pratāpatapanodayaḥ / sātapatrān mahīpālān santāpayati santatam // ckc_3.*56 // atra sātapatrān śatrūn pratāpatapanaḥ santāpayatīti vācyasya nirātapatrān naḥ santāpayatīti vyaṅgyasya ca prādhānyaṃ samameva pratīyate / kākvākṣiptaṃ yathā bhadrebhādaśanabhatakṣitidharagrāvaśriyo 'gre sthitāḥ rājirvā javanirjitārkahayatā vibhrājināṃ vājinām / uddaṇḍapratigaṇḍabhairavavibhuṃ prāṇeśa śuddhāṅgaṇe hantādyāpi didṛkṣase na suhṛdaḥ prāṇā na cāhaṃ hitāḥ // ckc_3.*57 // atra pratināyakamuddiśya taddevīvākye gandhagajā vājino vā tavāgre na sthitā prāṇāsva priyā evāhaṃ ca tava hitaiveti vyaṅgyaṃ pratīyamānamapi kuñjarādayo 'gre sthitā vā ityādi kākusahakāriṇā vācakaśabdenaivākṣipyata ityupasarjanībhūtatvam / asundaraṃ yathā dhātrīmatikramya parisphurantī bhujaṅgalokānabhitaśvarantī / śrīsiṅgabhūpāla tava prabhāvāt ślāghyā hi kīrtiḥ sumanogṛheṣu // ckc_3.*58 // atra kīrteḥ dhūrtastriyā sāmyaṃ śabdaśaktipratītamapi vācyādanatiśāyīti na sundaram / pratyeyārthasya cārutve camatkāritamaṃ matam // 40 // yathā siṅgaprabhuralaṅkārī laṅkārī rāghavaḥ punaḥ / varṇāntaratvamubhayoḥ śrūyate sarvasammatam // ckc_3.*59 // atra varṇenākṣareṇāntaraṃ bhedo yayostacvamiti vācye pratiṣṭhite varṇo vaiśyajātirantaraṃ nāyakaraghunāyakayoriti parasparavyatirekālahkāro vyaṅgyaḥ / tasyaiva kavitātparyaviśrāntidhāmatvāccārutvamiti camatkāritamatvam / yathā vā kṛtāyastambhanirbhedo bhaktaprahlādapoṣakaḥ / śrīpatinaṃrasiṃho 'yaṃ rājate rājaśekharaḥ // ckc_3.*60 // atra śabdaśaktimūlo nāyakavaikuṇṭhakaṇṭhīravayorupamālaṅkāro vyajyate / anena ca kṣaṇādiva nāyako nikhilavirodhividāraṇakriyāpariṇati samarthanirvakraparākrama iti vidhirupaṃ vastu vyajyate / etena ca nāyakena saha virodho na karaṇīya iti niṣedharūpaṃ vastu, amunā ca nāyakapratibhaṭībhūtā mahīpālā nirbuddhaya ityutprekṣā vyajyate / anayā ca nāyakavirodhino naranāyakā daivaparāhatā ityutprekṣāparā vyajyate / evaṃ pratiśatrupratibhāviśeṣapratyayārthaparaṃparāsamunmeṣasaṃpannatayā bāḍhamacintyamahimaviśrāntidhāmatāṃ nītaṃ tadidaṃ camatkāritamamityucyate / atra bhedaprapañco dhvanilocanādigrantheṣu draṣṭavyaḥ / gadyaṃ padyaṃ ca miśraṃ cetyetat sarvaṃ tridhā smṛtam / apādaḥ padasandarbho gadyaṃ hṛdyaṃ manīṣiṇām","इति // अगूढव्यङ्ग्यं यथा कस्तूरीमृगयूथसेविततलैः कर्पूरपालीद्रुमैर् आरामानभिरामतामुपगतानालोक्य राजाचले / विस्मेरा हृदि पञ्चवर्णकशुकादाकर्ण्य कर्णोत्सवं श्रीसिङ्गक्षितिपालविक्रमकलां नन्दन्त्यपूर्वे जनाः // च्क्च्_३.*५१ // अत्र विक्रमकलामित्यर्थशक्तिमूलस्य नानाद्वीपाधिपप्रहितस्योपायनविशेषरूपस्य व्यङ्ग्यस्योपर्येव प्रभावादिदमगूढं व्यङ्ग्यं नाम चमत्कारितरं काव्यम् / अपराङ्गव्यङ्ग्यं यथा चूतालोकभिया निमीलितदृशो रञ्जन्ति भागान्तरं बन्धूनां च कुहूभिया श्रुतिरुधो नाकर्णयन्त्यो गिरः / पान्धैर्भूतभिया पलायनपरैर्नावेदिताध्वक्रमाः खिद्यन्ति त्वदरिस्त्रियो वनभुवि श्रीसिङ्गपृथ्वीपते // च्क्च्_३.*५२ // अत्र शत्रुस्त्रीविप्रलम्भस्य करुणाङ्गत्वम् / वाच्यसिद्ध्यङ्गं यथा षढ्भिः षोढशभिः पूर्वैर्गौरेका महिषी कृता / सैव श्रीसिङ्गभूपालकुञ्जरेण विशीकृता // च्क्च्_३.*५३ // अत्र वशेति गजकान्तालक्षणं व्यङ्ग्यं भूपालकुञ्जरेणेत्यत्रोपमारूपकसन्देहे रूपकसिद्धिमुपपादयतीति वाच्यसिद्ध्यङ्गमिदम् / अस्फुटं यथा चित्रं श्रीसिङ्गभूपालो विमथ्य रिपुवाहिनीम् / विकिरत्यमृतं सर्वश्रवणानन्दकारणम् // च्क्च्_३.*५४ // अत्र मन्दरः समुद्रं विमथ्य केषांचिदेव रसनानन्दकारण ममृतमुत्पादयामास / नायकस्तु वाहिनीं विमथ्य सर्वलोकश्रवणानन्दकारणं कीर्तिरूपममृतं दिक्षुपूरयतीति मन्दरान्नायकस्याधिक्यप्रतिपादनात् प्रतीयमानस्य व्यतिरेकस्य नातिस्फुटत्वम् / सन्दिग्धव्यङ्ग्यं यथा श्रीसिङ्गभूपपृतनाधिकृतैः निषण्णैर् आस्थानसौधमणितोरणवेतिकासु / आलोकनेन हरिदागतराज राजिर्- दृष्टा कपोलतलकन्दलितस्मितेन // च्क्च्_३.*५५ // अत्र नानादिगन्तागतराजकगोचरं सेनापतीनां सस्मितानलोकनं संभावनाभिप्रायेण वा रणेषु प्रभूततदीयकातरदशास्मरणेन वेति सन्देहः / तुल्यप्राधान्यव्यङ्ग्यं यथा तव श्रीसिङ्गभूपाल प्रतापतपनोदयः / सातपत्रान् महीपालान् सन्तापयति सन्ततम् // च्क्च्_३.*५६ // अत्र सातपत्रान् शत्रून् प्रतापतपनः सन्तापयतीति वाच्यस्य निरातपत्रान् नः सन्तापयतीति व्यङ्ग्यस्य च प्राधान्यं सममेव प्रतीयते / काक्वाक्षिप्तं यथा भद्रेभादशनभतक्षितिधरग्रावश्रियो ऽग्रे स्थिताः राजिर्वा जवनिर्जितार्कहयता विभ्राजिनां वाजिनाम् / उद्दण्डप्रतिगण्डभैरवविभुं प्राणेश शुद्धाङ्गणे हन्ताद्यापि दिदृक्षसे न सुहृदः प्राणा न चाहं हिताः // च्क्च्_३.*५७ // अत्र प्रतिनायकमुद्दिश्य तद्देवीवाक्ये गन्धगजा वाजिनो वा तवाग्रे न स्थिता प्राणास्व प्रिया एवाहं च तव हितैवेति व्यङ्ग्यं प्रतीयमानमपि कुञ्जरादयो ऽग्रे स्थिता वा इत्यादि काकुसहकारिणा वाचकशब्देनैवाक्षिप्यत इत्युपसर्जनीभूतत्वम् / असुन्दरं यथा धात्रीमतिक्रम्य परिस्फुरन्ती भुजङ्गलोकानभितश्वरन्ती / श्रीसिङ्गभूपाल तव प्रभावात् श्लाघ्या हि कीर्तिः सुमनोगृहेषु // च्क्च्_३.*५८ // अत्र कीर्तेः धूर्तस्त्रिया साम्यं शब्दशक्तिप्रतीतमपि वाच्यादनतिशायीति न सुन्दरम् / प्रत्येयार्थस्य चारुत्वे चमत्कारितमं मतम् // ४० // यथा सिङ्गप्रभुरलङ्कारी लङ्कारी राघवः पुनः / वर्णान्तरत्वमुभयोः श्रूयते सर्वसम्मतम् // च्क्च्_३.*५९ // अत्र वर्णेनाक्षरेणान्तरं भेदो ययोस्तच्वमिति वाच्ये प्रतिष्ठिते वर्णो वैश्यजातिरन्तरं नायकरघुनायकयोरिति परस्परव्यतिरेकालह्कारो व्यङ्ग्यः / तस्यैव कवितात्पर्यविश्रान्तिधामत्वाच्चारुत्वमिति चमत्कारितमत्वम् / यथा वा कृतायस्तम्भनिर्भेदो भक्तप्रह्लादपोषकः / श्रीपतिनंरसिंहो ऽयं राजते राजशेखरः // च्क्च्_३.*६० // अत्र शब्दशक्तिमूलो नायकवैकुण्ठकण्ठीरवयोरुपमालङ्कारो व्यज्यते / अनेन च क्षणादिव नायको निखिलविरोधिविदारणक्रियापरिणति समर्थनिर्वक्रपराक्रम इति विधिरुपं वस्तु व्यज्यते / एतेन च नायकेन सह विरोधो न करणीय इति निषेधरूपं वस्तु, अमुना च नायकप्रतिभटीभूता महीपाला निर्बुद्धय इत्युत्प्रेक्षा व्यज्यते / अनया च नायकविरोधिनो नरनायका दैवपराहता इत्युत्प्रेक्षापरा व्यज्यते / एवं प्रतिशत्रुप्रतिभाविशेषप्रत्ययार्थपरंपरासमुन्मेषसंपन्नतया बाढमचिन्त्यमहिमविश्रान्तिधामतां नीतं तदिदं चमत्कारितममित्युच्यते / अत्र भेदप्रपञ्चो ध्वनिलोचनादिग्रन्थेषु द्रष्टव्यः / गद्यं पद्यं च मिश्रं चेत्येतत् सर्वं त्रिधा स्मृतम् / अपादः पदसन्दर्भो गद्यं हृद्यं मनीषिणाम्"
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.42,kīrtiratnaniṣadyāyāṃ gadye kasyāpi pāṭavam / gadyabandhamayaṃ kāvyaṃ śrīharṣacaritādikam,कीर्तिरत्ननिषद्यायां गद्ये कस्यापि पाटवम् / गद्यबन्धमयं काव्यं श्रीहर्षचरितादिकम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.43,catuṣpādānvitaṃ padyaṃ cādirmātreti tad dvidhā / chandovicitikośeṣu tayorjñeyastu vistaraḥ,चतुष्पादान्वितं पद्यं चादिर्मात्रेति तद् द्विधा / छन्दोविचितिकोशेषु तयोर्ज्ञेयस्तु विस्तरः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.44,padyabandhamayaṃ kāvyaṃ kṣudrākṣudratayā dvidhā,पद्यबन्धमयं काव्यं क्षुद्राक्षुद्रतया द्विधा
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.45,kṣudraṃ muktakakāvyaṃ tad bhāmahādyaiḥ prapañcitam / akṣudraṃ sargabandhādi praśastodāttavastukam,क्षुद्रं मुक्तककाव्यं तद् भामहाद्यैः प्रपञ्चितम् / अक्षुद्रं सर्गबन्धादि प्रशस्तोदात्तवस्तुकम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.46,sadeśakālapātrādi varṇanāsampadujjvalam / trivargaphaladaṃ kāvyaṃ raghuvaṃśādikaṃ matam,सदेशकालपात्रादि वर्णनासम्पदुज्ज्वलम् / त्रिवर्गफलदं काव्यं रघुवंशादिकं मतम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.47,gadyapadyamayaṃ miśraṃ prekṣyaṃ śrāvyamiti ddidhā / prekṣyaṃ dvidhā rūpakākhyamuparūpakamityapi,गद्यपद्यमयं मिश्रं प्रेक्ष्यं श्राव्यमिति द्दिधा / प्रेक्ष्यं द्विधा रूपकाख्यमुपरूपकमित्यपि
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.48,rūpakaṃ daśadhā proktaṃ nāṭakādivibhedataḥ / mahāprabandhasāmrājyamādhikartumidaṃ kṣamam,रूपकं दशधा प्रोक्तं नाटकादिविभेदतः / महाप्रबन्धसाम्राज्यमाधिकर्तुमिदं क्षमम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.49,siṅgabhūpālaracite rasārṇavasudhākare / asya prapañco vijñeyaḥ ke tathā vaktumīśate,सिङ्गभूपालरचिते रसार्णवसुधाकरे / अस्य प्रपञ्चो विज्ञेयः के तथा वक्तुमीशते
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.50,uparupakamākhyātaṃ taddhi śrīgaditādikam / bhāvaprakāśikādyeṣu tallakṣaṇamavekṣyate,उपरुपकमाख्यातं तद्धि श्रीगदितादिकम् / भावप्रकाशिकाद्येषु तल्लक्षणमवेक्ष्यते
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.51,śrāvyaṃ ca kathitaṃ campūrupacampūriti dvidhā / campūprabandhastatra syātkāntāṣṭādaśavarṇanaḥ,श्राव्यं च कथितं चम्पूरुपचम्पूरिति द्विधा / चम्पूप्रबन्धस्तत्र स्यात्कान्ताष्टादशवर्णनः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.52,sa prabandha iti ślāghyo bhojarāmāyaṇādikaḥ / upampūprabandhānāmiyattā kena gadyate,स प्रबन्ध इति श्लाघ्यो भोजरामायणादिकः / उपम्पूप्रबन्धानामियत्ता केन गद्यते
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.53,atrāpi kavisāmarthyādr bāṣātālādimiśraṇaiḥ / kalikotkalikādīnāṃ parināyāsavikalpanaiḥ,अत्रापि कविसामर्थ्याद्र् बाषातालादिमिश्रणैः / कलिकोत्कलिकादीनां परिनायासविकल्पनैः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.54,rasabhāvādibhedena saṃpadyante tathocitam / tathāpi prabhuvandyādiharṣaṇārabhaṭīspṛśām,रसभावादिभेदेन संपद्यन्ते तथोचितम् / तथापि प्रभुवन्द्यादिहर्षणारभटीस्पृशाम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.55,vakṣye ca caturbhadrādīnāṃ keṣāṃcidiha lakṣaṇam,वक्ष्ये च चतुर्भद्रादीनां केषांचिदिह लक्षणम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.56,padyānantarabaddhānāṃ gadyānāṃ hi yathāruci / avaiṣamyādiyattāyā niyamo bhadramucyate,पद्यानन्तरबद्धानां गद्यानां हि यथारुचि / अवैषम्यादियत्ताया नियमो भद्रमुच्यते
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.57,catvāri yatra tāni syustaccaturbhadramīritam,चत्वारि यत्र तानि स्युस्तच्चतुर्भद्रमीरितम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.58,bhadraṃ ca satālamatālaṃ miśraṃ ceti trividham / yatra (padyānantaraṃ tricatura) padyāntatantrī caturamātrādi niyame kevalakalikotkalikānibandhaḥ tatsatālabhadram / tadidamudāharaṇādiṣu / yatra padyānantaraṃ gadyāni kalikāśva tanmiśrabhadram / tadidaṃ caturbhadrādiviṣayam / caturbhadranibandhanāprakārastu yatkiñcidārabhaṭīvṛttiyogyamāśīrvādabhūṣitaṃ saṃbuddhivibhaktisaṃbhaktanāyakanāmāṅkitaṃ padyamādau nibadhnīyāt / tato deva dhīra śūretyādi padopakramāṇi gadyānyantānuprāsavanti samasaṃkhyayā vaktavyāni / paśvād gadyasaṃkhyātikrameṇa dvayordvayorādyantānuprāsasundaramākalanīyāḥ kalikā itīdaṃ samuccitya bhadramityabhidhīyate / evaṃ caturṇāṃ bhadrāṇāṃ nibandhe caturbhadraḥ / evamaṣṭabhadrādayo 'pi tasyaivā vṛttito bhavantīti na pṛthagucyante / dvibhadramapi cecchanti bhāṣā naikavidhā yadi / khyātaṃ hi raktaṃ kalyāṇaṃ yogassaṃskṛtadeśyayoḥ,भद्रं च सतालमतालं मिश्रं चेति त्रिविधम् / यत्र (पद्यानन्तरं त्रिचतुर) पद्यान्ततन्त्री चतुरमात्रादि नियमे केवलकलिकोत्कलिकानिबन्धः तत्सतालभद्रम् / तदिदमुदाहरणादिषु / यत्र पद्यानन्तरं गद्यानि कलिकाश्व तन्मिश्रभद्रम् / तदिदं चतुर्भद्रादिविषयम् / चतुर्भद्रनिबन्धनाप्रकारस्तु यत्किञ्चिदारभटीवृत्तियोग्यमाशीर्वादभूषितं संबुद्धिविभक्तिसंभक्तनायकनामाङ्कितं पद्यमादौ निबध्नीयात् / ततो देव धीर शूरेत्यादि पदोपक्रमाणि गद्यान्यन्तानुप्रासवन्ति समसंख्यया वक्तव्यानि / पश्वाद् गद्यसंख्यातिक्रमेण द्वयोर्द्वयोराद्यन्तानुप्राससुन्दरमाकलनीयाः कलिका इतीदं समुच्चित्य भद्रमित्यभिधीयते / एवं चतुर्णां भद्राणां निबन्धे चतुर्भद्रः / एवमष्टभद्रादयो ऽपि तस्यैवा वृत्तितो भवन्तीति न पृथगुच्यन्ते / द्विभद्रमपि चेच्छन्ति भाषा नैकविधा यदि / ख्यातं हि रक्तं कल्याणं योगस्संस्कृतदेश्ययोः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.59,evaṃ bhāṣādvayīyoge yogyaṃ nāma prakalpayet,एवं भाषाद्वयीयोगे योग्यं नाम प्रकल्पयेत्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.60,tadeva nanābirudairaṅkitaṃ birudāvaliḥ / tattatsamayakrartavyasūcanādiphalā tu sā,तदेव ननाबिरुदैरङ्कितं बिरुदावलिः / तत्तत्समयक्रर्तव्यसूचनादिफला तु सा
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.61,varṇanīyaguṇotkarṣavatī bhogāvalī matā / pratibhadraṃ samunnidradigantavijayaśramam,वर्णनीयगुणोत्कर्षवती भोगावली मता / प्रतिभद्रं समुन्निद्रदिगन्तविजयश्रमम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.62,taccaturbhadramākhyātaṃ kovidairvijayāvalī / yatsatālabhadraṃ syāttadudāharaṇaṃ matam,तच्चतुर्भद्रमाख्यातं कोविदैर्विजयावली / यत्सतालभद्रं स्यात्तदुदाहरणं मतम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.63,jayatyupakramodbhāsi mālinyākhyādipadyake / vibhaktayaḥ kramādatra sapta saṃbuddhiraṣṭamī,जयत्युपक्रमोद्भासि मालिन्याख्यादिपद्यके / विभक्तयः क्रमादत्र सप्त संबुद्धिरष्टमी
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.64,pratibhadraṃ ca padyānte kalpayetkalikāṣṭakam / tataḥ saptadaśā vyastāḥ kalikārdhasamātṛkāḥ,प्रतिभद्रं च पद्यान्ते कल्पयेत्कलिकाष्टकम् / ततः सप्तदशा व्यस्ताः कलिकार्धसमातृकाः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.65,tattadvibhaktyābhāsāntāḥ kuryādutkalikāstathā / ādyantānuprāsabhaktiḥ kalpanīyā dvayordvayoḥ,तत्तद्विभक्त्याभासान्ताः कुर्यादुत्कलिकास्तथा / आद्यन्तानुप्रासभक्तिः कल्पनीया द्वयोर्द्वयोः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.66,vibhaktyābhāsaniyamā ladhvantāttālikena ca / gadet sarvavibhaktyante padyaṃ sārthavibhaktikam,विभक्त्याभासनियमा लध्वन्तात्तालिकेन च / गदेत् सर्वविभक्त्यन्ते पद्यं सार्थविभक्तिकम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.67,āśīrvādasamāyuktamityudāharaṇakramaḥ / kramādbhāṣāṣṭakaṃ yatra sodāharaṇamātṛkāḥ,आशीर्वादसमायुक्तमित्युदाहरणक्रमः / क्रमाद्भाषाष्टकं यत्र सोदाहरणमातृकाः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.68,nijapūrvapadāntasya dvitrādyakṣarasantatiḥ / uttarasya padasyādi yasminnavyavadhānataḥ,निजपूर्वपदान्तस्य द्वित्राद्यक्षरसन्ततिः / उत्तरस्य पदस्यादि यस्मिन्नव्यवधानतः
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.69,tadetadbhadrasandhānāccakravaccakravālakam / padyānantaritā gadyapaṅktirādyantapadyakā,तदेतद्भद्रसन्धानाच्चक्रवच्चक्रवालकम् / पद्यानन्तरिता गद्यपङ्क्तिराद्यन्तपद्यका
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.70,idaṃ proktapadairanyaiḥ paryāyo gadyapdyayoḥ / pūrvottarānusaṃdhānaṃ sarvasādhāraṇaṃ matam,इदं प्रोक्तपदैरन्यैः पर्यायो गद्यप्द्ययोः / पूर्वोत्तरानुसंधानं सर्वसाधारणं मतम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.71,ante kṣudraprabandhānāmāryayānuṣṭubhāpi ca / nāmaprakāśe yatkarturnāyakasya kṛterapi,अन्ते क्षुद्रप्रबन्धानामार्ययानुष्टुभापि च / नामप्रकाशे यत्कर्तुर्नायकस्य कृतेरपि
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.72,saṃbuddhirekā sarvatra hitvodāhaṇaṃ matā / itthamanyadapi jñeyametajjātisamudbhavam,संबुद्धिरेका सर्वत्र हित्वोदाहणं मता / इत्थमन्यदपि ज्ञेयमेतज्जातिसमुद्भवम्
Camatkaracandrika,tṛtīyo vilāsaḥ,karika,ckc_3.73,dvipatīpramukhānāṃ tu kṣudreṣvantargatirmatā / yeṣāṃ lakṣyaṃ budhairūhyaṃ vayaṃ vistarabhīravaḥ,द्विपतीप्रमुखानां तु क्षुद्रेष्वन्तर्गतिर्मता / येषां लक्ष्यं बुधैरूह्यं वयं विस्तरभीरवः