verse_id,sanskrit_iast,sanskrit_devanagari
hit_0.1,Nārāyaṇa: Hitopadeśa siddhiḥ sādhye satām astu prasādāt tasya dhūrjaṭeḥ | jāhnavī-phena-lekheva yan-mūrdhni śaśinaḥ kalā,नारायण: हितोपदेश सिद्धिः साध्ये सताम् अस्तु प्रसादात् तस्य धूर्जटेः । जाह्नवी-फेन-लेखेव यन्-मूर्ध्नि शशिनः कला
hit_0.2,śruto hitopadeśo 'yaṃ pāṭavaṃ saṃskṛtoktiṣu | vācāṃ sarvatra vaicitryaṃ nīti-vidyāṃ dadāti ca,श्रुतो हितोपदेशो ऽयं पाटवं संस्कृतोक्तिषु । वाचां सर्वत्र वैचित्र्यं नीति-विद्यां ददाति च
hit_0.3,ajarāmaravat prājño vidyāmarthaṃ ca cintayet | gṛhīta iva keśeṣu mṛtyunā dharmamācaret,अजरामरवत् प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत् । गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत्
hit_0.4,sarva-dravyeṣu vidyaiva dravyam āhur anuttamam | ahāryatvād anarghatvād akṣayatvāc ca sarvadā,सर्व-द्रव्येषु विद्यैव द्रव्यम् आहुर् अनुत्तमम् । अहार्यत्वाद् अनर्घत्वाद् अक्षयत्वाच् च सर्वदा
hit_0.5,saṃyojayati vidyaiva nīcagāpi naraṃ sarit | samudram iva durgharṣaṃ nṛpaṃ bhāgyam ataḥ param,संयोजयति विद्यैव नीचगापि नरं सरित् । समुद्रम् इव दुर्घर्षं नृपं भाग्यम् अतः परम्
hit_0.6,vidyā dadāti vinayaṃ vinayād yāti pātratām | pātratvāt dhanam āpnoti dhanād dharmaṃ tataḥ sukham,विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम् । पात्रत्वात् धनम् आप्नोति धनाद् धर्मं ततः सुखम्
hit_0.7,vidyā śastraṃ ca śāstraṃ ca dve vidye pratipattaye | ādyā hāsyaya vṛddhatve dvitīyādriyate sadā,विद्या शस्त्रं च शास्त्रं च द्वे विद्ये प्रतिपत्तये । आद्या हास्यय वृद्धत्वे द्वितीयाद्रियते सदा
hit_0.8,yan nave bhājane lagnaḥ saṃskāro nānyathā bhavet | kathā-cchalena bālānāṃ nītis tad iha kathyate,यन् नवे भाजने लग्नः संस्कारो नान्यथा भवेत् । कथा-च्छलेन बालानां नीतिस् तद् इह कथ्यते
hit_0.9,mitra-lābhaḥ suhṛd-bhedo vigrahaḥ sandhir eva ca | pañca-tantrāt tathānyasmād granthād ākṛṣya likhyate,मित्र-लाभः सुहृद्-भेदो विग्रहः सन्धिर् एव च । पञ्च-तन्त्रात् तथान्यस्माद् ग्रन्थाद् आकृष्य लिख्यते
hit_0.10,atha kathā-mukham asti bhāgīrathī-tīre pāṭaliputra-nāmadheyaṃ nagaram | tatra sarva-svāmi-guṇopetaḥ sudarśano nāma narapatir āsīt | sa bhūpatir ekadā kenāpi pāṭhyamānaṃ śloka-dvayaṃ śuśrāva- aneka-saṃśayocchedi parokṣārthasya darśakam | sarvasya locanaṃ śāstraṃ yasya nāsty andha eva saḥ,अथ कथा-मुखम् अस्ति भागीरथी-तीरे पाटलिपुत्र-नामधेयं नगरम् । तत्र सर्व-स्वामि-गुणोपेतः सुदर्शनो नाम नरपतिर् आसीत् । स भूपतिर् एकदा केनापि पाठ्यमानं श्लोक-द्वयं शुश्राव- अनेक-संशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् । सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्य् अन्ध एव सः
hit_0.11,yauvanaṃ dhana-sampattiḥ prabhutvam avivekitā | ekaikam apy anarthāya kim u yatra catuṣṭayam,यौवनं धन-सम्पत्तिः प्रभुत्वम् अविवेकिता । एकैकम् अप्य् अनर्थाय किम् उ यत्र चतुष्टयम्
hit_0.12,ity ākarṇyātmanaḥ putrāṇām anadhigata-śāstrāṇāṃ nityam unmārga-gāmināṃ śāstrānanuṣṭhānenodvigna-manāḥ sa rājā cintayāmāsa | ko 'rthaḥ putreṇa jātena yo na vidvān na dhārmikaḥ | kāṇena cakṣuṣā kiṃ vā cakṣuḥ pīḍaiva kevalam,इत्य् आकर्ण्यात्मनः पुत्राणाम् अनधिगत-शास्त्राणां नित्यम् उन्मार्ग-गामिनां शास्त्राननुष्ठानेनोद्विग्न-मनाः स राजा चिन्तयामास । को ऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान् न धार्मिकः । काणेन चक्षुषा किं वा चक्षुः पीडैव केवलम्
hit_0.13,ajāta-mṛta-mūrkhāṇāṃ varam ādyau na cāntimaḥ | sakṛd duḥkha-karāv ādyāv antimas tu pade pade,अजात-मृत-मूर्खाणां वरम् आद्यौ न चान्तिमः । सकृद् दुःख-कराव् आद्याव् अन्तिमस् तु पदे पदे
hit_0.14,kiṃ ca- varaṃ garbha-srāvo varam api ca naivābhigamanaṃ varaṃ jātaḥ preto varam api ca kanyāvajanitā | varaṃ bandhyā bhāryā varam api ca garbheṣu vasatir na vāvidvān rūpa-draviṇa-guṇa-yukto 'pi tanayaḥ,किं च- वरं गर्भ-स्रावो वरम् अपि च नैवाभिगमनं वरं जातः प्रेतो वरम् अपि च कन्यावजनिता । वरं बन्ध्या भार्या वरम् अपि च गर्भेषु वसतिर् न वाविद्वान् रूप-द्रविण-गुण-युक्तो ऽपि तनयः
hit_0.15,sa jāto yena jātena yāti vaṃśaḥ samunnatim | parivartini saṃsāre mṛtaḥ ko vā na jāyate,स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम् । परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते
hit_0.16,anyac ca- guṇi-gaṇa-gaṇanā'rambhe na patati kaṭhinī sa-sambhramād yasya | tenāmbā yadi sutinī vada bandhyā kīdṛśī bhavati ?,अन्यच् च- गुणि-गण-गणनाऽरम्भे न पतति कठिनी स-सम्भ्रमाद् यस्य । तेनाम्बा यदि सुतिनी वद बन्ध्या कीदृशी भवति ?
hit_0.17,api ca- dāne tapasi śaurye ca yasya na prathitaṃ manaḥ | vidyāyām artha-lābhe ca mātur uccāra eva saḥ,अपि च- दाने तपसि शौर्ये च यस्य न प्रथितं मनः । विद्यायाम् अर्थ-लाभे च मातुर् उच्चार एव सः
hit_0.18,aparaṃ ca- varam eko guṇī putro na ca mūrkha-śatair api | ekaś candramas tamo hanti na ca tārā-gaṇair api,अपरं च- वरम् एको गुणी पुत्रो न च मूर्ख-शतैर् अपि । एकश् चन्द्रमस् तमो हन्ति न च तारा-गणैर् अपि
hit_0.19,puṇya-tīrthe kṛtaṃ yena tapaḥ kvāpy atiduṣkaram | tasya putro bhaved vaśyaḥ samṛddho dhārmikaḥ sudhīḥ,पुण्य-तीर्थे कृतं येन तपः क्वाप्य् अतिदुष्करम् । तस्य पुत्रो भवेद् वश्यः समृद्धो धार्मिकः सुधीः
hit_0.20,tathā coktaṃ- arthāgamo nityam arogitā ca priyā ca bhāryā priya-vādinī ca | vaśyaś ca putro 'rtha-karī ca vidyā ṣaḍ jīva-lokasya sukhāni rājan,तथा चोक्तं- अर्थागमो नित्यम् अरोगिता च प्रिया च भार्या प्रिय-वादिनी च । वश्यश् च पुत्रो ऽर्थ-करी च विद्या षड् जीव-लोकस्य सुखानि राजन्
hit_0.21,ko dhanyo bahubhiḥ putraiḥ kuśūlāpūraṇāḍhakaiḥ | varam ekaḥ kulālambī yatra viśrūyate pitā,को धन्यो बहुभिः पुत्रैः कुशूलापूरणाढकैः । वरम् एकः कुलालम्बी यत्र विश्रूयते पिता
hit_0.22,ṛṇa-kartā pitā śatrur mātā ca vyabhicāriṇī | bhāryā rūpavatī śatruḥ putraḥ śatrur apaṇḍitaḥ,ऋण-कर्ता पिता शत्रुर् माता च व्यभिचारिणी । भार्या रूपवती शत्रुः पुत्रः शत्रुर् अपण्डितः
hit_0.23,yasya kasya prasūto 'pi guṇavān pūjyate naraḥ | dhanur vaṃśa-viśuddho 'pi nirguṇaḥ kiṃ kariṣyati,यस्य कस्य प्रसूतो ऽपि गुणवान् पूज्यते नरः । धनुर् वंश-विशुद्धो ऽपि निर्गुणः किं करिष्यति
hit_0.24,hā hā putraka nādhītaṃ gatāsv etāsu rātriṣu | tena tvaṃ viduṣāṃ madhye paṅke gaur iva sīdasi,हा हा पुत्रक नाधीतं गतास्व् एतासु रात्रिषु । तेन त्वं विदुषां मध्ये पङ्के गौर् इव सीदसि
hit_0.25,tat katham idānīm ete mama putrā guṇavantaḥ kriyantām ? yataḥ- āhāra-nidrā-bhaya-maithunāni sāmānyam etat paśubhir narāṇām | jñānaṃ narāṇām adhiko viśeṣo jñānena hīnāḥ paśubhiḥ samānāḥ,तत् कथम् इदानीम् एते मम पुत्रा गुणवन्तः क्रियन्ताम् ? यतः- आहार-निद्रा-भय-मैथुनानि सामान्यम् एतत् पशुभिर् नराणाम् । ज्ञानं नराणाम् अधिको विशेषो ज्ञानेन हीनाः पशुभिः समानाः
hit_0.26,yataḥ- dharmārtha-kāma-mokṣāṇāṃ yasyaiko 'pi na vidyate | ajāgala-stanasyeva tasya janma nirarthakam,यतः- धर्मार्थ-काम-मोक्षाणां यस्यैको ऽपि न विद्यते । अजागल-स्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम्
hit_0.27,yac cocyate- āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanam eva ca | pañcaitāni hi sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ,यच् चोच्यते- आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनम् एव च । पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः
hit_0.28,kiṃ ca- avaśyaṃ bhāvino bhāvā bhavanti mahatām api | nagnatvaṃ nīlakaṇṭhasya mahāhi-śayanaṃ hareḥ,किं च- अवश्यं भाविनो भावा भवन्ति महताम् अपि । नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहि-शयनं हरेः
hit_0.29,anyac ca- yad abhāvi na tad bhāvi bhāvi cen na tad anyathā | iti cintā-viṣa-ghno 'yam agadaḥ kiṃ na pīyate,अन्यच् च- यद् अभावि न तद् भावि भावि चेन् न तद् अन्यथा । इति चिन्ता-विष-घ्नो ऽयम् अगदः किं न पीयते
hit_0.30,etat kāryākṣamāṇāṃ keṣāṃcid ālasya-vacanam | puruṣakārautkārṣyam āha- yathā hy ekena cakreṇa na rathasya gatir bhavet | tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na siddhyati,एतत् कार्याक्षमाणां केषांचिद् आलस्य-वचनम् । पुरुषकारौत्कार्ष्यम् आह- यथा ह्य् एकेन चक्रेण न रथस्य गतिर् भवेत् । तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिद्ध्यति
hit_0.31,tathā ca- pūrva-janma-kṛtaṃ karma tad daivam iti kathyate | tasmāt puruṣakāreṇa yatnaṃ kuryād atandritaḥ,तथा च- पूर्व-जन्म-कृतं कर्म तद् दैवम् इति कथ्यते । तस्मात् पुरुषकारेण यत्नं कुर्याद् अतन्द्रितः
hit_0.32,na daivam api saṃcintya tyajed udyogam ātmanaḥ | anudyogena tailāni tilebhyo nāptum arhati,न दैवम् अपि संचिन्त्य त्यजेद् उद्योगम् आत्मनः । अनुद्योगेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुम् अर्हति
hit_0.33,anyac ca- udyoginaṃ puruṣa-siṃham upaiti lakṣmīr daivena deyam iti kāpuruṣā vadanti | daivaṃ nihatya kuru pauruṣam ātma-śaktyā yatne kṛte yadi na sidhyati ko 'tra doṣaḥ,अन्यच् च- उद्योगिनं पुरुष-सिंहम् उपैति लक्ष्मीर् दैवेन देयम् इति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्म-शक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति को ऽत्र दोषः
hit_0.34,yathā mṛt-piṇḍataḥ kartā kurute yad yad icchati | evam ātma-kṛtaṃ karma mānavaḥ pratipadyate,यथा मृत्-पिण्डतः कर्ता कुरुते यद् यद् इच्छति । एवम् आत्म-कृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते
hit_0.36,kākatālīyavat prāptaṃ dṛṣṭvāpi nidhim agrataḥ | na svayaṃ daivam ādatte puruṣārtham apekṣate // hit_0. udyamena hi sidhyanti kāryāṇi na manorathaiḥ | nahi suptasya siṃhasya praviśanti mukhe mṛgāḥ,काकतालीयवत् प्राप्तं दृष्ट्वापि निधिम् अग्रतः । न स्वयं दैवम् आदत्ते पुरुषार्थम् अपेक्षते // हित्_०. उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः
hit_0.37,tathā coktaṃ- mātā śatruḥ pitā vairī yena bālo na pāṭhitaḥ | na śobhate sabhā-madhye haṃsa-madhye bako yathā,तथा चोक्तं- माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः । न शोभते सभा-मध्ये हंस-मध्ये बको यथा
hit_0.38,rūpa-yauvana-sampannā viśāla-kula-sambhavāḥ | vidyā-hīnā na śobhante nirgandhā iva kiṃśukāḥ,रूप-यौवन-सम्पन्ना विशाल-कुल-सम्भवाः । विद्या-हीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः
hit_0.39,aparac ca- pustakeṣu ca nādhītaṃ nādhītaṃ guru-sannidhau | na śobhate sambhā-madhye jāra-garbha iva striyāḥ,अपरच् च- पुस्तकेषु च नाधीतं नाधीतं गुरु-सन्निधौ । न शोभते सम्भा-मध्ये जार-गर्भ इव स्त्रियाः
hit_0.40,etac cintayitvā rājā paṇḍita-sabhāṃ kāritavān | rājovāca-bho bhoḥ paṇḍitāḥ ! śrūyatāṃ mama vacanam | asti kaścid evambhūto vidvān yo mama putrāṇāṃ nityam unmārga-gāminām anadhigata-śāstrāṇām idānīṃ nīti-śāstropadeśena punar janma kārayituṃ samarthaḥ ? yataḥ- kācaḥ kāñcana-saṃsargād dhatte mārakatīr dyutīḥ | tathā sat-sannidhānena mūrkho yāti pravīṇatām,एतच् चिन्तयित्वा राजा पण्डित-सभां कारितवान् । राजोवाच-भो भोः पण्डिताः ! श्रूयतां मम वचनम् । अस्ति कश्चिद् एवम्भूतो विद्वान् यो मम पुत्राणां नित्यम् उन्मार्ग-गामिनाम् अनधिगत-शास्त्राणाम् इदानीं नीति-शास्त्रोपदेशेन पुनर् जन्म कारयितुं समर्थः ? यतः- काचः काञ्चन-संसर्गाद् धत्ते मारकतीर् द्युतीः । तथा सत्-सन्निधानेन मूर्खो याति प्रवीणताम्
hit_0.41,uktaṃ ca- hīyate hi matis tāta hīnaiḥ saha samāgamāt | samaiś ca samatām eti viśiṣṭaiś ca viśiṣṭatām,उक्तं च- हीयते हि मतिस् तात हीनैः सह समागमात् । समैश् च समताम् एति विशिष्टैश् च विशिष्टताम्
hit_0.42,atrāntare viṣṇu-śarma-nāmā mahā-paṇḍitaḥ sakala-nīiti-śāstra-tattva-jño bṛhaspatir ivābravīt-deva mahākula-sambhūtā ete rājaputrāḥ | tat mayā nītiṃ grāhayituṃ śakyante | yataḥ- nādravye nihitā kācit kriyā phalavatī bhavet | na vyāpāra-śatenāpi śukavat pāṭhyate bakaḥ,अत्रान्तरे विष्णु-शर्म-नामा महा-पण्डितः सकल-नीइति-शास्त्र-तत्त्व-ज्ञो बृहस्पतिर् इवाब्रवीत्-देव महाकुल-सम्भूता एते राजपुत्राः । तत् मया नीतिं ग्राहयितुं शक्यन्ते । यतः- नाद्रव्ये निहिता काचित् क्रिया फलवती भवेत् । न व्यापार-शतेनापि शुकवत् पाठ्यते बकः
hit_0.43,anyac ca- asmiṃs tu nirguṇaṃ gotre nāpatyam upajāyate | ākare padya-rāgānāṃ janma kāca-maṇeḥ kutaḥ,अन्यच् च- अस्मिंस् तु निर्गुणं गोत्रे नापत्यम् उपजायते । आकरे पद्य-रागानां जन्म काच-मणेः कुतः
hit_0.44,ato 'haṃ ṣaṇ-māsābhyantare bhavat-putrān nīti-śāstrābhijñān kariṣyāmi | rājā sa-vinayaṃ punar uvāca | kīṭo 'pi sumanaḥ-saṅgād ārohati satāṃ śiraḥ | aśmāpi yāti devatvaṃ mahadbhiḥ supratiṣṭhitaḥ,अतो ऽहं षण्-मासाभ्यन्तरे भवत्-पुत्रान् नीति-शास्त्राभिज्ञान् करिष्यामि । राजा स-विनयं पुनर् उवाच । कीटो ऽपि सुमनः-सङ्गाद् आरोहति सतां शिरः । अश्मापि याति देवत्वं महद्भिः सुप्रतिष्ठितः
hit_0.45,anyac ca- yathodaya-girer dravyaṃ sannikarṣeṇa dīpyate | tathā sat-sannidhānena hīna-varṇo 'pi dīpyate,अन्यच् च- यथोदय-गिरेर् द्रव्यं सन्निकर्षेण दीप्यते । तथा सत्-सन्निधानेन हीन-वर्णो ऽपि दीप्यते
hit_0.46,guṇā guṇajñeṣu guṇā bhavanti te nirguṇaṃ prāpya bhavanti doṣāḥ | āsvādya-toyāḥ pravahanti nadyaḥ samudram āsādya bhavanty upeyāḥ,गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः । आस्वाद्य-तोयाः प्रवहन्ति नद्यः समुद्रम् आसाद्य भवन्त्य् उपेयाः
hit_1.1,tad eteṣām asmat-putrāṇāṃ nīti-śāstropadeśāya bhavantaḥ pramāṇam ity uktvā tasya viṣṇu-śarmaṇo kare bahumāna-puraḥsaraṃ putrān samarpitavān // --o)0(o-- i. mitra-lābhaḥ atha prāsāda-pṛṣṭhe sukhopaviṣṭānāṃ rājaputrāṇāṃ purastāt prastāva-krameṇa paṇḍito 'bravīt-bho rāja-putrāḥ śṛṇuta- kāvya-śāstra-vinodena kālo gacchati dhīmatām | vyasanena tu mūrkhāṇāṃ nidrayā kalahena vā,तद् एतेषाम् अस्मत्-पुत्राणां नीति-शास्त्रोपदेशाय भवन्तः प्रमाणम् इत्य् उक्त्वा तस्य विष्णु-शर्मणो करे बहुमान-पुरःसरं पुत्रान् समर्पितवान् // --ओ)०(ओ-- इ. मित्र-लाभः अथ प्रासाद-पृष्ठे सुखोपविष्टानां राजपुत्राणां पुरस्तात् प्रस्ताव-क्रमेण पण्डितो ऽब्रवीत्-भो राज-पुत्राः शृणुत- काव्य-शास्त्र-विनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन तु मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा
hit_1.2,tad bhavatāṃ vinodāya kāka-kūrmādīnāṃ vicitrāṃ kathāṃ kathayiṣyāmi | rāja-putrair uktam-ārya ! kathyatāṃ | viṣṇu-śarmovāca-śṛṇuta yūyam | samprati mitra-lābhaḥ prastūyate | yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ- asādhanā vitta-hīnā buddhimantaḥ suhṛn-matāḥ | sādhayanty āśu kāryāṇi kāka-kūrma-mṛgākhuvat,तद् भवतां विनोदाय काक-कूर्मादीनां विचित्रां कथां कथयिष्यामि । राज-पुत्रैर् उक्तम्-आर्य ! कथ्यतां । विष्णु-शर्मोवाच-शृणुत यूयम् । सम्प्रति मित्र-लाभः प्रस्तूयते । यस्यायम् आद्यः श्लोकः- असाधना वित्त-हीना बुद्धिमन्तः सुहृन्-मताः । साधयन्त्य् आशु कार्याणि काक-कूर्म-मृगाखुवत्
hit_1.3,rājaputrā ūcuḥ-katham etat ? so 'bravīt-asti godāvarī-tīre viśālaḥ śālmalī-taruḥ | tatra nānā-dig-deśād āgatya rātrau pakṣiṇo nivasanti | atha kadācid avasannāyāṃ rātrau astācala-cūḍāvalambini bhagavati kumudinī-nāyake candramasi | laghupatana-nāmā vāyasaḥ prabuddhaḥ kṛtāntam iva dvitīyam aṭantaṃ pāśa-hastaṃ vyāgham apaśyat | tam ālokyācintayat-adya prātar evāniṣṭa-darśanaṃ jātam | na jāne kim anabhimataṃ darśayiṣyati | ity uktvā tad anusaraṇa-krameṇa vyākulaś calati | yataḥ- śoka-sthāna-sahasrāṇi bhaya-sthāna-śatāni ca | divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam,राजपुत्रा ऊचुः-कथम् एतत् ? सो ऽब्रवीत्-अस्ति गोदावरी-तीरे विशालः शाल्मली-तरुः । तत्र नाना-दिग्-देशाद् आगत्य रात्रौ पक्षिणो निवसन्ति । अथ कदाचिद् अवसन्नायां रात्रौ अस्ताचल-चूडावलम्बिनि भगवति कुमुदिनी-नायके चन्द्रमसि । लघुपतन-नामा वायसः प्रबुद्धः कृतान्तम् इव द्वितीयम् अटन्तं पाश-हस्तं व्याघम् अपश्यत् । तम् आलोक्याचिन्तयत्-अद्य प्रातर् एवानिष्ट-दर्शनं जातम् । न जाने किम् अनभिमतं दर्शयिष्यति । इत्य् उक्त्वा तद् अनुसरण-क्रमेण व्याकुलश् चलति । यतः- शोक-स्थान-सहस्राणि भय-स्थान-शतानि च । दिवसे दिवसे मूढम् आविशन्ति न पण्डितम्
hit_1.4,anyac ca-viṣayiṇām idam avaśyaṃ kartavyam | utthāyotthāya boddhavyaṃ kim adya sukṛtaṃ kṛtam | āyuṣaḥ khaṇḍam ādāya ravir astaṃ gamiṣyati,अन्यच् च-विषयिणाम् इदम् अवश्यं कर्तव्यम् । उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं किम् अद्य सुकृतं कृतम् । आयुषः खण्डम् आदाय रविर् अस्तं गमिष्यति
hit_1.5,atha tena vyādhena taṇḍula-kaṇān vikīrya jālaṃ vistīrṇam | sa ca tatra pracchanno bhūtvā sthitaḥ | asminn eva kāle citragrīva-nāmā kapota-rājaḥ sa-parivāro viyati visarpaṃs taṇḍula-kaṇān avalokayāmāsa | tataḥ kapota-rājas taṇḍula-kaṇa-lubdhān kapotān prāha-kuto 'tra nirjane vane taṇḍula-kaṇānāṃ sambhavaḥ | tan nirūpyatāṃ tāvat | bhadram idaṃ na paśyāmi prāyeṇānena taṇḍula-kaṇa-lobhenāsmābhir api tathā bhavitavyam | kaṅkaṇasya tu lobhena magnaḥ paṅke sudustare | vṛddha-vyāghreṇa samprāptaḥ pathikaḥ sammṛtaḥ,अथ तेन व्याधेन तण्डुल-कणान् विकीर्य जालं विस्तीर्णम् । स च तत्र प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितः । अस्मिन्न् एव काले चित्रग्रीव-नामा कपोत-राजः स-परिवारो वियति विसर्पंस् तण्डुल-कणान् अवलोकयामास । ततः कपोत-राजस् तण्डुल-कण-लुब्धान् कपोतान् प्राह-कुतो ऽत्र निर्जने वने तण्डुल-कणानां सम्भवः । तन् निरूप्यतां तावत् । भद्रम् इदं न पश्यामि प्रायेणानेन तण्डुल-कण-लोभेनास्माभिर् अपि तथा भवितव्यम् । कङ्कणस्य तु लोभेन मग्नः पङ्के सुदुस्तरे । वृद्ध-व्याघ्रेण सम्प्राप्तः पथिकः सम्मृतः
hit_1.6,kapotā ūcuḥ-katham etat ? kathā 1 so 'bravīt-aham ekadā dakṣiṇāraṇye carann apaśyam eko vṛddho vyāghraḥ snātaḥ kuśa-hastaḥ saras-tīre brūte-bho bho panthāḥ ! idaṃ suvarṇa-kaṅkaṇaṃ gṛhyatām | tato lobhākṛṣṭena kenacit pānthena ālocitam-bhāgyena etat sambhavati | kintu asmin ātma-sandehe pravṛttir na vidheyā | yataḥ- aniṣṭād iṣṭa-lābhe'pi na gatir jāyate śubhā | yatrāste viṣa-saṃsargo 'mṛtaṃ tad api mṛtyave,कपोता ऊचुः-कथम् एतत् ? कथा १ सो ऽब्रवीत्-अहम् एकदा दक्षिणारण्ये चरन्न् अपश्यम् एको वृद्धो व्याघ्रः स्नातः कुश-हस्तः सरस्-तीरे ब्रूते-भो भो पन्थाः ! इदं सुवर्ण-कङ्कणं गृह्यताम् । ततो लोभाकृष्टेन केनचित् पान्थेन आलोचितम्-भाग्येन एतत् सम्भवति । किन्तु अस्मिन् आत्म-सन्देहे प्रवृत्तिर् न विधेया । यतः- अनिष्टाद् इष्ट-लाभेऽपि न गतिर् जायते शुभा । यत्रास्ते विष-संसर्गो ऽमृतं तद् अपि मृत्यवे
hit_1.7,kintu sarvatrārthārjana-pravṛttau sandeha eva | tathā coktam- na saṃśayam anāruhya naro bhadrāṇi paśyati | saṃśayaṃ punar āruhya yadi jīvati paśyati,किन्तु सर्वत्रार्थार्जन-प्रवृत्तौ सन्देह एव । तथा चोक्तम्- न संशयम् अनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति । संशयं पुनर् आरुह्य यदि जीवति पश्यति
hit_1.8,tan nirūpayāmi tāvat | prakāśaṃ brūte | kutra tava kaṅkaṇam ? vyāghro hastaṃ prasārya darśayati | pāntho 'vadat-kathaṃ mārātmake tvayi viśvāsaḥ ? vyāghra uvāca-śṛṇu re pāntha ! prāg eva yauvana-daśāyām aham atīva durvṛtta āsam | aneka-go-mānuṣāṇāṃ vadhād me putrā mṛtā dārāś ca | vaṃśa-hīnaś cāham | tataḥ kenacid dhārmikeṇāham upadiṣṭaḥ | dāna-dharmādikaṃ caratu bhavān iti | tad-upadeśādi-dānīm ahaṃ snāna-śīlo dātā vṛddho galita-nakha-dantaḥ na kathaṃ viśvāsa-bhūmiḥ ? uktaṃ ca- ijyā'dhyayana-dānāni tapaḥ satyaṃ dhṛtiḥ kṣamā | alobha iti mārgo 'yaṃ dharmasyāṣṭa-vidhaḥ smṛtaḥ,तन् निरूपयामि तावत् । प्रकाशं ब्रूते । कुत्र तव कङ्कणम् ? व्याघ्रो हस्तं प्रसार्य दर्शयति । पान्थो ऽवदत्-कथं मारात्मके त्वयि विश्वासः ? व्याघ्र उवाच-शृणु रे पान्थ ! प्राग् एव यौवन-दशायाम् अहम् अतीव दुर्वृत्त आसम् । अनेक-गो-मानुषाणां वधाद् मे पुत्रा मृता दाराश् च । वंश-हीनश् चाहम् । ततः केनचिद् धार्मिकेणाहम् उपदिष्टः । दान-धर्मादिकं चरतु भवान् इति । तद्-उपदेशादि-दानीम् अहं स्नान-शीलो दाता वृद्धो गलित-नख-दन्तः न कथं विश्वास-भूमिः ? उक्तं च- इज्याऽध्ययन-दानानि तपः सत्यं धृतिः क्षमा । अलोभ इति मार्गो ऽयं धर्मस्याष्ट-विधः स्मृतः
hit_1.9,tatra pūrvaś caturvargo dambhārtham api sevyate | uttaras tu caturvargo mahātmany eva tiṣṭhati,तत्र पूर्वश् चतुर्वर्गो दम्भार्थम् अपि सेव्यते । उत्तरस् तु चतुर्वर्गो महात्मन्य् एव तिष्ठति
hit_1.10,mama caitāvān lobha-virahaḥ | yena sva-hasta-stham api suvarṇa-kaṅkaṇaṃ yasmai kasmaicid dātum icchāmi tathāpi vyāghro mānuṣaṃ khādatīti lokāpavādo durnivāraḥ | yataḥ- gatānugatiko lokaḥ kuṭṭanīm upadeśinīm | pramāṇayati no dharme yathā goghnam api dvijam,मम चैतावान् लोभ-विरहः । येन स्व-हस्त-स्थम् अपि सुवर्ण-कङ्कणं यस्मै कस्मैचिद् दातुम् इच्छामि तथापि व्याघ्रो मानुषं खादतीति लोकापवादो दुर्निवारः । यतः- गतानुगतिको लोकः कुट्टनीम् उपदेशिनीम् । प्रमाणयति नो धर्मे यथा गोघ्नम् अपि द्विजम्
hit_1.11,mayā ca dharma-śāstrāṇi adhītāni | śṛṇu- maru-sthalyāṃ yathā vṛṣṭiḥ kṣudhārte bhojanaṃ tathā | daridre dīyate dānaṃ saphalaṃ pāṇḍu-nandana,मया च धर्म-शास्त्राणि अधीतानि । शृणु- मरु-स्थल्यां यथा वृष्टिः क्षुधार्ते भोजनं तथा । दरिद्रे दीयते दानं सफलं पाण्डु-नन्दन
hit_1.12,prāṇā yathātmano 'bhīṣṭā bhūtānām api te tathā | ātmaupamyena bhūtānāṃ dayāṃ kurvanti sādhavaḥ,प्राणा यथात्मनो ऽभीष्टा भूतानाम् अपि ते तथा । आत्मौपम्येन भूतानां दयां कुर्वन्ति साधवः
hit_1.13,aparaṃ ca- pratyākhyāne ca dāne ca sukha-duḥkhe priyāpriye | ātmaupamyena puruṣaḥ pramāṇam adhigacchati,अपरं च- प्रत्याख्याने च दाने च सुख-दुःखे प्रियाप्रिये । आत्मौपम्येन पुरुषः प्रमाणम् अधिगच्छति
hit_1.14,anyac ca- mātṛvat para-dāreṣu para-dravyeṣu loṣṭravat | ātmavat sarva-bhūteṣu yaḥ paśyati sa paṇḍitaḥ,अन्यच् च- मातृवत् पर-दारेषु पर-द्रव्येषु लोष्ट्रवत् । आत्मवत् सर्व-भूतेषु यः पश्यति स पण्डितः
hit_1.15,tvaṃ ca atīva-durgataḥ | tena tat tubhyaṃ dātuṃ sa-yatno 'ham | tathā coktam- daridrān bhara kaunteya mā prayaccheśvare dhanam | vyādhitasyauṣadhaṃ pathyaṃ nīrujasya kim auṣadhaiḥ,त्वं च अतीव-दुर्गतः । तेन तत् तुभ्यं दातुं स-यत्नो ऽहम् । तथा चोक्तम्- दरिद्रान् भर कौन्तेय मा प्रयच्छेश्वरे धनम् । व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किम् औषधैः
hit_1.16,anyat ca- dātavyam iti yad dānaṃ dīyate'nupakāriṇi | deśe kāle ca pātre ca tad dānaṃ sāttvikaṃ viduḥ,अन्यत् च- दातव्यम् इति यद् दानं दीयतेऽनुपकारिणि । देशे काले च पात्रे च तद् दानं सात्त्विकं विदुः
hit_1.17,"tad atra sarasi snātvā suvarṇa-kaṅkaṇam idaṃ gṛhāṇa | tato yāvad asau tad-vacaḥ-pratīto lobhāt saraḥ snātuṃ praviṣṭaḥ, tāvan mahā-paṅke nimagnaḥ palāyitum akṣamaḥ | taṃ paṅke patitaṃ dṛṣṭvā vyāghro 'vadat-ahaha mahā-paṅke patito 'si | atas tvām aham utthāpayāmi | ity uktvā śanaiḥ śanair upagamya tena vyāghreṇa dhṛtaḥ sa pāntho 'cintayat- na dharma-śāstraṃ paṭhatīti kāraṇaṃ na cāpi vedādhyayanaṃ durātmanaḥ | svabhāva evātra tathātiricyate yathā prakṛtyā madhuraṃ gavāṃ payaḥ","तद् अत्र सरसि स्नात्वा सुवर्ण-कङ्कणम् इदं गृहाण । ततो यावद् असौ तद्-वचः-प्रतीतो लोभात् सरः स्नातुं प्रविष्टः, तावन् महा-पङ्के निमग्नः पलायितुम् अक्षमः । तं पङ्के पतितं दृष्ट्वा व्याघ्रो ऽवदत्-अहह महा-पङ्के पतितो ऽसि । अतस् त्वाम् अहम् उत्थापयामि । इत्य् उक्त्वा शनैः शनैर् उपगम्य तेन व्याघ्रेण धृतः स पान्थो ऽचिन्तयत्- न धर्म-शास्त्रं पठतीति कारणं न चापि वेदाध्ययनं दुरात्मनः । स्वभाव एवात्र तथातिरिच्यते यथा प्रकृत्या मधुरं गवां पयः"
hit_1.18,kiṃ ca- avaśendriya-cittānāṃ hasti-snānam iva kriyā | durbhagābharaṇa-prāyo jñānaṃ bhāraḥ kriyāṃ vinā,किं च- अवशेन्द्रिय-चित्तानां हस्ति-स्नानम् इव क्रिया । दुर्भगाभरण-प्रायो ज्ञानं भारः क्रियां विना
hit_1.19,tan mayā bhadraṃ na kṛtam | yad atra mārātmake viśvāsaḥ kṛtaḥ | tathā coktam- nadīnāṃ śastra-pāṇīnāṃ nakhināṃ śṛṅgiṇāṃ tathā | viśvāso naiva kartavyaḥ strīṣu rāja-kuleṣu ca,तन् मया भद्रं न कृतम् । यद् अत्र मारात्मके विश्वासः कृतः । तथा चोक्तम्- नदीनां शस्त्र-पाणीनां नखिनां शृङ्गिणां तथा । विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीषु राज-कुलेषु च
hit_1.20,aparaṃ ca- sarvasya hi parīkṣyante svabhāvā netare guṇāḥ | atītya hi guṇān sarvān svabhāvo mūrdhni vartate,अपरं च- सर्वस्य हि परीक्ष्यन्ते स्वभावा नेतरे गुणाः । अतीत्य हि गुणान् सर्वान् स्वभावो मूर्ध्नि वर्तते
hit_1.21,anyac ca- sa hi gagana-vihārī kalmaṣa-dhvaṃsa-kārī daśa-śata-kara-dhārī jyotiṣāṃ madhya-cārī | vidhur api vidhi-yogād grasyate rāhuṇāsau likhitam api lalāṭe projjhitaṃ kaḥ samarthaḥ,अन्यच् च- स हि गगन-विहारी कल्मष-ध्वंस-कारी दश-शत-कर-धारी ज्योतिषां मध्य-चारी । विधुर् अपि विधि-योगाद् ग्रस्यते राहुणासौ लिखितम् अपि ललाटे प्रोज्झितं कः समर्थः
hit_1.22,iti cintayann evāsau vyāghreṇa dhṛtvā vyāpāditaḥ khāditaś ca | ato 'haṃ bravīmi-kaṅkaṇasya tu lobhenety ādi | ata eva sarvathāvicāritaṃ karma na kartavyam iti | yataḥ- sujīrṇam annaṃ suvicakṣaṇaḥ sutaḥ suśāsitā strī nṛpatiḥ susevitaḥ | sucintya coktaṃ suvicārya yat kṛtaṃ sudīrgha-kāle'pi na yāti vikriyām,इति चिन्तयन्न् एवासौ व्याघ्रेण धृत्वा व्यापादितः खादितश् च । अतो ऽहं ब्रवीमि-कङ्कणस्य तु लोभेनेत्य् आदि । अत एव सर्वथाविचारितं कर्म न कर्तव्यम् इति । यतः- सुजीर्णम् अन्नं सुविचक्षणः सुतः सुशासिता स्त्री नृपतिः सुसेवितः । सुचिन्त्य चोक्तं सुविचार्य यत् कृतं सुदीर्घ-कालेऽपि न याति विक्रियाम्
hit_1.23,etad vacanaṃ śrutvā kaścit kapotaḥ sa-darpam āha-āḥ ! kim evam ucyate ? vṛddhasya vacanaṃ grāhyam āpat-kāle hy upasthite | sarvatraivaṃ vicāre ca bhojane'pi pravartatām,एतद् वचनं श्रुत्वा कश्चित् कपोतः स-दर्पम् आह-आः ! किम् एवम् उच्यते ? वृद्धस्य वचनं ग्राह्यम् आपत्-काले ह्य् उपस्थिते । सर्वत्रैवं विचारे च भोजनेऽपि प्रवर्तताम्
hit_1.24,yataḥ- śaṅkābhiḥ sarvam ākrāntam annaṃ pānaṃ ca bhūtale | pravṛttiḥ kutra kartavyā jīvitavyaṃ kathaṃ na vā ?,यतः- शङ्काभिः सर्वम् आक्रान्तम् अन्नं पानं च भूतले । प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं न वा ?
hit_1.25,yathā coktam- īrṣyī ghṛṇī tv asantuṣṭaḥ krodhano nitya-śaṅkitaḥ | para-bhāgyopajīvī ca ṣaḍ ete nitya-duḥkhitāḥ,यथा चोक्तम्- ईर्ष्यी घृणी त्व् असन्तुष्टः क्रोधनो नित्य-शङ्कितः । पर-भाग्योपजीवी च षड् एते नित्य-दुःखिताः
hit_1.26,etac chrutvā taṇḍul-kaṇa-lobhena nabho-maṇḍalād avatīryas arve kapotās tatropaviṣṭāḥ | yataḥ- sumahānty api śāstrāṇi dhārayanto bahu-śrutāḥ | chettāḥ saṃayānāṃ ca kliśyante lobha-mohitāḥ,एतच् छ्रुत्वा तण्डुल्-कण-लोभेन नभो-मण्डलाद् अवतीर्यस् अर्वे कपोतास् तत्रोपविष्टाः । यतः- सुमहान्त्य् अपि शास्त्राणि धारयन्तो बहु-श्रुताः । छेत्ताः संअयानां च क्लिश्यन्ते लोभ-मोहिताः
hit_1.27,anyac ca- lobhāt krodhaḥ prabhavati lobhāt kāmaḥ prajāyate | lobhān mohaś ca nāśaś ca lobhaḥ pāpasya kāraṇam,अन्यच् च- लोभात् क्रोधः प्रभवति लोभात् कामः प्रजायते । लोभान् मोहश् च नाशश् च लोभः पापस्य कारणम्
hit_1.28,anyac ca- asaṃbhavaṃ hema-mṛgasya janma tathāpi rāmo lulubhe mṛgāya | prāyaḥ samāpanna-vipatti-kāle dhiyo 'pi puṃsāṃ malinā bhavanti,अन्यच् च- असंभवं हेम-मृगस्य जन्म तथापि रामो लुलुभे मृगाय । प्रायः समापन्न-विपत्ति-काले धियो ऽपि पुंसां मलिना भवन्ति
hit_1.29,"anantaraṃ te sarve jāla-nibaddhā babhūvuḥ, tato yasya vacanāt tatrāvalambitās taṃ sarve tiraskurvanti sma | yataḥ, na gaṇasyāgrato gacchet siddhe kārye samaṃ phalam | yadi kārya-vipattiḥ syān mukharas tatra hanyate","अनन्तरं ते सर्वे जाल-निबद्धा बभूवुः, ततो यस्य वचनात् तत्रावलम्बितास् तं सर्वे तिरस्कुर्वन्ति स्म । यतः, न गणस्याग्रतो गच्छेत् सिद्धे कार्ये समं फलम् । यदि कार्य-विपत्तिः स्यान् मुखरस् तत्र हन्यते"
hit_1.30,"tasya tiraskāraṃ śrutvā citragrīva uvāca-nāyam asya doṣaḥ, yataḥ āpadām āpatantīnāṃ hito 'py āyāti hetutām | mātṛ-jaṅghā hi vatsasya stambhī-bhavati bandhane","तस्य तिरस्कारं श्रुत्वा चित्रग्रीव उवाच-नायम् अस्य दोषः, यतः आपदाम् आपतन्तीनां हितो ऽप्य् आयाति हेतुताम् । मातृ-जङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भी-भवति बन्धने"
hit_1.31,anyac ca- sa bandhur yo vipannānām āpad-uddharaṇa-kṣamaḥ | na tu bhīta-paritrāṇa-vastūpālambha-paṇḍitaḥ,अन्यच् च- स बन्धुर् यो विपन्नानाम् आपद्-उद्धरण-क्षमः । न तु भीत-परित्राण-वस्तूपालम्भ-पण्डितः
hit_1.32,"vipat-kāle vismaya eva kāpuruṣa-lakṣaṇam | tad atra dhairyam avalambya pratīkāraś cintyatām, yataḥ- vipadi dhairyam athābhyudaye kṣamā sadasi vākya-paṭutā yudhi vikramaḥ | yaśasi cābhirucir vyasanaṃ śrutau prakṛti-siddham idaṃ hi mahātmanām","विपत्-काले विस्मय एव कापुरुष-लक्षणम् । तद् अत्र धैर्यम् अवलम्ब्य प्रतीकारश् चिन्त्यताम्, यतः- विपदि धैर्यम् अथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्य-पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचिर् व्यसनं श्रुतौ प्रकृति-सिद्धम् इदं हि महात्मनाम्"
hit_1.33,sampadi yasya na harṣo vipadi viṣādo raṇe ca bhīrutvam | taṃ bhuvana-traya-tilakaṃ janayati jananī sutaṃ viralam,सम्पदि यस्य न हर्षो विपदि विषादो रणे च भीरुत्वम् । तं भुवन-त्रय-तिलकं जनयति जननी सुतं विरलम्
hit_1.34,anyac ca- ṣaḍ-doṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtim icchatā | nidrā tandrā bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrgha-sūtratā,अन्यच् च- षड्-दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिम् इच्छता । निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घ-सूत्रता
hit_1.35,idānīm api evaṃ kriyatām-sarvair ekacittībhūya jālam ādāya uḍḍīyatām | yataḥ- alpānām api vastūnāṃ saṃhatiḥ kārya-sādhikā | tṛṇair guṇatvam āpannair badhyante matta-dantinaḥ,इदानीम् अपि एवं क्रियताम्-सर्वैर् एकचित्तीभूय जालम् आदाय उड्डीयताम् । यतः- अल्पानाम् अपि वस्तूनां संहतिः कार्य-साधिका । तृणैर् गुणत्वम् आपन्नैर् बध्यन्ते मत्त-दन्तिनः
hit_1.36,saṃhatiḥ śreyasī puṃsāṃ svakulair alpakair api | tuṣeṇāpi parityaktā na prarohanti taṇḍulāḥ,संहतिः श्रेयसी पुंसां स्वकुलैर् अल्पकैर् अपि । तुषेणापि परित्यक्ता न प्ररोहन्ति तण्डुलाः
hit_1.37,iti vicitya pakṣiṇaḥ sarve jālam ādāya utpatitāḥ | anantaraṃ ca vyādhaḥ sudūrāj jālāpahārakāṃs tān avalokya paścād dhāvito 'cintayat- saṃhatās tu haranty ete mama jālaṃ vihaṅgamāḥ | yadā tu nipatiṣyanti vaśam eṣyanti me tadā,इति विचित्य पक्षिणः सर्वे जालम् आदाय उत्पतिताः । अनन्तरं च व्याधः सुदूराज् जालापहारकांस् तान् अवलोक्य पश्चाद् धावितो ऽचिन्तयत्- संहतास् तु हरन्त्य् एते मम जालं विहङ्गमाः । यदा तु निपतिष्यन्ति वशम् एष्यन्ति मे तदा
hit_1.38,tatas teṣu cakṣur viṣayam atikrānteṣu pakṣiṣu sa vyādho nivṛttaḥ | atha lubdhakaṃ nivṛttaṃ dṛṣṭvā kapotā ūcuḥ-svāmin ! kim idānīṃ kartum ucitam ? citragrīva uvāca- mātā mitraṃ pitā ceti svabhāvāt tritayaṃ hitam | kārya-kāraṇataś cānye bhavanti hita-buddhayaḥ,ततस् तेषु चक्षुर् विषयम् अतिक्रान्तेषु पक्षिषु स व्याधो निवृत्तः । अथ लुब्धकं निवृत्तं दृष्ट्वा कपोता ऊचुः-स्वामिन् ! किम् इदानीं कर्तुम् उचितम् ? चित्रग्रीव उवाच- माता मित्रं पिता चेति स्वभावात् त्रितयं हितम् । कार्य-कारणतश् चान्ये भवन्ति हित-बुद्धयः
hit_1.39,tan me mitraṃ hiraṇyako nāma mūṣika-rājo gaṇḍakī-tīre citra-vane nivasati | so 'smākaṃ pāśāṃś chetsyati ity ālocya sarve hiraṇyaka-vivara-samīpaṃ gatāḥ | hiraṇyakaś ca sarvadā apāya-śaṅkayā śata-dvāraṃ vivaraṃ kṛtvā nivasati | tato hiraṇyakaḥ kapotāvapāta-bhayāc cakitaḥ tūṣṇīṃ sthitaḥ | citragrīva uvāca-sakhe hiraṇyaka ! katham asmān na sambhāṣase ? tato hiraṇyakas tad-vacanaṃ pratyabhijñāya sa-sambhramaṃ bahir niḥsṛtya abravīt-āḥ ! puṇyavān asmi priya-suhṛn me citragrīvaḥ samāyātaḥ | yasya mitreṇa sambhāṣo yasya mitreṇa saṃsthitiḥ | yasya mitreṇa saṃlāpas tato nāstīha puṇyavān,तन् मे मित्रं हिरण्यको नाम मूषिक-राजो गण्डकी-तीरे चित्र-वने निवसति । सो ऽस्माकं पाशांश् छेत्स्यति इत्य् आलोच्य सर्वे हिरण्यक-विवर-समीपं गताः । हिरण्यकश् च सर्वदा अपाय-शङ्कया शत-द्वारं विवरं कृत्वा निवसति । ततो हिरण्यकः कपोतावपात-भयाच् चकितः तूष्णीं स्थितः । चित्रग्रीव उवाच-सखे हिरण्यक ! कथम् अस्मान् न सम्भाषसे ? ततो हिरण्यकस् तद्-वचनं प्रत्यभिज्ञाय स-सम्भ्रमं बहिर् निःसृत्य अब्रवीत्-आः ! पुण्यवान् अस्मि प्रिय-सुहृन् मे चित्रग्रीवः समायातः । यस्य मित्रेण सम्भाषो यस्य मित्रेण संस्थितिः । यस्य मित्रेण संलापस् ततो नास्तीह पुण्यवान्
hit_1.40,atha pāśa-baddhāṃś caitān dṛṣṭvā sa-vismayaḥ kṣaṇaṃ sthitvā uvāca-sakhe ! kim etat ? citragrīva uvāca-sakhe ! asmākaṃ prāktana-janma-karmaṇaḥ phalam etat | yasmāc ca yena ca yathā ca yadā ca yac ca yāvac ca yatra ca śubhāśubham ātma-karma | tasmāc ca tena ca tathā ca tadā ca tac ca tāvac ca tatra ca vidhātṛ-vaśād upaiti,अथ पाश-बद्धांश् चैतान् दृष्ट्वा स-विस्मयः क्षणं स्थित्वा उवाच-सखे ! किम् एतत् ? चित्रग्रीव उवाच-सखे ! अस्माकं प्राक्तन-जन्म-कर्मणः फलम् एतत् । यस्माच् च येन च यथा च यदा च यच् च यावच् च यत्र च शुभाशुभम् आत्म-कर्म । तस्माच् च तेन च तथा च तदा च तच् च तावच् च तत्र च विधातृ-वशाद् उपैति
hit_1.41,rāga-śoka-parītāpa-bandhana-vyasanāni ca | ātmāparādha-vṛkṣāṇāṃ phalāny etāni dehinām,राग-शोक-परीताप-बन्धन-व्यसनानि च । आत्मापराध-वृक्षाणां फलान्य् एतानि देहिनाम्
hit_1.42,"etac chrutvā hiraṇyakaś citragrīvasya bandhanaṃ chettuṃ satvaram upasarpati | tatra citragrīva uvāca-mitra ! mā maivaṃ kuru | prathamam asmad-āśritānām eteṣāṃ tāvat pāśāṃś chindhi | mama pāśaṃ paścāc chetsyasi | hiraṇyako 'py āha-aham alpa-śaktiḥ | dantāś ca me komalāḥ | tad eteṣāṃ pāśāṃś chettuṃ kathaṃ samartho bhavāmi ? tat yāvan me dantā na truṭyanti, tāvat tava pāśaṃ chinadmi | tad-anantaram apy eteṣāṃ bandhanaṃ yāvat śakyaṃ chetsyāmi | citragrīva uvāca-astv evam | tathāpi yathā-śakti bandhanam eteṣāṃ khaṇḍaya | hiraṇyakenoktam-ātma-parityāgena yadāśritānāṃ parirakṣaṇaṃ tan na nīti-vedināṃ sammatam | yataḥ- āpad-arthe dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanair api | ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārair api dhanair api","एतच् छ्रुत्वा हिरण्यकश् चित्रग्रीवस्य बन्धनं छेत्तुं सत्वरम् उपसर्पति । तत्र चित्रग्रीव उवाच-मित्र ! मा मैवं कुरु । प्रथमम् अस्मद्-आश्रितानाम् एतेषां तावत् पाशांश् छिन्धि । मम पाशं पश्चाच् छेत्स्यसि । हिरण्यको ऽप्य् आह-अहम् अल्प-शक्तिः । दन्ताश् च मे कोमलाः । तद् एतेषां पाशांश् छेत्तुं कथं समर्थो भवामि ? तत् यावन् मे दन्ता न त्रुट्यन्ति, तावत् तव पाशं छिनद्मि । तद्-अनन्तरम् अप्य् एतेषां बन्धनं यावत् शक्यं छेत्स्यामि । चित्रग्रीव उवाच-अस्त्व् एवम् । तथापि यथा-शक्ति बन्धनम् एतेषां खण्डय । हिरण्यकेनोक्तम्-आत्म-परित्यागेन यदाश्रितानां परिरक्षणं तन् न नीति-वेदिनां सम्मतम् । यतः- आपद्-अर्थे धनं रक्षेद् दारान् रक्षेद् धनैर् अपि । आत्मानं सततं रक्षेद् दारैर् अपि धनैर् अपि"
hit_1.43,anyac ca-- dharmārtha-kāma-mokṣāṇāṃ prāṇāḥ saṃsthita-hetavaḥ | tān nighnatā kiṃ na hataṃ rakṣatā kiṃ na rakṣitam,अन्यच् च-- धर्मार्थ-काम-मोक्षाणां प्राणाः संस्थित-हेतवः । तान् निघ्नता किं न हतं रक्षता किं न रक्षितम्
hit_1.44,"citragrīva uvāca-sakhe ! nītis tāvad īdṛśy eva, kintv aham asmad-āśritānāṃ duḥkhaṃ soḍhuṃ sarvathāsamarthas tenedaṃ bravīmi | yataḥ- dhanāni jīvitaṃ caiva parārthe prājña utsṛjet | sannimitte varaṃ tyāgo vināśe niyate sati","चित्रग्रीव उवाच-सखे ! नीतिस् तावद् ईदृश्य् एव, किन्त्व् अहम् अस्मद्-आश्रितानां दुःखं सोढुं सर्वथासमर्थस् तेनेदं ब्रवीमि । यतः- धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति"
hit_1.45,ayam aparaś cāsādhāraṇo hetuḥ | jāti-dravya-balānāṃ ca sāmyam eṣāṃ mayā saha | mat-prabhutva-phalaṃ brūhi kadā kiṃ tad bhaviṣyati,अयम् अपरश् चासाधारणो हेतुः । जाति-द्रव्य-बलानां च साम्यम् एषां मया सह । मत्-प्रभुत्व-फलं ब्रूहि कदा किं तद् भविष्यति
hit_1.46,anyac ca- vinā vartanam evaite na tyajanti mamāntikam | tan me prāṇa-vyayenāpi jīvayaitān mamāśritān,अन्यच् च- विना वर्तनम् एवैते न त्यजन्ति ममान्तिकम् । तन् मे प्राण-व्ययेनापि जीवयैतान् ममाश्रितान्
hit_1.47,kiṃ ca- māṃsa-mūtra-purīṣāsthi-pūrite'tra kalevare | vinaśvare vihāyāsthāṃ yaśaḥ pālaya mitra me,किं च- मांस-मूत्र-पुरीषास्थि-पूरितेऽत्र कलेवरे । विनश्वरे विहायास्थां यशः पालय मित्र मे
hit_1.48,aparaṃ ca paśya- yadi nityam anityena nirmalaṃ mala-vāhinā | yaśaḥ kāyena labhyeta tan na labdhaṃ bhaven nu kim,अपरं च पश्य- यदि नित्यम् अनित्येन निर्मलं मल-वाहिना । यशः कायेन लभ्येत तन् न लब्धं भवेन् नु किम्
hit_1.49,yataḥ- śarīrasya guṇānāṃ ca dūram atyantam antaram | śarīraṃ kṣaṇa-vidhvaṃsi kalpānta-sthāyino guṇāḥ,यतः- शरीरस्य गुणानां च दूरम् अत्यन्तम् अन्तरम् । शरीरं क्षण-विध्वंसि कल्पान्त-स्थायिनो गुणाः
hit_1.50,ity ākarṇya hiraṇyakaḥ prahṛṣṭa-manāḥ pulakitaḥ san abravīt-sādhu mitra ! sādhu | anenāśrita-vātsalyena trailokyasyāpi prabhutvaṃ tvayi yujyate | evam uktvā tena sarveṣāṃ kapotānāṃ bandhanāni chinnāni | tato hiraṇyakaḥ sarvān sādaraṃ sampūjya āha-sakhe citragrīva ! sarvathātra jāla-bandhana-vidhau sati doṣam āśaṅkya ātmani avajñā na kartavyā | yataḥ- yo 'dhikād yojana-śatān paśyatīhāmiṣaṃ khagaḥ | sa eva prāpta-kālas tu pāśa-bandhaṃ na paśyati,इत्य् आकर्ण्य हिरण्यकः प्रहृष्ट-मनाः पुलकितः सन् अब्रवीत्-साधु मित्र ! साधु । अनेनाश्रित-वात्सल्येन त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं त्वयि युज्यते । एवम् उक्त्वा तेन सर्वेषां कपोतानां बन्धनानि छिन्नानि । ततो हिरण्यकः सर्वान् सादरं सम्पूज्य आह-सखे चित्रग्रीव ! सर्वथात्र जाल-बन्धन-विधौ सति दोषम् आशङ्क्य आत्मनि अवज्ञा न कर्तव्या । यतः- यो ऽधिकाद् योजन-शतान् पश्यतीहामिषं खगः । स एव प्राप्त-कालस् तु पाश-बन्धं न पश्यति
hit_1.51,aparaṃ ca- śaśi-divākarayor graha-pīḍanaṃ gaja-bhujaṅgamayor api bandhanam | matimatāṃ ca vilokya daridratāṃ vidhir aho balavān iti me matiḥ,अपरं च- शशि-दिवाकरयोर् ग्रह-पीडनं गज-भुजङ्गमयोर् अपि बन्धनम् । मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां विधिर् अहो बलवान् इति मे मतिः
hit_1.52,anyac ca- vyomaikānta-vihāriṇo 'pi vihagāḥ samprāpnuvanty āpadaṃ badhyante nipuṇair agādha-salilān matsyāḥ samudrād api | durnītaṃ kim ihāsti kiṃ sucaritaṃ kaḥ sthāna-lābhe guṇaḥ kālo hi vyasana-prasārita-karo gṛhṇāti dūrād api,अन्यच् च- व्योमैकान्त-विहारिणो ऽपि विहगाः सम्प्राप्नुवन्त्य् आपदं बध्यन्ते निपुणैर् अगाध-सलिलान् मत्स्याः समुद्राद् अपि । दुर्नीतं किम् इहास्ति किं सुचरितं कः स्थान-लाभे गुणः कालो हि व्यसन-प्रसारित-करो गृह्णाति दूराद् अपि
hit_1.53,"iti prabodhya ātithyaṃ kṛtvā āliṅgya ca tena sampreṣitaś citragrīvo 'pi saparivāro yatheṣṭa-deśān yayau, hiraṇyako 'pi sva-vivaraṃ praviṣṭaḥ | yāni kāni ca mitrāṇi kartavyāni śatāni ca | paśya mūṣika-mitreṇa kapotā mukta-bandhanāḥ","इति प्रबोध्य आतिथ्यं कृत्वा आलिङ्ग्य च तेन सम्प्रेषितश् चित्रग्रीवो ऽपि सपरिवारो यथेष्ट-देशान् ययौ, हिरण्यको ऽपि स्व-विवरं प्रविष्टः । यानि कानि च मित्राणि कर्तव्यानि शतानि च । पश्य मूषिक-मित्रेण कपोता मुक्त-बन्धनाः"
hit_1.54,"atha laghu-patanaka-nāmā kākaḥ sarva-vṛttānta-darśī sāścaryam idam āha-aho hiraṇyaka ! ślāghyo 'si, ato 'ham api tvayā saha maitrīṃ kartum icchāmi | atas tvaṃ māṃ maitryeṇānugrahītum arhasi | etac chrutvā hiraṇyako 'pi vivarābhyantarād āha-kas tvam ? sa brūte-laghupatanaka-nāmā vāyaso 'ham | hiraṇyako vihasyāha-kā tvayā saha maitrī ? yataḥ- yad yena yujyate loke budhas tat tena yojayet | aham annaṃ bhavān bhoktā kathaṃ prītir bhaviṣyati","अथ लघु-पतनक-नामा काकः सर्व-वृत्तान्त-दर्शी साश्चर्यम् इदम् आह-अहो हिरण्यक ! श्लाघ्यो ऽसि, अतो ऽहम् अपि त्वया सह मैत्रीं कर्तुम् इच्छामि । अतस् त्वं मां मैत्र्येणानुग्रहीतुम् अर्हसि । एतच् छ्रुत्वा हिरण्यको ऽपि विवराभ्यन्तराद् आह-कस् त्वम् ? स ब्रूते-लघुपतनक-नामा वायसो ऽहम् । हिरण्यको विहस्याह-का त्वया सह मैत्री ? यतः- यद् येन युज्यते लोके बुधस् तत् तेन योजयेत् । अहम् अन्नं भवान् भोक्ता कथं प्रीतिर् भविष्यति"
hit_1.55,aparaṃ ca- bhakṣya-bhakṣayoḥ prītir vipatteḥ kāraṇaṃ matam | śṛgālāt pāśabaddho 'sau mṛgaḥ kākena rakṣitaḥ,अपरं च- भक्ष्य-भक्षयोः प्रीतिर् विपत्तेः कारणं मतम् । शृगालात् पाशबद्धो ऽसौ मृगः काकेन रक्षितः
hit_1.56,"vāyaso 'bravīt--katham etat ? hiraṇyakaḥ kathayati- kathā 2 asti magadha-deśe campakavatī nāma araṇyānī | tasyāṃ cirāt mahatā snehena mṛga-kākau nivasataḥ | sa ca mṛgaḥ svecchayā bhrāmyan hṛṣṭa-puṣṭāṅgaḥ kenacit śṛgālenāvalokitaḥ | taṃ dṛṣṭvā śṛgālo 'cintayat-āḥ ! katham etan-māṃsaṃ sulalitaṃ bhakṣayāmi ? bhavatu, viśvāsaṃ tāvad utpādayāmi ity ālocya upasṛtyābravīt-mitra ! kuśalaṃ te ? mṛgeṇoktam-kas tvam ? sa brūte-kṣudra-buddhi-nāmā jambuko 'ham | atrāraṇye bandhu-hīno mṛtavat ekākī nivasāmi | idānīṃ tvāṃ mitram āsādya punaḥ sa-bandhur jīva-lokaṃ praviṣṭo 'smi | adhunā tavānucareṇa mayā sarvathā bhavitavyam iti | mṛgeṇoktam-evam astu | tataḥ paścād astaṃ gate savitari bhagavati marīci-mālini tau mṛgasya vāsa-bhūmiṃ gatau | tatra campaka-vṛkṣa-śākhāyāṃ subuddhi-nāmā kāko mṛgasya cira-mitraṃ nivasati | tau dṛṣṭvā kāko 'vadat-sakhe citrāṅga ! ko 'yaṃ dvitīyaḥ ? mṛgo brūte-mitra ! akasmād āgantunā saha maitrī na yuktā | tan na bhadram ācaritam | tathā coktam- ajñāta-kula-śīlasya vāso deyo na kasyacit | mārjārasya hi doṣeṇa hato gṛdhro jarad-gavaḥ","वायसो ऽब्रवीत्--कथम् एतत् ? हिरण्यकः कथयति- कथा २ अस्ति मगध-देशे चम्पकवती नाम अरण्यानी । तस्यां चिरात् महता स्नेहेन मृग-काकौ निवसतः । स च मृगः स्वेच्छया भ्राम्यन् हृष्ट-पुष्टाङ्गः केनचित् शृगालेनावलोकितः । तं दृष्ट्वा शृगालो ऽचिन्तयत्-आः ! कथम् एतन्-मांसं सुललितं भक्षयामि ? भवतु, विश्वासं तावद् उत्पादयामि इत्य् आलोच्य उपसृत्याब्रवीत्-मित्र ! कुशलं ते ? मृगेणोक्तम्-कस् त्वम् ? स ब्रूते-क्षुद्र-बुद्धि-नामा जम्बुको ऽहम् । अत्रारण्ये बन्धु-हीनो मृतवत् एकाकी निवसामि । इदानीं त्वां मित्रम् आसाद्य पुनः स-बन्धुर् जीव-लोकं प्रविष्टो ऽस्मि । अधुना तवानुचरेण मया सर्वथा भवितव्यम् इति । मृगेणोक्तम्-एवम् अस्तु । ततः पश्चाद् अस्तं गते सवितरि भगवति मरीचि-मालिनि तौ मृगस्य वास-भूमिं गतौ । तत्र चम्पक-वृक्ष-शाखायां सुबुद्धि-नामा काको मृगस्य चिर-मित्रं निवसति । तौ दृष्ट्वा काको ऽवदत्-सखे चित्राङ्ग ! को ऽयं द्वितीयः ? मृगो ब्रूते-मित्र ! अकस्माद् आगन्तुना सह मैत्री न युक्ता । तन् न भद्रम् आचरितम् । तथा चोक्तम्- अज्ञात-कुल-शीलस्य वासो देयो न कस्यचित् । मार्जारस्य हि दोषेण हतो गृध्रो जरद्-गवः"
hit_1.57,"tau āhatuḥ--katham etat ? kākaḥ kathayati- kathā 3 asti bhāgīrathī-tīre gṛdhrakūṭa-nāmni parvate mahān parkaṭī-vṛkṣaḥ tasya koṭare daiva-durvipākāt galita-nakha-nayano jaradgava-nāmā gṛdhraḥ prativasati | atha kṛpayā taj-jīvanāya tad-vṛkṣa-vāsinaḥ pakṣiṇaḥ svāhārāt kiṃcit kiṃcid uddhṛtya tasmai dadati, tenāsau jīvati, teṣāṃ śāvaka-rakṣāṃ ca karoti | atha kadācit dīrghakarṇa-nāmā mārjāraḥ pakṣi-śāvakān bhakṣayituṃ tatrāgataḥ | tatas tam āyāntaṃ dṛṣṭvā pakṣi-śāvakair bhayārtaiḥ kolāhalaḥ kṛtaḥ | tac chrutvā jaradgavena uktam-ko 'yam āyāti ? dīrghakarṇo gṛdhram avalokya sa-bhayam āha-hā hato 'smi yato 'yaṃ māṃ vyāpādayiṣyati | athavā- tāvad bhayasya bhetavyaṃ yāvad bhayam anāgatam | āgataṃ tu bhayaṃ vīkṣya naraḥ kuryād yathocitam","तौ आहतुः--कथम् एतत् ? काकः कथयति- कथा ३ अस्ति भागीरथी-तीरे गृध्रकूट-नाम्नि पर्वते महान् पर्कटी-वृक्षः तस्य कोटरे दैव-दुर्विपाकात् गलित-नख-नयनो जरद्गव-नामा गृध्रः प्रतिवसति । अथ कृपया तज्-जीवनाय तद्-वृक्ष-वासिनः पक्षिणः स्वाहारात् किंचित् किंचिद् उद्धृत्य तस्मै ददति, तेनासौ जीवति, तेषां शावक-रक्षां च करोति । अथ कदाचित् दीर्घकर्ण-नामा मार्जारः पक्षि-शावकान् भक्षयितुं तत्रागतः । ततस् तम् आयान्तं दृष्ट्वा पक्षि-शावकैर् भयार्तैः कोलाहलः कृतः । तच् छ्रुत्वा जरद्गवेन उक्तम्-को ऽयम् आयाति ? दीर्घकर्णो गृध्रम् अवलोक्य स-भयम् आह-हा हतो ऽस्मि यतो ऽयं मां व्यापादयिष्यति । अथवा- तावद् भयस्य भेतव्यं यावद् भयम् अनागतम् । आगतं तु भयं वीक्ष्य नरः कुर्याद् यथोचितम्"
hit_1.58,"adhunātisannidhāne palāyitum akṣamaḥ | tad yathā bhavitavyaṃ tathā bhavatu, tāvat viśvāsam utpādyāsya samīpam upagacchāmīty ālocya tam upasṛtyābravīt-ārya ! tvām abhivande | gṛdhro 'vadat-kas tvam ? so 'vadat-mārjāro 'ham | gṛdhro brūte-dūram apasara no cet hantavyo 'si mayā | mārjāro 'vadat-śrūyatāṃ tāvat mad-vacanam | tato yady ahaṃ vadhyas tadā hantavyaḥ | yataḥ - jāti-mātreṇa kiṃ kaścid vadhyate pūjyate kvacit | vyavahāraṃ parijñāya vadhyaḥ pūjyo 'thavā bhavet","अधुनातिसन्निधाने पलायितुम् अक्षमः । तद् यथा भवितव्यं तथा भवतु, तावत् विश्वासम् उत्पाद्यास्य समीपम् उपगच्छामीत्य् आलोच्य तम् उपसृत्याब्रवीत्-आर्य ! त्वाम् अभिवन्दे । गृध्रो ऽवदत्-कस् त्वम् ? सो ऽवदत्-मार्जारो ऽहम् । गृध्रो ब्रूते-दूरम् अपसर नो चेत् हन्तव्यो ऽसि मया । मार्जारो ऽवदत्-श्रूयतां तावत् मद्-वचनम् । ततो यद्य् अहं वध्यस् तदा हन्तव्यः । यतः - जाति-मात्रेण किं कश्चिद् वध्यते पूज्यते क्वचित् । व्यवहारं परिज्ञाय वध्यः पूज्यो ऽथवा भवेत्"
hit_1.59,"gṛdhro brūte-brūhi kim artham āgato 'si ? so 'vadat-aham atra gaṅgā-tīre nitya-snāyī nirāmiṣāśī brahmacārī cāndrāyaṇa-vratam ācaraṃs tiṣṭhāmi | yuṣmān dharma-jñāna-ratāḥ prema-viśvāsa-bhūmayaḥ iti pakṣiṇaḥ sarve sarvadā mamāgre prastuvanti, ato bhavadbhyo vidyāvayo-vṛddhebhyo dharmaṃ śrotum ihāgataḥ | bhavantaś caitādṛśā dharmajñāḥ, yan mām atithiṃ hantum udyatāḥ ? gṛhastha-dharmaś ca eṣaḥ - arāv apy ucitaṃ kāryam ātithyaṃ gṛham āgate | chettum apy āgate chāyāṃ nopasaṃharate drumaḥ","गृध्रो ब्रूते-ब्रूहि किम् अर्थम् आगतो ऽसि ? सो ऽवदत्-अहम् अत्र गङ्गा-तीरे नित्य-स्नायी निरामिषाशी ब्रह्मचारी चान्द्रायण-व्रतम् आचरंस् तिष्ठामि । युष्मान् धर्म-ज्ञान-रताः प्रेम-विश्वास-भूमयः इति पक्षिणः सर्वे सर्वदा ममाग्रे प्रस्तुवन्ति, अतो भवद्भ्यो विद्यावयो-वृद्धेभ्यो धर्मं श्रोतुम् इहागतः । भवन्तश् चैतादृशा धर्मज्ञाः, यन् माम् अतिथिं हन्तुम् उद्यताः ? गृहस्थ-धर्मश् च एषः - अराव् अप्य् उचितं कार्यम् आतिथ्यं गृहम् आगते । छेत्तुम् अप्य् आगते छायां नोपसंहरते द्रुमः"
hit_1.60,"kiṃ ca-yadi annaṃ nāsti, tadā suprītenāpi vacasā tāvad atithiḥ pūjya eva | tṛṇāni bhūmir udakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā | etāny api satāṃ gehe nocchidyante kadācana","किं च-यदि अन्नं नास्ति, तदा सुप्रीतेनापि वचसा तावद् अतिथिः पूज्य एव । तृणानि भूमिर् उदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता । एतान्य् अपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन"
hit_1.61,anyac ca- bālo vā yadi vā vṛddho yuvā vā gṛham āgataḥ | tasya pūjā vidhātavyā sarvasyābhyāgato guruḥ,अन्यच् च- बालो वा यदि वा वृद्धो युवा वा गृहम् आगतः । तस्य पूजा विधातव्या सर्वस्याभ्यागतो गुरुः
hit_1.62,aparaṃ ca- nirguṇeṣv api sattveṣu dayāṃ kurvanti sādhavaḥ | na hi saṃharate jyotsnāṃ candraś cāṇḍāla-veśmanaḥ,अपरं च- निर्गुणेष्व् अपि सत्त्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । न हि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्रश् चाण्डाल-वेश्मनः
hit_1.63,anyac ca- atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate | sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati,अन्यच् च- अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति
hit_1.64,anyac ca- uttamasyāpi varṇasya nīco 'pi gṛham āgataḥ | pūjanīyo yathā-yogyaṃ sarva-deva-mayo 'tithiḥ,अन्यच् च- उत्तमस्यापि वर्णस्य नीचो ऽपि गृहम् आगतः । पूजनीयो यथा-योग्यं सर्व-देव-मयो ऽतिथिः
hit_1.65,"gṛdhro 'vadat-mārjāro hi māṃsa-ruciḥ | pakṣi-śāvakāś cātra nivasanti | tenāham eva bravīmi | tac chrutvā mārjāro bhūmiṃ spṛṣṭvā karṇau spṛśati, brūte ca-mayā dharma-śāstraṃ śrutvā vīta-rāgenedaṃ duṣkaraṃ vrataṃ cāndrāyaṇam adhyavasitam | yataḥ parasparaṃ vivadamānānām api dharma-śāstrāṇām ahiṃsā paramo dharmaḥ ity atraikamatyam | yataḥ- sarva-hiṃsā-nivṛttā ye narāḥ sarva-sahāś ca ye | sarvasyāśraya-bhūtāś ca te narāḥ svarga-gāminaḥ","गृध्रो ऽवदत्-मार्जारो हि मांस-रुचिः । पक्षि-शावकाश् चात्र निवसन्ति । तेनाहम् एव ब्रवीमि । तच् छ्रुत्वा मार्जारो भूमिं स्पृष्ट्वा कर्णौ स्पृशति, ब्रूते च-मया धर्म-शास्त्रं श्रुत्वा वीत-रागेनेदं दुष्करं व्रतं चान्द्रायणम् अध्यवसितम् । यतः परस्परं विवदमानानाम् अपि धर्म-शास्त्राणाम् अहिंसा परमो धर्मः इत्य् अत्रैकमत्यम् । यतः- सर्व-हिंसा-निवृत्ता ये नराः सर्व-सहाश् च ये । सर्वस्याश्रय-भूताश् च ते नराः स्वर्ग-गामिनः"
hit_1.66,anyac ca- eka eva suhṛd dharmo nidhane'py anuyāti yaḥ | śarīreṇa samaṃ nāśaṃ sarvam anyad hi gacchati,अन्यच् च- एक एव सुहृद् धर्मो निधनेऽप्य् अनुयाति यः । शरीरेण समं नाशं सर्वम् अन्यद् हि गच्छति
hit_1.67,kiṃ ca- yo 'tti yasya yadā māṃsam ubhayoḥ paśyatāntaram | ekasya kṣaṇikā prītir anyaḥ prāṇair vimucyate,किं च- यो ऽत्ति यस्य यदा मांसम् उभयोः पश्यतान्तरम् । एकस्य क्षणिका प्रीतिर् अन्यः प्राणैर् विमुच्यते
hit_1.68,api ca- martavyam iti yad duḥkhaṃ puruṣasyopajāyate | śakyas tenānumānena paro 'pi parirakṣitum,अपि च- मर्तव्यम् इति यद् दुःखं पुरुषस्योपजायते । शक्यस् तेनानुमानेन परो ऽपि परिरक्षितुम्
hit_1.69,śṛṇu punaḥ- svacchanda-vana-jātena śākenāpi prapūryate | asya dagdhodarasyārthe kaḥ kuryāt pātakaṃ mahat,शृणु पुनः- स्वच्छन्द-वन-जातेन शाकेनापि प्रपूर्यते । अस्य दग्धोदरस्यार्थे कः कुर्यात् पातकं महत्
hit_1.70,evaṃ viśvāsya sa mārjāras taru-koṭare sthitaḥ | tato dineṣu gacchatsu asau pakṣi-śāvakān ākramya sva-koṭaram ānīya pratyahaṃ khādati | atha yeṣām apatyāni khāditāni | taiḥ śokārtair vilapadbhir itas tato jijñāsā samārabdhā | tat parijñāya mārjāraḥ koṭarān niḥsṛtya bahiḥ palāyitaḥ | paścāt pakṣibhir itas tato nirūpayadbhis tatra taru-koṭare śāvakāḥ khāditā iti sarvaiḥ pakṣibhir niścitya ca gṛdhro vyāpāditaḥ | ato 'haṃ bravīmi-ajñāta-kula-śīlasya ity ādi | --o)0(o-- ity ākarṇya sa jambukaḥ sa-kopam āha-mṛgasya prathama-darśana-dine bhavān api ajñāta-kula-śīla eva āsīt | tat kathaṃ bhavatā saha etasya snehānuvṛttir uttarottaraṃ vardhate ? athavā- yatra vidvaj-jano nāsti ślāghyas tatrālpadhīr api | nirasta-pādape deśe eraṇḍo 'pi drumāyate,एवं विश्वास्य स मार्जारस् तरु-कोटरे स्थितः । ततो दिनेषु गच्छत्सु असौ पक्षि-शावकान् आक्रम्य स्व-कोटरम् आनीय प्रत्यहं खादति । अथ येषाम् अपत्यानि खादितानि । तैः शोकार्तैर् विलपद्भिर् इतस् ततो जिज्ञासा समारब्धा । तत् परिज्ञाय मार्जारः कोटरान् निःसृत्य बहिः पलायितः । पश्चात् पक्षिभिर् इतस् ततो निरूपयद्भिस् तत्र तरु-कोटरे शावकाः खादिता इति सर्वैः पक्षिभिर् निश्चित्य च गृध्रो व्यापादितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-अज्ञात-कुल-शीलस्य इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- इत्य् आकर्ण्य स जम्बुकः स-कोपम् आह-मृगस्य प्रथम-दर्शन-दिने भवान् अपि अज्ञात-कुल-शील एव आसीत् । तत् कथं भवता सह एतस्य स्नेहानुवृत्तिर् उत्तरोत्तरं वर्धते ? अथवा- यत्र विद्वज्-जनो नास्ति श्लाघ्यस् तत्राल्पधीर् अपि । निरस्त-पादपे देशे एरण्डो ऽपि द्रुमायते
hit_1.71,anyac ca- ayaṃ nijaḥ paro veti gaṇanā laghu-cetasām | udāra-caritānāṃ tu vasudhaiva kuṭumbakam,अन्यच् च- अयं निजः परो वेति गणना लघु-चेतसाम् । उदार-चरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्
hit_1.72,yathā cāyaṃ mṛgo mama bandhus tathā bhavān api | mṛgo 'bravīt kamanena uttarottareṇa ? sarvair ekatra viśrambhālāpaiḥ sukham anubhavadbhiḥ sthīyatām | yataḥ- na kaścit kasyacin mitraṃ na kaścit kasyacid ripuḥ | vyavahāreṇa mitrāṇi jāyante ripavas tathā,यथा चायं मृगो मम बन्धुस् तथा भवान् अपि । मृगो ऽब्रवीत् कमनेन उत्तरोत्तरेण ? सर्वैर् एकत्र विश्रम्भालापैः सुखम् अनुभवद्भिः स्थीयताम् । यतः- न कश्चित् कस्यचिन् मित्रं न कश्चित् कस्यचिद् रिपुः । व्यवहारेण मित्राणि जायन्ते रिपवस् तथा
hit_1.73,kākena uktam-evam astu | atha prātaḥ sarve yathābhimata-deśaṃ gatāḥ | ekadā nibhṛtaṃ śṛgālo brūte-sakhe mṛga ! etasminn eva vanaika-deśe sasya-pūrṇaṃ kṣetram asti | tad ahaṃ tvāṃ tatra nītvā darśayāmi | tathā kṛte sati mṛgaḥ pratyahaṃ tatra gatvā sasyaṃ khādati | tato dina-katipayena kṣetra-patinā tad dṛṣṭvā pāśās tatra yojitāḥ | anantaraṃ punar āgato mṛgaḥ tatra caran pāśair baddho 'cintayat-ko mām itaḥ kāla-pāśād iva vyādha-pāśāt trātuṃ mitrād anyaḥ samarthaḥ ? atrāntare jambukas tatrāgatya upasthito 'cintayat-phalitas tāvad asmākaṃ kapaṭa-prabandhaḥ | manoratha-siddhir api bāhulyān me bhaviṣyati | yataḥ etasya uktṛtyamānasya māṃsāsṛg-liptāni asthīni mayā avaśyaṃ prāptavyāni | tāni ca bāhulyena mama bhojanāni bhaviṣyanti | sa ca mṛgas taṃ dṛṣṭvā ullāsito brūte-sakhe ! chindhi tāvan mama bandhanam | satvaraṃ trāyasva mām | yataḥ- āpatsu mitraṃ jānīyād raṇe śūraṃ ṛṇe śucim | bhāryāṃ kṣīṇeṣu vitteṣu vyasaneṣu ca bāndhavān,काकेन उक्तम्-एवम् अस्तु । अथ प्रातः सर्वे यथाभिमत-देशं गताः । एकदा निभृतं शृगालो ब्रूते-सखे मृग ! एतस्मिन्न् एव वनैक-देशे सस्य-पूर्णं क्षेत्रम् अस्ति । तद् अहं त्वां तत्र नीत्वा दर्शयामि । तथा कृते सति मृगः प्रत्यहं तत्र गत्वा सस्यं खादति । ततो दिन-कतिपयेन क्षेत्र-पतिना तद् दृष्ट्वा पाशास् तत्र योजिताः । अनन्तरं पुनर् आगतो मृगः तत्र चरन् पाशैर् बद्धो ऽचिन्तयत्-को माम् इतः काल-पाशाद् इव व्याध-पाशात् त्रातुं मित्राद् अन्यः समर्थः ? अत्रान्तरे जम्बुकस् तत्रागत्य उपस्थितो ऽचिन्तयत्-फलितस् तावद् अस्माकं कपट-प्रबन्धः । मनोरथ-सिद्धिर् अपि बाहुल्यान् मे भविष्यति । यतः एतस्य उक्तृत्यमानस्य मांसासृग्-लिप्तानि अस्थीनि मया अवश्यं प्राप्तव्यानि । तानि च बाहुल्येन मम भोजनानि भविष्यन्ति । स च मृगस् तं दृष्ट्वा उल्लासितो ब्रूते-सखे ! छिन्धि तावन् मम बन्धनम् । सत्वरं त्रायस्व माम् । यतः- आपत्सु मित्रं जानीयाद् रणे शूरं ऋणे शुचिम् । भार्यां क्षीणेषु वित्तेषु व्यसनेषु च बान्धवान्
hit_1.74,aparaṃ ca- utsave vyasane prāpte durbhikṣe śatru-saṅkaṭe | rāja-dvāre śmaśāne ca yas tiṣṭhati sa bāndhavaḥ,अपरं च- उत्सवे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रु-सङ्कटे । राज-द्वारे श्मशाने च यस् तिष्ठति स बान्धवः
hit_1.75,"jambukaḥ pāśaṃ muhur muhur vilokyācintayat-dṛḍhas tāvad ayaṃ bandhaḥ | brūte ca-sakhe ! snāyu-nirmitāḥ pāśāḥ, tad adya bhaṭṭāraka-vāre katham etān dantaiḥ spṛśāmi ? mitra ! yadi citte na anyathā manyase, tadā prabhāte yat tvayā vaktavyaṃ tat kartavyam iti | anantaraṃ sa kākaḥ pradoṣakā mṛgamanāgatam avalokya itas tato 'nviṣyan tathāvidhaṃ taṃ dṛṣṭvā uvāca-sakhe ! kim etat ? mṛgeṇoktam-avadhīrita-suhṛd-vākyasya phalam etat tathā coktam- suhṛdāṃ hita-kāmānāṃ yaḥ śṛṇoti na bhāṣitam | vipat sannihitā tasya sa naraḥ śatrunandanaḥ","जम्बुकः पाशं मुहुर् मुहुर् विलोक्याचिन्तयत्-दृढस् तावद् अयं बन्धः । ब्रूते च-सखे ! स्नायु-निर्मिताः पाशाः, तद् अद्य भट्टारक-वारे कथम् एतान् दन्तैः स्पृशामि ? मित्र ! यदि चित्ते न अन्यथा मन्यसे, तदा प्रभाते यत् त्वया वक्तव्यं तत् कर्तव्यम् इति । अनन्तरं स काकः प्रदोषका मृगमनागतम् अवलोक्य इतस् ततो ऽन्विष्यन् तथाविधं तं दृष्ट्वा उवाच-सखे ! किम् एतत् ? मृगेणोक्तम्-अवधीरित-सुहृद्-वाक्यस्य फलम् एतत् तथा चोक्तम्- सुहृदां हित-कामानां यः शृणोति न भाषितम् । विपत् सन्निहिता तस्य स नरः शत्रुनन्दनः"
hit_1.76,kāko brūte-sa vañcakaḥ kvāste ? mṛgeṇoktaṃ-man-māṃsārthī tiṣṭhaty atraiva | kāko brūte-mitra ! uktam eva mayā pūrvam | aparādho na me'stīti naitad viśvāsa-kāraṇam | vidyate hi nṛśaṃsebhyo bhayaṃ guṇavatām api,काको ब्रूते-स वञ्चकः क्वास्ते ? मृगेणोक्तं-मन्-मांसार्थी तिष्ठत्य् अत्रैव । काको ब्रूते-मित्र ! उक्तम् एव मया पूर्वम् । अपराधो न मेऽस्तीति नैतद् विश्वास-कारणम् । विद्यते हि नृशंसेभ्यो भयं गुणवताम् अपि
hit_1.77,dīpa-nirvāṇa-gandhaṃ ca suhṛd-vākyam arundhatīm | na jighranti na śṛṇvanti na pśyanti gatāyuṣaḥ,दीप-निर्वाण-गन्धं च सुहृद्-वाक्यम् अरुन्धतीम् । न जिघ्रन्ति न शृण्वन्ति न प्श्यन्ति गतायुषः
hit_1.78,parokṣe kārya-hantāraṃ pratyakṣe priya-vādinam | varjayet tādṛśaṃ mitraṃ viṣa-kumbhaṃ payomukham,परोक्षे कार्य-हन्तारं प्रत्यक्षे प्रिय-वादिनम् । वर्जयेत् तादृशं मित्रं विष-कुम्भं पयोमुखम्
hit_1.79,tataḥ kāko dīrghaṃ niḥśvasya uvāca-are vañcaka ! kiṃ tvayā pāpa-karmaṇā kṛtam | yataḥ- saṃlāpitānāṃ madhurair vacobhir mithyopacāraiś ca vaśīkṛtānām | āśāvatāṃ śraddadhatāṃ ca loke kim arthināṃ vañcayitavyam asti,ततः काको दीर्घं निःश्वस्य उवाच-अरे वञ्चक ! किं त्वया पाप-कर्मणा कृतम् । यतः- संलापितानां मधुरैर् वचोभिर् मिथ्योपचारैश् च वशीकृतानाम् । आशावतां श्रद्दधतां च लोके किम् अर्थिनां वञ्चयितव्यम् अस्ति
hit_1.80,anyac ca- upakāriṇi viśrabdhe śuddha-matau yaḥ samācarati pāpam | taṃ janam asatya-sandhaṃ bhagavati vasudhe kathaṃ vahasi,अन्यच् च- उपकारिणि विश्रब्धे शुद्ध-मतौ यः समाचरति पापम् । तं जनम् असत्य-सन्धं भगवति वसुधे कथं वहसि
hit_1.81,durjanena samaṃ sakhyaṃ vairaṃ cāpi na kārayet | uṣṇo dahati cāṅgāraḥ śītaḥ kṛṣṇāyate karam,दुर्जनेन समं सख्यं वैरं चापि न कारयेत् । उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम्
hit_1.82,athavā sthitir iyaṃ durjanānām- prāk pādayoḥ patati khādati pṛṣṭha-māṃsaṃ karṇe phalaṃ kim api rauti śanair vicitram | chidraṃ nirūpya sahasā praviśaty aśaṅkaḥ sarvaṃ khalasya caritaṃ maśakaḥ karoti,अथवा स्थितिर् इयं दुर्जनानाम्- प्राक् पादयोः पतति खादति पृष्ठ-मांसं कर्णे फलं किम् अपि रौति शनैर् विचित्रम् । छिद्रं निरूप्य सहसा प्रविशत्य् अशङ्कः सर्वं खलस्य चरितं मशकः करोति
hit_1.83,tathā ca- durjanaḥ priya-vādī ca naitad viśvāsa-kāraṇam | madhu tiṣṭhati jihvāgre hṛdi hālāhalaṃ viṣam,तथा च- दुर्जनः प्रिय-वादी च नैतद् विश्वास-कारणम् । मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे हृदि हालाहलं विषम्
hit_1.84,"atha prabhāte sa kṣetra-patir laguḍa-hastas taṃ pradeśam āgacchan kākenāvalokitaḥ | tam avalokya kākenoktam-sakhe mṛga ! tvam ātmānaṃ mṛtavat sandarśya vātenodaraṃ pūrayitvā pādān stabdhīkṛtya tiṣṭha | ahaṃ tava cakṣuṣī cañcvā kim api vilikhāmi, yadāhaṃ śabdaṃ karomi, tadā tvam utthāya satvaraṃ palāyiṣyase | mṛgas tathaiva kāka-vacanena sthitaḥ | tataḥ kṣetra-patinā harṣotphulla-locanena tathāvidho mṛga ālokitaḥ | athāsau-āḥ ! svayaṃ mṛto 'si ? ity uktvā mṛgaṃ bandhanāt mocayitvā pāśān saṃvarītuṃ satvaro babhūva | tataḥ kiyad dūre antarite kṣetra-patau sa mṛgaḥ kākasya śabdaṃ śrutvā satvaram utthāya palāyitaḥ | tam uddiśya tena kṣetra-patinā prakopāt kṣiptena laguḍena śṛgālo vyāpāditaḥ | tathā coktam- tribhir varṣais tribhir māsais tribhiḥ pakṣais tribhir dinaiḥ | atyutkaṭaiḥ pāpa-puṇyair ihaiva phalam aśnute","अथ प्रभाते स क्षेत्र-पतिर् लगुड-हस्तस् तं प्रदेशम् आगच्छन् काकेनावलोकितः । तम् अवलोक्य काकेनोक्तम्-सखे मृग ! त्वम् आत्मानं मृतवत् सन्दर्श्य वातेनोदरं पूरयित्वा पादान् स्तब्धीकृत्य तिष्ठ । अहं तव चक्षुषी चञ्च्वा किम् अपि विलिखामि, यदाहं शब्दं करोमि, तदा त्वम् उत्थाय सत्वरं पलायिष्यसे । मृगस् तथैव काक-वचनेन स्थितः । ततः क्षेत्र-पतिना हर्षोत्फुल्ल-लोचनेन तथाविधो मृग आलोकितः । अथासौ-आः ! स्वयं मृतो ऽसि ? इत्य् उक्त्वा मृगं बन्धनात् मोचयित्वा पाशान् संवरीतुं सत्वरो बभूव । ततः कियद् दूरे अन्तरिते क्षेत्र-पतौ स मृगः काकस्य शब्दं श्रुत्वा सत्वरम् उत्थाय पलायितः । तम् उद्दिश्य तेन क्षेत्र-पतिना प्रकोपात् क्षिप्तेन लगुडेन शृगालो व्यापादितः । तथा चोक्तम्- त्रिभिर् वर्षैस् त्रिभिर् मासैस् त्रिभिः पक्षैस् त्रिभिर् दिनैः । अत्युत्कटैः पाप-पुण्यैर् इहैव फलम् अश्नुते"
hit_1.85,ato 'haṃ bravīmi-bhakṣya-bhakṣyakayoḥ prītir ity ādi | iti mṛga-vāyasa-śṛgāla-kathā kākaḥ punar āha- bhakṣitenāpi bhavatā nāhāro mama puṣkalaḥ | tvayi jīvati jīvāmi citragrīva ivānagha,अतो ऽहं ब्रवीमि-भक्ष्य-भक्ष्यकयोः प्रीतिर् इत्य् आदि । इति मृग-वायस-शृगाल-कथा काकः पुनर् आह- भक्षितेनापि भवता नाहारो मम पुष्कलः । त्वयि जीवति जीवामि चित्रग्रीव इवानघ
hit_1.86,anyac ca- tiraścām api viśvāso dṛṣṭaḥ puṇyaika-karmaṇām | satāṃ hi sādhu-śīlatvāt svabhāvo na nivartate,अन्यच् च- तिरश्चाम् अपि विश्वासो दृष्टः पुण्यैक-कर्मणाम् । सतां हि साधु-शीलत्वात् स्वभावो न निवर्तते
hit_1.87,kiṃ ca- sādhoḥ prakopitasyāpi mano nāyāti vikriyām | na hi tāpayituṃ śakyaṃ sāgarāmbhas tṛṇolkayā,किं च- साधोः प्रकोपितस्यापि मनो नायाति विक्रियाम् । न हि तापयितुं शक्यं सागराम्भस् तृणोल्कया
hit_1.88,hiraṇyako brūte-capalas tvam | capalena saha snehaḥ sarvathā na kartavyaḥ | tathā coktam- mārjāro mahiṣo meṣaḥ kākaḥ kāpuruṣas tathā | viśvāsāt prabhavanty ete viśvāsas tatra no hitaḥ,हिरण्यको ब्रूते-चपलस् त्वम् । चपलेन सह स्नेहः सर्वथा न कर्तव्यः । तथा चोक्तम्- मार्जारो महिषो मेषः काकः कापुरुषस् तथा । विश्वासात् प्रभवन्त्य् एते विश्वासस् तत्र नो हितः
hit_1.89,kiṃ cānyat-śatru-pakṣo bhavān asmākam | śatruṇā sandhir na vidheyam | uktaṃ caitat- śatruṇā na hi sandadhyāt saṃśliṣṭenāpi sandhinā | sutaptam api pānīyaṃ śamayaty eva pāvakam,किं चान्यत्-शत्रु-पक्षो भवान् अस्माकम् । शत्रुणा सन्धिर् न विधेयम् । उक्तं चैतत्- शत्रुणा न हि सन्दध्यात् संश्लिष्टेनापि सन्धिना । सुतप्तम् अपि पानीयं शमयत्य् एव पावकम्
hit_1.90,durjanaḥ parihartavyo vidyayālaṅkṛto 'pi san | maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ kim asau na bhayaṅkaraḥ,दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालङ्कृतो ऽपि सन् । मणिना भूषितः सर्पः किम् असौ न भयङ्करः
hit_1.91,yad aśakyaṃ na tac chaktyaṃ yac chaktyaṃ śakyam eva tat | nodake śakaṭaṃ yāti na ca naur gacchati sthale,यद् अशक्यं न तच् छक्त्यं यच् छक्त्यं शक्यम् एव तत् । नोदके शकटं याति न च नौर् गच्छति स्थले
hit_1.92,aparaṃ ca- mahatāpy artha-sāreṇa yo viśvasiti śatruṣu | bhāryāsu ca viraktāsu tad-antaṃ tasya jīvanam,अपरं च- महताप्य् अर्थ-सारेण यो विश्वसिति शत्रुषु । भार्यासु च विरक्तासु तद्-अन्तं तस्य जीवनम्
hit_1.93,"laghu-patanako brūte-śrutaṃ mayā sarvaṃ, tathāpi mamaitāvan eva saṅkalpaḥ | yat tvayā saha sauhṛdyam avaśyaṃ karaṇīyam iti | anyathā anāhāreṇātmānaṃ tava dvāri vyāpādayiṣyāmīti | tathā hi- mṛd-ghaṭavat sukha-bhedyo duḥsandhānaś ca durjano bhavati | sujanas tu kanaka-ghaṭavad durbhedyaś cāśu sandheyaḥ","लघु-पतनको ब्रूते-श्रुतं मया सर्वं, तथापि ममैतावन् एव सङ्कल्पः । यत् त्वया सह सौहृद्यम् अवश्यं करणीयम् इति । अन्यथा अनाहारेणात्मानं तव द्वारि व्यापादयिष्यामीति । तथा हि- मृद्-घटवत् सुख-भेद्यो दुःसन्धानश् च दुर्जनो भवति । सुजनस् तु कनक-घटवद् दुर्भेद्यश् चाशु सन्धेयः"
hit_1.94,kiṃ ca- dravatvāt sarva-lohānāṃ nimittād mṛga-pakṣiṇām | bhayāl lobhāc ca mūrkhāṇāṃ saṅgataḥ darśanāt satām,किं च- द्रवत्वात् सर्व-लोहानां निमित्ताद् मृग-पक्षिणाम् । भयाल् लोभाच् च मूर्खाणां सङ्गतः दर्शनात् सताम्
hit_1.95,kiṃ ca- nārikela-samākārā dṛśyante hi suhṛjjanāḥ | anye badarikākārā bahir eva manoharāḥ,किं च- नारिकेल-समाकारा दृश्यन्ते हि सुहृज्जनाः । अन्ये बदरिकाकारा बहिर् एव मनोहराः
hit_1.96,anyac ca- sneha-cchede'pi sādhūnāṃ guṇā nāyānti vikriyām | bhaṅge'pi hi mṛṇālānām anubadhnanti tantavaḥ,अन्यच् च- स्नेह-च्छेदेऽपि साधूनां गुणा नायान्ति विक्रियाम् । भङ्गेऽपि हि मृणालानाम् अनुबध्नन्ति तन्तवः
hit_1.97,anyac ca- śucitvam tyāgitā śauryaṃ sāmānyaṃ sukha-duḥkhayoḥ | dākṣiṇyaṃ cānuraktiś ca satyatā ca suhṛd-guṇāḥ,अन्यच् च- शुचित्वम् त्यागिता शौर्यं सामान्यं सुख-दुःखयोः । दाक्षिण्यं चानुरक्तिश् च सत्यता च सुहृद्-गुणाः
hit_1.98,etair guṇair upeto bhavad=anyo mayā kaḥ suhṛt prāptavyaḥ ? ity ādi tad-vacanam ākarṇya hiraṇyako bahiḥ niḥsṛtyāha-āpyāyito 'haṃ bhavatām etena vacanāmṛtena | tathā coktam- gharmārtaṃ na tathā suśītala-jalaiḥ snānaṃ na muktāvalī na śrīkhaṇḍa-vilepanam sukhayati pratyaṅgam apy arpitam | prītyai sajjana-bhāṣitaṃ prabhavati prāyo yathā cetasaḥ sad-yuktyā ca pariṣkṛtaṃ sukṛtinām ākṛṣṭi-mantropamam,एतैर् गुणैर् उपेतो भवद्=अन्यो मया कः सुहृत् प्राप्तव्यः ? इत्य् आदि तद्-वचनम् आकर्ण्य हिरण्यको बहिः निःसृत्याह-आप्यायितो ऽहं भवताम् एतेन वचनामृतेन । तथा चोक्तम्- घर्मार्तं न तथा सुशीतल-जलैः स्नानं न मुक्तावली न श्रीखण्ड-विलेपनम् सुखयति प्रत्यङ्गम् अप्य् अर्पितम् । प्रीत्यै सज्जन-भाषितं प्रभवति प्रायो यथा चेतसः सद्-युक्त्या च परिष्कृतं सुकृतिनाम् आकृष्टि-मन्त्रोपमम्
hit_1.99,anyac ca- rahasya-bhedo yācñā ca naiṣṭhuryaṃ cala-cittayā | krodho niḥsatyatā dyūtam etan mitrasya dūṣaṇam,अन्यच् च- रहस्य-भेदो याच्ञा च नैष्ठुर्यं चल-चित्तया । क्रोधो निःसत्यता द्यूतम् एतन् मित्रस्य दूषणम्
hit_1.100,anena vacana-krameṇa tat ekam api dūṣaṇaṃ tvayi na lakṣyate | yataḥ- paṭutvaṃ satyavāditvaṃ kathā-yogena buddhyate | astabdhatvam acāpalyaṃ pratyakṣenāvagamyate,अनेन वचन-क्रमेण तत् एकम् अपि दूषणं त्वयि न लक्ष्यते । यतः- पटुत्वं सत्यवादित्वं कथा-योगेन बुद्ध्यते । अस्तब्धत्वम् अचापल्यं प्रत्यक्षेनावगम्यते
hit_1.101,aparaṃ ca- anyathaiva hi sauhārdaṃ bhavet svacchāntarātmanaḥ | pravartate'nyathā vāṇī śāṭhyopahata-cetasaḥ,अपरं च- अन्यथैव हि सौहार्दं भवेत् स्वच्छान्तरात्मनः । प्रवर्ततेऽन्यथा वाणी शाठ्योपहत-चेतसः
hit_1.102,manasy anyad vacasy anyat karmaṇy anyad durātmanām | manasy ekaṃ vacasy ekaṃ karmaṇy ekaṃ mahātmanām,मनस्य् अन्यद् वचस्य् अन्यत् कर्मण्य् अन्यद् दुरात्मनाम् । मनस्य् एकं वचस्य् एकं कर्मण्य् एकं महात्मनाम्
hit_1.103,tad bhavatu bhavataḥ abhimatam eva ity uktvā hiraṇyako maitryaṃ vidhāya bhojana-viśeṣair vāyasaṃ santoṣya vivaraṃ praviṣṭaḥ | vāyaso 'pi sva-sthānaṃ gataḥ tataḥ-prabhṛti tayoḥ anyo 'nyāhāra-pradānena kuśala-praśnaiḥ viśrambhālāpaiś ca kiyat-kālo 'tivartane | ekadā laghu-patanako hiraṇyakam āha-sakhe ! vāyasasya kaṣṭataralabhyāhāram idaṃ sthānam | tad etat parityajya sthānāntaraṃ gantum icchāmi | hiraṇyako brūte- sthāna-bhraṣṭā na śobhante dantāḥ keśā nakhā narāḥ | iti vijñāya matimān sva-sthānaṃ na parityajet,तद् भवतु भवतः अभिमतम् एव इत्य् उक्त्वा हिरण्यको मैत्र्यं विधाय भोजन-विशेषैर् वायसं सन्तोष्य विवरं प्रविष्टः । वायसो ऽपि स्व-स्थानं गतः ततः-प्रभृति तयोः अन्यो ऽन्याहार-प्रदानेन कुशल-प्रश्नैः विश्रम्भालापैश् च कियत्-कालो ऽतिवर्तने । एकदा लघु-पतनको हिरण्यकम् आह-सखे ! वायसस्य कष्टतरलभ्याहारम् इदं स्थानम् । तद् एतत् परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुम् इच्छामि । हिरण्यको ब्रूते- स्थान-भ्रष्टा न शोभन्ते दन्ताः केशा नखा नराः । इति विज्ञाय मतिमान् स्व-स्थानं न परित्यजेत्
hit_1.104,kāko brūte-mitra ! kāpuruṣasya vacanam etat | yataḥ- sthānam utsṛjya gacchanti siṃhāḥ sat-puruṣā gajāḥ | tatraiva nidhanaṃ yānti kākāḥ kāpuruṣā mṛgāḥ,काको ब्रूते-मित्र ! कापुरुषस्य वचनम् एतत् । यतः- स्थानम् उत्सृज्य गच्छन्ति सिंहाः सत्-पुरुषा गजाः । तत्रैव निधनं यान्ति काकाः कापुरुषा मृगाः
hit_1.105,anyac ca- ko vīrasya manasvinaḥ sva-viṣayaḥ ko vā videśaḥ smṛtaḥ yaṃ deśaṃ śrayate tam eva kurute bāhu-pratāpārjitam | yad daṃṣṭrānakha-lāṅgula-praharaṇaḥ siṃho vanaṃ gāhate tasminn eva hata-dvipendra-rudhirais tṛṣṇāṃ chinnatty ātmanaḥ,अन्यच् च- को वीरस्य मनस्विनः स्व-विषयः को वा विदेशः स्मृतः यं देशं श्रयते तम् एव कुरुते बाहु-प्रतापार्जितम् । यद् दंष्ट्रानख-लाङ्गुल-प्रहरणः सिंहो वनं गाहते तस्मिन्न् एव हत-द्विपेन्द्र-रुधिरैस् तृष्णां छिन्नत्त्य् आत्मनः
hit_1.106,hiraṇyako brūte-mitra kva gantavyam ? tathā coktam- calaty ekena pādena tiṣṭhaty ekena buddhimān | nāsamīkṣya paraṃ sthānaṃ pūrvam āyatanaṃ tyajet,हिरण्यको ब्रूते-मित्र क्व गन्तव्यम् ? तथा चोक्तम्- चलत्य् एकेन पादेन तिष्ठत्य् एकेन बुद्धिमान् । नासमीक्ष्य परं स्थानं पूर्वम् आयतनं त्यजेत्
hit_1.107,vāyaso brūte-mitra ! asti sunirūpitaṃ sthānam | hiraṇyako 'vadat-kiṃ tat ? vāyasaḥ kathayati-asti daṇḍakāraṇye karpūragaurābhidhānaṃ saraḥ | tatra cira-kālopārjitaḥ priya-suhṛn me mantharābhidhānaḥ kūrmaḥ sahaja-dhārmikaḥ prativasati | paśya mitra ! paropadeśe pāṇḍityaṃ sarveṣāṃ sukaraṃ nṛṇām | dharme svīyam anuṣṭhānaṃ kasyacit tu mahātmanaḥ,वायसो ब्रूते-मित्र ! अस्ति सुनिरूपितं स्थानम् । हिरण्यको ऽवदत्-किं तत् ? वायसः कथयति-अस्ति दण्डकारण्ये कर्पूरगौराभिधानं सरः । तत्र चिर-कालोपार्जितः प्रिय-सुहृन् मे मन्थराभिधानः कूर्मः सहज-धार्मिकः प्रतिवसति । पश्य मित्र ! परोपदेशे पाण्डित्यं सर्वेषां सुकरं नृणाम् । धर्मे स्वीयम् अनुष्ठानं कस्यचित् तु महात्मनः
hit_1.108,sa ca bhojana-viśeṣair māṃ saṃvardhayiṣyati | hiraṇyako 'py āha-tat kim atrāvasthāya mayā kartavyam ? yataḥ- yasmin deśe na sammāno na vṛttir na ca bāndhavaḥ | na ca vidyāgamaḥ kaścit taṃ deśaṃ parivarjayet,स च भोजन-विशेषैर् मां संवर्धयिष्यति । हिरण्यको ऽप्य् आह-तत् किम् अत्रावस्थाय मया कर्तव्यम् ? यतः- यस्मिन् देशे न सम्मानो न वृत्तिर् न च बान्धवः । न च विद्यागमः कश्चित् तं देशं परिवर्जयेत्
hit_1.109,aparaṃ ca--- dhanikaḥ śrotriyo rājā nadī vaidyas tu pañcamaḥ | pañca yatra na vidyante tatra vāsaṃ na kārayet,अपरं च--- धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस् तु पञ्चमः । पञ्च यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत्
hit_1.110,aparaṃ ca--- loka-yātrā bhayaṃ lajjā dākṣiṇyaṃ tyāga-śīlatā | pañca yatra na vidyante na kuryāt tatra saṃsthitim,अपरं च--- लोक-यात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं त्याग-शीलता । पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात् तत्र संस्थितिम्
hit_1.111,anyac ca- tatra mitra ! na vastavyaṃ yatra nāsti catuṣṭayam | ṛṇa-dātā ca vaidyaś ca śrotriyaḥ sajalā nadī,अन्यच् च- तत्र मित्र ! न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम् । ऋण-दाता च वैद्यश् च श्रोत्रियः सजला नदी
hit_1.112,ato mām api tatra naya | vāyaso 'vadat-evam astu | atha vāyasas tena mitreṇa saha vicitrālāpa-sukhena tasya sarasaḥ samīpaṃ yayau | tato mantharo dūrād eva laghu-patanakam avalokya utthāya yathocitam ātithyaṃ vidhāya mūṣikasyāpy atithi-satkāraṃ cakāra | yataḥ- bālo vā yadi vā vṛddho yuvā vā gṛham āgataḥ | tasya pūjā vidhātavyā sarvatrābhyāgato guruḥ,अतो माम् अपि तत्र नय । वायसो ऽवदत्-एवम् अस्तु । अथ वायसस् तेन मित्रेण सह विचित्रालाप-सुखेन तस्य सरसः समीपं ययौ । ततो मन्थरो दूराद् एव लघु-पतनकम् अवलोक्य उत्थाय यथोचितम् आतिथ्यं विधाय मूषिकस्याप्य् अतिथि-सत्कारं चकार । यतः- बालो वा यदि वा वृद्धो युवा वा गृहम् आगतः । तस्य पूजा विधातव्या सर्वत्राभ्यागतो गुरुः
hit_1.113,tathā- gurur agnir dvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ | patir eko guruḥ strīṇāṃ sarvatrābhyāgato guruḥ,तथा- गुरुर् अग्निर् द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः । पतिर् एको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः
hit_1.114,aparaṃ ca- uttamasyāpi varṇasya nīco 'pi gṛham āgataḥ | pūjanīyo yathā-yogyaṃ sarva-deva-mayo 'tithiḥ,अपरं च- उत्तमस्यापि वर्णस्य नीचो ऽपि गृहम् आगतः । पूजनीयो यथा-योग्यं सर्व-देव-मयो ऽतिथिः
hit_1.115,"vāyaso 'vadat-sakhe ! manthara ! sa-viśeṣa-pūjām asami vidhehi, yato 'yaṃ puṇya-karmaṇāṃ dhurīṇaḥ kāruṇya-ratnākaro hiraṇyaka-nāmā mūṣika-rājaḥ | etasya guṇa-stutiṃ jihvā-sahasra-dvayenāpi yadi sarpa-rājaḥ kadācit kartuṃ samarthaḥ syāt ity uktvā citragrīvopākhyānaṃ varṇitavān | tato mantharaḥ sādaraṃ hiraṇyakaṃ sampūjyāha-bhadra ! ātmano nirjana-vanāgamana-kāraṇam ākhyātum arhasi ? hiraṇyako 'vadat-kathayāmi, śrūyatām | kathā 4 asti campakābhidhānāyāṃ nagaryāṃ parivrājakāvasathaḥ | tatra cūḍākarṇo nāma parivrājakaḥ prativasati | sa ca bhojanāvaśiṣṭa-bhikṣānna-sahitaṃ bhikṣāpātraṃ nāgadantake'vasthāpya svapiti | ahaṃ ca tad annam utplutya utplutya pratyahaṃ bhakṣayāmi | anantaraṃ tasya priya-suhṛd vīṇākarṇo nāma parivrājakaḥ samāyātaḥ, tena saha nānā-kathā-prasaṅgāvasthito mama trāsārthaṃ jarjara-vaṃśa-khaṇḍena cūḍākarṇo bhūmim atāḍayat | taṃ tathāvidhaṃ dṛṣṭvā vīṇākarṇa uvāca-sakhe ! kim iti mama kathā-virakto 'nyāsakto bhavān ? yataḥ- mukhaṃ prasannaṃ vimalā ca dṛṣṭiḥ kathānurāgo madhurā ca vāṇī | sneho 'dhikaḥ sambhrama-darśanaṃ ca sadānuraktasya janasya lakṣma","वायसो ऽवदत्-सखे ! मन्थर ! स-विशेष-पूजाम् असमि विधेहि, यतो ऽयं पुण्य-कर्मणां धुरीणः कारुण्य-रत्नाकरो हिरण्यक-नामा मूषिक-राजः । एतस्य गुण-स्तुतिं जिह्वा-सहस्र-द्वयेनापि यदि सर्प-राजः कदाचित् कर्तुं समर्थः स्यात् इत्य् उक्त्वा चित्रग्रीवोपाख्यानं वर्णितवान् । ततो मन्थरः सादरं हिरण्यकं सम्पूज्याह-भद्र ! आत्मनो निर्जन-वनागमन-कारणम् आख्यातुम् अर्हसि ? हिरण्यको ऽवदत्-कथयामि, श्रूयताम् । कथा ४ अस्ति चम्पकाभिधानायां नगर्यां परिव्राजकावसथः । तत्र चूडाकर्णो नाम परिव्राजकः प्रतिवसति । स च भोजनावशिष्ट-भिक्षान्न-सहितं भिक्षापात्रं नागदन्तकेऽवस्थाप्य स्वपिति । अहं च तद् अन्नम् उत्प्लुत्य उत्प्लुत्य प्रत्यहं भक्षयामि । अनन्तरं तस्य प्रिय-सुहृद् वीणाकर्णो नाम परिव्राजकः समायातः, तेन सह नाना-कथा-प्रसङ्गावस्थितो मम त्रासार्थं जर्जर-वंश-खण्डेन चूडाकर्णो भूमिम् अताडयत् । तं तथाविधं दृष्ट्वा वीणाकर्ण उवाच-सखे ! किम् इति मम कथा-विरक्तो ऽन्यासक्तो भवान् ? यतः- मुखं प्रसन्नं विमला च दृष्टिः कथानुरागो मधुरा च वाणी । स्नेहो ऽधिकः सम्भ्रम-दर्शनं च सदानुरक्तस्य जनस्य लक्ष्म"
hit_1.116,adṛṣṭi-dānaṃ kṛta-pūrva-nāśanam ānanaṃ duścaritānukīrtanam | kathā-prasaṅgena ca nāma-vismṛtir virakta-bhāvasya janasya lakṣaṇam,अदृष्टि-दानं कृत-पूर्व-नाशनम् आननं दुश्चरितानुकीर्तनम् । कथा-प्रसङ्गेन च नाम-विस्मृतिर् विरक्त-भावस्य जनस्य लक्षणम्
hit_1.117,"cūḍākarṇenoktam-bhadra ! nāhaṃ viraktaḥ, kintu paśya ayaṃ mūṣiko mamāpakārī sadā pātrasthaṃ bhikṣānnam utplutya bhakṣayati | vīṇākarṇo nāgadantam avalokyāha-katham ayaṃ mūṣikaḥ svalpa-balo 'py etāvad dūram utpatati ? tad atra kenāpi kāraṇena bhavitavyam | kṣaṇaṃ vicintya parivrājakenoktam-kāraṇaṃ cātra dhana-bāhulyam eva pratibhāti | yataḥ- dhanavān balavān loke sarvaḥ sarvatra sarvadā | prabhutvaṃ dhana-mūlaṃ hi rājñām apy upajāyate","चूडाकर्णेनोक्तम्-भद्र ! नाहं विरक्तः, किन्तु पश्य अयं मूषिको ममापकारी सदा पात्रस्थं भिक्षान्नम् उत्प्लुत्य भक्षयति । वीणाकर्णो नागदन्तम् अवलोक्याह-कथम् अयं मूषिकः स्वल्प-बलो ऽप्य् एतावद् दूरम् उत्पतति ? तद् अत्र केनापि कारणेन भवितव्यम् । क्षणं विचिन्त्य परिव्राजकेनोक्तम्-कारणं चात्र धन-बाहुल्यम् एव प्रतिभाति । यतः- धनवान् बलवान् लोके सर्वः सर्वत्र सर्वदा । प्रभुत्वं धन-मूलं हि राज्ञाम् अप्य् उपजायते"
hit_1.118,tataḥ khanitram ādāya tena parivrājakena vivaraṃ khanitvā cira-sañcitaṃ mama dhanaṃ gṛhītam | tataḥ prabhṛti pratyahaṃ nija-śakti-hīnaḥ sattvotsāha-rahitaḥ svāhāram apy utpādayitum akṣamaḥ sann āsaṃ mandaṃ mandam upasarpan cūḍākarṇenāvalokitaḥ | tatas tenoktam- dhanena balavān loko dhanād bhavati paṇḍitaḥ | paśyainaṃ mūṣikaṃ pāpaṃ svajāti-samatāṃ gatam,ततः खनित्रम् आदाय तेन परिव्राजकेन विवरं खनित्वा चिर-सञ्चितं मम धनं गृहीतम् । ततः प्रभृति प्रत्यहं निज-शक्ति-हीनः सत्त्वोत्साह-रहितः स्वाहारम् अप्य् उत्पादयितुम् अक्षमः सन्न् आसं मन्दं मन्दम् उपसर्पन् चूडाकर्णेनावलोकितः । ततस् तेनोक्तम्- धनेन बलवान् लोको धनाद् भवति पण्डितः । पश्यैनं मूषिकं पापं स्वजाति-समतां गतम्
hit_1.119,kiṃ ca- arthena tu vihīnasya puruṣasyālpa-medhasaḥ | kriyā sarvā vinaśyanti grīṣme kusarito yathā,किं च- अर्थेन तु विहीनस्य पुरुषस्याल्प-मेधसः । क्रिया सर्वा विनश्यन्ति ग्रीष्मे कुसरितो यथा
hit_1.120,aparaṃ ca- yasyārthās tasya mitrāṇi yasyārthās tasya bāndhavāḥ | yasyārthāḥ sa pumān loke yasyārthāḥ sa hi paṇḍitaḥ,अपरं च- यस्यार्थास् तस्य मित्राणि यस्यार्थास् तस्य बान्धवाः । यस्यार्थाः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स हि पण्डितः
hit_1.121,aparaṃ ca- aputrasya gṛhaṃ śūnyaṃ san-mitra-rahitasya ca | mūrkhasya ca diśaḥ śūnyāḥ sarva-śūnyā daridratā,अपरं च- अपुत्रस्य गृहं शून्यं सन्-मित्र-रहितस्य च । मूर्खस्य च दिशः शून्याः सर्व-शून्या दरिद्रता
hit_1.122,aparaṃ ca- dāridryān maraṇād vāpi dāridryam avaraṃ smṛtam | alpa-kleśena maraṇaṃ dāridryam atiduḥsaham,अपरं च- दारिद्र्यान् मरणाद् वापि दारिद्र्यम् अवरं स्मृतम् । अल्प-क्लेशेन मरणं दारिद्र्यम् अतिदुःसहम्
hit_1.123,anyac ca- tānīndriyāṇy avikalāni tad eva nāma sā buddhir apratihatā vacanaṃ tad eva | arthoṣmaṇā virahitaḥ puruṣaḥ sa eva anyaḥ kṣaṇena bhavatīti vicitram etat,अन्यच् च- तानीन्द्रियाण्य् अविकलानि तद् एव नाम सा बुद्धिर् अप्रतिहता वचनं तद् एव । अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव अन्यः क्षणेन भवतीति विचित्रम् एतत्
hit_1.124,etat sarvam ākarṇya mayālocitaṃ-mamānnāvasthānam ayuktam idānīm | tathā coktam- atyanta-vimukhe daive vyarthe yatne ca pauruṣe | manasvino daridrasya vanād anyat kutaḥ sukham,एतत् सर्वम् आकर्ण्य मयालोचितं-ममान्नावस्थानम् अयुक्तम् इदानीम् । तथा चोक्तम्- अत्यन्त-विमुखे दैवे व्यर्थे यत्ने च पौरुषे । मनस्विनो दरिद्रस्य वनाद् अन्यत् कुतः सुखम्
hit_1.125,anyac ca- manasvī miryate kāmaṃ kārpaṇyaṃ na tu gacchati | api nirvāṇam āyāti nānalo yāti śītatām,अन्यच् च- मनस्वी मिर्यते कामं कार्पण्यं न तु गच्छति । अपि निर्वाणम् आयाति नानलो याति शीतताम्
hit_1.126,kiṃ ca- kusuma-stavakasyeva dve vṛttī tu manasvinaḥ | sarveṣāṃ mūrdhni vā tiṣṭhed viśīryeta vane'thavā,किं च- कुसुम-स्तवकस्येव द्वे वृत्ती तु मनस्विनः । सर्वेषां मूर्ध्नि वा तिष्ठेद् विशीर्येत वनेऽथवा
hit_1.127,yac cānyasmai etad vṛttānta-kathanaṃ tad apy anucitam | yataḥ- artha-nāśaṃ manas-tāpaṃ gṛhe duścaritāni ca | vañcanaṃ cāpamānaṃ ca matimān na prakāśayet,यच् चान्यस्मै एतद् वृत्तान्त-कथनं तद् अप्य् अनुचितम् । यतः- अर्थ-नाशं मनस्-तापं गृहे दुश्चरितानि च । वञ्चनं चापमानं च मतिमान् न प्रकाशयेत्
hit_1.128,yac cātraiva yācñayā jīvanaṃ tad apy atīva-garhitam | yataḥ- varaṃ vibhava-hīnena prāṇaiḥ santarpito 'nalaḥ | nopacāra-paribhraṣṭaḥ kṛpaṇaḥ prārthyate janaḥ,यच् चात्रैव याच्ञया जीवनं तद् अप्य् अतीव-गर्हितम् । यतः- वरं विभव-हीनेन प्राणैः सन्तर्पितो ऽनलः । नोपचार-परिभ्रष्टः कृपणः प्रार्थ्यते जनः
hit_1.129,anyac ca- dāridryād dhriyam eti hrī-parigataḥ sattvāt paribhraśyate niḥsattvaṃ paribhūyate paribhavān nirvedam āpadyate | nirviṇṇaḥ śucam eti śoka-phihito buddhyā parityajyate nirbuddhiḥ kṣayam ety aho nidhanatā sarvāpadām āspadam,अन्यच् च- दारिद्र्याद् ध्रियम् एति ह्री-परिगतः सत्त्वात् परिभ्रश्यते निःसत्त्वं परिभूयते परिभवान् निर्वेदम् आपद्यते । निर्विण्णः शुचम् एति शोक-फिहितो बुद्ध्या परित्यज्यते निर्बुद्धिः क्षयम् एत्य् अहो निधनता सर्वापदाम् आस्पदम्
hit_1.130,kiṃ ca- varaṃ maunaṃ kāryaṃ na ca vacanam uktaṃ yad anṛtaṃ varaṃ klaibyaṃ puṃsāṃ na ca para-kalatrābhigamanam | varaṃ prāṇa-tyāgo na ca piśuna-vākyeṣv abhirucir varaṃ bhikṣāśitvaṃ na ca para-dhanāsvādana-sukham,किं च- वरं मौनं कार्यं न च वचनम् उक्तं यद् अनृतं वरं क्लैब्यं पुंसां न च पर-कलत्राभिगमनम् । वरं प्राण-त्यागो न च पिशुन-वाक्येष्व् अभिरुचिर् वरं भिक्षाशित्वं न च पर-धनास्वादन-सुखम्
hit_1.131,varaṃ śūnyā śālā na ca khalu varo duṣṭa-vṛṣabho varaṃ veśyā patnī na punar avinītā kula-vadhūḥ | varaṃ vāso 'raṇye na punar avivekādhipa-pure varaṃ prāṇa-tyāgo na punar adhamānām upagamaḥ,वरं शून्या शाला न च खलु वरो दुष्ट-वृषभो वरं वेश्या पत्नी न पुनर् अविनीता कुल-वधूः । वरं वासो ऽरण्ये न पुनर् अविवेकाधिप-पुरे वरं प्राण-त्यागो न पुनर् अधमानाम् उपगमः
hit_1.132,api ca- seveva mānam akhilaṃ jyotsneva tamo jareva lāvaṇyam | hari-hara-katheva duritaṃ guṇa-śatam apy arthitā harati,अपि च- सेवेव मानम् अखिलं ज्योत्स्नेव तमो जरेव लावण्यम् । हरि-हर-कथेव दुरितं गुण-शतम् अप्य् अर्थिता हरति
hit_1.133,tat kim ahaṃ para-piṇḍena ātmānaṃ poṣayāmi ? kaṣṭaṃ bhoḥ ! tad api dvitīyaṃ mṛtyu-dvāram | anyac ca- rogī cira-pravāsī parānna-bhojī parāvasatha-śāyī | yaj jīvati tan maraṇaṃ yan maraṇaṃ so 'sya viśrāmaḥ,तत् किम् अहं पर-पिण्डेन आत्मानं पोषयामि ? कष्टं भोः ! तद् अपि द्वितीयं मृत्यु-द्वारम् । अन्यच् च- रोगी चिर-प्रवासी परान्न-भोजी परावसथ-शायी । यज् जीवति तन् मरणं यन् मरणं सो ऽस्य विश्रामः
hit_1.134,ity ālocyāpi lobhāt punar api tadīyam annaṃ grahītuṃ graham akaravam | tathā coktam- lobhena buddhiś calati lobho janayate tṛṣām | tṛṣārto duḥkham āpnoti paratreha ca mānavaḥ,इत्य् आलोच्यापि लोभात् पुनर् अपि तदीयम् अन्नं ग्रहीतुं ग्रहम् अकरवम् । तथा चोक्तम्- लोभेन बुद्धिश् चलति लोभो जनयते तृषाम् । तृषार्तो दुःखम् आप्नोति परत्रेह च मानवः
hit_1.135,tato 'haṃ mandaṃ mandam upasarpaṃs tena vīṇākarṇena jarjara-vaṃśa-khaṇḍena tāḍitaś cācintayam-lubdho hy asantuṣṭo niyatam ātma-drohī bhavati | tathā ca- dhana-lubdho hy asantuṣṭo 'niyatātmājitendriyaḥ | sarvā evāpadas tasya yasya tuṣṭaṃ na mānasam,ततो ऽहं मन्दं मन्दम् उपसर्पंस् तेन वीणाकर्णेन जर्जर-वंश-खण्डेन ताडितश् चाचिन्तयम्-लुब्धो ह्य् असन्तुष्टो नियतम् आत्म-द्रोही भवति । तथा च- धन-लुब्धो ह्य् असन्तुष्टो ऽनियतात्माजितेन्द्रियः । सर्वा एवापदस् तस्य यस्य तुष्टं न मानसम्
hit_1.136,sarvāḥ sampattasyas tasya santuṣṭaṃ yasya mānasam | upānad-gūḍha-pādasya nanu carmāvṛteva bhūḥ,सर्वाः सम्पत्तस्यस् तस्य सन्तुष्टं यस्य मानसम् । उपानद्-गूढ-पादस्य ननु चर्मावृतेव भूः
hit_1.137,aparaṃ ca- santoṣāmṛta-tṛptānāṃ yat sukhaṃ śānta-cetasām | kutas tad-dhana-lubdhānām itaś cetaś ca dhāvatām,अपरं च- सन्तोषामृत-तृप्तानां यत् सुखं शान्त-चेतसाम् । कुतस् तद्-धन-लुब्धानाम् इतश् चेतश् च धावताम्
hit_1.138,kiṃ ca- tenādhītaṃ śrutaṃ tena tena sarvam anuṣṭhitam | yenāśāḥ pṛṣṭhataḥ kṛtvā nairāśyam avalambitam,किं च- तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वम् अनुष्ठितम् । येनाशाः पृष्ठतः कृत्वा नैराश्यम् अवलम्बितम्
hit_1.139,api ca- aseviteśvara-dvāram adṛṣṭa-viraha-vyatham | anukta-klība-vacanaṃ dhanyaṃ kasyāpi jīvanam,अपि च- असेवितेश्वर-द्वारम् अदृष्ट-विरह-व्यथम् । अनुक्त-क्लीब-वचनं धन्यं कस्यापि जीवनम्
hit_1.140,na yojana-śataṃ dūraṃ vāhyamānasya tṛṣṇayā | santuṣṭasya kara-prāpte'py arthe bhavati nādaraḥ,न योजन-शतं दूरं वाह्यमानस्य तृष्णया । सन्तुष्टस्य कर-प्राप्तेऽप्य् अर्थे भवति नादरः
hit_1.141,tad atra avasthocita-kārya-paricchedaḥ śreyān | ko dharmo bhūta-dayā kiṃ saukhyaṃ nityam aroginā jagati | kaḥ snehaḥ sad-bhāvaḥ kiṃ pāṇḍityaṃ paricchedaḥ,तद् अत्र अवस्थोचित-कार्य-परिच्छेदः श्रेयान् । को धर्मो भूत-दया किं सौख्यं नित्यम् अरोगिना जगति । कः स्नेहः सद्-भावः किं पाण्डित्यं परिच्छेदः
hit_1.142,tathā ca- paricchedo hi pāṇḍityaṃ yadāpannā vipattayaḥ | apariccheda-kartṝṇāṃ vipadaḥ syuḥ pade pade,तथा च- परिच्छेदो हि पाण्डित्यं यदापन्ना विपत्तयः । अपरिच्छेद-कर्तॄणां विपदः स्युः पदे पदे
hit_1.143,tathā hi- tyajed ekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet | grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet,तथा हि- त्यजेद् एकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्
hit_1.144,aparaṃ ca- pānīyaṃ vā nirāyāsaṃ svādvannaṃ vā bhayottaram | vicāryaṃ khalu paśyāmi tat sukhaṃ yatra nirvṛtiḥ,अपरं च- पानीयं वा निरायासं स्वाद्वन्नं वा भयोत्तरम् । विचार्यं खलु पश्यामि तत् सुखं यत्र निर्वृतिः
hit_1.145,ity ālocyāhaṃ nirjana-vanam āgataḥ | yataḥ- varaṃ vanaṃ vyāghra-gajendra-sevitaṃ drumālayaḥ patra-phalāmbu-bhakṣitam | tṛṇāni śayyā vasanaṃ ca valkalaṃ na bandhu-madhye dhana-hīna-jīvanam,इत्य् आलोच्याहं निर्जन-वनम् आगतः । यतः- वरं वनं व्याघ्र-गजेन्द्र-सेवितं द्रुमालयः पत्र-फलाम्बु-भक्षितम् । तृणानि शय्या वसनं च वल्कलं न बन्धु-मध्ये धन-हीन-जीवनम्
hit_1.146,ataḥ- saṃsāra-viṣaya-vṛkṣasya dve eva rasavat phale | kāvyāmṛta-rasāsvādaḥ saṅgamaḥ sajjanaiḥ saha,अतः- संसार-विषय-वृक्षस्य द्वे एव रसवत् फले । काव्यामृत-रसास्वादः सङ्गमः सज्जनैः सह
hit_1.147,aparaṃ ca- sat-saṅgaḥ keśave bhaktir gaṅgāmbhasi nimajjanam | asāre khalu saṃsāre trīṇi sārāṇi bhāvayet,अपरं च- सत्-सङ्गः केशवे भक्तिर् गङ्गाम्भसि निमज्जनम् । असारे खलु संसारे त्रीणि साराणि भावयेत्
hit_1.148,manthara uvāca- arthāḥ pāda-rajopamā giri-nadī-vegopamaṃ yauvanam āyuṣyaṃ jala-bindu-lola-capalaṃ phenopamaṃ jīvanam | dharmaṃ yo na karoti niścala-matiḥ svargārgalodghāṭanaṃ paścāt-tāpa-hato jarā-pariṇataḥ śokāgninā dahyate,मन्थर उवाच- अर्थाः पाद-रजोपमा गिरि-नदी-वेगोपमं यौवनम् आयुष्यं जल-बिन्दु-लोल-चपलं फेनोपमं जीवनम् । धर्मं यो न करोति निश्चल-मतिः स्वर्गार्गलोद्घाटनं पश्चात्-ताप-हतो जरा-परिणतः शोकाग्निना दह्यते
hit_1.149,yuṣmābhir atisañcayaḥ kṛtaḥ | tasyāyaṃ doṣaḥ | śṛṇu- upārjitānāṃ vittānāṃ tyāga eva hi rakṣaṇam | taḍāgodara-saṃsthānāṃ parīvāhaivāmbhasām,युष्माभिर् अतिसञ्चयः कृतः । तस्यायं दोषः । शृणु- उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम् । तडागोदर-संस्थानां परीवाहैवाम्भसाम्
hit_1.150,anyac ca- yad adho 'dhaḥ kṣitau vittaṃ nicakhāna mitampacaḥ | tad-adho nilayaṃ gantuṃ cakre panthānam agrataḥ,अन्यच् च- यद् अधो ऽधः क्षितौ वित्तं निचखान मितम्पचः । तद्-अधो निलयं गन्तुं चक्रे पन्थानम् अग्रतः
hit_1.151,yataḥ- nija-saukhyaṃ nirundhāno yo dhanārjanam icchati | parārtha-bhāra-vāhīva sa kleśasyaiva bhājanam,यतः- निज-सौख्यं निरुन्धानो यो धनार्जनम् इच्छति । परार्थ-भार-वाहीव स क्लेशस्यैव भाजनम्
hit_1.152,tathā coktaṃ- dānopabhoga-hīnena dhanena dhanino yadi | bhavāmaḥ kiṃ na tenaiva dhanena dhanino vayam,तथा चोक्तं- दानोपभोग-हीनेन धनेन धनिनो यदि । भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो वयम्
hit_1.153,yataḥ- dhanena kiṃ yo na dadāti nāśnute balena kiṃ yaś ca ripūn na yādhatte | śrutena kiṃ yo na ca dharmam ācaret kim ātmanā yo na jitendriyo bhavet,यतः- धनेन किं यो न ददाति नाश्नुते बलेन किं यश् च रिपून् न याधत्ते । श्रुतेन किं यो न च धर्मम् आचरेत् किम् आत्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत्
hit_1.154,anyac ca- asambhogena sāmānyaṃ kṛpaṇasya dhanaṃ paraiḥ | asyedam iti sambandho hānau duḥkhena gamyate,अन्यच् च- असम्भोगेन सामान्यं कृपणस्य धनं परैः । अस्येदम् इति सम्बन्धो हानौ दुःखेन गम्यते
hit_1.155,api ca- na devāya na viprāya na bandhubhyo na cātmane | kṛpaṇasya dhanaṃ yāti vahni-taskara-pārthivaiḥ,अपि च- न देवाय न विप्राय न बन्धुभ्यो न चात्मने । कृपणस्य धनं याति वह्नि-तस्कर-पार्थिवैः
hit_1.156,tathā coktam- dānaṃ priya-vāk-sahitaṃ jñānam agarvaṃ kṣamānvitaṃ sauryam | tyāgaṃ sahitaṃ ca vittaṃ durlabham etac catur bhadram,तथा चोक्तम्- दानं प्रिय-वाक्-सहितं ज्ञानम् अगर्वं क्षमान्वितं सौर्यम् । त्यागं सहितं च वित्तं दुर्लभम् एतच् चतुर् भद्रम्
hit_1.157,uktaṃ ca- kartavyaḥ sañcayo nityaṃ na tu kāryo 'tisañcayaḥ | atisañcaya-śīlo 'yaṃ dhanuṣā jambuko hataḥ,उक्तं च- कर्तव्यः सञ्चयो नित्यं न तु कार्यो ऽतिसञ्चयः । अतिसञ्चय-शीलो ऽयं धनुषा जम्बुको हतः
hit_1.158,tāv āhatuḥ-katham etat ? mantharaḥ kathayati- kathā 5 āsīt kalyāṇa-kaṭaka-vāstavyo bhairavo nāma vyādhaḥ | sa caikadā māṃsa-lubdho dhanur ādāya mṛgam anviṣyan vindhyāṭavī-madhyaṃ gataḥ | tatra tena mṛga eko vyāpāditaḥ | tato mṛgam ādāya gacchatā tena ghorākṛtiḥ śūkaro dṛṣṭaḥ | tatas tena mṛgaṃ bhūmau nidhāya śūkaraḥ śareṇa hataḥ | śūkareṇāpy āgatya pralaya-ghana-ghora-garjanaṃ kurvāṇena sa vyādho muṣka-deśe hataḥ chinna-druma iva papāta | tathā coktam- jalam agnir viṣaṃ śastaṃ kṣud vyādhiḥ patanaṃ gireḥ | nimittaṃ kiñcid āsādya dehī prāṇair vimucyate,ताव् आहतुः-कथम् एतत् ? मन्थरः कथयति- कथा ५ आसीत् कल्याण-कटक-वास्तव्यो भैरवो नाम व्याधः । स चैकदा मांस-लुब्धो धनुर् आदाय मृगम् अन्विष्यन् विन्ध्याटवी-मध्यं गतः । तत्र तेन मृग एको व्यापादितः । ततो मृगम् आदाय गच्छता तेन घोराकृतिः शूकरो दृष्टः । ततस् तेन मृगं भूमौ निधाय शूकरः शरेण हतः । शूकरेणाप्य् आगत्य प्रलय-घन-घोर-गर्जनं कुर्वाणेन स व्याधो मुष्क-देशे हतः छिन्न-द्रुम इव पपात । तथा चोक्तम्- जलम् अग्निर् विषं शस्तं क्षुद् व्याधिः पतनं गिरेः । निमित्तं किञ्चिद् आसाद्य देही प्राणैर् विमुच्यते
hit_1.159,atha tayoḥ pādāsphālanena ekaḥ sarpo 'pi mṛtaḥ | atrāntare dīrgharāvo nāma jambukaḥ paribhramanāhārārthā tān mṛtān mṛga-vyādha-sarpa-śūkarān apaśyat | ālokyācintayac ca-aho bhāgyam ! adya mahad bhojyaṃ me samupasthitam | athavā- acintitāni duḥkhāni yathaivāyānti dehinām | sukhāny api tathā manye daivam atrātiricyate,अथ तयोः पादास्फालनेन एकः सर्पो ऽपि मृतः । अत्रान्तरे दीर्घरावो नाम जम्बुकः परिभ्रमनाहारार्था तान् मृतान् मृग-व्याध-सर्प-शूकरान् अपश्यत् । आलोक्याचिन्तयच् च-अहो भाग्यम् ! अद्य महद् भोज्यं मे समुपस्थितम् । अथवा- अचिन्तितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । सुखान्य् अपि तथा मन्ये दैवम् अत्रातिरिच्यते
hit_1.160,māsam ekaṃ naro yāti dvau māsau mṛga-śūkarau | ahir ekaṃ dinaṃ yāti adya bhakṣyo dhanurguṇaḥ,मासम् एकं नरो याति द्वौ मासौ मृग-शूकरौ । अहिर् एकं दिनं याति अद्य भक्ष्यो धनुर्गुणः
hit_1.161,"tataḥ prathama-bubhukṣāyām idaṃ niḥsvādu kodaṇḍa-lagnaṃ snāyu-bandhanaṃ khādāmi, ity uktvā tathākarot | tataś chinne snāyu-bandhane drutam utpatitena dhanuṣā hṛdi nirbhinnaḥ sa dīrgharāvaḥ pañcatvaṃ gataḥ | ato 'haṃ bravīmi kartavyaḥ sañcayo nityam ity ādi | tathā ca- yad dadāti yad aśnāti tad eva dhanino dhanam | anye mṛtasya krīḍanti dārair api dhanair api","ततः प्रथम-बुभुक्षायाम् इदं निःस्वादु कोदण्ड-लग्नं स्नायु-बन्धनं खादामि, इत्य् उक्त्वा तथाकरोत् । ततश् छिन्ने स्नायु-बन्धने द्रुतम् उत्पतितेन धनुषा हृदि निर्भिन्नः स दीर्घरावः पञ्चत्वं गतः । अतो ऽहं ब्रवीमि कर्तव्यः सञ्चयो नित्यम् इत्य् आदि । तथा च- यद् ददाति यद् अश्नाति तद् एव धनिनो धनम् । अन्ये मृतस्य क्रीडन्ति दारैर् अपि धनैर् अपि"
hit_1.162,kiṃ ca- yad dadāsi viśiṣṭebhyo yac cāśnāsi dine dine | tat te vittam ahaṃ manye śeṣaṃ kasyāpi rakṣasi,किं च- यद् ददासि विशिष्टेभ्यो यच् चाश्नासि दिने दिने । तत् ते वित्तम् अहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षसि
hit_1.163,"yātu, kim idānīm atikrāntopavarṇanena | yataḥ- nāprāyam abhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum | āpatsv api na muhyanti narāḥ paṇḍita-buddhayaḥ","यातु, किम् इदानीम् अतिक्रान्तोपवर्णनेन । यतः- नाप्रायम् अभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् । आपत्स्व् अपि न मुह्यन्ति नराः पण्डित-बुद्धयः"
hit_1.164,"tat sakhe ! sarvadā tvayā sotsāhena bhavitavyam, yataḥ- śāstrāṇy adhītyāpi bhavanti mūrkhā yas tu kriyāvān puruṣaḥ sa vidvān | sucintitaṃ cauṣadham āturāṇāṃ na nāma-mātreṇa karoty arogam","तत् सखे ! सर्वदा त्वया सोत्साहेन भवितव्यम्, यतः- शास्त्राण्य् अधीत्यापि भवन्ति मूर्खा यस् तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान् । सुचिन्तितं चौषधम् आतुराणां न नाम-मात्रेण करोत्य् अरोगम्"
hit_1.165,anyac ca- na svalpam apy adhyavasāya-bhīroḥ karoti vijñāna-vidhir guṇaṃ hi | andhasya kiṃ hasta-tala-sthito 'pi prakāśayaty artham iha pradīpaḥ,अन्यच् च- न स्वल्पम् अप्य् अध्यवसाय-भीरोः करोति विज्ञान-विधिर् गुणं हि । अन्धस्य किं हस्त-तल-स्थितो ऽपि प्रकाशयत्य् अर्थम् इह प्रदीपः
hit_1.166,tad atra sakhe daśātiśeṣeṇa śāntiḥ karaṇīyā | etad apy atikaṣṭaṃ tvayā na mantavyam | sukham āpatitaṃ sevyaṃ duḥkham āpatitaṃ tathā | cakravat parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca,तद् अत्र सखे दशातिशेषेण शान्तिः करणीया । एतद् अप्य् अतिकष्टं त्वया न मन्तव्यम् । सुखम् आपतितं सेव्यं दुःखम् आपतितं तथा । चक्रवत् परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च
hit_1.167,aparaṃ ca- nipānam iva maṇḍūkāḥ saraḥ pūrṇam ivāṇḍajāḥ | sodyogaṃ naram āyānti vivaśāḥ sarva-sampadaḥ,अपरं च- निपानम् इव मण्डूकाः सरः पूर्णम् इवाण्डजाः । सोद्योगं नरम् आयान्ति विवशाः सर्व-सम्पदः
hit_1.168,api ca- utsāha-saṃpannam adīrgha-sūtraṃ kriyā-vidhijñaṃ vyasaneṣv asaktam | śūraṃ kṛtajñaṃ dṛḍha-sauhṛdaṃ ca- lakṣmīḥ svayaṃ vāñchati vāsa-hetoḥ,अपि च- उत्साह-संपन्नम् अदीर्घ-सूत्रं क्रिया-विधिज्ञं व्यसनेष्व् असक्तम् । शूरं कृतज्ञं दृढ-सौहृदं च- लक्ष्मीः स्वयं वाञ्छति वास-हेतोः
hit_1.169,viśeṣataś ca- vināpy arthair dhīraḥ spṛśati bahumānonnati-padaṃ samāyukto 'py arthaiḥ paribhava-padaṃ yāti kṛpaṇaḥ | svabhāvād udbhūtāṃ guṇa-samudayāvāpti-viṣayāṃ dyutiṃ saiṃhīṃ śvā kiṃ dhṛta-kanaka-mālo 'pi labhate,विशेषतश् च- विनाप्य् अर्थैर् धीरः स्पृशति बहुमानोन्नति-पदं समायुक्तो ऽप्य् अर्थैः परिभव-पदं याति कृपणः । स्वभावाद् उद्भूतां गुण-समुदयावाप्ति-विषयां द्युतिं सैंहीं श्वा किं धृत-कनक-मालो ऽपि लभते
hit_1.170,kiṃ ca- dhanavān iti hi madas te kiṃ gata-vibhavo viṣādam upayāsi | kara-nihata-kanduka-samāḥ pātotpātā manuṣyāṇām,किं च- धनवान् इति हि मदस् ते किं गत-विभवो विषादम् उपयासि । कर-निहत-कन्दुक-समाः पातोत्पाता मनुष्याणाम्
hit_1.171,anyac ca- vṛtty-arthaṃ nāticeṣṭate sā hi dhātraiva nirmitā | garbhād utpatite jantau mātuḥ prasravataḥ stanau,अन्यच् च- वृत्त्य्-अर्थं नातिचेष्टते सा हि धात्रैव निर्मिता । गर्भाद् उत्पतिते जन्तौ मातुः प्रस्रवतः स्तनौ
hit_1.172,api ca sakhe śṛṇu- yena śuklī-kṛtā haṃsāḥ śukāś ca haritīkṛtāḥ | mayūrāś citritā yena sa te vṛttiṃ vidhāsyati,अपि च सखे शृणु- येन शुक्ली-कृता हंसाः शुकाश् च हरितीकृताः । मयूराश् चित्रिता येन स ते वृत्तिं विधास्यति
hit_1.173,"aparaṃ ca satāṃ rahasyaṃ śṛṇu, mitra ! janayanty arjane duḥkhaṃ tāpayanti vipattiṣu | mohayanti ca sampattau katham arthāḥ sukhāvahāḥ","अपरं च सतां रहस्यं शृणु, मित्र ! जनयन्त्य् अर्जने दुःखं तापयन्ति विपत्तिषु । मोहयन्ति च सम्पत्तौ कथम् अर्थाः सुखावहाः"
hit_1.174,aparaṃ ca- dharmārdhaṃ yasya vittehā varaṃ tasya nirīhatā | prakṣālanād dhi paṅkasya dūrād asparśanaṃ varam,अपरं च- धर्मार्धं यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीहता । प्रक्षालनाद् धि पङ्कस्य दूराद् अस्पर्शनं वरम्
hit_1.175,yataḥ- yathāāmiṣam ākāśe pakṣibhiḥ śvāpadair bhuvi | bhakṣyate salile matsyais tathā sarvatra vittavān,यतः- यथाआमिषम् आकाशे पक्षिभिः श्वापदैर् भुवि । भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस् तथा सर्वत्र वित्तवान्
hit_1.176,anyac ca- rājataḥ salilād agneś corataḥ svajanād api | bhayam arthavatāṃ nityaṃ mṛtyoḥ prāṇa-bhṛtām iva,अन्यच् च- राजतः सलिलाद् अग्नेश् चोरतः स्वजनाद् अपि । भयम् अर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राण-भृताम् इव
hit_1.177,tathā hi- janmani kleśa-bahule kiṃ nu duḥkham ataḥ param | icchā-sampad yato nāsti yac cecchā na nivartate,तथा हि- जन्मनि क्लेश-बहुले किं नु दुःखम् अतः परम् । इच्छा-सम्पद् यतो नास्ति यच् चेच्छा न निवर्तते
hit_1.178,anyac ca bhrātaḥ śṛṇu- dhanaṃ tāvad asulabhaṃ labdhaṃ kṛcchreṇa pālyate | labdha-nāśo yathā mṛtyus tasmād etan na cintayet,अन्यच् च भ्रातः शृणु- धनं तावद् असुलभं लब्धं कृच्छ्रेण पाल्यते । लब्ध-नाशो यथा मृत्युस् तस्माद् एतन् न चिन्तयेत्
hit_1.179,sā tṛṣṇā cet parityaktā ko daridraḥ ka īśvaraḥ | tasyāś cet prasaro datto dāsyaṃ ca śirasi sthitam,सा तृष्णा चेत् परित्यक्ता को दरिद्रः क ईश्वरः । तस्याश् चेत् प्रसरो दत्तो दास्यं च शिरसि स्थितम्
hit_1.180,aparaṃ ca- yad yad eva hi vāñcheta tato vāñchā pravartate | prāpta evārthataḥ so 'rtho yato vāñchā nivartate,अपरं च- यद् यद् एव हि वाञ्छेत ततो वाञ्छा प्रवर्तते । प्राप्त एवार्थतः सो ऽर्थो यतो वाञ्छा निवर्तते
hit_1.181,"kiṃ bahunā, viśrambhālāpair mayaiva sahātra kālo nīyatām | yataḥ- āmraṇāntāḥ praṇayāḥ kopāś ca kṣaṇa-bhaṅgurāḥ | parityāgāś ca niḥsaṅgā na bhavanti mahātmanām","किं बहुना, विश्रम्भालापैर् मयैव सहात्र कालो नीयताम् । यतः- आम्रणान्ताः प्रणयाः कोपाश् च क्षण-भङ्गुराः । परित्यागाश् च निःसङ्गा न भवन्ति महात्मनाम्"
hit_1.182,iti śrutvā laghupatanako brūte-dhanyo 'si manthara ! sarvathā āśrayaṇīyo 'si | yataḥ- santa eva satāṃ nityam āpad-uddharaṇa-kṣamāḥ | gajānāṃ paṅka-magnānāṃ gajā eva dhurandharāḥ,इति श्रुत्वा लघुपतनको ब्रूते-धन्यो ऽसि मन्थर ! सर्वथा आश्रयणीयो ऽसि । यतः- सन्त एव सतां नित्यम् आपद्-उद्धरण-क्षमाः । गजानां पङ्क-मग्नानां गजा एव धुरन्धराः
hit_1.183,aparaṃ ca- ślāghyaḥ sa eko bhuvi mānavānāṃ sa uttamaḥ sat-puruṣaḥ sa dhanyaḥ | yasyārthino vā śaraṇāgatā vā nāśāvibhaṅgā vimukhāḥ prayānti,अपरं च- श्लाघ्यः स एको भुवि मानवानां स उत्तमः सत्-पुरुषः स धन्यः । यस्यार्थिनो वा शरणागता वा नाशाविभङ्गा विमुखाः प्रयान्ति
hit_1.184,"tad evaṃ te svecchāhāra-vihāraṃ kurvāṇāḥ santuṣṭāḥ sukhaṃ nivasanti sma | atha kadācit citrāṅga-nāmā mṛgaḥ kenāpi trāsitas tatrāgatya militaḥ | tat-paścād āyāntaṃ bhaya-hetuṃ sambhāvya mantharo jalaṃ praviṣṭaḥ | mūṣikaś ca vivaraṃ gataḥ, kāko 'pi uḍḍīya vṛkṣāgram ārūḍhaḥ | tato laghupatanakena sudūraṃ nirūpya bhaya-hetur na ko 'py avalambitaḥ | paścāt tad-vacanād āgatya punaḥ sarve militvā tatraivopaviṣṭāḥ | manthareṇoktaṃ-bhadra mṛga ! kuśalaṃ te ? svecchayā udakādyāhāro 'nubhūyatām | atrāvasthānena vanam idaṃ sanāthīkriyatām | citrāṅgo brūte-lubdhaka-trāsito 'haṃ bhavatāṃ śaraṇam āgataḥ | tataś ca, bhavadbhiḥ saha mitratvam icchāmi | bhavantaś ca anukampayantu maitryeṇa | yataḥ- lobhād vātha bhayād vāpi yas tyajec charaṇāgatam | brahma-hatyā-samaṃ tasya pāpam āhur manīṣiṇaḥ","तद् एवं ते स्वेच्छाहार-विहारं कुर्वाणाः सन्तुष्टाः सुखं निवसन्ति स्म । अथ कदाचित् चित्राङ्ग-नामा मृगः केनापि त्रासितस् तत्रागत्य मिलितः । तत्-पश्चाद् आयान्तं भय-हेतुं सम्भाव्य मन्थरो जलं प्रविष्टः । मूषिकश् च विवरं गतः, काको ऽपि उड्डीय वृक्षाग्रम् आरूढः । ततो लघुपतनकेन सुदूरं निरूप्य भय-हेतुर् न को ऽप्य् अवलम्बितः । पश्चात् तद्-वचनाद् आगत्य पुनः सर्वे मिलित्वा तत्रैवोपविष्टाः । मन्थरेणोक्तं-भद्र मृग ! कुशलं ते ? स्वेच्छया उदकाद्याहारो ऽनुभूयताम् । अत्रावस्थानेन वनम् इदं सनाथीक्रियताम् । चित्राङ्गो ब्रूते-लुब्धक-त्रासितो ऽहं भवतां शरणम् आगतः । ततश् च, भवद्भिः सह मित्रत्वम् इच्छामि । भवन्तश् च अनुकम्पयन्तु मैत्र्येण । यतः- लोभाद् वाथ भयाद् वापि यस् त्यजेच् छरणागतम् । ब्रह्म-हत्या-समं तस्य पापम् आहुर् मनीषिणः"
hit_1.185,"hiraṇyako 'py avadat-mitratvaṃ tāvad asmābhiḥ saha, ayatnena niṣpannaṃ bhavataḥ | yataḥ- aurasaṃ kṛta-sambandhaṃ tathā vaṃśa-kramāgatam | rakṣakaṃ vyasanebhyaś ca mitraṃ jñeyaṃ catur-vidham","हिरण्यको ऽप्य् अवदत्-मित्रत्वं तावद् अस्माभिः सह, अयत्नेन निष्पन्नं भवतः । यतः- औरसं कृत-सम्बन्धं तथा वंश-क्रमागतम् । रक्षकं व्यसनेभ्यश् च मित्रं ज्ञेयं चतुर्-विधम्"
hit_1.186,"tad atra bhavatā sva-gṛha-nirviśeṣeṇa sthīyatām | tac chrutvā mṛgaḥ sānando bhūtvā kṛta-svecchāhāraḥ pānīyaṃ pītvā jalāsanna-vaṭa-taru-cchāyāyām upaviṣṭaḥ | atha mantharo brūte-sakhe mṛga ! kena trāsito 'si ? asmin nirjane vane kadācit kiṃ vyādhāḥ sañcaranti ? mṛgeṇoktam-asti kaliṅga-viṣaye rukmāṅgado nāma nṛpatiḥ | sa ca digvijaya-vyāpāra-krameṇa āgatya candrabhāgā-nadī-tīre samāveśita-kaṭako vartate, prātaś ca tenātrāgatya karpūra-saraḥ samīpe bhavitavyam iti vyādhānāṃ mukhāt kiṃvadantī śrūyate | tad atrāpi prātar-avasthānaṃ bhaya-hetukam ity ālocya yathā kāryaṃ tathā ārabhyatām | tac chrutvā kūrmaḥ sa-bhayam āha-mitra ! jalāśayāntaraṃ gacchāmi | kāka-mṛgāv api uktavantau-mitra ! evam astu ! hiraṇyako vimṛśyābravīt-punar jalāśaye prāpte mantharasya kuśalam | sthale gacchato 'sya kā vidhā ? ambhāṃsi jala-jantūnāṃ durgaṃ durga-nivāsinām | sva-bhūmiḥ śvāpadādīnāṃ rājñāṃ sainyaṃ paraṃ balam","तद् अत्र भवता स्व-गृह-निर्विशेषेण स्थीयताम् । तच् छ्रुत्वा मृगः सानन्दो भूत्वा कृत-स्वेच्छाहारः पानीयं पीत्वा जलासन्न-वट-तरु-च्छायायाम् उपविष्टः । अथ मन्थरो ब्रूते-सखे मृग ! केन त्रासितो ऽसि ? अस्मिन् निर्जने वने कदाचित् किं व्याधाः सञ्चरन्ति ? मृगेणोक्तम्-अस्ति कलिङ्ग-विषये रुक्माङ्गदो नाम नृपतिः । स च दिग्विजय-व्यापार-क्रमेण आगत्य चन्द्रभागा-नदी-तीरे समावेशित-कटको वर्तते, प्रातश् च तेनात्रागत्य कर्पूर-सरः समीपे भवितव्यम् इति व्याधानां मुखात् किंवदन्ती श्रूयते । तद् अत्रापि प्रातर्-अवस्थानं भय-हेतुकम् इत्य् आलोच्य यथा कार्यं तथा आरभ्यताम् । तच् छ्रुत्वा कूर्मः स-भयम् आह-मित्र ! जलाशयान्तरं गच्छामि । काक-मृगाव् अपि उक्तवन्तौ-मित्र ! एवम् अस्तु ! हिरण्यको विमृश्याब्रवीत्-पुनर् जलाशये प्राप्ते मन्थरस्य कुशलम् । स्थले गच्छतो ऽस्य का विधा ? अम्भांसि जल-जन्तूनां दुर्गं दुर्ग-निवासिनाम् । स्व-भूमिः श्वापदादीनां राज्ञां सैन्यं परं बलम्"
hit_1.187,upāyena hi yac chakyaṃ na tac chakyaṃ parākramaiḥ | kākī kanaka-sūtreṇa kṛṣṇa-sarpam aghātayat,उपायेन हि यच् छक्यं न तच् छक्यं पराक्रमैः । काकी कनक-सूत्रेण कृष्ण-सर्पम् अघातयत्
hit_1.188,"tad yathā- kathā 6 asti brahmāraṇye karpā̆ūratilako nāma hastī | tam avalokya sarve śṛgālāś cintayanti sma | yady ayaṃ kenāpy upāyena miryate, tadāsmākam etena dehena māsa-catuṣṭayasya svecchā-bhojanaṃ bhavet | tatas tan-madhyād ekena vṛddha-śṛgālena pratijñā kṛtā | mayā buddhi-prabhāvād asya maraṇaṃ sādhayitavyam | anantaraṃ sa vañcakaḥ karpūratilaka-samīpaṃ gatvā sāṣṭāṅga-pātaṃ praṇamyovāca-deva ! dṛṣṭi-prasādaṃ kuru | hastī brūte-kas tvam ? kutaḥ samāyātaḥ ? so 'vadat-jambuko 'haṃ sarvair vana-vāsibhiḥ paśubhir militvā bhavat-sakāśaṃ prasthāpitaḥ | yad vinā rājñā sthātuṃ na yuktam | tad atrāṭavī-rājye'bhiṣektuṃ bhavān sarva-svāmi-guṇopeto nirūpitaḥ | yataḥ- kulācāra-janācārair atiśuddhaḥ pratāpavān | dhārmiko nīti-kuśalaḥ sa svāmī yujyate bhuvi","तद् यथा- कथा ६ अस्ति ब्रह्मारण्ये कर्पा̆ऊरतिलको नाम हस्ती । तम् अवलोक्य सर्वे शृगालाश् चिन्तयन्ति स्म । यद्य् अयं केनाप्य् उपायेन मिर्यते, तदास्माकम् एतेन देहेन मास-चतुष्टयस्य स्वेच्छा-भोजनं भवेत् । ततस् तन्-मध्याद् एकेन वृद्ध-शृगालेन प्रतिज्ञा कृता । मया बुद्धि-प्रभावाद् अस्य मरणं साधयितव्यम् । अनन्तरं स वञ्चकः कर्पूरतिलक-समीपं गत्वा साष्टाङ्ग-पातं प्रणम्योवाच-देव ! दृष्टि-प्रसादं कुरु । हस्ती ब्रूते-कस् त्वम् ? कुतः समायातः ? सो ऽवदत्-जम्बुको ऽहं सर्वैर् वन-वासिभिः पशुभिर् मिलित्वा भवत्-सकाशं प्रस्थापितः । यद् विना राज्ञा स्थातुं न युक्तम् । तद् अत्राटवी-राज्येऽभिषेक्तुं भवान् सर्व-स्वामि-गुणोपेतो निरूपितः । यतः- कुलाचार-जनाचारैर् अतिशुद्धः प्रतापवान् । धार्मिको नीति-कुशलः स स्वामी युज्यते भुवि"
hit_1.189,aparaṃ ca paśya- rājānaṃ prathamaṃ vindet tato bhāryāṃ tato dhanam | rājany asati loke'smin kuto bhāryā kuto dhanam,अपरं च पश्य- राजानं प्रथमं विन्देत् ततो भार्यां ततो धनम् । राजन्य् असति लोकेऽस्मिन् कुतो भार्या कुतो धनम्
hit_1.190,anyac ca- parjanya iva bhūtānām ādhāraḥ pṛthivī-patiḥ | vikale'pi hi parjanye jīvyate na tu bhūpatau,अन्यच् च- पर्जन्य इव भूतानाम् आधारः पृथिवी-पतिः । विकलेऽपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ
hit_1.191,kiṃ ca- niyata-viṣaya-vartī prāyaśo daṇḍa-yogāj jagati para-vaśe'smin durlabhaḥ sādhu-vṛtteḥ | kṛśam api vikalaṃ vā vyādhitaṃ vādhanaṃ vā patim api kula-nārī daṇḍa-bhītyābhyupaiti,किं च- नियत-विषय-वर्ती प्रायशो दण्ड-योगाज् जगति पर-वशेऽस्मिन् दुर्लभः साधु-वृत्तेः । कृशम् अपि विकलं वा व्याधितं वाधनं वा पतिम् अपि कुल-नारी दण्ड-भीत्याभ्युपैति
hit_1.192,"tad yathā lagna-velā na calati tathā kṛtvā satvaram āgamyatāṃ devena | ity uktvā utthāya calitaḥ | tato 'sau rājya-lābhākṛṣṭaḥ karpūratilakaḥ śṛgāla-darśita-vartmanā dhāvan mahā-paṅke nimagnaḥ | hastinoktam-sakhe śṛgāla ! kim adhunā vidheyam ? mahā-paṅke patito 'haṃ mriye | parāvṛtya paśya ! śṛgālena vihasyoktam-deva ! mama pucchāgre hastaṃ dattvā uttiṣṭha | yasmāt mad-vidhasya vacasi tvayā viśvāsaḥ kṛtaḥ, tasya phalam etat | tad anubhūyatām aśaraṇaṃ duḥkham | tathā coktam- yadāsat-saṅga-rahito bhaviṣyasi bhaviṣyasi | yadāsajjana-goṣṭhīṣu patiṣyasi patiṣyasi","तद् यथा लग्न-वेला न चलति तथा कृत्वा सत्वरम् आगम्यतां देवेन । इत्य् उक्त्वा उत्थाय चलितः । ततो ऽसौ राज्य-लाभाकृष्टः कर्पूरतिलकः शृगाल-दर्शित-वर्त्मना धावन् महा-पङ्के निमग्नः । हस्तिनोक्तम्-सखे शृगाल ! किम् अधुना विधेयम् ? महा-पङ्के पतितो ऽहं म्रिये । परावृत्य पश्य ! शृगालेन विहस्योक्तम्-देव ! मम पुच्छाग्रे हस्तं दत्त्वा उत्तिष्ठ । यस्मात् मद्-विधस्य वचसि त्वया विश्वासः कृतः, तस्य फलम् एतत् । तद् अनुभूयताम् अशरणं दुःखम् । तथा चोक्तम्- यदासत्-सङ्ग-रहितो भविष्यसि भविष्यसि । यदासज्जन-गोष्ठीषु पतिष्यसि पतिष्यसि"
hit_1.193,tato mahā-paṅke nimagno hastī śṛgālair bhakṣitaḥ | ato 'haṃ bravīmi-upāyena hi yac chakyam ity ādi | --o)0(o-- tatas tad-dhita-vacanam avadhīrya mahatā bhayena vimugdha iva mantharass taj-jalāśayam utsṛjya pracalitaḥ | te'pi hiraṇyakādayaḥ snehād aniṣṭaṃ śaṅkamānās tam anujagmuḥ | tataḥ sthale gacchan kenāpi vyādhena vane paryaṭatā sa mantharaḥ prāptaḥ | sa ca taṃ gṛhītvā utthāya dhanuṣi baddhvā dhanyo 'smīty abhidhāya bhramaṇa-kleśāt kṣut-pipāsākulaḥ sva-gṛhābhimukhaṃ prayātaḥ | atha te mṛga-vāyasa-mūṣikāḥ paraṃ viṣādam upagatāḥ tam anugacchanti sma | tato hiraṇyako vilapati- ekasya duḥkhasya na yāvad antaṃ gacchāmy ahaṃ pāram ivārṇavasya | tāvad dvitīyaṃ samupasthitaṃ me chidreṣv anarthā bahulī-bhavanti,ततो महा-पङ्के निमग्नो हस्ती शृगालैर् भक्षितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-उपायेन हि यच् छक्यम् इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- ततस् तद्-धित-वचनम् अवधीर्य महता भयेन विमुग्ध इव मन्थरस्स् तज्-जलाशयम् उत्सृज्य प्रचलितः । तेऽपि हिरण्यकादयः स्नेहाद् अनिष्टं शङ्कमानास् तम् अनुजग्मुः । ततः स्थले गच्छन् केनापि व्याधेन वने पर्यटता स मन्थरः प्राप्तः । स च तं गृहीत्वा उत्थाय धनुषि बद्ध्वा धन्यो ऽस्मीत्य् अभिधाय भ्रमण-क्लेशात् क्षुत्-पिपासाकुलः स्व-गृहाभिमुखं प्रयातः । अथ ते मृग-वायस-मूषिकाः परं विषादम् उपगताः तम् अनुगच्छन्ति स्म । ततो हिरण्यको विलपति- एकस्य दुःखस्य न यावद् अन्तं गच्छाम्य् अहं पारम् इवार्णवस्य । तावद् द्वितीयं समुपस्थितं मे छिद्रेष्व् अनर्था बहुली-भवन्ति
hit_1.194,svabhāvajaṃ tu yan mitraṃ bhāgyenaivābhijāyate | tad-akṛtrima-sauhārdam āpatsv api na muñcati,स्वभावजं तु यन् मित्रं भाग्येनैवाभिजायते । तद्-अकृत्रिम-सौहार्दम् आपत्स्व् अपि न मुञ्चति
hit_1.195,api ca- na mātari na dāreṣu na sodarye na cātmaje | viśvāsas tādṛśaḥ puṃsāṃ yādṛṅ mitre svabhāvaje,अपि च- न मातरि न दारेषु न सोदर्ये न चात्मजे । विश्वासस् तादृशः पुंसां यादृङ् मित्रे स्वभावजे
hit_1.196,iti muhuḥ vicintya prāha-aho me durdaivam | yataḥ- sva-karma-santāna-viceṣṭitāni kālāntarāvarti-śubhāśubhāni | ihaiva dṛṣṭāni mayaiva tāni janmāntarāṇīva daśāntarāṇi,इति मुहुः विचिन्त्य प्राह-अहो मे दुर्दैवम् । यतः- स्व-कर्म-सन्तान-विचेष्टितानि कालान्तरावर्ति-शुभाशुभानि । इहैव दृष्टानि मयैव तानि जन्मान्तराणीव दशान्तराणि
hit_1.197,athavā ittham evaitat | kāyaḥ saṃnihitāpāyaḥ sampadaḥ padam āpadām | samāgamāḥ sāpagamāḥ sarvam utpādi bhaṅguram,अथवा इत्थम् एवैतत् । कायः संनिहितापायः सम्पदः पदम् आपदाम् । समागमाः सापगमाः सर्वम् उत्पादि भङ्गुरम्
hit_1.198,punar vimṛśyāha- śokārāti-bhaya-trāṇaṃ prīti-viśrambha-bhājanam | kena ratnam idaṃ sṛṣṭaṃ mitram ity akṣara-dvayam,पुनर् विमृश्याह- शोकाराति-भय-त्राणं प्रीति-विश्रम्भ-भाजनम् । केन रत्नम् इदं सृष्टं मित्रम् इत्य् अक्षर-द्वयम्
hit_1.199,kiṃ ca- mitraṃ prīti-rasāyanaṃ nayanayor ānandanaṃ cetasaḥ pātraṃ yat sukha-duḥkhayoḥ samam idaṃ puṇyātmanā labhyate | ye cānye suhṛdaḥ samṛddhi-samaye dravyābhilāṣākulās te sarvatra milanti tattva-nikaṣa-grāvā tu teṣāṃ vipat,किं च- मित्रं प्रीति-रसायनं नयनयोर् आनन्दनं चेतसः पात्रं यत् सुख-दुःखयोः समम् इदं पुण्यात्मना लभ्यते । ये चान्ये सुहृदः समृद्धि-समये द्रव्याभिलाषाकुलास् ते सर्वत्र मिलन्ति तत्त्व-निकष-ग्रावा तु तेषां विपत्
hit_1.200,"iti bahu vilapya hiraṇyakaś citrāṅga-laghupatanakāv āha-yāvad ayaṃ vyādho vanān na niḥsarati, tāvan mantharaṃ mocayituṃ yatnaḥ kriyatām | tāv ūcatuḥ-satvaraṃ yathā-kāryam upadiśa | hiraṇyako brūte-citrāṅgo jala-samīpaṃ gatvā mṛtam ivātmānaṃ niśceṣṭaṃ darśayatu | kākaś ca tasyopari sthitvā cañcvā kim api vilikhatu | nūnam anena lubdhakena mṛga-māṃsārthinā tatra kacchapaṃ parityajya sarvaraṃ gantavyam | tato 'haṃ mantharasya bandhanaṃ chetsyāmi | sannihite lubdhake bhavadbhyāṃ palāyitavyam | tataś citrāṅga-laghupatanakābhyāṃ śīghraṃ gatvā tathānuṣṭhite sati sa vyādhaḥ pariśrāntaḥ pānīyaṃ pītvā taror adhastād upaviṣṭaḥ san tathāvidhaṃ mṛgam apaśyat | tataḥ kacchapaṃ jala-samīpe nidhāya kartarikām ādāya prahṛṣṭa-manā mṛgāntikaṃ calitaḥ | atrāntare hiraṇyakena āgatya mantharasya bandhanaṃ chinnam | chinna-bandhanaḥ kūrmaḥ satvaraṃ jalāśayaṃ praviṣṭaḥ | sa ca mṛga āsannaṃ taṃ vyādhaṃ vilokyotthāya drutaṃ palāyitaḥ | pratyāvṛttya lubdhako yāvat taru-talam āyāti tāvat kūrmam apaśyann acintayat-ucitam evaitat mamāsamīkṣya-kāriṇaḥ | yataḥ- yo dhruvāṇi parityajya adhruvāṇi niṣevate | dhruvāṇi tasya naśyanti adhruvaṃ naṣṭam eva hi","इति बहु विलप्य हिरण्यकश् चित्राङ्ग-लघुपतनकाव् आह-यावद् अयं व्याधो वनान् न निःसरति, तावन् मन्थरं मोचयितुं यत्नः क्रियताम् । ताव् ऊचतुः-सत्वरं यथा-कार्यम् उपदिश । हिरण्यको ब्रूते-चित्राङ्गो जल-समीपं गत्वा मृतम् इवात्मानं निश्चेष्टं दर्शयतु । काकश् च तस्योपरि स्थित्वा चञ्च्वा किम् अपि विलिखतु । नूनम् अनेन लुब्धकेन मृग-मांसार्थिना तत्र कच्छपं परित्यज्य सर्वरं गन्तव्यम् । ततो ऽहं मन्थरस्य बन्धनं छेत्स्यामि । सन्निहिते लुब्धके भवद्भ्यां पलायितव्यम् । ततश् चित्राङ्ग-लघुपतनकाभ्यां शीघ्रं गत्वा तथानुष्ठिते सति स व्याधः परिश्रान्तः पानीयं पीत्वा तरोर् अधस्ताद् उपविष्टः सन् तथाविधं मृगम् अपश्यत् । ततः कच्छपं जल-समीपे निधाय कर्तरिकाम् आदाय प्रहृष्ट-मना मृगान्तिकं चलितः । अत्रान्तरे हिरण्यकेन आगत्य मन्थरस्य बन्धनं छिन्नम् । छिन्न-बन्धनः कूर्मः सत्वरं जलाशयं प्रविष्टः । स च मृग आसन्नं तं व्याधं विलोक्योत्थाय द्रुतं पलायितः । प्रत्यावृत्त्य लुब्धको यावत् तरु-तलम् आयाति तावत् कूर्मम् अपश्यन्न् अचिन्तयत्-उचितम् एवैतत् ममासमीक्ष्य-कारिणः । यतः- यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवाणि निषेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टम् एव हि"
hit_1.201,tato 'sau sva-karma-vaśān nirāśaḥ kaṭakaṃ praviṣṭaḥ | mantharādayaś ca sarve muktāpadaḥ sva-sthānaṃ gatvā yathā-sukham āsthitāḥ | atha rāja-putraiḥ sānandam uktam-sarve śrutavantaḥ sukhino vayam | siddhaṃ naḥ samīhitam | viṣṇu-śarmovāca-etad bhavatām abhilaṣitam api sampannam | aparam apīdam astu- mitraṃ yāntu ca sajjanā janapadair lakṣmīḥ samālabhyatāṃ bhūpālāḥ paripālayantu vasudhāṃ śaśvat sva-dharme sthitāḥ | āstāṃ mānasa-tuṣṭaye sukṛtināṃ nītir navoḍheva vaḥ kalyāṇaṃ kurutāṃ janasya bhagavāṃś candrārdha-cūḍāmaṇiḥ,ततो ऽसौ स्व-कर्म-वशान् निराशः कटकं प्रविष्टः । मन्थरादयश् च सर्वे मुक्तापदः स्व-स्थानं गत्वा यथा-सुखम् आस्थिताः । अथ राज-पुत्रैः सानन्दम् उक्तम्-सर्वे श्रुतवन्तः सुखिनो वयम् । सिद्धं नः समीहितम् । विष्णु-शर्मोवाच-एतद् भवताम् अभिलषितम् अपि सम्पन्नम् । अपरम् अपीदम् अस्तु- मित्रं यान्तु च सज्जना जनपदैर् लक्ष्मीः समालभ्यतां भूपालाः परिपालयन्तु वसुधां शश्वत् स्व-धर्मे स्थिताः । आस्तां मानस-तुष्टये सुकृतिनां नीतिर् नवोढेव वः कल्याणं कुरुतां जनस्य भगवांश् चन्द्रार्ध-चूडामणिः
hit_2.1,"--o)0(o-- ii. suhṛd-bhedaḥ atha rāja-putrā ūcuḥ-ārya ! mitralābhaḥ śrutas tāvad asmābhiḥ | idānīṃ suhṛd-bhedaṃ śrotum icchāmaḥ | viṣṇuśarmovāca-suhṛd-bhedaṃ tāvac chṛṇuta, yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ- vardhamāno mahān sneho mṛgendra-vṛṣayor vane | piśunenātilubdhena jambukena vināśitaḥ","--ओ)०(ओ-- इइ. सुहृद्-भेदः अथ राज-पुत्रा ऊचुः-आर्य ! मित्रलाभः श्रुतस् तावद् अस्माभिः । इदानीं सुहृद्-भेदं श्रोतुम् इच्छामः । विष्णुशर्मोवाच-सुहृद्-भेदं तावच् छृणुत, यस्यायम् आद्यः श्लोकः- वर्धमानो महान् स्नेहो मृगेन्द्र-वृषयोर् वने । पिशुनेनातिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशितः"
hit_2.2,"rāja-putrair uktam-katham etat ? viṣṇuśarmā kathayati-asti dakṣiṇā-pathe suvarṇavatī nāma nagarī | tatra vardhamāno nāma vaṇig nivasati | tasya pracure'pi vitte' parān bandhūn atisamṛddhān samīkṣya punar artha-vṛddhiḥ karaṇīyeti matir babhūva | yataḥ, adho 'dhaḥ paśyataḥ kasya mahimā nopacīyate | upary upari paśyantaḥ sarva eva daridrati","राज-पुत्रैर् उक्तम्-कथम् एतत् ? विष्णुशर्मा कथयति-अस्ति दक्षिणा-पथे सुवर्णवती नाम नगरी । तत्र वर्धमानो नाम वणिग् निवसति । तस्य प्रचुरेऽपि वित्तेऽ परान् बन्धून् अतिसमृद्धान् समीक्ष्य पुनर् अर्थ-वृद्धिः करणीयेति मतिर् बभूव । यतः, अधो ऽधः पश्यतः कस्य महिमा नोपचीयते । उपर्य् उपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति"
hit_2.3,aparaṃ ca- brahmahāpi naraḥ pūjyo yasyāsti vipulaṃ dhanam | śaśinas tulya-vaṃśo 'pi nirdhanaḥ paribhūyate,अपरं च- ब्रह्महापि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुलं धनम् । शशिनस् तुल्य-वंशो ऽपि निर्धनः परिभूयते
hit_2.4,anyac ca- avyavasāyinam alasaṃ daiva-paraṃ sahasāc ca parihīṇam | pramadeva hi vṛddha-patiṃ necchaty avagūhituṃ lakṣmīḥ,अन्यच् च- अव्यवसायिनम् अलसं दैव-परं सहसाच् च परिहीणम् । प्रमदेव हि वृद्ध-पतिं नेच्छत्य् अवगूहितुं लक्ष्मीः
hit_2.5,kiṃ ca- ālasyaṃ strī-sevā sa-rogatā janma-bhūmi-vātsalyam | santoṣo bhīrutvaṃ ṣaḍ vyāghātā mahattvasya,किं च- आलस्यं स्त्री-सेवा स-रोगता जन्म-भूमि-वात्सल्यम् । सन्तोषो भीरुत्वं षड् व्याघाता महत्त्वस्य
hit_2.6,yataḥ- sampadā susthiraṃ-manyo bhavati svalpayāpi yaḥ | kṛtakṛtyo vidhir manye na vardhayati tasya tām,यतः- सम्पदा सुस्थिरं-मन्यो भवति स्वल्पयापि यः । कृतकृत्यो विधिर् मन्ये न वर्धयति तस्य ताम्
hit_2.7,aparaṃ ca- nirutsāhaṃ nirānandaṃ nirvīryam ari-nandanam | mā sma sīmantinī kācij janayet putram īdṛśam,अपरं च- निरुत्साहं निरानन्दं निर्वीर्यम् अरि-नन्दनम् । मा स्म सीमन्तिनी काचिज् जनयेत् पुत्रम् ईदृशम्
hit_2.8,tathā coktam- alabdhaṃ caiva lipseta labdhaṃ rakṣet prayatnataḥ | rakṣitaṃ vardhayec caiva vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet,तथा चोक्तम्- अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेत् प्रयत्नतः । रक्षितं वर्धयेच् चैव वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत्
hit_2.9,"yato 'labdham icchato 'rtha-yogād arthasya prāptir eva | labdhasyāpy arakṣitasya nidher api svayaṃ vināśaḥ | api ca, avardhamānaś cārthaḥ kāle svalpa-vyayo 'py añjanavat kṣayam eti | naupabhujyamānaś ca niṣprayojana eva saḥ | tathā coktam- dhanena kiṃ yo na dadāti nāśnute balena kiṃ yaś ca ripūn na bādhate | śrutena kiṃ yo na ca dharmam ācaret kim ātmanā yo na jitendriyo bhavet","यतो ऽलब्धम् इच्छतो ऽर्थ-योगाद् अर्थस्य प्राप्तिर् एव । लब्धस्याप्य् अरक्षितस्य निधेर् अपि स्वयं विनाशः । अपि च, अवर्धमानश् चार्थः काले स्वल्प-व्ययो ऽप्य् अञ्जनवत् क्षयम् एति । नौपभुज्यमानश् च निष्प्रयोजन एव सः । तथा चोक्तम्- धनेन किं यो न ददाति नाश्नुते बलेन किं यश् च रिपून् न बाधते । श्रुतेन किं यो न च धर्मम् आचरेत् किम् आत्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत्"
hit_2.10,"yataḥ, jala-bindu-nipātena kramaśaḥ pūryate ghaṭaḥ | sa hetuḥ sarva-vidyānāṃ dharmasya ca dhanasya ca","यतः, जल-बिन्दु-निपातेन क्रमशः पूर्यते घटः । स हेतुः सर्व-विद्यानां धर्मस्य च धनस्य च"
hit_2.11,dānopabhoga-rahitā divasā yasya yānti vai | sa karma-kāra-bhastreva śvasann api na jīvati,दानोपभोग-रहिता दिवसा यस्य यान्ति वै । स कर्म-कार-भस्त्रेव श्वसन्न् अपि न जीवति
hit_2.12,iti saṃcintya nandaka-sajīvaka-nāmānau vṛṣabhau dhuri niyojya śakaṭaṃ nānāvidha-dravya-pūrṇaṃ kṛtvā vāṇijyena gataḥ kaśmīraṃ prati | anyac ca- añjanasya kṣayaṃ dṛṣṭvā valmīkasya ca sañcayam | avandhyaṃ divasaṃ kuryād dānādhyayana-karmabhiḥ,इति संचिन्त्य नन्दक-सजीवक-नामानौ वृषभौ धुरि नियोज्य शकटं नानाविध-द्रव्य-पूर्णं कृत्वा वाणिज्येन गतः कश्मीरं प्रति । अन्यच् च- अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य च सञ्चयम् । अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद् दानाध्ययन-कर्मभिः
hit_2.13,yataḥ- ko 'tibhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām | ko videśaḥ savidyānāṃ kaḥ paraḥ priya-vādinām,यतः- को ऽतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सविद्यानां कः परः प्रिय-वादिनाम्
hit_2.14,atha gacchatas tasya sudurga-nāmni mahāraṇye sañjīvako bhagna-jānur nipatitaḥ | tam ālokya vardhamāno 'cintayat- karotu nāma nīti-jño vyavasāyam itas tataḥ | phalaṃ punas tad eva syād yad vidher manasi sthitam,अथ गच्छतस् तस्य सुदुर्ग-नाम्नि महारण्ये सञ्जीवको भग्न-जानुर् निपतितः । तम् आलोक्य वर्धमानो ऽचिन्तयत्- करोतु नाम नीति-ज्ञो व्यवसायम् इतस् ततः । फलं पुनस् तद् एव स्याद् यद् विधेर् मनसि स्थितम्
hit_2.15,kintu- vismayaḥ sarvathā heyaḥ pratyūhaḥ sarva-karmaṇām | tasmād vismayam utsṛjya sādhye siddhir vidhīyatām,किन्तु- विस्मयः सर्वथा हेयः प्रत्यूहः सर्व-कर्मणाम् । तस्माद् विस्मयम् उत्सृज्य साध्ये सिद्धिर् विधीयताम्
hit_2.16,iti saṃcintya saṃjīvakaṃ tatra parityajya vardhamānaḥ punaḥ svayaṃ dharmapuraṃ nāma nagaraṃ gatvā mahākāyam anyaṃ vṛṣabham ekaṃ samānīya dhuri niyojya calitaḥ | tataḥ saṃjīvako 'pi kathaṃ katham api khura-traye bharaṃ kṛtvotthitaḥ | yataḥ- nimagnasya payo-rāśau parvatāt patitasya ca | takṣakeṇāpi daṣṭasya āyur marmāṇi rakṣati,इति संचिन्त्य संजीवकं तत्र परित्यज्य वर्धमानः पुनः स्वयं धर्मपुरं नाम नगरं गत्वा महाकायम् अन्यं वृषभम् एकं समानीय धुरि नियोज्य चलितः । ततः संजीवको ऽपि कथं कथम् अपि खुर-त्रये भरं कृत्वोत्थितः । यतः- निमग्नस्य पयो-राशौ पर्वतात् पतितस्य च । तक्षकेणापि दष्टस्य आयुर् मर्माणि रक्षति
hit_2.17,nākāle miryate jantur viddhaḥ śara-śatair api | kuśāgreṇaiva saṃspṛṣṭaḥ prāpta-kālo na jīvati,नाकाले मिर्यते जन्तुर् विद्धः शर-शतैर् अपि । कुशाग्रेणैव संस्पृष्टः प्राप्त-कालो न जीवति
hit_2.18,arakṣitaṃ tiṣṭhati daiva-rakṣitaṃ surakṣitaṃ daiva-hataṃ vinaśyati | jīvaty anātho 'pi vane visarjitaḥ kṛta-prayatno 'pi gṛhe na jīvati,अरक्षितं तिष्ठति दैव-रक्षितं सुरक्षितं दैव-हतं विनश्यति । जीवत्य् अनाथो ऽपि वने विसर्जितः कृत-प्रयत्नो ऽपि गृहे न जीवति
hit_2.19,tato dineṣu gacchatsu saṃjīvakaḥ svecchāhāra-vihāraṃ kṛtvāraṇyaṃ bhrāmyan hṛṣṭa-puṣṭāṅgo balavan nanāda | tasmin vane piṅgalaka-nāmā siṃhaḥ sva-bhujopārjita-rājya-sukham anubhavan nivasati | tathā coktam- nābhiṣeko na saṃskāraḥ siṃhasya kriyate mṛgaiḥ | vikramārjita-rājyasya svayam eva mṛgendratā,ततो दिनेषु गच्छत्सु संजीवकः स्वेच्छाहार-विहारं कृत्वारण्यं भ्राम्यन् हृष्ट-पुष्टाङ्गो बलवन् ननाद । तस्मिन् वने पिङ्गलक-नामा सिंहः स्व-भुजोपार्जित-राज्य-सुखम् अनुभवन् निवसति । तथा चोक्तम्- नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः । विक्रमार्जित-राज्यस्य स्वयम् एव मृगेन्द्रता
hit_2.20,sa caikadā pipāsākulitaḥ pānīyaṃ pātuṃ yamunā-kaccham agacchat | tena ca tatra siṃhenānanubhūta-pūrvakam akāla-ghana-garjitam iva saṃjīvaka-narditam aśrāvi | tac chrutvā pānīyam apītvā sa-cakitaḥ parivṛtya sva-sthānam āgatya kim idam ity ālocayaṃs tūṣṇīṃ sthitaḥ | sa ca tathāvidhaḥ karaṭa-kadamanakābhyām asya mantri-putrābhyāṃ dṛṣṭaḥ | taṃ tathāvidhaṃ dṛṣṭvā damanakaḥ karaṭakam āha-sakhe karaṭaka ! kim ity ayam udakārthī svāmī pānīyam apītvā sacakito mandaṃ mandam avatiṣṭhate | karaṭako brūte-mitra damanaka ! asman-matenāsya sevaiva na kriyate | yadi tathā bhavati tarhi kim anena svāmi-ceṣṭānirūpeṇāsmākam | yato 'nena rājñā vināparādhena ciram avadhīritābhyām āvābhyāṃ mahad-duḥkham anubhūtam | sevayā dhanam icchadbhiḥ sevakaiḥ paśya yat kṛtam | svātantryaṃ yac charīrasya mūḍhais tad api hāritam,स चैकदा पिपासाकुलितः पानीयं पातुं यमुना-कच्छम् अगच्छत् । तेन च तत्र सिंहेनाननुभूत-पूर्वकम् अकाल-घन-गर्जितम् इव संजीवक-नर्दितम् अश्रावि । तच् छ्रुत्वा पानीयम् अपीत्वा स-चकितः परिवृत्य स्व-स्थानम् आगत्य किम् इदम् इत्य् आलोचयंस् तूष्णीं स्थितः । स च तथाविधः करट-कदमनकाभ्याम् अस्य मन्त्रि-पुत्राभ्यां दृष्टः । तं तथाविधं दृष्ट्वा दमनकः करटकम् आह-सखे करटक ! किम् इत्य् अयम् उदकार्थी स्वामी पानीयम् अपीत्वा सचकितो मन्दं मन्दम् अवतिष्ठते । करटको ब्रूते-मित्र दमनक ! अस्मन्-मतेनास्य सेवैव न क्रियते । यदि तथा भवति तर्हि किम् अनेन स्वामि-चेष्टानिरूपेणास्माकम् । यतो ऽनेन राज्ञा विनापराधेन चिरम् अवधीरिताभ्याम् आवाभ्यां महद्-दुःखम् अनुभूतम् । सेवया धनम् इच्छद्भिः सेवकैः पश्य यत् कृतम् । स्वातन्त्र्यं यच् छरीरस्य मूढैस् तद् अपि हारितम्
hit_2.21,aparaṃ ca- śīta-vātātapa-kleśān sahante yān parāśritāḥ | tad-aṃśenāpi medhāvī tapas taptvā mukhī bhavet,अपरं च- शीत-वातातप-क्लेशान् सहन्ते यान् पराश्रिताः । तद्-अंशेनापि मेधावी तपस् तप्त्वा मुखी भवेत्
hit_2.22,anyac ca- etāvaj janmasāphalyaṃ dehinām iha dehiṣu | prāṇair arthair dhiyā vācā śreya evācaret sadā,अन्यच् च- एतावज् जन्मसाफल्यं देहिनाम् इह देहिषु । प्राणैर् अर्थैर् धिया वाचा श्रेय एवाचरेत् सदा
hit_2.23,aparaṃ ca- ehi gaccha patottiṣṭha vada maunaṃ samācara | iti vitrasta-sāraṅga-netrayā ko na vañcitaḥ,अपरं च- एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर । इति वित्रस्त-सारङ्ग-नेत्रया को न वञ्चितः
hit_2.24,kiṃ ca- abudhair artha-lābhāya paṇya-strībhir iva svayam | ātmā saṃskṛtya saṃskṛtya paropakaraṇī-kṛtaḥ,किं च- अबुधैर् अर्थ-लाभाय पण्य-स्त्रीभिर् इव स्वयम् । आत्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपकरणी-कृतः
hit_2.25,kiṃ ca- yā prakṛtyaiva capalā nipataty aśucāv api | svāmino bahu manyante dṛṣṭiṃ tām api sevakāḥ,किं च- या प्रकृत्यैव चपला निपतत्य् अशुचाव् अपि । स्वामिनो बहु मन्यन्ते दृष्टिं ताम् अपि सेवकाः
hit_2.26,aparaṃ ca- maunān mūrkhaḥ pravacana-paṭur bātulo jalpako vā kṣāntyā bhīrur yadi na sahate prāyaśo nābhijātaḥ | dhṛṣṭaḥ pārśve vasati niyataṃ dūrataś cāpragalbhaḥ sevā-dharmaḥ parama-gahano yoginām apy agamyaḥ,अपरं च- मौनान् मूर्खः प्रवचन-पटुर् बातुलो जल्पको वा क्षान्त्या भीरुर् यदि न सहते प्रायशो नाभिजातः । धृष्टः पार्श्वे वसति नियतं दूरतश् चाप्रगल्भः सेवा-धर्मः परम-गहनो योगिनाम् अप्य् अगम्यः
hit_2.27,viśeṣataś ca- praṇamaty unnati-hetor jīvita-hetor vimuñcati prāṇān | duḥkhīyati sukha-hetoḥ ko mūḍhaḥ sevakād anyaḥ,विशेषतश् च- प्रणमत्य् उन्नति-हेतोर् जीवित-हेतोर् विमुञ्चति प्राणान् । दुःखीयति सुख-हेतोः को मूढः सेवकाद् अन्यः
hit_2.28,"damanako brūte-mitra sarvathā manasāpi naitat kartavyam, yataḥ- kathaṃ nāma na sevyante yatnataḥ parameśvarāḥ | acireṇaiva ye tuṣṭāḥ pūrayanti manorathān","दमनको ब्रूते-मित्र सर्वथा मनसापि नैतत् कर्तव्यम्, यतः- कथं नाम न सेव्यन्ते यत्नतः परमेश्वराः । अचिरेणैव ये तुष्टाः पूरयन्ति मनोरथान्"
hit_2.29,anyac ca- kutaḥ sevā-vihīnānāṃ cāmaroddhūta-sampadaḥ | uddaṇḍa-dhavala-cchatraṃ vāji-vāraṇa-vāhinī,अन्यच् च- कुतः सेवा-विहीनानां चामरोद्धूत-सम्पदः । उद्दण्ड-धवल-च्छत्रं वाजि-वारण-वाहिनी
hit_2.30,karaṭako brūte-tathāpi kim anenāsmākaṃ vyāpāreṇa | yato 'vyāpāreṣu vyāpāraḥ sarvathā pariharaṇīyaḥ | paśya- avyāpareṣu vyāpāraṃ yo naraḥ kartum icchati | sa eva nidhanaṃ yāti kīlotpaṭīva vānaraḥ,करटको ब्रूते-तथापि किम् अनेनास्माकं व्यापारेण । यतो ऽव्यापारेषु व्यापारः सर्वथा परिहरणीयः । पश्य- अव्यापरेषु व्यापारं यो नरः कर्तुम् इच्छति । स एव निधनं याति कीलोत्पटीव वानरः
hit_2.31,damanakaḥ pṛcchati--katham etat ? karakaṭaḥ kathayati- kathā 1 asti magadha-deśe dharmāraṇya-saṃnihita-vasudhāyāṃ śubhadatta-nāmnā kāyasthena vihāraḥ kartum ārabdhaḥ | tatra karapatradārya-māṇaika-stambhasya kiyad dūrasphāṭitasya kāṣṭha-khaṇḍa-dvaya-madhye kīlakaḥ sūtra-dhāreṇa nihitaḥ | tatra balavān vānara-yūthaḥ krīḍann āgataḥ | eko vānaraḥ kāla-prerita iva taṃ kīlakaṃ hastābhyāṃ dhṛtvopaviṣṭam | anantaraṃ sa ca sahaja-capalatayā mahatā prayatnena taṃ kīlakam ākṛṣṭavān | ākṛṣṭe ca kīlake cūrṇitāṇḍa-dvayaḥ pañcatvaṃ gataḥ | ato 'haṃ bravīmi-avyāpareṣu vyāpāram ity ādi | damanako brūte-tathāpi svāmi-ceṣṭā-nirūpaṇaṃ sevakenāvaśyaṃ karaṇīyam | karaṭako brūte-sarvasminn adhikāre ya eva niyuktaḥ pradhāna-mantrī sa karotu | yato 'nujīvinā parādhikāra-carcā sarvathā na kartavyā | paśya- parādhikāra-carcā yaḥ kuryāt svāmi-hitecchayā | sa viṣīdati cītkārād gardabhas tāḍito yathā,दमनकः पृच्छति--कथम् एतत् ? करकटः कथयति- कथा १ अस्ति मगध-देशे धर्मारण्य-संनिहित-वसुधायां शुभदत्त-नाम्ना कायस्थेन विहारः कर्तुम् आरब्धः । तत्र करपत्रदार्य-माणैक-स्तम्भस्य कियद् दूरस्फाटितस्य काष्ठ-खण्ड-द्वय-मध्ये कीलकः सूत्र-धारेण निहितः । तत्र बलवान् वानर-यूथः क्रीडन्न् आगतः । एको वानरः काल-प्रेरित इव तं कीलकं हस्ताभ्यां धृत्वोपविष्टम् । अनन्तरं स च सहज-चपलतया महता प्रयत्नेन तं कीलकम् आकृष्टवान् । आकृष्टे च कीलके चूर्णिताण्ड-द्वयः पञ्चत्वं गतः । अतो ऽहं ब्रवीमि-अव्यापरेषु व्यापारम् इत्य् आदि । दमनको ब्रूते-तथापि स्वामि-चेष्टा-निरूपणं सेवकेनावश्यं करणीयम् । करटको ब्रूते-सर्वस्मिन्न् अधिकारे य एव नियुक्तः प्रधान-मन्त्री स करोतु । यतो ऽनुजीविना पराधिकार-चर्चा सर्वथा न कर्तव्या । पश्य- पराधिकार-चर्चा यः कुर्यात् स्वामि-हितेच्छया । स विषीदति चीत्काराद् गर्दभस् ताडितो यथा
hit_2.32,damanakaḥ pṛcchati--katham etat ? karaṭako brūte- kathā 2 asti vārāṇasyāṃ karpūra-paṭako nāma rajakaḥ | sa rātrau gāḍha-nidrāyāṃ prasuptaḥ | tad-anantaraṃ tad-gṛha-dravyāṇi hartuṃ cauraḥ praviṣṭaḥ | tasya prāṅgaṇe gardabho baddhas tiṣṭhati | kukkuraś copaviṣṭo 'sti | atha gardabhaḥ śvānam āha-sakhe ! bhavatas tāvad ayaṃ vyāpāraḥ | tat kim iti tvam uccaiḥ śabdaṃ kṛtvā svāminaṃ na jāgarayasi | kukkuro brūte-bhadra ! mama niyogasya carcā tvayā na kartavyā | tvam eva kiṃ na jānāsi yathā tasyāharniśaṃ gṛha-rakṣāṃ karomi | yato 'yaṃ cirān nirvṛto mamopayogaṃ na jānāti | tenādhunāpi mamāhāra-dāne mandādaraḥ | yato vinā vidhura-darśanaṃ svāmina upajīviṣu mandādarā bhavanti | gardabho brūte-śṛṇu re barbara ! yācate kārya-kāle yaḥ sa kiṃ-bhṛtyaḥ sa kiṃ-suhṛt | kukkuro brūte- bhṛtyān sambhāṣayed yas tu kārya-kāle sa kiṃ-prabhuḥ,दमनकः पृच्छति--कथम् एतत् ? करटको ब्रूते- कथा २ अस्ति वाराणस्यां कर्पूर-पटको नाम रजकः । स रात्रौ गाढ-निद्रायां प्रसुप्तः । तद्-अनन्तरं तद्-गृह-द्रव्याणि हर्तुं चौरः प्रविष्टः । तस्य प्राङ्गणे गर्दभो बद्धस् तिष्ठति । कुक्कुरश् चोपविष्टो ऽस्ति । अथ गर्दभः श्वानम् आह-सखे ! भवतस् तावद् अयं व्यापारः । तत् किम् इति त्वम् उच्चैः शब्दं कृत्वा स्वामिनं न जागरयसि । कुक्कुरो ब्रूते-भद्र ! मम नियोगस्य चर्चा त्वया न कर्तव्या । त्वम् एव किं न जानासि यथा तस्याहर्निशं गृह-रक्षां करोमि । यतो ऽयं चिरान् निर्वृतो ममोपयोगं न जानाति । तेनाधुनापि ममाहार-दाने मन्दादरः । यतो विना विधुर-दर्शनं स्वामिन उपजीविषु मन्दादरा भवन्ति । गर्दभो ब्रूते-शृणु रे बर्बर ! याचते कार्य-काले यः स किं-भृत्यः स किं-सुहृत् । कुक्कुरो ब्रूते- भृत्यान् सम्भाषयेद् यस् तु कार्य-काले स किं-प्रभुः
hit_2.33,yataḥ- āśritānāṃ bhṛtau svāmi-sevāyāṃ dharma-sevane | putrasyotpādane caiva na santi pratihastakāḥ,यतः- आश्रितानां भृतौ स्वामि-सेवायां धर्म-सेवने । पुत्रस्योत्पादने चैव न सन्ति प्रतिहस्तकाः
hit_2.34,"tato gardabhaḥ sa-kopam āha-are duṣṭa-mate ! pāpīyāṃs tvaṃ yad vipattau svāmi-kārye upekṣāṃ karoṣi | bhavatu tāvat | yathā svāmī jāgariṣyati, tan mayā kartavyam | yataḥ- pṛṣṭhataḥ sevayed arkaṃ jaṭhareṇa hutāśanam | svāminaṃ sarva-bhāvena paralokam amāyayā","ततो गर्दभः स-कोपम् आह-अरे दुष्ट-मते ! पापीयांस् त्वं यद् विपत्तौ स्वामि-कार्ये उपेक्षां करोषि । भवतु तावत् । यथा स्वामी जागरिष्यति, तन् मया कर्तव्यम् । यतः- पृष्ठतः सेवयेद् अर्कं जठरेण हुताशनम् । स्वामिनं सर्व-भावेन परलोकम् अमायया"
hit_2.35,"ity uktvātīva cītkāra-śabdaṃ kṛtavān | tataḥ sa rajakas tena cītkāreṇa prabuddho nidrā-bhaṅga-kopād utthāya gardabhaṃ laguḍena tādayāmāsa | tenāsau pañcatvam agamat | ato 'haṃ bravīmi-parādhikāra-carcām ity ādi | paśya, paśūnām anveṣaṇam evāsman-niyogaḥ | sva-niyoga-carcā kriyatām | kintv adya tayā carcayā na prayojanam | yata āvayor bhakṣita-śeṣāhāraḥ pracuro 'sti | damanakaḥ saroṣam āha-katham āhārārthī bhavān kevalaṃ rājānaṃ sevate ? etad ayuktam uktaṃ tvayā | yataḥ- suhṛdām upakāra-kāraṇād dviṣatām apy apakāra-kāraṇāt | nṛpa-saṃśraya iṣyate budhair jaṭharaṃ ko na bibharti kevalam","इत्य् उक्त्वातीव चीत्कार-शब्दं कृतवान् । ततः स रजकस् तेन चीत्कारेण प्रबुद्धो निद्रा-भङ्ग-कोपाद् उत्थाय गर्दभं लगुडेन तादयामास । तेनासौ पञ्चत्वम् अगमत् । अतो ऽहं ब्रवीमि-पराधिकार-चर्चाम् इत्य् आदि । पश्य, पशूनाम् अन्वेषणम् एवास्मन्-नियोगः । स्व-नियोग-चर्चा क्रियताम् । किन्त्व् अद्य तया चर्चया न प्रयोजनम् । यत आवयोर् भक्षित-शेषाहारः प्रचुरो ऽस्ति । दमनकः सरोषम् आह-कथम् आहारार्थी भवान् केवलं राजानं सेवते ? एतद् अयुक्तम् उक्तं त्वया । यतः- सुहृदाम् उपकार-कारणाद् द्विषताम् अप्य् अपकार-कारणात् । नृप-संश्रय इष्यते बुधैर् जठरं को न बिभर्ति केवलम्"
hit_2.36,jīvite yasya jīvanti viprā mitrāṇi bāndhavāḥ | saphalaṃ jīvitaṃ tasya ātmārthe ko na jīvati,जीविते यस्य जीवन्ति विप्रा मित्राणि बान्धवाः । सफलं जीवितं तस्य आत्मार्थे को न जीवति
hit_2.37,api ca- yasmin jīvati jīvanti bahavaḥ sa tu jīvatu | kāko 'pi kiṃ na kurute cañcvā svodara-pūraṇam,अपि च- यस्मिन् जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवतु । काको ऽपि किं न कुरुते चञ्च्वा स्वोदर-पूरणम्
hit_2.38,paśya- pañcabhir yāti dāsatvaṃ purāṇaiḥ ko 'pi mānavaḥ | ko 'pi lakṣaiḥ kṛtī ko 'pi lakṣair api na labhyate,पश्य- पञ्चभिर् याति दासत्वं पुराणैः को ऽपि मानवः । को ऽपि लक्षैः कृती को ऽपि लक्षैर् अपि न लभ्यते
hit_2.39,anyac ca- manuṣya-jātau tulyāyāṃ bhṛtyatvam ati-garhitam | prathamo yo na tan nāpi sa kiṃ jīvatsu gaṇyate,अन्यच् च- मनुष्य-जातौ तुल्यायां भृत्यत्वम् अति-गर्हितम् । प्रथमो यो न तन् नापि स किं जीवत्सु गण्यते
hit_2.40,tathā coktaṃ- vāji-vāraṇa-lohānāṃ kāṣṭha-pāṣāṇa-vāsasām | nārī-puruṣa-toyānām antaraṃ hada-hantaram,तथा चोक्तं- वाजि-वारण-लोहानां काष्ठ-पाषाण-वाससाम् । नारी-पुरुष-तोयानाम् अन्तरं हद-हन्तरम्
hit_2.41,tathā hi svalpam apy atiricyate- svalpa-snāyu-vasāvaśeṣa-malinaṃ nirmāṃsam apy asthikaṃ śvā labdhvā paritoṣam eti na bhavet tasya kṣudhaḥ śāntaye | siṃho jambukam aṅkam āgatam api tyaktvā nihanti dvipaṃ sarvaḥ kṛcchra-gato 'pi vāñchati janaḥ sattvānurūpaṃ phalam,तथा हि स्वल्पम् अप्य् अतिरिच्यते- स्वल्प-स्नायु-वसावशेष-मलिनं निर्मांसम् अप्य् अस्थिकं श्वा लब्ध्वा परितोषम् एति न भवेत् तस्य क्षुधः शान्तये । सिंहो जम्बुकम् अङ्कम् आगतम् अपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं सर्वः कृच्छ्र-गतो ऽपि वाञ्छति जनः सत्त्वानुरूपं फलम्
hit_2.42,"aparaṃ ca, sevya-sevakayor antaraṃ paśya- lāṅgūla-cālanam adhaś caraṇāvapātaṃ bhūmau nipatya vadanodara-darśanaṃ ca | śvā piṇḍadasya kurute gaja-puṅgavas tu dhīraṃ vilokayati cāṭu-śataiś ca bhuṅkte","अपरं च, सेव्य-सेवकयोर् अन्तरं पश्य- लाङ्गूल-चालनम् अधश् चरणावपातं भूमौ निपत्य वदनोदर-दर्शनं च । श्वा पिण्डदस्य कुरुते गज-पुङ्गवस् तु धीरं विलोकयति चाटु-शतैश् च भुङ्क्ते"
hit_2.43,kiṃ ca- yaj jīvyate kṣaṇam api prathitaṃ manuṣyair vijñāna-vikrama-yaśobhir abhajyamānam | tan nāma jīvitam iha pravadanti taj-jñāḥ kāko 'pi jīvati cirāya baliṃ ca bhuṅkte,किं च- यज् जीव्यते क्षणम् अपि प्रथितं मनुष्यैर् विज्ञान-विक्रम-यशोभिर् अभज्यमानम् । तन् नाम जीवितम् इह प्रवदन्ति तज्-ज्ञाः काको ऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते
hit_2.44,aparaṃ ca- yo nātmaje na ca gurau na ca bhṛtya-varge dīne dayāṃ na kurute na ca bandhu-varge | kiṃ tasya jīvita-phalena manuṣya-loke kāko 'pi jīvati cirāya baliṃ ca bhuṅkte,अपरं च- यो नात्मजे न च गुरौ न च भृत्य-वर्गे दीने दयां न कुरुते न च बन्धु-वर्गे । किं तस्य जीवित-फलेन मनुष्य-लोके काको ऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते
hit_2.45,aparam api- ahita-hita-vicāra-śūnya-buddheḥ śruti-samayair bahubhir bahiṣkṛtasya | udara-bharaṇa-mātra-kevalecchoḥ puruṣa-paśoś ca paśoś ca ko viśeṣaḥ,अपरम् अपि- अहित-हित-विचार-शून्य-बुद्धेः श्रुति-समयैर् बहुभिर् बहिष्कृतस्य । उदर-भरण-मात्र-केवलेच्छोः पुरुष-पशोश् च पशोश् च को विशेषः
hit_2.46,"karaṭako brūte-āvāṃ tāvad apradhānau | tadāpy āvayoḥ kim anayā vicāraṇayā | damanako brūte-kiyatā kālenāmātyāḥ pradhānatām apradhānatāṃ vā labhante, yataḥ- na kasyacit kaścid iha svabhāvād bhavaty udāro 'bhimataḥ khalo vā | loke gurutvaṃ viparītatāṃ vā sva-ceṣṭitāny eva naraṃ nayanti","करटको ब्रूते-आवां तावद् अप्रधानौ । तदाप्य् आवयोः किम् अनया विचारणया । दमनको ब्रूते-कियता कालेनामात्याः प्रधानताम् अप्रधानतां वा लभन्ते, यतः- न कस्यचित् कश्चिद् इह स्वभावाद् भवत्य् उदारो ऽभिमतः खलो वा । लोके गुरुत्वं विपरीततां वा स्व-चेष्टितान्य् एव नरं नयन्ति"
hit_2.47,kiṃ ca- āropyate śilā śaile yatnena mahatā yathā | nipātyate kṣaṇenādhas tathātmā guṇa-doṣayoḥ,किं च- आरोप्यते शिला शैले यत्नेन महता यथा । निपात्यते क्षणेनाधस् तथात्मा गुण-दोषयोः
hit_2.48,yāty adho 'dhaḥ vrajaty uccair naraḥ svair eva karmabhiḥ | kūpasya khanitā yadvat prākārasyeva kārakaḥ,यात्य् अधो ऽधः व्रजत्य् उच्चैर् नरः स्वैर् एव कर्मभिः । कूपस्य खनिता यद्वत् प्राकारस्येव कारकः
hit_2.49,tad bhadram | svayatnāyatto hy ātmā sarvasya | karaṭako brūte-atha bhavān kiṃ bravīti ? sa āha-ayaṃ tāvat svāmī piṅgalakaḥ kuto 'pi kāraṇāt sa-cakitaḥ parivṛtyopaviṣṭaḥ | karaṭako brūte- udīrito 'rthaḥ paśunāpi gṛhyate hayāś ca nāgāś ca vahanti coditāḥ | anuktam apy ūhati paṇḍito janaḥ pareṅgita-jñāna-phalā hi buddhayaḥ,तद् भद्रम् । स्वयत्नायत्तो ह्य् आत्मा सर्वस्य । करटको ब्रूते-अथ भवान् किं ब्रवीति ? स आह-अयं तावत् स्वामी पिङ्गलकः कुतो ऽपि कारणात् स-चकितः परिवृत्योपविष्टः । करटको ब्रूते- उदीरितो ऽर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश् च नागाश् च वहन्ति चोदिताः । अनुक्तम् अप्य् ऊहति पण्डितो जनः परेङ्गित-ज्ञान-फला हि बुद्धयः
hit_2.50,ākāra-riṅgatair gatyā ceṣṭayā bhāṣaṇena ca | netra-vaktra-vikāreṇa lakṣyate'ntargataṃ manaḥ,आकार-रिङ्गतैर् गत्या चेष्टया भाषणेन च । नेत्र-वक्त्र-विकारेण लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः
hit_2.51,atra bhaya-prastāve prajñā-balenāham enaṃ svāminam ātmīyaṃ kariṣyāmi | yataḥ- prastāva-sadṛśaṃ vākyaṃ sad-bhāva-sadṛśaṃ priyam | ātma-śakti-samaṃ kopaṃ yo jānāti sa paṇḍitaḥ,अत्र भय-प्रस्तावे प्रज्ञा-बलेनाहम् एनं स्वामिनम् आत्मीयं करिष्यामि । यतः- प्रस्ताव-सदृशं वाक्यं सद्-भाव-सदृशं प्रियम् । आत्म-शक्ति-समं कोपं यो जानाति स पण्डितः
hit_2.52,karaṭako brūte-sakhe tvaṃ sevānabhijñaḥ | paśya- anāhūto viśed yas tu apṛṣṭo bahu bhāṣate | ātmānaṃ manyate prītaṃ bhū-pālasya sa durmatiḥ,करटको ब्रूते-सखे त्वं सेवानभिज्ञः । पश्य- अनाहूतो विशेद् यस् तु अपृष्टो बहु भाषते । आत्मानं मन्यते प्रीतं भू-पालस्य स दुर्मतिः
hit_2.53,damanako brūte-bhadra ! katham ahaṃ sevānabhijñaḥ ? paśya- kim apy asti svabhāvena sundaraṃ vāpy asundaram | yad eva rocate yasmai bhavet tat tasya sundaram,दमनको ब्रूते-भद्र ! कथम् अहं सेवानभिज्ञः ? पश्य- किम् अप्य् अस्ति स्वभावेन सुन्दरं वाप्य् असुन्दरम् । यद् एव रोचते यस्मै भवेत् तत् तस्य सुन्दरम्
hit_2.54,yataḥ- yasya yasya hi yo bhāvas tena tena hi taṃ naram | anupraviśya medhāvī kṣipram ātma-vaśaṃ nayet,यतः- यस्य यस्य हि यो भावस् तेन तेन हि तं नरम् । अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रम् आत्म-वशं नयेत्
hit_2.55,anyac ca- ko 'trety aham iti brūyāt samyag ādeśayeti ca | ājñām avitathāṃ kuryād yathā-śakti mahīpateḥ,अन्यच् च- को ऽत्रेत्य् अहम् इति ब्रूयात् सम्यग् आदेशयेति च । आज्ञाम् अवितथां कुर्याद् यथा-शक्ति महीपतेः
hit_2.56,aparaṃ ca- alpecchur dhṛtimān prājñaś chāyevānugataḥ sadā | ādiṣṭo na vikalpeta sa rāja-vasatiṃ vaset,अपरं च- अल्पेच्छुर् धृतिमान् प्राज्ञश् छायेवानुगतः सदा । आदिष्टो न विकल्पेत स राज-वसतिं वसेत्
hit_2.57,karaṭako brūte-kadācit tvām anavasara-praveśād avagamyate svāmī | sa cāha-astv evam | tathāpy anujīvinā svāmi-sāṃnidhyam avaśyaṃ karaṇīyam | yataḥ- doṣa-bhīter anārambhas tat kāpuruṣa-lakṣaṇam | kair ajīrṇa-bhayād bhrātar bhojanaṃ parihīyate,करटको ब्रूते-कदाचित् त्वाम् अनवसर-प्रवेशाद् अवगम्यते स्वामी । स चाह-अस्त्व् एवम् । तथाप्य् अनुजीविना स्वामि-सांनिध्यम् अवश्यं करणीयम् । यतः- दोष-भीतेर् अनारम्भस् तत् कापुरुष-लक्षणम् । कैर् अजीर्ण-भयाद् भ्रातर् भोजनं परिहीयते
hit_2.58,paśya- āsannam eva nṛpatir bhajate manuṣyaṃ vidyā-vihīnam akulīnam asaṃstutaṃ vā | prāyeṇa bhūmi-patayaḥ pramadā-latāś ca yaḥ pārśvato vasati taṃ pariveṣṭayanti,पश्य- आसन्नम् एव नृपतिर् भजते मनुष्यं विद्या-विहीनम् अकुलीनम् असंस्तुतं वा । प्रायेण भूमि-पतयः प्रमदा-लताश् च यः पार्श्वतो वसति तं परिवेष्टयन्ति
hit_2.59,karaṭako brūte-atha tatra gatvā kiṃ vakṣyati bhavān | sa āha-śṛṇu ! kim anurakto virakto vā mayi svāmīti jñāsyāmi | karaṭako brūte-kiṃ taj jñāna-lakṣaṇam | damanako brūte-śṛṇu- dūrād avekṣaṇaṃ hāsaḥ sampraśneṣv ādaro bhṛśam | parokṣe'pi guṇa-ślāghā smaraṇaṃ priya-vastuṣu,करटको ब्रूते-अथ तत्र गत्वा किं वक्ष्यति भवान् । स आह-शृणु ! किम् अनुरक्तो विरक्तो वा मयि स्वामीति ज्ञास्यामि । करटको ब्रूते-किं तज् ज्ञान-लक्षणम् । दमनको ब्रूते-शृणु- दूराद् अवेक्षणं हासः सम्प्रश्नेष्व् आदरो भृशम् । परोक्षेऽपि गुण-श्लाघा स्मरणं प्रिय-वस्तुषु
hit_2.60,asevake cānuraktir dānaṃ sa-priya-bhāṣaṇam | anuraktasya cihnāni doṣe'pi guṇa-saṅgrahaḥ,असेवके चानुरक्तिर् दानं स-प्रिय-भाषणम् । अनुरक्तस्य चिह्नानि दोषेऽपि गुण-सङ्ग्रहः
hit_2.61,anyac ca-- kāla-yāpanam āśānāṃ vardhanaṃ phala-khaṇḍanam | virakteśvara-cihnāni jānīyān matimān naraḥ,अन्यच् च-- काल-यापनम् आशानां वर्धनं फल-खण्डनम् । विरक्तेश्वर-चिह्नानि जानीयान् मतिमान् नरः
hit_2.62,etaj jñātvā yathā cāyaṃ mamāyatto bhaviṣyati | tathā vadiṣyāmi | apāyasaṃ darśanajāṃ vipattim upāya-sandarśana-jāṃ ca siddhim | medhāvino nīti-vidhi-prayuktāṃ puraḥ sphurantīm iva darśayanti,एतज् ज्ञात्वा यथा चायं ममायत्तो भविष्यति । तथा वदिष्यामि । अपायसं दर्शनजां विपत्तिम् उपाय-सन्दर्शन-जां च सिद्धिम् । मेधाविनो नीति-विधि-प्रयुक्तां पुरः स्फुरन्तीम् इव दर्शयन्ति
hit_2.63,"karaṭako brūte-tathāpy aprāpte prastāve na vaktum arhasi, yataḥ- aprāpta-kālaṃ vacanaṃ bṛhaspatir api bruvan | labhate buddhy-avajñānam avamānaṃ ca bhārata","करटको ब्रूते-तथाप्य् अप्राप्ते प्रस्तावे न वक्तुम् अर्हसि, यतः- अप्राप्त-कालं वचनं बृहस्पतिर् अपि ब्रुवन् । लभते बुद्ध्य्-अवज्ञानम् अवमानं च भारत"
hit_2.64,damanako brūte-mitra ! mā bhaiṣīḥ ! nāham aprāptāvasaraṃ vacanaṃ vadiṣyāmi | yataḥ- āpady unmārga-gamane kārya-kālātyayeṣu ca | apṛṣṭo 'pi hitānveṣī brūyāt kalyāṇa-bhāṣitam,दमनको ब्रूते-मित्र ! मा भैषीः ! नाहम् अप्राप्तावसरं वचनं वदिष्यामि । यतः- आपद्य् उन्मार्ग-गमने कार्य-कालात्ययेषु च । अपृष्टो ऽपि हितान्वेषी ब्रूयात् कल्याण-भाषितम्
hit_2.65,yadi ca prāptāvasareṇāpi mayā mantro na vaktavyas tadā mantritvam eva mamānupapannam | yataḥ- kalpayati yena vṛttiṃ yena ca loke praśasyate | sa guṇas tena guṇinā rakṣyaḥ saṃvardhanīyaś ca,यदि च प्राप्तावसरेणापि मया मन्त्रो न वक्तव्यस् तदा मन्त्रित्वम् एव ममानुपपन्नम् । यतः- कल्पयति येन वृत्तिं येन च लोके प्रशस्यते । स गुणस् तेन गुणिना रक्ष्यः संवर्धनीयश् च
hit_2.66,"tad bhadra ! anujānīhi mām | gacchāmi | karaṭako brūte-śubham astu | śivās te panthānaḥ | yathābhilaṣitam anuṣṭhīyatām iti | tato damanako vismita iva piṅgalaka-samīpaṃ gataḥ | atha dūrād eva sādaraṃ rājñā praveśitaḥ sāṣṭāṅga-praṇipātaṃ praṇipatyopaviṣṭaḥ | rājāha-cirād dṛṣṭo 'si | damanako brūte-yadyapi mayā sevakena śrīmad-devapādānāṃ na kiṃcit prayojanam asti, tathāpi prāpta-kālam anujīvinā sāṃnidhyam avaśyaṃ kartavyam ity āgato 'smi | kiṃ ca- dantasya nirgharṣaṇakena rājan karṇasya kaṇḍūyanakena vāpi | tṛṇena kāryaṃ bhavatīśvarāṇāṃ kim aṅga-vāk-pāṇi-matā nareṇa","तद् भद्र ! अनुजानीहि माम् । गच्छामि । करटको ब्रूते-शुभम् अस्तु । शिवास् ते पन्थानः । यथाभिलषितम् अनुष्ठीयताम् इति । ततो दमनको विस्मित इव पिङ्गलक-समीपं गतः । अथ दूराद् एव सादरं राज्ञा प्रवेशितः साष्टाङ्ग-प्रणिपातं प्रणिपत्योपविष्टः । राजाह-चिराद् दृष्टो ऽसि । दमनको ब्रूते-यद्यपि मया सेवकेन श्रीमद्-देवपादानां न किंचित् प्रयोजनम् अस्ति, तथापि प्राप्त-कालम् अनुजीविना सांनिध्यम् अवश्यं कर्तव्यम् इत्य् आगतो ऽस्मि । किं च- दन्तस्य निर्घर्षणकेन राजन् कर्णस्य कण्डूयनकेन वापि । तृणेन कार्यं भवतीश्वराणां किम् अङ्ग-वाक्-पाणि-मता नरेण"
hit_2.67,"yadyapi cireṇāvadhīritasya deva-pādair me buddhi-nāśaḥ śakyate, tad api na śaṅkanīyam | yataḥ- kadarthitasyāpi ca dhairya-vṛtter buddher vināśo nahi śaṅkanīyaḥ | adhaḥ-kṛtasyāpi tanūnapāto nādhaḥ śikhā yāti kadācid eva","यद्यपि चिरेणावधीरितस्य देव-पादैर् मे बुद्धि-नाशः शक्यते, तद् अपि न शङ्कनीयम् । यतः- कदर्थितस्यापि च धैर्य-वृत्तेर् बुद्धेर् विनाशो नहि शङ्कनीयः । अधः-कृतस्यापि तनूनपातो नाधः शिखा याति कदाचिद् एव"
hit_2.68,deva ! tat sarvathā viśeṣajñena svāminā bhavitavyam | yataḥ- maṇir luṭhati pādeṣu kācaḥ śirasi dhāryate | yathaivāste tathaivāstāṃ kācaḥ kāco maṇir maṇiḥ,देव ! तत् सर्वथा विशेषज्ञेन स्वामिना भवितव्यम् । यतः- मणिर् लुठति पादेषु काचः शिरसि धार्यते । यथैवास्ते तथैवास्तां काचः काचो मणिर् मणिः
hit_2.69,anyac ca- nirviśeṣo yadā rājā samaṃ sarveṣu vartate | tadodyama-samarthānām utsāhaḥ parihīyate,अन्यच् च- निर्विशेषो यदा राजा समं सर्वेषु वर्तते । तदोद्यम-समर्थानाम् उत्साहः परिहीयते
hit_2.70,kiṃ ca- trividhāḥ puruṣā rājann uttamādhama-madhyamāḥ | niyojayet tathaivaitāṃs trividheṣv eva karmasu,किं च- त्रिविधाः पुरुषा राजन्न् उत्तमाधम-मध्यमाः । नियोजयेत् तथैवैतांस् त्रिविधेष्व् एव कर्मसु
hit_2.71,yataḥ- sthāna eva nijyojyante bhṛtyāś cābharaṇāni ca | nahi cūḍāmaṇiḥ pāde nūpuraṃ śirasā kṛtam,यतः- स्थान एव निज्योज्यन्ते भृत्याश् चाभरणानि च । नहि चूडामणिः पादे नूपुरं शिरसा कृतम्
hit_2.72,api ca- kanaka-bhūṣaṇa-saṅgrahaṇocito yadi maṇis trapuṇi praṇidhīyate | na sa virauti na cāpi na śobhate bhavati yojayitur vacanīyatā,अपि च- कनक-भूषण-सङ्ग्रहणोचितो यदि मणिस् त्रपुणि प्रणिधीयते । न स विरौति न चापि न शोभते भवति योजयितुर् वचनीयता
hit_2.73,anyac ca- mukuṭe ropitā kācaś caraṇābharaṇe maṇiḥ | nahi doṣo maṇer asti kintu sādhor avijñatā,अन्यच् च- मुकुटे रोपिता काचश् चरणाभरणे मणिः । नहि दोषो मणेर् अस्ति किन्तु साधोर् अविज्ञता
hit_2.74,paśya- buddhimān anurakto 'yam ayaṃ śūra ito bhayam | iti bhṛtya-vicārajño bhṛtyair āpūryate nṛpaḥ,पश्य- बुद्धिमान् अनुरक्तो ऽयम् अयं शूर इतो भयम् । इति भृत्य-विचारज्ञो भृत्यैर् आपूर्यते नृपः
hit_2.75,tathā hi- aśvaḥ śastraṃ śāstraṃ vīṇā vāṇī naraś ca nārī ca | puruṣa-viśeṣaṃ prāptā bhavanty ayogyāś ca yogyāś ca,तथा हि- अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश् च नारी च । पुरुष-विशेषं प्राप्ता भवन्त्य् अयोग्याश् च योग्याश् च
hit_2.76,anyac ca- kiṃ bhaktenāsamarthena kiṃ śaktenāpakāriṇā | bhaktaṃ śaktaṃ ca māṃ rājan nāvajñātuṃ tvam arhasi,अन्यच् च- किं भक्तेनासमर्थेन किं शक्तेनापकारिणा । भक्तं शक्तं च मां राजन् नावज्ञातुं त्वम् अर्हसि
hit_2.77,yataḥ- avajñānād rājño bhavati mati-hīnaḥ parijanas tatas tat-prāmāṇyād bhavati na samīpe budha-janaḥ | budhais tyakte rājye na hi bhavati nītir guṇavatī vipannāyāṃ nītau sakalam avaśaṃ sīdati jagat,यतः- अवज्ञानाद् राज्ञो भवति मति-हीनः परिजनस् ततस् तत्-प्रामाण्याद् भवति न समीपे बुध-जनः । बुधैस् त्यक्ते राज्ये न हि भवति नीतिर् गुणवती विपन्नायां नीतौ सकलम् अवशं सीदति जगत्
hit_2.78,aparaṃ ca- janaṃ janapadā nityam arcayanti nṛpārcitam | nṛpeṇāvamato yas tu sa sarvair avamanyate,अपरं च- जनं जनपदा नित्यम् अर्चयन्ति नृपार्चितम् । नृपेणावमतो यस् तु स सर्वैर् अवमन्यते
hit_2.79,kiṃ ca- bālād api gṛhītavyaṃ yuktam uktaṃ manīṣibhiḥ | raver aviṣaye kiṃ na pradīpasya prakāśanam,किं च- बालाद् अपि गृहीतव्यं युक्तम् उक्तं मनीषिभिः । रवेर् अविषये किं न प्रदीपस्य प्रकाशनम्
hit_2.80,"piṅgalako 'vadat-bhadra damanaka ! kim etat ? tvam asmadīya-pradhānāmātya-putra iyantaṃ kālaṃ yāvat kuto 'pi khala-vākyān nāgato 'si | idānīṃ yathābhimataṃ brūhi | damanako brūte-deva ! pṛcchāmi kiṃcit | ucyatām | udakārthī svāmī pānīyam apītvā kim iti vismita iva tiṣṭhati | piṅgalako 'vadat-bhadram uktaṃ tvayā | kintv etad rahasyaṃ vaktuṃ kācid viśvāsa-bhūmir nāsti | tathāpi nibhṛtaṃ kṛtvā kathayāmi | śṛṇu, samprati vanam idam apūrva-sattvādhiṣṭhitam ato 'smākaṃ tyājyam | anena hetunā vismito 'smi | tathā ca śruto mayāpi mahān apūrva-śabdaḥ | śabdānurūpeṇāsya prāṇino mahatā balena bhavitavyam | damanako brūte-deva ! asti tāvad ayaṃ mahān bhaya-hetuḥ | sa śabdo 'syābhir apy ākarṇitaḥ | kintu sa kiṃ mantrī yaḥ prathamaṃ bhūmi-tyāgaṃ paścād yuddhaṃ copaviśati asmin kārya-sandehe bhṛtyānām upayoga eva jñātavyaḥ | yataḥ- bandhu-strī-bhṛtya-vargasya buddheḥ sattvasya cātmanaḥ | āpan-nikaṣa-pāṣāṇe naro jānāti sāratām","पिङ्गलको ऽवदत्-भद्र दमनक ! किम् एतत् ? त्वम् अस्मदीय-प्रधानामात्य-पुत्र इयन्तं कालं यावत् कुतो ऽपि खल-वाक्यान् नागतो ऽसि । इदानीं यथाभिमतं ब्रूहि । दमनको ब्रूते-देव ! पृच्छामि किंचित् । उच्यताम् । उदकार्थी स्वामी पानीयम् अपीत्वा किम् इति विस्मित इव तिष्ठति । पिङ्गलको ऽवदत्-भद्रम् उक्तं त्वया । किन्त्व् एतद् रहस्यं वक्तुं काचिद् विश्वास-भूमिर् नास्ति । तथापि निभृतं कृत्वा कथयामि । शृणु, सम्प्रति वनम् इदम् अपूर्व-सत्त्वाधिष्ठितम् अतो ऽस्माकं त्याज्यम् । अनेन हेतुना विस्मितो ऽस्मि । तथा च श्रुतो मयापि महान् अपूर्व-शब्दः । शब्दानुरूपेणास्य प्राणिनो महता बलेन भवितव्यम् । दमनको ब्रूते-देव ! अस्ति तावद् अयं महान् भय-हेतुः । स शब्दो ऽस्याभिर् अप्य् आकर्णितः । किन्तु स किं मन्त्री यः प्रथमं भूमि-त्यागं पश्चाद् युद्धं चोपविशति अस्मिन् कार्य-सन्देहे भृत्यानाम् उपयोग एव ज्ञातव्यः । यतः- बन्धु-स्त्री-भृत्य-वर्गस्य बुद्धेः सत्त्वस्य चात्मनः । आपन्-निकष-पाषाणे नरो जानाति सारताम्"
hit_2.81,siṃho brūte-bhadra ! mahatī śaṅkā māṃ bādhate | damanakaḥ punar āha svagatam-anyathā rājya-sukhaṃ parityajya sthānāntaraṃ gantuṃ kathaṃ māṃ sambhāṣase ? prakāśaṃ brūte-deva ! yāvad ahaṃ jīvāmi tāvad bhayaṃ na kartavyam | kintu karaṭakādayo 'py āśvāsyantāṃ yasmād āpat-pratīkāra-kāle durlabhah puruṣa-samavāyaḥ | tatas tau damanaka-karaṭakau rājñā sarvasvenāpi pūjitau bhaya-pratīkāraṃ pratijñāya calitau | karaṭako gacchan damanakam āha-sakhe ! kiṃ śaktya-pratīkāro bhaya-hetur aśakya-pratīkāro veti na jñātvā bhayopaśamaṃ pratijñāya katham ayaṃ mahā-prasādo gṛhītaḥ ? yato 'nupakurvāṇo na kasyāpy upāyanaṃ gṛhṇīyād viśeṣato rājñaḥ | paśya- yasya prasāde padmāste vijayaś ca parākrame | mṛtyuś ca vasati krodhe sarva-tejomayo hi saḥ,सिंहो ब्रूते-भद्र ! महती शङ्का मां बाधते । दमनकः पुनर् आह स्वगतम्-अन्यथा राज्य-सुखं परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुं कथं मां सम्भाषसे ? प्रकाशं ब्रूते-देव ! यावद् अहं जीवामि तावद् भयं न कर्तव्यम् । किन्तु करटकादयो ऽप्य् आश्वास्यन्तां यस्माद् आपत्-प्रतीकार-काले दुर्लभह् पुरुष-समवायः । ततस् तौ दमनक-करटकौ राज्ञा सर्वस्वेनापि पूजितौ भय-प्रतीकारं प्रतिज्ञाय चलितौ । करटको गच्छन् दमनकम् आह-सखे ! किं शक्त्य-प्रतीकारो भय-हेतुर् अशक्य-प्रतीकारो वेति न ज्ञात्वा भयोपशमं प्रतिज्ञाय कथम् अयं महा-प्रसादो गृहीतः ? यतो ऽनुपकुर्वाणो न कस्याप्य् उपायनं गृह्णीयाद् विशेषतो राज्ञः । पश्य- यस्य प्रसादे पद्मास्ते विजयश् च पराक्रमे । मृत्युश् च वसति क्रोधे सर्व-तेजोमयो हि सः
hit_2.82,tathā hi- bālo 'pi nāvamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ | mahatī devatā hy eṣā nara-rūpeṇa tiṣṭhati,तथा हि- बालो ऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः । महती देवता ह्य् एषा नर-रूपेण तिष्ठति
hit_2.83,damanako vihasyāha-mitra ! tūṣṇīm āsyatām | jñātaṃ mayā bhaya-kāraṇam | balīvarda-narditaṃ tat | vṛṣabhāś cāsmākam api bhakṣyāḥ | kiṃ punaḥ siṃhasya | karaṭako brūte-yady evaṃ tadā kim punaḥ svāmi-trāsas tatraiva kim iti nāpanītaḥ | damanako brūte-yadi svāmi-trāsas tatraiva mucyate tadā katham ayaṃ mahā-prasāda-lābhaḥ syāt | aparaṃ ca- nirapekṣo na kartavyo bhṛtyai svāmī kadācana | nirapekṣaṃ prabhuṃ kṛtvā bhṛtyaḥ syād dadhi-karṇavat,दमनको विहस्याह-मित्र ! तूष्णीम् आस्यताम् । ज्ञातं मया भय-कारणम् । बलीवर्द-नर्दितं तत् । वृषभाश् चास्माकम् अपि भक्ष्याः । किं पुनः सिंहस्य । करटको ब्रूते-यद्य् एवं तदा किम् पुनः स्वामि-त्रासस् तत्रैव किम् इति नापनीतः । दमनको ब्रूते-यदि स्वामि-त्रासस् तत्रैव मुच्यते तदा कथम् अयं महा-प्रसाद-लाभः स्यात् । अपरं च- निरपेक्षो न कर्तव्यो भृत्यै स्वामी कदाचन । निरपेक्षं प्रभुं कृत्वा भृत्यः स्याद् दधि-कर्णवत्
hit_2.84,karaṭakaḥ pṛcchati--katham etat ? damanakaḥ kathayati- kathā 3 asty uttara-pathe'rbudaśikhara-nāmni parvate durdānto nāma mahā-vikramaḥ siṃhaḥ | tasya parvata-kandaram adhiśayānasya kesarāgraṃ kaścin mūṣikaḥ pratyahaṃ chinatti | tataḥ kesarāgraṃ lūnaṃ dṛṣṭvā kupito vivarāntargataṃ mūṣikam alabhamāno 'cintayat- kṣudra-śatrur bhaved yas tu vikramān naiva labhyate | tam āhantuṃ puraskāryaḥ sadṛśas tasya sainikaḥ,करटकः पृच्छति--कथम् एतत् ? दमनकः कथयति- कथा ३ अस्त्य् उत्तर-पथेऽर्बुदशिखर-नाम्नि पर्वते दुर्दान्तो नाम महा-विक्रमः सिंहः । तस्य पर्वत-कन्दरम् अधिशयानस्य केसराग्रं कश्चिन् मूषिकः प्रत्यहं छिनत्ति । ततः केसराग्रं लूनं दृष्ट्वा कुपितो विवरान्तर्गतं मूषिकम् अलभमानो ऽचिन्तयत्- क्षुद्र-शत्रुर् भवेद् यस् तु विक्रमान् नैव लभ्यते । तम् आहन्तुं पुरस्कार्यः सदृशस् तस्य सैनिकः
hit_2.85,"ity ālocya tena grāmaṃ gatvā viśvāsaṃ kṛtvā dadhikarṇa-nāmā biḍālo yatnevānīya māṃsāhāraṃ dattvā sva-kandare sthāpitaḥ | anantaraṃ tad-bhayān mūṣiko 'pi vilān na niḥsarati | tenāsau siṃho 'kṣata-keśaraḥ sukhaṃ svapiti | mūṣika-śabdaṃ yadā yadā śṛṇoti, tadā tadā māṃsāhāra-dānena taṃ biḍālaṃ saṃvardhayati | ājñā-bhaṅgo narendrāṇāṃ brāhmaṇānām anādaraḥ | pṛthak śayyā ca nārīṇām aśastra-vihito vadhaḥ","इत्य् आलोच्य तेन ग्रामं गत्वा विश्वासं कृत्वा दधिकर्ण-नामा बिडालो यत्नेवानीय मांसाहारं दत्त्वा स्व-कन्दरे स्थापितः । अनन्तरं तद्-भयान् मूषिको ऽपि विलान् न निःसरति । तेनासौ सिंहो ऽक्षत-केशरः सुखं स्वपिति । मूषिक-शब्दं यदा यदा शृणोति, तदा तदा मांसाहार-दानेन तं बिडालं संवर्धयति । आज्ञा-भङ्गो नरेन्द्राणां ब्राह्मणानाम् अनादरः । पृथक् शय्या च नारीणाम् अशस्त्र-विहितो वधः"
hit_2.86,tato deśa-vyavahārānabhijñaḥ saṃjīvakaḥ sabhayam upasṛtya sāṣṭāṅga-pātaṃ karaṭakaṃ praṇatavān | tathā coktam- matir eva balād garīyasī yad-abhāve kariṇām iyaṃ daśā | iti ghoṣayatīva ḍiṇḍimaḥ kariṇo hastipakāhataḥ kvaṇan,ततो देश-व्यवहारानभिज्ञः संजीवकः सभयम् उपसृत्य साष्टाङ्ग-पातं करटकं प्रणतवान् । तथा चोक्तम्- मतिर् एव बलाद् गरीयसी यद्-अभावे करिणाम् इयं दशा । इति घोषयतीव डिण्डिमः करिणो हस्तिपकाहतः क्वणन्
hit_2.87,atha saṃjīvakaḥ sāśaṅkam āha-senāpate ! kiṃ mayā kartavyam | tad abhidhīyatām | karaṭako brūte-vṛṣabha ! atra kānane tiṣṭhasi | asmad-deva-pādāravindaṃ praṇaya | saṃjīvako brūte-tad-abhaya-vācaṃ me yaccha | gacchāmi | karaṭako brūte-śṛṇu re balīvarda ! alam anayā śaṅkayā | yataḥ- prativācam adatta keśavaḥ śapamānāya na cedi-bhūbhuje | anuhuṅkurute ghana-dhvaniṃ na hi gomāyu-rutāni kesarī,अथ संजीवकः साशङ्कम् आह-सेनापते ! किं मया कर्तव्यम् । तद् अभिधीयताम् । करटको ब्रूते-वृषभ ! अत्र कानने तिष्ठसि । अस्मद्-देव-पादारविन्दं प्रणय । संजीवको ब्रूते-तद्-अभय-वाचं मे यच्छ । गच्छामि । करटको ब्रूते-शृणु रे बलीवर्द ! अलम् अनया शङ्कया । यतः- प्रतिवाचम् अदत्त केशवः शपमानाय न चेदि-भूभुजे । अनुहुङ्कुरुते घन-ध्वनिं न हि गोमायु-रुतानि केसरी
hit_2.88,anyac ca- tṛṇāni nonmūlayati prabhañjano mṛdūni nīcaiḥ praṇalāni sarvataḥ | samucchritān eva tarūn prabādhate mahān mahaty eva karoti vikramam,अन्यच् च- तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो मृदूनि नीचैः प्रणलानि सर्वतः । समुच्छ्रितान् एव तरून् प्रबाधते महान् महत्य् एव करोति विक्रमम्
hit_2.89,tatas tau saṃjīvakaṃ kiyad dūre saṃsthāpya piṅgalaka-samīpaṃ gatau | tato rājā sādaram avalokitau praṇamyopaviṣṭau | rājāha-tvayā sa dṛṣṭaḥ ? damanako brūte-deva ! dṛṣṭaḥ | kintu yad devena jñātaṃ tat tathā | mahān evāsau devaṃ draṣṭum icchati | kintu mahābalo 'sau tataḥ sajjībhūyopaviśya dṛśyatām | śabda-mātrād eva na bhetavyam | tathā coktam- śabda-mātrān na bhetavyam ajñātvā śabda-kāraṇam | śabda-hetuṃ parijñāya kuṭṭanī gauravaṃ gatā,ततस् तौ संजीवकं कियद् दूरे संस्थाप्य पिङ्गलक-समीपं गतौ । ततो राजा सादरम् अवलोकितौ प्रणम्योपविष्टौ । राजाह-त्वया स दृष्टः ? दमनको ब्रूते-देव ! दृष्टः । किन्तु यद् देवेन ज्ञातं तत् तथा । महान् एवासौ देवं द्रष्टुम् इच्छति । किन्तु महाबलो ऽसौ ततः सज्जीभूयोपविश्य दृश्यताम् । शब्द-मात्राद् एव न भेतव्यम् । तथा चोक्तम्- शब्द-मात्रान् न भेतव्यम् अज्ञात्वा शब्द-कारणम् । शब्द-हेतुं परिज्ञाय कुट्टनी गौरवं गता
hit_2.90,"rājāha-katham etat ? damanakaḥ kathayati--- kathā 4 asti śrī-parvata-madhye brahmapurākhyaṃ nagaram | tac-chikhara-pradeśe ghaṇṭākarṇo nāma rākṣasaḥ prativasatīti jana-pravādaḥ śrūyate | ekadā ghaṇṭām ādāya palāyamānaḥ kaścic cauro vyāghreṇa vyāpāditaḥ | tat-pāṇi-patitā ghaṇṭā vānaraiḥ prāptā | vānarās tāṃ ghaṇṭām anukṣaṇaṃ vādayanti | tato nagara-janaiḥ sa manuṣyaḥ khādito dṛṣṭaḥ pratikṣaṇaṃ ghaṇṭā-ravaś ca śrūyate | anantaraṃ ghaṇṭākarṇaḥ kupito manuṣyān khādati ghaṇṭāṃ ca vādayatīty uktvā sarve janā nagarāt palāyitāḥ | tataḥ karālayā nāma kuṭṭanyā vimṛśyānavaro 'yaṃ ghaṇṭā-nādaḥ | tat kiṃ markaṭā ghaṇṭāṃ vādayantīti svayaṃ vijñāya rājā vijñāpitaḥ-deva ! yadi kiyad dhanopakṣayaḥ kriyate, tadāham enaṃ ghaṇṭākarṇaṃ sādhayāmi | tato rājā tasyai dhanaṃ dattam | kuṭṭanyā maṇḍalaṃ kṛtvā tatra gaṇeśādi-pūjā-gauravaṃ darśayitvā svayaṃ vānara-priya-phalāny ādāya vanaṃ praviśya phalāny ākīrṇāni | tato ghaṇṭāṃ parityajya vānarāḥ phalāsaktā babhūvuḥ | kuṭṭanī ca ghaṇṭāṃ gṛhītvā nagaram āgatā sarva-jana-pūjyābhavat | ato 'haṃ bravīmi-śabda-mātrān na bhetavyam ity ādi | tataḥ saṃjīvakam ānīya darśanaṃ kāritavantau | paścāt tatraiva parama-prītyā nivasati | --o)0(o-- atha kadācit tasya siṃhasya bhrātā stabdha-karṇa-nāmā siṃhaḥ samāgataḥ | tasyātithyaṃ kṛtvā siṃham upaveśya piṅgalakas tad-āhārāya paśuṃ hantuṃ calitaḥ | atrāntare saṃjīvako vadati-deva ! adya hata-mṛgāṇāṃ māṃsāni kva ? rājāha-damanaka-karaṭakau jānītaḥ | saṃjīvako brūte-jñāyatāṃ kim asti nāsti vā ? siṃho vimṛśyāha-nāsty eva tat | saṃjīvako brūte-katham etāvan māṃsaṃ tābhyāṃ khāditam ? rājāha-khāditaṃ vyayitam avadhīritaṃ ca | pratyaham eṣa kramaḥ | saṃjīvako brūte-kathaṃ śrīmad-deva-pādānāṃ agocareṇaiva kriyate ? rājāha-madīyāgocareṇaiva kriyate | atha saṃjīvako brūte-naitad ucitam | tathā coktam- nānivedya prakurvīta bhartuḥ kiṃcid api svayam | kāryam āpat-pratīkārād anyatra jagatī-pate","राजाह-कथम् एतत् ? दमनकः कथयति--- कथा ४ अस्ति श्री-पर्वत-मध्ये ब्रह्मपुराख्यं नगरम् । तच्-छिखर-प्रदेशे घण्टाकर्णो नाम राक्षसः प्रतिवसतीति जन-प्रवादः श्रूयते । एकदा घण्टाम् आदाय पलायमानः कश्चिच् चौरो व्याघ्रेण व्यापादितः । तत्-पाणि-पतिता घण्टा वानरैः प्राप्ता । वानरास् तां घण्टाम् अनुक्षणं वादयन्ति । ततो नगर-जनैः स मनुष्यः खादितो दृष्टः प्रतिक्षणं घण्टा-रवश् च श्रूयते । अनन्तरं घण्टाकर्णः कुपितो मनुष्यान् खादति घण्टां च वादयतीत्य् उक्त्वा सर्वे जना नगरात् पलायिताः । ततः करालया नाम कुट्टन्या विमृश्यानवरो ऽयं घण्टा-नादः । तत् किं मर्कटा घण्टां वादयन्तीति स्वयं विज्ञाय राजा विज्ञापितः-देव ! यदि कियद् धनोपक्षयः क्रियते, तदाहम् एनं घण्टाकर्णं साधयामि । ततो राजा तस्यै धनं दत्तम् । कुट्टन्या मण्डलं कृत्वा तत्र गणेशादि-पूजा-गौरवं दर्शयित्वा स्वयं वानर-प्रिय-फलान्य् आदाय वनं प्रविश्य फलान्य् आकीर्णानि । ततो घण्टां परित्यज्य वानराः फलासक्ता बभूवुः । कुट्टनी च घण्टां गृहीत्वा नगरम् आगता सर्व-जन-पूज्याभवत् । अतो ऽहं ब्रवीमि-शब्द-मात्रान् न भेतव्यम् इत्य् आदि । ततः संजीवकम् आनीय दर्शनं कारितवन्तौ । पश्चात् तत्रैव परम-प्रीत्या निवसति । --ओ)०(ओ-- अथ कदाचित् तस्य सिंहस्य भ्राता स्तब्ध-कर्ण-नामा सिंहः समागतः । तस्यातिथ्यं कृत्वा सिंहम् उपवेश्य पिङ्गलकस् तद्-आहाराय पशुं हन्तुं चलितः । अत्रान्तरे संजीवको वदति-देव ! अद्य हत-मृगाणां मांसानि क्व ? राजाह-दमनक-करटकौ जानीतः । संजीवको ब्रूते-ज्ञायतां किम् अस्ति नास्ति वा ? सिंहो विमृश्याह-नास्त्य् एव तत् । संजीवको ब्रूते-कथम् एतावन् मांसं ताभ्यां खादितम् ? राजाह-खादितं व्ययितम् अवधीरितं च । प्रत्यहम् एष क्रमः । संजीवको ब्रूते-कथं श्रीमद्-देव-पादानां अगोचरेणैव क्रियते ? राजाह-मदीयागोचरेणैव क्रियते । अथ संजीवको ब्रूते-नैतद् उचितम् । तथा चोक्तम्- नानिवेद्य प्रकुर्वीत भर्तुः किंचिद् अपि स्वयम् । कार्यम् आपत्-प्रतीकाराद् अन्यत्र जगती-पते"
hit_2.91,anyac ca- kamaṇḍalūpamo 'mātyas tanu-tyāgī bahu-grahaḥ | nṛpate kiṅkṣaṇo mūrkho daridraḥ kiṃvarāṭakaḥ,अन्यच् च- कमण्डलूपमो ऽमात्यस् तनु-त्यागी बहु-ग्रहः । नृपते किङ्क्षणो मूर्खो दरिद्रः किंवराटकः
hit_2.92,sa hy amātyaḥ sadā śreyān kākinīṃ yaḥ pravardhayet | koṣaḥ koṣavataḥ prāṇāḥ prāṇāḥ prāṇā na bhūpateḥ,स ह्य् अमात्यः सदा श्रेयान् काकिनीं यः प्रवर्धयेत् । कोषः कोषवतः प्राणाः प्राणाः प्राणा न भूपतेः
hit_2.93,kiṃ cārthair na kulācāraiḥ sevatām eti pūruṣaḥ | dhana-hīnaḥ sva-patnyāpi tyajyate kiṃ punaḥ paraiḥ,किं चार्थैर् न कुलाचारैः सेवताम् एति पूरुषः । धन-हीनः स्व-पत्न्यापि त्यज्यते किं पुनः परैः
hit_2.94,etac ca rājñaḥ pradhānaṃ dūṣaṇam- ativyayo 'napekṣā ca tathārjanam adharmataḥ | moṣaṇaṃ dūra-saṃsthānāṃ koṣa-vyasanam ucyate,एतच् च राज्ञः प्रधानं दूषणम्- अतिव्ययो ऽनपेक्षा च तथार्जनम् अधर्मतः । मोषणं दूर-संस्थानां कोष-व्यसनम् उच्यते
hit_2.95,yataḥ- kṣipram āyatam anālocya vyayamānaḥ sva-vāñchayā | parikṣīyata evāsau dhanī vaiśravaṇopamaḥ,यतः- क्षिप्रम् आयतम् अनालोच्य व्ययमानः स्व-वाञ्छया । परिक्षीयत एवासौ धनी वैश्रवणोपमः
hit_2.96,stabdhakarṇo brūte-śṛṇu bhrātaḥ cirāśritād etau damanaka-karaṭakau sandhi-vigraha-kāryādhikāriṇau ca kadācid arthādhikāre na niyoktavyau | aparaṃ ca niyoga-prastāve yan mayā śrutaṃ tat kathyate | brāhmaṇaḥ kṣatriyo bandhur nādhikāre praśasyate | brāhmaṇaḥ siddham apy arthaṃ kṛcchreṇāpi na yacchati,स्तब्धकर्णो ब्रूते-शृणु भ्रातः चिराश्रिताद् एतौ दमनक-करटकौ सन्धि-विग्रह-कार्याधिकारिणौ च कदाचिद् अर्थाधिकारे न नियोक्तव्यौ । अपरं च नियोग-प्रस्तावे यन् मया श्रुतं तत् कथ्यते । ब्राह्मणः क्षत्रियो बन्धुर् नाधिकारे प्रशस्यते । ब्राह्मणः सिद्धम् अप्य् अर्थं कृच्छ्रेणापि न यच्छति
hit_2.97,niyuktaḥ kṣatriyo dravye khaḍgaṃ darśayate dhruvam | sarvasvaṃ grasate bandhur ākramya jñāti-bhāvataḥ,नियुक्तः क्षत्रियो द्रव्ये खड्गं दर्शयते ध्रुवम् । सर्वस्वं ग्रसते बन्धुर् आक्रम्य ज्ञाति-भावतः
hit_2.98,aparādhe'pi niḥśaṅko niyogī cira-sevakaḥ | sa svāminam avajñāya carec ca niravagrahaḥ,अपराधेऽपि निःशङ्को नियोगी चिर-सेवकः । स स्वामिनम् अवज्ञाय चरेच् च निरवग्रहः
hit_2.99,upakartādhikāra-sthaḥ svāparādhaṃ na manyate | upakāraṃ dhvajī-kṛtya sarvam eva vilumpati,उपकर्ताधिकार-स्थः स्वापराधं न मन्यते । उपकारं ध्वजी-कृत्य सर्वम् एव विलुम्पति
hit_2.100,upaṃśu-krīḍito 'mātyaḥ svayaṃ rājāyate yataḥ | avajñā kriyate tena sadā paricayād dhruvam,उपंशु-क्रीडितो ऽमात्यः स्वयं राजायते यतः । अवज्ञा क्रियते तेन सदा परिचयाद् ध्रुवम्
hit_2.101,antar-duṣṭaḥ kṣamā-yuktaḥ sarvānartha-karaḥ kila | śakuniḥ śakaṭāraś ca dṛṣṭāntāv atra bhūpate,अन्तर्-दुष्टः क्षमा-युक्तः सर्वानर्थ-करः किल । शकुनिः शकटारश् च दृष्टान्ताव् अत्र भूपते
hit_2.102,sadāmatyo na sādhyaḥ syāt samṛddhaḥ sarva eva hi | siddhānām ayam ādeśaḥ ṛddhiś citta-vikāriṇī,सदामत्यो न साध्यः स्यात् समृद्धः सर्व एव हि । सिद्धानाम् अयम् आदेशः ऋद्धिश् चित्त-विकारिणी
hit_2.103,prāptārtha-grahaṇaṃ dravya-parīvarto 'nurodhanam | upekṣā buddhi-hīnatvaṃ bhogo 'mātyasya dūṣaṇam,प्राप्तार्थ-ग्रहणं द्रव्य-परीवर्तो ऽनुरोधनम् । उपेक्षा बुद्धि-हीनत्वं भोगो ऽमात्यस्य दूषणम्
hit_2.104,niyogy artha-grahopāyo rājñā nitya-parīkṣaṇam | pratipatti-pradānaṃ ca tathā karma-viparyayaḥ,नियोग्य् अर्थ-ग्रहोपायो राज्ञा नित्य-परीक्षणम् । प्रतिपत्ति-प्रदानं च तथा कर्म-विपर्ययः
hit_2.105,nipīḍitā vamanty uccair antaḥ-sāraṃ mahīpateḥ | duṣṭa-vraṇā iva prāyo bhavanti hi niyoginaḥ,निपीडिता वमन्त्य् उच्चैर् अन्तः-सारं महीपतेः । दुष्ट-व्रणा इव प्रायो भवन्ति हि नियोगिनः
hit_2.106,muhur niyoginī bādhyā vasudhārā mahīpate | sakṛt kiṃ pīḍitaṃ snāna-vastraṃ muñced dhṛtaṃ payaḥ,मुहुर् नियोगिनी बाध्या वसुधारा महीपते । सकृत् किं पीडितं स्नान-वस्त्रं मुञ्चेद् धृतं पयः
hit_2.107,etat sarvaṃ yathāvasaraṃ jñātvā vyavahartavyam | siṃho brūte-asti tāvad evam | kintv etau sarvathā na mama vacana-kāriṇau | stabdhakarṇo brūte-etat sarvam anucitaṃ sarvathā | yataḥ- ājñā-bhaṅga-karān rājā na kṣameta sutān api | viśeṣaḥ ko nu rājñaś ca rājñaś citra-gatasya ca,एतत् सर्वं यथावसरं ज्ञात्वा व्यवहर्तव्यम् । सिंहो ब्रूते-अस्ति तावद् एवम् । किन्त्व् एतौ सर्वथा न मम वचन-कारिणौ । स्तब्धकर्णो ब्रूते-एतत् सर्वम् अनुचितं सर्वथा । यतः- आज्ञा-भङ्ग-करान् राजा न क्षमेत सुतान् अपि । विशेषः को नु राज्ञश् च राज्ञश् चित्र-गतस्य च
hit_2.108,stabdhasya naśyati yaśo viṣam asya maitrī naṣṭendriyasya kulam artha-parasya dharmaḥ | vidyā-phalaṃ vyasaninaḥ kṛpaṇasya saukhyaṃ rājyaṃ pramatta-sacivasya narādhipasya,स्तब्धस्य नश्यति यशो विषम् अस्य मैत्री नष्टेन्द्रियस्य कुलम् अर्थ-परस्य धर्मः । विद्या-फलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्त-सचिवस्य नराधिपस्य
hit_2.109,aparaṃ ca- taskarebhyo niyuktebhyaḥ śatrubhyo nṛpa-vallabhāt | nṛpatir nija-lobhāc ca prajā rakṣet piteva hi,अपरं च- तस्करेभ्यो नियुक्तेभ्यः शत्रुभ्यो नृप-वल्लभात् । नृपतिर् निज-लोभाच् च प्रजा रक्षेत् पितेव हि
hit_2.110,bhrātaḥ ! sarvathāsmad-vacanaṃ kriyatām | vyavahāro 'py asmābhiḥ kṛta eva | ayaṃ saṃjīvakaḥ sasya-bhakṣako 'rthādhikāre niyujyatām | etad-vacanāt tathānuṣṭhite sati tad ārabhya piṅgalaka-saṃjīvakayoḥ sarva-bandhu-parityāgena mahatā snehena kālo 'tivartate | tato 'nujīvinām apyāhāra-dāne śaithilya-darśanād damanaka-karaṭakāv anyonyaṃ cintayataḥ | tad āha damanakaḥ karaṭakam-mitra ! kiṃ kartavyam ? ātma-kṛto 'yaṃ doṣaḥ | svayaṃ kṛte'pi doṣe paridevanam apy anucitam | tathā coktam- svarṇa-rekhām ahaṃ spṛṣṭvā baddhvātmānaṃ ca dūtikā | āditsuś ca maṇiṃ sādhuḥ sva-doṣād duḥkhitā ime,भ्रातः ! सर्वथास्मद्-वचनं क्रियताम् । व्यवहारो ऽप्य् अस्माभिः कृत एव । अयं संजीवकः सस्य-भक्षको ऽर्थाधिकारे नियुज्यताम् । एतद्-वचनात् तथानुष्ठिते सति तद् आरभ्य पिङ्गलक-संजीवकयोः सर्व-बन्धु-परित्यागेन महता स्नेहेन कालो ऽतिवर्तते । ततो ऽनुजीविनाम् अप्याहार-दाने शैथिल्य-दर्शनाद् दमनक-करटकाव् अन्योन्यं चिन्तयतः । तद् आह दमनकः करटकम्-मित्र ! किं कर्तव्यम् ? आत्म-कृतो ऽयं दोषः । स्वयं कृतेऽपि दोषे परिदेवनम् अप्य् अनुचितम् । तथा चोक्तम्- स्वर्ण-रेखाम् अहं स्पृष्ट्वा बद्ध्वात्मानं च दूतिका । आदित्सुश् च मणिं साधुः स्व-दोषाद् दुःखिता इमे
hit_2.111,"karaṭako brūte--katham etat ? damanakaḥ kathayati- kathā 5 asti kāñcanapura-nāmni nagare vīravikramo rājā | tasya dharmādhikāriṇā kaścin nāpito vadhya-bhūmiṃ nīyamānaḥ kandarpaketu-nāmnā parivrājakena sādhu-dvitīyakena nāyaṃ hantavyaḥ ity uktvā vastrāñcalena dhṛtaḥ | rāja-puruṣā ūcuḥ-kim iti nāyaṃ vadhyaḥ | sa āha-śrūyatām | svarṇa-rekhām ahaṃ spṛṣṭvā ity ādi paṭhati | ta āhuḥ--katham etat ? parivrājakaḥ kathayati-ahaṃ siṃhala-dvīpasya bhūpater jīmūtaketaḥ putraḥ dandarpaketur nāma | madhye caturdaśyām āvirbhūta-kalpataru-tale ratnāvalī-kiraṇa-kabūtara-paryaṅka-sthitā sarvālaṅkāra-bhūṣitā lakṣmīr iva vīnāṃ vādayantī kanyā kācid dṛśyate iti | tato 'haṃ pota-vṇijam ādāya potam āruhya tatra gataḥ | anantaraṃ tatra gatvā paryaṅke'dhamagrā tathaiva sāvalokitā | tatas tal-lāvaṇya-guṇākṛṣṭena mayāpi tat-paścāj jhampo dattaḥ | tad-anantaraṃ kanakapattanaṃ prāpya suvarṇa-prāsāde tathaiva paryaṅke sthitā vidyādharībhir upāsyamānā mayālokitā | tathāpy ahaṃ dūrād eva dṛṣṭvā sakhīṃ prasthāpya sādaraṃ sambhāṣitaḥ | tat-sakhyā ca mayā pṛṣṭayā samākhyātam-eṣā kandarpakeli-nāmno vidyādhara-cakravartinaḥ putrī ratnamañjarī nāma pratijñāpitā vidyate | yaḥ kanakavartanaṃ sva-cakṣuṣāgatya paśyati, sa eva pitur agocaro 'pi māṃ pariṇeṣyatīti manasaḥ saṅkalpaḥ | tad enāṃ gāndharva-vivāhena pariṇayatu bhavān | atha tatra vṛtte gandharva-vivāhe tathā saha ramamāṇas tatrāhaṃ tiṣṭhāmi | tata ekadā rahasi tayoktam-svāmin ! svecchayā sarvam idam upabhoktavyam | eṣā citra-gatā svarṇa-rekhā nāma vidyādharī na kadācit spraṣṭavyā | paścād upajāta-kautukena mayā svarṇarekhā sva-hastena spṛṣṭā | tathā citratayāpy ahaṃ caraṇa-padmena tāḍita āgatya sva-rāṣṭre patitaḥ | atha duḥkhito 'haṃ parivrajitaḥ pṛthivīṃ paribhrāmyann imāṃ ngarīm anuprāptaḥ | atra cātikānte divase gopa-gṛhe suptaḥ sann apaśyam | pradoṣa-samaye paśūnāṃ pālanaṃ kṛtvā sva-geham āgato gopaḥ sva-vadhūṃ dūtyā saha kim api mantrayantīm apaśyat | tatas tāṃ gopīṃ tāḍayitvā stambhe baddhvā suptaḥ | tato 'rdha-rātre etasya nāpitasya vadhūr dūtī punas tāṃ gopīm upetyāvadat-tava virahānala-dagdho 'sau smara-śara-jarjarito mumūrṣur iva vartate | tathā coktam- rajanī-cara-nāthena khaṇḍite timire niśi | yūnāṃ manāṃsi vivyādha dṛṣṭvā dṛṣṭvā manobhavaḥ","करटको ब्रूते--कथम् एतत् ? दमनकः कथयति- कथा ५ अस्ति काञ्चनपुर-नाम्नि नगरे वीरविक्रमो राजा । तस्य धर्माधिकारिणा कश्चिन् नापितो वध्य-भूमिं नीयमानः कन्दर्पकेतु-नाम्ना परिव्राजकेन साधु-द्वितीयकेन नायं हन्तव्यः इत्य् उक्त्वा वस्त्राञ्चलेन धृतः । राज-पुरुषा ऊचुः-किम् इति नायं वध्यः । स आह-श्रूयताम् । स्वर्ण-रेखाम् अहं स्पृष्ट्वा इत्य् आदि पठति । त आहुः--कथम् एतत् ? परिव्राजकः कथयति-अहं सिंहल-द्वीपस्य भूपतेर् जीमूतकेतः पुत्रः दन्दर्पकेतुर् नाम । मध्ये चतुर्दश्याम् आविर्भूत-कल्पतरु-तले रत्नावली-किरण-कबूतर-पर्यङ्क-स्थिता सर्वालङ्कार-भूषिता लक्ष्मीर् इव वीनां वादयन्ती कन्या काचिद् दृश्यते इति । ततो ऽहं पोत-व्णिजम् आदाय पोतम् आरुह्य तत्र गतः । अनन्तरं तत्र गत्वा पर्यङ्केऽधमग्रा तथैव सावलोकिता । ततस् तल्-लावण्य-गुणाकृष्टेन मयापि तत्-पश्चाज् झम्पो दत्तः । तद्-अनन्तरं कनकपत्तनं प्राप्य सुवर्ण-प्रासादे तथैव पर्यङ्के स्थिता विद्याधरीभिर् उपास्यमाना मयालोकिता । तथाप्य् अहं दूराद् एव दृष्ट्वा सखीं प्रस्थाप्य सादरं सम्भाषितः । तत्-सख्या च मया पृष्टया समाख्यातम्-एषा कन्दर्पकेलि-नाम्नो विद्याधर-चक्रवर्तिनः पुत्री रत्नमञ्जरी नाम प्रतिज्ञापिता विद्यते । यः कनकवर्तनं स्व-चक्षुषागत्य पश्यति, स एव पितुर् अगोचरो ऽपि मां परिणेष्यतीति मनसः सङ्कल्पः । तद् एनां गान्धर्व-विवाहेन परिणयतु भवान् । अथ तत्र वृत्ते गन्धर्व-विवाहे तथा सह रममाणस् तत्राहं तिष्ठामि । तत एकदा रहसि तयोक्तम्-स्वामिन् ! स्वेच्छया सर्वम् इदम् उपभोक्तव्यम् । एषा चित्र-गता स्वर्ण-रेखा नाम विद्याधरी न कदाचित् स्प्रष्टव्या । पश्चाद् उपजात-कौतुकेन मया स्वर्णरेखा स्व-हस्तेन स्पृष्टा । तथा चित्रतयाप्य् अहं चरण-पद्मेन ताडित आगत्य स्व-राष्ट्रे पतितः । अथ दुःखितो ऽहं परिव्रजितः पृथिवीं परिभ्राम्यन्न् इमां न्गरीम् अनुप्राप्तः । अत्र चातिकान्ते दिवसे गोप-गृहे सुप्तः सन्न् अपश्यम् । प्रदोष-समये पशूनां पालनं कृत्वा स्व-गेहम् आगतो गोपः स्व-वधूं दूत्या सह किम् अपि मन्त्रयन्तीम् अपश्यत् । ततस् तां गोपीं ताडयित्वा स्तम्भे बद्ध्वा सुप्तः । ततो ऽर्ध-रात्रे एतस्य नापितस्य वधूर् दूती पुनस् तां गोपीम् उपेत्यावदत्-तव विरहानल-दग्धो ऽसौ स्मर-शर-जर्जरितो मुमूर्षुर् इव वर्तते । तथा चोक्तम्- रजनी-चर-नाथेन खण्डिते तिमिरे निशि । यूनां मनांसि विव्याध दृष्ट्वा दृष्ट्वा मनोभवः"
hit_2.112,"tasya tādṛśīm avasthām avalokya parikliṣṭa-manās tvām anuvartitum āgatā | tad aham atrātmānaṃ baddhvā tiṣṭhāmi | tvaṃ tatra gatvā taṃ santoṣya satvaram āgamiṣyasi | tathānuṣṭhite sati sa gopaḥ prabuddho 'vadat-idānīṃ tvāṃ pāpiṣṭhāṃ jārāntikaṃ nayāmi | tato yadāsau na kiṃcid api brūte tadā kruddho gopaḥ-darpān mama vacasi pratyuttaram api na dadāsi ity uktvā kopena tena kartarikāmādāyāsyā nāsikā chinnā | tathā kṛtvā punaḥ supto gopo nidrām upagataḥ | athāgatya gopī dūtīm apṛcchat-kā vārtā ? dūtyoktam-paśya mām | mukham eva vārtāṃ kathayati | anantaraṃ sā gopī tathā kṛtvātmānaṃ baddhvā sthitā | iyaṃ ca dūtī tāṃ chinna-nāsikāṃ gṛhītvā sva-gṛhaṃ praviśya sthitā | tataḥ prātar evānena nāpitena sva-vadhūḥ kṣura-bhāṇḍaṃ yācitā satī kṣuram ekaṃ prādāt | tato 'samagra-bhāṇḍe prāpte samupajāta-kopo 'yaṃ nāpitas taṃ kṣuraṃ dūrād eva gṛhe kṣiptavān | atha kṛtārtarāyeyaṃ me nāsikānena chinnety uktvā dharmādhikāri-samīpam etam ānītavatī | sā ca gopī tena gopena punaḥ pṛṣṭovāca-are pāpa ! ko māṃ mahāsatī virūpayituṃ samarthaḥ | mama vyavahāram akalmaṣam aṣṭau lokapālā eva jānanti, yataḥ- āditya-candrāvanilānalaś ca dyaur bhūmir āpo hṛdayaṃ yamaś ca | ahaś ca rātriś ca ubhe ca sandhye dharmaś ca jānāti narasya vṛttam","तस्य तादृशीम् अवस्थाम् अवलोक्य परिक्लिष्ट-मनास् त्वाम् अनुवर्तितुम् आगता । तद् अहम् अत्रात्मानं बद्ध्वा तिष्ठामि । त्वं तत्र गत्वा तं सन्तोष्य सत्वरम् आगमिष्यसि । तथानुष्ठिते सति स गोपः प्रबुद्धो ऽवदत्-इदानीं त्वां पापिष्ठां जारान्तिकं नयामि । ततो यदासौ न किंचिद् अपि ब्रूते तदा क्रुद्धो गोपः-दर्पान् मम वचसि प्रत्युत्तरम् अपि न ददासि इत्य् उक्त्वा कोपेन तेन कर्तरिकामादायास्या नासिका छिन्ना । तथा कृत्वा पुनः सुप्तो गोपो निद्राम् उपगतः । अथागत्य गोपी दूतीम् अपृच्छत्-का वार्ता ? दूत्योक्तम्-पश्य माम् । मुखम् एव वार्तां कथयति । अनन्तरं सा गोपी तथा कृत्वात्मानं बद्ध्वा स्थिता । इयं च दूती तां छिन्न-नासिकां गृहीत्वा स्व-गृहं प्रविश्य स्थिता । ततः प्रातर् एवानेन नापितेन स्व-वधूः क्षुर-भाण्डं याचिता सती क्षुरम् एकं प्रादात् । ततो ऽसमग्र-भाण्डे प्राप्ते समुपजात-कोपो ऽयं नापितस् तं क्षुरं दूराद् एव गृहे क्षिप्तवान् । अथ कृतार्तरायेयं मे नासिकानेन छिन्नेत्य् उक्त्वा धर्माधिकारि-समीपम् एतम् आनीतवती । सा च गोपी तेन गोपेन पुनः पृष्टोवाच-अरे पाप ! को मां महासती विरूपयितुं समर्थः । मम व्यवहारम् अकल्मषम् अष्टौ लोकपाला एव जानन्ति, यतः- आदित्य-चन्द्रावनिलानलश् च द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं यमश् च । अहश् च रात्रिश् च उभे च सन्ध्ये धर्मश् च जानाति नरस्य वृत्तम्"
hit_2.113,atathyāny api tathyāni darśayanti hi peśalāḥ | same nimnonnatānīva citra-karma-vido janāḥ,अतथ्यान्य् अपि तथ्यानि दर्शयन्ति हि पेशलाः । समे निम्नोन्नतानीव चित्र-कर्म-विदो जनाः
hit_2.114,utpanneṣu ca kāryeṣu matir yasya na hīyate | sa nistarati durgāṇi gopī jāra-dvayaṃ yathā,उत्पन्नेषु च कार्येषु मतिर् यस्य न हीयते । स निस्तरति दुर्गाणि गोपी जार-द्वयं यथा
hit_2.115,karaṭakaḥ pṛcchati-katham etat ? kathā 6 damanakaḥ kathayati-asti dvāravatyāṃ puryāṃ kasyacid gopasya vadhūr bandhakī | sā grāmasya daṇḍa-nāyakena tat-putreṇa ca samaṃ ramate | tathā coktam- nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ | nāntakaḥ sarva-bhūtānāṃ na puṃsāṃ vāma-locanā,करटकः पृच्छति-कथम् एतत् ? कथा ६ दमनकः कथयति-अस्ति द्वारवत्यां पुर्यां कस्यचिद् गोपस्य वधूर् बन्धकी । सा ग्रामस्य दण्ड-नायकेन तत्-पुत्रेण च समं रमते । तथा चोक्तम्- नाग्निस् तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्व-भूतानां न पुंसां वाम-लोचना
hit_2.116,na dānena na mānena nārjavena na sevayā | na śastreṇa na śāstreṇa sarvathā viṣamāḥ striyaḥ,न दानेन न मानेन नार्जवेन न सेवया । न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमाः स्त्रियः
hit_2.117,yataḥ- guṇāśrayaṃ kīrti-yutaṃ ca kāntaṃ patiṃ ratijñaṃ sadhanaṃ yuvānam | vihāya śīghraṃ vanitā vrajanti narāntaraṃ śīla-guṇādi-hīnam,यतः- गुणाश्रयं कीर्ति-युतं च कान्तं पतिं रतिज्ञं सधनं युवानम् । विहाय शीघ्रं वनिता व्रजन्ति नरान्तरं शील-गुणादि-हीनम्
hit_2.118,aparaṃ ca- na tādṛśīṃ prītim upaiti nārī vicitra-śayyā śayitāpi kāmam | yathā hi dūrvādi-vikīrṇa-bhūmau prayāti saukhyaṃ para-kānti-saṅgāt,अपरं च- न तादृशीं प्रीतिम् उपैति नारी विचित्र-शय्या शयितापि कामम् । यथा हि दूर्वादि-विकीर्ण-भूमौ प्रयाति सौख्यं पर-कान्ति-सङ्गात्
hit_2.119,atha kadācit sā daṇḍa-nāyaka-putreṇa saha ramamāṇā tiṣṭhati | atha daṇḍa-nāyako 'pi rantuṃ tatrāgataḥ | tam āyāntaṃ dṛṣṭvā tat-putraṃ kusūle nikṣipya daṇḍanāyakena saha tathaiva krīḍati | anantaraṃ tasya bhartā gopo goṣṭhāt samāgataḥ | tam avalokya gopyoktam-daṇḍanāyaka ! tvaṃ laguḍaṃ gṛhītvā kopaṃ darśayan satvaraṃ gaccha | tathā tenānuṣṭhite gopena gṛham āgatya pṛṣṭhā-kena kāryeṇa daṇḍanāyakaḥ samāgatyātra sthitaḥ ? sā brūte-anyaṃ kenāpi kāryeṇa putrasyopari kruddhaḥ | sa ca māryamāṇo 'py atrāgatya praviṣṭo mayā kusūle nikṣipya rakṣitaḥ | tat-pitrā cānviṣyātra na dṛṣṭaḥ | ata evāyaṃ daṇḍanāyakaḥ kruddha eva gacchati | tataḥ sā tat-putraṃ kuṣulād bahiṣkṛtya darśitavatī | tathā coktam- āhāro dviguṇaḥ strīṇāṃ buddhis tāsāṃ catur-guṇā | ṣaḍ-guṇo vyavasāyaś ca kāmāś cāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ,अथ कदाचित् सा दण्ड-नायक-पुत्रेण सह रममाणा तिष्ठति । अथ दण्ड-नायको ऽपि रन्तुं तत्रागतः । तम् आयान्तं दृष्ट्वा तत्-पुत्रं कुसूले निक्षिप्य दण्डनायकेन सह तथैव क्रीडति । अनन्तरं तस्य भर्ता गोपो गोष्ठात् समागतः । तम् अवलोक्य गोप्योक्तम्-दण्डनायक ! त्वं लगुडं गृहीत्वा कोपं दर्शयन् सत्वरं गच्छ । तथा तेनानुष्ठिते गोपेन गृहम् आगत्य पृष्ठा-केन कार्येण दण्डनायकः समागत्यात्र स्थितः ? सा ब्रूते-अन्यं केनापि कार्येण पुत्रस्योपरि क्रुद्धः । स च मार्यमाणो ऽप्य् अत्रागत्य प्रविष्टो मया कुसूले निक्षिप्य रक्षितः । तत्-पित्रा चान्विष्यात्र न दृष्टः । अत एवायं दण्डनायकः क्रुद्ध एव गच्छति । ततः सा तत्-पुत्रं कुषुलाद् बहिष्कृत्य दर्शितवती । तथा चोक्तम्- आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस् तासां चतुर्-गुणा । षड्-गुणो व्यवसायश् च कामाश् चाष्टगुणः स्मृतः
hit_2.120,ato 'haṃ bravīmi-utapanneṣv api kāryeṣu ity ādi | karaṭako brūte-astv evam | kintv anayor mahānanyognya-nisargopajāta-sneha kathaṃ bhedayituṃ śakyaḥ ? damanako brūte-upāyaḥ kriyatām | tathā coktam- upāyena jayo yādṛg ripos tādṛṅ na hetibhiḥ | upāya-jño 'lpa-kāyo 'pi na śūraiḥ paribhūyate,अतो ऽहं ब्रवीमि-उतपन्नेष्व् अपि कार्येषु इत्य् आदि । करटको ब्रूते-अस्त्व् एवम् । किन्त्व् अनयोर् महानन्योग्न्य-निसर्गोपजात-स्नेह कथं भेदयितुं शक्यः ? दमनको ब्रूते-उपायः क्रियताम् । तथा चोक्तम्- उपायेन जयो यादृग् रिपोस् तादृङ् न हेतिभिः । उपाय-ज्ञो ऽल्प-कायो ऽपि न शूरैः परिभूयते
hit_2.121,karaṭakaḥ pṛcchati-katham etat ? damanakaḥ kathayati-- kathā 7 kasmiṃścit tarau vāyasa-dampatī nivasataḥ | tayoś cāpṛtyāni tat-koṭarāvasthitena kṛṣṇa-sarpeṇa khāditāni | tataḥ punar garbhavatī vāyasī vāyasm āha-nātha ! tyajyatām ayaṃ vṛkṣaḥ | atrāvasthita-kṛṣṇa-sarpeṇāvayoḥ santatiḥ satataṃ bhakṣyate | yataḥ- duṣṭā bhāryā śaṭhaṃ mitraṃ bhṛtyaś cottara-dāyakaḥ | sa-sarpe ca gṛhe vāso mṛtyur eva na saṃśayaḥ,करटकः पृच्छति-कथम् एतत् ? दमनकः कथयति-- कथा ७ कस्मिंश्चित् तरौ वायस-दम्पती निवसतः । तयोश् चापृत्यानि तत्-कोटरावस्थितेन कृष्ण-सर्पेण खादितानि । ततः पुनर् गर्भवती वायसी वायस्म् आह-नाथ ! त्यज्यताम् अयं वृक्षः । अत्रावस्थित-कृष्ण-सर्पेणावयोः सन्ततिः सततं भक्ष्यते । यतः- दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश् चोत्तर-दायकः । स-सर्पे च गृहे वासो मृत्युर् एव न संशयः
hit_2.122,vāyaso brūte-priye ! na bhetavyam | vāraṃ vāraṃ mavaitasya soḍhaḥ | idānīṃ punar na kṣantavyaḥ | vāyasy āha-katham etena balavatā sārdhe bhavān vigrahītuṃ samarthaḥ | vāyaso brūte-alam anayā śaṅkayā | yataḥ- buddhir yasya balaṃ tasya nirbuddhes tu kuto balam | paśya siṃho madonmattaḥ śaśakena nipātitaḥ,वायसो ब्रूते-प्रिये ! न भेतव्यम् । वारं वारं मवैतस्य सोढः । इदानीं पुनर् न क्षन्तव्यः । वायस्य् आह-कथम् एतेन बलवता सार्धे भवान् विग्रहीतुं समर्थः । वायसो ब्रूते-अलम् अनया शङ्कया । यतः- बुद्धिर् यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस् तु कुतो बलम् । पश्य सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः
hit_2.123,vāyasī vihasyāha--katham etat ? vāyasaḥ kathayati- kathā 8 asti mandara-nāmni parvate durdānto nāma siṃhaḥ | sa ca sarvadā paśūnāṃ vadhaṃ kurvann āste | tataḥ sarvaiḥ paśubhir militvā sa siṃho vijñaptaḥ-mṛgendra ! kim artham ekadā bahu-paśu-ghātaḥ kriyate | yadi prasādo bhavati tadā vayam eva bhavad-āhārāya pratyaham ekaikaṃ paśum upaḍhaukayāmaḥ | tataḥ siṃhenoktam-yady etad abhimataṃ bhavatāṃ tarhi bhavatu tat | tataḥ-prabhṛty ekaikaṃ paśum upakalpitaṃ bhakṣayann āste | atha kadācid vṛddha-śaśakasya vāraḥ samāyātaḥ | so 'cintayat- trāsa-hetor vinītis tu kriyate jīvitāśayā | pañcatvaṃ ced gamiṣyāmi kiṃ siṃhānunayena me,वायसी विहस्याह--कथम् एतत् ? वायसः कथयति- कथा ८ अस्ति मन्दर-नाम्नि पर्वते दुर्दान्तो नाम सिंहः । स च सर्वदा पशूनां वधं कुर्वन्न् आस्ते । ततः सर्वैः पशुभिर् मिलित्वा स सिंहो विज्ञप्तः-मृगेन्द्र ! किम् अर्थम् एकदा बहु-पशु-घातः क्रियते । यदि प्रसादो भवति तदा वयम् एव भवद्-आहाराय प्रत्यहम् एकैकं पशुम् उपढौकयामः । ततः सिंहेनोक्तम्-यद्य् एतद् अभिमतं भवतां तर्हि भवतु तत् । ततः-प्रभृत्य् एकैकं पशुम् उपकल्पितं भक्षयन्न् आस्ते । अथ कदाचिद् वृद्ध-शशकस्य वारः समायातः । सो ऽचिन्तयत्- त्रास-हेतोर् विनीतिस् तु क्रियते जीविताशया । पञ्चत्वं चेद् गमिष्यामि किं सिंहानुनयेन मे
hit_2.124,tan mandaṃ mandaṃ gacchāmi | tataḥ siṃho 'pi kṣudhā-pīḍitaḥ kopāt tam uvāca-kutas tvaṃ vilambya samāgato 'si | śaśako 'bravīt-deva ! nāham aparādhī | āgacchan pathi siṃhāntareṇa balād dhṛtaḥ | tasyāgre punar āgamanāya śapathaṃ kṛtvā svāminaṃ nivedayitum atrāgato 'sim | siṃhaḥ sakopam āha-satvaraṃ gatvā durātmānaṃ darśaya | kva sa durātmā tiṣṭhati | tataḥ śaśakas taṃ gṛhītvā gabhīra-kūpaṃ darśayituṃ gataḥ | tatrāgatya svayam eva paśyatu svāmīty uktvā tasmin kūpa-jale tasya siṃhasyaiva pratibimbaṃ darśitavān | tato 'sau krodhādhmāto darpāt tasyopary ātmānaṃ nikṣipya pañcatvaṃ gataḥ | ato 'haṃ bravīmi buddhir yasya ity ādi | vāyasy āha-śrutaṃ mayā sarvam | samprati yathā kartavyaṃ brūhi | vāyaso 'vadat-atrāsanne sarasi rāja-putraḥ pratyaham āgatya snāti | snāna-samaye mad-aṅgād avatāritaṃ tīrtha-śilā-nihitaṃ kanaka-sūtraṃ cañcvā vidhṛtyānīyāsmin koṭare dhārayiṣyasi | atha kadācit snātuṃ jalaṃ praviṣṭe rāja-putre vāyasyā tad-anuṣṭhitam | atha kanaka-sūtrānusaraṇa-pravṛttai rāja-puruṣais tatra taru-koṭare kṛṣṇa-sarpo dṛṣṭo vyāpāditaś ca | ato 'haṃ bravīmi-upāyena hi yac chakyam itena hi yac chakyam ity ādi | karaṭako brūte-yady evaṃ tarhi gaccha | śivās te santu panthānaḥ | tato damanakaḥ piṅgalaka-samīpaṃ gatvā praṇamyovāca-deva ! ātyantikaṃ kim api mahā-bhaya-kāri kāryaṃ manyamānaḥ samāgato 'smi | yataḥ- āpady unmārga-gamane kārya-kālātyayeṣu ca | kalyāṇa-vacanaṃ brūyād apṛṣṭo 'pi hito naraḥ,तन् मन्दं मन्दं गच्छामि । ततः सिंहो ऽपि क्षुधा-पीडितः कोपात् तम् उवाच-कुतस् त्वं विलम्ब्य समागतो ऽसि । शशको ऽब्रवीत्-देव ! नाहम् अपराधी । आगच्छन् पथि सिंहान्तरेण बलाद् धृतः । तस्याग्रे पुनर् आगमनाय शपथं कृत्वा स्वामिनं निवेदयितुम् अत्रागतो ऽसिम् । सिंहः सकोपम् आह-सत्वरं गत्वा दुरात्मानं दर्शय । क्व स दुरात्मा तिष्ठति । ततः शशकस् तं गृहीत्वा गभीर-कूपं दर्शयितुं गतः । तत्रागत्य स्वयम् एव पश्यतु स्वामीत्य् उक्त्वा तस्मिन् कूप-जले तस्य सिंहस्यैव प्रतिबिम्बं दर्शितवान् । ततो ऽसौ क्रोधाध्मातो दर्पात् तस्योपर्य् आत्मानं निक्षिप्य पञ्चत्वं गतः । अतो ऽहं ब्रवीमि बुद्धिर् यस्य इत्य् आदि । वायस्य् आह-श्रुतं मया सर्वम् । सम्प्रति यथा कर्तव्यं ब्रूहि । वायसो ऽवदत्-अत्रासन्ने सरसि राज-पुत्रः प्रत्यहम् आगत्य स्नाति । स्नान-समये मद्-अङ्गाद् अवतारितं तीर्थ-शिला-निहितं कनक-सूत्रं चञ्च्वा विधृत्यानीयास्मिन् कोटरे धारयिष्यसि । अथ कदाचित् स्नातुं जलं प्रविष्टे राज-पुत्रे वायस्या तद्-अनुष्ठितम् । अथ कनक-सूत्रानुसरण-प्रवृत्तै राज-पुरुषैस् तत्र तरु-कोटरे कृष्ण-सर्पो दृष्टो व्यापादितश् च । अतो ऽहं ब्रवीमि-उपायेन हि यच् छक्यम् इतेन हि यच् छक्यम् इत्य् आदि । करटको ब्रूते-यद्य् एवं तर्हि गच्छ । शिवास् ते सन्तु पन्थानः । ततो दमनकः पिङ्गलक-समीपं गत्वा प्रणम्योवाच-देव ! आत्यन्तिकं किम् अपि महा-भय-कारि कार्यं मन्यमानः समागतो ऽस्मि । यतः- आपद्य् उन्मार्ग-गमने कार्य-कालात्ययेषु च । कल्याण-वचनं ब्रूयाद् अपृष्टो ऽपि हितो नरः
hit_2.125,anyac ca- bhogasya bhājanaṃ rājā na rājā kārya-bhājanam | rāja-kārya-paridhvaṃsī mantrī doṣeṇa lipyate,अन्यच् च- भोगस्य भाजनं राजा न राजा कार्य-भाजनम् । राज-कार्य-परिध्वंसी मन्त्री दोषेण लिप्यते
hit_2.126,tathā hi paśya | amātyānām eṣa kramaḥ | varaṃ prāṇa-parityāgaḥ śirasā vāpi kartanam | na tu svāmi-padāvāpti-pātakecchor upekṣaṇam,तथा हि पश्य । अमात्यानाम् एष क्रमः । वरं प्राण-परित्यागः शिरसा वापि कर्तनम् । न तु स्वामि-पदावाप्ति-पातकेच्छोर् उपेक्षणम्
hit_2.127,"piṅgalakaḥ sādaram āha-atha bhavān kiṃ vaktum icchati | damanako brūte-deva ! saṃjīvakas tavopaya-sadṛśa-vyavahārīva lakṣyate | tathā cāsmat sannidhāne śrīmad-deva-pādānāṃ śakti-traya-nindāṃ kṛtvā rājyam evābhilaṣati | etac chrutvā, piṅgalakaḥ sabhayaṃ sāścaryaṃ matvā tūṣṇīṃ sthitaḥ | damanakaḥ punar āha-deva ! sarvāmātya-parityāgaṃ kṛtvaika evāyaṃ yat tvāṃ sarvādhikārī kṛtaḥ | sa eva doṣaḥ | yataḥ- atyucchrite mantriṇi pārthive ca viṣṭabhya pādāv upatiṣṭhate śrīḥ | sā strī-svabhāvād asahā bharasya tayor dvayor ekataraṃ jahāti","पिङ्गलकः सादरम् आह-अथ भवान् किं वक्तुम् इच्छति । दमनको ब्रूते-देव ! संजीवकस् तवोपय-सदृश-व्यवहारीव लक्ष्यते । तथा चास्मत् सन्निधाने श्रीमद्-देव-पादानां शक्ति-त्रय-निन्दां कृत्वा राज्यम् एवाभिलषति । एतच् छ्रुत्वा, पिङ्गलकः सभयं साश्चर्यं मत्वा तूष्णीं स्थितः । दमनकः पुनर् आह-देव ! सर्वामात्य-परित्यागं कृत्वैक एवायं यत् त्वां सर्वाधिकारी कृतः । स एव दोषः । यतः- अत्युच्छ्रिते मन्त्रिणि पार्थिवे च विष्टभ्य पादाव् उपतिष्ठते श्रीः । सा स्त्री-स्वभावाद् असहा भरस्य तयोर् द्वयोर् एकतरं जहाति"
hit_2.128,aparaṃ ca- ekaṃ bhūmi-patiḥ karoti sacivaṃ rājye pramāṇaṃ yadā taṃ mohāt śrayate madaḥ sa ca madālasyena nirvidyate | nirviṇṇasya padaṃ karoti hṛdaye tasya svatantra-spṛhā- svātantrya-spṛhayā tataḥ sa nṛpateḥ prāṇān abhidruhyati,अपरं च- एकं भूमि-पतिः करोति सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा तं मोहात् श्रयते मदः स च मदालस्येन निर्विद्यते । निर्विण्णस्य पदं करोति हृदये तस्य स्वतन्त्र-स्पृहा- स्वातन्त्र्य-स्पृहया ततः स नृपतेः प्राणान् अभिद्रुह्यति
hit_2.129,anyac ca- viṣa-dagdhasya bhaktasya dantasya calitasya ca | amātyasya ca duṣṭasya mūlād uddharaṇaṃ sukham,अन्यच् च- विष-दग्धस्य भक्तस्य दन्तस्य चलितस्य च । अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलाद् उद्धरणं सुखम्
hit_2.130,kiṃ ca- yaḥ kuryāt sacivāyattāṃ śriyaṃ tad-vyasane sati | so 'ndhavaj jagatī-pālaḥ sīdet sañcārakair vinā,किं च- यः कुर्यात् सचिवायत्तां श्रियं तद्-व्यसने सति । सो ऽन्धवज् जगती-पालः सीदेत् सञ्चारकैर् विना
hit_2.131,sarva-kāryeṣu svecchātaḥ pravartate | tad atra pramāṇaṃ svāmī | etaṃ ca jānāti | na so 'sti puruṣo loke yo na kāmayate śriyam | parasya yuvatiṃ ramyāṃ sādaraṃ nekṣate'tra kaḥ,सर्व-कार्येषु स्वेच्छातः प्रवर्तते । तद् अत्र प्रमाणं स्वामी । एतं च जानाति । न सो ऽस्ति पुरुषो लोके यो न कामयते श्रियम् । परस्य युवतिं रम्यां सादरं नेक्षतेऽत्र कः
hit_2.132,siṃho vimṛśyāha-bhadra ! yadyapy evaṃ tathāpi saṃjīvakena saha mama mahān snehaḥ | paśya- kurvann api vyalīkāni yaḥ priyaḥ priya eva saḥ | aśeṣa-doṣa-duṣṭo 'pi kāyaḥ kasya na vallabhaḥ,सिंहो विमृश्याह-भद्र ! यद्यप्य् एवं तथापि संजीवकेन सह मम महान् स्नेहः । पश्य- कुर्वन्न् अपि व्यलीकानि यः प्रियः प्रिय एव सः । अशेष-दोष-दुष्टो ऽपि कायः कस्य न वल्लभः
hit_2.133,anyac ca- apriyāṇy api kurvāṇo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ | dagdha-mandira-sāre'pi kasya vahnāv anādaraḥ,अन्यच् च- अप्रियाण्य् अपि कुर्वाणो यः प्रियः प्रिय एव सः । दग्ध-मन्दिर-सारेऽपि कस्य वह्नाव् अनादरः
hit_2.134,"damanakaḥ punare evāha-deva ! sa evātidoṣaḥ, yataḥ- yasminn evādhikaṃ cakṣur ārohayati pārthivaḥ | sute'mātye'py udāsīne sa lakṣmyāśrīyate janaḥ","दमनकः पुनरे एवाह-देव ! स एवातिदोषः, यतः- यस्मिन्न् एवाधिकं चक्षुर् आरोहयति पार्थिवः । सुतेऽमात्येऽप्य् उदासीने स लक्ष्म्याश्रीयते जनः"
hit_2.135,śṛṇu deva ! apriyasyāpi pathyasya pariṇāmaḥ sukhāvahaḥ | vaktā śrotā ca yatrāsti ramante tatra sampadaḥ,शृणु देव ! अप्रियस्यापि पथ्यस्य परिणामः सुखावहः । वक्ता श्रोता च यत्रास्ति रमन्ते तत्र सम्पदः
hit_2.136,tvayā ca mūla-bhṛtyānapāsyāyam āgantukaḥ puraskṛtaḥ | etac cānucitaṃ kṛtam | yataḥ- mūla-bhṛtyān parityajya nāgantūn pratimānayet | nātaḥ parataro doṣo rājya-bheda-karo yataḥ,त्वया च मूल-भृत्यानपास्यायम् आगन्तुकः पुरस्कृतः । एतच् चानुचितं कृतम् । यतः- मूल-भृत्यान् परित्यज्य नागन्तून् प्रतिमानयेत् । नातः परतरो दोषो राज्य-भेद-करो यतः
hit_2.137,siṃho brūte-kim āścaryam | mayā yad abhaya-vācaṃ dattvānītaḥ saṃvardhitaś ca tat kathaṃ mahyaṃ druhyati | damanako brūte-deva ! durjano nārjavaṃ yāti sevyamāno 'pi nityaśaḥ | sveda-nābhyañjanopāyaiḥ śvapuccham iva nāmitam,सिंहो ब्रूते-किम् आश्चर्यम् । मया यद् अभय-वाचं दत्त्वानीतः संवर्धितश् च तत् कथं मह्यं द्रुह्यति । दमनको ब्रूते-देव ! दुर्जनो नार्जवं याति सेव्यमानो ऽपि नित्यशः । स्वेद-नाभ्यञ्जनोपायैः श्वपुच्छम् इव नामितम्
hit_2.138,aparaṃ ca- svedito marditaś caiva rañjubhiḥ pariveṣṭitaḥ | mukto dvādaśabhir varṣaiḥ śva-pucchaḥ prakṛtiṃ gataḥ,अपरं च- स्वेदितो मर्दितश् चैव रञ्जुभिः परिवेष्टितः । मुक्तो द्वादशभिर् वर्षैः श्व-पुच्छः प्रकृतिं गतः
hit_2.139,anyac ca- vardhanaṃ vā sammānaṃ khalānāṃ prītaye kutaḥ | phalanty amṛta-seke'pi na pathyāni viṣa-drumāḥ,अन्यच् च- वर्धनं वा सम्मानं खलानां प्रीतये कुतः । फलन्त्य् अमृत-सेकेऽपि न पथ्यानि विष-द्रुमाः
hit_2.140,ato 'haṃ bravīmi- apṛṣṭas tasya na brūyād yaś ca necchet parābhavam | eṣa eva satāṃ dharmo viparīto 'satāṃ mataḥ,अतो ऽहं ब्रवीमि- अपृष्टस् तस्य न ब्रूयाद् यश् च नेच्छेत् पराभवम् । एष एव सतां धर्मो विपरीतो ऽसतां मतः
hit_2.141,tathā coktam- snigdho 'kuśalān nivārayati yas tat karma yan nirmalaṃ sā strī yātu-vidhāyinī sa matimān yaḥ sadbhir abhyarcyate | sā śrīr yā na madaṃ karoti sa sukhī yas tṛṣṇayā mucyate tan mitraṃ yat kṛtrimaṃ sa puruṣo yaḥ khidyate nendriyaiḥ,तथा चोक्तम्- स्निग्धो ऽकुशलान् निवारयति यस् तत् कर्म यन् निर्मलं सा स्त्री यातु-विधायिनी स मतिमान् यः सद्भिर् अभ्यर्च्यते । सा श्रीर् या न मदं करोति स सुखी यस् तृष्णया मुच्यते तन् मित्रं यत् कृत्रिमं स पुरुषो यः खिद्यते नेन्द्रियैः
hit_2.142,"yadi sañjīvaka-vyasanādito 'vijñāpito 'pi svāmī na nivartate, tad īdṛśe bhṛtye na doṣaḥ | tathā ca- nṛpaḥ kāmāsakto gaṇayati na kārye na ca hitaṃ yatheṣṭaṃ svacchandaḥ pravicarati matto gaja iva | tato māna-dhmātaḥ sa patati yadā śoka-gahane tadā bhṛtye doṣān kṣipati na nijaṃ vetty avinayam","यदि सञ्जीवक-व्यसनादितो ऽविज्ञापितो ऽपि स्वामी न निवर्तते, तद् ईदृशे भृत्ये न दोषः । तथा च- नृपः कामासक्तो गणयति न कार्ये न च हितं यथेष्टं स्वच्छन्दः प्रविचरति मत्तो गज इव । ततो मान-ध्मातः स पतति यदा शोक-गहने तदा भृत्ये दोषान् क्षिपति न निजं वेत्त्य् अविनयम्"
hit_2.143,piṅgalakaḥ svagatam- na parasyāparādhena pareṣāṃ daṇḍam ācaret | ātmanāvagataṃ kṛtvā badhnīyāt pūjayec ca vā,पिङ्गलकः स्वगतम्- न परस्यापराधेन परेषां दण्डम् आचरेत् । आत्मनावगतं कृत्वा बध्नीयात् पूजयेच् च वा
hit_2.144,tathā coktam- guṇa-doṣāv aniścitya vidhinaṃ graha-nigrahe | sva-nāśāya yathā nyasto darpāt sarpa-mukhe karaḥ,तथा चोक्तम्- गुण-दोषाव् अनिश्चित्य विधिनं ग्रह-निग्रहे । स्व-नाशाय यथा न्यस्तो दर्पात् सर्प-मुखे करः
hit_2.145,prakāśaṃ brūte-tadā saṃjīvakaḥ kiṃ pratyādiśyatām | damanakaḥ sa-sambhramam āha-deva ! mā maivam | etāvatā mantra-bhedo jāyate | tathā hy uktam- mantra-bījam idaṃ guptaṃ rakṣaṇīyaṃ yathā tathā | manāg api na bhidyeta tad bhinnaṃ na prarohati,प्रकाशं ब्रूते-तदा संजीवकः किं प्रत्यादिश्यताम् । दमनकः स-सम्भ्रमम् आह-देव ! मा मैवम् । एतावता मन्त्र-भेदो जायते । तथा ह्य् उक्तम्- मन्त्र-बीजम् इदं गुप्तं रक्षणीयं यथा तथा । मनाग् अपि न भिद्येत तद् भिन्नं न प्ररोहति
hit_2.146,kiṃ ca- ādeyasya pradeyasya kartavyasya ca karmaṇaḥ | kṣipram akriyamāṇasya kālaḥ pibati tad-rasam,किं च- आदेयस्य प्रदेयस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः । क्षिप्रम् अक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्-रसम्
hit_2.147,tad avaśyaṃ samārabdhaṃ mahatā prayatnena sampādanīyam | kiṃ ca- mantro yodhaḥ ivādhīraḥ sarvāṅgaiḥ saṃvṛtair api | ciraṃ na sahate sthātuṃ parebhyo bheda-śaṅkayā,तद् अवश्यं समारब्धं महता प्रयत्नेन सम्पादनीयम् । किं च- मन्त्रो योधः इवाधीरः सर्वाङ्गैः संवृतैर् अपि । चिरं न सहते स्थातुं परेभ्यो भेद-शङ्कया
hit_2.148,yady asau dṛṣṭa-doṣo 'pi doṣān nivatyaṃ sandhātavyas tad atīvānucitam | yataḥ- sakṛd duṣṭaṃ tu yo mitraṃ punaḥ sandhātum icchati | sa mṛtyur eva gṛhṇāti garbham aśvatarī yathā,यद्य् असौ दृष्ट-दोषो ऽपि दोषान् निवत्यं सन्धातव्यस् तद् अतीवानुचितम् । यतः- सकृद् दुष्टं तु यो मित्रं पुनः सन्धातुम् इच्छति । स मृत्युर् एव गृह्णाति गर्भम् अश्वतरी यथा
hit_2.149,aṅgāṅgi-bhāvam ajñātvā kathaṃ sāmarthya-nirṇayaḥ | paśya ṭiṭṭibha-mātreṇa samudro vyākulīkṛtaḥ,अङ्गाङ्गि-भावम् अज्ञात्वा कथं सामर्थ्य-निर्णयः । पश्य टिट्टिभ-मात्रेण समुद्रो व्याकुलीकृतः
hit_2.150,"siṃhaḥ pṛcchati--katham etat ? damanakaḥ kathayati- kathā 9 dakṣiṇa-samudra-tīre ṭiṭṭibha-dampatī nivasataḥ | tatra cāsanna-prasadā ṭiṭṭibhī bhartāram āha-nātha ! prasava-yogya-sthānaṃ nibhṛtam anusandhīyatām | ṭiṭṭibho 'vadat-bhārye, nanv idam eva sthānaṃ prasūti-yogyam | sā brūte-samudra-velayā vyāpyate sthānam etam | ṭiṭṭibho 'vadat-kim ahaṃ tvayā nirbalaḥ samudreṇa nigrahītavyaḥ | ṭiṭṭibhī vihasyāha-svāmin ! tvayā samudreṇa ca mahad antaram | athavā- parābhavaṃ paricchettuṃ yogyāyogyaṃ ca vetti yaḥ | astīha yasya vijñānaṃ kṛcchreṇāpi na sīdati","सिंहः पृच्छति--कथम् एतत् ? दमनकः कथयति- कथा ९ दक्षिण-समुद्र-तीरे टिट्टिभ-दम्पती निवसतः । तत्र चासन्न-प्रसदा टिट्टिभी भर्तारम् आह-नाथ ! प्रसव-योग्य-स्थानं निभृतम् अनुसन्धीयताम् । टिट्टिभो ऽवदत्-भार्ये, नन्व् इदम् एव स्थानं प्रसूति-योग्यम् । सा ब्रूते-समुद्र-वेलया व्याप्यते स्थानम् एतम् । टिट्टिभो ऽवदत्-किम् अहं त्वया निर्बलः समुद्रेण निग्रहीतव्यः । टिट्टिभी विहस्याह-स्वामिन् ! त्वया समुद्रेण च महद् अन्तरम् । अथवा- पराभवं परिच्छेत्तुं योग्यायोग्यं च वेत्ति यः । अस्तीह यस्य विज्ञानं कृच्छ्रेणापि न सीदति"
hit_2.151,api ca- anucita-kāryārambhaḥ svajana-virodho balīyasā spardhā | pramadā-jana-viśvāso mṛtyor dvārāṇi catvāri,अपि च- अनुचित-कार्यारम्भः स्वजन-विरोधो बलीयसा स्पर्धा । प्रमदा-जन-विश्वासो मृत्योर् द्वाराणि चत्वारि
hit_2.152,"tataḥ kṛcchreṇa svāmi-vacanātmā tatraiva prasūtā | etat sarvaṃ śrutvā samudreṇāpi yac chakti-jñānārthaṃ tad-aṇḍāny avahṛtāni | tataṣ ṭiṭṭibhī śokārtā bhartāram āha-nātha ! kaṣṭam āpatitam | tāny aṇḍāni me naṣṭāni | ṭiṭṭibho 'vadat-priye ! mā bhaiṣīḥ ity uktvā pakṣiṇāṃ melakaṃ kṛtvā pakṣi-svāmino garuḍasya samīpaṃ gataḥ | tatra gatvā sakala-vṛttāntaṃ ṭiṭṭibhena bhagavato garuḍasya purato niveditam-deva, samudreṇāhaṃ sva-gṛhāvasthito vināparādhanenaiva nigṛhītaḥ | tatas tad-vacanam ākarṇya garutmanā prabhur bhagavān nārāyaṇaḥ sṛṣṭi-sthiti-pralaya-hetur vijñaptaḥ | sa samudram aṇḍa-dānāyādideśa | tato bhagavad-ājñāṃ maulau nidhāya samudreṇa tāny aṇḍāni ṭiṭṭibhāya samarpitāni | ato 'haṃ bravīmi-aṅgāṅgi-bhāvam ajñātvā ity ādi | rājāha-katham asau jñātavyo droha-buddhir iti | damanako brūte-yadāsau sa-darpaḥ śṛṅgāgra-praharaṇābhimukhaś cakitam ivāgacchati tadā jñāsyati svāmī | evam uktvā saṃjīvaka-samīpaṃ gataḥ | tatra gataś ca mandaṃ mandam upasarpan vismitam ivātmānam adarśayat | saṃjīvakena sādaram uktam-bhadra ! kuśalaṃ te | damanako brūte-anujīvināṃ kutaḥ kuśalam | yataḥ- sampattayaḥ parādhīnāḥ sadā cittam anirvṛttam | sva-jīivite'py aviśvāsas teṣāṃ ye rāja-sevakāḥ","ततः कृच्छ्रेण स्वामि-वचनात्मा तत्रैव प्रसूता । एतत् सर्वं श्रुत्वा समुद्रेणापि यच् छक्ति-ज्ञानार्थं तद्-अण्डान्य् अवहृतानि । ततष् टिट्टिभी शोकार्ता भर्तारम् आह-नाथ ! कष्टम् आपतितम् । तान्य् अण्डानि मे नष्टानि । टिट्टिभो ऽवदत्-प्रिये ! मा भैषीः इत्य् उक्त्वा पक्षिणां मेलकं कृत्वा पक्षि-स्वामिनो गरुडस्य समीपं गतः । तत्र गत्वा सकल-वृत्तान्तं टिट्टिभेन भगवतो गरुडस्य पुरतो निवेदितम्-देव, समुद्रेणाहं स्व-गृहावस्थितो विनापराधनेनैव निगृहीतः । ततस् तद्-वचनम् आकर्ण्य गरुत्मना प्रभुर् भगवान् नारायणः सृष्टि-स्थिति-प्रलय-हेतुर् विज्ञप्तः । स समुद्रम् अण्ड-दानायादिदेश । ततो भगवद्-आज्ञां मौलौ निधाय समुद्रेण तान्य् अण्डानि टिट्टिभाय समर्पितानि । अतो ऽहं ब्रवीमि-अङ्गाङ्गि-भावम् अज्ञात्वा इत्य् आदि । राजाह-कथम् असौ ज्ञातव्यो द्रोह-बुद्धिर् इति । दमनको ब्रूते-यदासौ स-दर्पः शृङ्गाग्र-प्रहरणाभिमुखश् चकितम् इवागच्छति तदा ज्ञास्यति स्वामी । एवम् उक्त्वा संजीवक-समीपं गतः । तत्र गतश् च मन्दं मन्दम् उपसर्पन् विस्मितम् इवात्मानम् अदर्शयत् । संजीवकेन सादरम् उक्तम्-भद्र ! कुशलं ते । दमनको ब्रूते-अनुजीविनां कुतः कुशलम् । यतः- सम्पत्तयः पराधीनाः सदा चित्तम् अनिर्वृत्तम् । स्व-जीइवितेऽप्य् अविश्वासस् तेषां ये राज-सेवकाः"
hit_2.153,anyac ca- ko 'rthān prāpya na garvito viṣayiṇaḥ kasyāpado 'staṃ gatāḥ strībhiḥ kasya na khaṇḍitaṃ bhuvi manaḥ ko vāsti rājñāṃ priyā | kaḥ kālasya bhujāntaraṃ na ca gataḥ ko 'rthī gato gauravaṃ ko vā durjana-vāgurāsu patitaḥ kṣemeṇa yātaḥ pumān,अन्यच् च- को ऽर्थान् प्राप्य न गर्वितो विषयिणः कस्यापदो ऽस्तं गताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को वास्ति राज्ञां प्रिया । कः कालस्य भुजान्तरं न च गतः को ऽर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जन-वागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान्
hit_2.154,saṃjīvakenoktam-sakhe ! brūhi kim etat ? damanaka āha-kiṃ bravīmi manda-bhāgyaḥ | paśya- majjann api payorāśau labdhvā sarpāvalambanam | na muñcati na cādatte tathā mugdho 'smi samprati,संजीवकेनोक्तम्-सखे ! ब्रूहि किम् एतत् ? दमनक आह-किं ब्रवीमि मन्द-भाग्यः । पश्य- मज्जन्न् अपि पयोराशौ लब्ध्वा सर्पावलम्बनम् । न मुञ्चति न चादत्ते तथा मुग्धो ऽस्मि सम्प्रति
hit_2.155,yataḥ- ekatra rāja-viśvāso naśyaty anyatra bāndhavaḥ | kiṃ karomi kva gacchāmi patit o duḥkha-sāgare,यतः- एकत्र राज-विश्वासो नश्यत्य् अन्यत्र बान्धवः । किं करोमि क्व गच्छामि पतित् ओ दुःख-सागरे
hit_2.156,"ity uktvā dīrghaḥ niḥśvasyopaviṣṭaḥ | saṃjīvako brūte-mitra ! tathāpi sa-vistaraṃ manogatam ucyatām | damanakaḥ sunibhṛtam āha-yadyapi rāja-viśvāso na kathanīyas tathāpi bhavān asmadīya-pratyayād āgataḥ | mayā paralokārthināvaśyaṃ tava hitam ākhyeyam | śṛṇu, ayaṃ svāmī tavopari vikṛta-buddhī rahasy uktavān -saṃjīvakam eva hatvā sva-parivāraṃ tarpayāmi | etac chrutvā saṃjīvakaḥ paraṃ viṣādam agamat | damanakaḥ punar āha-alaṃ viṣādena | prāpta-kālakāyam anuṣṭhīyatām | saṃjīvakaḥ kṣaṇaṃ vimṛśyāha sva-gatam-suṣṭhu khalv idam ucyate | kiṃ vā durjana-ceṣṭitaṃ na vety etad vyavahārān nirṇetuṃ na śakyate | yataḥ- durjana-gamyā nāryaḥ prāyeṇāpātra-bhṛd bhavati rājā | kṛpaṇānusāri ca dhanaṃ devo giri-jaladhi-varṣī ca","इत्य् उक्त्वा दीर्घः निःश्वस्योपविष्टः । संजीवको ब्रूते-मित्र ! तथापि स-विस्तरं मनोगतम् उच्यताम् । दमनकः सुनिभृतम् आह-यद्यपि राज-विश्वासो न कथनीयस् तथापि भवान् अस्मदीय-प्रत्ययाद् आगतः । मया परलोकार्थिनावश्यं तव हितम् आख्येयम् । शृणु, अयं स्वामी तवोपरि विकृत-बुद्धी रहस्य् उक्तवान् -संजीवकम् एव हत्वा स्व-परिवारं तर्पयामि । एतच् छ्रुत्वा संजीवकः परं विषादम् अगमत् । दमनकः पुनर् आह-अलं विषादेन । प्राप्त-कालकायम् अनुष्ठीयताम् । संजीवकः क्षणं विमृश्याह स्व-गतम्-सुष्ठु खल्व् इदम् उच्यते । किं वा दुर्जन-चेष्टितं न वेत्य् एतद् व्यवहारान् निर्णेतुं न शक्यते । यतः- दुर्जन-गम्या नार्यः प्रायेणापात्र-भृद् भवति राजा । कृपणानुसारि च धनं देवो गिरि-जलधि-वर्षी च"
hit_2.157,kaścid āśraya-saundaryād dhatte śobhām asajjanaḥ | pramadālocana-nyastaṃ malīmasam ivāñjanam,कश्चिद् आश्रय-सौन्दर्याद् धत्ते शोभाम् असज्जनः । प्रमदालोचन-न्यस्तं मलीमसम् इवाञ्जनम्
hit_2.158,ārādhyamāno nṛpatiḥ prayatnān na toṣam āyāti kim atra citram | ayaṃ tv apūrva-pratimā-viśeṣo yaḥ sevyamāno riputām upaiti,आराध्यमानो नृपतिः प्रयत्नान् न तोषम् आयाति किम् अत्र चित्रम् । अयं त्व् अपूर्व-प्रतिमा-विशेषो यः सेव्यमानो रिपुताम् उपैति
hit_2.159,"tad ayam aśakyarthaḥ prameyaḥ, yataḥ- nimittam uddiśya hi yaḥ prakupyati dhruvaṃ sa tasyāpagame prasīdati | akāraṇa-dveṣi manas tu yasya vai kathaṃ janas taṃ paritoṣayiṣyati","तद् अयम् अशक्यर्थः प्रमेयः, यतः- निमित्तम् उद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति । अकारण-द्वेषि मनस् तु यस्य वै कथं जनस् तं परितोषयिष्यति"
hit_2.160,kiṃ mayāpakṛtaṃ rājñaḥ | athavā nirnimittāpakāriṇaś ca bhavanti rājānaḥ | damanako brūte-evam etat | śṛṇu- vijñaiḥ snigdhair upakṛtam api dveṣyatām eti kaiścit sākṣād anyair apakṛtam api prītim evopayāti | citraṃ citraṃ kim atha caritaṃ naikabhāvāśrayāṇāṃ sevā-dharmaḥ parama-gahano yoginām apy agamyaḥ,किं मयापकृतं राज्ञः । अथवा निर्निमित्तापकारिणश् च भवन्ति राजानः । दमनको ब्रूते-एवम् एतत् । शृणु- विज्ञैः स्निग्धैर् उपकृतम् अपि द्वेष्यताम् एति कैश्चित् साक्षाद् अन्यैर् अपकृतम् अपि प्रीतिम् एवोपयाति । चित्रं चित्रं किम् अथ चरितं नैकभावाश्रयाणां सेवा-धर्मः परम-गहनो योगिनाम् अप्य् अगम्यः
hit_2.161,anyac ca- kṛta-śatam asatsu naṣṭaṃ subhāṣita-śataṃ ca naṣṭam abudheṣu | vacana-śatam avacana-kare buddhi-śatam acetane naṣṭam,अन्यच् च- कृत-शतम् असत्सु नष्टं सुभाषित-शतं च नष्टम् अबुधेषु । वचन-शतम् अवचन-करे बुद्धि-शतम् अचेतने नष्टम्
hit_2.162,kiṃ ca- candana-taruṣu bhujaṅgā jaleṣu kamalāni tatra ca grāhāḥ | guṇa-ghātinaś ca bhoge khalā na ca sukhāny avighnāni,किं च- चन्दन-तरुषु भुजङ्गा जलेषु कमलानि तत्र च ग्राहाः । गुण-घातिनश् च भोगे खला न च सुखान्य् अविघ्नानि
hit_2.163,mūlaṃ bhujaṅgaiḥ kusumāni bhṛṅgaiḥ śākhāḥ plavaṅgaiḥ śikharāṇi bhallaiḥ | nāsty eva tac-candana-pādapasya yan nāśritaṃ duṣṭataraiś ca hiṃsraiḥ,मूलं भुजङ्गैः कुसुमानि भृङ्गैः शाखाः प्लवङ्गैः शिखराणि भल्लैः । नास्त्य् एव तच्-चन्दन-पादपस्य यन् नाश्रितं दुष्टतरैश् च हिंस्रैः
hit_2.164,ayaṃ tāvat svāmī vāci madhuro viṣa-hṛdayo jñātaḥ | yataḥ- dūrād ucchrita-pāṇir ādra-nayanaḥ protsāritārdhāsano gāḍhāliṅgana-tat-paraḥ priya-kathā-praśneṣu dattādaraḥ | antarbhūta-viṣo bahir madhumayaś cātīva māyā-paṭuḥ ko nāmāyam apūrva-nāṭaka-vidhir yaḥ śikṣito durjanaiḥ,अयं तावत् स्वामी वाचि मधुरो विष-हृदयो ज्ञातः । यतः- दूराद् उच्छ्रित-पाणिर् आद्र-नयनः प्रोत्सारितार्धासनो गाढालिङ्गन-तत्-परः प्रिय-कथा-प्रश्नेषु दत्तादरः । अन्तर्भूत-विषो बहिर् मधुमयश् चातीव माया-पटुः को नामायम् अपूर्व-नाटक-विधिर् यः शिक्षितो दुर्जनैः
hit_2.165,tathā hi- poto dustara-vāri-rāśitaraṇe dīpo 'ndhakārāgame nirvāte vyajanaṃ madāndha-kariṇāṃ darpopaśāntyai sṛṇiḥ | itthaṃ tad bhuvi nāsti yasya vidhinā nopāya-cintā kṛtā manye durjana-citta-vṛtti-haraṇe dhātāpi bhagnodyamaḥ,तथा हि- पोतो दुस्तर-वारि-राशितरणे दीपो ऽन्धकारागमे निर्वाते व्यजनं मदान्ध-करिणां दर्पोपशान्त्यै सृणिः । इत्थं तद् भुवि नास्ति यस्य विधिना नोपाय-चिन्ता कृता मन्ये दुर्जन-चित्त-वृत्ति-हरणे धातापि भग्नोद्यमः
hit_2.166,saṃjīvakaḥ punar niḥśvasya-kaṣṭaṃ bhoḥ ! katham ahaṃ sasya-bhakṣakaḥ siṃhena nipātayitavyaḥ ? yataḥ- yayor eva samaṃ vittaṃ yayor eva samaṃ balam | tayor vivādo mantavyo nottamādhamayoḥ kvacit,संजीवकः पुनर् निःश्वस्य-कष्टं भोः ! कथम् अहं सस्य-भक्षकः सिंहेन निपातयितव्यः ? यतः- ययोर् एव समं वित्तं ययोर् एव समं बलम् । तयोर् विवादो मन्तव्यो नोत्तमाधमयोः क्वचित्
hit_2.170,ayuddhe hi yadā paśyen na kāñcid hitam ātmanaḥ | yudhyamānas tadā prājño mriyate ripuṇā saha,अयुद्धे हि यदा पश्येन् न काञ्चिद् हितम् आत्मनः । युध्यमानस् तदा प्राज्ञो म्रियते रिपुणा सह
hit_2.177,aparaṃ ca- bhūmy-eka-deśasya guṇānvitasya bhṛtyasya vā buddhimataḥ praṇāśaḥ | bhṛtya-praṇāśo maraṇaṃ nṛpāṇāṃ naṣṭāpi bhūmiḥ sulabhā na bhṛtyāḥ,अपरं च- भूम्य्-एक-देशस्य गुणान्वितस्य भृत्यस्य वा बुद्धिमतः प्रणाशः । भृत्य-प्रणाशो मरणं नृपाणां नष्टापि भूमिः सुलभा न भृत्याः
hit_2.178,damanako brūte-svāmin ! ko 'yaṃ nūtano nyāyo yad arātiṃ hatvā santāpaḥ kriyate ? tathā coktam- pitā vā yadi vā bhrātā putrī vā yadi vā suhṛt | prāṇa-ccheda-karā rājñā hantavyā bhūtim icchatā,दमनको ब्रूते-स्वामिन् ! को ऽयं नूतनो न्यायो यद् अरातिं हत्वा सन्तापः क्रियते ? तथा चोक्तम्- पिता वा यदि वा भ्राता पुत्री वा यदि वा सुहृत् । प्राण-च्छेद-करा राज्ञा हन्तव्या भूतिम् इच्छता
hit_2.179,api ca- dharmārtha-kāma-tattvajño naikānta-karuṇo bhavet | nahi hastastham apy annaṃ kṣamāvān bhakṣituṃ kṣamaḥ,अपि च- धर्मार्थ-काम-तत्त्वज्ञो नैकान्त-करुणो भवेत् । नहि हस्तस्थम् अप्य् अन्नं क्षमावान् भक्षितुं क्षमः
hit_2.180,kiṃ ca- kṣamā śatrau ca mitre ca yatīnām eva bhūṣaṇam | aparādhiṣu sattveṣu nṛpāṇāṃ saiva dūṣaṇam,किं च- क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनाम् एव भूषणम् । अपराधिषु सत्त्वेषु नृपाणां सैव दूषणम्
hit_2.181,aparaṃ ca- rājya-lobhād ahaṅkārād icchataḥ svāminaḥ padam | prāyaścittaṃ tu tasyaikaṃ jīvotsargo na cāparam,अपरं च- राज्य-लोभाद् अहङ्काराद् इच्छतः स्वामिनः पदम् । प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं जीवोत्सर्गो न चापरम्
hit_2.182,anyac ca- rājā ghṛṇī brāhmaṇaḥ sarva-bhakṣī strī cāvajñā duṣprakṛtiḥ sahāyaḥ | preṣyaḥ pratīpo 'dhikṛtaḥ pramādī tyājyā ime yaś ca kṛtaṃ na vetti,अन्यच् च- राजा घृणी ब्राह्मणः सर्व-भक्षी स्त्री चावज्ञा दुष्प्रकृतिः सहायः । प्रेष्यः प्रतीपो ऽधिकृतः प्रमादी त्याज्या इमे यश् च कृतं न वेत्ति
hit_2.183,viśeṣataś ca- satyānṛtā ca paruṣā priya-vādinī ca hiṃsrā dayālur api cārtha-parā vadānyā | nitya-vyayā pracura-ratna-dhanāgamā ca vārāṅganeva nṛpa-nītir aneka-rūpā,विशेषतश् च- सत्यानृता च परुषा प्रिय-वादिनी च हिंस्रा दयालुर् अपि चार्थ-परा वदान्या । नित्य-व्यया प्रचुर-रत्न-धनागमा च वाराङ्गनेव नृप-नीतिर् अनेक-रूपा
hit_2.184,iti damanakena santoṣitaḥ piṅgalakaḥ svāṃ prakṛtim āpannaḥ siṃhāsane samupaviṣṭaḥ | damanakaḥ prahṛṣṭa-manāḥ vijayatāṃ mahārājaḥ śubham astu sarva-jagatām ity uktvā yathā-sukham avasthitaḥ | viṣṇu-śarmovāca-suhṛd-bhedaḥ śrutas tāvad bhavadbhiḥ | rāja-putrā ūcuḥ-bhavat-prasādāc chrutaḥ | sukhino bhūtā vayam | viṣṇuśarmābravīt-aparam apīdam astu- suhṛd-bhedas tāvad bhavatu bhavatāṃ śatru-nilaye khalaḥ kālākṛṣṭaḥ pralayam upasarpatv ahar-ahaḥ | jano nityaṃ bhūyāt sakala-sukha-sampatti-vasatiḥ kathārambhe rambhye satatam iha bālo 'pi ramatām,इति दमनकेन सन्तोषितः पिङ्गलकः स्वां प्रकृतिम् आपन्नः सिंहासने समुपविष्टः । दमनकः प्रहृष्ट-मनाः विजयतां महाराजः शुभम् अस्तु सर्व-जगताम् इत्य् उक्त्वा यथा-सुखम् अवस्थितः । विष्णु-शर्मोवाच-सुहृद्-भेदः श्रुतस् तावद् भवद्भिः । राज-पुत्रा ऊचुः-भवत्-प्रसादाच् छ्रुतः । सुखिनो भूता वयम् । विष्णुशर्माब्रवीत्-अपरम् अपीदम् अस्तु- सुहृद्-भेदस् तावद् भवतु भवतां शत्रु-निलये खलः कालाकृष्टः प्रलयम् उपसर्पत्व् अहर्-अहः । जनो नित्यं भूयात् सकल-सुख-सम्पत्ति-वसतिः कथारम्भे रम्भ्ये सततम् इह बालो ऽपि रमताम्
hit_3.1,"iti hitopadeśe suhṛd-bhedo nāma dvitīyaḥ kathā-saṅgrahaḥ samāptaḥ --o)0(o-- iii. vigrahaḥ atha punaḥ kathārambha-kāle rāja-putrā ūcuḥ-ārya ! rājaputrā vayam | tad vigrahaṃ śrotuṃ naḥ kutūhalam asti | viṣṇuśarmaṇoktam-yad evaṃ bhavadbhyo rocate tat kathayāmi | vigrahaḥ śrūyatāṃ, yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ- haṃsaiḥ saha mayūrāṇāṃ vigrahe tulya-vikrame | viśvāsya vañcitā haṃsāḥ kākaiḥ sthitvāri-mandire","इति हितोपदेशे सुहृद्-भेदो नाम द्वितीयः कथा-सङ्ग्रहः समाप्तः --ओ)०(ओ-- इइइ. विग्रहः अथ पुनः कथारम्भ-काले राज-पुत्रा ऊचुः-आर्य ! राजपुत्रा वयम् । तद् विग्रहं श्रोतुं नः कुतूहलम् अस्ति । विष्णुशर्मणोक्तम्-यद् एवं भवद्भ्यो रोचते तत् कथयामि । विग्रहः श्रूयतां, यस्यायम् आद्यः श्लोकः- हंसैः सह मयूराणां विग्रहे तुल्य-विक्रमे । विश्वास्य वञ्चिता हंसाः काकैः स्थित्वारि-मन्दिरे"
hit_3.2,rāja-putrā ūcuḥ-katham etat ? viṣṇuśarmā kathayati- asti karpūradvīpe padmakeli-nāmadheyaṃ saraḥ | tatra hiraṇyagarbho nāma rājahaṃsaḥ prativasati | sa ca sarvair jalacaraiḥ pakṣibhir militvā pakṣi-rājye'bhiṣiktaḥ | yataḥ- yadi na syān narapatiḥ samyaṅ-netā tataḥ prajā | akarṇa-dhārā jaladhau viplaveteha naur iva,राज-पुत्रा ऊचुः-कथम् एतत् ? विष्णुशर्मा कथयति- अस्ति कर्पूरद्वीपे पद्मकेलि-नामधेयं सरः । तत्र हिरण्यगर्भो नाम राजहंसः प्रतिवसति । स च सर्वैर् जलचरैः पक्षिभिर् मिलित्वा पक्षि-राज्येऽभिषिक्तः । यतः- यदि न स्यान् नरपतिः सम्यङ्-नेता ततः प्रजा । अकर्ण-धारा जलधौ विप्लवेतेह नौर् इव
hit_3.3,aparaṃ ca- prajāṃ saṃrakṣati nṛpaḥ sā vardhayati pārthivam | vardhanād rakṣaṇaṃ śreyas tad-abhāve sad apy asat,अपरं च- प्रजां संरक्षति नृपः सा वर्धयति पार्थिवम् । वर्धनाद् रक्षणं श्रेयस् तद्-अभावे सद् अप्य् असत्
hit_3.4,"ekadāsau rājahaṃsaiḥ suvistīrṇa-kamala-paryaṅke sukhāsīnaḥ parivāra-parivṛtas tiṣṭhati | tataḥ kutaścid deśād āgatya dīrgha-mukho nāma bakaḥ praṇamyopaviṣṭaḥ | rājovāca-dīrghamukha ! daśāntarād āgato 'si | vārtāṃ kathaya | sa brūte-deva ! asti mahatī vārtā | tām ākhyātukāma eva satvaram āgato 'ham | śrūyatām- asti jambūdvīpe vindhyo nāma giriḥ | tatra citravarṇo nāma mayūraḥ pakṣirājo nivasati | tasyānucaraiś caradbhiḥ pakṣibhir ahaṃ dagdhāracya-madhye carann avalokitaḥ | pṛṣṭaś ca-kas tvam ? kutaḥ samāgato 'si ? tadā mayoktam-karpūradvīpasya rājacakravartino hiraṇyagarbhasya rjahaṃsasyānucaro 'haṃ, kautukād deśāntaraṃ draṣṭum āgato 'smi | etac chrutvā pakṣibhir uktam-anayor deśayoḥ ko deśo bhadrataro rājā ca ? tato mayoktam-āḥ kim evam ucyate mahad antaram | yataḥ karpūradvīpaḥ svarga eva | rājahaṃsaś ca dvitīyaḥ svargapatiḥ kathaṃ varṇayituṃ śakyate | atra marusthale patitā yūyaṃ kiṃ kurutha | asmad-deśe gamyatām | tato 'smad-vacanam ākarṇya sarva-pakṣiṇaḥ sakopā babhūvuḥ | tathā coktam- payaḥ-pānaṃ bhujaṅgānāṃ kevalaṃ viṣa-vardhanam | upadeśo hi mūrkhāṇāṃ prakopāya na śāntaye","एकदासौ राजहंसैः सुविस्तीर्ण-कमल-पर्यङ्के सुखासीनः परिवार-परिवृतस् तिष्ठति । ततः कुतश्चिद् देशाद् आगत्य दीर्घ-मुखो नाम बकः प्रणम्योपविष्टः । राजोवाच-दीर्घमुख ! दशान्तराद् आगतो ऽसि । वार्तां कथय । स ब्रूते-देव ! अस्ति महती वार्ता । ताम् आख्यातुकाम एव सत्वरम् आगतो ऽहम् । श्रूयताम्- अस्ति जम्बूद्वीपे विन्ध्यो नाम गिरिः । तत्र चित्रवर्णो नाम मयूरः पक्षिराजो निवसति । तस्यानुचरैश् चरद्भिः पक्षिभिर् अहं दग्धारच्य-मध्ये चरन्न् अवलोकितः । पृष्टश् च-कस् त्वम् ? कुतः समागतो ऽसि ? तदा मयोक्तम्-कर्पूरद्वीपस्य राजचक्रवर्तिनो हिरण्यगर्भस्य र्जहंसस्यानुचरो ऽहं, कौतुकाद् देशान्तरं द्रष्टुम् आगतो ऽस्मि । एतच् छ्रुत्वा पक्षिभिर् उक्तम्-अनयोर् देशयोः को देशो भद्रतरो राजा च ? ततो मयोक्तम्-आः किम् एवम् उच्यते महद् अन्तरम् । यतः कर्पूरद्वीपः स्वर्ग एव । राजहंसश् च द्वितीयः स्वर्गपतिः कथं वर्णयितुं शक्यते । अत्र मरुस्थले पतिता यूयं किं कुरुथ । अस्मद्-देशे गम्यताम् । ततो ऽस्मद्-वचनम् आकर्ण्य सर्व-पक्षिणः सकोपा बभूवुः । तथा चोक्तम्- पयः-पानं भुजङ्गानां केवलं विष-वर्धनम् । उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये"
hit_3.5,anyac ca- vidvān evopadeṣṭavyo nāvidvāṃs tu kadācana | vānarānupadiśyātha sthāna-bhraṣṭā yayuḥ khagāḥ,अन्यच् च- विद्वान् एवोपदेष्टव्यो नाविद्वांस् तु कदाचन । वानरानुपदिश्याथ स्थान-भ्रष्टा ययुः खगाः
hit_3.6,"rājovāca-katham etat ? dīrghamukhaḥ kathayati- kathā 1 asti narmadā-tīre parvatopatyakāyāṃ viśālaḥ śālmalī-taruḥ | tatra nirmita-nīḍa-koḍe pakṣiṇaḥ sukhena nivasanti | athaikadā varṣāsu nīlapaṭair iva jaladhara-paṭalair āvṛte nabhas-tale | dhārā-sārair mahatī vṛṣṭir babhūva | tato vānarāṃś ca taru-tale'vasthitān śītākulān kampamānān avalokya, kṛpayā pakṣibhir uktam-bho bho vānarāḥ ! śṛṇuta-- asmābhir nirmitā nīḍāś cañcu-mātrāhṛtais tṛṇaiḥ | hasta-pādādi-saṃyuktā yūyaṃ kim avasīdatha","राजोवाच-कथम् एतत् ? दीर्घमुखः कथयति- कथा १ अस्ति नर्मदा-तीरे पर्वतोपत्यकायां विशालः शाल्मली-तरुः । तत्र निर्मित-नीड-कोडे पक्षिणः सुखेन निवसन्ति । अथैकदा वर्षासु नीलपटैर् इव जलधर-पटलैर् आवृते नभस्-तले । धारा-सारैर् महती वृष्टिर् बभूव । ततो वानरांश् च तरु-तलेऽवस्थितान् शीताकुलान् कम्पमानान् अवलोक्य, कृपया पक्षिभिर् उक्तम्-भो भो वानराः ! शृणुत-- अस्माभिर् निर्मिता नीडाश् चञ्चु-मात्राहृतैस् तृणैः । हस्त-पादादि-संयुक्ता यूयं किम् अवसीदथ"
hit_3.7,"tac chrutvā vānarair jātāmarṣair ālocitam-aho ! nirvāta-nīḍa-garbhāvasthitāḥ sukhinaḥ pakṣiṇo 'smān nindanti | tad bhavatu tāvad vṛṣṭer upaśamaḥ | anantaraṃ śānte pānīya-varṣe tair vānarair vṛkṣam āruhya, sarve nīḍā bhagnāḥ, teṣām aṇḍāni cādhaḥ pātitāni | ato 'haṃ bravīmi vidvān evopadeṣṭavyaḥ ity ādi | rājovāca-tatas taiḥ pakṣibhiḥ kiṃ kṛtam ? bakaḥ kathayati-tatas taiḥ pakṣibhiḥ kopād uktam-kenāsau rājahaṃso rājā kṛtaḥ ? tato mayopajāta-kopenoktam-ayaṃ yuṣmadīyo mayūraḥ kena rājā kṛtaḥ ? etac chrutvā te pakṣiṇo māṃ hantum udyatāḥ | tato mayāpi sva-vikramo darśitaḥ | yataḥ- anyadā bhūṣaṇaṃ puṃsaḥ kṣamā lajjeva yoṣitaḥ | parākramaḥ paribhave vaiyātyaṃ surateṣv iva","तच् छ्रुत्वा वानरैर् जातामर्षैर् आलोचितम्-अहो ! निर्वात-नीड-गर्भावस्थिताः सुखिनः पक्षिणो ऽस्मान् निन्दन्ति । तद् भवतु तावद् वृष्टेर् उपशमः । अनन्तरं शान्ते पानीय-वर्षे तैर् वानरैर् वृक्षम् आरुह्य, सर्वे नीडा भग्नाः, तेषाम् अण्डानि चाधः पातितानि । अतो ऽहं ब्रवीमि विद्वान् एवोपदेष्टव्यः इत्य् आदि । राजोवाच-ततस् तैः पक्षिभिः किं कृतम् ? बकः कथयति-ततस् तैः पक्षिभिः कोपाद् उक्तम्-केनासौ राजहंसो राजा कृतः ? ततो मयोपजात-कोपेनोक्तम्-अयं युष्मदीयो मयूरः केन राजा कृतः ? एतच् छ्रुत्वा ते पक्षिणो मां हन्तुम् उद्यताः । ततो मयापि स्व-विक्रमो दर्शितः । यतः- अन्यदा भूषणं पुंसः क्षमा लज्जेव योषितः । पराक्रमः परिभवे वैयात्यं सुरतेष्व् इव"
hit_3.8,rājā vihasyāha- ātmanaś ca pareṣāṃ ca yaḥ samīkṣya balābalam | antaraṃ naiva jānāti sa tiraskriyate'ribhiḥ,राजा विहस्याह- आत्मनश् च परेषां च यः समीक्ष्य बलाबलम् । अन्तरं नैव जानाति स तिरस्क्रियतेऽरिभिः
hit_3.9,suciraṃ hi caran nityaṃ kṣetre satyam abuddhimān | dvīpi-carma-paricchanno vāg-doṣād gardabho hataḥ,सुचिरं हि चरन् नित्यं क्षेत्रे सत्यम् अबुद्धिमान् । द्वीपि-चर्म-परिच्छन्नो वाग्-दोषाद् गर्दभो हतः
hit_3.10,"bakaḥ pṛcchati-katham etat ? rājā kathayati- kathā 2 asti hastināpure vilāso nāma rajakaḥ | tasya gardabho 'tibhāra-vahanād durbalo mumūrṣur ivābhavat | tatas tena rajakenāsau vyāghracarmaṇā pracchādyāraṇyaka-samīpe sasya-kṣetre vimuktaḥ | tato dūrāt tam avalokya vyāghra-buddhyā kṣetra-patayaḥ satvaraṃ palāyante | athaikadā kenāpi sasya-rakṣakeṇa dhūsara-kambala-kṛta-tanu-trāṇena dhanuṣkāṇḍaṃ sajjīkṛtyānata-kāyenaikānte sthitam | taṃ ca dūrād dṛṣṭvā gardabhaḥ puṣṭāṅgo yetheṣṭa-sasya-bhakṣaṇa-jāta-balo gardabho 'yam iti matvoccaiḥ śabdaṃ kurvāṇas tad-abhimukhaṃ dhāvitaḥ | tatas tena sasya-rakṣakeṇa cītkāra-śabdād gardabho 'yam iti niścitya, līlayaiva vyāpāditaḥ | ato 'haṃ bravīmi-suciraṃ hi caran nityam ity ādi | dīrghamukho brūte-tataḥ paścāt taiḥ pakṣibhir uktam-are pāpā duṣṭa-baka ! asmākaṃ bhūmau carann asmākaṃ svāminam adhikṣipasi | tan na kṣantavyam idānīm | ity uktvā sarve māṃ cañcubhir hatvā, sa-kopā ūcuḥ-paśya re mūrkha ! sa haṃsas tava rājā sarvathā mṛduḥ | tasya rājyādhikāro nāsti | yata ekānta-mṛduḥ karatalastham apy arthaṃ rakṣitum akṣamaḥ | sa kathaṃ pṛthivīṃ śāsti ? rājyaṃ vā tasya kim ? tvaṃ ca kūpa-maṇḍūkaḥ | tena tad-āśrayam upadiśasi | śṛṇu- sevitavyo mahā-vṛkṣaḥ phala-cchāyā-samanvitaḥ | yadi daivāt phalaṃ nāsti cchāyā kena nivāryate","बकः पृच्छति-कथम् एतत् ? राजा कथयति- कथा २ अस्ति हस्तिनापुरे विलासो नाम रजकः । तस्य गर्दभो ऽतिभार-वहनाद् दुर्बलो मुमूर्षुर् इवाभवत् । ततस् तेन रजकेनासौ व्याघ्रचर्मणा प्रच्छाद्यारण्यक-समीपे सस्य-क्षेत्रे विमुक्तः । ततो दूरात् तम् अवलोक्य व्याघ्र-बुद्ध्या क्षेत्र-पतयः सत्वरं पलायन्ते । अथैकदा केनापि सस्य-रक्षकेण धूसर-कम्बल-कृत-तनु-त्राणेन धनुष्काण्डं सज्जीकृत्यानत-कायेनैकान्ते स्थितम् । तं च दूराद् दृष्ट्वा गर्दभः पुष्टाङ्गो येथेष्ट-सस्य-भक्षण-जात-बलो गर्दभो ऽयम् इति मत्वोच्चैः शब्दं कुर्वाणस् तद्-अभिमुखं धावितः । ततस् तेन सस्य-रक्षकेण चीत्कार-शब्दाद् गर्दभो ऽयम् इति निश्चित्य, लीलयैव व्यापादितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-सुचिरं हि चरन् नित्यम् इत्य् आदि । दीर्घमुखो ब्रूते-ततः पश्चात् तैः पक्षिभिर् उक्तम्-अरे पापा दुष्ट-बक ! अस्माकं भूमौ चरन्न् अस्माकं स्वामिनम् अधिक्षिपसि । तन् न क्षन्तव्यम् इदानीम् । इत्य् उक्त्वा सर्वे मां चञ्चुभिर् हत्वा, स-कोपा ऊचुः-पश्य रे मूर्ख ! स हंसस् तव राजा सर्वथा मृदुः । तस्य राज्याधिकारो नास्ति । यत एकान्त-मृदुः करतलस्थम् अप्य् अर्थं रक्षितुम् अक्षमः । स कथं पृथिवीं शास्ति ? राज्यं वा तस्य किम् ? त्वं च कूप-मण्डूकः । तेन तद्-आश्रयम् उपदिशसि । शृणु- सेवितव्यो महा-वृक्षः फल-च्छाया-समन्वितः । यदि दैवात् फलं नास्ति च्छाया केन निवार्यते"
hit_3.11,anyac ca- hīna-sevā na kartavyā kartavyo mahad āśrayaḥ | payo 'pi śauṇḍikī-haste vāruṇīty abhidhīyate,अन्यच् च- हीन-सेवा न कर्तव्या कर्तव्यो महद् आश्रयः । पयो ऽपि शौण्डिकी-हस्ते वारुणीत्य् अभिधीयते
hit_3.12,anyac ca- mahān apy alpatāṃ yāti nirguṇe guṇa-vistaraḥ | ādhārādheya-bhāvena gajendra iva darpaṇe,अन्यच् च- महान् अप्य् अल्पतां याति निर्गुणे गुण-विस्तरः । आधाराधेय-भावेन गजेन्द्र इव दर्पणे
hit_3.13,kintu- ajā siṃha-prasādena vane carati nirbhayam | rāmam āsādya laṅkāyāṃ lebhe rājyaṃ vibhīṣaṇaḥ,किन्तु- अजा सिंह-प्रसादेन वने चरति निर्भयम् । रामम् आसाद्य लङ्कायां लेभे राज्यं विभीषणः
hit_3.14,viśeṣataś ca- vyapadeśe'pi siddhiḥ syād atiśakte narādhipe | śaśino vyapadeśena śaśakāḥ sukham āsate,विशेषतश् च- व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्याद् अतिशक्ते नराधिपे । शशिनो व्यपदेशेन शशकाः सुखम् आसते
hit_3.15,mayoktam-katham etat ? pakṣiṇaḥ kathayanti- kathā 3 kadācid varṣāsv api vṛṣṭer abhāvāt tṛṣārto gaja-yūtho yūthapatim āha-nātha ! ko 'bhyupāyo 'smākaṃ jīvanāya ? nāsti kṣudra-jantūnāṃ api nimajjana-sthānam | vayaṃ ca nimajjana-sthānābhāvān mṛtāḥ | andhā iva kiṃ kurmaḥ ? kva yāmaḥ ? tato hastirājo nātidūraṃ gatvā nirmalaṃ hradaṃ darśitavān | tato dineṣu gacchatsu tat-tīrāvasthitāḥ kṣudra-śaśakā gaja-pādāhatibhiś cūrṇitāḥ | anantaraṃ śilīmukho nāma śaśakaś cintayāmāsa-anena gajayūthena pipāsākulitena pratyaham atrāgantavyam | tato vinaṣṭam asmat-kulam | tato vijayo nāma vṛddha-śaśako 'vadat-mā viṣīdata | mayātra pratīkāraḥ kartavyaḥ | tato 'sau pratijñāya calitaḥ | gacchatā ca tenālocitam-kathaṃ mayā gaja-yūtha-nātha-samīpe sthitvā vaktavyam | yataḥ- spṛśann api gajo hanti jighrann api bhujaṅgamaḥ | pālayann api bhūpālaḥ prahasann api durjanaḥ,मयोक्तम्-कथम् एतत् ? पक्षिणः कथयन्ति- कथा ३ कदाचिद् वर्षास्व् अपि वृष्टेर् अभावात् तृषार्तो गज-यूथो यूथपतिम् आह-नाथ ! को ऽभ्युपायो ऽस्माकं जीवनाय ? नास्ति क्षुद्र-जन्तूनां अपि निमज्जन-स्थानम् । वयं च निमज्जन-स्थानाभावान् मृताः । अन्धा इव किं कुर्मः ? क्व यामः ? ततो हस्तिराजो नातिदूरं गत्वा निर्मलं ह्रदं दर्शितवान् । ततो दिनेषु गच्छत्सु तत्-तीरावस्थिताः क्षुद्र-शशका गज-पादाहतिभिश् चूर्णिताः । अनन्तरं शिलीमुखो नाम शशकश् चिन्तयामास-अनेन गजयूथेन पिपासाकुलितेन प्रत्यहम् अत्रागन्तव्यम् । ततो विनष्टम् अस्मत्-कुलम् । ततो विजयो नाम वृद्ध-शशको ऽवदत्-मा विषीदत । मयात्र प्रतीकारः कर्तव्यः । ततो ऽसौ प्रतिज्ञाय चलितः । गच्छता च तेनालोचितम्-कथं मया गज-यूथ-नाथ-समीपे स्थित्वा वक्तव्यम् । यतः- स्पृशन्न् अपि गजो हन्ति जिघ्रन्न् अपि भुजङ्गमः । पालयन्न् अपि भूपालः प्रहसन्न् अपि दुर्जनः
hit_3.16,ato 'haṃ parvata-śikharam āruhya yūthanāthaṃ saṃvādayāmi | tathānuṣṭhite sati yūthanātha uvāca-kas tvam ? kutaḥ samāyātaḥ ? sa brūte-śaśako 'ham | bhagavatā candreṇa bhavad-antikaṃ preṣitaḥ | yūthapatir āha-kāryam ucyatām | vijayo brūte- udyateṣv api śastreṣu dūto vadati nānyathā | sadaivāvadhya-bhāvena yathārthasya hi vācakaḥ,अतो ऽहं पर्वत-शिखरम् आरुह्य यूथनाथं संवादयामि । तथानुष्ठिते सति यूथनाथ उवाच-कस् त्वम् ? कुतः समायातः ? स ब्रूते-शशको ऽहम् । भगवता चन्द्रेण भवद्-अन्तिकं प्रेषितः । यूथपतिर् आह-कार्यम् उच्यताम् । विजयो ब्रूते- उद्यतेष्व् अपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा । सदैवावध्य-भावेन यथार्थस्य हि वाचकः
hit_3.17,"tad ahaṃ tad-ājñayā bravīmi, śṛṇu | yad ete candrasaro-rakṣakāḥ śaśakās tvayā niḥsāritās tad anucitaṃ kṛtam | te śaśakāś ciram asmākaṃ rakṣitāḥ | ata eva me śaśāṅka iti prasiddhiḥ | evam uktavati dūte yūthapatir bhayād idam āha-praṇidhe ! idam ajñānataḥ kṛtam | punar na tatra gamiṣyāmi | dūta uvāca-yady evaṃ tad atra sarasi kopāt kampamānaṃ bhagavantaṃ śaśāṅkaṃ praṇamya, prasādya ca gaccha | tatas tena rātrau yūthapatiṃ nītvā, tatra jale cañcalaṃ candra-bimbaṃ darśayitvā sa yūthaptiḥ praṇāmaṃ kāritaḥ | uktaṃ ca tena-deva ! ajñānād anenāparādhaḥ kṛtaḥ | tataḥ kṣamyatām | naivaṃ vārāntaraṃ vidhāsyate | ity uktvā prasthāpitaḥ | ato vayaṃ brūmaḥ-vyapadeśe'pi siddhiḥ syāt iti | --o)0(o-- tato mayoktam-sa evāsmat-prabhū rājahaṃso mahā-pratāpo 'tismarthaḥ | trailokyasyāpi prabhutvaṃ tatra yujyate, kiṃ punā rājyam iti | tadāhaṃ taiḥ pakṣibhiḥ-duṣṭa ! katham asmad-bhūmau carasi ity abhidhāya rājñaś citravarṇasya samīpaṃ nītaḥ | tato rājñaḥ puro māṃ pradarśya taiḥ praṇamyoktam-deva ! avadhīyatām | eṣa duṣṭo 'smad-deśe carann api deva-pādān adhikṣipati | rājāha-ko 'yam ? kutaḥ samāyātaḥ ? te ūcuḥ-hiraṇyagarbha-nāmno rājahaṃsasyānucaraḥ karpūradvīpād āgataḥ | athāhaṃ gṛdhreṇa mantriṇā pṛṣṭaḥ-kas tatra mukhyo mantrī ? iti | mayoktam-sarva-śāstrārtha-pāragaḥ śarvajño nāma cakravākaḥ | gṛdhro brūte-yujyate | sva-deśajo 'sau | yataḥ- svadeśajaṃ kulācāra-viśuddham upadhāśucim | mantrajñam avasaninaṃ vyabhicāra-vivarjitam","तद् अहं तद्-आज्ञया ब्रवीमि, शृणु । यद् एते चन्द्रसरो-रक्षकाः शशकास् त्वया निःसारितास् तद् अनुचितं कृतम् । ते शशकाश् चिरम् अस्माकं रक्षिताः । अत एव मे शशाङ्क इति प्रसिद्धिः । एवम् उक्तवति दूते यूथपतिर् भयाद् इदम् आह-प्रणिधे ! इदम् अज्ञानतः कृतम् । पुनर् न तत्र गमिष्यामि । दूत उवाच-यद्य् एवं तद् अत्र सरसि कोपात् कम्पमानं भगवन्तं शशाङ्कं प्रणम्य, प्रसाद्य च गच्छ । ततस् तेन रात्रौ यूथपतिं नीत्वा, तत्र जले चञ्चलं चन्द्र-बिम्बं दर्शयित्वा स यूथप्तिः प्रणामं कारितः । उक्तं च तेन-देव ! अज्ञानाद् अनेनापराधः कृतः । ततः क्षम्यताम् । नैवं वारान्तरं विधास्यते । इत्य् उक्त्वा प्रस्थापितः । अतो वयं ब्रूमः-व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्यात् इति । --ओ)०(ओ-- ततो मयोक्तम्-स एवास्मत्-प्रभू राजहंसो महा-प्रतापो ऽतिस्मर्थः । त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं तत्र युज्यते, किं पुना राज्यम् इति । तदाहं तैः पक्षिभिः-दुष्ट ! कथम् अस्मद्-भूमौ चरसि इत्य् अभिधाय राज्ञश् चित्रवर्णस्य समीपं नीतः । ततो राज्ञः पुरो मां प्रदर्श्य तैः प्रणम्योक्तम्-देव ! अवधीयताम् । एष दुष्टो ऽस्मद्-देशे चरन्न् अपि देव-पादान् अधिक्षिपति । राजाह-को ऽयम् ? कुतः समायातः ? ते ऊचुः-हिरण्यगर्भ-नाम्नो राजहंसस्यानुचरः कर्पूरद्वीपाद् आगतः । अथाहं गृध्रेण मन्त्रिणा पृष्टः-कस् तत्र मुख्यो मन्त्री ? इति । मयोक्तम्-सर्व-शास्त्रार्थ-पारगः शर्वज्ञो नाम चक्रवाकः । गृध्रो ब्रूते-युज्यते । स्व-देशजो ऽसौ । यतः- स्वदेशजं कुलाचार-विशुद्धम् उपधाशुचिम् । मन्त्रज्ञम् अवसनिनं व्यभिचार-विवर्जितम्"
hit_3.18,adhīta-vyavahārārthaṃ maulaṃ khyātaṃ vipaścitam | arthasyotpādakaṃ caiva vidadhyān mantriṇaṃ nṛpaḥ,अधीत-व्यवहारार्थं मौलं ख्यातं विपश्चितम् । अर्थस्योत्पादकं चैव विदध्यान् मन्त्रिणं नृपः
hit_3.19,atrāntare śukenoktam-deva ! karpūra-dvīpādayo laghudvīpā jambūdvīpāntargatā eva | tatrāpi deva-pādānām evādhipatyam | tato rājñāpy uktam-evam eva | yataḥ- rājā mattaḥ śiśuś caiva pramadā dhana-garvitaḥ | aprāpyam api vāñchanti kiṃ punar labhyate'pi yat,अत्रान्तरे शुकेनोक्तम्-देव ! कर्पूर-द्वीपादयो लघुद्वीपा जम्बूद्वीपान्तर्गता एव । तत्रापि देव-पादानाम् एवाधिपत्यम् । ततो राज्ञाप्य् उक्तम्-एवम् एव । यतः- राजा मत्तः शिशुश् चैव प्रमदा धन-गर्वितः । अप्राप्यम् अपि वाञ्छन्ति किं पुनर् लभ्यतेऽपि यत्
hit_3.20,tato mayoktam-yadi vacanam-mātreṇaivādhipatyaṃ siddhyati | tadā jambūdvīpe'py asmat-prabhor hiraṇyagarbhasya svāmyam asti | śuko brūte-katham atra nirṇayaḥ ? mayoktaṃ-saṅgrāma eva | rājñā vihasyoktam-sva-svāminaṃ gatvā sajjīkuru | tadā mayoktam-sva-dūto 'pi prasthāpyatām | rājovāca-kaḥ prayāsyati dautyena ? yata evambhūto dūtaḥ kāryaḥ- bhakto guṇī śucir dakṣaḥ pragalbho 'vyasanī kṣamī | brāhmaṇaḥ paramarmajño dūtaḥ syāt pratibhānavān,ततो मयोक्तम्-यदि वचनम्-मात्रेणैवाधिपत्यं सिद्ध्यति । तदा जम्बूद्वीपेऽप्य् अस्मत्-प्रभोर् हिरण्यगर्भस्य स्वाम्यम् अस्ति । शुको ब्रूते-कथम् अत्र निर्णयः ? मयोक्तं-सङ्ग्राम एव । राज्ञा विहस्योक्तम्-स्व-स्वामिनं गत्वा सज्जीकुरु । तदा मयोक्तम्-स्व-दूतो ऽपि प्रस्थाप्यताम् । राजोवाच-कः प्रयास्यति दौत्येन ? यत एवम्भूतो दूतः कार्यः- भक्तो गुणी शुचिर् दक्षः प्रगल्भो ऽव्यसनी क्षमी । ब्राह्मणः परमर्मज्ञो दूतः स्यात् प्रतिभानवान्
hit_3.21,"gṛdhro vadati-santy eva dūtā bahavaḥ, kintu brāhmaṇa eva kartavyaḥ | yataḥ, prasādaṃ kurute patyuḥ sampattiṃ nābhivāñchati | kālimā kālakūṭasya nāpaitīśvara-saṅgamāt","गृध्रो वदति-सन्त्य् एव दूता बहवः, किन्तु ब्राह्मण एव कर्तव्यः । यतः, प्रसादं कुरुते पत्युः सम्पत्तिं नाभिवाञ्छति । कालिमा कालकूटस्य नापैतीश्वर-सङ्गमात्"
hit_3.22,rājāha-tataḥ śuka eva vrajatu | śuka ! tvam evānena saha tatra gatvāsmad-abhilaṣitaṃ brūhi | śuko brūte-yathājñāpayati devaḥ | kintv ayaṃ durjano bakaḥ | tad anena saha na gacchāmi | tathā coktam- khalaḥ karoti durvṛttaṃ nūnaṃ phalati sādhuṣu | daśānano 'harat sītāṃ bandhanaṃ syān mahodadheḥ,राजाह-ततः शुक एव व्रजतु । शुक ! त्वम् एवानेन सह तत्र गत्वास्मद्-अभिलषितं ब्रूहि । शुको ब्रूते-यथाज्ञापयति देवः । किन्त्व् अयं दुर्जनो बकः । तद् अनेन सह न गच्छामि । तथा चोक्तम्- खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति साधुषु । दशाननो ऽहरत् सीतां बन्धनं स्यान् महोदधेः
hit_3.23,aparaṃ ca- na sthātavyaṃ na gantavyaṃ durjanena samaṃ kvacit | kāka-saṅgād dhato haṃsas tiṣṭhan gachaṃś ca vartakaḥ,अपरं च- न स्थातव्यं न गन्तव्यं दुर्जनेन समं क्वचित् । काक-सङ्गाद् धतो हंसस् तिष्ठन् गछंश् च वर्तकः
hit_3.24,"rājovāca-katham etat ? śukaḥ kathayati- kathā 4 asty ujjayinī-vartma-prāntare plakṣa-taruḥ | tatra haṃsa-kākau nivasataḥ | kadācit grīṣma-samaye pariśrāntaḥ kaścit pathikas tatra taru-tale dhanuṣkāṇḍaṃ saṃnidhāya suptaḥ | tatra kṣaṇāntare tan-mukhād vṛkṣa-cchāyāpagatā | tataḥ sūrya-tejasā tan-mukhaṃ vyāptam avalokya, tad-vṛkṣa-sthitena puṇya-śīlena śucinā rājahaṃsena kṛpayā pakṣau prasārya punas tan-mukhe chāyā kṛtā | tato nirbhara-nidrā-śukhinā pathi-bhramaṇa-pariśrāntena pānthena mukha-vyādānaṃ kṛtam | atha para-sukham asahiṣṇuḥ svabhāva-daurjanyena sa kākas tasya mukhe purīṣotsargaṃ kṛtvā palāyitaḥ | tato yāvad asau pāntha utthāyordhvaṃ nirīkṣate, tāvat tenāvalokito haṃsaḥ kāṇḍena hato vyāpāditaḥ | ato 'haṃ bravīmi-na sthātavyam iti | --o)0(o-- deva ! vartaka-kathām api kathayāmi | śrūyatām- kathā 5 ekatra vṛkṣe kāka-vartukau sukhaṃ nivasataḥ | ekadā bhagavato garuḍasya yātrā-prasaṅgena sarve pakṣiṇaḥ samudra-tīraṃ gatāḥ | tataḥ kākena saha vartakaś calitaḥ | atha gacchato gopālasya mastakāvasthita-dadhi-bhāṇḍād vāraṃ vāraṃ tena kākena dadhi khādyate | tato yāvad asau dadhi-bhāṇḍaṃ bhūmau nidhāyordhvam avalokate, tāvat tena kāka-vartakau dṛṣṭau | tatas tena dṛṣṭaḥ kākaḥ palāyitaḥ | vartakaḥ svabhāva-niraparādho manda-gatis tena prāpto vyāpāditaḥ | ato 'haṃ bravīmi-na gantavyam ity ādi | --o)0(o-- tato mayoktam-bhrātaḥ śuka ! kim evaṃ bravīṣi ? māṃ prati yathā śrīmad-deva-pādās tathā bhavān api | śukenoktam-astv evam | kintu, durjanair ucyamānāni saṃmatāni priyāṇy api | akāla-kusumānīva bhayaṃ saṃjanayanti hi","राजोवाच-कथम् एतत् ? शुकः कथयति- कथा ४ अस्त्य् उज्जयिनी-वर्त्म-प्रान्तरे प्लक्ष-तरुः । तत्र हंस-काकौ निवसतः । कदाचित् ग्रीष्म-समये परिश्रान्तः कश्चित् पथिकस् तत्र तरु-तले धनुष्काण्डं संनिधाय सुप्तः । तत्र क्षणान्तरे तन्-मुखाद् वृक्ष-च्छायापगता । ततः सूर्य-तेजसा तन्-मुखं व्याप्तम् अवलोक्य, तद्-वृक्ष-स्थितेन पुण्य-शीलेन शुचिना राजहंसेन कृपया पक्षौ प्रसार्य पुनस् तन्-मुखे छाया कृता । ततो निर्भर-निद्रा-शुखिना पथि-भ्रमण-परिश्रान्तेन पान्थेन मुख-व्यादानं कृतम् । अथ पर-सुखम् असहिष्णुः स्वभाव-दौर्जन्येन स काकस् तस्य मुखे पुरीषोत्सर्गं कृत्वा पलायितः । ततो यावद् असौ पान्थ उत्थायोर्ध्वं निरीक्षते, तावत् तेनावलोकितो हंसः काण्डेन हतो व्यापादितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-न स्थातव्यम् इति । --ओ)०(ओ-- देव ! वर्तक-कथाम् अपि कथयामि । श्रूयताम्- कथा ५ एकत्र वृक्षे काक-वर्तुकौ सुखं निवसतः । एकदा भगवतो गरुडस्य यात्रा-प्रसङ्गेन सर्वे पक्षिणः समुद्र-तीरं गताः । ततः काकेन सह वर्तकश् चलितः । अथ गच्छतो गोपालस्य मस्तकावस्थित-दधि-भाण्डाद् वारं वारं तेन काकेन दधि खाद्यते । ततो यावद् असौ दधि-भाण्डं भूमौ निधायोर्ध्वम् अवलोकते, तावत् तेन काक-वर्तकौ दृष्टौ । ततस् तेन दृष्टः काकः पलायितः । वर्तकः स्वभाव-निरपराधो मन्द-गतिस् तेन प्राप्तो व्यापादितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-न गन्तव्यम् इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- ततो मयोक्तम्-भ्रातः शुक ! किम् एवं ब्रवीषि ? मां प्रति यथा श्रीमद्-देव-पादास् तथा भवान् अपि । शुकेनोक्तम्-अस्त्व् एवम् । किन्तु, दुर्जनैर् उच्यमानानि संमतानि प्रियाण्य् अपि । अकाल-कुसुमानीव भयं संजनयन्ति हि"
hit_3.25,durjanatvaṃ ca bhavato vākyād eva jñātam | yad anayor bhūpālayor vigrahe bhavad-vacanam eva nidānam | paśya- pratyakṣe'pi kṛte doṣe mūrkhaḥ sāntvena tuṣyati | ratha-kāro nijāṃ bhāryāṃ sajārāṃ śirasākarot,दुर्जनत्वं च भवतो वाक्याद् एव ज्ञातम् । यद् अनयोर् भूपालयोर् विग्रहे भवद्-वचनम् एव निदानम् । पश्य- प्रत्यक्षेऽपि कृते दोषे मूर्खः सान्त्वेन तुष्यति । रथ-कारो निजां भार्यां सजारां शिरसाकरोत्
hit_3.26,"rājñoktam--katham etat ? śukaḥ kathayati- kathā 6 asti yauvana-śrī-nagare manda-matir nāma rathakāraḥ | sa ca sva-bhāryāṃ bandhakīṃ jānāti | kintu jāreṇa samaṃ sva-cakṣuṣā naika-sthāne paśyati | tato 'sau rathakāraḥ aham anyaṃ grāmaṃ gacchāmīty uktvā calitaḥ | sa kiyad dūraṃ gatvā punar āgatya paryaṅka-tale sva-gṛhe nibhṛtaṃ sthitaḥ | atha rathakāro grāmāntaraṃ gata ity upajāta-viśvāsaḥ sa jāraḥ sandhyā-kāla evāgataḥ | paxcāt tena jāreṇa samaṃ tasmin paryaṅke nirbharaṃ krīḍantī, paryaṅka-tala-sthitasya bhartuḥ kiñcid aṅga-sparśāt svāminaṃ māyāvinaṃ vijñāya, manasi sā viṣaṇṇābhavat | tato jāreṇoktam-kim iti tvam adya mayā saha nirbharaṃ na ramase ? vismiteva pratibhāsi me tvam | atha tayoktam-anabhijño 'si | yo 'sau mama prāṇeśvaro, yena mamākaumāraṃ sakhyaṃ so 'dya grāmāntaraṃ gataḥ | tena vinā sakala-jana-pūrṇo 'pi grāmo māṃ praty araṇyavat pratibhāti | kiṃ bhāvi ? tatra para-sthāne kiṃ khāditavān ? kathaṃ vā prasuptaḥ ? ity asmad-dhṛdayaṃ vidīryate | jāro brūte-tava kim evaṃvidhā sneha-bhūmī rathakāraḥ ? bandhaky avadat-re barbara ! kiṃ vadasi ? śṛṇu- paruṣāṇy api yā proktā dṛṣṭā yā krodha-cakṣuṣā | suprasanna-mukhī bhartuḥ sā nārī dharma-bhājanam","राज्ञोक्तम्--कथम् एतत् ? शुकः कथयति- कथा ६ अस्ति यौवन-श्री-नगरे मन्द-मतिर् नाम रथकारः । स च स्व-भार्यां बन्धकीं जानाति । किन्तु जारेण समं स्व-चक्षुषा नैक-स्थाने पश्यति । ततो ऽसौ रथकारः अहम् अन्यं ग्रामं गच्छामीत्य् उक्त्वा चलितः । स कियद् दूरं गत्वा पुनर् आगत्य पर्यङ्क-तले स्व-गृहे निभृतं स्थितः । अथ रथकारो ग्रामान्तरं गत इत्य् उपजात-विश्वासः स जारः सन्ध्या-काल एवागतः । पxचात् तेन जारेण समं तस्मिन् पर्यङ्के निर्भरं क्रीडन्ती, पर्यङ्क-तल-स्थितस्य भर्तुः किञ्चिद् अङ्ग-स्पर्शात् स्वामिनं मायाविनं विज्ञाय, मनसि सा विषण्णाभवत् । ततो जारेणोक्तम्-किम् इति त्वम् अद्य मया सह निर्भरं न रमसे ? विस्मितेव प्रतिभासि मे त्वम् । अथ तयोक्तम्-अनभिज्ञो ऽसि । यो ऽसौ मम प्राणेश्वरो, येन ममाकौमारं सख्यं सो ऽद्य ग्रामान्तरं गतः । तेन विना सकल-जन-पूर्णो ऽपि ग्रामो मां प्रत्य् अरण्यवत् प्रतिभाति । किं भावि ? तत्र पर-स्थाने किं खादितवान् ? कथं वा प्रसुप्तः ? इत्य् अस्मद्-धृदयं विदीर्यते । जारो ब्रूते-तव किम् एवंविधा स्नेह-भूमी रथकारः ? बन्धक्य् अवदत्-रे बर्बर ! किं वदसि ? शृणु- परुषाण्य् अपि या प्रोक्ता दृष्टा या क्रोध-चक्षुषा । सुप्रसन्न-मुखी भर्तुः सा नारी धर्म-भाजनम्"
hit_3.27,aparaṃ ca- nagarastho vanastho vā pāpo vā yadi vā śuciḥ | yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ,अपरं च- नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वा शुचिः । यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः
hit_3.28,anyac ca- bhartā hi paramaṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇair vinā | eṣā virahitā tena śobhanāpi na śobhate,अन्यच् च- भर्ता हि परमं नार्या भूषणं भूषणैर् विना । एषा विरहिता तेन शोभनापि न शोभते
hit_3.29,"tvaṃ ca jāraḥ pāpa-matiḥ, mano-laulyāt puṣpa-tāmbūla-sadṛśaḥ kadācit sevyase, kadācin na sevyase ca | sa ca punar me svāmī , māṃ vikretuṃ, devebhyo, brāhmaṇebhyo vā dātum īśvaraḥ | kiṃ bahunā ? tasmin jīvati jīvāmi | tan-maraṇe cānumaraṇaṃ kariṣyāmīti pratijñā vartate | yataḥ- tisraḥ koṭyo 'rdha-koṭī ca yāni lomāni mānave | tāvat kālaṃ vaset svarge bhartāraṃ yo 'nugacchati","त्वं च जारः पाप-मतिः, मनो-लौल्यात् पुष्प-ताम्बूल-सदृशः कदाचित् सेव्यसे, कदाचिन् न सेव्यसे च । स च पुनर् मे स्वामी , मां विक्रेतुं, देवेभ्यो, ब्राह्मणेभ्यो वा दातुम् ईश्वरः । किं बहुना ? तस्मिन् जीवति जीवामि । तन्-मरणे चानुमरणं करिष्यामीति प्रतिज्ञा वर्तते । यतः- तिस्रः कोट्यो ऽर्ध-कोटी च यानि लोमानि मानवे । तावत् कालं वसेत् स्वर्गे भर्तारं यो ऽनुगच्छति"
hit_3.30,anyac ca- vyāla-grāhī yathā vyālaṃ balād uddharate bilāt | tadvad bhartāram ādāya svarga-loke mahīyate,अन्यच् च- व्याल-ग्राही यथा व्यालं बलाद् उद्धरते बिलात् । तद्वद् भर्तारम् आदाय स्वर्ग-लोके महीयते
hit_3.31,aparaṃ ca- citau pariṣvajya vicetanaṃ patiṃ priyā hi yā muñcati deham ātmanaḥ | kṛtvāpi pāpaṃ śata-lakṣam apy asau patiṃ gṛhītvā sura-lokam āpnuyāt,अपरं च- चितौ परिष्वज्य विचेतनं पतिं प्रिया हि या मुञ्चति देहम् आत्मनः । कृत्वापि पापं शत-लक्षम् अप्य् असौ पतिं गृहीत्वा सुर-लोकम् आप्नुयात्
hit_3.32,yataḥ- yasmai dadyāt pitā tv enāṃ bhrātā vānumate pituḥ | taṃ śuśrūṣeta jīvantaṃ saṃsthitaṃ ca na laṅghayet,यतः- यस्मै दद्यात् पिता त्व् एनां भ्राता वानुमते पितुः । तं शुश्रूषेत जीवन्तं संस्थितं च न लङ्घयेत्
hit_3.33,"etat sarvaṃ śrutvā manda-matiḥ sa rathakāraḥ-dhanyo 'haṃ yasyedṛśī priya-vādinī, svāmi-vatsalā ca bhāryā iti manasi nidhāya, tāṃ khaṭvāṃ strī-puruṣa-sahitāṃ mūrdhni kṛtvā sānandaṃ nanarta | ato 'haṃ bravīmi prayakṣe'pi kṛte doṣe ity ādi | --o)0(o-- ato 'haṃ tena rājñā yathā-vyavahāraṃ sampūjya prasthāpitaḥ | śuko 'pi mama paścād āgacchann āste | etat sarvaṃ parijñāya yathā-kartavyam anusandhīyatām | cakravāko vihasyāha-deva ! bakena tāvad deśāntaram api gatvā yathā-śakti rāja-kāryam anuṣṭhitam | kintu deva svabhāva eṣa mūrkhānām | yataḥ, śataṃ dadyān na vivaded iti vijñasya saṃmatam | vinā hetum api dvandvam etan mūrkhasya lakṣaṇam","एतत् सर्वं श्रुत्वा मन्द-मतिः स रथकारः-धन्यो ऽहं यस्येदृशी प्रिय-वादिनी, स्वामि-वत्सला च भार्या इति मनसि निधाय, तां खट्वां स्त्री-पुरुष-सहितां मूर्ध्नि कृत्वा सानन्दं ननर्त । अतो ऽहं ब्रवीमि प्रयक्षेऽपि कृते दोषे इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- अतो ऽहं तेन राज्ञा यथा-व्यवहारं सम्पूज्य प्रस्थापितः । शुको ऽपि मम पश्चाद् आगच्छन्न् आस्ते । एतत् सर्वं परिज्ञाय यथा-कर्तव्यम् अनुसन्धीयताम् । चक्रवाको विहस्याह-देव ! बकेन तावद् देशान्तरम् अपि गत्वा यथा-शक्ति राज-कार्यम् अनुष्ठितम् । किन्तु देव स्वभाव एष मूर्खानाम् । यतः, शतं दद्यान् न विवदेद् इति विज्ञस्य संमतम् । विना हेतुम् अपि द्वन्द्वम् एतन् मूर्खस्य लक्षणम्"
hit_3.34,"rājāha-alam anenātītopālambhanena | prastutam anusandhīyatām | cakravāko brūte-deva ! vijane bravīmi | yataḥ, varṇākāra-pratidhvānair netra-vaktra-vikārataḥ | apy ūhanti mano dhīrās tasmād rahasi mantrayet","राजाह-अलम् अनेनातीतोपालम्भनेन । प्रस्तुतम् अनुसन्धीयताम् । चक्रवाको ब्रूते-देव ! विजने ब्रवीमि । यतः, वर्णाकार-प्रतिध्वानैर् नेत्र-वक्त्र-विकारतः । अप्य् ऊहन्ति मनो धीरास् तस्माद् रहसि मन्त्रयेत्"
hit_3.35,"tato rājā mantrī ca tatra sthitau anye'nyatra gatāḥ | cakravāko brūte-deva ! aham evaṃ jānām-kasyāpy asman-niyoginaḥ preraṇayā bakenedam anuṣṭhitam | yataḥ, vedyānām āturaḥ śreyān vyasanī yo niyoginām | viduṣāṃ jīvanaṃ mūrkhaḥ sad-varṇo jīvanaṃ satām","ततो राजा मन्त्री च तत्र स्थितौ अन्येऽन्यत्र गताः । चक्रवाको ब्रूते-देव ! अहम् एवं जानाम्-कस्याप्य् अस्मन्-नियोगिनः प्रेरणया बकेनेदम् अनुष्ठितम् । यतः, वेद्यानाम् आतुरः श्रेयान् व्यसनी यो नियोगिनाम् । विदुषां जीवनं मूर्खः सद्-वर्णो जीवनं सताम्"
hit_3.36,"rājābravīt-bhavatu, kāraṇam atra paścān nirūpaṇīyam | samprati yat kartavyaṃ tan nirūpyatām | cakravāko brūte-deva ! praṇidhis tāvat tatra prahīyatām | tatas tad-anuṣṭhānaṃ balābalaṃ ca jānīmaḥ | tathā hi- bhavet sva-para-rāṣṭrāṇāṃ kāryākāryāvalokane | cāraś cakṣur mahībhartur yasya nāsty andha eva saḥ","राजाब्रवीत्-भवतु, कारणम् अत्र पश्चान् निरूपणीयम् । सम्प्रति यत् कर्तव्यं तन् निरूप्यताम् । चक्रवाको ब्रूते-देव ! प्रणिधिस् तावत् तत्र प्रहीयताम् । ततस् तद्-अनुष्ठानं बलाबलं च जानीमः । तथा हि- भवेत् स्व-पर-राष्ट्राणां कार्याकार्यावलोकने । चारश् चक्षुर् महीभर्तुर् यस्य नास्त्य् अन्ध एव सः"
hit_3.37,"sa ca dvitīyaṃ viśvāsa-pātraṃ gṛhītvā yātu | tenāsau svayaṃ tatrāvasthāya, dvitīyaṃ tatratya-mantra-kāryaṃ sunibhṛtaṃ niścitya nigadya prasthāpayati | tathā coktaṃ- tīrthāśrama-sura-sthāne śāstara-vijñāna-hetunā | tapasvi-vyañjanopetaiḥ sva-caraiḥ saha saṃvaset","स च द्वितीयं विश्वास-पात्रं गृहीत्वा यातु । तेनासौ स्वयं तत्रावस्थाय, द्वितीयं तत्रत्य-मन्त्र-कार्यं सुनिभृतं निश्चित्य निगद्य प्रस्थापयति । तथा चोक्तं- तीर्थाश्रम-सुर-स्थाने शास्तर-विज्ञान-हेतुना । तपस्वि-व्यञ्जनोपेतैः स्व-चरैः सह संवसेत्"
hit_3.38,gūḍha-cāraś ca-yo jale sthale ca carati | tato 'sāv eva bako niyujyatām | etādṛśa eva kaścid bako dvitīyatvena prayātu | tad-gṛha-lokāś ca rāja-dvāre tiṣṭhantu | kintu etad api suguptam anuṣṭhātavyam | yataḥ- ṣaṭ-karṇo bhidyate mantras tathā prāptaś ca vārtayā | ity ātmanā dvitīyena mantraḥ kāryo mahī-bhṛtā,गूढ-चारश् च-यो जले स्थले च चरति । ततो ऽसाव् एव बको नियुज्यताम् । एतादृश एव कश्चिद् बको द्वितीयत्वेन प्रयातु । तद्-गृह-लोकाश् च राज-द्वारे तिष्ठन्तु । किन्तु एतद् अपि सुगुप्तम् अनुष्ठातव्यम् । यतः- षट्-कर्णो भिद्यते मन्त्रस् तथा प्राप्तश् च वार्तया । इत्य् आत्मना द्वितीयेन मन्त्रः कार्यो मही-भृता
hit_3.39,paśya- mantra-bhede hi ye doṣā bhavanti pṛthivī-pateḥ | na śakyās te samādhātum iti nīti-vidāṃ matam,पश्य- मन्त्र-भेदे हि ये दोषा भवन्ति पृथिवी-पतेः । न शक्यास् ते समाधातुम् इति नीति-विदां मतम्
hit_3.40,"rājā vimṛśyovāca-prāptas tāvan mayottamaḥ pratinidhiḥ | mantrī brūte-deva ! saṅgrāme vijayo 'pi prāptaḥ | atrāntare pratīhāraḥ praviśya praṇamyovāca-deva ! jambūdvīpād āgato dvāri śukas tiṣṭhati | rājā cakravākam ālokate | cakravākenoktam-kṛtāvāse tāvad gatvā tiṣṭhatu, paścād ānīya draṣṭavyaḥ | yathājñāpayati devaḥ ity abhidhāya pratīhāraḥ śukaṃ gṛhītvā tam āvāsa-sthānaṃ gataḥ | rājāha-vigrahas tāvat samupasthitaḥ | cakravāko brūte-deva ! tathāpi prāg eva vigraho na vidhiḥ | yataḥ- sa kiṃ bhṛtyaḥ sa kiṃ mantrī ya ādāv eva bhūpatim | yuddhodyogaṃ sva-bhū-tyāgaṃ nirdiśaty avicāritam","राजा विमृश्योवाच-प्राप्तस् तावन् मयोत्तमः प्रतिनिधिः । मन्त्री ब्रूते-देव ! सङ्ग्रामे विजयो ऽपि प्राप्तः । अत्रान्तरे प्रतीहारः प्रविश्य प्रणम्योवाच-देव ! जम्बूद्वीपाद् आगतो द्वारि शुकस् तिष्ठति । राजा चक्रवाकम् आलोकते । चक्रवाकेनोक्तम्-कृतावासे तावद् गत्वा तिष्ठतु, पश्चाद् आनीय द्रष्टव्यः । यथाज्ञापयति देवः इत्य् अभिधाय प्रतीहारः शुकं गृहीत्वा तम् आवास-स्थानं गतः । राजाह-विग्रहस् तावत् समुपस्थितः । चक्रवाको ब्रूते-देव ! तथापि प्राग् एव विग्रहो न विधिः । यतः- स किं भृत्यः स किं मन्त्री य आदाव् एव भूपतिम् । युद्धोद्योगं स्व-भू-त्यागं निर्दिशत्य् अविचारितम्"
hit_3.42,aparaṃ ca- vijetuṃ prayatetārīn na yuddhena kadācana | anityo vijayo yasmād dṛśyate yudhyamānayoḥ // hit_3.41| anyac ca- sāmnā dānena bhedena samastair athavā pṛthak | sādhituṃ prayatetārīn na yuddhena kadācana,अपरं च- विजेतुं प्रयतेतारीन् न युद्धेन कदाचन । अनित्यो विजयो यस्माद् दृश्यते युध्यमानयोः // हित्_३.४१। अन्यच् च- साम्ना दानेन भेदेन समस्तैर् अथवा पृथक् । साधितुं प्रयतेतारीन् न युद्धेन कदाचन
hit_3.43,aparaṃ ca- sarva eva janaḥ śūro hy anāsādita-vigrahaḥ | adṛṣṭa-para-sāmarthyaḥ sa-darpaḥ ko bhaven na hi,अपरं च- सर्व एव जनः शूरो ह्य् अनासादित-विग्रहः । अदृष्ट-पर-सामर्थ्यः स-दर्पः को भवेन् न हि
hit_3.44,kiṃ ca- na tathotthāpyate grāvā prāṇibhir dāruṇā yathā | alpopāyān mahā-siddhir etan-mantra-phalaṃ mahat,किं च- न तथोत्थाप्यते ग्रावा प्राणिभिर् दारुणा यथा । अल्पोपायान् महा-सिद्धिर् एतन्-मन्त्र-फलं महत्
hit_3.45,"kintu vigraham upasthitaṃ vilokya vyavahriyatām, yataḥ- yathā kāla-kṛtodyogāt kṛṣiḥ phalavatī bhavet | tadvan nītir iyaṃ deva cirāt phalati na kṣaṇāt","किन्तु विग्रहम् उपस्थितं विलोक्य व्यवह्रियताम्, यतः- यथा काल-कृतोद्योगात् कृषिः फलवती भवेत् । तद्वन् नीतिर् इयं देव चिरात् फलति न क्षणात्"
hit_3.46,aparaṃ ca- dūre bhīrutvam āsanne śūratā mahato guṇaḥ | vipattau hi mahān loke dhīratvam adhigacchati,अपरं च- दूरे भीरुत्वम् आसन्ने शूरता महतो गुणः । विपत्तौ हि महान् लोके धीरत्वम् अधिगच्छति
hit_3.47,anyac ca- pratyūhaḥ sarva-siddhīnām uttāpaḥ prathamaḥ kila | atiśītalam apy ambhaḥ kiṃ bhinatti na bhūbhṛtaḥ,अन्यच् च- प्रत्यूहः सर्व-सिद्धीनाम् उत्तापः प्रथमः किल । अतिशीतलम् अप्य् अम्भः किं भिनत्ति न भूभृतः
hit_3.48,balinā saha yoddhavyam iti nāsti nidarśanam | tad yuddhaṃ hastinā sārdhaṃ narāṇāṃ mṛtyum āvahet,बलिना सह योद्धव्यम् इति नास्ति निदर्शनम् । तद् युद्धं हस्तिना सार्धं नराणां मृत्युम् आवहेत्
hit_3.49,anyac ca- sa mūrkhaḥ kālam aprāpya yo 'pakartari vartate | kalir balavatā sārdhaṃ kīṭa-pakṣodgamo yathā,अन्यच् च- स मूर्खः कालम् अप्राप्य यो ऽपकर्तरि वर्तते । कलिर् बलवता सार्धं कीट-पक्षोद्गमो यथा
hit_3.50,kiṃ ca- kaurmaṃ saṅkocam āsthāya prahāram api marṣayet | prāpta-kāle tu nītijña uttiṣṭhet krūra-sarpavat,किं च- कौर्मं सङ्कोचम् आस्थाय प्रहारम् अपि मर्षयेत् । प्राप्त-काले तु नीतिज्ञ उत्तिष्ठेत् क्रूर-सर्पवत्
hit_3.51,mahaty alpe'py upāyajñaḥ samam eva bhavet kṣamaḥ | samunmūlayituṃ vṛkṣāṃs tṛṇānīva nadīrayaḥ,महत्य् अल्पेऽप्य् उपायज्ञः समम् एव भवेत् क्षमः । समुन्मूलयितुं वृक्षांस् तृणानीव नदीरयः
hit_3.52,"ato dūto 'yaṃ śuko 'trāśvāsya tāvad dhriyatāṃ yāvad durgaṃ sajjīkriyate, yataḥ- ekaḥ śataṃ yodhayati prākāra-stho dhanurdharaḥ | śataṃ śata-sahasrāṇi tasmād durgaṃ viśiṣyate","अतो दूतो ऽयं शुको ऽत्राश्वास्य तावद् ध्रियतां यावद् दुर्गं सज्जीक्रियते, यतः- एकः शतं योधयति प्राकार-स्थो धनुर्धरः । शतं शत-सहस्राणि तस्माद् दुर्गं विशिष्यते"
hit_3.53,kiṃ ca- adurga-viṣayaḥ kasya nāreḥ paribhavāspadam | adurgo 'nāśrayo rājā pota-cyuta-manuṣyavat,किं च- अदुर्ग-विषयः कस्य नारेः परिभवास्पदम् । अदुर्गो ऽनाश्रयो राजा पोत-च्युत-मनुष्यवत्
hit_3.54,durgaṃ kuryān mahākhātam ucca-prākāra-saṃyutam | sa-yantraṃ sa-jalaṃ śaila-sarin-maru-vanāśrayam,दुर्गं कुर्यान् महाखातम् उच्च-प्राकार-संयुतम् । स-यन्त्रं स-जलं शैल-सरिन्-मरु-वनाश्रयम्
hit_3.55,vistīrṇatāti-vaiṣamyaṃ rasa-dhānyedhma-saṅgrahaḥ | praveśaś cāpa-sāraś ca saptaitā durga-sampadaḥ,विस्तीर्णताति-वैषम्यं रस-धान्येध्म-सङ्ग्रहः । प्रवेशश् चाप-सारश् च सप्तैता दुर्ग-सम्पदः
hit_3.56,rājāha-durgānusandhāne ko niyujyatām ? cakravāko brūte- yo yatra kuśalaḥ kārye taṃ tatra viniyojayet | karmasv adṛṣṭa-karmā yaḥ śāstrajño 'pi vimuhyati,राजाह-दुर्गानुसन्धाने को नियुज्यताम् ? चक्रवाको ब्रूते- यो यत्र कुशलः कार्ये तं तत्र विनियोजयेत् । कर्मस्व् अदृष्ट-कर्मा यः शास्त्रज्ञो ऽपि विमुह्यति
hit_3.57,tadāhūyatāṃ sārasaḥ | tathānuṣṭhite sati samāgataṃ sārasam avalokya rājovāca-bhoḥ sārasa ! tvaṃ satvaraṃ durgam anusandhehi | sārasaḥ praṇamyovāca-deva ! durgaṃ tāvad idam eva cirāt sunirūpitam āste mahat saraḥ | kintv etan-madhya-dvīpe dravya-saṅgrahaḥ kriyatām | yataḥ- dhānyānāṃ saṅgraho rājann uttamaḥ sarva-saṅgrahāt | nikṣiptaṃ hi mukhe ratnaṃ na kuryāt prāṇa-dhāraṇam,तदाहूयतां सारसः । तथानुष्ठिते सति समागतं सारसम् अवलोक्य राजोवाच-भोः सारस ! त्वं सत्वरं दुर्गम् अनुसन्धेहि । सारसः प्रणम्योवाच-देव ! दुर्गं तावद् इदम् एव चिरात् सुनिरूपितम् आस्ते महत् सरः । किन्त्व् एतन्-मध्य-द्वीपे द्रव्य-सङ्ग्रहः क्रियताम् । यतः- धान्यानां सङ्ग्रहो राजन्न् उत्तमः सर्व-सङ्ग्रहात् । निक्षिप्तं हि मुखे रत्नं न कुर्यात् प्राण-धारणम्
hit_3.58,kiṃ ca- khyātaḥ sarva-rasānāṃ hi lavaṇo rasa uttamaḥ | gṛhṇīyāt taṃ vinā tena vyañjanaṃ gomayāyate,किं च- ख्यातः सर्व-रसानां हि लवणो रस उत्तमः । गृह्णीयात् तं विना तेन व्यञ्जनं गोमयायते
hit_3.59,rājāha-satvaraṃ gatvā sarvam anuṣṭhīyatām | punaḥ praviśya pratīhāro brūte-deva ! siṃhala-dvīpād āgato meghavarṇo nāma vāyasaḥ saparivāro dvāri vartate | sa ca deva-pādān draṣṭum icchati | rājāha-kākaḥ prājño bahudṛśvā ca tad bhavati sa saṅgrāhyaḥ | cakravāko brūte-deva ! asty evaṃ | kintu asmad-vipakṣaḥ kākaḥ sthalacaraḥ | tenāsmad-vipakṣa-pakṣe niyuktaḥ kathaṃ saṅgṛhyate ? tathā coktam- ātma-pakṣaṃ parityajya para-pakṣeṣu yo rataḥ | sa parair hanyate mūḍho nīla-varṇa-śṛgālavat,राजाह-सत्वरं गत्वा सर्वम् अनुष्ठीयताम् । पुनः प्रविश्य प्रतीहारो ब्रूते-देव ! सिंहल-द्वीपाद् आगतो मेघवर्णो नाम वायसः सपरिवारो द्वारि वर्तते । स च देव-पादान् द्रष्टुम् इच्छति । राजाह-काकः प्राज्ञो बहुदृश्वा च तद् भवति स सङ्ग्राह्यः । चक्रवाको ब्रूते-देव ! अस्त्य् एवं । किन्तु अस्मद्-विपक्षः काकः स्थलचरः । तेनास्मद्-विपक्ष-पक्षे नियुक्तः कथं सङ्गृह्यते ? तथा चोक्तम्- आत्म-पक्षं परित्यज्य पर-पक्षेषु यो रतः । स परैर् हन्यते मूढो नील-वर्ण-शृगालवत्
hit_3.60,"rājovāca--katham etat ? mantrī kathayati- kathā 7 asty araṇye kaścic chṛgālaḥ svecchayā nagaropānte bhrāmyan nīlībhāṇḍe nipatitaḥ | paścāt tata utthātum asamarthaḥ, prātar ātmānaṃ mṛtavat sandarśya sthitaḥ | atha nīlī-bhāṇḍa-svāminā mṛti iti jñātvā, tasmāt samutthāpya, dūre nītvāsau parityaktaḥ | tasmāt palāyitaḥ | tato 'sau vane gatvā ātmānaṃ nīlapvarṇam avalokyācintayat-aham idānīm uttama-varṇaḥ | tad ahaṃ svakīyotkarṣaṃ kiṃ na sādhayāmi ity ālocya śṛgālān āhūya, tenoktaṃ-ahaṃ bhagavatyā vana-devatayā sva-hastenāraṇya-rājye sarvauṣadhi-rasenābhiṣiktaḥ | paśyantu mama varṇam | tad adyārabhyāsmad-ājñayāsminn araṇye vyavahāraḥ kāryaḥ | śṛgālāś ca taṃ viśiṣṭa-varṇam avalokya, sāṣṭāṅga-pātaṃ praṇamyocuḥ-yathājñāpayati devaḥ iti | anenaiva krameṇa sarveṣv araṇya-vāsiṣv ādhipatyaṃ tasya babhūva | tatas tena svajñātibhir āvṛtenādhikyaṃ sādhitam | tatas tena vyāghra-siṃhādīn uttama-parijanān prāpya, sadasi śṛgālān avalokya lajjamānenāvajñayā svajñātayaḥ sarve dūrīkṛtāḥ | tato viṣaṇṇān śṛgālān avalokya kenacid vṛddha-śṛgālenaitat pratijñātaṃ-mā viṣīdata, yad anenānītijñena vayaṃ marmajñāḥ | sva-samīpāt paribhūtās tad yathāyaṃ naśyati tathā vidheyam | yato 'mī vyāghrādayo varṇa-mātra-vipralabdhāḥ śṛgālam ajñātvā rājānam imaṃ manyante | tad yathāyaṃ paricīyate tathā kuruta | tatra caivam anuṣṭheyam, yathā vadāmi-sarve sandhyā-samaye tat-sannidhāne mahārāvam ekadaiva kariṣyatha | tatas taṃ śabdam ākarṇya jāti-svabhāvāt tenāpi śabdaḥ kartavyaḥ | yataḥ- yaḥ svabhāvo hi yasyāsti sa nityaṃ duratikramaḥ | śvā yadi kriyate rājā tat kiṃ nāśnāty upānaham","राजोवाच--कथम् एतत् ? मन्त्री कथयति- कथा ७ अस्त्य् अरण्ये कश्चिच् छृगालः स्वेच्छया नगरोपान्ते भ्राम्यन् नीलीभाण्डे निपतितः । पश्चात् तत उत्थातुम् असमर्थः, प्रातर् आत्मानं मृतवत् सन्दर्श्य स्थितः । अथ नीली-भाण्ड-स्वामिना मृति इति ज्ञात्वा, तस्मात् समुत्थाप्य, दूरे नीत्वासौ परित्यक्तः । तस्मात् पलायितः । ततो ऽसौ वने गत्वा आत्मानं नीलप्वर्णम् अवलोक्याचिन्तयत्-अहम् इदानीम् उत्तम-वर्णः । तद् अहं स्वकीयोत्कर्षं किं न साधयामि इत्य् आलोच्य शृगालान् आहूय, तेनोक्तं-अहं भगवत्या वन-देवतया स्व-हस्तेनारण्य-राज्ये सर्वौषधि-रसेनाभिषिक्तः । पश्यन्तु मम वर्णम् । तद् अद्यारभ्यास्मद्-आज्ञयास्मिन्न् अरण्ये व्यवहारः कार्यः । शृगालाश् च तं विशिष्ट-वर्णम् अवलोक्य, साष्टाङ्ग-पातं प्रणम्योचुः-यथाज्ञापयति देवः इति । अनेनैव क्रमेण सर्वेष्व् अरण्य-वासिष्व् आधिपत्यं तस्य बभूव । ततस् तेन स्वज्ञातिभिर् आवृतेनाधिक्यं साधितम् । ततस् तेन व्याघ्र-सिंहादीन् उत्तम-परिजनान् प्राप्य, सदसि शृगालान् अवलोक्य लज्जमानेनावज्ञया स्वज्ञातयः सर्वे दूरीकृताः । ततो विषण्णान् शृगालान् अवलोक्य केनचिद् वृद्ध-शृगालेनैतत् प्रतिज्ञातं-मा विषीदत, यद् अनेनानीतिज्ञेन वयं मर्मज्ञाः । स्व-समीपात् परिभूतास् तद् यथायं नश्यति तथा विधेयम् । यतो ऽमी व्याघ्रादयो वर्ण-मात्र-विप्रलब्धाः शृगालम् अज्ञात्वा राजानम् इमं मन्यन्ते । तद् यथायं परिचीयते तथा कुरुत । तत्र चैवम् अनुष्ठेयम्, यथा वदामि-सर्वे सन्ध्या-समये तत्-सन्निधाने महारावम् एकदैव करिष्यथ । ततस् तं शब्दम् आकर्ण्य जाति-स्वभावात् तेनापि शब्दः कर्तव्यः । यतः- यः स्वभावो हि यस्यास्ति स नित्यं दुरतिक्रमः । श्वा यदि क्रियते राजा तत् किं नाश्नात्य् उपानहम्"
hit_3.61,tataḥ śabdād abhijñāya sa vyāghreṇa hantavyaḥ | tatas tathānuṣṭhite sati tad vṛttam | tathā coktam- chidraṃ marma ca vīryaṃ ca sarvaṃ vetti nijo ripuḥ | dahaty antargataś caiva śuṣkaṃ vṛkṣam ivānalaḥ,ततः शब्दाद् अभिज्ञाय स व्याघ्रेण हन्तव्यः । ततस् तथानुष्ठिते सति तद् वृत्तम् । तथा चोक्तम्- छिद्रं मर्म च वीर्यं च सर्वं वेत्ति निजो रिपुः । दहत्य् अन्तर्गतश् चैव शुष्कं वृक्षम् इवानलः
hit_3.62,"ato 'haṃ bravīmi-ātma-pakṣaṃ parityajyety ādi | --o)0(o-- rājāha-yady evaṃ tathāpi dṛśyatāṃ tāvad ayaṃ dūrād āgataḥ | tat-saṅgrahe vicāraḥ kāryaḥ | cakro brūte-deva ! praṇidhis tāvat prahito, durgaṃ ca sajjīkṛtam | ataḥ śuko 'py ānīya prasthāpyatām | kintu yodha-bala-samanvito bhūtvā, dūrād eva tam avalokaya | yataḥ- nandaṃ jaghāna cāṇakyas tīkṣṇa-dūta-prayogataḥ | tad dūrāntaritaṃ dūtaṃ paśyed vīra-samanvitaḥ","अतो ऽहं ब्रवीमि-आत्म-पक्षं परित्यज्येत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- राजाह-यद्य् एवं तथापि दृश्यतां तावद् अयं दूराद् आगतः । तत्-सङ्ग्रहे विचारः कार्यः । चक्रो ब्रूते-देव ! प्रणिधिस् तावत् प्रहितो, दुर्गं च सज्जीकृतम् । अतः शुको ऽप्य् आनीय प्रस्थाप्यताम् । किन्तु योध-बल-समन्वितो भूत्वा, दूराद् एव तम् अवलोकय । यतः- नन्दं जघान चाणक्यस् तीक्ष्ण-दूत-प्रयोगतः । तद् दूरान्तरितं दूतं पश्येद् वीर-समन्वितः"
hit_3.63,"tataḥ sabhāṃ kṛtvāhūtaḥ śukaḥ kākaś ca | śukaḥ kiṃcid unnata-śirā dattāsane upaviśya brūte-bho hiraṇyagarbha ! tvāṃ mahārājādhirājaḥ śrīmac-citravarṇaḥ samājñāpayati-yadi jīvitena śriyā vā prayojanam asti, tadā satvaram āgatyāsmac-caraṇau praṇama | no ced avasthātuṃ sthānāntaraṃ paricintaya | rājā sa-kopam āha-āḥ, sabhāyām asmākaṃ na ko 'pi vidyate ya enaṃ galahastayati ? tata utthāya meghavarṇo brūte-deva ! ājñāpaya, hami cainaṃ duṣṭa-śukam | sarvajño rājānaṃ kākaṃ ca sāntvayan brūte-bhadra ! mā maivam | śṛṇu tāvat- na sā sabhā yatra na santi vṛddhā vṛddhā na te ye na vadanti dharmam | dharmaḥ sa no yatra na satyam asti satyaṃ na tad yac chalam abhyupaiti","ततः सभां कृत्वाहूतः शुकः काकश् च । शुकः किंचिद् उन्नत-शिरा दत्तासने उपविश्य ब्रूते-भो हिरण्यगर्भ ! त्वां महाराजाधिराजः श्रीमच्-चित्रवर्णः समाज्ञापयति-यदि जीवितेन श्रिया वा प्रयोजनम् अस्ति, तदा सत्वरम् आगत्यास्मच्-चरणौ प्रणम । नो चेद् अवस्थातुं स्थानान्तरं परिचिन्तय । राजा स-कोपम् आह-आः, सभायाम् अस्माकं न को ऽपि विद्यते य एनं गलहस्तयति ? तत उत्थाय मेघवर्णो ब्रूते-देव ! आज्ञापय, हमि चैनं दुष्ट-शुकम् । सर्वज्ञो राजानं काकं च सान्त्वयन् ब्रूते-भद्र ! मा मैवम् । शृणु तावत्- न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । धर्मः स नो यत्र न सत्यम् अस्ति सत्यं न तद् यच् छलम् अभ्युपैति"
hit_3.64,yato rājadharmaś caiṣaḥ- dūto mleccho 'py avadhyaḥ syād rājā dūta-mukho yataḥ | udyateṣv api śastreṣu dūto vadati nānyathā,यतो राजधर्मश् चैषः- दूतो म्लेच्छो ऽप्य् अवध्यः स्याद् राजा दूत-मुखो यतः । उद्यतेष्व् अपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा
hit_3.65,anyac ca- svāpakarṣaṃ parotkarṣaṃ dūtoktair manyate tu kaḥ | sadaivāvadhya-bhāvena dūtaḥ sarvaṃ hi jalpati,अन्यच् च- स्वापकर्षं परोत्कर्षं दूतोक्तैर् मन्यते तु कः । सदैवावध्य-भावेन दूतः सर्वं हि जल्पति
hit_3.66,"tato rājā kākaś ca svāṃ prakṛtim āpannau | śuko 'py utthāya calitaḥ | paścāc cakravākeṇānīya prabodhya kanakālaṅkārādikaṃ datvā sampreṣitaḥ svadeśaṃ yayau | śuko 'pi vindhyācalaṃ gatvā, svasya rājānaṃ citravarṇaṃ praṇatavān | taṃ vilokya rājovāca-śuka ! kā vārtā ? kīdṛśo 'sau deśaḥ ? śuko brūte-deva ! saṃkṣepād iyaṃ vārtā | samprati yuddhodyogaḥ kriyatām | deśaś cāsau karpūra-dvīpaḥ svargaika-deśo, rājā ca dvitīyaḥ svarga-patiḥ kathaṃ varṇayituṃ śakyate | tataḥ sarvān śiṣṭān āhūya rājā mantrayitum upaviṣṭaḥ | āha ca tān-samprati kartavye vigrahe yathā-kartavyam upadeśaṃ brūta | vigrahaḥ punar avaśyaṃ kartavyaḥ | tathā coktam- asantuṣṭā dvijā naṣṭāḥ santuṣṭāś ca mahībhṛtaḥ | salajjā gaṇikā naṣṭā nirlajjāś ca kulāṅganā","ततो राजा काकश् च स्वां प्रकृतिम् आपन्नौ । शुको ऽप्य् उत्थाय चलितः । पश्चाच् चक्रवाकेणानीय प्रबोध्य कनकालङ्कारादिकं दत्वा सम्प्रेषितः स्वदेशं ययौ । शुको ऽपि विन्ध्याचलं गत्वा, स्वस्य राजानं चित्रवर्णं प्रणतवान् । तं विलोक्य राजोवाच-शुक ! का वार्ता ? कीदृशो ऽसौ देशः ? शुको ब्रूते-देव ! संक्षेपाद् इयं वार्ता । सम्प्रति युद्धोद्योगः क्रियताम् । देशश् चासौ कर्पूर-द्वीपः स्वर्गैक-देशो, राजा च द्वितीयः स्वर्ग-पतिः कथं वर्णयितुं शक्यते । ततः सर्वान् शिष्टान् आहूय राजा मन्त्रयितुम् उपविष्टः । आह च तान्-सम्प्रति कर्तव्ये विग्रहे यथा-कर्तव्यम् उपदेशं ब्रूत । विग्रहः पुनर् अवश्यं कर्तव्यः । तथा चोक्तम्- असन्तुष्टा द्विजा नष्टाः सन्तुष्टाश् च महीभृतः । सलज्जा गणिका नष्टा निर्लज्जाश् च कुलाङ्गना"
hit_3.67,dūradarśī nāma gṛdhro mantrī brūte-deva ! vyasanitayā vigraho na vidhiḥ | yataḥ- mitrāmātya-suhṛd-vargā yadā syur dṛḍha-bhaktayaḥ | śatrūṇāṃ viparītāś ca kartavyo vigrahas tadā,दूरदर्शी नाम गृध्रो मन्त्री ब्रूते-देव ! व्यसनितया विग्रहो न विधिः । यतः- मित्रामात्य-सुहृद्-वर्गा यदा स्युर् दृढ-भक्तयः । शत्रूणां विपरीताश् च कर्तव्यो विग्रहस् तदा
hit_3.68,anyac ca- bhūmir mitraṃ hiraṇyaṃ ca vigrahasya phalaṃ trayam | yadaitan niścitaṃ bhāvi kartavyo vigrahas tadā,अन्यच् च- भूमिर् मित्रं हिरण्यं च विग्रहस्य फलं त्रयम् । यदैतन् निश्चितं भावि कर्तव्यो विग्रहस् तदा
hit_3.69,rājāha-mad-balaṃ tāvad avalokayatu mantrī | tadaiteṣām upayogo jñāyatām | evam āhūyatāṃ mauhūrtikaḥ | sa yātrārthaṃ śubha-lagnaṃ nirṇīya dadātu | mantrī brūte-deva ! tathāpi sahasā yātrā-karaṇam anucitam | yataḥ- viśanti sahasā mūḍhā ye'vicārya dviṣad-balam | khaḍga-dhārā-pariṣvaṅgaṃ labhante te suniścitam,राजाह-मद्-बलं तावद् अवलोकयतु मन्त्री । तदैतेषाम् उपयोगो ज्ञायताम् । एवम् आहूयतां मौहूर्तिकः । स यात्रार्थं शुभ-लग्नं निर्णीय ददातु । मन्त्री ब्रूते-देव ! तथापि सहसा यात्रा-करणम् अनुचितम् । यतः- विशन्ति सहसा मूढा येऽविचार्य द्विषद्-बलम् । खड्ग-धारा-परिष्वङ्गं लभन्ते ते सुनिश्चितम्
hit_3.70,rājāha-mantrin ! mamotsāha-bhaṅgaṃ sarvathā mā kṛthāḥ | vijigīṣur yathā para-bhūmim ākramati tathā kathaya | gṛdhro brūte-deva ! tat kathayāmi | kintu tad-anuṣṭhitam eva phala-pradam | tathā coktam- kiṃ mantreṇānanuṣṭhāne śāstravit pṛthivī-pateḥ | na hy auṣadha-parijñānād vyādheḥ śāntiḥ kvacid bhavet,राजाह-मन्त्रिन् ! ममोत्साह-भङ्गं सर्वथा मा कृथाः । विजिगीषुर् यथा पर-भूमिम् आक्रमति तथा कथय । गृध्रो ब्रूते-देव ! तत् कथयामि । किन्तु तद्-अनुष्ठितम् एव फल-प्रदम् । तथा चोक्तम्- किं मन्त्रेणाननुष्ठाने शास्त्रवित् पृथिवी-पतेः । न ह्य् औषध-परिज्ञानाद् व्याधेः शान्तिः क्वचिद् भवेत्
hit_3.71,rājādeśaś cānatikramaṇīya iti yathā-śrutaṃ nivedayāmi śṛṇu-deva ! nady-adri-vana-durgeṣu yatra yatra bhayaṃ nṛpa | tatra tatra ca senānīr yāyād vyūhīkṛtair balaiḥ,राजादेशश् चानतिक्रमणीय इति यथा-श्रुतं निवेदयामि शृणु-देव ! नद्य्-अद्रि-वन-दुर्गेषु यत्र यत्र भयं नृप । तत्र तत्र च सेनानीर् यायाद् व्यूहीकृतैर् बलैः
hit_3.72,balādhyakṣaḥ puro yāyāt pravīra-puruṣānvitaḥ | madhye kalatraṃ svāmī ca kośaḥ phalgu ca yad balam,बलाध्यक्षः पुरो यायात् प्रवीर-पुरुषान्वितः । मध्ये कलत्रं स्वामी च कोशः फल्गु च यद् बलम्
hit_3.73,pārśvayor ubhayor aśvā aśvānāṃ pārśvato rathāḥ | rathānāṃ pārśvato nāgā nāgānāṃ ca padātayaḥ,पार्श्वयोर् उभयोर् अश्वा अश्वानां पार्श्वतो रथाः । रथानां पार्श्वतो नागा नागानां च पदातयः
hit_3.74,paścāt senāpatir yāyāt khinnānāśvāsayan chanaiḥ | mantribhiḥ subhaṭair yuktaḥ pratigṛhya balaṃ nṛpaḥ,पश्चात् सेनापतिर् यायात् खिन्नानाश्वासयन् छनैः । मन्त्रिभिः सुभटैर् युक्तः प्रतिगृह्य बलं नृपः
hit_3.75,sameyād viṣamaṃ nāgair jalāḍhyaṃ samahīdharam | samam aśvair jalaṃ nīmiḥ sarvatraiva padātibhiḥ,समेयाद् विषमं नागैर् जलाढ्यं समहीधरम् । समम् अश्वैर् जलं नीमिः सर्वत्रैव पदातिभिः
hit_3.76,hastināṃ gamanaṃ proktaṃ praśastaṃ jaladāgame | tad anyatra turaṅgāṇāṃ pattīnāṃ sarvadaiva hi,हस्तिनां गमनं प्रोक्तं प्रशस्तं जलदागमे । तद् अन्यत्र तुरङ्गाणां पत्तीनां सर्वदैव हि
hit_3.77,śaileṣu durga-mārgeṣu vidheyaṃ nṛpa-rakṣaṇam | sva-yodhai rakṣitasyāpi śayanaṃ yoga-nidrayā,शैलेषु दुर्ग-मार्गेषु विधेयं नृप-रक्षणम् । स्व-योधै रक्षितस्यापि शयनं योग-निद्रया
hit_3.78,nāśayet karṣayec chatrūn durga-kaṇṭaka-mardanaiḥ | para-deśa-praveśe ca kuryād āṭavikān puraḥ,नाशयेत् कर्षयेच् छत्रून् दुर्ग-कण्टक-मर्दनैः । पर-देश-प्रवेशे च कुर्याद् आटविकान् पुरः
hit_3.79,yatra rājā tatra kośo vinā kośaṃ na rājatā | subhaṭebhyas tato dadyāt ko hi dātur na yudhyate,यत्र राजा तत्र कोशो विना कोशं न राजता । सुभटेभ्यस् ततो दद्यात् को हि दातुर् न युध्यते
hit_3.80,yataḥ- na narasya naro dāso dāsas tv arthasya bhūpate | gauravaṃ lāghavaṃ vāpi dhanādhana-nibandhanam,यतः- न नरस्य नरो दासो दासस् त्व् अर्थस्य भूपते । गौरवं लाघवं वापि धनाधन-निबन्धनम्
hit_3.81,abhedena ca yudhyeta rakṣec caiva parasparam | phalgu sainyaṃ ca yat kiṃcin madhye vyūhasya kārayet,अभेदेन च युध्येत रक्षेच् चैव परस्परम् । फल्गु सैन्यं च यत् किंचिन् मध्ये व्यूहस्य कारयेत्
hit_3.82,padātīṃś ca mahīpālaḥ puro 'nīkasya yojayet | uparudhyārim āsīta rāṣṭraṃ cāsyopapīḍayet,पदातींश् च महीपालः पुरो ऽनीकस्य योजयेत् । उपरुध्यारिम् आसीत राष्ट्रं चास्योपपीडयेत्
hit_3.83,syandanāśvaiḥ same yudhyed anūpe nau-dvipais tathā | vṛkṣa-gulmāvṛte cāpair asi-carmāyudhaiḥ sthale,स्यन्दनाश्वैः समे युध्येद् अनूपे नौ-द्विपैस् तथा । वृक्ष-गुल्मावृते चापैर् असि-चर्मायुधैः स्थले
hit_3.84,dūṣayec cāsya satataṃ yavasān nodakendhanam | bhindyāc caiva taḍāgāni prakārārān parikhās tathā,दूषयेच् चास्य सततं यवसान् नोदकेन्धनम् । भिन्द्याच् चैव तडागानि प्रकारारान् परिखास् तथा
hit_3.85,baleṣu pramukho hastī na tathānyo mahīpateḥ | nijair avayavair eva mātaṅgo 'ṣṭāyudhaḥ smṛtaḥ,बलेषु प्रमुखो हस्ती न तथान्यो महीपतेः । निजैर् अवयवैर् एव मातङ्गो ऽष्टायुधः स्मृतः
hit_3.86,balam aśvaś ca sainyānāṃ prākāro jaṅgamo yataḥ | tasmād aśvādhiko rājā vijayī sthala-vigrahe,बलम् अश्वश् च सैन्यानां प्राकारो जङ्गमो यतः । तस्माद् अश्वाधिको राजा विजयी स्थल-विग्रहे
hit_3.87,tathā coktam- yudhyamānā hayārūḍhā devānām api durjayāḥ | api dūrasthitās teṣāṃ vairiṇo hastavattinaḥ,तथा चोक्तम्- युध्यमाना हयारूढा देवानाम् अपि दुर्जयाः । अपि दूरस्थितास् तेषां वैरिणो हस्तवत्तिनः
hit_3.88,prathamaṃ yuddha-kāritvaṃ samasta-bala-pālanam | diṅ-mārgāṇāṃ viśodhitvaṃ patti-karma pracakṣate,प्रथमं युद्ध-कारित्वं समस्त-बल-पालनम् । दिङ्-मार्गाणां विशोधित्वं पत्ति-कर्म प्रचक्षते
hit_3.89,svabhāva-śūram astrajñam aviraktaṃ jita-śramam | prasiddha-kṣatriya-prāyaṃ balaṃ śreṣṭhatamaṃ viduḥ,स्वभाव-शूरम् अस्त्रज्ञम् अविरक्तं जित-श्रमम् । प्रसिद्ध-क्षत्रिय-प्रायं बलं श्रेष्ठतमं विदुः
hit_3.90,yathā prabhu-kṛtān mānād yudhyante bhuvi mānavāḥ | na tathā bahubhir dattair draviṇair api bhūpate,यथा प्रभु-कृतान् मानाद् युध्यन्ते भुवि मानवाः । न तथा बहुभिर् दत्तैर् द्रविणैर् अपि भूपते
hit_3.91,varam alpa-balaṃ sāraṃ na kuryān muṇḍa-maṇḍalīm | kuryād asāra-bhaṅgo hi sāra-bhaṅgam api sphuṭam,वरम् अल्प-बलं सारं न कुर्यान् मुण्ड-मण्डलीम् । कुर्याद् असार-भङ्गो हि सार-भङ्गम् अपि स्फुटम्
hit_3.92,aprasādo 'nadhiṣṭhānaṃ deyāṃśa-haraṇaṃ ca yat | kāla-yāpo 'pratīkāras tad vairāgyasya kāraṇam,अप्रसादो ऽनधिष्ठानं देयांश-हरणं च यत् । काल-यापो ऽप्रतीकारस् तद् वैराग्यस्य कारणम्
hit_3.93,apīḍayan balaṃ śatrūñ jigīṣur abhiṣeṇayet | sukha-sādhyaṃ dviṣāṃ sainyaṃ dīrgha-prayāṇa-pīḍitam,अपीडयन् बलं शत्रूञ् जिगीषुर् अभिषेणयेत् । सुख-साध्यं द्विषां सैन्यं दीर्घ-प्रयाण-पीडितम्
hit_3.94,dāyādād aparo yasmān nāsti bheda-karo dviṣām | tasmād utthāpayed yatnād dāyādaṃ tasya vidviṣaḥ,दायादाद् अपरो यस्मान् नास्ति भेद-करो द्विषाम् । तस्माद् उत्थापयेद् यत्नाद् दायादं तस्य विद्विषः
hit_3.95,sandhāya yuvarājena yadi vā mukhya-mantriṇā | antaḥ-prakopaṇaṃ kuryād abhiyoktā sthirātmanaḥ,सन्धाय युवराजेन यदि वा मुख्य-मन्त्रिणा । अन्तः-प्रकोपणं कुर्याद् अभियोक्ता स्थिरात्मनः
hit_3.96,krūrāmitraṃ raṇe cāpi bhaṅgaṃ dattvā vighātayet | athavā go-grahākṛṣṭyā tan-mukhyāśrita-bandhanāt,क्रूरामित्रं रणे चापि भङ्गं दत्त्वा विघातयेत् । अथवा गो-ग्रहाकृष्ट्या तन्-मुख्याश्रित-बन्धनात्
hit_3.97,svarājyaṃ vāsayed rājā para-deśāpaharaṇāt | athavā dāna-mānābhyāṃ vāsitaṃ dhanadaṃ hi tat,स्वराज्यं वासयेद् राजा पर-देशापहरणात् । अथवा दान-मानाभ्यां वासितं धनदं हि तत्
hit_3.98,athavā bahunoditena- ātmodayaḥ para-glānir dvayaṃ nītir itīyatī | tad ūrīkṛtya kṛtibhir vācaspatyaṃ pratīyate,अथवा बहुनोदितेन- आत्मोदयः पर-ग्लानिर् द्वयं नीतिर् इतीयती । तद् ऊरीकृत्य कृतिभिर् वाचस्पत्यं प्रतीयते
hit_3.99,"rājñā vihasyoktam-sarvam etad viśeṣataś cocyate | kintu, anyad ucchṛṅkhalaṃ sattvam anyac chāstra-niyantritam | sāmānādhikaraṇyaṃ hi tejas-timirayoḥ kutaḥ","राज्ञा विहस्योक्तम्-सर्वम् एतद् विशेषतश् चोच्यते । किन्तु, अन्यद् उच्छृङ्खलं सत्त्वम् अन्यच् छास्त्र-नियन्त्रितम् । सामानाधिकरण्यं हि तेजस्-तिमिरयोः कुतः"
hit_3.100,"tata utthāya rājā mauhūrtikāvedita-lagne prasthitaḥ | atha prahita-praṇidhiś caro hiraṇyagarbham āgatya praṇamyovāca-deva ! samāgata-prāyo rājā citravarṇaḥ | samprati malaya-parvatādhityakāyāṃ samāvāsita-kaṭako vartate | durga-śodhanaṃ pratikṣaṇam anusandhātavyam | yato 'sau gṛdhro mahāmantrī | kiṃ ca kenacit saha tasya viśvāsa-kathā-prasaṅgenetad iṅgitam avagataṃ mayā | yat-anena ko 'py asmad-durge prāg eva niyuktaḥ | cakravāko brūte-deva ! kāka evāsau sambhavati | rājāha-na kadācid etat | yady evaṃ tadā kathaṃ tena śukasyābhibhavodyogaḥ kṛtaḥ ? aparaṃ ca, śukasyāgamanāt tasya vigrahotsāhaḥ | sa ca cirād atrāste | mantrī brūte-tathāpy āgantukaḥ śaṅkanīyaḥ | rājāha-āgantukā api kadācid upakārakā dṛśyante | śṛṇu- paro 'pi hitavān bandhur bandhur apy ahitaḥ paraḥ | ahito dehajo vyādhir hitam āraṇyam auṣadham","तत उत्थाय राजा मौहूर्तिकावेदित-लग्ने प्रस्थितः । अथ प्रहित-प्रणिधिश् चरो हिरण्यगर्भम् आगत्य प्रणम्योवाच-देव ! समागत-प्रायो राजा चित्रवर्णः । सम्प्रति मलय-पर्वताधित्यकायां समावासित-कटको वर्तते । दुर्ग-शोधनं प्रतिक्षणम् अनुसन्धातव्यम् । यतो ऽसौ गृध्रो महामन्त्री । किं च केनचित् सह तस्य विश्वास-कथा-प्रसङ्गेनेतद् इङ्गितम् अवगतं मया । यत्-अनेन को ऽप्य् अस्मद्-दुर्गे प्राग् एव नियुक्तः । चक्रवाको ब्रूते-देव ! काक एवासौ सम्भवति । राजाह-न कदाचिद् एतत् । यद्य् एवं तदा कथं तेन शुकस्याभिभवोद्योगः कृतः ? अपरं च, शुकस्यागमनात् तस्य विग्रहोत्साहः । स च चिराद् अत्रास्ते । मन्त्री ब्रूते-तथाप्य् आगन्तुकः शङ्कनीयः । राजाह-आगन्तुका अपि कदाचिद् उपकारका दृश्यन्ते । शृणु- परो ऽपि हितवान् बन्धुर् बन्धुर् अप्य् अहितः परः । अहितो देहजो व्याधिर् हितम् आरण्यम् औषधम्"
hit_3.101,aparaṃ ca- āsīd vīra-varo nāma śūdrakasya mahībhṛtaḥ | sevakaḥ svalpa-kālena sa dadau sutam ātmanaḥ,अपरं च- आसीद् वीर-वरो नाम शूद्रकस्य महीभृतः । सेवकः स्वल्प-कालेन स ददौ सुतम् आत्मनः
hit_3.102,"cakravākaḥ pṛcchati--katham etat ? rājā kathayati- kathā 8 ahaṃ purā śūdrakasya rājñaḥ krīḍā-sarasi karpūrakeli-nāmno rājahaṃsasya putryā karpūramañjaryā sahānurāgavān abhavam | vīravaro nāma rājaputraḥ kutaścid deśād āgatya rāja-dvāram upagamya pratīhāram uvāca-ahaṃ tāvad vartanārthī rājaputraḥ | māṃ raja-darśanaṃ kāraya | tatas tenāsau rāja-darśanaṃ kārito brūte-deva ! yadi mayā sevakena prayojanam asti, tadāsmad-vartanaṃ kriyatām | śūdraka uvāca-kiṃ te vartanam ? vīravaro brūte-pratyahaṃ suvarṇa-pañca-śatāni dehi | rājāha-kā te sāmagrī ? vīravaro brūte-dvau bāhū | tṛtīyaś ca khaḍgaḥ | rājāha-naitac chakyam | tac chrutvā vīravaraḥ praṇamya calitaḥ | atha mantribhir uktam-deva ! dina-catuṣṭayasya vartanaṃ dattvā jñāyatām asya svarūpam | kim upayukto 'yam etāvad vartanaṃ gṛhṇāti anupayukto veti | tato mantri-vacanād āhuhūya vīravarāya tāmbūlaṃ dattvā pañca-śatāni suvarṇāni dattāni | vartana-viniyogaś ca rājñā sunibhṛtaṃ nirūpitaḥ | tad-ardhaṃ vīravareṇa devebhyo brāhmaṇebhyo dattam | sthitasyārdhaṃ duḥkhitebhyaḥ | tad avaśiṣṭaṃ bhojya-vilāsa-vyayena | etat sarvaṃ nitya-kṛtyaṃ kṛtvā, rāja-dvāram aharniśaṃ khaḍga-pāṇiḥ sevate | yadā ca rājā svayaṃ samādiśati tadā sva-gṛham api yāti | athaikadā kṛṣṇa-caturdaśyāṃ rātrau sa rājā sa-karuṇa-krandana-dhvaniṃ śuśrāva | tat śrutvā rājā brūte-kaḥ ko 'tra dvāri tiṣṭhati ? tadā tenoktaṃ-deva ! ahaṃ vīravaraḥ | rājovāca-krandanānusaraṇaṃ kriyatām | vīravaro 'pi-yathājñāpayati devaḥ, ity uktvā calitaḥ | rājñā ca cintitam-ayam ekākī rājaputro mayā sūcībhedye tamasi prahitaḥ | naitad ucitam | tad aham api gatvā kim etad iti nirūpayāmi | tato rājāpi khaḍgam ādāya tad-anusaraṇa-krameṇa nagarād bahir nirjagāma | gatvā ca vīravareṇa rudatī rupa-yauvana-sampannā sarvālaṅkāra-bhūṣitā kācit strī dṛṣṭā, pṛṣṭā ca-kā tvam ? kim arthaṃ rodiṣi ? iti | striyoktam-aham etasya śūdrakasya rāja-lakṣmīḥ | cirād etasya bhuja-cchāyāyāṃ mahatā sukhena viśrāntā | idānīm anyatra gamiṣyāmi | vīravaro brūte-yatāpāyaḥ sambhavati, tatropāyo 'py asti | tat kathaṃ syāt punar ihāvāso bhavatyāḥ ? lakṣmīr uvāca-yadi tvam ātmanaḥ putraṃ śaktidharaṃ dvātriṃśal-lakṣaṇopetaṃ bhagavatyāḥ sarva-maṅgalāyā upahārīkaroṣi, tadāhaṃ punar atra suciraṃ nivasāmi | ity uktvādṛśyābhavat | tato vīravareṇa sva-gṛhaṃ gatvā nidrāyamāṇā sva-vadhūḥ prabodhitā putraś ca | tau nidrāṃ parityajyotthāyopaviṣṭau | vīravaras tat sarvaṃ lakṣmī-vacanam uktavān | tac chrutvā sānandaḥ śaktidharo brūte-dhanyo 'ham evambhūtaḥ | svāmi-rājya-rakṣārthaṃ yasyopayogaḥ | tāta ! tat ko 'dhunā vilambasya hetuḥ ? evaṃ-vidhe karmaṇi dehasya viniyogaḥ ślāghyaḥ | yataḥ- dhanāni jīvitaṃ caiva parārthe prājña utsṛjet | tan-nimitto varaṃ tyāgo vināśe niyate sati","चक्रवाकः पृच्छति--कथम् एतत् ? राजा कथयति- कथा ८ अहं पुरा शूद्रकस्य राज्ञः क्रीडा-सरसि कर्पूरकेलि-नाम्नो राजहंसस्य पुत्र्या कर्पूरमञ्जर्या सहानुरागवान् अभवम् । वीरवरो नाम राजपुत्रः कुतश्चिद् देशाद् आगत्य राज-द्वारम् उपगम्य प्रतीहारम् उवाच-अहं तावद् वर्तनार्थी राजपुत्रः । मां रज-दर्शनं कारय । ततस् तेनासौ राज-दर्शनं कारितो ब्रूते-देव ! यदि मया सेवकेन प्रयोजनम् अस्ति, तदास्मद्-वर्तनं क्रियताम् । शूद्रक उवाच-किं ते वर्तनम् ? वीरवरो ब्रूते-प्रत्यहं सुवर्ण-पञ्च-शतानि देहि । राजाह-का ते सामग्री ? वीरवरो ब्रूते-द्वौ बाहू । तृतीयश् च खड्गः । राजाह-नैतच् छक्यम् । तच् छ्रुत्वा वीरवरः प्रणम्य चलितः । अथ मन्त्रिभिर् उक्तम्-देव ! दिन-चतुष्टयस्य वर्तनं दत्त्वा ज्ञायताम् अस्य स्वरूपम् । किम् उपयुक्तो ऽयम् एतावद् वर्तनं गृह्णाति अनुपयुक्तो वेति । ततो मन्त्रि-वचनाद् आहुहूय वीरवराय ताम्बूलं दत्त्वा पञ्च-शतानि सुवर्णानि दत्तानि । वर्तन-विनियोगश् च राज्ञा सुनिभृतं निरूपितः । तद्-अर्धं वीरवरेण देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्तम् । स्थितस्यार्धं दुःखितेभ्यः । तद् अवशिष्टं भोज्य-विलास-व्ययेन । एतत् सर्वं नित्य-कृत्यं कृत्वा, राज-द्वारम् अहर्निशं खड्ग-पाणिः सेवते । यदा च राजा स्वयं समादिशति तदा स्व-गृहम् अपि याति । अथैकदा कृष्ण-चतुर्दश्यां रात्रौ स राजा स-करुण-क्रन्दन-ध्वनिं शुश्राव । तत् श्रुत्वा राजा ब्रूते-कः को ऽत्र द्वारि तिष्ठति ? तदा तेनोक्तं-देव ! अहं वीरवरः । राजोवाच-क्रन्दनानुसरणं क्रियताम् । वीरवरो ऽपि-यथाज्ञापयति देवः, इत्य् उक्त्वा चलितः । राज्ञा च चिन्तितम्-अयम् एकाकी राजपुत्रो मया सूचीभेद्ये तमसि प्रहितः । नैतद् उचितम् । तद् अहम् अपि गत्वा किम् एतद् इति निरूपयामि । ततो राजापि खड्गम् आदाय तद्-अनुसरण-क्रमेण नगराद् बहिर् निर्जगाम । गत्वा च वीरवरेण रुदती रुप-यौवन-सम्पन्ना सर्वालङ्कार-भूषिता काचित् स्त्री दृष्टा, पृष्टा च-का त्वम् ? किम् अर्थं रोदिषि ? इति । स्त्रियोक्तम्-अहम् एतस्य शूद्रकस्य राज-लक्ष्मीः । चिराद् एतस्य भुज-च्छायायां महता सुखेन विश्रान्ता । इदानीम् अन्यत्र गमिष्यामि । वीरवरो ब्रूते-यतापायः सम्भवति, तत्रोपायो ऽप्य् अस्ति । तत् कथं स्यात् पुनर् इहावासो भवत्याः ? लक्ष्मीर् उवाच-यदि त्वम् आत्मनः पुत्रं शक्तिधरं द्वात्रिंशल्-लक्षणोपेतं भगवत्याः सर्व-मङ्गलाया उपहारीकरोषि, तदाहं पुनर् अत्र सुचिरं निवसामि । इत्य् उक्त्वादृश्याभवत् । ततो वीरवरेण स्व-गृहं गत्वा निद्रायमाणा स्व-वधूः प्रबोधिता पुत्रश् च । तौ निद्रां परित्यज्योत्थायोपविष्टौ । वीरवरस् तत् सर्वं लक्ष्मी-वचनम् उक्तवान् । तच् छ्रुत्वा सानन्दः शक्तिधरो ब्रूते-धन्यो ऽहम् एवम्भूतः । स्वामि-राज्य-रक्षार्थं यस्योपयोगः । तात ! तत् को ऽधुना विलम्बस्य हेतुः ? एवं-विधे कर्मणि देहस्य विनियोगः श्लाघ्यः । यतः- धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । तन्-निमित्तो वरं त्यागो विनाशे नियते सति"
hit_3.103,śaktidhara-mātovāca-yady etan na kartavyaṃ tat kenānyena karmaṇā gṛhītasya mahāvartanasya niṣkrayo bhaviṣyati | ity ālocya sarve sarvamaṅgalāyāḥ sthānaṃ gatāḥ | tatra sarvamaṅgalāṃ sampūjya vīravaro brūte-devi ! prasīda | vijayatāṃ śūdrako mahārājaḥ | gṛhyatām ayam upahāraḥ | ity uktvā putrasya śiraś ciccheda | tato vīravaraś cintayāmāsa-gṛhīta-rāja-vartanasya nistāraḥ kṛtaḥ | adhunā niṣputrasya me jīvanenālam | ity ālocyātmanaḥ śiraś ciccheda | tataḥ striyāpi svāmi-putra-śokārtayā tad anuṣṭhitam | tat sarvaṃ dṛṣṭvā rājā sāścaryaṃ cintayāmāsa-- jāyante ca mriyante ca mad-vidhāḥ kṣudra-jantavaḥ | anena sadṛśo loke na bhūto na bhaviṣyati,शक्तिधर-मातोवाच-यद्य् एतन् न कर्तव्यं तत् केनान्येन कर्मणा गृहीतस्य महावर्तनस्य निष्क्रयो भविष्यति । इत्य् आलोच्य सर्वे सर्वमङ्गलायाः स्थानं गताः । तत्र सर्वमङ्गलां सम्पूज्य वीरवरो ब्रूते-देवि ! प्रसीद । विजयतां शूद्रको महाराजः । गृह्यताम् अयम् उपहारः । इत्य् उक्त्वा पुत्रस्य शिरश् चिच्छेद । ततो वीरवरश् चिन्तयामास-गृहीत-राज-वर्तनस्य निस्तारः कृतः । अधुना निष्पुत्रस्य मे जीवनेनालम् । इत्य् आलोच्यात्मनः शिरश् चिच्छेद । ततः स्त्रियापि स्वामि-पुत्र-शोकार्तया तद् अनुष्ठितम् । तत् सर्वं दृष्ट्वा राजा साश्चर्यं चिन्तयामास-- जायन्ते च म्रियन्ते च मद्-विधाः क्षुद्र-जन्तवः । अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति
hit_3.104,"tad etat-parityaktena mama rājyenāpi kiṃ prayojanam | tataḥ śūdrakeṇāpi sva-śiraś chettuṃ khaḍgaḥ samutthāpitaḥ | atha bhagavatyā sarvamaṅgalayā pratyakṣa-bhūtayā rājā haste dhṛtaḥ | uktaṃ ca-putra ! prasanno 'smi te, etāvatā sāhasenālam | jīvanānte'pi tava rāja-bhaṅgo nāsti | rājā ca sāṣṭāṅga-pātaṃ praṇamyovāca-devi ! kiṃ me rājyena ? jīvitena vā mama kiṃ prayojanam ? yady aham anukampanīyas tadā mamāyuḥ-śeṣeṇāpy ayaṃ sa-dāra-putro vīravaro jīvatu | anyathāhaṃ yathā-prāptāṃ gatiṃ gacchāmi | bhagavaty uvāca-putra ! anena te sattvotkarṣeṇa bhṛtya-vātsalyena ca sarvathā santuṣṭāsmi | gaccha vijayī bhava | ayam api sa-parivāro rāja-putro jīvatu | ity uktvā devy adṛśyābhavat | tato vīravaraḥ sa-putra-dāraḥ prāpta-jīvanaḥ sva-gṛhaṃ gataḥ | rājāpi tair alakṣitaḥ satvaram antaḥ-puraṃ praviṣṭaḥ | atha prabhāte vīravaro dvārasthaḥ punar bhūpālena pṛṣṭaḥ sann āha-deva ! sā rudatī mām avalokyādṛśyābhavat | na kāpy anyā vārtā vidyate | tad vacanam ākarṇya santuṣṭo rājā sāścaryaṃ cintayāmāsa-katham ayaṃ ślāghyo mahā-sattvaḥ ? yataḥ- priyaṃ brūyād akṛpaṇaḥ śūraḥ syād avikatthanaḥ | dātā nāpātra-varṣī ca pragalbhaḥ syād aniṣṭhuraḥ","तद् एतत्-परित्यक्तेन मम राज्येनापि किं प्रयोजनम् । ततः शूद्रकेणापि स्व-शिरश् छेत्तुं खड्गः समुत्थापितः । अथ भगवत्या सर्वमङ्गलया प्रत्यक्ष-भूतया राजा हस्ते धृतः । उक्तं च-पुत्र ! प्रसन्नो ऽस्मि ते, एतावता साहसेनालम् । जीवनान्तेऽपि तव राज-भङ्गो नास्ति । राजा च साष्टाङ्ग-पातं प्रणम्योवाच-देवि ! किं मे राज्येन ? जीवितेन वा मम किं प्रयोजनम् ? यद्य् अहम् अनुकम्पनीयस् तदा ममायुः-शेषेणाप्य् अयं स-दार-पुत्रो वीरवरो जीवतु । अन्यथाहं यथा-प्राप्तां गतिं गच्छामि । भगवत्य् उवाच-पुत्र ! अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भृत्य-वात्सल्येन च सर्वथा सन्तुष्टास्मि । गच्छ विजयी भव । अयम् अपि स-परिवारो राज-पुत्रो जीवतु । इत्य् उक्त्वा देव्य् अदृश्याभवत् । ततो वीरवरः स-पुत्र-दारः प्राप्त-जीवनः स्व-गृहं गतः । राजापि तैर् अलक्षितः सत्वरम् अन्तः-पुरं प्रविष्टः । अथ प्रभाते वीरवरो द्वारस्थः पुनर् भूपालेन पृष्टः सन्न् आह-देव ! सा रुदती माम् अवलोक्यादृश्याभवत् । न काप्य् अन्या वार्ता विद्यते । तद् वचनम् आकर्ण्य सन्तुष्टो राजा साश्चर्यं चिन्तयामास-कथम् अयं श्लाघ्यो महा-सत्त्वः ? यतः- प्रियं ब्रूयाद् अकृपणः शूरः स्याद् अविकत्थनः । दाता नापात्र-वर्षी च प्रगल्भः स्याद् अनिष्ठुरः"
hit_3.105,"etan mahāpuruṣa-lakṣaṇam etasmin sarvam asti | tataḥ sa rājā prātaḥ śiṣṭa-sabhāṃ kṛtvā, sarvaṃ vṛttāntaṃ prastutya prasādāt tasmai karṇāṭaka-rājyaṃ dadau | tat kim āgantuko jāti-mātrād duṣṭaḥ ? tatrāpy uttamādhama-madhyamāḥ santi | cakravāko brūte- yo 'kāryaṃ kāryavac chāsti sa kiṃ mantrī nṛpecchayā | varaṃ svāmi-mano-duḥkhaṃ tan-nāśo na tv akāryataḥ","एतन् महापुरुष-लक्षणम् एतस्मिन् सर्वम् अस्ति । ततः स राजा प्रातः शिष्ट-सभां कृत्वा, सर्वं वृत्तान्तं प्रस्तुत्य प्रसादात् तस्मै कर्णाटक-राज्यं ददौ । तत् किम् आगन्तुको जाति-मात्राद् दुष्टः ? तत्राप्य् उत्तमाधम-मध्यमाः सन्ति । चक्रवाको ब्रूते- यो ऽकार्यं कार्यवच् छास्ति स किं मन्त्री नृपेच्छया । वरं स्वामि-मनो-दुःखं तन्-नाशो न त्व् अकार्यतः"
hit_3.106,vaidyo guruś ca mantrī ca yasya rājñaḥ priyaṃvadāḥ | śarīra-dharma-kośebhyaḥ kṣipraṃ sa parihīyate,वैद्यो गुरुश् च मन्त्री च यस्य राज्ञः प्रियंवदाः । शरीर-धर्म-कोशेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते
hit_3.107,śṛṇu deva ! puṇyāl labdhaṃ yad ekena tan mamāpi bhaviṣyati | hatvā bhikṣuṃ yato mohān nidhy-arthī nāpito hataḥ,शृणु देव ! पुण्याल् लब्धं यद् एकेन तन् ममापि भविष्यति । हत्वा भिक्षुं यतो मोहान् निध्य्-अर्थी नापितो हतः
hit_3.108,"rājā pṛcchati--katham etat ? mantrī kathayati- kathā 9 asty ayodhyāyāṃ puri cūḍāmaṇir nāma kṣatriyaḥ | tena dhanārthinā mahatā kleśena bhagavāṃś candrārdha-cūḍāmaṇiś ciram ārādhitaḥ | tataḥ kṣīṇa-pāpo 'sau svapne darśanaṃ dattvā, bhagavad-ādeśādy-akṣeśvareṇādiṣṭo yat tvam adya prātaḥ kṣauraṃ kārayitvā, laguḍa-hastaḥ san sva-gṛha-dvāri nibhṛtaṃ sthāsyasi, tato yam evāgataṃ bhikṣukaṃ prāṅgaṇe paśyasi taṃ nirdakṣaṃ laguḍa-prahāreṇa haniṣyasi | tato 'sau bhikṣukas tat-kṣaṇāt suvarṇa-kalaso bhaviṣyati | tena tvayā yāvaj-jīvaṃ sukhinā bhavitavyam | tatas tathānuṣṭhite tad vṛttam | tatra kṣaura-karaṇāyānītena nāpitena tat sarvam ālokya cintitam-aye nidhi-prāpter ayam upāyaḥ | tad aham apy evaṃ kiṃ na karomi ? tataḥ prabhṛti sa nāpitaḥ pratyahaṃ tathāvidho laguḍa-hastaḥ sunibhṛtaṃ bhikṣor āgamanaṃ pratīkṣate | ekadā tena prāpto bhikṣur laguḍena vyāpāditaḥ | tasmād aparādhāt so 'pi nāpito rāja-puruṣair vyāpāditaḥ | ato 'haṃ bravīmi-puṇyāl labdhaṃ yad ekena ity ādi | --o)0(o-- rājāha- purāvṛtta-kathodgāraiḥ kathaṃ nirṇīyate paraḥ | syān niṣkāraṇa-bandhur vā kiṃ vā viśvāsa-ghātakaḥ","राजा पृच्छति--कथम् एतत् ? मन्त्री कथयति- कथा ९ अस्त्य् अयोध्यायां पुरि चूडामणिर् नाम क्षत्रियः । तेन धनार्थिना महता क्लेशेन भगवांश् चन्द्रार्ध-चूडामणिश् चिरम् आराधितः । ततः क्षीण-पापो ऽसौ स्वप्ने दर्शनं दत्त्वा, भगवद्-आदेशाद्य्-अक्षेश्वरेणादिष्टो यत् त्वम् अद्य प्रातः क्षौरं कारयित्वा, लगुड-हस्तः सन् स्व-गृह-द्वारि निभृतं स्थास्यसि, ततो यम् एवागतं भिक्षुकं प्राङ्गणे पश्यसि तं निर्दक्षं लगुड-प्रहारेण हनिष्यसि । ततो ऽसौ भिक्षुकस् तत्-क्षणात् सुवर्ण-कलसो भविष्यति । तेन त्वया यावज्-जीवं सुखिना भवितव्यम् । ततस् तथानुष्ठिते तद् वृत्तम् । तत्र क्षौर-करणायानीतेन नापितेन तत् सर्वम् आलोक्य चिन्तितम्-अये निधि-प्राप्तेर् अयम् उपायः । तद् अहम् अप्य् एवं किं न करोमि ? ततः प्रभृति स नापितः प्रत्यहं तथाविधो लगुड-हस्तः सुनिभृतं भिक्षोर् आगमनं प्रतीक्षते । एकदा तेन प्राप्तो भिक्षुर् लगुडेन व्यापादितः । तस्माद् अपराधात् सो ऽपि नापितो राज-पुरुषैर् व्यापादितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-पुण्याल् लब्धं यद् एकेन इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- राजाह- पुरावृत्त-कथोद्गारैः कथं निर्णीयते परः । स्यान् निष्कारण-बन्धुर् वा किं वा विश्वास-घातकः"
hit_3.109,"yātu, prastutam anusandhīyatām | malayādhityakāyāṃ cec citravarṇas tad adhunā kiṃ vidheyam ? mantrī vadati-deva ! āgata-praṇidhi-mukhān mayā śrutaṃ, yat mahā-mantriṇo gṛdhrasyopadeśe citravarṇenānādaraḥ kṛtaḥ tato 'sau mūḍho jetuṃ śakyaḥ | tathā coktam- lubdhaḥ krūro 'laso 'satyaḥ pramādī bhīrur asthiraḥ | mūḍho yodhāvamantā ca sukha-cchedyo ripuḥ smṛtaḥ","यातु, प्रस्तुतम् अनुसन्धीयताम् । मलयाधित्यकायां चेच् चित्रवर्णस् तद् अधुना किं विधेयम् ? मन्त्री वदति-देव ! आगत-प्रणिधि-मुखान् मया श्रुतं, यत् महा-मन्त्रिणो गृध्रस्योपदेशे चित्रवर्णेनानादरः कृतः ततो ऽसौ मूढो जेतुं शक्यः । तथा चोक्तम्- लुब्धः क्रूरो ऽलसो ऽसत्यः प्रमादी भीरुर् अस्थिरः । मूढो योधावमन्ता च सुख-च्छेद्यो रिपुः स्मृतः"
hit_3.110,"tato 'sau yāvad asmad durga-dvāra-rodhaṃ na karoti, tāvan nady-adri-vana-vartmasu tad-balāni hantuṃ sārasādayaḥ senāpatayo niyujyantām | tathā coktam- dīrgha-vartma-pariśrāntaṃ nady-adri-vana-saṅkulam | ghorāgni-bhaya-santrastaṃ kṣut-pipāsārditaṃ tathā","ततो ऽसौ यावद् अस्मद् दुर्ग-द्वार-रोधं न करोति, तावन् नद्य्-अद्रि-वन-वर्त्मसु तद्-बलानि हन्तुं सारसादयः सेनापतयो नियुज्यन्ताम् । तथा चोक्तम्- दीर्घ-वर्त्म-परिश्रान्तं नद्य्-अद्रि-वन-सङ्कुलम् । घोराग्नि-भय-सन्त्रस्तं क्षुत्-पिपासार्दितं तथा"
hit_3.111,pramattaṃ bhojana-vyagraṃ vyādhi-durbhikṣa-pīḍitam | asaṃsthitam abhūyiṣṭhaṃ vṛṣṭi-vāta-samākulam,प्रमत्तं भोजन-व्यग्रं व्याधि-दुर्भिक्ष-पीडितम् । असंस्थितम् अभूयिष्ठं वृष्टि-वात-समाकुलम्
hit_3.112,paṅka-pāṃśu-jalācchannaṃ suvyastaṃ dasyu-vidrutam | evambhūtaṃ mahīpālaḥ para-sainyaṃ vighātayet,पङ्क-पांशु-जलाच्छन्नं सुव्यस्तं दस्यु-विद्रुतम् । एवम्भूतं महीपालः पर-सैन्यं विघातयेत्
hit_3.113,anyac ca- avaskanda-bhayād rājā prajāgara-kṛta-śramam | divā-suptaṃ sadā hanyān nidrā-vyākula-sainikam,अन्यच् च- अवस्कन्द-भयाद् राजा प्रजागर-कृत-श्रमम् । दिवा-सुप्तं सदा हन्यान् निद्रा-व्याकुल-सैनिकम्
hit_3.114,atas tasya pramādito balaṃ gatvā yathāvakāśaṃ divā-niśaṃ ghnantv asmat-senāpatayaḥ | tathānuṣṭhite citravarṇasya sainikāḥ senāpatayaś ca bahavo nihatāḥ | tataś citravarṇo viṣaṇṇaḥ sva-mantriṇaṃ dūra-darśinam āha-tāta ! kim ity asmad-upekṣā kriyate ? kiṃ kvāpy avinayo mamāsti ? tathā coktam- na rājyaṃ prāptam ity eva vartitavyam asāmpratam | śriyaṃ hy avinayo hanti jarā rūpam ivottamam,अतस् तस्य प्रमादितो बलं गत्वा यथावकाशं दिवा-निशं घ्नन्त्व् अस्मत्-सेनापतयः । तथानुष्ठिते चित्रवर्णस्य सैनिकाः सेनापतयश् च बहवो निहताः । ततश् चित्रवर्णो विषण्णः स्व-मन्त्रिणं दूर-दर्शिनम् आह-तात ! किम् इत्य् अस्मद्-उपेक्षा क्रियते ? किं क्वाप्य् अविनयो ममास्ति ? तथा चोक्तम्- न राज्यं प्राप्तम् इत्य् एव वर्तितव्यम् असाम्प्रतम् । श्रियं ह्य् अविनयो हन्ति जरा रूपम् इवोत्तमम्
hit_3.115,api ca- dakṣaḥ śriyam adhigacchati pathy āśī kalyatāṃ sukham arogī | udyukto viyāntaṃ dharmārtha-yaśāṃsi ca vinītaḥ,अपि च- दक्षः श्रियम् अधिगच्छति पथ्य् आशी कल्यतां सुखम् अरोगी । उद्युक्तो वियान्तं धर्मार्थ-यशांसि च विनीतः
hit_3.116,gṛdhro 'vadat-deva ! śṛṇu- avidvān api bhū-pālo vidyā-vṛddhopasevayā | parāṃ śriyam avāpnoti jalāsanna-tarur yathā,गृध्रो ऽवदत्-देव ! शृणु- अविद्वान् अपि भू-पालो विद्या-वृद्धोपसेवया । परां श्रियम् अवाप्नोति जलासन्न-तरुर् यथा
hit_3.117,anyac ca- pāpaṃ strī mṛgayā dyūtam artha-dūṣaṇam eva ca | vāg-daṇḍayoś ca pāruṣyaṃ vyasanāni mahībhujām,अन्यच् च- पापं स्त्री मृगया द्यूतम् अर्थ-दूषणम् एव च । वाग्-दण्डयोश् च पारुष्यं व्यसनानि महीभुजाम्
hit_3.118,kiṃ ca- na sāhasaikānta-rasānuvartinā na cāpy upāyopahatāntarātmanā | vibhūtayaḥ śakyam avāptum ūrjitā naye ca śaurye ca vasanti sampadaḥ,किं च- न साहसैकान्त-रसानुवर्तिना न चाप्य् उपायोपहतान्तरात्मना । विभूतयः शक्यम् अवाप्तुम् ऊर्जिता नये च शौर्ये च वसन्ति सम्पदः
hit_3.119,"tvayā sva-balotsāham avalokya, sāhasaika-rasikena mayopanthas teṣv api mantreṣv anavadhānaṃ, vāk-pāruṣyaṃ ca kṛtam | ato durnīteḥ phalam idam anubhūyate | tathā coktam- durmantriṇaṃ kam upayānti na nīti-doṣāḥ ? santāpayanti kam apathya-bhujaṃ na rogāḥ ? kaṃ śrīr na darpayati kaṃ na nihanti mṛtyuḥ kaṃ strī-kṛtā na viṣayāḥ paritāpayanti","त्वया स्व-बलोत्साहम् अवलोक्य, साहसैक-रसिकेन मयोपन्थस् तेष्व् अपि मन्त्रेष्व् अनवधानं, वाक्-पारुष्यं च कृतम् । अतो दुर्नीतेः फलम् इदम् अनुभूयते । तथा चोक्तम्- दुर्मन्त्रिणं कम् उपयान्ति न नीति-दोषाः ? सन्तापयन्ति कम् अपथ्य-भुजं न रोगाः ? कं श्रीर् न दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः कं स्त्री-कृता न विषयाः परितापयन्ति"
hit_3.120,aparaṃ ca- mudaṃ viṣādaḥ śaradaṃ himāgamas tamo vivasvān sukṛtaṃ kṛtaghnatā | priyopapattiḥ śucam āpadaṃ nayaḥ śriyaḥ samṛddhā api hanti durnayaḥ,अपरं च- मुदं विषादः शरदं हिमागमस् तमो विवस्वान् सुकृतं कृतघ्नता । प्रियोपपत्तिः शुचम् आपदं नयः श्रियः समृद्धा अपि हन्ति दुर्नयः
hit_3.121,tato mayāpy ālocitam-prajñā-hīno 'yaṃ rājā | na cet kathaṃ nīti-śāstra-kathā-kaumudīṃ vāg-ulkābhis timirayati | yataḥ- yasya nāsti svayaṃ prajñā śāstraṃ tasya karoti kim ? locanābhyāṃ vihīnasya darpaṇaḥ kiṃ kariṣyati,ततो मयाप्य् आलोचितम्-प्रज्ञा-हीनो ऽयं राजा । न चेत् कथं नीति-शास्त्र-कथा-कौमुदीं वाग्-उल्काभिस् तिमिरयति । यतः- यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् ? लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति
hit_3.122,"ity ālocyāham api tūṣṇīṃ sthitaḥ | atha rājā baddhāñjalir āha-tāta ! asty ayaṃ mamāparādhaḥ, idānīṃ yathāham avaśiṣṭa-bala-sahitaḥ pratyāvṛttya vindhyācalaṃ gacchāmi, tathopadiśa | gṛdhraḥ svagataṃ cintayati-kriyatām atra pratīkāraḥ | yataḥ, devatāsu gurau goṣu rājasu brāhmaṇeṣu ca | niyantavyaḥ sadā kopo bāla-vṛddhātureṣu ca","इत्य् आलोच्याहम् अपि तूष्णीं स्थितः । अथ राजा बद्धाञ्जलिर् आह-तात ! अस्त्य् अयं ममापराधः, इदानीं यथाहम् अवशिष्ट-बल-सहितः प्रत्यावृत्त्य विन्ध्याचलं गच्छामि, तथोपदिश । गृध्रः स्वगतं चिन्तयति-क्रियताम् अत्र प्रतीकारः । यतः, देवतासु गुरौ गोषु राजसु ब्राह्मणेषु च । नियन्तव्यः सदा कोपो बाल-वृद्धातुरेषु च"
hit_3.123,mantrī prahasya brūte-deva mā bhaiṣīḥ | samāśvasihi | śṛṇu deva- mantriṇāṃ bhinna-sandhāne bhiṣajāṃ sāṃnipātike | karmaṇi vyajyate prajñā susthe ko vā na paṇḍitaḥ,मन्त्री प्रहस्य ब्रूते-देव मा भैषीः । समाश्वसिहि । शृणु देव- मन्त्रिणां भिन्न-सन्धाने भिषजां सांनिपातिके । कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा सुस्थे को वा न पण्डितः
hit_3.124,aparaṃ ca- ārambhante'lpam evājñāḥ kāmaṃ vyagrā bhavanti ca | mahārambhāḥ kṛta-dhiyas tiṣṭhanti ca nirākulāḥ,अपरं च- आरम्भन्तेऽल्पम् एवाज्ञाः कामं व्यग्रा भवन्ति च । महारम्भाः कृत-धियस् तिष्ठन्ति च निराकुलाः
hit_3.125,"tad atra bhavat-pratāpād eva durgaṃ bhaṅktvā, kīrti-pratāpa-sahitaṃ tvām acireṇa kālena vindhyācalaṃ neṣyāmi | rājāha-katham adhunā svalpa-balena tat sampadyate ? gṛdhro vadati-deva ! sarvaṃ bhaviṣyati | yato vijigīṣor adīrgha-sūtratā vijaya-siddher avaśyambhāvi lakṣaṇam | tat sahasaiva durga-dvārāvarodhaḥ kriyatām | atha prahita-praṇidhinā bakenāgatya hiraṇyagarbhasya kathitam-deva ! svalpa-bala evāyaṃ rājā citravarṇo gṛdhrasya vacanopaṣṭambhād āgatya durga-dvārāvarodhaṃ kariṣyati | rājahaṃso brūte-sva-bale sārāsāra-vicāraḥ kriyatām | taj jñātvā suvarṇa-vastrādikaṃ yathārhaṃ prasāda-pradānaṃ ca kriyatām | yataḥ- yaḥ kākiṇīm apy apatha-prapannāṃ samuddharen niṣka-sahasra-tulyām | kāleṣu koṭiṣv api mukta-hastas taṃ rāja-siṃhaṃ na jahāti lakṣmīḥ","तद् अत्र भवत्-प्रतापाद् एव दुर्गं भङ्क्त्वा, कीर्ति-प्रताप-सहितं त्वाम् अचिरेण कालेन विन्ध्याचलं नेष्यामि । राजाह-कथम् अधुना स्वल्प-बलेन तत् सम्पद्यते ? गृध्रो वदति-देव ! सर्वं भविष्यति । यतो विजिगीषोर् अदीर्घ-सूत्रता विजय-सिद्धेर् अवश्यम्भावि लक्षणम् । तत् सहसैव दुर्ग-द्वारावरोधः क्रियताम् । अथ प्रहित-प्रणिधिना बकेनागत्य हिरण्यगर्भस्य कथितम्-देव ! स्वल्प-बल एवायं राजा चित्रवर्णो गृध्रस्य वचनोपष्टम्भाद् आगत्य दुर्ग-द्वारावरोधं करिष्यति । राजहंसो ब्रूते-स्व-बले सारासार-विचारः क्रियताम् । तज् ज्ञात्वा सुवर्ण-वस्त्रादिकं यथार्हं प्रसाद-प्रदानं च क्रियताम् । यतः- यः काकिणीम् अप्य् अपथ-प्रपन्नां समुद्धरेन् निष्क-सहस्र-तुल्याम् । कालेषु कोटिष्व् अपि मुक्त-हस्तस् तं राज-सिंहं न जहाति लक्ष्मीः"
hit_3.126,anyac ca- kratau vivāhe vyasane ripu-kṣaye yaśaskare karmaṇi mitra-saṅgrahe | priyāsu nārīṣv adhaneṣu bāndhaveṣv ativyayo nāsti narādhipāṣṭasu,अन्यच् च- क्रतौ विवाहे व्यसने रिपु-क्षये यशस्करे कर्मणि मित्र-सङ्ग्रहे । प्रियासु नारीष्व् अधनेषु बान्धवेष्व् अतिव्ययो नास्ति नराधिपाष्टसु
hit_3.127,yataḥ- mūrkhaḥ svalpa-vyaya-trāsāt sarvanāśaṃ karoti hi | kaḥ sudhīḥ santyajed bhāṇḍaṃ śuklasyaivātisādhvasāt,यतः- मूर्खः स्वल्प-व्यय-त्रासात् सर्वनाशं करोति हि । कः सुधीः सन्त्यजेद् भाण्डं शुक्लस्यैवातिसाध्वसात्
hit_3.128,rājāha-katham iha samaye'tivyayo yujyate ? uktaṃ ca-āpad-arthe dhanaṃ rakṣed iti | mantrī brūte-śrīmatāṃ katham āpadaḥ ? rājāha-kadācic calitā lakṣmīḥ | mantrī brūte-sañcitāpi vinaśyati | tad deva ! kārpaṇyaṃ vimucya sva-bhaṭā dāna-mānābhyāṃ puraskriyantām | tathā coktam- parasparajñāḥ saṃhṛṣṭās tyaktuṃ prāṇān suniścitāḥ | kulīnāḥ pūjitāḥ samyag vijayante dviṣad-balam,राजाह-कथम् इह समयेऽतिव्ययो युज्यते ? उक्तं च-आपद्-अर्थे धनं रक्षेद् इति । मन्त्री ब्रूते-श्रीमतां कथम् आपदः ? राजाह-कदाचिच् चलिता लक्ष्मीः । मन्त्री ब्रूते-सञ्चितापि विनश्यति । तद् देव ! कार्पण्यं विमुच्य स्व-भटा दान-मानाभ्यां पुरस्क्रियन्ताम् । तथा चोक्तम्- परस्परज्ञाः संहृष्टास् त्यक्तुं प्राणान् सुनिश्चिताः । कुलीनाः पूजिताः सम्यग् विजयन्ते द्विषद्-बलम्
hit_3.129,aparaṃ ca- subhaṭāḥ śīla-sampannāḥ saṃhatāḥ kṛta-niścayāḥ | api pañca-śataṃ śūrā nighnanti ripu-vāhinīm,अपरं च- सुभटाः शील-सम्पन्नाः संहताः कृत-निश्चयाः । अपि पञ्च-शतं शूरा निघ्नन्ति रिपु-वाहिनीम्
hit_3.130,kiṃ ca- śiṣṭair apy avaśeṣajña ugraś ca kṛta-nāśakaḥ | tyajyate kiṃ punar nānyair yaś cāpy ātmambharir naraḥ,किं च- शिष्टैर् अप्य् अवशेषज्ञ उग्रश् च कृत-नाशकः । त्यज्यते किं पुनर् नान्यैर् यश् चाप्य् आत्मम्भरिर् नरः
hit_3.131,yataḥ- satyaṃ śauryaṃ dayā tyāgo nṛpasyaite mahā-guṇāḥ | etais tyakto mahīpālaḥ prāpnoti khalu vācyatām,यतः- सत्यं शौर्यं दया त्यागो नृपस्यैते महा-गुणाः । एतैस् त्यक्तो महीपालः प्राप्नोति खलु वाच्यताम्
hit_3.132,īdṛśi prastāve'mātyās tāvad avaśyam eva puraskartavyāḥ | tathā coktam- yo yena pratibaddhaḥ syāt saha tenodayī vyayī | sa viśvasto niyoktavyaḥ prāṇeṣu ca dhaneṣu ca,ईदृशि प्रस्तावेऽमात्यास् तावद् अवश्यम् एव पुरस्कर्तव्याः । तथा चोक्तम्- यो येन प्रतिबद्धः स्यात् सह तेनोदयी व्ययी । स विश्वस्तो नियोक्तव्यः प्राणेषु च धनेषु च
hit_3.133,yataḥ- dhūrtaḥ strī vā śiśur yasya mantriṇaḥ syur mahīpateḥ | anīti-pavana-kṣipto 'kāryābdhau sa nimajjati,यतः- धूर्तः स्त्री वा शिशुर् यस्य मन्त्रिणः स्युर् महीपतेः । अनीति-पवन-क्षिप्तो ऽकार्याब्धौ स निमज्जति
hit_3.134,śṛṇu deva! - harṣa-krodhau yatau yasya śāstrārthe pratyayas tathā | nityaṃ bhṛtyānupekṣā ca tasya syād dhanadā dharā,शृणु देव! - हर्ष-क्रोधौ यतौ यस्य शास्त्रार्थे प्रत्ययस् तथा । नित्यं भृत्यानुपेक्षा च तस्य स्याद् धनदा धरा
hit_3.135,yeṣāṃ rājñā saha syātām uccayāpacayau dhruvam | amātyā iti tān rājā nāvamanyet kadācana,येषां राज्ञा सह स्याताम् उच्चयापचयौ ध्रुवम् । अमात्या इति तान् राजा नावमन्येत् कदाचन
hit_3.136,mahībhujo madāndhasya saṅkīrṇasyeva dantinaḥ | skhalato hi karālambaḥ suśiṣṭair eva kīyate,महीभुजो मदान्धस्य सङ्कीर्णस्येव दन्तिनः । स्खलतो हि करालम्बः सुशिष्टैर् एव कीयते
hit_3.137,athāgatya praṇamya meghavarṇo brūte-deva ! dṛṣṭi-prasādaṃ kuru | idānīṃ vipakṣo durga-dvāri vartate | tad deva-pādādeśād bahir niḥsṛtya sva-vikramaṃ darśayāmi | tena deva-pādānām ānṛṇyam upagacchāmi | cakravāko brūte-maivam | yadi bahir niḥsṛtya yoddhavyam | tadā durgāśrayaṇam eva niṣprayojanam | aparaṃ ca- viṣamo 'pi yathā nakraḥ salilān nisṛto vaśaḥ | vanād vinirgataḥ śūraḥ siṃho 'pi syāc chagālavat,अथागत्य प्रणम्य मेघवर्णो ब्रूते-देव ! दृष्टि-प्रसादं कुरु । इदानीं विपक्षो दुर्ग-द्वारि वर्तते । तद् देव-पादादेशाद् बहिर् निःसृत्य स्व-विक्रमं दर्शयामि । तेन देव-पादानाम् आनृण्यम् उपगच्छामि । चक्रवाको ब्रूते-मैवम् । यदि बहिर् निःसृत्य योद्धव्यम् । तदा दुर्गाश्रयणम् एव निष्प्रयोजनम् । अपरं च- विषमो ऽपि यथा नक्रः सलिलान् निसृतो वशः । वनाद् विनिर्गतः शूरः सिंहो ऽपि स्याच् छगालवत्
hit_3.138,atha te sarve durga-dvāraṃ gatvā mahāhavaṃ kṛtavantaḥ | aparedyuś citravarṇo rājā gṛdhram uvāca-tāta ! sva-pratijñātam adhunā nirvāhaya | vāyaso brūte-deva ! svayaṃ gatvā dṛśyatāṃ yuddham | yataḥ- puraskṛtya balaṃ rājā yodhayed avalokayan | svāminādhiṣṭhitaḥ śvāpi kiṃ na siṃhāyate dhruvam,अथ ते सर्वे दुर्ग-द्वारं गत्वा महाहवं कृतवन्तः । अपरेद्युश् चित्रवर्णो राजा गृध्रम् उवाच-तात ! स्व-प्रतिज्ञातम् अधुना निर्वाहय । वायसो ब्रूते-देव ! स्वयं गत्वा दृश्यतां युद्धम् । यतः- पुरस्कृत्य बलं राजा योधयेद् अवलोकयन् । स्वामिनाधिष्ठितः श्वापि किं न सिंहायते ध्रुवम्
hit_3.139,gṛdhro brūte-deva ! śṛṇu tāvat- akāla-sahamaty-alpaṃ mūrkha-vyasani-nāyakam | aguptaṃ bhīru-yodhaṃ ca durga-vyasanam ucyate,गृध्रो ब्रूते-देव ! शृणु तावत्- अकाल-सहमत्य्-अल्पं मूर्ख-व्यसनि-नायकम् । अगुप्तं भीरु-योधं च दुर्ग-व्यसनम् उच्यते
hit_3.140,tat tāvad atra nāsti- upajāpaś cirārodho 'vaskandas tīvra-pauruṣam | durgasya laṅghanopāyāś catvāraḥ kathitā ime,तत् तावद् अत्र नास्ति- उपजापश् चिरारोधो ऽवस्कन्दस् तीव्र-पौरुषम् । दुर्गस्य लङ्घनोपायाश् चत्वारः कथिता इमे
hit_3.141,"atra yathāśakti kriyate yatnaḥ | karṇe kathayati-evam evam | tato 'nudita eva bhāskare caturṣv api durga-dvāreṣu pravṛtte yuddhe, durgābhyantara-gṛheṣv ekadā kākair agni-nikṣiptaḥ | tataḥ gṛhītaṃ gṛhītaṃ durgam iti kolāhalaṃ śrutvā sarvataḥ pradīptāgnim avalokya rāja-haṃsa-sainikā bahavo durga-vāsinaś ca satvaraṃ hradaṃ praviṣṭāḥ, yataḥ- sumantritaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam | kārya-kāle yathā-śakti kuryān na tu vicārayet","अत्र यथाशक्ति क्रियते यत्नः । कर्णे कथयति-एवम् एवम् । ततो ऽनुदित एव भास्करे चतुर्ष्व् अपि दुर्ग-द्वारेषु प्रवृत्ते युद्धे, दुर्गाभ्यन्तर-गृहेष्व् एकदा काकैर् अग्नि-निक्षिप्तः । ततः गृहीतं गृहीतं दुर्गम् इति कोलाहलं श्रुत्वा सर्वतः प्रदीप्ताग्निम् अवलोक्य राज-हंस-सैनिका बहवो दुर्ग-वासिनश् च सत्वरं ह्रदं प्रविष्टाः, यतः- सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् । कार्य-काले यथा-शक्ति कुर्यान् न तु विचारयेत्"
hit_3.142,"rājā haṃsaś ca svabhāvān manda-gatiḥ | sārasa-dvitīyaś citravarṇasya senāpatinā kukkuṭenāgatya veṣṭitaḥ | hiraṇyagarbhaḥ sārasam āha-senāpate ! sārasa ! mamānurodhād ātmānaṃ kathaṃ vyāpādayasi | adhunāhaṃ gantum asamarthaḥ | tvaṃ gantum adhunāpi samarthaḥ | tad gatvā jalaṃ praviśyātmānaṃ parirakṣa | asmat-putraṃ cūḍāmaṇi-nāmānaṃ sarvajñasya saṃmatyā rājānaṃ kariṣyasi | sāraso brūte-deva ! na vaktavyam evaṃ duḥsahaṃ vacaḥ, yāvac candrārkau divi tiṣṭhatas tāvad vijayatāṃ devaḥ | ahaṃ deva durgādhikārī | tan mama māṃsāsṛg viliptena dvāra-vartmanā tāvat praviśatu śatruḥ | aparaṃ ca, deva-- dātā kṣamī guṇa-grāhī svāmī duḥkhena labhyate | rājāha-satyam evaitat | kintu- śucir dakṣo 'nuraktaś ca jāne bhṛtyo 'pi durlabhaḥ","राजा हंसश् च स्वभावान् मन्द-गतिः । सारस-द्वितीयश् चित्रवर्णस्य सेनापतिना कुक्कुटेनागत्य वेष्टितः । हिरण्यगर्भः सारसम् आह-सेनापते ! सारस ! ममानुरोधाद् आत्मानं कथं व्यापादयसि । अधुनाहं गन्तुम् असमर्थः । त्वं गन्तुम् अधुनापि समर्थः । तद् गत्वा जलं प्रविश्यात्मानं परिरक्ष । अस्मत्-पुत्रं चूडामणि-नामानं सर्वज्ञस्य संमत्या राजानं करिष्यसि । सारसो ब्रूते-देव ! न वक्तव्यम् एवं दुःसहं वचः, यावच् चन्द्रार्कौ दिवि तिष्ठतस् तावद् विजयतां देवः । अहं देव दुर्गाधिकारी । तन् मम मांसासृग् विलिप्तेन द्वार-वर्त्मना तावत् प्रविशतु शत्रुः । अपरं च, देव-- दाता क्षमी गुण-ग्राही स्वामी दुःखेन लभ्यते । राजाह-सत्यम् एवैतत् । किन्तु- शुचिर् दक्षो ऽनुरक्तश् च जाने भृत्यो ऽपि दुर्लभः"
hit_3.143,sāraso brūte-śṛṇu deva! yadi samaram apāsya nāsti mṛtyor bhayam iti yuktam ito 'nyataḥ prayātum | atha maraṇam avaśyam eva jantoḥ kim iti mudhā malinaṃ yaśaḥ kriyate ?,सारसो ब्रूते-शृणु देव! यदि समरम् अपास्य नास्ति मृत्योर् भयम् इति युक्तम् इतो ऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणम् अवश्यम् एव जन्तोः किम् इति मुधा मलिनं यशः क्रियते ?
hit_3.144,anyac ca- bhave'smin pavanodbhrānta-vīci-vibhrama-bhaṅgure | jāyate puṇay-yogena parārthe jīvita-vyayaḥ,अन्यच् च- भवेऽस्मिन् पवनोद्भ्रान्त-वीचि-विभ्रम-भङ्गुरे । जायते पुणय्-योगेन परार्थे जीवित-व्ययः
hit_3.145,svāmy-amātyaś ca rāṣṭraṃ ca durgaṃ kośo balaṃ suhṛt | rājyāṅgāni prakṛtayaḥ paurāṇāṃ śreṇayo 'pi ca,स्वाम्य्-अमात्यश् च राष्ट्रं च दुर्गं कोशो बलं सुहृत् । राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयो ऽपि च
hit_3.146,deva ! tvaṃ ca svāmī sarvathā rakṣaṇīyaḥ | yataḥ- prakṛtiḥ svāminaṃ tyaktvā samṛddhāpi na jīvati | api dhanvantarir vaidyaḥ kiṃ karoti gatāyuṣi,देव ! त्वं च स्वामी सर्वथा रक्षणीयः । यतः- प्रकृतिः स्वामिनं त्यक्त्वा समृद्धापि न जीवति । अपि धन्वन्तरिर् वैद्यः किं करोति गतायुषि
hit_3.147,aparaṃ ca- nareśe jīva-loko 'yaṃ nimīlati nimīlati | udety udīyamāne ca ravāv iva saroruham,अपरं च- नरेशे जीव-लोको ऽयं निमीलति निमीलति । उदेत्य् उदीयमाने च रवाव् इव सरोरुहम्
hit_3.148,"atrāpi pradhānāṅgaṃ rājā | atha kukkuṭenāgatya rājahaṃsasya śarīre kharatara-nakhāghātaḥ kṛtaḥ | tadā satvaram upasṛtya sārasena sva-dehāntarito rājā jale kṣiptaḥ | atha kukkuṭa-nakha-prahāra-jarjarīkṛtenāpi sārasena kukkuṭa-senā bahuśo hatā | paścāt sāraso 'pi bahubhiḥ pakṣibhiḥ sametya cañcu-prahāreṇa vibhidya vyāpāditaḥ | atha citravarṇo durgaṃ praviśya, durgāvasthitaṃ dravyaṃ grāhayitvā vandibhir jaya-śabdair ānanditaḥ sva-skandhāvāraṃ jagāma | atha rāja-putrair uktaṃ-tasmin rājahaṃsa-pakṣe puṇyavān sa sārasa eva, yena sva-deha-tyāgena svāmī rakṣitaḥ | yataḥ- janayanti sutān gāvaḥ sarvā eva gavākṛtīn | viṣāṇollikhita-skandhaṃ kācid eva gavāṃ patim","अत्रापि प्रधानाङ्गं राजा । अथ कुक्कुटेनागत्य राजहंसस्य शरीरे खरतर-नखाघातः कृतः । तदा सत्वरम् उपसृत्य सारसेन स्व-देहान्तरितो राजा जले क्षिप्तः । अथ कुक्कुट-नख-प्रहार-जर्जरीकृतेनापि सारसेन कुक्कुट-सेना बहुशो हता । पश्चात् सारसो ऽपि बहुभिः पक्षिभिः समेत्य चञ्चु-प्रहारेण विभिद्य व्यापादितः । अथ चित्रवर्णो दुर्गं प्रविश्य, दुर्गावस्थितं द्रव्यं ग्राहयित्वा वन्दिभिर् जय-शब्दैर् आनन्दितः स्व-स्कन्धावारं जगाम । अथ राज-पुत्रैर् उक्तं-तस्मिन् राजहंस-पक्षे पुण्यवान् स सारस एव, येन स्व-देह-त्यागेन स्वामी रक्षितः । यतः- जनयन्ति सुतान् गावः सर्वा एव गवाकृतीन् । विषाणोल्लिखित-स्कन्धं काचिद् एव गवां पतिम्"
hit_3.149,viṣṇuśarmovāca-sa tāvat sattva-krītān akṣaya-lokān vidyādharī-parivṛtto 'nubhavatu mahā-sattvaḥ | tathā coktam- āhaveṣu ca ye śūrāḥ svāmy-arthe tyakta-jīvitāḥ | bhartṛ-bhaktāḥ kṛtajñāś ca te narāḥ svarga-gāminaḥ,विष्णुशर्मोवाच-स तावत् सत्त्व-क्रीतान् अक्षय-लोकान् विद्याधरी-परिवृत्तो ऽनुभवतु महा-सत्त्वः । तथा चोक्तम्- आहवेषु च ये शूराः स्वाम्य्-अर्थे त्यक्त-जीविताः । भर्तृ-भक्ताः कृतज्ञाश् च ते नराः स्वर्ग-गामिनः
hit_3.150,yatra tatra hataḥ śūraḥ śatrubhiḥ pariveṣṭitaḥ | akṣayān labhate lokān yadi klaibyaṃ na gacchati,यत्र तत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः । अक्षयान् लभते लोकान् यदि क्लैब्यं न गच्छति
hit_3.151,atha viṣṇuśarmā prāha-vigrahaḥ śruto bhavadbhiḥ | rājaputrair uktam-śrutvā sukhino bhūtā vayam | viṣṇuśarmābravīt-aparam apy evam astu- vigrahaḥ kari-turaṅga-pattibhir no kadāpi bhavatān mahībhujām | nīti-mantra-pavanaiḥ samāhatāḥ saṃśrayantu giri-gahvaraṃ dviṣaḥ,अथ विष्णुशर्मा प्राह-विग्रहः श्रुतो भवद्भिः । राजपुत्रैर् उक्तम्-श्रुत्वा सुखिनो भूता वयम् । विष्णुशर्माब्रवीत्-अपरम् अप्य् एवम् अस्तु- विग्रहः करि-तुरङ्ग-पत्तिभिर् नो कदापि भवतान् महीभुजाम् । नीति-मन्त्र-पवनैः समाहताः संश्रयन्तु गिरि-गह्वरं द्विषः
hit_4.1,iti śrī-nārāyaṇa-paṇḍita-kṛte hitopadeśe nīti-śāstre vigraho nāma tṛtīyaḥ kathā-saṅgrahaḥ | --o)0(o-- iv. sandhiḥ punaḥ kathārambha-kāle rāja-putrair uktam-ārya ! vigrahaḥ śruto 'smābhiḥ | sandhir adhunābhidhīyatām | viṣṇuśarmeṇoktam-śrūyatām | sandhim api kathayāmi | yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ- vṛtte mahati saṅgrāme rājñor nihata-senayoḥ | stheyābhyāṃ gṛdhra-cakrābhyāṃ vācā sandhiḥ kṛtaṃ kṣaṇat,इति श्री-नारायण-पण्डित-कृते हितोपदेशे नीति-शास्त्रे विग्रहो नाम तृतीयः कथा-सङ्ग्रहः । --ओ)०(ओ-- इव्. सन्धिः पुनः कथारम्भ-काले राज-पुत्रैर् उक्तम्-आर्य ! विग्रहः श्रुतो ऽस्माभिः । सन्धिर् अधुनाभिधीयताम् । विष्णुशर्मेणोक्तम्-श्रूयताम् । सन्धिम् अपि कथयामि । यस्यायम् आद्यः श्लोकः- वृत्ते महति सङ्ग्रामे राज्ञोर् निहत-सेनयोः । स्थेयाभ्यां गृध्र-चक्राभ्यां वाचा सन्धिः कृतं क्षणत्
hit_4.2,rājaputrā ūcuḥ-katham etat ? viṣṇuśarmā kathayati-tatas tena rājahaṃsena uktam-kenāsmad-durge nikṣipto 'gniḥ ? kiṃ pārakyeṇa ? kiṃ vāsmad-durga-vāsinā kenāpi vipakṣa-prayuktena ? cakravāko brūte-deva ! bhavato niṣkāraṇa-bandhur asau meghavarṇaḥ saparivāro na dṛśyate | tan manye tasyaiva viceṣṭitam idam | rājā kṣaṇaṃ vicintyāha-asti tāvad evam | mama durdaivam etat | tathā coktam- aparādhaḥ sa daivasya na punar mantriṇām ayam | kāryaṃ sucaritaṃ kvāpi daiva-yogād vinaśyati,राजपुत्रा ऊचुः-कथम् एतत् ? विष्णुशर्मा कथयति-ततस् तेन राजहंसेन उक्तम्-केनास्मद्-दुर्गे निक्षिप्तो ऽग्निः ? किं पारक्येण ? किं वास्मद्-दुर्ग-वासिना केनापि विपक्ष-प्रयुक्तेन ? चक्रवाको ब्रूते-देव ! भवतो निष्कारण-बन्धुर् असौ मेघवर्णः सपरिवारो न दृश्यते । तन् मन्ये तस्यैव विचेष्टितम् इदम् । राजा क्षणं विचिन्त्याह-अस्ति तावद् एवम् । मम दुर्दैवम् एतत् । तथा चोक्तम्- अपराधः स दैवस्य न पुनर् मन्त्रिणाम् अयम् । कार्यं सुचरितं क्वापि दैव-योगाद् विनश्यति
hit_4.3,viṣamāṃ hi daśāṃ prāpya daivaṃ garhayate naraḥ | ātmanaḥ karma-doṣāṃś ca naiva jānāty apaṇḍitaḥ,विषमां हि दशां प्राप्य दैवं गर्हयते नरः । आत्मनः कर्म-दोषांश् च नैव जानात्य् अपण्डितः
hit_4.4,aparaṃ ca- suhṛdāṃ hita-kāmānāṃ yo vākyaṃ nābhinandati | sa kūrma iva durbuddhiḥ kāṣṭhād bhraṣṭo vinaśyati,अपरं च- सुहृदां हित-कामानां यो वाक्यं नाभिनन्दति । स कूर्म इव दुर्बुद्धिः काष्ठाद् भ्रष्टो विनश्यति
hit_4.5,anyac ca- rakṣitavyaṃ sadā vākyaṃ vākyād bhavati nāśanam | haṃsābhyāṃ nīyamānasya kūrmasya patanaṃ yathā,अन्यच् च- रक्षितव्यं सदा वाक्यं वाक्याद् भवति नाशनम् । हंसाभ्यां नीयमानस्य कूर्मस्य पतनं यथा
hit_4.6,rāhāha-katham etat ? mantrī kathayati- kathā 1 asti magadha-deśe phullotpalābhidhānaṃ saraḥ | tatra ciraṃ saṅkaṭa-vikaṭa-nāmānau haṃsau nivasataḥ | tayor mitraṃ kambugrīva-nāmā kūrmaś ca prativasati | athaikadā dhīvarair āgatya tathoktaṃ yat-atrāsmābhir adyoṣitvā prātar matsya-kūrmādayo vyāpādayitavyāḥ | tad ākarṇya kūrmo haṃsāv āha-suhṛdau ! śruto 'yaṃ dhīvarālāpaḥ | adhunā kiṃ mayā kartavyam? haṃsāv āhatuḥ-jñāyatāṃ tāvat | punas tāvat prātar yad ucitaṃ tat kartavyam | kūrmo brūte-maivam | yato dṛṣṭa-vyatikaro 'ham atra | yathā coktam- anāgata-vidhātā ca pratyutpanna-matis tathā | dvāv eva sukham edhete yad-bhaviṣyo vinaśyati,राहाह-कथम् एतत् ? मन्त्री कथयति- कथा १ अस्ति मगध-देशे फुल्लोत्पलाभिधानं सरः । तत्र चिरं सङ्कट-विकट-नामानौ हंसौ निवसतः । तयोर् मित्रं कम्बुग्रीव-नामा कूर्मश् च प्रतिवसति । अथैकदा धीवरैर् आगत्य तथोक्तं यत्-अत्रास्माभिर् अद्योषित्वा प्रातर् मत्स्य-कूर्मादयो व्यापादयितव्याः । तद् आकर्ण्य कूर्मो हंसाव् आह-सुहृदौ ! श्रुतो ऽयं धीवरालापः । अधुना किं मया कर्तव्यम्? हंसाव् आहतुः-ज्ञायतां तावत् । पुनस् तावत् प्रातर् यद् उचितं तत् कर्तव्यम् । कूर्मो ब्रूते-मैवम् । यतो दृष्ट-व्यतिकरो ऽहम् अत्र । यथा चोक्तम्- अनागत-विधाता च प्रत्युत्पन्न-मतिस् तथा । द्वाव् एव सुखम् एधेते यद्-भविष्यो विनश्यति
hit_4.7,tāv ūcatuḥ-katham etat ? kūrmaḥ kathayati- kathā 2 purāsminn eva sarasy evaṃvidheṣv eva dhīvareṣūpasthiteṣu matsya-trayeṇālocitam | tatrānāgata-vidhātā nāmaiko matsyaḥ | tenoktaṃ-ahaṃ tāvaj-jalāśayāntaraṃ gacchāmi | ity uktvā sa hradāntaraṃ gataḥ | apareṇa pratyutpannamati-nāmnā mastyenābhihitam-bhaviṣyad-arthe pramāṇābhāvāt kutra mayā gantavyam ? tad utpanne yathā-kāryaṃ tad anuṣṭheyam | tathā coktam- utpannām āpadaṃ yas tu samādhatte sa buddhimān | vaṇijo bhāryayā jāraḥ pratyakṣe nihnuto yathā,ताव् ऊचतुः-कथम् एतत् ? कूर्मः कथयति- कथा २ पुरास्मिन्न् एव सरस्य् एवंविधेष्व् एव धीवरेषूपस्थितेषु मत्स्य-त्रयेणालोचितम् । तत्रानागत-विधाता नामैको मत्स्यः । तेनोक्तं-अहं तावज्-जलाशयान्तरं गच्छामि । इत्य् उक्त्वा स ह्रदान्तरं गतः । अपरेण प्रत्युत्पन्नमति-नाम्ना मस्त्येनाभिहितम्-भविष्यद्-अर्थे प्रमाणाभावात् कुत्र मया गन्तव्यम् ? तद् उत्पन्ने यथा-कार्यं तद् अनुष्ठेयम् । तथा चोक्तम्- उत्पन्नाम् आपदं यस् तु समाधत्ते स बुद्धिमान् । वणिजो भार्यया जारः प्रत्यक्षे निह्नुतो यथा
hit_4.8,yadbhaviṣyaḥ pṛcchati-katham etat ? pratyutpannamatiḥ kathayati- kathā 3 purā vikramapure samudradatto nāma vaṇig asti | tasya ratnaprabhā nāma gṛhiṇī sva-sevakena saha sadā ramate | yataḥ- na strīṇām apriyaḥ kaścit priyo vāpi na vidyate | gāvas tṛṇam ivāraṇye prārthayante navaṃ navam,यद्भविष्यः पृच्छति-कथम् एतत् ? प्रत्युत्पन्नमतिः कथयति- कथा ३ पुरा विक्रमपुरे समुद्रदत्तो नाम वणिग् अस्ति । तस्य रत्नप्रभा नाम गृहिणी स्व-सेवकेन सह सदा रमते । यतः- न स्त्रीणाम् अप्रियः कश्चित् प्रियो वापि न विद्यते । गावस् तृणम् इवारण्ये प्रार्थयन्ते नवं नवम्
hit_4.9,athaikadā sā ratnaprabhā tasya sevakasya mukhe cumbanaṃ dadatī samudradattenāvalokitā | tataḥ sā bandhakī satvaraṃ bhartuḥ samīpaṃ matvāha-nātha ! etasya sevakasya mahatī nikṛtiḥ | yato 'yaṃ caurikāṃ kṛtvā karpūraṃ khādatīti | mayāsya mukham āghrāya jñātam | tathā coktam- āhāro dviguṇaḥ strīṇāṃ buddhis tāsāṃ catur-guṇā | ṣaḍ-guṇo vyavasāyaś ca kāmāś cāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ,अथैकदा सा रत्नप्रभा तस्य सेवकस्य मुखे चुम्बनं ददती समुद्रदत्तेनावलोकिता । ततः सा बन्धकी सत्वरं भर्तुः समीपं मत्वाह-नाथ ! एतस्य सेवकस्य महती निकृतिः । यतो ऽयं चौरिकां कृत्वा कर्पूरं खादतीति । मयास्य मुखम् आघ्राय ज्ञातम् । तथा चोक्तम्- आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस् तासां चतुर्-गुणा । षड्-गुणो व्यवसायश् च कामाश् चाष्टगुणः स्मृतः
hit_4.10,tac chrutvā sevakenāpi prakupyoktaṃ-nātha ! yasya svāmino gṛhe etādṛśī bhāryā tatra sevakena kathaṃ sthātavyam ? yatra ca pratikṣaṇaṃ gṛhiṇī sevakasya mukhaṃ jighrati | tato 'sāv utthāya calitaḥ | sādhunā ca yatnāt prabodhya dhṛtaḥ | ato 'haṃ bravīmi-utpannām āpadam ity ādi | --o)0(o-- tato yadbhaviṣyeṇoktam- yad abhāvi na tad bhāvi bhāvi cen na tad anyathā | iti cintā-viṣa-ghno 'yam agadaḥ kiṃ na pīyate,तच् छ्रुत्वा सेवकेनापि प्रकुप्योक्तं-नाथ ! यस्य स्वामिनो गृहे एतादृशी भार्या तत्र सेवकेन कथं स्थातव्यम् ? यत्र च प्रतिक्षणं गृहिणी सेवकस्य मुखं जिघ्रति । ततो ऽसाव् उत्थाय चलितः । साधुना च यत्नात् प्रबोध्य धृतः । अतो ऽहं ब्रवीमि-उत्पन्नाम् आपदम् इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- ततो यद्भविष्येणोक्तम्- यद् अभावि न तद् भावि भावि चेन् न तद् अन्यथा । इति चिन्ता-विष-घ्नो ऽयम् अगदः किं न पीयते
hit_4.11,"tataḥ prātar jālena baddhaḥ pratyutpannamatir mṛtavad ātmānaṃ sandarśya sthitaḥ | tato jālād apasārito yathāśakty utplutya gabhīraṃ nīraṃ praviṣṭaḥ | yadbhaviṣyaś ca dhīvaraiḥ prāpto vyāpāditaḥ | ato 'haṃ bravīmi-anāgata-vidhātā ca ity ādi | tad yathāham anyaṃ hradaṃ prāpnomi tathā kriyatām | haṃsāv āhatuḥ-jalāśayāntare prāpte tava kuśalam | sthale gacchatas te ko vidhiḥ ? kūrma āha-yathāhaṃ bhavadbhyāṃ sahākāśa-vartmanā yāmi, tathā vidhīyatām | haṃsāv brūtaḥ-katham upāyaḥ sambhavati ? kacchapo vadati-yuvābhyāṃ cañcu-dhṛtaṃ kāṣṭha-khaṇḍam ekaṃ mayā mukhenāvalambitavyam | tataś ca yuvayoḥ pakṣa-balena mayāpi sukhena gantavyam | haṃsau brūtaḥ-sambhavaty eṣa upāyaḥ | kintu- upāyaṃ cintayet prājño hy apāyam api cintayet | paśyato baka-mūrkhasya nakulair bhakṣitāḥ sutāḥ","ततः प्रातर् जालेन बद्धः प्रत्युत्पन्नमतिर् मृतवद् आत्मानं सन्दर्श्य स्थितः । ततो जालाद् अपसारितो यथाशक्त्य् उत्प्लुत्य गभीरं नीरं प्रविष्टः । यद्भविष्यश् च धीवरैः प्राप्तो व्यापादितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-अनागत-विधाता च इत्य् आदि । तद् यथाहम् अन्यं ह्रदं प्राप्नोमि तथा क्रियताम् । हंसाव् आहतुः-जलाशयान्तरे प्राप्ते तव कुशलम् । स्थले गच्छतस् ते को विधिः ? कूर्म आह-यथाहं भवद्भ्यां सहाकाश-वर्त्मना यामि, तथा विधीयताम् । हंसाव् ब्रूतः-कथम् उपायः सम्भवति ? कच्छपो वदति-युवाभ्यां चञ्चु-धृतं काष्ठ-खण्डम् एकं मया मुखेनावलम्बितव्यम् । ततश् च युवयोः पक्ष-बलेन मयापि सुखेन गन्तव्यम् । हंसौ ब्रूतः-सम्भवत्य् एष उपायः । किन्तु- उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञो ह्य् अपायम् अपि चिन्तयेत् । पश्यतो बक-मूर्खस्य नकुलैर् भक्षिताः सुताः"
hit_4.12,"kūrmaḥ pṛcchati--katham etat ? tau kathayataḥ- kathā 4 asty uttarā-pathe gṛdhrakūṭa-nāmni parvate mahān pippala-vṛkṣaḥ | tatrāneke bakā nivasanti | tasya vṛkṣasyādhastād vivare sarpas tiṣṭhati | sa ca bakānāṃ bālāpatyāni khādati | atha śokārtānāṃ vilāpaṃ śrutvā kenacid vṛddha-bakenābhihitaṃ-bho evaṃ kuruta, yūyaṃ matsyān upādāya nakula-vivarād ārabhya sarpa-vivaraṃ yāvat-paṅkti-krameṇa ekaikaśo vikirata | tatas tad-āhāra-lubdhair nakulair āgatya sarpo draṣṭavyaḥ | svabhāva-dveṣād vyāpadayitavyaś ca | tathānuṣṭhite sati tad vṛttam | atha nakulair vṛkṣopari baka-śāvakānāṃ rāvaḥ śrutaḥ | paścāt tad-vṛkṣam āruhya baka-śāvakāḥ khāditāḥ | ata āvāṃ brūvaḥ-upāyaṃ cintayan ity ādi | āvābhyāṃ nīyamānaṃ tvām avalokya lokaiḥ kiṃcid vaktavyam eva | yadi tvam uttaraṃ dāsyasi, tadā tvan-maraṇam | tat sarvathaiva sthīyatām | kūrmo vadati-kim aham aprājñaḥ ? nāham uttaraṃ dāsyāmi | na kim api mayā vaktavyam | tathānuṣṭhite tathā-vidhaṃ kūrmam ālokya sarve go-rakṣakāḥ paścād dhāvanti, vadanti ca-aho ! mahad āścaryam ! pakṣibhyāṃ kūrmo nīyate | kaścid vadati-yady ayaṃ kūrmaḥ patati, tadātraiva paktvā khāditavyaḥ | kaścid vadati-sarasas tīre dagdhvā khāditavyo 'yam | kaścid vadati-gṛhaṃ nītvā bhakṣaṇīyaḥ | iti | tad-vacanaṃ śrutvā sa kūrmaḥ kopāviṣṭo vismṛta-pūrva-saṃskāraḥ prāha-yuṣmābhir bhasma bhakṣitavyam iti vadann eva patitas tair vyāpāditaś ca | ato 'haṃ bravīmi-suhṛdāṃ hita-kāmānām ity ādi | atha praṇidhir bakas tatrāgatyovāca-deva ! prāg eva mayā nigaditaṃ durga-śodha hi pratikṣaṇaṃ kartavyam iti | tac ca yuṣmābhir na kṛtaṃ, tad-anavadhānasya phalam idam anubhūtam | durga-dāho meghavarṇena vāyasena gṛdhra-pratyuktena kṛtaḥ | rājā niḥśvasyāha- praṇayād upakārād vā yo viśvasiti śatruṣu | sa supta iva vṛkṣāgrāt patitaḥ pratibudhyate","कूर्मः पृच्छति--कथम् एतत् ? तौ कथयतः- कथा ४ अस्त्य् उत्तरा-पथे गृध्रकूट-नाम्नि पर्वते महान् पिप्पल-वृक्षः । तत्रानेके बका निवसन्ति । तस्य वृक्षस्याधस्ताद् विवरे सर्पस् तिष्ठति । स च बकानां बालापत्यानि खादति । अथ शोकार्तानां विलापं श्रुत्वा केनचिद् वृद्ध-बकेनाभिहितं-भो एवं कुरुत, यूयं मत्स्यान् उपादाय नकुल-विवराद् आरभ्य सर्प-विवरं यावत्-पङ्क्ति-क्रमेण एकैकशो विकिरत । ततस् तद्-आहार-लुब्धैर् नकुलैर् आगत्य सर्पो द्रष्टव्यः । स्वभाव-द्वेषाद् व्यापदयितव्यश् च । तथानुष्ठिते सति तद् वृत्तम् । अथ नकुलैर् वृक्षोपरि बक-शावकानां रावः श्रुतः । पश्चात् तद्-वृक्षम् आरुह्य बक-शावकाः खादिताः । अत आवां ब्रूवः-उपायं चिन्तयन् इत्य् आदि । आवाभ्यां नीयमानं त्वाम् अवलोक्य लोकैः किंचिद् वक्तव्यम् एव । यदि त्वम् उत्तरं दास्यसि, तदा त्वन्-मरणम् । तत् सर्वथैव स्थीयताम् । कूर्मो वदति-किम् अहम् अप्राज्ञः ? नाहम् उत्तरं दास्यामि । न किम् अपि मया वक्तव्यम् । तथानुष्ठिते तथा-विधं कूर्मम् आलोक्य सर्वे गो-रक्षकाः पश्चाद् धावन्ति, वदन्ति च-अहो ! महद् आश्चर्यम् ! पक्षिभ्यां कूर्मो नीयते । कश्चिद् वदति-यद्य् अयं कूर्मः पतति, तदात्रैव पक्त्वा खादितव्यः । कश्चिद् वदति-सरसस् तीरे दग्ध्वा खादितव्यो ऽयम् । कश्चिद् वदति-गृहं नीत्वा भक्षणीयः । इति । तद्-वचनं श्रुत्वा स कूर्मः कोपाविष्टो विस्मृत-पूर्व-संस्कारः प्राह-युष्माभिर् भस्म भक्षितव्यम् इति वदन्न् एव पतितस् तैर् व्यापादितश् च । अतो ऽहं ब्रवीमि-सुहृदां हित-कामानाम् इत्य् आदि । अथ प्रणिधिर् बकस् तत्रागत्योवाच-देव ! प्राग् एव मया निगदितं दुर्ग-शोध हि प्रतिक्षणं कर्तव्यम् इति । तच् च युष्माभिर् न कृतं, तद्-अनवधानस्य फलम् इदम् अनुभूतम् । दुर्ग-दाहो मेघवर्णेन वायसेन गृध्र-प्रत्युक्तेन कृतः । राजा निःश्वस्याह- प्रणयाद् उपकाराद् वा यो विश्वसिति शत्रुषु । स सुप्त इव वृक्षाग्रात् पतितः प्रतिबुध्यते"
hit_4.13,"atha praṇidhir uvāca-ito durgadāhaṃ vidhāya, yadā yato meghavarṇas tadā citravarṇena prasāditenoktam-ayaṃ meghavarṇo 'tra karpūra-dvīpa-rājye'bhiṣicyatām | tathā coktam- kṛta-kṛtyasya bhṛtyasya kṛtaṃ naiva praṇāśayet | phalena manasā vācā dṛṣṭyā cainaṃ praharṣayet","अथ प्रणिधिर् उवाच-इतो दुर्गदाहं विधाय, यदा यतो मेघवर्णस् तदा चित्रवर्णेन प्रसादितेनोक्तम्-अयं मेघवर्णो ऽत्र कर्पूर-द्वीप-राज्येऽभिषिच्यताम् । तथा चोक्तम्- कृत-कृत्यस्य भृत्यस्य कृतं नैव प्रणाशयेत् । फलेन मनसा वाचा दृष्ट्या चैनं प्रहर्षयेत्"
hit_4.14,cakravāko brūte-deva ! śrutaṃ yat praṇidhiḥ kathayati ? rājā prāha--tatas tataḥ ? praṇidhir uvāca-tataḥ pradhāna-mantriṇā gṛdhreṇābhihitam-deva ! nedam ucitam | prasādāntaraṃ kim api kriyatām | yataḥ- avicārayato yukti-kathanaṃ tuṣa-khaṇḍanam | nīceṣūpakṛtaṃ rājan bālukāsv iva mūtritam,चक्रवाको ब्रूते-देव ! श्रुतं यत् प्रणिधिः कथयति ? राजा प्राह--ततस् ततः ? प्रणिधिर् उवाच-ततः प्रधान-मन्त्रिणा गृध्रेणाभिहितम्-देव ! नेदम् उचितम् । प्रसादान्तरं किम् अपि क्रियताम् । यतः- अविचारयतो युक्ति-कथनं तुष-खण्डनम् । नीचेषूपकृतं राजन् बालुकास्व् इव मूत्रितम्
hit_4.15,mahatām āspade nīcaḥ kadāpi na kartavyaḥ | tathā coktam- nīcaḥ ślāghya-padaṃ prāpya svāminaṃ hantum icchati | mūṣiko vyāghratāṃ prāpya muniṃ hantuṃ gato yathā,महताम् आस्पदे नीचः कदापि न कर्तव्यः । तथा चोक्तम्- नीचः श्लाघ्य-पदं प्राप्य स्वामिनं हन्तुम् इच्छति । मूषिको व्याघ्रतां प्राप्य मुनिं हन्तुं गतो यथा
hit_4.16,"citravarṇaḥ pṛcchati--katham etat ? mantrī kathayati- kathā 5 asti gautamasya maharṣes tapovane mahātapā nāma muniḥ | tatra tena āśrama-saṃnidhāne mūṣika-śāvakaḥ kāka-mukhād bhraṣṭo dṛṣṭaḥ | tato dayā-yuktena tena muniā nīvāra-kaṇaiḥ saṃvardhitaḥ | tato biḍālas taṃ mūṣikaṃ khāditum upadhāvati | tam avalokya mūṣikas tasya muneḥ kroḍe praviveśa | tato muninoktam-mūṣika ! tvaṃ mārjāro bhava | tataḥ sa biḍālaḥ kukkuraṃ dṛṣṭvā palāyate | tato muninoktaṃ-kukkurād bibheṣi, tvam eva kukkuro bhava | sa ca kukkuro vyāghrād bibheti tatas tena muninā kukkuro vyāghraḥ kṛtaḥ | atha taṃ vyāghraṃ munir mūṣiko 'yam iti paśyati | atha taṃ muniṃ vyāghraṃ ca dṛṣṭvā sarve vadanti-anena muninā mūṣiko vyāghratāṃ nītaḥ | etac chrutvā sa-vyatho vyāghro 'cintayat-yāvad anena muninā sthīyate, tāvad idaṃ me svarūpākhyānam akīrtikaraṃ na palāyiṣyate ity ālocya mūṣikas taṃ muniṃ hantuṃ gataḥ | tato muninā taj jñātvā-punar mūṣiko bhava ity uktvā mūṣika eva kṛtaḥ | ato 'haṃ bravīmi-nīcaḥ ślāghya-padaṃ prāpyety ādi // hit_4. --o)0(o-- aparaṃ ca, deva ! sukaram idam iti na mantavyam | śṛṇu- bhakṣayitvā bahūn matsyān uttamādhama-madhyamān | atilobhād bakaḥ paścān mṛtaḥ karkaṭaka-grahāt","चित्रवर्णः पृच्छति--कथम् एतत् ? मन्त्री कथयति- कथा ५ अस्ति गौतमस्य महर्षेस् तपोवने महातपा नाम मुनिः । तत्र तेन आश्रम-संनिधाने मूषिक-शावकः काक-मुखाद् भ्रष्टो दृष्टः । ततो दया-युक्तेन तेन मुनिआ नीवार-कणैः संवर्धितः । ततो बिडालस् तं मूषिकं खादितुम् उपधावति । तम् अवलोक्य मूषिकस् तस्य मुनेः क्रोडे प्रविवेश । ततो मुनिनोक्तम्-मूषिक ! त्वं मार्जारो भव । ततः स बिडालः कुक्कुरं दृष्ट्वा पलायते । ततो मुनिनोक्तं-कुक्कुराद् बिभेषि, त्वम् एव कुक्कुरो भव । स च कुक्कुरो व्याघ्राद् बिभेति ततस् तेन मुनिना कुक्कुरो व्याघ्रः कृतः । अथ तं व्याघ्रं मुनिर् मूषिको ऽयम् इति पश्यति । अथ तं मुनिं व्याघ्रं च दृष्ट्वा सर्वे वदन्ति-अनेन मुनिना मूषिको व्याघ्रतां नीतः । एतच् छ्रुत्वा स-व्यथो व्याघ्रो ऽचिन्तयत्-यावद् अनेन मुनिना स्थीयते, तावद् इदं मे स्वरूपाख्यानम् अकीर्तिकरं न पलायिष्यते इत्य् आलोच्य मूषिकस् तं मुनिं हन्तुं गतः । ततो मुनिना तज् ज्ञात्वा-पुनर् मूषिको भव इत्य् उक्त्वा मूषिक एव कृतः । अतो ऽहं ब्रवीमि-नीचः श्लाघ्य-पदं प्राप्येत्य् आदि // हित्_४. --ओ)०(ओ-- अपरं च, देव ! सुकरम् इदम् इति न मन्तव्यम् । शृणु- भक्षयित्वा बहून् मत्स्यान् उत्तमाधम-मध्यमान् । अतिलोभाद् बकः पश्चान् मृतः कर्कटक-ग्रहात्"
hit_4.17,citravarṇaḥ pṛcchati--katham etat ? mantrī kathayati- kathā 6 asti mālava-viṣaye padmagarbhābhidhānaṃ saraḥ | tatraiko vṛddho bakaḥ sāmarthya-hīna udvignam ivātmānaṃ darśayitvā sthitaḥ | sa ca kenacit kulīraṇe dūrād eva dṛṣṭaḥ | pṛṣṭaś ca-kim iti bhavān atrāhāra-tyāgena tiṣṭhati ? bakenoktam-matsyā mama jīvana-hetavaḥ | te kaivartair āgatya vyāpādayitavyā iti vārtā nagaropānte mayā śrutā | ato vartanābhāvād evāsman maraṇam upasthitam iti jñātvāhāre'py anādaraḥ kṛtaḥ | tato matsyair ālocitam-iha samaye tāvad upakāraka evāyaṃ lakṣyate | tad ayam eva yathā-kartavyaṃ pṛcchyatām | tathā coktam- upakartrāriṇā sandhir na mitreṇāpakāriṇā | upakārāpakāro hi lakṣyaṃ lakṣaṇam etayoḥ,चित्रवर्णः पृच्छति--कथम् एतत् ? मन्त्री कथयति- कथा ६ अस्ति मालव-विषये पद्मगर्भाभिधानं सरः । तत्रैको वृद्धो बकः सामर्थ्य-हीन उद्विग्नम् इवात्मानं दर्शयित्वा स्थितः । स च केनचित् कुलीरणे दूराद् एव दृष्टः । पृष्टश् च-किम् इति भवान् अत्राहार-त्यागेन तिष्ठति ? बकेनोक्तम्-मत्स्या मम जीवन-हेतवः । ते कैवर्तैर् आगत्य व्यापादयितव्या इति वार्ता नगरोपान्ते मया श्रुता । अतो वर्तनाभावाद् एवास्मन् मरणम् उपस्थितम् इति ज्ञात्वाहारेऽप्य् अनादरः कृतः । ततो मत्स्यैर् आलोचितम्-इह समये तावद् उपकारक एवायं लक्ष्यते । तद् अयम् एव यथा-कर्तव्यं पृच्छ्यताम् । तथा चोक्तम्- उपकर्त्रारिणा सन्धिर् न मित्रेणापकारिणा । उपकारापकारो हि लक्ष्यं लक्षणम् एतयोः
hit_4.18,matsyā ūcuḥ-bho baka ! ko 'tra asmākaṃ rakṣanopāyaḥ ? bako brūte-asti rakṣaṇopāyo jalāśayāntarāśrayaṇam | tatrāham ekaikaśo yuṣmān nayāmi | matsyā āhuḥ-evam astu | tato 'sau duṣṭa-bakas tān matsyān ekaikaśo nītvā khādati | anantaraṃ kulīras tam uvāca-bho baka ! mām api tatra naya | tato bako 'py apūrva-kulīra-māṃsārthī sādaraṃ taṃ nītvā sthale dhṛtavān | kulīro 'pi mastya-kaṇṭakākīrṇaṃ taṃ sthalam ālokyācintayat-hā hato 'smi manda-bhāgyaḥ | bhavatu idānīṃ samayocitaṃ vyavahariṣyāmi | yataḥ- tāvad bhayena bhetavyaṃ yāvad bhayam anāgatam | āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā praharatvayam abhītivat,मत्स्या ऊचुः-भो बक ! को ऽत्र अस्माकं रक्षनोपायः ? बको ब्रूते-अस्ति रक्षणोपायो जलाशयान्तराश्रयणम् । तत्राहम् एकैकशो युष्मान् नयामि । मत्स्या आहुः-एवम् अस्तु । ततो ऽसौ दुष्ट-बकस् तान् मत्स्यान् एकैकशो नीत्वा खादति । अनन्तरं कुलीरस् तम् उवाच-भो बक ! माम् अपि तत्र नय । ततो बको ऽप्य् अपूर्व-कुलीर-मांसार्थी सादरं तं नीत्वा स्थले धृतवान् । कुलीरो ऽपि मस्त्य-कण्टकाकीर्णं तं स्थलम् आलोक्याचिन्तयत्-हा हतो ऽस्मि मन्द-भाग्यः । भवतु इदानीं समयोचितं व्यवहरिष्यामि । यतः- तावद् भयेन भेतव्यं यावद् भयम् अनागतम् । आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहरत्वयम् अभीतिवत्
hit_4.19,kiṃ ca- abhiyukto yadā paśyen na kiñcid gatim ātmanaḥ | yudhyamānas tadā prājño mriyate ripuṇā saha,किं च- अभियुक्तो यदा पश्येन् न किञ्चिद् गतिम् आत्मनः । युध्यमानस् तदा प्राज्ञो म्रियते रिपुणा सह
hit_4.20,ity ālocya sa kulīrakas tasya bakasya grīvāṃ ciccheda | atha sa bakaḥ pañcatvaṃ gataḥ | ato 'haṃ bravīmi-bhakṣayitvā bahūn matsyān ity ādi | --o)0(o-- tataś citravarṇo 'vadat-śṛṇu tāvan mantrin ! mayaitad ālocitam | asti yad atrāvasthitenānena meghavarṇena rājñā yāvanti vastūni karpūra-dvīpasyottamāni tāvanty asmākam upanetavyāni | tenāsmābhir mahā-sukhena vindhyācale sthātavyam | dūradarśī vihasyāha-deva ! anāgatavatīṃ cintāṃ kṛtvā yas tu prahṛṣyati | sa tiraskāram āpnoti bhagna-bhāṇḍo dvijo yathā,इत्य् आलोच्य स कुलीरकस् तस्य बकस्य ग्रीवां चिच्छेद । अथ स बकः पञ्चत्वं गतः । अतो ऽहं ब्रवीमि-भक्षयित्वा बहून् मत्स्यान् इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- ततश् चित्रवर्णो ऽवदत्-शृणु तावन् मन्त्रिन् ! मयैतद् आलोचितम् । अस्ति यद् अत्रावस्थितेनानेन मेघवर्णेन राज्ञा यावन्ति वस्तूनि कर्पूर-द्वीपस्योत्तमानि तावन्त्य् अस्माकम् उपनेतव्यानि । तेनास्माभिर् महा-सुखेन विन्ध्याचले स्थातव्यम् । दूरदर्शी विहस्याह-देव ! अनागतवतीं चिन्तां कृत्वा यस् तु प्रहृष्यति । स तिरस्कारम् आप्नोति भग्न-भाण्डो द्विजो यथा
hit_4.21,"rājāha--katham etat ? mantrī kathayati--- kathā 7 asti devī-koṭa-nāmni nagare devaśarmā nāma brāhmaṇaḥ | tena mahāviṣuvat-saṅkrāntyāṃ saktupūrṇaśarāva ekaḥ prāptaḥ | tatas tam ādāyāsau kumbhakārasya bhāṇḍapūrṇa-maṇḍapaika-deśe raudreṇākulitaḥ suptaḥ | tataḥ saktu-rakṣārthaṃ haste daṇḍam ekam ādāyācintayat-adyāhaṃ saktuśarāvaṃ vikrīya daśa kapardakān prāpsyāmi, tadātraiva taiḥ kapardakair ghaṭaśarāvādikam upakrīyānekadhā vṛddhais tad-dhanaiḥ punaḥ punaḥ pūrga-vastrādim upakrīya, vikrīya lakṣa-saṅkhyāni dhanāni kṛtvā, vivāha-catuṣṭayaṃ kariṣyāmi | anantaraṃ tāsu sva-patnīṣu yā rūpa-yauvanavatī tasyām adhikānurāgaṃ kariṣyāmi | sapatnyo yadā dvandvaṃ kariṣyāmi, tadā kopākulo 'haṃ tāḥ sarvā laguḍena tāḍayiṣyāmīty abhidhāya tena laguḍaḥ prakṣiptaḥ | tena saktuśarāvaś cūrṇito bhāṇḍāni ca bahūni bhagnāni | tatas tena śabdenāgatena kumbhakāreṇa tathā-vidhāni bhāṇḍāny avalokya, brāhmaṇas tiraskṛto maṇḍapād bahiṣkṛtaś ca | ato 'haṃ bravīmi - anāgatavatīṃ cintām ity ādi | --o)0(o-- tato rājā rahasi gṛdhram uvāca-tāta ! yathā kartavyaṃ tathopadiśa | gṛdhro brūte- madoddhatasya nṛpateḥ prakīrṇasyeva dantinaḥ | gacchanty unmārga-yātasya netāraḥ khalu vācyatām","राजाह--कथम् एतत् ? मन्त्री कथयति--- कथा ७ अस्ति देवी-कोट-नाम्नि नगरे देवशर्मा नाम ब्राह्मणः । तेन महाविषुवत्-सङ्क्रान्त्यां सक्तुपूर्णशराव एकः प्राप्तः । ततस् तम् आदायासौ कुम्भकारस्य भाण्डपूर्ण-मण्डपैक-देशे रौद्रेणाकुलितः सुप्तः । ततः सक्तु-रक्षार्थं हस्ते दण्डम् एकम् आदायाचिन्तयत्-अद्याहं सक्तुशरावं विक्रीय दश कपर्दकान् प्राप्स्यामि, तदात्रैव तैः कपर्दकैर् घटशरावादिकम् उपक्रीयानेकधा वृद्धैस् तद्-धनैः पुनः पुनः पूर्ग-वस्त्रादिम् उपक्रीय, विक्रीय लक्ष-सङ्ख्यानि धनानि कृत्वा, विवाह-चतुष्टयं करिष्यामि । अनन्तरं तासु स्व-पत्नीषु या रूप-यौवनवती तस्याम् अधिकानुरागं करिष्यामि । सपत्न्यो यदा द्वन्द्वं करिष्यामि, तदा कोपाकुलो ऽहं ताः सर्वा लगुडेन ताडयिष्यामीत्य् अभिधाय तेन लगुडः प्रक्षिप्तः । तेन सक्तुशरावश् चूर्णितो भाण्डानि च बहूनि भग्नानि । ततस् तेन शब्देनागतेन कुम्भकारेण तथा-विधानि भाण्डान्य् अवलोक्य, ब्राह्मणस् तिरस्कृतो मण्डपाद् बहिष्कृतश् च । अतो ऽहं ब्रवीमि - अनागतवतीं चिन्ताम् इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- ततो राजा रहसि गृध्रम् उवाच-तात ! यथा कर्तव्यं तथोपदिश । गृध्रो ब्रूते- मदोद्धतस्य नृपतेः प्रकीर्णस्येव दन्तिनः । गच्छन्त्य् उन्मार्ग-यातस्य नेतारः खलु वाच्यताम्"
hit_4.22,"śṛṇu deva ! kim asmābhir bala-darpād durgaṃ bhagnam ? uta tava pratāpādhiṣṭhitenopāyena ? rājāha-bhavatām upāyena | gṛdhro brūte-yady asmad-vacanaṃ kriyate, tadā sva-deśe gamyatām | anyathā varṣā-kāle prāpte punas tulya-balena vigrahe saty asmākaṃ para-bhūmiṣṭhānāṃ sva-deśa-gamanam api durlabhaṃ bhaviṣyati | tat-sukha-śobhārthaṃ sandhāya gamyatām | durgaṃ bhagnaṃ, kīrtiś ca labdheva | mama saṃmataṃ tāvad etat | yataḥ- yo hi dharmaṃ puraskṛtya hitvā bhartuḥ priyāpriye | apriyāṇy āha pathyāni tena rājā sahāyavān","शृणु देव ! किम् अस्माभिर् बल-दर्पाद् दुर्गं भग्नम् ? उत तव प्रतापाधिष्ठितेनोपायेन ? राजाह-भवताम् उपायेन । गृध्रो ब्रूते-यद्य् अस्मद्-वचनं क्रियते, तदा स्व-देशे गम्यताम् । अन्यथा वर्षा-काले प्राप्ते पुनस् तुल्य-बलेन विग्रहे सत्य् अस्माकं पर-भूमिष्ठानां स्व-देश-गमनम् अपि दुर्लभं भविष्यति । तत्-सुख-शोभार्थं सन्धाय गम्यताम् । दुर्गं भग्नं, कीर्तिश् च लब्धेव । मम संमतं तावद् एतत् । यतः- यो हि धर्मं पुरस्कृत्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये । अप्रियाण्य् आह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्"
hit_4.23,anyac ca- suhṛd-balaṃ tathā rājyam ātmānaṃ kīrtim eva ca | yudhi sandehadolāsthaṃ ko hi kuryād abāliśaḥ,अन्यच् च- सुहृद्-बलं तथा राज्यम् आत्मानं कीर्तिम् एव च । युधि सन्देहदोलास्थं को हि कुर्याद् अबालिशः
hit_4.24,aparaṃ ca- sandhim icchet samenāpi sandigdho vijayo yudhi | nahi saṃśayitaṃ kuryād ity uvāca bṛhaspatiḥ,अपरं च- सन्धिम् इच्छेत् समेनापि सन्दिग्धो विजयो युधि । नहि संशयितं कुर्याद् इत्य् उवाच बृहस्पतिः
hit_4.25,api ca- yuddhe vināśo bhavati kadācid ubhayor api | sundopa-sundāv anyonyaṃ naṣṭau tulya-balau na kim,अपि च- युद्धे विनाशो भवति कदाचिद् उभयोर् अपि । सुन्दोप-सुन्दाव् अन्योन्यं नष्टौ तुल्य-बलौ न किम्
hit_4.26,"rājovāca--katham etat ? mantrī kathayati- kathā 8 purā daityau sahodarau sundopasunda-nāmānau mahatā kāya-kleśena trailokya-rājya-kāmanayā cirāc candra-śekharam ārādhitavantau | tatas tayor bhagavān parituṣṭaḥ san varaṃ varayatam ity uvāca | anantaraṃ tayoḥ kaṇṭhādhiṣṭhitāyāḥ sarasvatyāḥ prabhāvāt tāv anyad vaktu-kāmāv anyad-abhihitavantau-yady āvayor bhavān parituṣṭas tadā sva-priyāṃ pārvatīṃ parameśvaro dadātu | atha bhagavatā kruddhena varadānasyāvaśyakatayā, vicāra-mūḍhayoḥ pārvatī pradattā | tatas tasyā rūpa-lāvaṇya-lubdhābhyāṃ, jagad-ghātibhyāṃ masasotsukābhyāṃ, pāpa-timirābhyām, mamety anyonyaṃ kalahāyamānābhyāṃ, pramāṇa-puruṣaḥ kaścit pṛcchyatām iti matau kṛtāyāṃ, sa eva bhaṭṭārako vṛddha-dvija-rūpaḥ samāgatya tatropasthitaḥ | anantaraṃ-āvābhyām iyaṃ sva-bala-labdhā, kasyeyam āvayor bhavati iti brāhmaṇam apṛcchatām | brāhmaṇo brūte- jñāna-śreṣṭho dvijaḥ pūjyaḥ kṣatriyo balavān api | dhana-dhānyādhiko vaiśyaḥ śūdras tu dvija-sevayā","राजोवाच--कथम् एतत् ? मन्त्री कथयति- कथा ८ पुरा दैत्यौ सहोदरौ सुन्दोपसुन्द-नामानौ महता काय-क्लेशेन त्रैलोक्य-राज्य-कामनया चिराच् चन्द्र-शेखरम् आराधितवन्तौ । ततस् तयोर् भगवान् परितुष्टः सन् वरं वरयतम् इत्य् उवाच । अनन्तरं तयोः कण्ठाधिष्ठितायाः सरस्वत्याः प्रभावात् ताव् अन्यद् वक्तु-कामाव् अन्यद्-अभिहितवन्तौ-यद्य् आवयोर् भवान् परितुष्टस् तदा स्व-प्रियां पार्वतीं परमेश्वरो ददातु । अथ भगवता क्रुद्धेन वरदानस्यावश्यकतया, विचार-मूढयोः पार्वती प्रदत्ता । ततस् तस्या रूप-लावण्य-लुब्धाभ्यां, जगद्-घातिभ्यां मससोत्सुकाभ्यां, पाप-तिमिराभ्याम्, ममेत्य् अन्योन्यं कलहायमानाभ्यां, प्रमाण-पुरुषः कश्चित् पृच्छ्यताम् इति मतौ कृतायां, स एव भट्टारको वृद्ध-द्विज-रूपः समागत्य तत्रोपस्थितः । अनन्तरं-आवाभ्याम् इयं स्व-बल-लब्धा, कस्येयम् आवयोर् भवति इति ब्राह्मणम् अपृच्छताम् । ब्राह्मणो ब्रूते- ज्ञान-श्रेष्ठो द्विजः पूज्यः क्षत्रियो बलवान् अपि । धन-धान्याधिको वैश्यः शूद्रस् तु द्विज-सेवया"
hit_4.27,"tad yuvāṃ kṣātra-dharmānugau | yudda eva yuvayor niyama ity abhihite sati sādhūktam aneneti kṛtvānyonya-tulya-vīryau, sama-kālam anyonya-ghātena vināśam upāgatau | ato 'haṃ bravīmi-sandhim icchet samenāpi ity ādi | --o)0(o-- rājāha-tat prāg eva kiṃ nedam upadiṣṭaṃ bhavadbhiḥ ? mantrī brūte-tadā mad-vacanaṃ kim avasāna-paryantaṃ śrutaṃ bhavadbhiḥ ? tadāpi mama saṃmatyā nāyaṃ vigrahārambhaḥ | yataḥ-sādhu-guṇa-yukto 'yaṃ hiraṇyagarbho na vigrāhyaḥ | tathā coktaṃ- satyārthau dhārmiko 'nāryo bhrātṛ-saṅhātavān balī | aneka-yuddha-vijayī sandheyāḥ sapta kīrtitāḥ","तद् युवां क्षात्र-धर्मानुगौ । युद्द एव युवयोर् नियम इत्य् अभिहिते सति साधूक्तम् अनेनेति कृत्वान्योन्य-तुल्य-वीर्यौ, सम-कालम् अन्योन्य-घातेन विनाशम् उपागतौ । अतो ऽहं ब्रवीमि-सन्धिम् इच्छेत् समेनापि इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- राजाह-तत् प्राग् एव किं नेदम् उपदिष्टं भवद्भिः ? मन्त्री ब्रूते-तदा मद्-वचनं किम् अवसान-पर्यन्तं श्रुतं भवद्भिः ? तदापि मम संमत्या नायं विग्रहारम्भः । यतः-साधु-गुण-युक्तो ऽयं हिरण्यगर्भो न विग्राह्यः । तथा चोक्तं- सत्यार्थौ धार्मिको ऽनार्यो भ्रातृ-सङ्हातवान् बली । अनेक-युद्ध-विजयी सन्धेयाः सप्त कीर्तिताः"
hit_4.28,satyo 'nupālayan satyaṃ sandhito naiti vikriyām | prāṇa-bādhe'pi suvyaktam āryo nāyāty anārthatām,सत्यो ऽनुपालयन् सत्यं सन्धितो नैति विक्रियाम् । प्राण-बाधेऽपि सुव्यक्तम् आर्यो नायात्य् अनार्थताम्
hit_4.29,dhārmikasyābhiyuktasya sarva eva hi yudhyate | prajānurāgād dharmāc ca duḥkhocchedyo hi dhārmikaḥ,धार्मिकस्याभियुक्तस्य सर्व एव हि युध्यते । प्रजानुरागाद् धर्माच् च दुःखोच्छेद्यो हि धार्मिकः
hit_4.30,sandhiḥ kāryo 'py anāryeṇa vināśe samupasthite | vinā tasyāśrayeṇāryo na kuryāt kāla-yāpanam,सन्धिः कार्यो ऽप्य् अनार्येण विनाशे समुपस्थिते । विना तस्याश्रयेणार्यो न कुर्यात् काल-यापनम्
hit_4.31,saṃhatatvād yathā veṇur niviḍaiḥ kaṇṭakair vṛtaḥ | na śakyate samucchettuṃ bhrātṛ-saṅghātavāṃs tathā,संहतत्वाद् यथा वेणुर् निविडैः कण्टकैर् वृतः । न शक्यते समुच्छेत्तुं भ्रातृ-सङ्घातवांस् तथा
hit_4.32,balinā saha yoddhavyam iti nāsti nidarśanam | prativātaṃ na hi ghanaḥ kadācid upasarpati,बलिना सह योद्धव्यम् इति नास्ति निदर्शनम् । प्रतिवातं न हि घनः कदाचिद् उपसर्पति
hit_4.33,jamadagneḥ sutasyeva sarvaḥ sarvatra sarvadā | aneka-yuddha-jayinaḥ pratāpād eva bhajyate,जमदग्नेः सुतस्येव सर्वः सर्वत्र सर्वदा । अनेक-युद्ध-जयिनः प्रतापाद् एव भज्यते
hit_4.34,aneka-yuddha-vijayī sandhānaṃ yasya gacchati | tat-pratāpena tasyāśu vaśam āyānti śatravaḥ,अनेक-युद्ध-विजयी सन्धानं यस्य गच्छति । तत्-प्रतापेन तस्याशु वशम् आयान्ति शत्रवः
hit_4.35,tatra tāvad bahubhir guṇair upetaḥ sandheyo 'yaṃ rājā | cakravāko 'vadat-praṇidhe ! sarvam avagatam | vraja | punar āgamiṣyasi | atha rājā hiraṇyagarbhaś cakravākaṃ pṛṣṭhavān-mantrin ! asandheyāḥ kati ? tān śrotum icchāmi | mantrī brūte-deva ! kathayāmi | śṛṇu- bālo vṛddho dīrgha-rogī tathājñāti-bahiṣkṛtaḥ | bhīruko bhīruka-jano lubdho lubdha-janas tathā,तत्र तावद् बहुभिर् गुणैर् उपेतः सन्धेयो ऽयं राजा । चक्रवाको ऽवदत्-प्रणिधे ! सर्वम् अवगतम् । व्रज । पुनर् आगमिष्यसि । अथ राजा हिरण्यगर्भश् चक्रवाकं पृष्ठवान्-मन्त्रिन् ! असन्धेयाः कति ? तान् श्रोतुम् इच्छामि । मन्त्री ब्रूते-देव ! कथयामि । शृणु- बालो वृद्धो दीर्घ-रोगी तथाज्ञाति-बहिष्कृतः । भीरुको भीरुक-जनो लुब्धो लुब्ध-जनस् तथा
hit_4.36,virakta-prakṛtiś caiva viṣayeṣv atisaktimān | aneka-citta-mantras tu deva-brāhmaṇa-nindakaḥ,विरक्त-प्रकृतिश् चैव विषयेष्व् अतिसक्तिमान् । अनेक-चित्त-मन्त्रस् तु देव-ब्राह्मण-निन्दकः
hit_4.37,daivopahatakaś caiva tathā daiva-parāyaṇaḥ | durbhikṣa-vyasanopeto bala-vyasana-saṅkulaḥ,दैवोपहतकश् चैव तथा दैव-परायणः । दुर्भिक्ष-व्यसनोपेतो बल-व्यसन-सङ्कुलः
hit_4.38,adeśastho bahu-ripur yuktaḥ kālena yaś ca na | satya-dharma-vyapetaś ca viṃśatiḥ puruṣā amī,अदेशस्थो बहु-रिपुर् युक्तः कालेन यश् च न । सत्य-धर्म-व्यपेतश् च विंशतिः पुरुषा अमी
hit_4.39,etaiḥ sandhiṃ na kurvīta vigṛhṇīyāt tu kevalam | ete vigṛhyamāṇā hi kṣipraṃ yānti ripor vaśam,एतैः सन्धिं न कुर्वीत विगृह्णीयात् तु केवलम् । एते विगृह्यमाणा हि क्षिप्रं यान्ति रिपोर् वशम्
hit_4.40,bālasyālpa-prabhāvatvān na loko yoddhum icchati | yuddhāyuddha-phalaṃ yasmāj jñātuṃ śakto na bāliśaḥ,बालस्याल्प-प्रभावत्वान् न लोको योद्धुम् इच्छति । युद्धायुद्ध-फलं यस्माज् ज्ञातुं शक्तो न बालिशः
hit_4.41,utsāha-śakti-hīnatvād vṛddho dīrghāmayas tathā | svair eva paribhūyete dvāv apy etāv asaṃśayam,उत्साह-शक्ति-हीनत्वाद् वृद्धो दीर्घामयस् तथा । स्वैर् एव परिभूयेते द्वाव् अप्य् एताव् असंशयम्
hit_4.42,sukha-cchedyo hi bhavati sarva-jñāti-bahiṣkṛtaḥ | ta evainaṃ vinighnanti jñātayas tv ātma-sātkṛtāḥ,सुख-च्छेद्यो हि भवति सर्व-ज्ञाति-बहिष्कृतः । त एवैनं विनिघ्नन्ति ज्ञातयस् त्व् आत्म-सात्कृताः
hit_4.43,bhīrur yuddha-parityāgāt svayam eva praṇaśyati | tathaiva bhīru-puruṣaḥ saṅgrāme tair vimucyate,भीरुर् युद्ध-परित्यागात् स्वयम् एव प्रणश्यति । तथैव भीरु-पुरुषः सङ्ग्रामे तैर् विमुच्यते
hit_4.44,lubdhasyāsaṃvibhāgitvān na yudhyante'nujīvinaḥ | lubdhānujīvī tair eva dāna-bhinnair nihanyate,लुब्धस्यासंविभागित्वान् न युध्यन्तेऽनुजीविनः । लुब्धानुजीवी तैर् एव दान-भिन्नैर् निहन्यते
hit_4.45,santy ajyate prakṛtibhir virakta-prakṛtir yudhi | sukhābhiyojyo bhavati viṣayev atisaktimān,सन्त्य् अज्यते प्रकृतिभिर् विरक्त-प्रकृतिर् युधि । सुखाभियोज्यो भवति विषयेव् अतिसक्तिमान्
hit_4.46,aneka-citta-mantras tu dveṣyo bhavati mantriṇām | anavasthita-cittatvāt karyataḥ sa upekṣyate,अनेक-चित्त-मन्त्रस् तु द्वेष्यो भवति मन्त्रिणाम् । अनवस्थित-चित्तत्वात् कर्यतः स उपेक्ष्यते
hit_4.47,sadādharma-balīyastvād deva brāhmaṇa-nindakaḥ | viśīryate svayaṃ hy eṣa daivopahatakas tathā,सदाधर्म-बलीयस्त्वाद् देव ब्राह्मण-निन्दकः । विशीर्यते स्वयं ह्य् एष दैवोपहतकस् तथा
hit_4.48,sampatteś ca vipatteś ca daivam eva hi kāraṇam | iti daivaparo dhyāyann ātmanā na viceṣṭate,सम्पत्तेश् च विपत्तेश् च दैवम् एव हि कारणम् । इति दैवपरो ध्यायन्न् आत्मना न विचेष्टते
hit_4.49,durbhikṣa-vyasanī caiva svayam eva viṣīdati | bala-vyasana-saktasya yoddhuṃ śaktir na jāyate,दुर्भिक्ष-व्यसनी चैव स्वयम् एव विषीदति । बल-व्यसन-सक्तस्य योद्धुं शक्तिर् न जायते
hit_4.50,adeśa-stho hi ripuṇā svalpakenāpi hanyate | grāho 'lpīyān api jale jalendram api karṣati,अदेश-स्थो हि रिपुणा स्वल्पकेनापि हन्यते । ग्राहो ऽल्पीयान् अपि जले जलेन्द्रम् अपि कर्षति
hit_4.51,bahu-śatrus tu santrastaḥ śyena-madhye kapotavat | yenaiva gacchati pathā tenaivāśu vipadyate,बहु-शत्रुस् तु सन्त्रस्तः श्येन-मध्ये कपोतवत् । येनैव गच्छति पथा तेनैवाशु विपद्यते
hit_4.52,akāla-yukta-sainyas tu hanyate kāla-yodhinā | kauśikena hata-jyotir niśītha iva vāyasaḥ,अकाल-युक्त-सैन्यस् तु हन्यते काल-योधिना । कौशिकेन हत-ज्योतिर् निशीथ इव वायसः
hit_4.53,satya-dharma-vyapetena sandadhyān na kadācana | sa sandhito 'py asādhutvād acirād yāti vikriyām,सत्य-धर्म-व्यपेतेन सन्दध्यान् न कदाचन । स सन्धितो ऽप्य् असाधुत्वाद् अचिराद् याति विक्रियाम्
hit_4.54,"aparam api kathayāmi-sandhi-vigraha-yānāsana-saṃśraya-dvaidhī-bhāvāḥ ṣāḍguṇyam | karmaṇām ārambhopāyaḥ | puruṣa-dravya-sampat | deśa-kāa-vibhāgaḥ | vinipāta-pratīkāraḥ | kārya-siddhiś ceti pañcāṅgo mantraḥ | sāma-dāna-bheda-daṇḍāś catvāra upāyāḥ | utsāha-śaktiḥ, mantra-śaktiḥ, prabhu- śaktiś ceti śakti-trayam | etat sarvam ālocya nityaṃ vijigīṣavo bhavanti mahāntaḥ | yataḥ- yā hi prāṇa-parityāga-mūlyenāpi na labhyate | sā śrīr nītividaṃ paśya cañcalāpi pradhāvati","अपरम् अपि कथयामि-सन्धि-विग्रह-यानासन-संश्रय-द्वैधी-भावाः षाड्गुण्यम् । कर्मणाम् आरम्भोपायः । पुरुष-द्रव्य-सम्पत् । देश-काअ-विभागः । विनिपात-प्रतीकारः । कार्य-सिद्धिश् चेति पञ्चाङ्गो मन्त्रः । साम-दान-भेद-दण्डाश् चत्वार उपायाः । उत्साह-शक्तिः, मन्त्र-शक्तिः, प्रभु- शक्तिश् चेति शक्ति-त्रयम् । एतत् सर्वम् आलोच्य नित्यं विजिगीषवो भवन्ति महान्तः । यतः- या हि प्राण-परित्याग-मूल्येनापि न लभ्यते । सा श्रीर् नीतिविदं पश्य चञ्चलापि प्रधावति"
hit_4.55,yathā coktaṃ- vittaṃ sadā yasya samaṃ vibhaktaṃ gūḍhaś caraḥ saṃnibhṛtaś ca mantraḥ | nacāpriyaṃ prāṇiṣu yo bravīti sa sāgarāntāṃ pṛthivīṃ praśāsti,यथा चोक्तं- वित्तं सदा यस्य समं विभक्तं गूढश् चरः संनिभृतश् च मन्त्रः । नचाप्रियं प्राणिषु यो ब्रवीति स सागरान्तां पृथिवीं प्रशास्ति
hit_4.56,"kintu deva yadyapi mahā-mantriṇā gṛdhreṇa sandhānam upanyastaṃ, tathāpi tena rājñā samprati bhūta-jaya-darpān na mantavyam | deva ! tad evaṃ kriyatāṃ | siṃhala-dvīpasya mahābalo nāma sāraso rājāsman-mitraṃ jambudvīpe kopaṃ janayatu | yataḥ- suguptim ādhāya susaṃhatena balena vīro vicarann arātim | santāpayed yena samaṃ sutaptas taptena sandhānam upaiti taptaḥ","किन्तु देव यद्यपि महा-मन्त्रिणा गृध्रेण सन्धानम् उपन्यस्तं, तथापि तेन राज्ञा सम्प्रति भूत-जय-दर्पान् न मन्तव्यम् । देव ! तद् एवं क्रियतां । सिंहल-द्वीपस्य महाबलो नाम सारसो राजास्मन्-मित्रं जम्बुद्वीपे कोपं जनयतु । यतः- सुगुप्तिम् आधाय सुसंहतेन बलेन वीरो विचरन्न् अरातिम् । सन्तापयेद् येन समं सुतप्तस् तप्तेन सन्धानम् उपैति तप्तः"
hit_4.57,"rājñā evam astv iti nigadya vicitra-nāmā bakaḥ sugupta-lekhaṃ dattvā siṃhala-dvīpaṃ prahitaḥ | atha praṇidhiḥ punar āgatyovāca-deva ! śrūyatāṃ tāvat tatratya-prastāvaḥ | evaṃ tatra gṛdhreṇoktam-deva ! meghavarṇas tatra ciram uṣitaḥ | sa vetti kiṃ sandheya-guṇa-yukto hiraṇyagarbho rājā, na vā ? iti | tato 'sau meghavarṇaś citravarṇena rājñā samāhūya pṛṣṭaḥ-vāyasa ! kīdṛśo hiraṇyagarbho rājā ? cakravāko mantrī vā kīdṛśaḥ ? vāyasa uvāca-deva ! sa hiraṇyagarbho rājā yudhiṣṭhira-samo mahāśayaḥ satya-vāk | cakravāka-samo mantrī na kvāpy avalokyate | rājāha-yady evaṃ tadā katham asau tvayā vañcitaḥ ? vihasya meghavarṇaḥ prāha-deva ! viśvāsa-pratipannānāṃ vañcane kā vidagdhatā | aṅkam āruhya suptaṃ hi hatvā kiṃ nāma pauruṣam","राज्ञा एवम् अस्त्व् इति निगद्य विचित्र-नामा बकः सुगुप्त-लेखं दत्त्वा सिंहल-द्वीपं प्रहितः । अथ प्रणिधिः पुनर् आगत्योवाच-देव ! श्रूयतां तावत् तत्रत्य-प्रस्तावः । एवं तत्र गृध्रेणोक्तम्-देव ! मेघवर्णस् तत्र चिरम् उषितः । स वेत्ति किं सन्धेय-गुण-युक्तो हिरण्यगर्भो राजा, न वा ? इति । ततो ऽसौ मेघवर्णश् चित्रवर्णेन राज्ञा समाहूय पृष्टः-वायस ! कीदृशो हिरण्यगर्भो राजा ? चक्रवाको मन्त्री वा कीदृशः ? वायस उवाच-देव ! स हिरण्यगर्भो राजा युधिष्ठिर-समो महाशयः सत्य-वाक् । चक्रवाक-समो मन्त्री न क्वाप्य् अवलोक्यते । राजाह-यद्य् एवं तदा कथम् असौ त्वया वञ्चितः ? विहस्य मेघवर्णः प्राह-देव ! विश्वास-प्रतिपन्नानां वञ्चने का विदग्धता । अङ्कम् आरुह्य सुप्तं हि हत्वा किं नाम पौरुषम्"
hit_4.58,"śṛṇu deva ! tena mantriṇāhaṃ prathama-darśane evaṃ vijñātaḥ, kintu mahāśayo 'sau rājā, tena mayā vipralabdhaḥ | tathā coktam- ātmaupamyena yo vetti durjanaṃ satya-vādinam | sa tathā vañcyate dhūrtair brāhmaṇāś chāgato yathā","शृणु देव ! तेन मन्त्रिणाहं प्रथम-दर्शने एवं विज्ञातः, किन्तु महाशयो ऽसौ राजा, तेन मया विप्रलब्धः । तथा चोक्तम्- आत्मौपम्येन यो वेत्ति दुर्जनं सत्य-वादिनम् । स तथा वञ्च्यते धूर्तैर् ब्राह्मणाश् छागतो यथा"
hit_4.59,"rājovāca-katham etat ? meghavarṇaḥ kathayati- kathā 9 asti gautamasyāraṇye prastuta-yajñaḥ kaścid brāhmaṇaḥ | sa ca yajñārthaṃ grāmāntarāc chāgam upakrīya, skandhe nītvā, gaccha dhūrta-trayeṇāvalokitaḥ | tatas te dhūrtāḥ-yady eṣa chāgaḥ kenāpy upāyena labhyate, tadā mati-prakarṣo bhavatīti samālocya, vṛkṣa-traya-tale krośāntareṇa tasya brāhmaṇasyāgamanaṃ pratīkṣya pathi sthitāḥ | tatraikena dhūrtena gacchan sa brāhmaṇo 'bhihitaḥ-bho brāhmaṇa ! kim iti tvayā kukkuraḥ skandhenohyate | vipreṇoktaṃ-nāyaṃ śvā, kintu yajña-cchāgaḥ | athāntara-sthitenānyena dhūrtena tathaivoktam | tad ākarṇya brāhmaṇaś chāgaṃ bhūmau nidhāya muhur nirīkṣya, punaḥ skandhe kṛtvā dolāyamāna-matiś calitaḥ | yataḥ- matir dolāyate satyaṃ satām api khaloktibhiḥ | tābhir viśvāsitaś cāsau mriyate citrakarṇavat","राजोवाच-कथम् एतत् ? मेघवर्णः कथयति- कथा ९ अस्ति गौतमस्यारण्ये प्रस्तुत-यज्ञः कश्चिद् ब्राह्मणः । स च यज्ञार्थं ग्रामान्तराच् छागम् उपक्रीय, स्कन्धे नीत्वा, गच्छ धूर्त-त्रयेणावलोकितः । ततस् ते धूर्ताः-यद्य् एष छागः केनाप्य् उपायेन लभ्यते, तदा मति-प्रकर्षो भवतीति समालोच्य, वृक्ष-त्रय-तले क्रोशान्तरेण तस्य ब्राह्मणस्यागमनं प्रतीक्ष्य पथि स्थिताः । तत्रैकेन धूर्तेन गच्छन् स ब्राह्मणो ऽभिहितः-भो ब्राह्मण ! किम् इति त्वया कुक्कुरः स्कन्धेनोह्यते । विप्रेणोक्तं-नायं श्वा, किन्तु यज्ञ-च्छागः । अथान्तर-स्थितेनान्येन धूर्तेन तथैवोक्तम् । तद् आकर्ण्य ब्राह्मणश् छागं भूमौ निधाय मुहुर् निरीक्ष्य, पुनः स्कन्धे कृत्वा दोलायमान-मतिश् चलितः । यतः- मतिर् दोलायते सत्यं सताम् अपि खलोक्तिभिः । ताभिर् विश्वासितश् चासौ म्रियते चित्रकर्णवत्"
hit_4.60,"rājāha--katham etat ? sa kathayati- kathā 10 asti kasmiṃścid vanoddeśe madotkaṭo nāma siṃhaḥ | tasya sevakās trayaḥ kāko vyāghro jambukaś ca | atha tair bhramadbhiḥ sārtha-bhraṣṭaḥ kaścid uṣṭro dṛṣṭaḥ | pṛṣṭaś ca-kuto bhavān āgataḥ sārthād bhraṣṭaḥ ? sa cātma-vṛttāntam akathayat | tatas tair nītvā siṃhāyāsau samarpitaḥ | tena cābhaya-vācaṃ dattvā, citrakarṇa iti nāma kṛtvā sthāpitaḥ | atha kadācit siṃhasya śarīra-vaikalyād bhūri-vṛṣṭi-kāraṇāc cāhāram alabhamānās te vyagrā babhūvuḥ | tatas tair ālocitam | citrakarṇam eva yathā svāmī vyāpādayati tathānuṣṭhīyatām | kim anena kaṇṭaka-bhujāsmākam ? vyāghra uvāca-svāminābhaya-vācaṃ dattvānugṛhīto 'yaṃ, tat katham evaṃ sambhavati ? kāko brūte-iha samaye parikṣīṇaḥ svāmī pāpam api kariṣyati | yataḥ- tyajet kṣudhārtā mahilā svaputraṃ khādet kṣudhārtā bhujagī svamaṇḍam | bubhukṣitaḥ kiṃ na karoti pāpaṃ kṣīṇā narā niṣkaruṇā bhavanti","राजाह--कथम् एतत् ? स कथयति- कथा १० अस्ति कस्मिंश्चिद् वनोद्देशे मदोत्कटो नाम सिंहः । तस्य सेवकास् त्रयः काको व्याघ्रो जम्बुकश् च । अथ तैर् भ्रमद्भिः सार्थ-भ्रष्टः कश्चिद् उष्ट्रो दृष्टः । पृष्टश् च-कुतो भवान् आगतः सार्थाद् भ्रष्टः ? स चात्म-वृत्तान्तम् अकथयत् । ततस् तैर् नीत्वा सिंहायासौ समर्पितः । तेन चाभय-वाचं दत्त्वा, चित्रकर्ण इति नाम कृत्वा स्थापितः । अथ कदाचित् सिंहस्य शरीर-वैकल्याद् भूरि-वृष्टि-कारणाच् चाहारम् अलभमानास् ते व्यग्रा बभूवुः । ततस् तैर् आलोचितम् । चित्रकर्णम् एव यथा स्वामी व्यापादयति तथानुष्ठीयताम् । किम् अनेन कण्टक-भुजास्माकम् ? व्याघ्र उवाच-स्वामिनाभय-वाचं दत्त्वानुगृहीतो ऽयं, तत् कथम् एवं सम्भवति ? काको ब्रूते-इह समये परिक्षीणः स्वामी पापम् अपि करिष्यति । यतः- त्यजेत् क्षुधार्ता महिला स्वपुत्रं खादेत् क्षुधार्ता भुजगी स्वमण्डम् । बुभुक्षितः किं न करोति पापं क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति"
hit_4.61,anyac ca- mattaḥ pramattaś conmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ | lubdho bhīrus tvarā-yuktaḥ kāmukaś ca na dharma-vit,अन्यच् च- मत्तः प्रमत्तश् चोन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः । लुब्धो भीरुस् त्वरा-युक्तः कामुकश् च न धर्म-वित्
hit_4.62,iti sañcintya sarve siṃhāntikaṃ jagmuḥ | siṃhenoktam-āhārārthaṃ kiñcit prāptam ? tair uktam-deva ! yatnād api prāptaṃ kiñcit ? siṃhenoktaṃ-ko 'dhunā jīvanopāyaḥ ? kāko vadati-deva ! svādhīnāhāra-parityāgāt sarva-nāśo 'yam upasthitaḥ ? siṃhenoktam-atrāhāraḥ kaḥ svādhīnaḥ ? kākaḥ karṇe kathayati-citrakarṇa iti | siṃho bhūmiṃ spṛṣṭvā karṇau spṛśati | abravīc ca-abhaya-vācaṃ dattvā dhṛto 'yam asmābhiḥ | tat katham evaṃ sambhavati ? tathā hi- na bhūta-dānaṃ na suvarṇa-dānaṃ na go-pradānaṃ na tathānna-dānam | yathā vadantīha mahā-pradānaṃ sarveṣu dāneṣv abhaya-pradānam,इति सञ्चिन्त्य सर्वे सिंहान्तिकं जग्मुः । सिंहेनोक्तम्-आहारार्थं किञ्चित् प्राप्तम् ? तैर् उक्तम्-देव ! यत्नाद् अपि प्राप्तं किञ्चित् ? सिंहेनोक्तं-को ऽधुना जीवनोपायः ? काको वदति-देव ! स्वाधीनाहार-परित्यागात् सर्व-नाशो ऽयम् उपस्थितः ? सिंहेनोक्तम्-अत्राहारः कः स्वाधीनः ? काकः कर्णे कथयति-चित्रकर्ण इति । सिंहो भूमिं स्पृष्ट्वा कर्णौ स्पृशति । अब्रवीच् च-अभय-वाचं दत्त्वा धृतो ऽयम् अस्माभिः । तत् कथम् एवं सम्भवति ? तथा हि- न भूत-दानं न सुवर्ण-दानं न गो-प्रदानं न तथान्न-दानम् । यथा वदन्तीह महा-प्रदानं सर्वेषु दानेष्व् अभय-प्रदानम्
hit_4.63,anyac ca- sarva-kāma-samṛddhasya aśvamedhasya yat phalam | tat-phalaṃ labhate samyag rakṣite śaraṇāgate,अन्यच् च- सर्व-काम-समृद्धस्य अश्वमेधस्य यत् फलम् । तत्-फलं लभते सम्यग् रक्षिते शरणागते
hit_4.64,"kāko brūte-nāsau svāminā vyāpādayitavyaḥ | kintv asmābhir eva tathā kartavyaṃ, yathāsau sva-deha-dānam aṅgīkaroti | siṃhas tac chrutvā tūṣṇīṃ sthitaḥ | tato 'sau labdhāvakāśaḥ kūṭaṃ kṛtvā sarvān ādāya siṃhāntikaṃ gataḥ | atha kākenoktaṃ-deva ! yatnād apy āhāro na prāptaḥ | anekopavāsa-kliṣṭaś ca svāmī | tad idānīṃ madīya-māṃsam upabhujyatām | yataḥ- svāmi-mūlā bhavanty eva sarvāḥ prakṛtayaḥ khalu | samūleṣv api vṛkṣeṣu prayatnaḥ saphalo nṛṇām","काको ब्रूते-नासौ स्वामिना व्यापादयितव्यः । किन्त्व् अस्माभिर् एव तथा कर्तव्यं, यथासौ स्व-देह-दानम् अङ्गीकरोति । सिंहस् तच् छ्रुत्वा तूष्णीं स्थितः । ततो ऽसौ लब्धावकाशः कूटं कृत्वा सर्वान् आदाय सिंहान्तिकं गतः । अथ काकेनोक्तं-देव ! यत्नाद् अप्य् आहारो न प्राप्तः । अनेकोपवास-क्लिष्टश् च स्वामी । तद् इदानीं मदीय-मांसम् उपभुज्यताम् । यतः- स्वामि-मूला भवन्त्य् एव सर्वाः प्रकृतयः खलु । समूलेष्व् अपि वृक्षेषु प्रयत्नः सफलो नृणाम्"
hit_4.65,"siṃhenoktaṃ-bhadra ! varaṃ prāṇa-parityāgo, na punar īdṛśe karmaṇi pravṛttiḥ | jambukenāpi tathoktam | tataḥ siṃhenoktaṃ-maivam | atha vyāghreṇoktaṃ-mad-dehena jīvatu svāmī | siṃhenoktaṃ-na kadācid evam ucitam | atha citrakarṇo 'pi jāta-viśvāsas tathaivātma-deha-dānam āha-tatas tad-vacanāt tena vyāghreṇāsau kukṣiṃ vidārya vyāpāditaḥ | sarvair bhakṣitaś ca | ato 'haṃ bravīmi-matir dolāyate satyam ity ādi | tatas tṛtīya-dhūrta-vacanaṃ śrutvā, sva-mati-bhramaṃ niścitya chāgaṃ tyaktvā, brāhmaṇaḥ snātvā gṛhaṃ yayau | chāgaś ca tair dhūrtair nītvā bhakṣitaḥ | ato 'haṃ bravīmi-ātmaupamyena yo vettīty ādi | rājāha-meghavarṇa ! kathaṃ śatru-madhye tvayā suciram uṣitam ? kathaṃ vā teṣām anunayaḥ kṛtaḥ ? meghavarṇa uvāca-deva ! svāmi-kāryārthitayā sva-prayojana-vaśād vā kiṃ kiṃ na kriyate ? paśya- loko vahati kiṃ rājan na mūrdhnā dagdhum indhanam | kṣālayanty api vṛkṣāṅghriṃ nadī-velā nikṛntati","सिंहेनोक्तं-भद्र ! वरं प्राण-परित्यागो, न पुनर् ईदृशे कर्मणि प्रवृत्तिः । जम्बुकेनापि तथोक्तम् । ततः सिंहेनोक्तं-मैवम् । अथ व्याघ्रेणोक्तं-मद्-देहेन जीवतु स्वामी । सिंहेनोक्तं-न कदाचिद् एवम् उचितम् । अथ चित्रकर्णो ऽपि जात-विश्वासस् तथैवात्म-देह-दानम् आह-ततस् तद्-वचनात् तेन व्याघ्रेणासौ कुक्षिं विदार्य व्यापादितः । सर्वैर् भक्षितश् च । अतो ऽहं ब्रवीमि-मतिर् दोलायते सत्यम् इत्य् आदि । ततस् तृतीय-धूर्त-वचनं श्रुत्वा, स्व-मति-भ्रमं निश्चित्य छागं त्यक्त्वा, ब्राह्मणः स्नात्वा गृहं ययौ । छागश् च तैर् धूर्तैर् नीत्वा भक्षितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-आत्मौपम्येन यो वेत्तीत्य् आदि । राजाह-मेघवर्ण ! कथं शत्रु-मध्ये त्वया सुचिरम् उषितम् ? कथं वा तेषाम् अनुनयः कृतः ? मेघवर्ण उवाच-देव ! स्वामि-कार्यार्थितया स्व-प्रयोजन-वशाद् वा किं किं न क्रियते ? पश्य- लोको वहति किं राजन् न मूर्ध्ना दग्धुम् इन्धनम् । क्षालयन्त्य् अपि वृक्षाङ्घ्रिं नदी-वेला निकृन्तति"
hit_4.66,tathā coktam- skandhenāpi vahec chatrūn kāryam āsādya buddhimān | yathā vṛddhena sarpeṇa maṇḍūkā vinipātitāḥ,तथा चोक्तम्- स्कन्धेनापि वहेच् छत्रून् कार्यम् आसाद्य बुद्धिमान् । यथा वृद्धेन सर्पेण मण्डूका विनिपातिताः
hit_4.67,"rājāha-katham etat ? meghavarṇaḥ kathayati- kathā 11 asti jīrṇodyāne manda-viṣo nāma sarpaḥ | so 'tijīrṇatayā svāhāram apy anveṣṭum akṣamaḥ saras-tīre patitvā sthitaḥ | tato dūrād eva kenacin maṇḍūkena dṛṣṭaḥ, pṛṣṭaś ca-kim iti tvām āhāraṃ nānviṣyati ? sarpo 'vadat-gaccha bhadra ! kiṃ te mama manda-bhāgyasya vṛttānta-praśnena ? tataḥ sañjāta-kautukaḥ sa ca bhekaḥ sarvathā kathyatām ity āha | sarpo 'py āha-bhadra ! pura-vāsinaḥ śrotriyasya kauṇḍinyasya putro viṃśati-varṣa-deśīyaḥ sarva-guṇa-sampanno durdaivān mayā nṛśaṃsena daṣṭaḥ | tatas taṃ suśīla-nāmānaṃ putraṃ mṛtam avalokya, śokena mūrcchitaḥ kauṇḍinyaḥ pṛthivyāṃ luloṭha | anantaraṃ brahmapura-vāsinaḥ sarve bāndhavās tatrāgatyopaviṣṭāḥ | tathā coktam- utsave vyasane yuddhe durbhikṣe rāṣṭra-viplave | rāja-dvāre śmaśāne ca yas tiṣṭhati sa bāndhavaḥ","राजाह-कथम् एतत् ? मेघवर्णः कथयति- कथा ११ अस्ति जीर्णोद्याने मन्द-विषो नाम सर्पः । सो ऽतिजीर्णतया स्वाहारम् अप्य् अन्वेष्टुम् अक्षमः सरस्-तीरे पतित्वा स्थितः । ततो दूराद् एव केनचिन् मण्डूकेन दृष्टः, पृष्टश् च-किम् इति त्वाम् आहारं नान्विष्यति ? सर्पो ऽवदत्-गच्छ भद्र ! किं ते मम मन्द-भाग्यस्य वृत्तान्त-प्रश्नेन ? ततः सञ्जात-कौतुकः स च भेकः सर्वथा कथ्यताम् इत्य् आह । सर्पो ऽप्य् आह-भद्र ! पुर-वासिनः श्रोत्रियस्य कौण्डिन्यस्य पुत्रो विंशति-वर्ष-देशीयः सर्व-गुण-सम्पन्नो दुर्दैवान् मया नृशंसेन दष्टः । ततस् तं सुशील-नामानं पुत्रं मृतम् अवलोक्य, शोकेन मूर्च्छितः कौण्डिन्यः पृथिव्यां लुलोठ । अनन्तरं ब्रह्मपुर-वासिनः सर्वे बान्धवास् तत्रागत्योपविष्टाः । तथा चोक्तम्- उत्सवे व्यसने युद्धे दुर्भिक्षे राष्ट्र-विप्लवे । राज-द्वारे श्मशाने च यस् तिष्ठति स बान्धवः"
hit_4.68,tatra kapilo nāma snātako 'vadat-are kauṇḍinya ! mūḍho 'si yenaivaṃ vilapasi | śṛṇu- kroḍīkaroti prathamaṃ yadā jātam anityatā | dhātrīva jananī paścāt tadā śokasya kaḥ kramaḥ,तत्र कपिलो नाम स्नातको ऽवदत्-अरे कौण्डिन्य ! मूढो ऽसि येनैवं विलपसि । शृणु- क्रोडीकरोति प्रथमं यदा जातम् अनित्यता । धात्रीव जननी पश्चात् तदा शोकस्य कः क्रमः
hit_4.69,tathā ca- kva gatāḥ pṛthivī-pālāḥ sa-sainya-bala-vāhanāḥ | viyoga-sākṣiṇī yeṣāṃ bhūmir adyāpi tiṣṭhati,तथा च- क्व गताः पृथिवी-पालाः स-सैन्य-बल-वाहनाः । वियोग-साक्षिणी येषां भूमिर् अद्यापि तिष्ठति
hit_4.70,tathā ca- jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṃ janma mṛtasya ca | adya vābda-śatānte vā mṛtyur vai prāṇināṃ dhruvaḥ,तथा च- जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर् ध्रुवं जन्म मृतस्य च । अद्य वाब्द-शतान्ते वा मृत्युर् वै प्राणिनां ध्रुवः
hit_4.71,aparaṃ ca- kāyaḥ saṃnihitāpāyaḥ sampadaḥ padam āpadām | samāgamāḥ sāpagamāḥ sarvam utpādi bhaṅguram,अपरं च- कायः संनिहितापायः सम्पदः पदम् आपदाम् । समागमाः सापगमाः सर्वम् उत्पादि भङ्गुरम्
hit_4.72,pratikṣaṇam ayaṃ kāyaḥ kṣīyamāṇo na lakṣyate | āmakumbha ivāmbhaḥ-stho viśīrṇaḥ san vibhāṣyate,प्रतिक्षणम् अयं कायः क्षीयमाणो न लक्ष्यते । आमकुम्भ इवाम्भः-स्थो विशीर्णः सन् विभाष्यते
hit_4.73,āsannataratāmeti mṛtyur jantor dine dine | āghātaṃ nīyamānasya vadhyasyeva pade pade,आसन्नतरतामेति मृत्युर् जन्तोर् दिने दिने । आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव पदे पदे
hit_4.74,yataḥ- anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravya-sañcayaḥ | aiśvaryaṃ priya-saṃvāso muhyet tatra na paṇḍitaḥ,यतः- अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्य-सञ्चयः । ऐश्वर्यं प्रिय-संवासो मुह्येत् तत्र न पण्डितः
hit_4.75,yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau | sametya ca vyapeyātāṃ tadvad bhūta-samāgamaḥ,यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । समेत्य च व्यपेयातां तद्वद् भूत-समागमः
hit_4.76,yathā hi pathikaḥ kaścic chāyām āśritya tiṣṭhati | viśramya ca punar gacched tadvad bhūta-samāgamaḥ,यथा हि पथिकः कश्चिच् छायाम् आश्रित्य तिष्ठति । विश्रम्य च पुनर् गच्छेद् तद्वद् भूत-समागमः
hit_4.77,anyac ca- pañcabhir nirmite dehe pañcatvaṃ ca punar gate | svāṃ svāṃ yonim anuprāpte tatra kā paridevanā,अन्यच् च- पञ्चभिर् निर्मिते देहे पञ्चत्वं च पुनर् गते । स्वां स्वां योनिम् अनुप्राप्ते तत्र का परिदेवना
hit_4.78,yāvataḥ kurute jantuḥ sambandhān manasaḥ priyān | tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śoka-śaṅkavaḥ,यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान् मनसः प्रियान् । तावन्तो ऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोक-शङ्कवः
hit_4.79,nāyam atyanta-saṃvāso labhyate yena kenacit | api svena śarīreṇa kim utānyena kenacit,नायम् अत्यन्त-संवासो लभ्यते येन केनचित् । अपि स्वेन शरीरेण किम् उतान्येन केनचित्
hit_4.80,api ca- saṃyogo hi viyogasya saṃsūcayati sambhavam | anatikramaṇīyasya janma mṛtyor ivāgamam,अपि च- संयोगो हि वियोगस्य संसूचयति सम्भवम् । अनतिक्रमणीयस्य जन्म मृत्योर् इवागमम्
hit_4.81,āpāta-ramaṇīyānāṃ saṃyogānāṃ priyaiḥ saha | apathyānām ivānnānāṃ pariṇāmo hi dāruṇaḥ,आपात-रमणीयानां संयोगानां प्रियैः सह । अपथ्यानाम् इवान्नानां परिणामो हि दारुणः
hit_4.82,aparaṃ ca- vrajanti na nivartante srotāṃsi saritāṃ yathā | āyur ādāya martyānāṃ tathā rātry-ahanī sadā,अपरं च- व्रजन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितां यथा । आयुर् आदाय मर्त्यानां तथा रात्र्य्-अहनी सदा
hit_4.83,sukhāsvāda-paro yas tu saṃsāre sat-samāgamaḥ | sa viyogāvasānatvād duḥkhānāṃ dhuri yujyate,सुखास्वाद-परो यस् तु संसारे सत्-समागमः । स वियोगावसानत्वाद् दुःखानां धुरि युज्यते
hit_4.84,ata eva hi necchanti sādhavaḥ sat-samāgamam | yad-viyogāsi-lūnasya manaso nāsti bheṣajam,अत एव हि नेच्छन्ति साधवः सत्-समागमम् । यद्-वियोगासि-लूनस्य मनसो नास्ति भेषजम्
hit_4.85,sukṛtāny api karmāṇi rājabhiḥ sagarādibhiḥ | atha tāny eva karmāṇi te cāpi pralayaṃ gatāḥ,सुकृतान्य् अपि कर्माणि राजभिः सगरादिभिः । अथ तान्य् एव कर्माणि ते चापि प्रलयं गताः
hit_4.86,saṃcintya saṃcintya tam ugra-daṇḍaṃ mṛtyuṃ manuṣyasya vicakṣaṇasya | varṣāmbu-siktā iva carma-bandhāḥ sarve prayatnāḥ śithilībhavanti,संचिन्त्य संचिन्त्य तम् उग्र-दण्डं मृत्युं मनुष्यस्य विचक्षणस्य । वर्षाम्बु-सिक्ता इव चर्म-बन्धाः सर्वे प्रयत्नाः शिथिलीभवन्ति
hit_4.87,yām eva rātriṃ prathamām upaiti garbhe nivāsaṃ naravīra lokaḥ | tataḥ prabhṛty askhalita-prayāṇaḥ sa pratyahaṃ mṛtyu-samīpam eti,याम् एव रात्रिं प्रथमाम् उपैति गर्भे निवासं नरवीर लोकः । ततः प्रभृत्य् अस्खलित-प्रयाणः स प्रत्यहं मृत्यु-समीपम् एति
hit_4.88,ajñānaṃ kāraṇaṃ na syād viyogo yadi kāraṇam | śoko dineṣu gacchatsu vardhatām apayāti kim,अज्ञानं कारणं न स्याद् वियोगो यदि कारणम् । शोको दिनेषु गच्छत्सु वर्धताम् अपयाति किम्
hit_4.89,"tad bhadra ! tad ātmānam anusandhehi | śoka-carcāṃ ca parihara, yataḥ- akāṇḍa-pāta-jātānām astrāṇāṃ marma-bhedinām | gāḍha-śoka-prahārāṇām acintaiva mahauṣadham","तद् भद्र ! तद् आत्मानम् अनुसन्धेहि । शोक-चर्चां च परिहर, यतः- अकाण्ड-पात-जातानाम् अस्त्राणां मर्म-भेदिनाम् । गाढ-शोक-प्रहाराणाम् अचिन्तैव महौषधम्"
hit_4.90,"tatas tad-vacanaṃ niśamya, prabuddha iva kauṇḍinya utthāyābravīt | tad alam idānīṃ gṛha-naraka-vāsena vanam eva gacchāmi | kapilaḥ punar āha- vane'pi doṣāḥ prabhavanti rāgiṇāṃ gṛhe'pi pañcendriya-nigrahas tapaḥ | akutsite karmaṇi yaḥ pravartate trivṛtta-rāgasya gṛhaṃ tapovanam","ततस् तद्-वचनं निशम्य, प्रबुद्ध इव कौण्डिन्य उत्थायाब्रवीत् । तद् अलम् इदानीं गृह-नरक-वासेन वनम् एव गच्छामि । कपिलः पुनर् आह- वनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहेऽपि पञ्चेन्द्रिय-निग्रहस् तपः । अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते त्रिवृत्त-रागस्य गृहं तपोवनम्"
hit_4.91,yataḥ- duḥkhito 'pi cared dharmaṃ yatra kutrāśrame rataḥ | samaḥ sarveṣu bhūteṣu na liṅgaṃ dharma-kāraṇam,यतः- दुःखितो ऽपि चरेद् धर्मं यत्र कुत्राश्रमे रतः । समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्म-कारणम्
hit_4.92,uktaṃ ca- vṛtty-arthaṃ bhojanaṃ yeṣāṃ santānārthaṃ ca maithunam | vāk satya-vacanārthāya durgāṇy api taranti te,उक्तं च- वृत्त्य्-अर्थं भोजनं येषां सन्तानार्थं च मैथुनम् । वाक् सत्य-वचनार्थाय दुर्गाण्य् अपि तरन्ति ते
hit_4.93,tathā hi- ātmā nadī saṃyam apuṇya-tīrthā satyodakā śīla-taṭā dayormiḥ | tatrābhiṣekaṃ kuru pāṇḍu-putra ! na vāriṇā śuṣyati cāntarātmā,तथा हि- आत्मा नदी संयम् अपुण्य-तीर्था सत्योदका शील-तटा दयोर्मिः । तत्राभिषेकं कुरु पाण्डु-पुत्र ! न वारिणा शुष्यति चान्तरात्मा
hit_4.94,viśeṣataś ca- janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-vedanābhir upadrutam | saṃsāram imam utpannam asāraṃ tyajataḥ sukham,विशेषतश् च- जन्म-मृत्यु-जरा-व्याधि-वेदनाभिर् उपद्रुतम् । संसारम् इमम् उत्पन्नम् असारं त्यजतः सुखम्
hit_4.95,yataḥ- duḥkham evāsti na sukhaṃ yasmāt tad upalakṣyate | duḥkhārtasya pratīkāre sukha-saṃjñā vidhīyate,यतः- दुःखम् एवास्ति न सुखं यस्मात् तद् उपलक्ष्यते । दुःखार्तस्य प्रतीकारे सुख-संज्ञा विधीयते
hit_4.96,"kauṇḍinyo brūte-evam eva | tato 'haṃ tena śokākulena brāhmaṇena śapto, yad adyārabhya maṇḍūkānāṃ vāhanaṃ bhaviṣyatīti | kapilo brūte-sampraty upadeśāsahiṣṇur bhavān | śokāviṣṭaṃ te hṛdayam | tathāpi kāryaṃ śṛṇu- saṅgaḥ sarvātmanā tyājyaḥ sa cet tyaktuṃ na śakyate | sa sadbhiḥ saha kartavyaḥ satāṃ saṅgo hi bheṣajam","कौण्डिन्यो ब्रूते-एवम् एव । ततो ऽहं तेन शोकाकुलेन ब्राह्मणेन शप्तो, यद् अद्यारभ्य मण्डूकानां वाहनं भविष्यतीति । कपिलो ब्रूते-सम्प्रत्य् उपदेशासहिष्णुर् भवान् । शोकाविष्टं ते हृदयम् । तथापि कार्यं शृणु- सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः स चेत् त्यक्तुं न शक्यते । स सद्भिः सह कर्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजम्"
hit_4.97,anyac ca- kāmaḥ sarvātmanā heyaḥ sa ced dhātuṃ na śakyate | sva-bhāryāṃ prati kartavyaḥ saiva tasya hi bheṣajam,अन्यच् च- कामः सर्वात्मना हेयः स चेद् धातुं न शक्यते । स्व-भार्यां प्रति कर्तव्यः सैव तस्य हि भेषजम्
hit_4.98,"etac chrutvā sa kauṇḍinyaḥ kapilopadeśāmṛta-praśānta-śokānalo yathāvidhi daṇḍa-grahaṇaṃ kṛtavān | ato brāhmaṇa-śāpān maṇḍūkān voḍhum atra tiṣṭhāmi | anantaraṃ tena maṇḍūkena gatvā maṇḍūka-nāthasya jālapāda-nāmno 'gre tat kathitam | tato 'sāv āgatya maṇḍūka-nāthas tasya sarpasya pṛṣṭham ārūḍhavān | sa ca sarpas taṃ pṛṣṭhe kṛtvā citrapada-kramaṃ babhrāma | paredyuś calitum asamarthaṃ taṃ maṇḍūka-nātham avadat-kim adya bhavān manda-gatiḥ ? sarpo brūte-deva ! āhāra-virahād asamartho 'smi | maṇḍūka-nātho 'vadat-asmād ājñayā maṇḍūkān bhakṣaya | tataḥ gṛhīto 'yaṃ mahā-prasāda ity uktvā kramaśo maṇḍūkān khāditavān | atha nirmaṇḍūkaṃ saro vilokya maṇḍūka-nātho 'pi tena khāditaḥ | ato 'haṃ bravīmi-skandhenāpi vahec chatrūn ity ādi | deva ! yātv idānīṃ purāvṛttākhyāna-kathanaṃ sarvathā sandheyo 'yaṃ hiraṇyagarbha-rājā sandhīyatām iti me matiḥ | rājovāca-ko 'yaṃ bhavato vicāraḥ ? yato jitas tāvad ayam asmābhiḥ | tato yady asmat sevayā vasati, tad āstām | no ced vigṛhyatām | atrāntare jambūdvīpād āgatya śukenoktaṃ-deva ! siṃhala-dvīpasya sāraso rājā samprati jambūdvīpam ākramyāvatiṣṭhate | rājā sa-sambhramaṃ brūte-kiṃ kim ? śukaḥ pūrvoktaṃ kathayati | gṛdhraḥ svagatam uvāca-sādhu re cakravāka mantrin ! sādhu ! rājā sa-kopam āha-āstāṃ tāvad ayaṃ gatvā tam eva sa-mūlam unmūlayāmi | dūradarśī vihasyāha- na śaran-meghavat kāryaṃ vṛthaiva ghana-garjitam | parasyārtham anarthaṃ vā prakāśayati no mahān","एतच् छ्रुत्वा स कौण्डिन्यः कपिलोपदेशामृत-प्रशान्त-शोकानलो यथाविधि दण्ड-ग्रहणं कृतवान् । अतो ब्राह्मण-शापान् मण्डूकान् वोढुम् अत्र तिष्ठामि । अनन्तरं तेन मण्डूकेन गत्वा मण्डूक-नाथस्य जालपाद-नाम्नो ऽग्रे तत् कथितम् । ततो ऽसाव् आगत्य मण्डूक-नाथस् तस्य सर्पस्य पृष्ठम् आरूढवान् । स च सर्पस् तं पृष्ठे कृत्वा चित्रपद-क्रमं बभ्राम । परेद्युश् चलितुम् असमर्थं तं मण्डूक-नाथम् अवदत्-किम् अद्य भवान् मन्द-गतिः ? सर्पो ब्रूते-देव ! आहार-विरहाद् असमर्थो ऽस्मि । मण्डूक-नाथो ऽवदत्-अस्माद् आज्ञया मण्डूकान् भक्षय । ततः गृहीतो ऽयं महा-प्रसाद इत्य् उक्त्वा क्रमशो मण्डूकान् खादितवान् । अथ निर्मण्डूकं सरो विलोक्य मण्डूक-नाथो ऽपि तेन खादितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-स्कन्धेनापि वहेच् छत्रून् इत्य् आदि । देव ! यात्व् इदानीं पुरावृत्ताख्यान-कथनं सर्वथा सन्धेयो ऽयं हिरण्यगर्भ-राजा सन्धीयताम् इति मे मतिः । राजोवाच-को ऽयं भवतो विचारः ? यतो जितस् तावद् अयम् अस्माभिः । ततो यद्य् अस्मत् सेवया वसति, तद् आस्ताम् । नो चेद् विगृह्यताम् । अत्रान्तरे जम्बूद्वीपाद् आगत्य शुकेनोक्तं-देव ! सिंहल-द्वीपस्य सारसो राजा सम्प्रति जम्बूद्वीपम् आक्रम्यावतिष्ठते । राजा स-सम्भ्रमं ब्रूते-किं किम् ? शुकः पूर्वोक्तं कथयति । गृध्रः स्वगतम् उवाच-साधु रे चक्रवाक मन्त्रिन् ! साधु ! राजा स-कोपम् आह-आस्तां तावद् अयं गत्वा तम् एव स-मूलम् उन्मूलयामि । दूरदर्शी विहस्याह- न शरन्-मेघवत् कार्यं वृथैव घन-गर्जितम् । परस्यार्थम् अनर्थं वा प्रकाशयति नो महान्"
hit_4.99,aparaṃ ca- ekadā na vigṛhṇīyād bahūn rājābhighātinaḥ | sa-darpo 'py uragaḥ kīṭair bahubhir nāśyate dhruvam,अपरं च- एकदा न विगृह्णीयाद् बहून् राजाभिघातिनः । स-दर्पो ऽप्य् उरगः कीटैर् बहुभिर् नाश्यते ध्रुवम्
hit_4.100,deva ! kim ito vinā sandhānaṃ gamanam asti ? yatas tadāsmākaṃ paścāt prakopo 'nena kartavyaḥ | aparaṃ ca- yo 'rtha-tattvam avijñāya krodhasyaiva vaśaṃ gataḥ | sa tathā tapyate mūḍho brāhmaṇo nakulād yathā,देव ! किम् इतो विना सन्धानं गमनम् अस्ति ? यतस् तदास्माकं पश्चात् प्रकोपो ऽनेन कर्तव्यः । अपरं च- यो ऽर्थ-तत्त्वम् अविज्ञाय क्रोधस्यैव वशं गतः । स तथा तप्यते मूढो ब्राह्मणो नकुलाद् यथा
hit_4.101,"rājāha--katham etat ? dūradarśī kathayati- kathā 11 asty ujjayinyāṃ mādhavo nāma vipraḥ | tasya brāhmaṇī prasūtā, bālāpatyasya rakṣārthaṃ brāhmaṇam avasthāpya sthātuṃ gatā | atha brāhmaṇāya rājñaḥ pārvaṇa-śrāddhaṃ dātum āhvānam āgatam | tac chrutvā brāhmaṇo 'pi sahaja-dāridryād acintayat-yadi satvaraṃ na gacchāmi, tadānyā kaścic chrutvā śrāddhaṃ grahīṣyati | yataḥ- ādeyasya pradeyasya kartavyasya ca karmaṇaḥ | kṣipram akriyamāṇasya kālaḥ pibati tad-rasam","राजाह--कथम् एतत् ? दूरदर्शी कथयति- कथा ११ अस्त्य् उज्जयिन्यां माधवो नाम विप्रः । तस्य ब्राह्मणी प्रसूता, बालापत्यस्य रक्षार्थं ब्राह्मणम् अवस्थाप्य स्थातुं गता । अथ ब्राह्मणाय राज्ञः पार्वण-श्राद्धं दातुम् आह्वानम् आगतम् । तच् छ्रुत्वा ब्राह्मणो ऽपि सहज-दारिद्र्याद् अचिन्तयत्-यदि सत्वरं न गच्छामि, तदान्या कश्चिच् छ्रुत्वा श्राद्धं ग्रहीष्यति । यतः- आदेयस्य प्रदेयस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः । क्षिप्रम् अक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्-रसम्"
hit_4.102,"kintu bālākasyātra rakṣako nāsti | tat kiṃ karomi ? yātu, cira-kāla-pālitam imaṃ nakulaṃ putra-nirviśeṣaṃ bālaka-rakṣāyāṃ vyavasthāpya gacchāmi | tathā kṛtvā gataḥ | tatas tena nakulena bālaka-samīpam āgacchan kṛṣṇa-sarpo dṛṣṭo vyāpādya kopāt khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kṛtvā bhakṣitaś ca | tato 'sau nakulo brāhmaṇam āyāntam avalokya rakta-vilipta-mukha-padaḥ satvaram upagamya tac-caraṇayor luloṭha | tataḥ sa vipras tathā-vidhaṃ dṛṣṭvā mama bālako 'nena khādita ity avadhārya nakulaḥ vyāpāditavān | anantaraṃ yāvad upasṛtyāpatyaṃ paśyati brāhmaṇas tāvad bālakaḥ susthaḥ svapiti sarpaś ca vyāpāditas tiṣṭhati | tatas tam upakārakaṃ nakulaṃ nirīkṣya, bhāvita-cetāḥ sa brāhmaṇaḥ paraṃ viṣādam agamat | ato 'haṃ bravīmi-yo 'rtha-tattvam avijñāya ity ādi | aparaṃ ca- kāmaḥ krodhas tathā lobho harṣo māno madas tathā | ṣaḍ-vargam utsṛjed enaṃ tasmiṃs tyakte sukhī nṛpaḥ","किन्तु बालाकस्यात्र रक्षको नास्ति । तत् किं करोमि ? यातु, चिर-काल-पालितम् इमं नकुलं पुत्र-निर्विशेषं बालक-रक्षायां व्यवस्थाप्य गच्छामि । तथा कृत्वा गतः । ततस् तेन नकुलेन बालक-समीपम् आगच्छन् कृष्ण-सर्पो दृष्टो व्यापाद्य कोपात् खण्डं खण्डं कृत्वा भक्षितश् च । ततो ऽसौ नकुलो ब्राह्मणम् आयान्तम् अवलोक्य रक्त-विलिप्त-मुख-पदः सत्वरम् उपगम्य तच्-चरणयोर् लुलोठ । ततः स विप्रस् तथा-विधं दृष्ट्वा मम बालको ऽनेन खादित इत्य् अवधार्य नकुलः व्यापादितवान् । अनन्तरं यावद् उपसृत्यापत्यं पश्यति ब्राह्मणस् तावद् बालकः सुस्थः स्वपिति सर्पश् च व्यापादितस् तिष्ठति । ततस् तम् उपकारकं नकुलं निरीक्ष्य, भावित-चेताः स ब्राह्मणः परं विषादम् अगमत् । अतो ऽहं ब्रवीमि-यो ऽर्थ-तत्त्वम् अविज्ञाय इत्य् आदि । अपरं च- कामः क्रोधस् तथा लोभो हर्षो मानो मदस् तथा । षड्-वर्गम् उत्सृजेद् एनं तस्मिंस् त्यक्ते सुखी नृपः"
hit_4.103,rājāha-mantrin ! eṣa te niścayaḥ ? mantrī brūte-evam eva | yataḥ- smṛtis tat-paratārtheṣu vitarko jñāna-niścayaḥ | dṛḍhatā mantra-guptiś ca mantriṇaḥ paramo guṇaḥ,राजाह-मन्त्रिन् ! एष ते निश्चयः ? मन्त्री ब्रूते-एवम् एव । यतः- स्मृतिस् तत्-परतार्थेषु वितर्को ज्ञान-निश्चयः । दृढता मन्त्र-गुप्तिश् च मन्त्रिणः परमो गुणः
hit_4.104,tathā ca- sahasā vidadhīta na kriyām avivekaḥ paramāpadāṃ padam | vṛṇute hi vimṛśya kāriṇaṃ guṇa-lubdhāḥ svayam eva sampadaḥ,तथा च- सहसा विदधीत न क्रियाम् अविवेकः परमापदां पदम् । वृणुते हि विमृश्य कारिणं गुण-लुब्धाः स्वयम् एव सम्पदः
hit_4.105,"tad deva ! yadīdānīm asmad-vacanaṃ kriyate, tadā sandhāya gamyatām | yataḥ- yadyapy upāyāś catvāro nirdiṣṭāḥ sadhya-sādhane | saṅkhyā-mātraṃ phalaṃ teṣāṃ siddhiḥ sāmni vyavasthitā","तद् देव ! यदीदानीम् अस्मद्-वचनं क्रियते, तदा सन्धाय गम्यताम् । यतः- यद्यप्य् उपायाश् चत्वारो निर्दिष्टाः सध्य-साधने । सङ्ख्या-मात्रं फलं तेषां सिद्धिः साम्नि व्यवस्थिता"
hit_4.106,rājāha-katham evaṃ satvaraṃ sambhāvyate ? mantrī brūte-deva ! satvaraṃ bhaviṣyati | yataḥ- mṛd-ghaṭavat sukha-bhedyo duḥsandhānaś ca durjano bhavati | sujanas tu kanaka-ghaṭavad durbhedyaś cāśu sandheyaḥ,राजाह-कथम् एवं सत्वरं सम्भाव्यते ? मन्त्री ब्रूते-देव ! सत्वरं भविष्यति । यतः- मृद्-घटवत् सुख-भेद्यो दुःसन्धानश् च दुर्जनो भवति । सुजनस् तु कनक-घटवद् दुर्भेद्यश् चाशु सन्धेयः
hit_4.107,ajñaḥ sukham ārādhyaḥ sukhataram ārādhyate viśeṣajñaḥ | jñāna-lava-durvidagdhaṃ brahmāpi naraṃ na rañjayati,अज्ञः सुखम् आराध्यः सुखतरम् आराध्यते विशेषज्ञः । ज्ञान-लव-दुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति
hit_4.108,karmānumeyāḥ sarvatra parokṣa-guṇa-vṛttayaḥ | tasmāt parokṣa-vṛttīnāṃ phalaiḥ karma vibhāvayet,कर्मानुमेयाः सर्वत्र परोक्ष-गुण-वृत्तयः । तस्मात् परोक्ष-वृत्तीनां फलैः कर्म विभावयेत्
hit_4.109,"rājāha-alam uttarottareṇa, yathābhipretam anuṣṭhīyatām | etan mantrayitvā gṛdhro mahāmantrī-tatra yathārhaṃ kartavyam ity uktvā durgābhyantaraṃ calitaḥ | tataḥ praṇidhi-bakenāgatya rājñī hiraṇyagarbhasya niveditaṃ-deva ! sandhi-kartuṃ mahāmantrī gṛdhro 'smat-samīpam āgacchati | rājahaṃso brūte-mantrin ! punar abhisandhinā kenacid atrāgamanam | sarvajño vihasyāha-deva ! na śaṅkāspadam etat | yato 'sau mahāśayo dūradarśī | athavā sthitir iyaṃ manda-matīnāṃ, kadācic chaṅkaiva na kriyate, kadācit sarvatra śaṅkā | tathā hi- sarasi bahuśas tārācchāyekṣaṇāt parivañcitaḥ kumuda-viṭapānveṣī haṃso niśāsvavicakṣaṇaḥ | na daśati punas tārāśaṅkī divāpi sitotpalaṃ kuhuka-cakito lokaḥ satye'py apāyam apekṣate","राजाह-अलम् उत्तरोत्तरेण, यथाभिप्रेतम् अनुष्ठीयताम् । एतन् मन्त्रयित्वा गृध्रो महामन्त्री-तत्र यथार्हं कर्तव्यम् इत्य् उक्त्वा दुर्गाभ्यन्तरं चलितः । ततः प्रणिधि-बकेनागत्य राज्ञी हिरण्यगर्भस्य निवेदितं-देव ! सन्धि-कर्तुं महामन्त्री गृध्रो ऽस्मत्-समीपम् आगच्छति । राजहंसो ब्रूते-मन्त्रिन् ! पुनर् अभिसन्धिना केनचिद् अत्रागमनम् । सर्वज्ञो विहस्याह-देव ! न शङ्कास्पदम् एतत् । यतो ऽसौ महाशयो दूरदर्शी । अथवा स्थितिर् इयं मन्द-मतीनां, कदाचिच् छङ्कैव न क्रियते, कदाचित् सर्वत्र शङ्का । तथा हि- सरसि बहुशस् ताराच्छायेक्षणात् परिवञ्चितः कुमुद-विटपान्वेषी हंसो निशास्वविचक्षणः । न दशति पुनस् ताराशङ्की दिवापि सितोत्पलं कुहुक-चकितो लोकः सत्येऽप्य् अपायम् अपेक्षते"
hit_4.110,durjana-dūṣita-manasaḥ sujaneṣv api nāsti viśvāsaḥ | bālaḥ pāyasa-dagdho dadhy api phūtkṛtya bhakṣayati,दुर्जन-दूषित-मनसः सुजनेष्व् अपि नास्ति विश्वासः । बालः पायस-दग्धो दध्य् अपि फूत्कृत्य भक्षयति
hit_4.111,"tad deva ! yathā-śakti tat-pūjārthaṃ ratnopahārādi-sāmagrī susajjīkriyatām | tathānuṣṭhite sati sa gṛdhro durga-dvārāc cakravākeṇopagamya, satkṛtyānīya rāja-darśanaṃ kārito dattāsane copaviṣṭaḥ | cakravāka uvāca-mantrin ! yuṣmad-āyattaṃ sarvaṃ svecchayopabhujyatām idaṃ rājyam æ rājahaṃso brūte-evam eva | dūradarśī kathayati-evam evaitat | kintv idānīṃ bahu-prapañca-vacanaṃ niṣparyojanam | yataḥ- lubdham arthena gṛhṇīyāt stabdham añjali-karmaṇā | mūrkhaṃ chandānurodhena yāthātathyena paṇḍitam","तद् देव ! यथा-शक्ति तत्-पूजार्थं रत्नोपहारादि-सामग्री सुसज्जीक्रियताम् । तथानुष्ठिते सति स गृध्रो दुर्ग-द्वाराच् चक्रवाकेणोपगम्य, सत्कृत्यानीय राज-दर्शनं कारितो दत्तासने चोपविष्टः । चक्रवाक उवाच-मन्त्रिन् ! युष्मद्-आयत्तं सर्वं स्वेच्छयोपभुज्यताम् इदं राज्यम् æ राजहंसो ब्रूते-एवम् एव । दूरदर्शी कथयति-एवम् एवैतत् । किन्त्व् इदानीं बहु-प्रपञ्च-वचनं निष्पर्योजनम् । यतः- लुब्धम् अर्थेन गृह्णीयात् स्तब्धम् अञ्जलि-कर्मणा । मूर्खं छन्दानुरोधेन याथातथ्येन पण्डितम्"
hit_4.112,anyac ca- sad-bhāvena haren mitraṃ sambhrameṇa tu bāndhavān | strī-bhṛtyau dāna-mānābhyāṃ dākṣiṇyenetarān janān,अन्यच् च- सद्-भावेन हरेन् मित्रं सम्भ्रमेण तु बान्धवान् । स्त्री-भृत्यौ दान-मानाभ्यां दाक्षिण्येनेतरान् जनान्
hit_4.113,tad idānīṃ sandhātuṃ gamyatām | mahā-pratāpaś citravarṇo rājā | cakravāko brūte-yathā sandhānaṃ kāryam | tad apy ucyatām | rājahaṃso brūte-kati prakārāḥ sandhīnāṃ sambhavanti ? gṛdhro brūte-kathayāmi śrūyatām- balīyasābhiyuktas tu nṛpo nānya-pratikriyaḥ | āpannaḥ sandhim anvicchet kurvāṇaḥ kāla-yāpanam,तद् इदानीं सन्धातुं गम्यताम् । महा-प्रतापश् चित्रवर्णो राजा । चक्रवाको ब्रूते-यथा सन्धानं कार्यम् । तद् अप्य् उच्यताम् । राजहंसो ब्रूते-कति प्रकाराः सन्धीनां सम्भवन्ति ? गृध्रो ब्रूते-कथयामि श्रूयताम्- बलीयसाभियुक्तस् तु नृपो नान्य-प्रतिक्रियः । आपन्नः सन्धिम् अन्विच्छेत् कुर्वाणः काल-यापनम्
hit_4.114,kapāla upahāraś ca santānaḥ saṃgatas tathā | upanyāsaḥ pratīkāraḥ saṃyogaḥ puruṣāntaraḥ,कपाल उपहारश् च सन्तानः संगतस् तथा । उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुषान्तरः
hit_4.115,adṛṣṭa-nara ādiṣṭa ātmāmiṣa upagrahaḥ | parikrayas tathocchinnas tathā ca para-dūṣaṇaḥ,अदृष्ट-नर आदिष्ट आत्मामिष उपग्रहः । परिक्रयस् तथोच्छिन्नस् तथा च पर-दूषणः
hit_4.116,skandhopaneyaḥ sandhiś ca ṣoḍaśaḥ parakīrtitaḥ | iti ṣoḍaśakaṃ prāhuḥ sandhiṃ sandhi-vicakṣaṇāḥ,स्कन्धोपनेयः सन्धिश् च षोडशः परकीर्तितः । इति षोडशकं प्राहुः सन्धिं सन्धि-विचक्षणाः
hit_4.117,kapāla-sandhir vijñeyaḥ kevalaṃ sama-sandhikaḥ | sampradānād bhavati ya upahāraḥ sa ucyate,कपाल-सन्धिर् विज्ञेयः केवलं सम-सन्धिकः । सम्प्रदानाद् भवति य उपहारः स उच्यते
hit_4.118,santāna-sandhir vijñeyo dārikā-dāna-pūrvakaḥ | sadbhis tu saṅgataḥ sandhir maitrī-pūrva udāhṛtaḥ,सन्तान-सन्धिर् विज्ञेयो दारिका-दान-पूर्वकः । सद्भिस् तु सङ्गतः सन्धिर् मैत्री-पूर्व उदाहृतः
hit_4.119,yāvad āyuḥ-pramāṇas tu samānārtha-prayojanaḥ | sampattau vā vipattau vā kāraṇair yo na bhidyate,यावद् आयुः-प्रमाणस् तु समानार्थ-प्रयोजनः । सम्पत्तौ वा विपत्तौ वा कारणैर् यो न भिद्यते
hit_4.120,saṅgataḥ sandhir evāyaṃ prakṛṣṭatvāt suvarṇavat | tathānyaiḥ sandhi-kuśalaiḥ kāñcanaḥ samudāhṛtaḥ,सङ्गतः सन्धिर् एवायं प्रकृष्टत्वात् सुवर्णवत् । तथान्यैः सन्धि-कुशलैः काञ्चनः समुदाहृतः
hit_4.121,ātma-kāryasya siddhiṃ tu samuddiśya kriyeta yaḥ | sa upanyāsa-kuśalair upanyāsa udāhṛtaḥ,आत्म-कार्यस्य सिद्धिं तु समुद्दिश्य क्रियेत यः । स उपन्यास-कुशलैर् उपन्यास उदाहृतः
hit_4.122,mayāsyopakṛtaṃ pūrvaṃ mamāpy eṣa kariṣyati | iti yaḥ kriyate sandhiḥ pratīkāraḥ sa ucyate,मयास्योपकृतं पूर्वं ममाप्य् एष करिष्यति । इति यः क्रियते सन्धिः प्रतीकारः स उच्यते
hit_4.123,upakāraṃ karomy asya mamāpy eṣa kariṣyati | ayaṃ cāpi pratīkāro rāma-sugṛīvayor iva,उपकारं करोम्य् अस्य ममाप्य् एष करिष्यति । अयं चापि प्रतीकारो राम-सुगृईवयोर् इव
hit_4.124,ekārthāṃ samyag uddiśya yātrāṃ yatra hi gacchataḥ | susaṃhita-prayāṇas tu sandhiḥ saṃyoga ucyate,एकार्थां सम्यग् उद्दिश्य यात्रां यत्र हि गच्छतः । सुसंहित-प्रयाणस् तु सन्धिः संयोग उच्यते
hit_4.125,āvayor yodha-mukhyābhyāṃ mad-arthaḥ sādhyatām iti | yasmin paṇaḥ prakriyate sa sandhiḥ puruṣāntaraḥ,आवयोर् योध-मुख्याभ्यां मद्-अर्थः साध्यताम् इति । यस्मिन् पणः प्रक्रियते स सन्धिः पुरुषान्तरः
hit_4.126,tvayaikena madīyo 'rthaḥ samprasādhyas tv asāv iti | yatra śatruḥ paṇaṃ kuryāt so 'dṛṣṭa-puruṣaḥ smṛtaḥ,त्वयैकेन मदीयो ऽर्थः सम्प्रसाध्यस् त्व् असाव् इति । यत्र शत्रुः पणं कुर्यात् सो ऽदृष्ट-पुरुषः स्मृतः
hit_4.127,yatra bhūmy-eka-deśena paṇena ripur ūrjitaḥ | sandhīyate sandhi-vidbhiḥ sa cādiṣṭa udāhṛtaḥ,यत्र भूम्य्-एक-देशेन पणेन रिपुर् ऊर्जितः । सन्धीयते सन्धि-विद्भिः स चादिष्ट उदाहृतः
hit_4.128,sva-sainyena tu sandhānam ātmādiṣṭa udāhṛtaḥ | kriyate prāṇa-rakṣārthaṃ sarva-dānād upagrahaḥ,स्व-सैन्येन तु सन्धानम् आत्मादिष्ट उदाहृतः । क्रियते प्राण-रक्षार्थं सर्व-दानाद् उपग्रहः
hit_4.129,kośāṃśenārdha-kośena sarva-kośena vā punaḥ | śiṣṭasya pratirakṣārthaṃ parikraya udāhṛtaḥ,कोशांशेनार्ध-कोशेन सर्व-कोशेन वा पुनः । शिष्टस्य प्रतिरक्षार्थं परिक्रय उदाहृतः
hit_4.130,bhuvāṃ sāravatīnāṃ tu dānād ucchinna ucyate | bhūmy-uttha-phala-dānena sarveṇa para-bhūṣaṇaḥ,भुवां सारवतीनां तु दानाद् उच्छिन्न उच्यते । भूम्य्-उत्थ-फल-दानेन सर्वेण पर-भूषणः
hit_4.131,paricchinnaṃ phalaṃ yatra pratiskandhena dīyate | skandhopaneyaṃ taṃ prāhuḥ sandhiṃ sandhi-vicakṣaṇāḥ,परिच्छिन्नं फलं यत्र प्रतिस्कन्धेन दीयते । स्कन्धोपनेयं तं प्राहुः सन्धिं सन्धि-विचक्षणाः
hit_4.132,parasparopakāras tu maitrī sambandhakas tathā | upahāraś ca vijñeyāś catvāraś caiva sandhayaḥ,परस्परोपकारस् तु मैत्री सम्बन्धकस् तथा । उपहारश् च विज्ञेयाश् चत्वारश् चैव सन्धयः
hit_4.133,eka evopahāras tu sandhir etan mataṃ hi naḥ | upahārasya bhedās tu sarve'nye maitra-varjitāḥ,एक एवोपहारस् तु सन्धिर् एतन् मतं हि नः । उपहारस्य भेदास् तु सर्वेऽन्ये मैत्र-वर्जिताः
hit_4.134,abhiyoktā balī yasmād alabdhvā na nivartate | upahārād ṛte tasmāt saṃdhir anyo na vidyate,अभियोक्ता बली यस्माद् अलब्ध्वा न निवर्तते । उपहाराद् ऋते तस्मात् संधिर् अन्यो न विद्यते
hit_4.135,rājāha-bhavanto mahāntaḥ paṇḍitāś ca | tad atrāsmākaṃ yathā-kāryam upadiśyatām | dūradarśī brūte-āḥ kim evam ucyate? ādhi-vyādhi-parītāpād adya śvo vā vināśine | ko hi nāma śarīrāya dharmāpetaṃ samācaret,राजाह-भवन्तो महान्तः पण्डिताश् च । तद् अत्रास्माकं यथा-कार्यम् उपदिश्यताम् । दूरदर्शी ब्रूते-आः किम् एवम् उच्यते? आधि-व्याधि-परीतापाद् अद्य श्वो वा विनाशिने । को हि नाम शरीराय धर्मापेतं समाचरेत्
hit_4.136,jalāntaś candra-capalaṃ jīvitaṃ khalu dehinām | tathā-vidham iti jñātvā śaśvat-kalyāṇam ācaret,जलान्तश् चन्द्र-चपलं जीवितं खलु देहिनाम् । तथा-विधम् इति ज्ञात्वा शश्वत्-कल्याणम् आचरेत्
hit_4.137,vātābhra-vibhramam idaṃ vasudhādhipatyam āpāta-mātra-madhuro viṣayopabhogaḥ | prāṇās tṛṇāgra-jala-bindu-samāna-lolā dharmaḥ sakhā param aho paraloka-yāne,वाताभ्र-विभ्रमम् इदं वसुधाधिपत्यम् आपात-मात्र-मधुरो विषयोपभोगः । प्राणास् तृणाग्र-जल-बिन्दु-समान-लोला धर्मः सखा परम् अहो परलोक-याने
hit_4.138,mṛga-tṛṣṇā-samaṃ vīkṣya saṃsāraṃ kṣaṇa-bhaṅguram | sajjanaiḥ saṅgataṃ kuryād dharmāya ca sukhāya ca,मृग-तृष्णा-समं वीक्ष्य संसारं क्षण-भङ्गुरम् । सज्जनैः सङ्गतं कुर्याद् धर्माय च सुखाय च
hit_4.139,tan mama saṃmatena tad eva kriyatām | yataḥ- aśvamedha-sahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam | aśvamedha-sahasrād dhi satyam eva viśiṣyate,तन् मम संमतेन तद् एव क्रियताम् । यतः- अश्वमेध-सहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेध-सहस्राद् धि सत्यम् एव विशिष्यते
hit_4.140,"ataḥ satyābhidhāna-divya-puraḥsaram anayor bhūpālayoḥ kāñcanābhidhānaḥ sandhir vidhīyatām | sarvajño brūte-evam astu | tato rājahaṃsena rājñā vastrālaṅkāropahāraiḥ sa mantrī dūradarśī pūjitaḥ | prahṛṣṭa-manāś cakravākaṃ gṛhītvā, rājño mayūrasya saṃnidhānaṃ gataḥ | tatra citravarṇena rājñā sarvajño gṛdhra-vacanād bahu-māna-dāna-puraḥ-saraṃ sambhāṣitas tathā-vidhaṃ sandhiṃ svīkṛtya rājahaṃsa-samīpaṃ prasthāpitaḥ | dūradarśī brūte-deva ! siddhaṃ naḥ samīhitam | idānīṃ svasthānam eva vindhyācalaṃ vyāvṛtya pratigamyatām | atha sarve sva-sthānaṃ prāpya, manābhilaṣitaṃ phalaṃ prāpnuvann iti | viṣṇuśarmenoktaṃ-aparaṃ kiṃ kathayāmi, tad ucyatām | rāja-putrā ūcuḥ-ārya ! tava prasādāt sakala-rājya-vyavahārāṅgaṃ jātam | tataḥ sukhino bhūtā vayam | viṣṇu-śarmovāca-yadyapy evaṃ tathāpy aparam apīdam astu | sandhiḥ sarva-mahī-bhujāṃ vijayinām astu pramodaḥ sadā santaḥ santu nirāpadaḥ sukṛtināṃ kīrtiś ciraṃ vardhatām | nīti-vāra-vilāsinīva satataṃ vakṣaḥ-sthale saṃsthitā vaktraṃ cumbatu mantriṇām aharahar bhūyān mahān utsavaḥ","अतः सत्याभिधान-दिव्य-पुरःसरम् अनयोर् भूपालयोः काञ्चनाभिधानः सन्धिर् विधीयताम् । सर्वज्ञो ब्रूते-एवम् अस्तु । ततो राजहंसेन राज्ञा वस्त्रालङ्कारोपहारैः स मन्त्री दूरदर्शी पूजितः । प्रहृष्ट-मनाश् चक्रवाकं गृहीत्वा, राज्ञो मयूरस्य संनिधानं गतः । तत्र चित्रवर्णेन राज्ञा सर्वज्ञो गृध्र-वचनाद् बहु-मान-दान-पुरः-सरं सम्भाषितस् तथा-विधं सन्धिं स्वीकृत्य राजहंस-समीपं प्रस्थापितः । दूरदर्शी ब्रूते-देव ! सिद्धं नः समीहितम् । इदानीं स्वस्थानम् एव विन्ध्याचलं व्यावृत्य प्रतिगम्यताम् । अथ सर्वे स्व-स्थानं प्राप्य, मनाभिलषितं फलं प्राप्नुवन्न् इति । विष्णुशर्मेनोक्तं-अपरं किं कथयामि, तद् उच्यताम् । राज-पुत्रा ऊचुः-आर्य ! तव प्रसादात् सकल-राज्य-व्यवहाराङ्गं जातम् । ततः सुखिनो भूता वयम् । विष्णु-शर्मोवाच-यद्यप्य् एवं तथाप्य् अपरम् अपीदम् अस्तु । सन्धिः सर्व-मही-भुजां विजयिनाम् अस्तु प्रमोदः सदा सन्तः सन्तु निरापदः सुकृतिनां कीर्तिश् चिरं वर्धताम् । नीति-वार-विलासिनीव सततं वक्षः-स्थले संस्थिता वक्त्रं चुम्बतु मन्त्रिणाम् अहरहर् भूयान् महान् उत्सवः"
hit_4.141,anyac cāstu- prāleyādreḥ sutāyāḥ praṇaya-nivasatiś candramauliḥ sa yāvad yāval lakṣmīr murārer jalada iva taḍin mānase visphurantī | yāvat svarṇācalo 'yaṃ dava-dahana-samo yasya sūryaḥ sphuliṅgas tāvan nārāyaṇena pracaratu racitaḥ saṅgraho 'yaṃ kathānām,अन्यच् चास्तु- प्रालेयाद्रेः सुतायाः प्रणय-निवसतिश् चन्द्रमौलिः स यावद् यावल् लक्ष्मीर् मुरारेर् जलद इव तडिन् मानसे विस्फुरन्ती । यावत् स्वर्णाचलो ऽयं दव-दहन-समो यस्य सूर्यः स्फुलिङ्गस् तावन् नारायणेन प्रचरतु रचितः सङ्ग्रहो ऽयं कथानाम्
hit_4.142,kiṃ ca- urvīm uddāma-sasyāṃ janayatu visṛjan vāsavo vṛṣṭim iṣṭām iṣṭais traiviṣṭapānāṃ vidadhatu vidhivat prīṇanaṃ vipra-mukhyāḥ | ākalpāntaṃ ca bhūyāt sthira-samupacitā saṅgatiḥ sajjanānāṃ niḥśeṣaṃ yāntu śāntiṃ piśuna-jana-giro duḥsahā vajra-lepāḥ,किं च- उर्वीम् उद्दाम-सस्यां जनयतु विसृजन् वासवो वृष्टिम् इष्टाम् इष्टैस् त्रैविष्टपानां विदधतु विधिवत् प्रीणनं विप्र-मुख्याः । आकल्पान्तं च भूयात् स्थिर-समुपचिता सङ्गतिः सज्जनानां निःशेषं यान्तु शान्तिं पिशुन-जन-गिरो दुःसहा वज्र-लेपाः
hit_4.143,aparaṃ ca- śrīmāndhavalacandro 'sau jīyān māṇḍaliko ripūn | yenāyaṃ saṅgraho yatnāl lekhayitvā pracāritaḥ,अपरं च- श्रीमान्धवलचन्द्रो ऽसौ जीयान् माण्डलिको रिपून् । येनायं सङ्ग्रहो यत्नाल् लेखयित्वा प्रचारितः