book,type,sutra_id,iast,devanagari
Kavyalankarasūtra,verse,intro,praṇamya paramaṃ jyotirvāmanena kavipriyā / kāvyālaṅkārasūtrāṇāṃ teṣāṃ vṛttirvidhīyate,प्रणम्य परमं ज्योतिर्वामनेन कविप्रिया / काव्यालङ्कारसूत्राणां तेषां वृत्तिर्विधीयते
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,1.1",Vāmana: Kāvyālaṃkārasūtra with Vṛtti # Text pāṇḍitavaraśrīvāmanaviracitasavṛtti- kāvyālaṅkārasūtrāṇi atha prathame'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ / praṇamya paramaṃ jyotirvāmanena kavipriyā / kāvyālaṅkārasūtrāṇāṃ teṣāṃ vṛttirvidhīyate // kāvyaṃ grāhyamalaṅkārāt,वामन: काव्यालंकारसूत्र wइथ् वृत्ति # तेxत् पाण्डितवरश्रीवामनविरचितसवृत्ति- काव्यालङ्कारसूत्राणि अथ प्रथमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः / प्रणम्य परमं ज्योतिर्वामनेन कविप्रिया / काव्यालङ्कारसूत्राणां तेषां वृत्तिर्विधीयते // काव्यं ग्राह्यमलङ्कारात्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,1.2","kāvyaṃ khalu grāhyamupādeyaṃ bhavati, alaṅkārāt / kāvyaśabdo'yaṃ guṇālaṅkārasaṃskṛtayoḥ śabdārthayorvartate / bhaktyā tu śabdārthamātravacano'tra gṛhyate //1// ko'sāvalaṅkāra ityata āha ---- saundaryamalaṅkāraḥ","काव्यं खलु ग्राह्यमुपादेयं भवति, अलङ्कारात् / काव्यशब्दोऽयं गुणालङ्कारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोर्वर्तते / भक्त्या तु शब्दार्थमात्रवचनोऽत्र गृह्यते //१// कोऽसावलङ्कार इत्यत आह ---- सौन्दर्यमलङ्कारः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,1.3",alaṅkṛtiraṅkāraḥ / karaṇavyutpattyā punaralaṅkāraśabdo'yam upamādiṣu vartate //2// sa doṣaguṇālaṅkārahānādānābhyām,अलङ्कृतिरङ्कारः / करणव्युत्पत्त्या पुनरलङ्कारशब्दोऽयम् उपमादिषु वर्तते //२// स दोषगुणालङ्कारहानादानाभ्याम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,1.4",sa khalvalaṅkāro doṣahānād guṇālaṅkārādānācc sampādyaḥ kaveḥ //3//śāstrataste,स खल्वलङ्कारो दोषहानाद् गुणालङ्कारादानाच्च् सम्पाद्यः कवेः //३//शास्त्रतस्ते
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,1.5","te doṣaguṇālaṅkārahānādāne / śāstrādasmāt / śāstrato hi jñātvā doṣāñjahyād , guṇālaṅkārāṃścādadīta //4// kiṃ punaḥ phalam alaṅkaravatā kāvyena, yenaitadartho'yamityāha ---- kāvyaṃ saddṛṣṭādṛṣṭārtham, prītikīrtihetutvāt","ते दोषगुणालङ्कारहानादाने / शास्त्रादस्मात् / शास्त्रतो हि ज्ञात्वा दोषाञ्जह्याद् , गुणालङ्कारांश्चाददीत //४// किं पुनः फलम् अलङ्करवता काव्येन, येनैतदर्थोऽयमित्याह ---- काव्यं सद्दृष्टादृष्टार्थम्, प्रीतिकीर्तिहेतुत्वात्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.1","{kāvyaṃ sat} cāru dṛṣṭaprayojanaṃ , prītihetutvāt / adṛṣṭaprayojanaṃ kīrtihetutvāt / atra ślokāḥ ---- pratiṣṭhāṃ kāvyabandhasya yaśasaḥ saraṇiṃ viduḥ / akīrtivarttinīṃ tvevaṃ kukavitvaviḍambanam // kīrtisvargaphalāmāhurāsasāraṃ vipaścitaḥ / akīrtiṃ tu nirālokanarakoddeśadūtikām // tasmāt kīrtimupādātumakīrtiṃ ca nivarhitum / kāvyālaṅkārasūtrārthaḥ prasādyaḥ kavipuṅgavaiḥ // //5// iti śrīpaṇḍitavaravāmanaviracitakāvyālaṅkārasūtravṛttau śarīre prathame'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ iti prayojanasthāpanā //1-1// atha pratame'dhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ / [prayojanasthāpanā /] adhikārinirūpaṇārthamāha ---- arocakinaḥ satṛṇābhyavahāriṇaśca kavayaḥ","{काव्यं सत्} चारु दृष्टप्रयोजनं , प्रीतिहेतुत्वात् / अदृष्टप्रयोजनं कीर्तिहेतुत्वात् / अत्र श्लोकाः ---- प्रतिष्ठां काव्यबन्धस्य यशसः सरणिं विदुः / अकीर्तिवर्त्तिनीं त्वेवं कुकवित्वविडम्बनम् // कीर्तिस्वर्गफलामाहुराससारं विपश्चितः / अकीर्तिं तु निरालोकनरकोद्देशदूतिकाम् // तस्मात् कीर्तिमुपादातुमकीर्तिं च निवर्हितुम् / काव्यालङ्कारसूत्रार्थः प्रसाद्यः कविपुङ्गवैः // //५// इति श्रीपण्डितवरवामनविरचितकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ शरीरे प्रथमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः इति प्रयोजनस्थापना //१-१// अथ प्रतमेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः / [प्रयोजनस्थापना /] अधिकारिनिरूपणार्थमाह ---- अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणश्च कवयः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.2","iha khalu dvaye kavayaḥ sambhavanti / arocakinaḥ , satṛṇābhyavahāriṇaśceti / arocakisatṛṇābhyavahāriśabdau gauṇārthau / ko'sāvarthaḥ / vivekitvamavivekitvaṃ ceti //1// yadāha ---- pūrve śiṣyāḥ, vivekitvāt","इह खलु द्वये कवयः सम्भवन्ति / अरोचकिनः , सतृणाभ्यवहारिणश्चेति / अरोचकिसतृणाभ्यवहारिशब्दौ गौणार्थौ / कोऽसावर्थः / विवेकित्वमविवेकित्वं चेति //१// यदाह ---- पूर्वे शिष्याः, विवेकित्वात्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.3",pūrve khalvarocakinaḥ śiṣyāḥ śāsanīyāḥ / vivekitvāt vivecanaśīlatvāt //2// netare tadviparyayāt,पूर्वे खल्वरोचकिनः शिष्याः शासनीयाः / विवेकित्वात् विवेचनशीलत्वात् //२// नेतरे तद्विपर्ययात्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.4","itare satṛṇābhyavahāriṇo na śiṣyāḥ / tadviparyayāt / avivecanaśīlatvāt / na ca śīlamapākartuṃ śakyam //3// nanvevaṃ na śāstraṃ sarvatrānugrāhi syāt , ko vā manyate , tadāha ---- na śāstramadravyeṣvarthavat","इतरे सतृणाभ्यवहारिणो न शिष्याः / तद्विपर्ययात् / अविवेचनशीलत्वात् / न च शीलमपाकर्तुं शक्यम् //३// नन्वेवं न शास्त्रं सर्वत्रानुग्राहि स्यात् , को वा मन्यते , तदाह ---- न शास्त्रमद्रव्येष्वर्थवत्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.5",na khalu śāstramadravyeṣvavivekiṣvarthavat //4// nidarśanamāha ---- na katakaṃ paṅkaprasādanāya,न खलु शास्त्रमद्रव्येष्वविवेकिष्वर्थवत् //४// निदर्शनमाह ---- न कतकं पङ्कप्रसादनाय
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.6",na hi katakaṃ payasa iva pañkaprasādanāya bhavati //5// adhikāriṇo nirūpya rītiniścayārthamāha ---- rītirātmā kāvyasya,न हि कतकं पयस इव पञ्कप्रसादनाय भवति //५// अधिकारिणो निरूप्य रीतिनिश्चयार्थमाह ---- रीतिरात्मा काव्यस्य
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.7",rītirnāmeyamātmā kāvyasya / śarīrasyeveti vākyaśeṣaḥ //6// kiṃ[k: kā] punariyaṃ rītirityāha ---- viśiṣṭā padaracanā rītiḥ,रीतिर्नामेयमात्मा काव्यस्य / शरीरस्येवेति वाक्यशेषः //६// किं[क्: का] पुनरियं रीतिरित्याह ---- विशिष्टा पदरचना रीतिः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.8",viśeṣavatī padānāṃ racanā rītiḥ //7// ko'sau viśeṣa ityāha ---- viśeṣo guṇātmā,विशेषवती पदानां रचना रीतिः //७// कोऽसौ विशेष इत्याह ---- विशेषो गुणात्मा
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.9",vakṣyamāṇaguṇarūpo viśeṣaḥ //8//sā tridhā vaidarbhī gauḍīyā pāñcālī ceti,वक्ष्यमाणगुणरूपो विशेषः //८//सा त्रिधा वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली चेति
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.10","sā ceyaṃ rītistridhā [bhidyate] / vaidarbhī , gauḍīyā , pāñcālī ceti //9// kiṃ punardeśavaśād dravyaguṇotpattiḥ kāvyānāṃ , yenā'yaṃ deśaviśeṣavyapadeśaḥ / naivaṃ , yadāha ---- vidarbhādiṣu dṛṣṭatvāttatsamākhyā","सा चेयं रीतिस्त्रिधा [भिद्यते] / वैदर्भी , गौडीया , पाञ्चाली चेति //९// किं पुनर्देशवशाद् द्रव्यगुणोत्पत्तिः काव्यानां , येनाऽयं देशविशेषव्यपदेशः / नैवं , यदाह ---- विदर्भादिषु दृष्टत्वात्तत्समाख्या"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.11",vidarbhagauḍapāñcāleṣu tatratyaiḥ kavibhiryathāsvarūpamupalabdhatvāt tatsamākhyā / na punardeśaiḥ kiñcidupakriyate kāvyānām //10// tāsāṃ guṇabhedād bhedamāha ---- samagraguṇopetā vaidarbhī,विदर्भगौडपाञ्चालेषु तत्रत्यैः कविभिर्यथास्वरूपमुपलब्धत्वात् तत्समाख्या / न पुनर्देशैः किञ्चिदुपक्रियते काव्यानाम् //१०// तासां गुणभेदाद् भेदमाह ---- समग्रगुणोपेता वैदर्भी
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.12",samagrairojaḥprasādapramukairguṇairupetā vaidarbhī nāma rītiḥ / atra ślokaḥ ---- aspṛṣṭā doṣamātrābhiḥ samagraguṇagumphitā / vipañcīssvarasaubhāgyā vaidarbhī rītiriṣyate // tāmetāmevaṃ kavayaḥ stuvanti ---- sati vaktari satyarthe sati śabdānuśāsane / asti tanna vinā yena parisravati vāṅmudhe // [k: atra] udāharaṇam (śākuṃ. 2-6) ---- gāhantāṃ mahiṣā nipānasalilaṃ śṛṅgairmuhustāḍitaṃ chāyāvaddhakadambakaṃ mṛgakulaṃ romanthamabhyasyatu // visrabdhaṃ kurutāṃ varāhavitatirmustākṣatiṃ palvale viśrāntiṃ labhatāmidaṃ ca śithilajyābandhamasmaddhanuḥ // //11// ojaḥkāntimatī gauḍīyā,समग्रैरोजःप्रसादप्रमुकैर्गुणैरुपेता वैदर्भी नाम रीतिः / अत्र श्लोकः ---- अस्पृष्टा दोषमात्राभिः समग्रगुणगुम्फिता / विपञ्चीस्स्वरसौभाग्या वैदर्भी रीतिरिष्यते // तामेतामेवं कवयः स्तुवन्ति ---- सति वक्तरि सत्यर्थे सति शब्दानुशासने / अस्ति तन्न विना येन परिस्रवति वाङ्मुधे // [क्: अत्र] उदाहरणम् (शाकुं. २-६) ---- गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृङ्गैर्मुहुस्ताडितं छायावद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु // विस्रब्धं कुरुतां वराहविततिर्मुस्ताक्षतिं पल्वले विश्रान्तिं लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनुः // //११// ओजःकान्तिमती गौडीया
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.13",ojaḥ kānti.śca vidyete yasyāṃ sā ojaḥkāntimatī gauḍīyā nāma rītiḥ / mādhuryasaukumāryayorabhāvāt samāsabahulā atyulbaṇapadā ca / atra ślokaḥ ---- samastātyudbhaṭapadāmojaḥkāntiguṇānvitām / gauḍīyāmiti gāyanti rītiṃ rītivicakṣaṇāḥ // udāharaṇam (mahāvīrac. 1-54) ---- dordaṇḍāñcitacandraśekharadhanurdaṇḍāvabhaṅgodyata- ṣṭaṅkāradhvanirāryabālacaritaprastāvanāḍiṇḍimaḥ / drākparyastakapālasaṃpuṭamitabrahmāṇḍabhāṇḍodara- bhrāmyatpiṇḍitacaṇḍimā kathamaho nā'dyāpi viśrāmyati //12// mādhuryasaukumāryopapannā pāñcālī,ओजः कान्ति.श्च विद्येते यस्यां सा ओजःकान्तिमती गौडीया नाम रीतिः / माधुर्यसौकुमार्ययोरभावात् समासबहुला अत्युल्बणपदा च / अत्र श्लोकः ---- समस्तात्युद्भटपदामोजःकान्तिगुणान्विताम् / गौडीयामिति गायन्ति रीतिं रीतिविचक्षणाः // उदाहरणम् (महावीरच्. १-५४) ---- दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्यत- ष्टङ्कारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः / द्राक्पर्यस्तकपालसंपुटमितब्रह्माण्डभाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाऽद्यापि विश्राम्यति //१२// माधुर्यसौकुमार्योपपन्ना पाञ्चाली
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.14","mādhruyeṇa saukumāryeṇa ca guṇonopapannā pāñcālī nāma rītiḥ / ojaḥkāntyabhāvādanulbaṇapadā vicchāyā ca / tathā ca ślokaḥ ---- āśliṣṭaślathabhāvāṃ tu purāṇacchāyayānvitām / madhurāṃ sukumārāṃ ca pāñcālīṃ kavayo viduḥ // yathā[k: atrodāharaṇam] ---- grāme 'sminpathikāya pāntha ! vasatirnaivādhunā dīyate rātrāvatra vihāramaṇḍapatale pānthaḥ prasupto yuvā / tenotthāya khalena gajati ghane smṛtvā priyāṃ tatkṛtaṃ yenādyāpi karaṅkadaṇḍapatanāśaṅkī janastiṣṭhati // etāsu tisṛṣu rītiṣu rekhākhiva citraṃ kāvyaṃ pratiṣṭhatamiti //13//tāsāṃ pūrvā grāhyā, guṇasākalyāt","माध्रुयेण सौकुमार्येण च गुणोनोपपन्ना पाञ्चाली नाम रीतिः / ओजःकान्त्यभावादनुल्बणपदा विच्छाया च / तथा च श्लोकः ---- आश्लिष्टश्लथभावां तु पुराणच्छाययान्विताम् / मधुरां सुकुमारां च पाञ्चालीं कवयो विदुः // यथा[क्: अत्रोदाहरणम्] ---- ग्रामे ऽस्मिन्पथिकाय पान्थ ! वसतिर्नैवाधुना दीयते रात्रावत्र विहारमण्डपतले पान्थः प्रसुप्तो युवा / तेनोत्थाय खलेन गजति घने स्मृत्वा प्रियां तत्कृतं येनाद्यापि करङ्कदण्डपतनाशङ्की जनस्तिष्ठति // एतासु तिसृषु रीतिषु रेखाखिव चित्रं काव्यं प्रतिष्ठतमिति //१३//तासां पूर्वा ग्राह्या, गुणसाकल्यात्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.15","tāsāṃ tisṛṇāṃ rītīnāṃ pūrvā vaidarbhī grāhyā , guṇānāṃ sākalyāt //14//na punaritare, stokaguṇatvāt","तासां तिसृणां रीतीनां पूर्वा वैदर्भी ग्राह्या , गुणानां साकल्यात् //१४//न पुनरितरे, स्तोकगुणत्वात्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.16","itare gauḍīyapāñcālyau na grāhye , stolaguṇatvāt //15//tadārohaṇārthamitarābhyāsa ityeke","इतरे गौडीयपाञ्चाल्यौ न ग्राह्ये , स्तोलगुणत्वात् //१५//तदारोहणार्थमितराभ्यास इत्येके"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.17",tasyā vaidarbhyā evārohaṇārthamitarayorapi rītyorabhyāsa ityeke manyante //16//tattu na; atattvaśīlasya tattvāniṣpatteḥ,तस्या वैदर्भ्या एवारोहणार्थमितरयोरपि रीत्योरभ्यास इत्येके मन्यन्ते //१६//तत्तु न; अतत्त्वशीलस्य तत्त्वानिष्पत्तेः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.18",na hyatattvaṃ śīlayatastattvaṃ niṣpadyate //17// nidarśanārthamāha ---- na śaṇasūtravānābhyāse trasarasūtravānavaicitryalābhaḥ,न ह्यतत्त्वं शीलयतस्तत्त्वं निष्पद्यते //१७// निदर्शनार्थमाह ---- न शणसूत्रवानाभ्यासे त्रसरसूत्रवानवैचित्र्यलाभः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.19",na hi śaṇasūtravānamabhyasyan kuvindastrasarasūtravānavaicitryaṃ labhate //18//sāpi samāsābhāve śuddhavaidarbhī,न हि शणसूत्रवानमभ्यस्यन् कुविन्दस्त्रसरसूत्रवानवैचित्र्यं लभते //१८//सापि समासाभावे शुद्धवैदर्भी
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.20","sāpi vaidarbhī rītiḥ śuddhavaidarbhī bhaṇyate , yadi samāsavatpadaṃ na bhavati / /19//tasyāmarthaguṇasaṃpadāsvādyā","सापि वैदर्भी रीतिः शुद्धवैदर्भी भण्यते , यदि समासवत्पदं न भवति / /१९//तस्यामर्थगुणसंपदास्वाद्या"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.21",tasyāṃ vaidarbhyāṃ arthaguṇasaṃpadāsvādyā bhavati //20//tadupārohādarthaguṇaleśo'pi,तस्यां वैदर्भ्यां अर्थगुणसंपदास्वाद्या भवति //२०//तदुपारोहादर्थगुणलेशोऽपि
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,2.22","tadupadhānataḥ khalvarthaguṇaleśo'pi svadate / kimaṅga ! punararthaguṇasaṃpat / tathā cāhuḥ ---- kiṃ tvasti kācidaparaiva padānupūrvī yasyāṃ na kiñcidapi kiñcidivāvabhāti / ānandayatytha ca karṇapathaṃ prayātā cetaḥ satāmamṛtavṛṣṭiriva praviṣṭā // vacasi yamadhiśayya syandate vācakaśrī- rvitathamavitathatvaṃ yatra vastu prayāti / udayati hi sa tādṛk kvāpi vaidarbharītau sahṛdayahṛdayānāṃ rañjakaḥ ko'pi pākaḥ // //21// sāpi vaidarbhī, tātsthyāt","तदुपधानतः खल्वर्थगुणलेशोऽपि स्वदते / किमङ्ग ! पुनरर्थगुणसंपत् / तथा चाहुः ---- किं त्वस्ति काचिदपरैव पदानुपूर्वी यस्यां न किञ्चिदपि किञ्चिदिवावभाति / आनन्दयत्य्थ च कर्णपथं प्रयाता चेतः सताममृतवृष्टिरिव प्रविष्टा // वचसि यमधिशय्य स्यन्दते वाचकश्री- र्वितथमवितथत्वं यत्र वस्तु प्रयाति / उदयति हि स तादृक् क्वापि वैदर्भरीतौ सहृदयहृदयानां रञ्जकः कोऽपि पाकः // //२१// सापि वैदर्भी, तात्स्थ्यात्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.1","sāpīyamarthaguṇasaṃpat vaidarbhītyuktā / tātsthyādityupacārato vyavahāraṃ darśayati //22// iti śrīpaṇḍitavaravāmanaviracitakāvyālaṅkārasūtravṛttau śārīre prathame 'dhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ / adhikāricintā , rītiniścayaśca / atha prathame'dhikaraṇe tṛtīyo'dhyāyaḥ / adhikāricintāṃ rītitattvaṃ ca nirūpya , kāvyāṅgānyupadarśayitumāha ---- loko vidyā prakīrṇa ca kāvyāṅgāni","सापीयमर्थगुणसंपत् वैदर्भीत्युक्ता / तात्स्थ्यादित्युपचारतो व्यवहारं दर्शयति //२२// इति श्रीपण्डितवरवामनविरचितकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ शारीरे प्रथमे ऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः / अधिकारिचिन्ता , रीतिनिश्चयश्च / अथ प्रथमेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः / अधिकारिचिन्तां रीतितत्त्वं च निरूप्य , काव्याङ्गान्युपदर्शयितुमाह ---- लोको विद्या प्रकीर्ण च काव्याङ्गानि"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.2",uddeśakrameṇaitadvyācaṣṭe ---- lokavṛttaṃ lokaḥ,उद्देशक्रमेणैतद्व्याचष्टे ---- लोकवृत्तं लोकः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.3",lokaḥ sthāvarajaṅgamātmā tasya vartanaṃ vṛttimiti //2//śabdasmṛtyabhidhānakośacchandovicitikalākāmaśāstradaṇḍanītipūrvā vidyāḥ,लोकः स्थावरजङ्गमात्मा तस्य वर्तनं वृत्तिमिति //२//शब्दस्मृत्यभिधानकोशच्छन्दोविचितिकलाकामशास्त्रदण्डनीतिपूर्वा विद्याः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.4",śabdasmṛtyādīnāṃ tatpūrvakatvaṃ pūrvaṃ kāvyabandheṣvapekṣaṇīyatvāt //3// tāsāṃ kāvyāṅgatvaṃ yojayitumāha ---- śabdasmṛteḥ śabdaśuddhiḥ,शब्दस्मृत्यादीनां तत्पूर्वकत्वं पूर्वं काव्यबन्धेष्वपेक्षणीयत्वात् //३// तासां काव्याङ्गत्वं योजयितुमाह ---- शब्दस्मृतेः शब्दशुद्धिः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.5",śabdasmṛtervyākaraṇācchabdānāṃ śuddhiḥ sādhutvaniścayaḥ kartavyaḥ / śuddhāni hi padāni niḥśaṅkaiḥ kavibhiḥ prayujyante //4// abhidhānakośāt padārthaniścayaḥ,शब्दस्मृतेर्व्याकरणाच्छब्दानां शुद्धिः साधुत्वनिश्चयः कर्तव्यः / शुद्धानि हि पदानि निःशङ्कैः कविभिः प्रयुज्यन्ते //४// अभिधानकोशात् पदार्थनिश्चयः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.6","padaṃ hi racanāprapraveśayogyaṃ bhāvayan saṃdigdhārthatvena na gṛhṇīyānna vā jahyāditi kāvyabandhavighnaḥ / tasmādabhidhānakośataḥ padārthaniścayaḥ kartavya iti / apūrvābhidhānalābhārthatvaṃ tvayuktamabhidhānakośasya , aprayuktasyāprayojyatvāt / yadi prayuktaṃ prayujyate tarhi kimiti saṃdighāthatvamāśaṅkitaṃ padasya ? tanna ; tatra sāmānyenārthāvagatiḥ saṃbhavati / yathā {nīvī}śabdena jaghanavasragranthirucyata iti kasyacinnaścayaḥ / striyā vā puruṣasya veti saṃśayaḥ nīvī saṃgrathanaṃ nāryā jaghanasthasya vāsasaḥ iti nāmamālāpratīkamapaśyata iti / atha kathaṃ ---- vicitrabhojanābhogavardhamānaḥdarāsthibhiḥ / kenacitpūrvamukto'pi nīvībandhaḥ ślathīkṛtaḥ // iti prayogaḥ / bhrānterupacārādvā //5// chandovicitervṛttasaṃśayacchedaḥ","पदं हि रचनाप्रप्रवेशयोग्यं भावयन् संदिग्धार्थत्वेन न गृह्णीयान्न वा जह्यादिति काव्यबन्धविघ्नः / तस्मादभिधानकोशतः पदार्थनिश्चयः कर्तव्य इति / अपूर्वाभिधानलाभार्थत्वं त्वयुक्तमभिधानकोशस्य , अप्रयुक्तस्याप्रयोज्यत्वात् / यदि प्रयुक्तं प्रयुज्यते तर्हि किमिति संदिघाथत्वमाशङ्कितं पदस्य ? तन्न ; तत्र सामान्येनार्थावगतिः संभवति / यथा {नीवी}शब्देन जघनवस्रग्रन्थिरुच्यत इति कस्यचिन्नश्चयः / स्त्रिया वा पुरुषस्य वेति संशयः नीवी संग्रथनं नार्या जघनस्थस्य वाससः इति नाममालाप्रतीकमपश्यत इति / अथ कथं ---- विचित्रभोजनाभोगवर्धमानःदरास्थिभिः / केनचित्पूर्वमुक्तोऽपि नीवीबन्धः श्लथीकृतः // इति प्रयोगः / भ्रान्तेरुपचाराद्वा //५// छन्दोविचितेर्वृत्तसंशयच्छेदः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.7",kāvyābhyāsādvṛttasaṃkrāntirbhavatyeva / kiṃ tu mātrāvṛttādiṣu kvacitsaṃśayaḥ syāt / ato vṛttasaṃśayacchedaśchandovicitervidheya iti //6// kalāśāstrebhyaḥ kalātattvasya saṃvit,काव्याभ्यासाद्वृत्तसंक्रान्तिर्भवत्येव / किं तु मात्रावृत्तादिषु क्वचित्संशयः स्यात् / अतो वृत्तसंशयच्छेदश्छन्दोविचितेर्विधेय इति //६// कलाशास्त्रेभ्यः कलातत्त्वस्य संवित्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.8","kalā gītanṛtyacitrādikāstāsāmabhidhāyakāni śāstrāṇi viśākhilādipraṇītāni kalāśāstrāṇi , tebhyaḥ kalātattvasya saṃvit saṃvedanam / na hi kalātattvānupalabdhau kalāvastu samyaṅnibandhuṃ śakyamiti //7// kāmaśāstrataḥ kāmopacārasya","कला गीतनृत्यचित्रादिकास्तासामभिधायकानि शास्त्राणि विशाखिलादिप्रणीतानि कलाशास्त्राणि , तेभ्यः कलातत्त्वस्य संवित् संवेदनम् / न हि कलातत्त्वानुपलब्धौ कलावस्तु सम्यङ्निबन्धुं शक्यमिति //७// कामशास्त्रतः कामोपचारस्य"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.9",saṃvit ityanuvartate / kāmopacārasya saṃvit kāmaśāstrata iti / kāmopacārabahulaṃ hi vastu kāvyasyeti //8// daṇḍanīternayāpanayayoḥ,संवित् इत्यनुवर्तते / कामोपचारस्य संवित् कामशास्त्रत इति / कामोपचारबहुलं हि वस्तु काव्यस्येति //८// दण्डनीतेर्नयापनययोः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.10",daṇḍanīterarthaśāstrānnayasyāpanayasya ca saṃviditi / tatra ṣāḍguṇyasya yathāvatorayogo nayaḥ / tadviparīto'panayaḥ / na hi tāvavijñāya nāyakapratināyakayorvṛttaṃ śakyaṃ kāvye nibandhumiti //9// itivṛttakuṭilatvaṃ ca tataḥ,दण्डनीतेरर्थशास्त्रान्नयस्यापनयस्य च संविदिति / तत्र षाड्गुण्यस्य यथावतोरयोगो नयः / तद्विपरीतोऽपनयः / न हि तावविज्ञाय नायकप्रतिनायकयोर्वृत्तं शक्यं काव्ये निबन्धुमिति //९// इतिवृत्तकुटिलत्वं च ततः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.11","itihāsādiritivṛttaṃ kāvyaśarīram , tasya kuṭilatvaṃ tato daṇḍanīterbalīvastvābalīyastvādiprayogo vyutpattimūlatvāttasyāḥ / evamanyāsāmapi vidyānāṃ yathāsvamupayogo varṇanīya iti //10// lakṣyajñatvamabhiyogo vṛddhasevāvekṣaṇaṃ pratibhānamavadhānaṃ ca prakīrṇam","इतिहासादिरितिवृत्तं काव्यशरीरम् , तस्य कुटिलत्वं ततो दण्डनीतेर्बलीवस्त्वाबलीयस्त्वादिप्रयोगो व्युत्पत्तिमूलत्वात्तस्याः / एवमन्यासामपि विद्यानां यथास्वमुपयोगो वर्णनीय इति //१०// लक्ष्यज्ञत्वमभियोगो वृद्धसेवावेक्षणं प्रतिभानमवधानं च प्रकीर्णम्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.12",tatra kāvyaparicayo lakṣyajñatvam,तत्र काव्यपरिचयो लक्ष्यज्ञत्वम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.13",anyeṣāṃ kāvyeṣu paricayo lakṣyajñatvam / tato hi kāvyabandhasya vyutpattirbhavati //12// kāvyabandhodyamo'bhiyogaḥ,अन्येषां काव्येषु परिचयो लक्ष्यज्ञत्वम् / ततो हि काव्यबन्धस्य व्युत्पत्तिर्भवति //१२// काव्यबन्धोद्यमोऽभियोगः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.14","bandhanaṃ bandhaḥ , kāvyasya bandho racanā kāvyabandhaḥ / tatrodyamo'bhiyogaḥ / sa hi kavitvaprakarṣamādadhāti //13// kāvyopadeśaguruśuśrūṣaṇaṃ vṛddhasevā","बन्धनं बन्धः , काव्यस्य बन्धो रचना काव्यबन्धः / तत्रोद्यमोऽभियोगः / स हि कवित्वप्रकर्षमादधाति //१३// काव्योपदेशगुरुशुश्रूषणं वृद्धसेवा"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.15",kāvyopadeśe gurava upadeṣṭāraḥ / teṣāṃ śuśrūṣaṇaṃ vṛddhasevā / tataḥ kāvyavidyāyāḥ saṃkrāntirbhavati //14// padādhānoddharaṇamavekṣaṇam,काव्योपदेशे गुरव उपदेष्टारः / तेषां शुश्रूषणं वृद्धसेवा / ततः काव्यविद्यायाः संक्रान्तिर्भवति //१४// पदाधानोद्धरणमवेक्षणम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.16","padasyādhānaṃ nyāsaḥ , uddharaṇamapasāraṇam / tayoḥ khalvavekṣaṇam / atra ślokau ---- ādhānoddharaṇe tāvadyāvaddolāyate manaḥ / padasya sthāpite sthairye hanta siddhā sarasvatī // yatpadāni tyajantyeva parivṛttisahiṣṇutām / taṃ śabdanyāsaniṣṇātāḥ śabdapākaṃ pracakṣate // //15// kavitvabījaṃ pratibhānam","पदस्याधानं न्यासः , उद्धरणमपसारणम् / तयोः खल्ववेक्षणम् / अत्र श्लोकौ ---- आधानोद्धरणे तावद्यावद्दोलायते मनः / पदस्य स्थापिते स्थैर्ये हन्त सिद्धा सरस्वती // यत्पदानि त्यजन्त्येव परिवृत्तिसहिष्णुताम् / तं शब्दन्यासनिष्णाताः शब्दपाकं प्रचक्षते // //१५// कवित्वबीजं प्रतिभानम्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.17","kavitvasya bījaṃ kavitvabījaṃ janmāntarāgatasaṃskāraviśeṣaḥ kaścit , yasmādvinā kāvyaṃ na niṣpadyate , niṣpannaṃ vāvahāsāyatanaṃ syāt //16// ++ cittaikāgryamavadhānam","कवित्वस्य बीजं कवित्वबीजं जन्मान्तरागतसंस्कारविशेषः कश्चित् , यस्माद्विना काव्यं न निष्पद्यते , निष्पन्नं वावहासायतनं स्यात् //१६// ++ चित्तैकाग्र्यमवधानम्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.18",cittasyaikāgryaṃ bāhyārthanivṛttiḥ tadavadhānam / avahitaṃ hi cittamarthān paśyati //17// taddeśakālābhyām,चित्तस्यैकाग्र्यं बाह्यार्थनिवृत्तिः तदवधानम् / अवहितं हि चित्तमर्थान् पश्यति //१७// तद्देशकालाभ्याम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.19",tat avadhānaṃ deśātkālācca samutpadyate //18// kau punardeśakālāvityatrāha ---- vivikto deśaḥ,तत् अवधानं देशात्कालाच्च समुत्पद्यते //१८// कौ पुनर्देशकालावित्यत्राह ---- विविक्तो देशः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.20",vivikto nirjanaḥ //19//rātriyāmasturīyaḥ kālaḥ,विविक्तो निर्जनः //१९//रात्रियामस्तुरीयः कालः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.21","rātreryāmo rātriyāmaḥ praharaḥ turīyaścaturthaḥ kāla iti / tadvaśādviṣayoparataṃ cittaṃ prasannamavadhatte //20// evaṃ kāvyāṅgānyupadarśya , kāvyaviśeṣajñānārthamāha ---- kāvyaṃ gadyaṃ padyaṃ ca","रात्रेर्यामो रात्रियामः प्रहरः तुरीयश्चतुर्थः काल इति / तद्वशाद्विषयोपरतं चित्तं प्रसन्नमवधत्ते //२०// एवं काव्याङ्गान्युपदर्श्य , काव्यविशेषज्ञानार्थमाह ---- काव्यं गद्यं पद्यं च"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.22",gadyasya pūrvaṃ nirdeśo durlakṣyaviṣayatvena durbandhatvāt / yathāhuḥ ---- gadyaṃ kavīnāṃ nikaṣaṃ vadanti iti //21// tacca tridhā bhinnamiti darśayitumāha ---- gadyaṃ vṛttagandhi cūrṇamutkalikāprāyaṃ ca,गद्यस्य पूर्वं निर्देशो दुर्लक्ष्यविषयत्वेन दुर्बन्धत्वात् / यथाहुः ---- गद्यं कवीनां निकषं वदन्ति इति //२१// तच्च त्रिधा भिन्नमिति दर्शयितुमाह ---- गद्यं वृत्तगन्धि चूर्णमुत्कलिकाप्रायं च
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.23",tallakṣaṇānyāha ---- padyabhāgavadvṛttagandhi,तल्लक्षणान्याह ---- पद्यभागवद्वृत्तगन्धि
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.24",padyasya bhāgāḥ padyabhāgāstadvat vṛttagandhi / yathā pātālatālutalavāsiṣu dānaveṣu iti / atra hi vasantatilakākhyasya vṛttasya bhāgaḥ pratyabhijñāyate //23// anāviddhalalitapadaṃ cūrṇam,पद्यस्य भागाः पद्यभागास्तद्वत् वृत्तगन्धि / यथा पातालतालुतलवासिषु दानवेषु इति / अत्र हि वसन्ततिलकाख्यस्य वृत्तस्य भागः प्रत्यभिज्ञायते //२३// अनाविद्धललितपदं चूर्णम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.25",anāviddhānyadīrghasamāsāni lalitānyanuddhatāni padāni yasmiṃstadanāviddhalalitapadaṃ cūrṇamiti / yathā ---- abhyāso hi karmaṇāṃ kauśalamāvahati / na hi sakṛnnipātamātreṇodabindurapi grāvaṇi nimnatāmādadhāti / //24// viparītamutkalikāprāyam,अनाविद्धान्यदीर्घसमासानि ललितान्यनुद्धतानि पदानि यस्मिंस्तदनाविद्धललितपदं चूर्णमिति / यथा ---- अभ्यासो हि कर्मणां कौशलमावहति / न हि सकृन्निपातमात्रेणोदबिन्दुरपि ग्रावणि निम्नतामादधाति / //२४// विपरीतमुत्कलिकाप्रायम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.26",viparītamāviddhotapadamutkalilāprāyam / yathā ---- kuliśaśikharakharanakharapracaṇḍapeṭāpāṭitamattamātaṅgakumbhasthalagalanmadacchaṭāccharitacārukesarabhārabhāsuramukhe kesariṇi iti //25// padyamanekabhedam,विपरीतमाविद्धोतपदमुत्कलिलाप्रायम् / यथा ---- कुलिशशिखरखरनखरप्रचण्डपेटापाटितमत्तमातङ्गकुम्भस्थलगलन्मदच्छटाच्छरितचारुकेसरभारभासुरमुखे केसरिणि इति //२५// पद्यमनेकभेदम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.27",padyaṃ khalvanekena samārdhasamaviṣamādinā bhedena bhinnaṃ bhavati //26//tadanibaddhaṃ nibaddhaṃ ca,पद्यं खल्वनेकेन समार्धसमविषमादिना भेदेन भिन्नं भवति //२६//तदनिबद्धं निबद्धं च
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.28",tadidaṃ gadyapadyarūpaṃ kāvyamanibaddhaṃ nibaddhaṃ ca / anayoḥ prasiddhatvāllakṣaṇaṃ noktam //27// kramasiddhistayoḥ sraguttaṃsavat,तदिदं गद्यपद्यरूपं काव्यमनिबद्धं निबद्धं च / अनयोः प्रसिद्धत्वाल्लक्षणं नोक्तम् //२७// क्रमसिद्धिस्तयोः स्रगुत्तंसवत्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.29","tayorityanibaddhaṃ nibaddhaṃ ca parāmṛśyate / krameṇa siddhiḥ kramasiddhiḥ / anibaddhasiddhau nibaddhasiddhaiḥ sraguttaṃsavat / yathā sraji mālāyā siddhāyāmuttaṃsaḥ śekharaḥ sidhyati //28// kecidanibaddha eva paryavasitāḥ , taddūṣaṇārthamāha ---- nānibaddhaṃ cakāstyekatejaḥparamāṇuvat","तयोरित्यनिबद्धं निबद्धं च परामृश्यते / क्रमेण सिद्धिः क्रमसिद्धिः / अनिबद्धसिद्धौ निबद्धसिद्धैः स्रगुत्तंसवत् / यथा स्रजि मालाया सिद्धायामुत्तंसः शेखरः सिध्यति //२८// केचिदनिबद्ध एव पर्यवसिताः , तद्दूषणार्थमाह ---- नानिबद्धं चकास्त्येकतेजःपरमाणुवत्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.30",na khalvanibaddhaṃ kāvyaṃ cakāsti dīpyate / yathaikatejaḥparamāṇuriti / atra ślokaḥ ---- asaṃkalitarūpāṇāṃ kāvyānāṃ nāsti cārutā / na pratyekaṃ prakāśante taijasāḥ paramāṇavaḥ // //29// saṃdarbheṣu daśarūpakaṃ śreyaḥ,न खल्वनिबद्धं काव्यं चकास्ति दीप्यते / यथैकतेजःपरमाणुरिति / अत्र श्लोकः ---- असंकलितरूपाणां काव्यानां नास्ति चारुता / न प्रत्येकं प्रकाशन्ते तैजसाः परमाणवः // //२९// संदर्भेषु दशरूपकं श्रेयः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.31",saṃdarbheṣu prabandheṣu daśarūpakaṃ nāṭakādi śreyaḥ //30// kasmāttadāha ---- taddhi citraṃ citrapaṭavadviśeṣasākalyāt,संदर्भेषु प्रबन्धेषु दशरूपकं नाटकादि श्रेयः //३०// कस्मात्तदाह ---- तद्धि चित्रं चित्रपटवद्विशेषसाकल्यात्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_1,3.32",taddaśarūpakaṃ hi yasmāñcitraṃ citrapaṭacat / viśeṣāṇāṃ sākalyāt //31// tato'nyabhedakḷptiḥ,तद्दशरूपकं हि यस्माञ्चित्रं चित्रपटचत् / विशेषाणां साकल्यात् //३१// ततोऽन्यभेदकॢप्तिः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,1.1","tato daśarūpakādanyeṣāṃ bhedānāṃ kḷptiḥ kalpanamiti / daśarūpakasyaiva hīdaṃ sarvaṃ vilasitam , yacca kathākhyāyike mahākāvyamiti / tallakṣaṇaṃ ca nātīva hṛdayaṅgamamityupekṣitamasmābhiḥ / tadanyato grāhyam //32// iti śrīkāvyālaṅkārasūtravṛttau śārīre prathame'dhikaraṇe tṛtīyo'dhyāyaḥ //1-3// samāptaṃ cedaṃ śārīraṃ prathamamadhikaraṇam / ======================================================= dvitīyādhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ / kāvyaśarīre sthāpite kāvyasaundaryākṣepahetavastyāgāya doṣā vijñātavyā iti doṣadarśanaṃ nāmādhikaraṇamārabhyate / doṣasvarūpakathārthamāha ---- guṇaviparyayātmāno doṣāḥ","ततो दशरूपकादन्येषां भेदानां कॢप्तिः कल्पनमिति / दशरूपकस्यैव हीदं सर्वं विलसितम् , यच्च कथाख्यायिके महाकाव्यमिति / तल्लक्षणं च नातीव हृदयङ्गममित्युपेक्षितमस्माभिः / तदन्यतो ग्राह्यम् //३२// इति श्रीकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ शारीरे प्रथमेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः //१-३// समाप्तं चेदं शारीरं प्रथममधिकरणम् / ======================================================= द्वितीयाधिकरणे प्रथमोऽध्यायः / काव्यशरीरे स्थापिते काव्यसौन्दर्याक्षेपहेतवस्त्यागाय दोषा विज्ञातव्या इति दोषदर्शनं नामाधिकरणमारभ्यते / दोषस्वरूपकथार्थमाह ---- गुणविपर्ययात्मानो दोषाः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,1.2",guṇānāṃ vakṣyamāṇānāṃ ye viparyayāstadātmāno doṣāḥ //1//arthatastadavagamaḥ,गुणानां वक्ष्यमाणानां ये विपर्ययास्तदात्मानो दोषाः //१//अर्थतस्तदवगमः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,1.3",guṇasvarūpanirūpaṇātteṣāṃ doṣāṇāmarthādavagamo'rthātsiddhiḥ //2// kimarthaṃ te pṛthakprapañcyanta ityatrāha ---- saukaryāya prapañcaḥ,गुणस्वरूपनिरूपणात्तेषां दोषाणामर्थादवगमोऽर्थात्सिद्धिः //२// किमर्थं ते पृथक्प्रपञ्च्यन्त इत्यत्राह ---- सौकर्याय प्रपञ्चः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,1.4",saukaryārthaḥ prapañco vistaro doṣānām / uddiṣṭā lakṣaṇalakṣitā hi doṣāḥ sujñānā bhavanti //3// padadoṣāndarśayitumāha ---- duṣṭaṃ padamasādhu kaṣṭaṃ grāmyamapratītamanarthakaṃ ca,सौकर्यार्थः प्रपञ्चो विस्तरो दोषानाम् / उद्दिष्टा लक्षणलक्षिता हि दोषाः सुज्ञाना भवन्ति //३// पददोषान्दर्शयितुमाह ---- दुष्टं पदमसाधु कष्टं ग्राम्यमप्रतीतमनर्थकं च
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,1.5",krameṇa vyākhyātumāha ---- śabdasmṛtiviruddhamasādhu,क्रमेण व्याख्यातुमाह ---- शब्दस्मृतिविरुद्धमसाधु
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,1.6",śabdasmṛtyā vyākaraṇena viruddhaṃ padamasādhu / yathā ---- anyakārakavaiyarthyam iti / atra hi aṣaṣṭhyatṛtīyāsthasyānyasya dugāśīrāśāsthāsthitotsukotikārakarāgaccheṣu iti dukā bhavitavyamiti //5// śrutivirasaṃ kaṣṭam,शब्दस्मृत्या व्याकरणेन विरुद्धं पदमसाधु / यथा ---- अन्यकारकवैयर्थ्यम् इति / अत्र हि अषष्ठ्यतृतीयास्थस्यान्यस्य दुगाशीराशास्थास्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु इति दुका भवितव्यमिति //५// श्रुतिविरसं कष्टम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,1.7",śrutivirasaṃ śrotrakaṭu padaṃ kaṣṭam / taddhi racanāgumphitamapyudvejayati / yathā ---- acūcuraccaṇḍi ! kapolaupste kāntidravaṃ drāgviśadaḥ śaśāṅkaḥ / //6// lokamātraprayuktaṃ grāmyam,श्रुतिविरसं श्रोत्रकटु पदं कष्टम् / तद्धि रचनागुम्फितमप्युद्वेजयति / यथा ---- अचूचुरच्चण्डि ! कपोलौप्स्ते कान्तिद्रवं द्राग्विशदः शशाङ्कः / //६// लोकमात्रप्रयुक्तं ग्राम्यम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,1.8","loka eva yasprayuktaṃ padaṃ , na śāstre ; tadgrāmyam / yathā kaṣṭaṃ kathaṃ roditi phūtkṛteyam / anyadapi tallagallādikaṃ draṣṭavyam //7// śāstramātraprayuktamapratītam","लोक एव यस्प्रयुक्तं पदं , न शास्त्रे ; तद्ग्राम्यम् / यथा कष्टं कथं रोदिति फूत्कृतेयम् / अन्यदपि तल्लगल्लादिकं द्रष्टव्यम् //७// शास्त्रमात्रप्रयुक्तमप्रतीतम्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,1.9","śāstra eva prayuktaṃ yat , na loke tadapratītaṃ padam / yathā ---- kiṃ bhāṣitena bahunā rūpaskandhasya santi me na guṇāḥ / guṇānāntarīyakaṃ ca prameti na te'styupālambhaḥ // atra rūpaskandhanāntarīyakapade na loka ityapratītam //8//pūraṇārthamanarthakam","शास्त्र एव प्रयुक्तं यत् , न लोके तदप्रतीतं पदम् / यथा ---- किं भाषितेन बहुना रूपस्कन्धस्य सन्ति मे न गुणाः / गुणानान्तरीयकं च प्रमेति न तेऽस्त्युपालम्भः // अत्र रूपस्कन्धनान्तरीयकपदे न लोक इत्यप्रतीतम् //८//पूरणार्थमनर्थकम्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,1.22","pūraṇamātraprayojanamavyayapadamanarthakam / daṇḍāpūnyāyena padamanyadapyanarthakameva / yathā ---- uditastu hāstikavinīlamayaṃ timiraṃ nipīya kiraṇaiḥ savitā / atra {tu}śabdasya pādapūraṇārthameva prayogaḥ / na vākyālaṅkārārtham [k: // *vkal_2,1.10//] vākyālaṅkāraprayojanaṃ tu nānarthakam / apavādārthamidam / [k: apavādārthamidam / vākyālaṅkāraprayojanaṃ tu nānarthakam /] yathā ---- na khalviha gatāgatā nayanagocaraṃ me gatā iti tathā hi khalu hanteti //9// saṃprati padārthadoṣānāha ---- anyārthaneyagūḍhārthāślīlakliṣṭāni ca // vkal_2,1.10 [*vkal_2,1.11] // duṣṭaṃ padam ityanuvartate / arthataśca vacanavipariṇāmaḥ / anyārthādīni padāni duṣṭānīti sūtrārthaḥ //10// eṣāṃ krameṇa lakṣaṇāyāha ---- rūḍhicyutamanyārtham // vkal_2,1.11 [*vkal_2,1.12] // rūḍhicyutam, rūḍhimanapekṣya yaugikārthamātropādānāt / anyārthaṃ padam / sthūlatvātsāmānyena ghaṭaśabdaḥ paṭaśabdātha ityādikamanyārthaṃ noktam / yathā ---- te duḥkhamuccāvacamāvahanti ye prasmaranti priyasaṅgamānām / atra-āvahatiḥ karotyartho dhāraṇārthe prayuktaḥ , prasmaratirvismaraṇārthaḥ prakṛṣṭasmaraṇe iti //11//kalpitārthaṃ neyārtham // vkal_2,1.12 [*vkal_2,1.13] // aśrautasyāpyunneyapadārthasya kalpanātkalpitārthaṃ neyārtham / yathā ---- sapadi paṅktivihaṅgamanāmabhṛttanayasaṃvalitaṃ balaśalinā / vipulaparvatavarṣi śitaiḥ śaraiḥ plavagasainyamulūkajitā jitam // atra vihaṅgamaścakravāko 'bhipretaḥ / tannāmāni cakrāṇi , tāni bibhratīti vihaṅgamanāmabhṛto rathāḥ / paṅktiriti daśasaṃkhyā lakṣyate / paṅktirdaśa vihaṅgamanāmabhṛto rathā yasya sa paṅktivihaṅgamanāmabhṛddaśarathaḥ / tasya tanayābhyāṃ rāmalakṣmaṇābhyāṃ saṃvalitaṃ plavagasainyaṃ jitam / ulūkajitā indrajitā / {kauśika}śabdendrplūkayorabhidhānamiti {kauśika}śabdavācyatvenendra ulūka uktaḥ / nanu caivaṃ rathāṅganāmādīnāmapi prayogo'nupapannaḥ , ---- na ; teṣāṃ nirūḍhalakṣaṇatvāt //12// aprasiddhārthaprayuktaṃ gūḍhārtham // vkal_2,1.13 [*vkal_2,1.14] // yasya padasya loke'rthaḥ prasiddhaśrāprāseddhaśca , tadprasiddhe'rthe prayuktaṃ gūḍhārtham / yathā ---- sahasragorivānīkaṃ duḥsahaṃ bahvataḥ paraiḥ iti / sahasraṃ gāvo 'kṣīṇi yasya sa sahasragurindraḥ / tasyeveti gośabdasyākṣivācitvaṃ kaviṣvaprasiddhamiti //13// asamyārthāntaramasamyasmṛtihetuścāślīlam // vkal_2,1.14 [*vkal_2,1.15] // yasya padasyānekārthasyaiko 'rtho'sabhyaḥ syāt , tadasabhyārthāntaram / yathā ---- varcaḥ iti padaṃ tejasi viṣṭhāyāṃ ca / yattu padaṃ sabhyārthavācakamapyekadeśadvāreṇāsabhyārthaṃ smārayati , tadasabhyasmṛtihetuḥ / yathā ---- kṛkāṭikā iti //14// na guptalakṣitasaṃvṛtāni // vkal_2,1.15 [*vkal_2,1.16] // apavādārthamidam / guptaṃ lakṣitaṃ saṃvṛttaṃ ca nāślīlam //15// eṣāṃ lakṣaṇānyāha ---- aprasiddhāsabhyaṃ guptam // vkal_2,1.16 [*vkal_2,1.17] // aprasiddhāsabhyārthāntaraṃ padamaprasiddhāsabhyaṃ yat tadguptam / yathā ---- saṃbādhaḥ iti padam / taddhi saṃkaṭārthaṃ prasiddham , na guhyārthamiti //16// lākṣaṇikāsabhyānvitaṃ lakṣitam // vkal_2,1.17 [*vkal_2,1.18] // tadevāsabhyārthāntaraṃ lakṣaṇikenāsabhyenārthenānvitaṃ padaṃ lakṣitam / yathā ---- janmabhūḥ iti / taddhi lakṣaṇayā guṇātham , na svaśaktyeti //17// lokasaṃvītaṃ saṃvṛtam // vkal_2,1.18 [*vkal_2,1.19] // lokena saṃvītaṃ lokasaṃvītaṃ yat tat saṃvṛtam / yathā ---- subhagā bhagonīupasthānamabhipretamkumārīdohadaḥ iti / atra hi ślokaḥ ---- saṃvītasya hi lokena na doṣānveṣaṇaṃ ksamam / śivaliṅgasya saṃsthāne kasyāsabhyatvabhāvanā // //18// tantraividhyam, vrīḍājugupsāmaṅgalātaṅkadāyibhedāt // vkal_2,1.19 [*vkal_2,1.20] // tasyāślīlasya traividhyaṃ bhavati , vrīḍājugupsāmaṅgalātaṅkadāyināṃ bhedāt / kiñcit vrīḍādāyi bhavati / yathā ---- vākkāṭavamhiraṇyaretāḥ iti / kiñcit jugupsādāyi bhavati / yathā ---- kapardakaḥ iti / kiñcit amaṅgalātaṅgadāyi bhavati / yathā ---- saṃsthitaḥ iti //19// vyavahitārthapratyayaṃ kliṣṭam // vkal_2,1.20 [*vkal_2,1.21] // arthasya pratītirarthapratyayaḥ / sa vyavahito yasmādbhavati tadvyavahitārthapratyayaṃ kliṣṭam / yathā ---- dakṣātmajādayitavallabhabhavedikānāṃ jyotsnājuṣāṃ jalalavāstaralaṃ patanti // dakṣātmajāstārāḥ / tāsāṃ dayito dakṣātmajādayitaścandraḥ / tasya vallabhāścandrakāntāḥ / tadvedikānāmiti / atra hi vyavadhānenārthapratyayaḥ //20// anyatrārūḍhatvāt // vkal_2,1.21 [k: not in sutra] // arūḍhāvapi yato'rthapratyayo jhaṭiti na tatkliṣṭam / yathā ---- kāñciguṇasthānamaninditāyāḥ iti //21// antyābhyāṃ vākyaṃ vyākhyātam","पूरणमात्रप्रयोजनमव्ययपदमनर्थकम् / दण्डापून्यायेन पदमन्यदप्यनर्थकमेव / यथा ---- उदितस्तु हास्तिकविनीलमयं तिमिरं निपीय किरणैः सविता / अत्र {तु}शब्दस्य पादपूरणार्थमेव प्रयोगः / न वाक्यालङ्कारार्थम् [क्: // *व्कल्_२,१.१०//] वाक्यालङ्कारप्रयोजनं तु नानर्थकम् / अपवादार्थमिदम् / [क्: अपवादार्थमिदम् / वाक्यालङ्कारप्रयोजनं तु नानर्थकम् /] यथा ---- न खल्विह गतागता नयनगोचरं मे गता इति तथा हि खलु हन्तेति //९// संप्रति पदार्थदोषानाह ---- अन्यार्थनेयगूढार्थाश्लीलक्लिष्टानि च // व्कल्_२,१.१० [*व्कल्_२,१.११] // दुष्टं पदम् इत्यनुवर्तते / अर्थतश्च वचनविपरिणामः / अन्यार्थादीनि पदानि दुष्टानीति सूत्रार्थः //१०// एषां क्रमेण लक्षणायाह ---- रूढिच्युतमन्यार्थम् // व्कल्_२,१.११ [*व्कल्_२,१.१२] // रूढिच्युतम्, रूढिमनपेक्ष्य यौगिकार्थमात्रोपादानात् / अन्यार्थं पदम् / स्थूलत्वात्सामान्येन घटशब्दः पटशब्दाथ इत्यादिकमन्यार्थं नोक्तम् / यथा ---- ते दुःखमुच्चावचमावहन्ति ये प्रस्मरन्ति प्रियसङ्गमानाम् / अत्र-आवहतिः करोत्यर्थो धारणार्थे प्रयुक्तः , प्रस्मरतिर्विस्मरणार्थः प्रकृष्टस्मरणे इति //११//कल्पितार्थं नेयार्थम् // व्कल्_२,१.१२ [*व्कल्_२,१.१३] // अश्रौतस्याप्युन्नेयपदार्थस्य कल्पनात्कल्पितार्थं नेयार्थम् / यथा ---- सपदि पङ्क्तिविहङ्गमनामभृत्तनयसंवलितं बलशलिना / विपुलपर्वतवर्षि शितैः शरैः प्लवगसैन्यमुलूकजिता जितम् // अत्र विहङ्गमश्चक्रवाको ऽभिप्रेतः / तन्नामानि चक्राणि , तानि बिभ्रतीति विहङ्गमनामभृतो रथाः / पङ्क्तिरिति दशसंख्या लक्ष्यते / पङ्क्तिर्दश विहङ्गमनामभृतो रथा यस्य स पङ्क्तिविहङ्गमनामभृद्दशरथः / तस्य तनयाभ्यां रामलक्ष्मणाभ्यां संवलितं प्लवगसैन्यं जितम् / उलूकजिता इन्द्रजिता / {कौशिक}शब्देन्द्र्प्लूकयोरभिधानमिति {कौशिक}शब्दवाच्यत्वेनेन्द्र उलूक उक्तः / ननु चैवं रथाङ्गनामादीनामपि प्रयोगोऽनुपपन्नः , ---- न ; तेषां निरूढलक्षणत्वात् //१२// अप्रसिद्धार्थप्रयुक्तं गूढार्थम् // व्कल्_२,१.१३ [*व्कल्_२,१.१४] // यस्य पदस्य लोकेऽर्थः प्रसिद्धश्राप्रासेद्धश्च , तद्प्रसिद्धेऽर्थे प्रयुक्तं गूढार्थम् / यथा ---- सहस्रगोरिवानीकं दुःसहं बह्वतः परैः इति / सहस्रं गावो ऽक्षीणि यस्य स सहस्रगुरिन्द्रः / तस्येवेति गोशब्दस्याक्षिवाचित्वं कविष्वप्रसिद्धमिति //१३// असम्यार्थान्तरमसम्यस्मृतिहेतुश्चाश्लीलम् // व्कल्_२,१.१४ [*व्कल्_२,१.१५] // यस्य पदस्यानेकार्थस्यैको ऽर्थोऽसभ्यः स्यात् , तदसभ्यार्थान्तरम् / यथा ---- वर्चः इति पदं तेजसि विष्ठायां च / यत्तु पदं सभ्यार्थवाचकमप्येकदेशद्वारेणासभ्यार्थं स्मारयति , तदसभ्यस्मृतिहेतुः / यथा ---- कृकाटिका इति //१४// न गुप्तलक्षितसंवृतानि // व्कल्_२,१.१५ [*व्कल्_२,१.१६] // अपवादार्थमिदम् / गुप्तं लक्षितं संवृत्तं च नाश्लीलम् //१५// एषां लक्षणान्याह ---- अप्रसिद्धासभ्यं गुप्तम् // व्कल्_२,१.१६ [*व्कल्_२,१.१७] // अप्रसिद्धासभ्यार्थान्तरं पदमप्रसिद्धासभ्यं यत् तद्गुप्तम् / यथा ---- संबाधः इति पदम् / तद्धि संकटार्थं प्रसिद्धम् , न गुह्यार्थमिति //१६// लाक्षणिकासभ्यान्वितं लक्षितम् // व्कल्_२,१.१७ [*व्कल्_२,१.१८] // तदेवासभ्यार्थान्तरं लक्षणिकेनासभ्येनार्थेनान्वितं पदं लक्षितम् / यथा ---- जन्मभूः इति / तद्धि लक्षणया गुणाथम् , न स्वशक्त्येति //१७// लोकसंवीतं संवृतम् // व्कल्_२,१.१८ [*व्कल्_२,१.१९] // लोकेन संवीतं लोकसंवीतं यत् तत् संवृतम् / यथा ---- सुभगा भगोनीउपस्थानमभिप्रेतम्कुमारीदोहदः इति / अत्र हि श्लोकः ---- संवीतस्य हि लोकेन न दोषान्वेषणं क्समम् / शिवलिङ्गस्य संस्थाने कस्यासभ्यत्वभावना // //१८// तन्त्रैविध्यम्, व्रीडाजुगुप्सामङ्गलातङ्कदायिभेदात् // व्कल्_२,१.१९ [*व्कल्_२,१.२०] // तस्याश्लीलस्य त्रैविध्यं भवति , व्रीडाजुगुप्सामङ्गलातङ्कदायिनां भेदात् / किञ्चित् व्रीडादायि भवति / यथा ---- वाक्काटवम्हिरण्यरेताः इति / किञ्चित् जुगुप्सादायि भवति / यथा ---- कपर्दकः इति / किञ्चित् अमङ्गलातङ्गदायि भवति / यथा ---- संस्थितः इति //१९// व्यवहितार्थप्रत्ययं क्लिष्टम् // व्कल्_२,१.२० [*व्कल्_२,१.२१] // अर्थस्य प्रतीतिरर्थप्रत्ययः / स व्यवहितो यस्माद्भवति तद्व्यवहितार्थप्रत्ययं क्लिष्टम् / यथा ---- दक्षात्मजादयितवल्लभभवेदिकानां ज्योत्स्नाजुषां जललवास्तरलं पतन्ति // दक्षात्मजास्ताराः / तासां दयितो दक्षात्मजादयितश्चन्द्रः / तस्य वल्लभाश्चन्द्रकान्ताः / तद्वेदिकानामिति / अत्र हि व्यवधानेनार्थप्रत्ययः //२०// अन्यत्रारूढत्वात् // व्कल्_२,१.२१ [क्: नोत् इन् सुत्र] // अरूढावपि यतोऽर्थप्रत्ययो झटिति न तत्क्लिष्टम् / यथा ---- काञ्चिगुणस्थानमनिन्दितायाः इति //२१// अन्त्याभ्यां वाक्यं व्याख्यातम्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.1",aślīlaṃ kliṣṭaṃ cetyantye pade / tābhyāṃ vākyaṃ vyākhyātam / tadapyaślīlaṃ kliṣṭaṃ ca bhavati / aślīlaṃ yathā ---- na sā dhanonnatiryā syātkalasukhadāyinī / parārthavaddhakakṣyāṇāṃ yat satyaṃ pelavaṃ dhanaṃ // sopānapathamutsṛjya vāyuvegasamuddhatam / mahāpathena gatavān kīrtyamānaguṇo janaiḥ // kliṣṭaṃ yathā ---- dhammillasya na kasya prekṣya nikāmaṃ kuraṅgaśāvākṣyāḥ / rajyatyapūrvabandhavyutpattermānasaṃ śobhām // etānpadapadārthadoṣān jñātvā kavistyajediti tātparyārthaḥ / //22// iti śrīkāvyālaṅkārasūtravṛttau doṣadarśane dvitīye'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ padapadārthadoṣavibhāgaḥ / dvitīyādhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ / padapadārthadoṣñpratipādyedānīṃ vākyadoṣāndarśayitumāha ---- bhinnavṛttayatibhraṣṭavisaṃdhīni vākyāni,अश्लीलं क्लिष्टं चेत्यन्त्ये पदे / ताभ्यां वाक्यं व्याख्यातम् / तदप्यश्लीलं क्लिष्टं च भवति / अश्लीलं यथा ---- न सा धनोन्नतिर्या स्यात्कलसुखदायिनी / परार्थवद्धकक्ष्याणां यत् सत्यं पेलवं धनं // सोपानपथमुत्सृज्य वायुवेगसमुद्धतम् / महापथेन गतवान् कीर्त्यमानगुणो जनैः // क्लिष्टं यथा ---- धम्मिल्लस्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गशावाक्ष्याः / रज्यत्यपूर्वबन्धव्युत्पत्तेर्मानसं शोभाम् // एतान्पदपदार्थदोषान् ज्ञात्वा कविस्त्यजेदिति तात्पर्यार्थः / //२२// इति श्रीकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ दोषदर्शने द्वितीयेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः पदपदार्थदोषविभागः / द्वितीयाधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः / पदपदार्थदोष्ञ्प्रतिपाद्येदानीं वाक्यदोषान्दर्शयितुमाह ---- भिन्नवृत्तयतिभ्रष्टविसंधीनि वाक्यानि
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.2",duṣṭanītyabhisaṃbandhaḥ //1// krameṇa vyācaṣṭe ---- svalakṣaṇacyutavṛttaṃ bhinnavṛttam,दुष्टनीत्यभिसंबन्धः //१// क्रमेण व्याचष्टे ---- स्वलक्षणच्युतवृत्तं भिन्नवृत्तम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.3",svasmāllakṣaṇāccyutaṃ vṛttaṃ yasmiṃstat svalakṣaṇacyutaṃ vākyaṃ bhinnavṛttam / yathā ---- ayi paśyasi saudhamāśritāmaviralasumanomālabhāriṇīm // vaitālīyayugmapāde laghvakṣarāṇāṃ paṇṇāṃ nairantaryaṃ nipiddham / tacca kṛtamiti bhinnavṛttatvam //2// virasavirāmaṃ yatibhraṣṭam,स्वस्माल्लक्षणाच्च्युतं वृत्तं यस्मिंस्तत् स्वलक्षणच्युतं वाक्यं भिन्नवृत्तम् / यथा ---- अयि पश्यसि सौधमाश्रितामविरलसुमनोमालभारिणीम् // वैतालीययुग्मपादे लघ्वक्षराणां पण्णां नैरन्तर्यं निपिद्धम् / तच्च कृतमिति भिन्नवृत्तत्वम् //२// विरसविरामं यतिभ्रष्टम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.4",virasaḥ śrutikaṭurvirāmo yasmiṃstad virasavirāmaṃ yatibhraṣṭam //3//taddhātunāmabhāgabhede svarasaṃdhyakṛte prāyeṇa,विरसः श्रुतिकटुर्विरामो यस्मिंस्तद् विरसविरामं यतिभ्रष्टम् //३//तद्धातुनामभागभेदे स्वरसंध्यकृते प्रायेण
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.5","tad yatibhraṣṭaṃ dhātubhāgabhede nāmabhāgabhede ca sati bhavati / svarasandhinā kṛte prāyeṇa bāhulyena / dhātubhāgabhede mandākrāntāyāṃ yathā etāsāṃ rājati sumanasāṃ dāmakaṇṭhāvalambi / nāmabhāgabhede śikhariṇyāṃ yathā / kuraṅgākṣīṇāṃ gaṇḍatalaphalake svedavisaraḥ / mandākrāntāyāṃ yathā durdarśaścakraśikhikapiśaḥ śārṅgiṇo bāhudaṇḍaḥ / dhātu-nāmabhāgapadagrahaṇāt tadbhāgātiriktabhede na bhavati yatibhraṣṭatvam / yathā mandākrāntāyām ---- śobhāṃ puṣpatyavamabhinavaḥ sundarīṇāṃ prabodhaḥ / śikhariṇyāṃ yathā vinidraḥ śyāmānteṣvadhararpuṭasītkāravirutaiḥ / svarasandhyakṛta iti vacanāt svarasandhikṛte bhede na doṣaḥ / yathā kiñcidbhāvālasamasaralaṃ prekṣitaṃ sundarīṇām / //4// na vṛttadoṣātpṛthagyatidpṣaḥ, vṛttasya yatyātmakatvāt","तद् यतिभ्रष्टं धातुभागभेदे नामभागभेदे च सति भवति / स्वरसन्धिना कृते प्रायेण बाहुल्येन / धातुभागभेदे मन्दाक्रान्तायां यथा एतासां राजति सुमनसां दामकण्ठावलम्बि / नामभागभेदे शिखरिण्यां यथा / कुरङ्गाक्षीणां गण्डतलफलके स्वेदविसरः / मन्दाक्रान्तायां यथा दुर्दर्शश्चक्रशिखिकपिशः शार्ङ्गिणो बाहुदण्डः / धातु-नामभागपदग्रहणात् तद्भागातिरिक्तभेदे न भवति यतिभ्रष्टत्वम् / यथा मन्दाक्रान्तायाम् ---- शोभां पुष्पत्यवमभिनवः सुन्दरीणां प्रबोधः / शिखरिण्यां यथा विनिद्रः श्यामान्तेष्वधरर्पुटसीत्कारविरुतैः / स्वरसन्ध्यकृत इति वचनात् स्वरसन्धिकृते भेदे न दोषः / यथा किञ्चिद्भावालसमसरलं प्रेक्षितं सुन्दरीणाम् / //४// न वृत्तदोषात्पृथग्यतिद्प्षः, वृत्तस्य यत्यात्मकत्वात्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.6","vṛttadoṣāt pṛthag yatidoṣo na vaktavyaḥ / vṛttasya yatyātmakatvāt //5// yatyātmakaṃ hi vṛttamiti bhinnavṛtta eva yatibhraṣṭasyāntarbhāvānna pṛthaggrahaṇaṃ kāryamata āha ---- na, lakṣaṇaḥ pṛthaktvāt","वृत्तदोषात् पृथग् यतिदोषो न वक्तव्यः / वृत्तस्य यत्यात्मकत्वात् //५// यत्यात्मकं हि वृत्तमिति भिन्नवृत्त एव यतिभ्रष्टस्यान्तर्भावान्न पृथग्ग्रहणं कार्यमत आह ---- न, लक्षणः पृथक्त्वात्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.7",nāyaṃ doṣaḥ lakṣaṇo lakṣaṇasya pṛthaktvāt / anyaddhi lakṣaṇaṃ vṛttasyānyacca yateḥ / gurulaghuniyamātmakaṃ vṛttam / virāmātmikā ca yatiriti //6// virūpapadasaṃdhi visaṃdhiḥ,नायं दोषः लक्षणो लक्षणस्य पृथक्त्वात् / अन्यद्धि लक्षणं वृत्तस्यान्यच्च यतेः / गुरुलघुनियमात्मकं वृत्तम् / विरामात्मिका च यतिरिति //६// विरूपपदसंधि विसंधिः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.8",padānāṃ sandhiḥ padasandhiḥ / sa ca svarasamavāyarūpaḥ pratyāsattimātrārūpo vā / sa virūpo yasminniti vigrahaḥ //7// padasaṃdhervairūpyaṃ viśleṣo'ślīlatvaṃ kaṣṭatvaṃ ca,पदानां सन्धिः पदसन्धिः / स च स्वरसमवायरूपः प्रत्यासत्तिमात्रारूपो वा / स विरूपो यस्मिन्निति विग्रहः //७// पदसंधेर्वैरूप्यं विश्लेषोऽश्लीलत्वं कष्टत्वं च
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.9",viśleṣo vibhāgena pāruṣyamiti / viśleṣo yathā ---- meghānilena amunā etasminnadrikānane / kamale iva locane ime anuvadhnāti vilāsapaddhatiḥ / lolālakānubaddhāni ānanāni cakāsati / aślīlatvaṃ yathā ---- virecakamidaṃ nṛttamācāryābhāsayojitam / cakāse panasaprāyaiḥ purī paṇḍamahādrumaiḥ / vinā śapathadānābhyāṃ padavādasamutsukam / kaṣṭatvaṃ yathā ---- mañjarudgamagarbhāste gurvābhogā drumā babhuḥ / //8// evaṃ vākyadoṣānabhidhāya vākyārthadoṣān pratipādayitumāha ---- vyarthaikārthasaṃdigdhāyuktāpakramalokavidyā viruddhāni ca,विश्लेषो विभागेन पारुष्यमिति / विश्लेषो यथा ---- मेघानिलेन अमुना एतस्मिन्नद्रिकानने / कमले इव लोचने इमे अनुवध्नाति विलासपद्धतिः / लोलालकानुबद्धानि आननानि चकासति / अश्लीलत्वं यथा ---- विरेचकमिदं नृत्तमाचार्याभासयोजितम् / चकासे पनसप्रायैः पुरी पण्डमहाद्रुमैः / विना शपथदानाभ्यां पदवादसमुत्सुकम् / कष्टत्वं यथा ---- मञ्जरुद्गमगर्भास्ते गुर्वाभोगा द्रुमा बभुः / //८// एवं वाक्यदोषानभिधाय वाक्यार्थदोषान् प्रतिपादयितुमाह ---- व्यर्थैकार्थसंदिग्धायुक्तापक्रमलोकविद्या विरुद्धानि च
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.10",vākyāni duṣṭānīti sambandhaḥ //9// krameṇa vyākhyātumāha ---- vyāhatapūrvottarārthaṃ vyartham,वाक्यानि दुष्टानीति सम्बन्धः //९// क्रमेण व्याख्यातुमाह ---- व्याहतपूर्वोत्तरार्थं व्यर्थम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.11",vyāhatau pūrvottarāvarthau yasmiṃstadvyāhatapūrvottarārthaṃ vākyaṃ vyartham / yathā ---- adyāpi smarati rasālasaṃ mano me mugdhāyāḥ smaracaturāṇi ceṣṭitāni / mugdhāyāḥ kathaṃ smaracaturāṇi ceṣṭitāni / tāni cet kathaṃ mugdhā ? atra pūrvottarayorarthayorvirodhād vyarthamiti //10// uktārthapadamekārtham,व्याहतौ पूर्वोत्तरावर्थौ यस्मिंस्तद्व्याहतपूर्वोत्तरार्थं वाक्यं व्यर्थम् / यथा ---- अद्यापि स्मरति रसालसं मनो मे मुग्धायाः स्मरचतुराणि चेष्टितानि / मुग्धायाः कथं स्मरचतुराणि चेष्टितानि / तानि चेत् कथं मुग्धा ? अत्र पूर्वोत्तरयोरर्थयोर्विरोधाद् व्यर्थमिति //१०// उक्तार्थपदमेकार्थम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.12","uktārthāni padāni yasmiṃstaduktārthapadamekārtham / yathā ---- cintāmohamanaṅgamaṅga ! tanute viprekṣitaṃ subhruvaḥ / anaṅgaḥ śṛṅgāraḥ / tasya cintāmohātmakatvāccintāmohaśabdau prayuktāvuktārthau bhavataḥ / ekārthapadatvād vākyamekārthamityuktam //11// na, viśeṣaścedekārthaṃ duṣṭam","उक्तार्थानि पदानि यस्मिंस्तदुक्तार्थपदमेकार्थम् / यथा ---- चिन्तामोहमनङ्गमङ्ग ! तनुते विप्रेक्षितं सुभ्रुवः / अनङ्गः शृङ्गारः / तस्य चिन्तामोहात्मकत्वाच्चिन्तामोहशब्दौ प्रयुक्तावुक्तार्थौ भवतः / एकार्थपदत्वाद् वाक्यमेकार्थमित्युक्तम् //११// न, विशेषश्चेदेकार्थं दुष्टम्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.13",* na gatārtha duṣṭaṃ viśeṣaścet pratipādyaḥ syāt //12// taṃ viśeṣaṃ pratipādayitumāha ---- dhanurjyādhvanau dhanuḥśrutirārūḍheḥ pratipattyai,* न गतार्थ दुष्टं विशेषश्चेत् प्रतिपाद्यः स्यात् //१२// तं विशेषं प्रतिपादयितुमाह ---- धनुर्ज्याध्वनौ धनुःश्रुतिरारूढेः प्रतिपत्त्यै
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.14",dhanurjyādhvanāvityatra jyāśabdenoktārthatve'pi dhanuḥśrutiḥ prayujyate / ārūḍheḥ pratipattyai / ārohaṇasya pratipattyartham / na hi dhanuḥśrutimantareṇa dhanuṣyārūḍhā jyā dhanurjyeti śakyaṃ pratipattum / yathā ---- dhanurjyākiṇacihnena doṣṇā visphuritaṃ tava / iti //13// karṇāvataṃsaśravaṇakuṇḍalaśiraḥśekhareṣu karṇādinirdeśaḥ saṃnidheḥ,धनुर्ज्याध्वनावित्यत्र ज्याशब्देनोक्तार्थत्वेऽपि धनुःश्रुतिः प्रयुज्यते / आरूढेः प्रतिपत्त्यै / आरोहणस्य प्रतिपत्त्यर्थम् / न हि धनुःश्रुतिमन्तरेण धनुष्यारूढा ज्या धनुर्ज्येति शक्यं प्रतिपत्तुम् / यथा ---- धनुर्ज्याकिणचिह्नेन दोष्णा विस्फुरितं तव / इति //१३// कर्णावतंसश्रवणकुण्डलशिरःशेखरेषु कर्णादिनिर्देशः संनिधेः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.15",karṇāvataṃsādiśabdeṣu karṇādīnāmavataṃsādipadairuktārthānāmapi nirdeśaḥ sannidheḥ pratipattyarthamiti sambandhaḥ / na hi karṇādiśabdanirdeśamantareṇa karṇādisannihitānāmavataṃsādīnāṃ śakyā pratipattiḥ kartumiti / yathā ---- dolāvilāseṣu vilāsinīnāṃ karṇāvataṃsāḥ kalayanti kampam / līlācalacchravaṇakuṇḍamāpatanti / āyayurbhṛṅgamukharāḥ tūrṇaṃ śekharaśālinaḥ / //14// muktāhāraśabde muktāśabdaḥ śuddheḥ,कर्णावतंसादिशब्देषु कर्णादीनामवतंसादिपदैरुक्तार्थानामपि निर्देशः सन्निधेः प्रतिपत्त्यर्थमिति सम्बन्धः / न हि कर्णादिशब्दनिर्देशमन्तरेण कर्णादिसन्निहितानामवतंसादीनां शक्या प्रतिपत्तिः कर्तुमिति / यथा ---- दोलाविलासेषु विलासिनीनां कर्णावतंसाः कलयन्ति कम्पम् / लीलाचलच्छ्रवणकुण्डमापतन्ति / आययुर्भृङ्गमुखराः तूर्णं शेखरशालिनः / //१४// मुक्ताहारशब्दे मुक्ताशब्दः शुद्धेः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.16","muktāhāraśabde muktāśabdo hāraśabdenaiva gatārthaḥ prayujyate , śuddheḥ pratipattyarthamiti saṃbandhaḥ / śuddhānāmanyaratnairamiśritānāṃ hāro muktahāraḥ / yathā ---- prāṇeśvarapariṣvaṅgavibhramapratipattibhiḥ / muktāhāreṇa lasatā hasatīva stanadvayam // puṣpamālāśabde puṣpapadamutkarṣasya","मुक्ताहारशब्दे मुक्ताशब्दो हारशब्देनैव गतार्थः प्रयुज्यते , शुद्धेः प्रतिपत्त्यर्थमिति संबन्धः / शुद्धानामन्यरत्नैरमिश्रितानां हारो मुक्तहारः / यथा ---- प्राणेश्वरपरिष्वङ्गविभ्रमप्रतिपत्तिभिः / मुक्ताहारेण लसता हसतीव स्तनद्वयम् // पुष्पमालाशब्दे पुष्पपदमुत्कर्षस्य"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.17","puṣpamālāśabde mālāśabdenaiva gatārthaṃ puṣpapadaṃ prayujyate / utkarṣasya pratipattyarthamiti / utkṛṣṭānāṃ puṣpāṇāṃ mālā puṣpamāleti yathā ---- prāyaśaḥ puṣpamāleva kanyā sā kaṃ na lobhayet / nanu mālāśabdo'nyatrāpi dṛśyate / yathā , ratnamālā , śabdamāleti / satyam / sa tāvadupacaritasya prayogaḥ / nirupapado hi mālāśabdaḥ puṣparacanāviśeṣamevābhidhatta iti //16// karikalabhaśabde kariśabdastādrūpyasya","पुष्पमालाशब्दे मालाशब्देनैव गतार्थं पुष्पपदं प्रयुज्यते / उत्कर्षस्य प्रतिपत्त्यर्थमिति / उत्कृष्टानां पुष्पाणां माला पुष्पमालेति यथा ---- प्रायशः पुष्पमालेव कन्या सा कं न लोभयेत् / ननु मालाशब्दोऽन्यत्रापि दृश्यते / यथा , रत्नमाला , शब्दमालेति / सत्यम् / स तावदुपचरितस्य प्रयोगः / निरुपपदो हि मालाशब्दः पुष्परचनाविशेषमेवाभिधत्त इति //१६// करिकलभशब्दे करिशब्दस्ताद्रूप्यस्य"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.18",karikalabhaśabde kariśabdaḥ kalabhenaiva gatārthaḥ prayujyate ---- tādrūpyasya pratipattyarthamiti / karī prauḍhakuñjaraḥ / tadrūpaḥ kalabhaḥ karikalabha iti / yathā ---- tyaja karikalabha tvaṃ prītibandhaṃ kariṇyāḥ / //17// viśeṣaṇasya ca,करिकलभशब्दे करिशब्दः कलभेनैव गतार्थः प्रयुज्यते ---- ताद्रूप्यस्य प्रतिपत्त्यर्थमिति / करी प्रौढकुञ्जरः / तद्रूपः कलभः करिकलभ इति / यथा ---- त्यज करिकलभ त्वं प्रीतिबन्धं करिण्याः / //१७// विशेषणस्य च
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.19",viśeṣaṇasya viśeṣapratipattyarthamuktārthasya padasya prayogaḥ / yathā ---- jagāda madhurāṃ vācaṃ viśadākṣaraśālinīm / //18// tadidaṃ prayukteṣu,विशेषणस्य विशेषप्रतिपत्त्यर्थमुक्तार्थस्य पदस्य प्रयोगः / यथा ---- जगाद मधुरां वाचं विशदाक्षरशालिनीम् / //१८// तदिदं प्रयुक्तेषु
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.20","tadidamuktaṃ prayukteṣu , nāprayukteṣu / na hi , bhavati yathā ---- śravaṇakuṇḍalami / iti / tathā ---- nitambakāñcī ityapi / yathā vā ---- karikalabhaḥ iti / tathā ---- uṣṭrakalabhaḥ ityapi / atra ślokaḥ ---- karṇāvataṃsādipade karṇādidhvaninirmitiḥ / saṃnidhānādibpdhārthaṃ sthiteṣvetat samarthanam // //19// saṃśayakṛtsaṃdigdham","तदिदमुक्तं प्रयुक्तेषु , नाप्रयुक्तेषु / न हि , भवति यथा ---- श्रवणकुण्डलमि / इति / तथा ---- नितम्बकाञ्ची इत्यपि / यथा वा ---- करिकलभः इति / तथा ---- उष्ट्रकलभः इत्यपि / अत्र श्लोकः ---- कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः / संनिधानादिब्प्धार्थं स्थितेष्वेतत् समर्थनम् // //१९// संशयकृत्संदिग्धम्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.21","yadvākyaṃ sādhāraṇānāṃ dharmāṇāṃ śruteviṃśiṣṭānāṃ vā śruteḥ saṃśayaṃ karoti tat saṃśayakṛt sandigdhamiti / yathā ---- sa mahātmā bhāgyavaśānmahāpadamupāgataḥ / kiṃ bhāgyavaśānmahāpadamupāgataḥ , āhosvidabhāgyavaśānmahatīmāpadamiti saṃśayakṛd vākyaṃ , prakaraṇādyabhāve satīti //20//māyādivikalpitārthamprayuktam","यद्वाक्यं साधारणानां धर्माणां श्रुतेविंशिष्टानां वा श्रुतेः संशयं करोति तत् संशयकृत् सन्दिग्धमिति / यथा ---- स महात्मा भाग्यवशान्महापदमुपागतः / किं भाग्यवशान्महापदमुपागतः , आहोस्विदभाग्यवशान्महतीमापदमिति संशयकृद् वाक्यं , प्रकरणाद्यभावे सतीति //२०//मायादिविकल्पितार्थम्प्रयुक्तम्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.22",māyādinā kalpito'rtho yasmiṃstanmāyādikalpitārthamaprayuktam / atra stokamudāharaṇam //21// kramahīnārthamapakramam,मायादिना कल्पितोऽर्थो यस्मिंस्तन्मायादिकल्पितार्थमप्रयुक्तम् / अत्र स्तोकमुदाहरणम् //२१// क्रमहीनार्थमपक्रमम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.23",uddeśotānāmanuddeśitānāṃ ca kramaḥ sambandhaḥ / tena vihīno'rtho yasmiṃstatkramahīnārthamapakramam / yathā ---- kīrtioratāpau bhavataḥ sūryācandramasoḥ samau / atra kīrtiścandramasastulyā / pratāpaḥ sūryasya tulyaḥ / sūryasya pūrvanipātādakramaḥ / athavā pradhānasyārthasya nirdeśaḥ kramaḥ / tena vihīno'rtho yasmiṃstadapakramam / yathā ---- turaṅgamatha mātaṅgaṃ prayacchāsmai madālasam / //22// deśakālasvabhāvaviruddhārthāni lokaviruddhāni,उद्देशोतानामनुद्देशितानां च क्रमः सम्बन्धः / तेन विहीनोऽर्थो यस्मिंस्तत्क्रमहीनार्थमपक्रमम् / यथा ---- कीर्तिओरतापौ भवतः सूर्याचन्द्रमसोः समौ / अत्र कीर्तिश्चन्द्रमसस्तुल्या / प्रतापः सूर्यस्य तुल्यः / सूर्यस्य पूर्वनिपातादक्रमः / अथवा प्रधानस्यार्थस्य निर्देशः क्रमः / तेन विहीनोऽर्थो यस्मिंस्तदपक्रमम् / यथा ---- तुरङ्गमथ मातङ्गं प्रयच्छास्मै मदालसम् / //२२// देशकालस्वभावविरुद्धार्थानि लोकविरुद्धानि
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_2,2.24","deśakālasvabhāvairviruddho'rtho yeṣu tāni deśakālasvabhāvaviruddhārthāni vākyāni lokaviruddhāni / arthadvāreṇa lokaviruddhatvaṃ vākyānām / deśaviruddhaṃ yathā ---- sauvīreṣvasti nagarī madhurā nāma viśrutā / ākṣoṭanālikerāḍhyā yasyāḥ paryantabhūmayaḥ // kālaviruddhaṃ yathā ---- kadambakumumasmeraṃ madhau vanamaśobhata / svabhāvaviruddhaṃ yathā ---- mattālimaṅkhamukharāsu ca mañjarīṣu saptacchadasya taratīva śaransukhaśrīḥ / saptacchadasya stavakā bhavanti , na mañjarya iti svabhāvaviruddham / tathā ---- bhṛṅgeṇa kalikākośastathā bhṛśamapīḍyata / yathā goṣpadapūraṃ hi vavarṣa bahulaṃ madhu // kalikāyāḥ sarvasyā makarandasyaitāvad vāhulyaṃ svabhāvaviruddham //23//kalācaturvargaśāstraviruddhārthāni vidyāviruddhāni","देशकालस्वभावैर्विरुद्धोऽर्थो येषु तानि देशकालस्वभावविरुद्धार्थानि वाक्यानि लोकविरुद्धानि / अर्थद्वारेण लोकविरुद्धत्वं वाक्यानाम् / देशविरुद्धं यथा ---- सौवीरेष्वस्ति नगरी मधुरा नाम विश्रुता / आक्षोटनालिकेराढ्या यस्याः पर्यन्तभूमयः // कालविरुद्धं यथा ---- कदम्बकुमुमस्मेरं मधौ वनमशोभत / स्वभावविरुद्धं यथा ---- मत्तालिमङ्खमुखरासु च मञ्जरीषु सप्तच्छदस्य तरतीव शरन्सुखश्रीः / सप्तच्छदस्य स्तवका भवन्ति , न मञ्जर्य इति स्वभावविरुद्धम् / तथा ---- भृङ्गेण कलिकाकोशस्तथा भृशमपीड्यत / यथा गोष्पदपूरं हि ववर्ष बहुलं मधु // कलिकायाः सर्वस्या मकरन्दस्यैतावद् वाहुल्यं स्वभावविरुद्धम् //२३//कलाचतुर्वर्गशास्त्रविरुद्धार्थानि विद्याविरुद्धानि"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_3,1.1",kalāśāstraiścaturvargaśāstraiśca viruddho'rtho yeṣu tāni kalācaturvargaśāstraviruddhārthāni vākyāni vidyāviruddhāni / vākyānāṃ virodho'rthadvārakaḥ / kalāśāstraviruddhaṃ yathā ---- kāliṅga likhitamidaṃ vayasya patraṃ patrajñairaparitakoṭikaṇṭakāgram / kālinṅgaṃ patitakoṭikaṇṭakāgramiti patravidāmāmnāyaḥ / tadviruddhatvāt kalāśāstraviruddham / evaṃ kalāntareṣvapi virodho'bhyūhyaḥ / caturvargaśāstraviruddhāni tūdāhniyante ---- kāmopabhogasākalyaphalo rājñāṃ mahījayaḥ / dharmaphalo'śvamedhādiyajñaphalo vā rājñāṃ mahījayaḥ ityāgamaḥ / tadvirodhāddharmaśāstraviruddhārthametadvākyamiti / ahaṅkāreṇa jīyante dviṣantaḥ kiṃ nayaśriyā / dvipajjayasya nayamūlatvaṃ sthitaṃ daṇḍanītau / tadvirodhādarthaśāstraviruddha vākyamiti / daśanāṅkapavitritottaroṣṭaṃ ratikhedālasamānanaṃ smarāmi / uttaroṣṭhamantarmukhaṃ nayanāntamiti muktvā cumbananakharadaśanasthānāni / iti kāmaśāstre sthitam / tadvirodhāt kāmaśāstraviruddhārthaṃ vākyamiti devatābhaktito muktirna tattvajñānasaṃpadā / etasyārthasya mokṣaśāstre sthitatvāttadviruddhārtham / ete vākyavākyārthadoṣāstyāgāya jñātavyāḥ / ye tvanye śabdārthadoṣāḥ sūkṣmāste guṇavivecane lakṣyante / upamādoṣāścopamāvicāra iti //24// iti śrīkāvyālaṅkārasūtravṛttau doṣadarśane dvitīye'dhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ / vākyavākyārthadoṣavibhāgaḥ //2-2// samāptaṃ cedaṃ doṣadarśanaṃ dvitīyamadhikaraṇam //2// ================================================================ tṛtīyādhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ / yadviparyayātmāno doṣāstān guṇān vicārayituṃ guṇavivecanamadhikaraṇamārabhyate / tatraujaḥprasādādayo guṇā yamakopamādayastvalaṅkārā iti sthitiḥ kāvyavidām / teṣāṃ kiṃ bhedanibandhanamityāha ---- kāvyaśobhāyāḥ kartāro dharmā guṇāḥ,कलाशास्त्रैश्चतुर्वर्गशास्त्रैश्च विरुद्धोऽर्थो येषु तानि कलाचतुर्वर्गशास्त्रविरुद्धार्थानि वाक्यानि विद्याविरुद्धानि / वाक्यानां विरोधोऽर्थद्वारकः / कलाशास्त्रविरुद्धं यथा ---- कालिङ्ग लिखितमिदं वयस्य पत्रं पत्रज्ञैरपरितकोटिकण्टकाग्रम् / कालिन्ङ्गं पतितकोटिकण्टकाग्रमिति पत्रविदामाम्नायः / तद्विरुद्धत्वात् कलाशास्त्रविरुद्धम् / एवं कलान्तरेष्वपि विरोधोऽभ्यूह्यः / चतुर्वर्गशास्त्रविरुद्धानि तूदाह्नियन्ते ---- कामोपभोगसाकल्यफलो राज्ञां महीजयः / धर्मफलोऽश्वमेधादियज्ञफलो वा राज्ञां महीजयः इत्यागमः / तद्विरोधाद्धर्मशास्त्रविरुद्धार्थमेतद्वाक्यमिति / अहङ्कारेण जीयन्ते द्विषन्तः किं नयश्रिया / द्विपज्जयस्य नयमूलत्वं स्थितं दण्डनीतौ / तद्विरोधादर्थशास्त्रविरुद्ध वाक्यमिति / दशनाङ्कपवित्रितोत्तरोष्टं रतिखेदालसमाननं स्मरामि / उत्तरोष्ठमन्तर्मुखं नयनान्तमिति मुक्त्वा चुम्बननखरदशनस्थानानि / इति कामशास्त्रे स्थितम् / तद्विरोधात् कामशास्त्रविरुद्धार्थं वाक्यमिति देवताभक्तितो मुक्तिर्न तत्त्वज्ञानसंपदा / एतस्यार्थस्य मोक्षशास्त्रे स्थितत्वात्तद्विरुद्धार्थम् / एते वाक्यवाक्यार्थदोषास्त्यागाय ज्ञातव्याः / ये त्वन्ये शब्दार्थदोषाः सूक्ष्मास्ते गुणविवेचने लक्ष्यन्ते / उपमादोषाश्चोपमाविचार इति //२४// इति श्रीकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ दोषदर्शने द्वितीयेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः / वाक्यवाक्यार्थदोषविभागः //२-२// समाप्तं चेदं दोषदर्शनं द्वितीयमधिकरणम् //२// ================================================================ तृतीयाधिकरणे प्रथमोऽध्यायः / यद्विपर्ययात्मानो दोषास्तान् गुणान् विचारयितुं गुणविवेचनमधिकरणमारभ्यते / तत्रौजःप्रसादादयो गुणा यमकोपमादयस्त्वलङ्कारा इति स्थितिः काव्यविदाम् / तेषां किं भेदनिबन्धनमित्याह ---- काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_3,1.2",ye khalu śabdārthayordharmāḥ kāvyaśobhāṃ kurvanti te guṇāḥ / te caujaḥprasādayaḥ / na yamakopamādayaḥ / kauvalyena teṣāmakāvyaśobhākaratvāt / ojaḥprasādādīnāṃ tu kevalānāmasti kāvyaśobhākaratvamiti //1// tadatiśayahetavastvalaṅkārāḥ,ये खलु शब्दार्थयोर्धर्माः काव्यशोभां कुर्वन्ति ते गुणाः / ते चौजःप्रसादयः / न यमकोपमादयः / कौवल्येन तेषामकाव्यशोभाकरत्वात् / ओजःप्रसादादीनां तु केवलानामस्ति काव्यशोभाकरत्वमिति //१// तदतिशयहेतवस्त्वलङ्काराः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_3,1.3",tasyāḥ kāvyaśobhāyā atiśayastadatiśayastasya hetavaḥ / {tu}śabdo vyatireke / alaṅkārāśca yamakopamādayaḥ / atra ślokau ---- yuvateriva rūpamaṅgakāvyaṃ svadate śuddhaguṇaṃ tadapyatīva / vihitapraṇayaṃ nirantarābhiḥ sadalaṅkāravikalpakalpanābhiḥ // yadi bhavati vacaścyutaṃ guṇebhyo vapuriva yauvanavandhyamaṅganāyāḥ / api janadayitāni durbhagatvaṃ niyatamalaṅkaraṇāni saṃśrayante // //2// pūrve nityāḥ,तस्याः काव्यशोभाया अतिशयस्तदतिशयस्तस्य हेतवः / {तु}शब्दो व्यतिरेके / अलङ्काराश्च यमकोपमादयः / अत्र श्लोकौ ---- युवतेरिव रूपमङ्गकाव्यं स्वदते शुद्धगुणं तदप्यतीव / विहितप्रणयं निरन्तराभिः सदलङ्कारविकल्पकल्पनाभिः // यदि भवति वचश्च्युतं गुणेभ्यो वपुरिव यौवनवन्ध्यमङ्गनायाः / अपि जनदयितानि दुर्भगत्वं नियतमलङ्करणानि संश्रयन्ते // //२// पूर्वे नित्याः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_3,1.4",pūrve guṇā nityāḥ / tairvinā kāvyaśobhānupapatteḥ //3// evaṃ guṇālaṅkārāṇāṃ bhedaṃ darśayitvā śabdaguṇanirūpaṇārthamāha ---- ojaḥprasādaśleṣasamatāsamādhimādhuryasaukumāryodāratārthavyaktikāntayo bandhaguṇāḥ,पूर्वे गुणा नित्याः / तैर्विना काव्यशोभानुपपत्तेः //३// एवं गुणालङ्काराणां भेदं दर्शयित्वा शब्दगुणनिरूपणार्थमाह ---- ओजःप्रसादश्लेषसमतासमाधिमाधुर्यसौकुमार्योदारतार्थव्यक्तिकान्तयो बन्धगुणाः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_3,1.5","bandhaḥ padaracanā , tasya guṇaḥ bandhaguṇāḥ ojaḥprabhṛtayaḥ //4// tān krameṇa darśayitumāha ---- gāḍhabandhatvamojaḥ","बन्धः पदरचना , तस्य गुणः बन्धगुणाः ओजःप्रभृतयः //४// तान् क्रमेण दर्शयितुमाह ---- गाढबन्धत्वमोजः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_3,1.6",yathā ---- vilulitamakarandā mañjarīrnartayanti / na punaḥ ---- vilulitamadhudhārā mañjarīrlolayanti / //5// śaithilyaṃ prasādaḥ,यथा ---- विलुलितमकरन्दा मञ्जरीर्नर्तयन्ति / न पुनः ---- विलुलितमधुधारा मञ्जरीर्लोलयन्ति / //५// शैथिल्यं प्रसादः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_3,1.7","bandhasya śaithilyaṃ śithikatvaṃ prasādaḥ //6// nanvayamojoviparyayātmā doṣa , tat kathaṃ guṇa ityāha ---- guṇaḥ saṃplavāt","बन्धस्य शैथिल्यं शिथिकत्वं प्रसादः //६// नन्वयमोजोविपर्ययात्मा दोष , तत् कथं गुण इत्याह ---- गुणः संप्लवात्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_3,2.1","guṇaḥ prasādaḥ / ojasā saha saṃplavād //7// na śuddhaḥ // vkal_3,1.8 [k: not in sutra] //śuddhastu doṣa eveti //8// nanu viruddhayorojaḥprasādayoḥ kathaṃ saṃplava ityata āha ---- sa tvanubhavasiddhaḥ // vkal_3,1.9 [*vkal_3,1.8] // sa tu saṃplavastvanubhavasiddhaḥ / tadvidāṃ ratnādiviśeṣavat / atra ślokaḥ ---- karuṇaprekṣaṇīyeṣu saṃplavaḥ sukhaduḥkhayoḥ / yathānubhavataḥ siddhastathaivaujaḥprasādayoḥ // //9// sāmyotkarṣau ca // vkal_3,1.10 [*vkal_3,1.9] // sāmyamutkarṣaścaujaḥprasādayoreva / sāmyaṃ yathā ---- atha sa viṣayavyāvṛttātmā yathāvidhi sūnave nṛpatikakudaṃ datvā yūne sitātapavāraṇam //(raghuvaṃśa 3.70) kvacidojaḥ prasādādutkṛṣṭam / yathā ---- vrajati gaganaṃ bhallātakyāḥ phalena sahopamām / kvacidojasaḥ prasādasyotkarṣaḥ / yathā ---- kusumaśayanaṃ na pratyayaṃ na candramarīcayo na ca malayajaṃ sarvāṅgīṇaṃ na vā maṇiyaṣṭayaḥ // //10// masṛṇatvaṃ śleṣaḥ // vkal_3,1.11 [*vkal_3,1.10] // masṛṇatvaṃ nāma yasmin santi bahūnyapi padānyekavadbhāsante / yathā ---- astyuttarasyāṃ diśi devatātmā himālayo nāma nagādhirājaḥ / (kumārasaṃbhava_1.1) na punaḥ ---- sūtraṃ brāhmamuraḥsthale ---- , bhramarīvalgugītayaḥ taḍitkalilamākāśam iti evaṃ tu śleṣo bhavati ---- brāhmaṃ sūtramuraḥsthale bhramarīmuñjugītayaḥ taḍijjaṭilamākāśam iti //11// mārgāvhedaḥ samatā // vkal_3,1.12 [*vkal_3,1.11] // mārgasyābhedo mārgābhedaḥ samatā / yena mārgeṇopakramastasyātyāga ityarthaḥ / śloke prabandhe ceti pūrvoktamudāharaṇam / viparyayastu yathā ---- prasīda caṇḍi ! tyaja manyumañjasā janastavāyaṃ purataḥ kṛtāñjaliḥ / kimarthamutkampitapīvarastanadvayaṃ tvayā luptavilāsamāsyate // //12// ārohāvarohakramaḥ samādhiḥ // vkal_3,1.13 [*vkal_3,1.12] // ārohāvarohayoḥ krama ārohāvarohakramaḥ samādhiḥ parihāraḥ / ārohasyāvarohe sati parihāraḥ , avarohasya vārohe satīti / tatrārphapūrvako'varoho yathā ---- narāḥ śīlabhraṣṭā vyasana iva majjanti taravaḥ / ārohasya kramo'varohasya ca krama ārohāvarohakramaḥ / krameṇārohaṇamavarohaṇaṃ ceti kecit / yathā ---- niveśaḥ svaḥsindhostuhinagirivīthīṣu jayati / //13// na pṛthak, ārohāvarohayorojaḥprasādarūpatvāt // vkal_3,1.14 [*vkal_3,1.13] // na pṛthaksamādhirguṇaḥ ārohāvarohayorojaḥprasādarūpatvāt / pjorūpaścārohaḥ prasādarūpaścāvaroha iti //14// na, asaṃpṛktatvāt // vkal_3,1.15 [*vkal_3,1.14] // yaduktam ojaḥprasādarūpatvamārohāvarohayoḥ [k: iti] tanna / sampṛktatvāt[k: asampṛktatvāt] / sampṛktau khalvojaḥprasādau nadīveṇikāvad vahataḥ //15// anaikāntyācca // vkal_3,1.16 [*vkal_3,1.15] // na cāyamekāntaḥ / [k:niyamaḥ] yadojasyārohaḥ prasāde cāvarohaḥ //16// ojaḥprasādayoḥ tīvrāvasthā, tāviti cedabhyupagamaḥ // vkal_3,1.17 [*vkal_3,1.16] // ojaḥprasādayoḥ kvacidbhāge tīvrāvasthāyāmāroho'varohaścetyevaṃ[k: tīvrāvasthā / sā cāroho'varohākhyetyevaṃ] cenmanyase , abhyupagamaḥ ---- na vipratipattiḥ //17// viśeṣāpekṣitvāttayoḥ // vkal_3,1.18 [*vkal_3,1.17] //sa viśeṣo guṇāntarātmā //18//ārohāvarohanimittaṃ samādhirākhyāyate // vkal_3,1.19 [*vkal_3,1.18] //ārohāvarohagramaḥ samādhiriti gauṇyā vṛttyā vyākhyeyam //19//kramavidhānārthaṃ vā // vkal_3,1.20 [*vkal_3,1.19] // pṛthakkaraṇamiti / pāṭhadharmatvaṃ ca na sambhavatīti na pāṭhadharmāḥ sarvatrādṛṣṭeḥ(3-1-28) ityatra[k:ityevaṃ] vakṣyāmaḥ //20// pṛthakpadatvaṃ mādhuryam // vkal_3,1.21 [*vkal_3,1.20] // bandhasya pṛthakpadatvaṃ yat tanmādhuryam pṛthakpadāni yasya sa pṛthakpadaḥ / tasya bhāvaḥ pṛthakpadatvam / samāsadairdhyanivṛttiparaṃ caitat / ajaraṭhatvaṃ saukumāryam // vkal_3,1.22 [*vkal_3,1.21] // bandhasyājaraṭhatvamapāruṣyaṃ yat yat saukumāryam / pūrvoktamudāharaṇam / viparyayastu yathā ---- nidānaṃ nirdvaitaṃ priyajanasadṛktvavyavasitiḥ sudhāsekaploṣau phalamapi viruddhaṃ mama hṛdi / //22// vikaṭatvamudāratā // vkal_3,1.23 [*vkal_3,1.22] // bandhasya vikaṭatvaṃ yadasāvudāratā / yasmin sati nṛtyantīva padānīti janasya varṇabhāvanā bhavati tadvikaṭatvam / līlāyamānatvamityarthaḥ / yathā ---- svacaraṇaviniviṣṭairnūpurairnartakīnāṃ jhaṇiti raṇitamāsīt tatra citraṃ kalaṃ ca / na punaḥ ---- caraṇakamalalagnairnūpurairnartakīnāṃ raṇitamāsīnmañju citraṃ ca tatra / //23// arthavyaktihetutvamarthavyaktiḥ // vkal_3,1.24 [*vkal_3,1.23] // yatra jhaṭityarthapratipattihetutvaṃ sa guṇo'rhavyaktiriti pūrvoktamudāharaṇam / pratyudāharaṇaṃ tu bhūyaḥ sulabhaṃ ca //24// aujjvalyaṃ kāntiḥ // vkal_3,1.25 [*vkal_3,1.24] // bandhasyojjvalatvaṃ nāma yadasau kāntiriti / yadabhāve purāṇacchāyetyucyate / yathā ---- kuraṅgīnetrālīstavakitavanālīparisaraḥ viparyayastu bhūyānsukabhaśca / ślokāścātra bhavanti ---- padanyāsasya gāḍhatvaṃ vadantyojaḥ kavīśvarāḥ / anenādhiṣṭhitāḥ prāyaḥ śābdāḥ śrotrarasāyanam // ślathatvamojasā miśraṃ prasādaṃ ca pracakṣate / anena na vinā satyaṃ svadate kāvyapaddhatiḥ // yatraikapadavadbhāvaṃ padānāṃ bhūyasāmapi / anālakṣitasandhīnāṃ sa śleṣaḥ paramo guṇaḥ // pratipādaṃ pratiślokamekamārgaparigrahaḥ / durbandho durvibhāvaśca samateti mato guṇāḥ // ārohantyavarohanti krameṇa yatayo hi yat / samādhirnāma sa guṇastena pūtā sarasvatī // bandhe pṛthakpadatvaṃ ca mādhuryamuditaṃ budhaiḥ / anena hi padantyāsāḥ kāmaṃ dhārāmadhucyutāḥ / tathaiva vāgapi prājñaiḥ samastaguṇagumphitā // bandhasy=ajaraṭhatvaṃ ca saukumāryamudāhṛtam / etena varjinā vāco rūkṣatvānna śrutikṣamāḥ // vikaṭatvaṃ ca bandhasya kathayanti hyudāratām / vaicitryaṃ na prapadyante yayā śūnyāḥ padakramāḥ // paścādiva gatirvācaḥ purastādiva vastunaḥ / yatrārthavyaktihetutvāt sā'rthavyaktiḥ smṛto guṇaḥ // aujjvalyaṃ kāntirityāhurguṇaṃ guṇaviśāradāḥ / purāṇavcitrasthānīyaṃ tena bandhyaṃ kavervacaḥ // //25// nāsantaḥ, sadvedyatvāt // vkal_3,1.26 [*vkal_3,1.25] //na khalvete guṇā asantaḥ saṃvedyatvāt //26// tadvidāṃ saṃvedyatve'pi bhrāntāḥ syurityāha ---- na bhrāntāḥ, niṣkampatvāt // vkal_3,1.27 [*vkal_3,1.26] // na guṇā bhrāntāḥ / etadviṣayāyāḥ pravṛtterniṣkampatvāt //27// na pāṭhadharmāḥ, sarvatrādṛṣṭeḥ // vkal_3,1.28 [*vkal_3,1.27] // naite guṇāḥ pāṭhadharmāḥ / sarvatrādṛṣṭeḥ / yadi pāṭhadharmāḥ syustarhi viśeṣānapekṣāḥ santaḥ sarvatra dṛśyeran / na ca sarvatra dṛśyante / viśeṣāpekṣayā viśeṣāṇāṃ guṇatvād guṇābhyupagama eveti //28// iti vāmanaviracitakāvyālaṇkārasūtravṛttau guṇavivecane tṛtīye'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ //3-1// [iti śrīkāvyālaṅkārasūtravṛttau guṇavivecane tṛtīye'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ guṇālaṅkāravivekaḥ , śabdaguṇavivekaśca //3-1//] atha tṛtīyādhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ sampratyarthaguṇavivecanārthamāha ---- ta evārthaguṇāḥ","गुणः प्रसादः / ओजसा सह संप्लवाद् //७// न शुद्धः // व्कल्_३,१.८ [क्: नोत् इन् सुत्र] //शुद्धस्तु दोष एवेति //८// ननु विरुद्धयोरोजःप्रसादयोः कथं संप्लव इत्यत आह ---- स त्वनुभवसिद्धः // व्कल्_३,१.९ [*व्कल्_३,१.८] // स तु संप्लवस्त्वनुभवसिद्धः / तद्विदां रत्नादिविशेषवत् / अत्र श्लोकः ---- करुणप्रेक्षणीयेषु संप्लवः सुखदुःखयोः / यथानुभवतः सिद्धस्तथैवौजःप्रसादयोः // //९// साम्योत्कर्षौ च // व्कल्_३,१.१० [*व्कल्_३,१.९] // साम्यमुत्कर्षश्चौजःप्रसादयोरेव / साम्यं यथा ---- अथ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे नृपतिककुदं दत्वा यूने सितातपवारणम् //(रघुवंश ३.७०) क्वचिदोजः प्रसादादुत्कृष्टम् / यथा ---- व्रजति गगनं भल्लातक्याः फलेन सहोपमाम् / क्वचिदोजसः प्रसादस्योत्कर्षः / यथा ---- कुसुमशयनं न प्रत्ययं न चन्द्रमरीचयो न च मलयजं सर्वाङ्गीणं न वा मणियष्टयः // //१०// मसृणत्वं श्लेषः // व्कल्_३,१.११ [*व्कल्_३,१.१०] // मसृणत्वं नाम यस्मिन् सन्ति बहून्यपि पदान्येकवद्भासन्ते / यथा ---- अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः / (कुमारसंभव_१.१) न पुनः ---- सूत्रं ब्राह्ममुरःस्थले ---- , भ्रमरीवल्गुगीतयः तडित्कलिलमाकाशम् इति एवं तु श्लेषो भवति ---- ब्राह्मं सूत्रमुरःस्थले भ्रमरीमुञ्जुगीतयः तडिज्जटिलमाकाशम् इति //११// मार्गाव्हेदः समता // व्कल्_३,१.१२ [*व्कल्_३,१.११] // मार्गस्याभेदो मार्गाभेदः समता / येन मार्गेणोपक्रमस्तस्यात्याग इत्यर्थः / श्लोके प्रबन्धे चेति पूर्वोक्तमुदाहरणम् / विपर्ययस्तु यथा ---- प्रसीद चण्डि ! त्यज मन्युमञ्जसा जनस्तवायं पुरतः कृताञ्जलिः / किमर्थमुत्कम्पितपीवरस्तनद्वयं त्वया लुप्तविलासमास्यते // //१२// आरोहावरोहक्रमः समाधिः // व्कल्_३,१.१३ [*व्कल्_३,१.१२] // आरोहावरोहयोः क्रम आरोहावरोहक्रमः समाधिः परिहारः / आरोहस्यावरोहे सति परिहारः , अवरोहस्य वारोहे सतीति / तत्रार्फपूर्वकोऽवरोहो यथा ---- नराः शीलभ्रष्टा व्यसन इव मज्जन्ति तरवः / आरोहस्य क्रमोऽवरोहस्य च क्रम आरोहावरोहक्रमः / क्रमेणारोहणमवरोहणं चेति केचित् / यथा ---- निवेशः स्वःसिन्धोस्तुहिनगिरिवीथीषु जयति / //१३// न पृथक्, आरोहावरोहयोरोजःप्रसादरूपत्वात् // व्कल्_३,१.१४ [*व्कल्_३,१.१३] // न पृथक्समाधिर्गुणः आरोहावरोहयोरोजःप्रसादरूपत्वात् / प्जोरूपश्चारोहः प्रसादरूपश्चावरोह इति //१४// न, असंपृक्तत्वात् // व्कल्_३,१.१५ [*व्कल्_३,१.१४] // यदुक्तम् ओजःप्रसादरूपत्वमारोहावरोहयोः [क्: इति] तन्न / सम्पृक्तत्वात्[क्: असम्पृक्तत्वात्] / सम्पृक्तौ खल्वोजःप्रसादौ नदीवेणिकावद् वहतः //१५// अनैकान्त्याच्च // व्कल्_३,१.१६ [*व्कल्_३,१.१५] // न चायमेकान्तः / [क्:नियमः] यदोजस्यारोहः प्रसादे चावरोहः //१६// ओजःप्रसादयोः तीव्रावस्था, ताविति चेदभ्युपगमः // व्कल्_३,१.१७ [*व्कल्_३,१.१६] // ओजःप्रसादयोः क्वचिद्भागे तीव्रावस्थायामारोहोऽवरोहश्चेत्येवं[क्: तीव्रावस्था / सा चारोहोऽवरोहाख्येत्येवं] चेन्मन्यसे , अभ्युपगमः ---- न विप्रतिपत्तिः //१७// विशेषापेक्षित्वात्तयोः // व्कल्_३,१.१८ [*व्कल्_३,१.१७] //स विशेषो गुणान्तरात्मा //१८//आरोहावरोहनिमित्तं समाधिराख्यायते // व्कल्_३,१.१९ [*व्कल्_३,१.१८] //आरोहावरोहग्रमः समाधिरिति गौण्या वृत्त्या व्याख्येयम् //१९//क्रमविधानार्थं वा // व्कल्_३,१.२० [*व्कल्_३,१.१९] // पृथक्करणमिति / पाठधर्मत्वं च न सम्भवतीति न पाठधर्माः सर्वत्रादृष्टेः(३-१-२८) इत्यत्र[क्:इत्येवं] वक्ष्यामः //२०// पृथक्पदत्वं माधुर्यम् // व्कल्_३,१.२१ [*व्कल्_३,१.२०] // बन्धस्य पृथक्पदत्वं यत् तन्माधुर्यम् पृथक्पदानि यस्य स पृथक्पदः / तस्य भावः पृथक्पदत्वम् / समासदैर्ध्यनिवृत्तिपरं चैतत् / अजरठत्वं सौकुमार्यम् // व्कल्_३,१.२२ [*व्कल्_३,१.२१] // बन्धस्याजरठत्वमपारुष्यं यत् यत् सौकुमार्यम् / पूर्वोक्तमुदाहरणम् / विपर्ययस्तु यथा ---- निदानं निर्द्वैतं प्रियजनसदृक्त्वव्यवसितिः सुधासेकप्लोषौ फलमपि विरुद्धं मम हृदि / //२२// विकटत्वमुदारता // व्कल्_३,१.२३ [*व्कल्_३,१.२२] // बन्धस्य विकटत्वं यदसावुदारता / यस्मिन् सति नृत्यन्तीव पदानीति जनस्य वर्णभावना भवति तद्विकटत्वम् / लीलायमानत्वमित्यर्थः / यथा ---- स्वचरणविनिविष्टैर्नूपुरैर्नर्तकीनां झणिति रणितमासीत् तत्र चित्रं कलं च / न पुनः ---- चरणकमललग्नैर्नूपुरैर्नर्तकीनां रणितमासीन्मञ्जु चित्रं च तत्र / //२३// अर्थव्यक्तिहेतुत्वमर्थव्यक्तिः // व्कल्_३,१.२४ [*व्कल्_३,१.२३] // यत्र झटित्यर्थप्रतिपत्तिहेतुत्वं स गुणोऽर्हव्यक्तिरिति पूर्वोक्तमुदाहरणम् / प्रत्युदाहरणं तु भूयः सुलभं च //२४// औज्ज्वल्यं कान्तिः // व्कल्_३,१.२५ [*व्कल्_३,१.२४] // बन्धस्योज्ज्वलत्वं नाम यदसौ कान्तिरिति / यदभावे पुराणच्छायेत्युच्यते / यथा ---- कुरङ्गीनेत्रालीस्तवकितवनालीपरिसरः विपर्ययस्तु भूयान्सुकभश्च / श्लोकाश्चात्र भवन्ति ---- पदन्यासस्य गाढत्वं वदन्त्योजः कवीश्वराः / अनेनाधिष्ठिताः प्रायः शाब्दाः श्रोत्ररसायनम् // श्लथत्वमोजसा मिश्रं प्रसादं च प्रचक्षते / अनेन न विना सत्यं स्वदते काव्यपद्धतिः // यत्रैकपदवद्भावं पदानां भूयसामपि / अनालक्षितसन्धीनां स श्लेषः परमो गुणः // प्रतिपादं प्रतिश्लोकमेकमार्गपरिग्रहः / दुर्बन्धो दुर्विभावश्च समतेति मतो गुणाः // आरोहन्त्यवरोहन्ति क्रमेण यतयो हि यत् / समाधिर्नाम स गुणस्तेन पूता सरस्वती // बन्धे पृथक्पदत्वं च माधुर्यमुदितं बुधैः / अनेन हि पदन्त्यासाः कामं धारामधुच्युताः / तथैव वागपि प्राज्ञैः समस्तगुणगुम्फिता // बन्धस्य्=अजरठत्वं च सौकुमार्यमुदाहृतम् / एतेन वर्जिना वाचो रूक्षत्वान्न श्रुतिक्षमाः // विकटत्वं च बन्धस्य कथयन्ति ह्युदारताम् / वैचित्र्यं न प्रपद्यन्ते यया शून्याः पदक्रमाः // पश्चादिव गतिर्वाचः पुरस्तादिव वस्तुनः / यत्रार्थव्यक्तिहेतुत्वात् साऽर्थव्यक्तिः स्मृतो गुणः // औज्ज्वल्यं कान्तिरित्याहुर्गुणं गुणविशारदाः / पुराणव्चित्रस्थानीयं तेन बन्ध्यं कवेर्वचः // //२५// नासन्तः, सद्वेद्यत्वात् // व्कल्_३,१.२६ [*व्कल्_३,१.२५] //न खल्वेते गुणा असन्तः संवेद्यत्वात् //२६// तद्विदां संवेद्यत्वेऽपि भ्रान्ताः स्युरित्याह ---- न भ्रान्ताः, निष्कम्पत्वात् // व्कल्_३,१.२७ [*व्कल्_३,१.२६] // न गुणा भ्रान्ताः / एतद्विषयायाः प्रवृत्तेर्निष्कम्पत्वात् //२७// न पाठधर्माः, सर्वत्रादृष्टेः // व्कल्_३,१.२८ [*व्कल्_३,१.२७] // नैते गुणाः पाठधर्माः / सर्वत्रादृष्टेः / यदि पाठधर्माः स्युस्तर्हि विशेषानपेक्षाः सन्तः सर्वत्र दृश्येरन् / न च सर्वत्र दृश्यन्ते / विशेषापेक्षया विशेषाणां गुणत्वाद् गुणाभ्युपगम एवेति //२८// इति वामनविरचितकाव्यालण्कारसूत्रवृत्तौ गुणविवेचने तृतीयेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः //३-१// [इति श्रीकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ गुणविवेचने तृतीयेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः गुणालङ्कारविवेकः , शब्दगुणविवेकश्च //३-१//] अथ तृतीयाधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः सम्प्रत्यर्थगुणविवेचनार्थमाह ---- त एवार्थगुणाः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_3,2.2",ta evaujaḥprabhṛtayo'rthaguṇāḥ //1//arthasya prauḍhirojaḥ,त एवौजःप्रभृतयोऽर्थगुणाः //१//अर्थस्य प्रौढिरोजः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_3,2.3","arthasyābhidheyasya prauḍhiḥ prauḍhatvamojaḥ / padārthe vākyavacanaṃ vākyārthe ca padābhidhā / prauḍhitvyāsasamāsau ca sābhiprāyatvameva ca // padārthe vākyavacanaṃ yathā (raghuvaṃśa 2.75) ---- atha nayanasamutthaṃ jyotiratreriva dyauḥ / atra candrapadavācye'rthe nayanasamutthaṃ jyotiratreḥ iti vākyaṃ prayuktam / padasamūhaśca vākyamabhipretam / anayā diśānyadapi draṣṭavyam / tadyathā ---- puraḥ pāṇḍucchāyaṃ tadanu kapilimnā kṛtapadaṃ tataḥ pākotsekādaruṇaguṇasaṃsargitavapuḥ / śanaiḥ śoṣārambhe sthapuṭanijaviṣkambhaviṣamaṃ vane vītāmo badaramarasatvaṃ kalayati // nacaivamatiprasaṅgaḥ / kāvyaśobhākaratvasya / guṇasāmānyalakṣaṇasyāvasthitatvāt / vākyārthe padābhidhānanṃ yathā ---- divyeyaṃ na bhavati kiṃ tu mānuṣī iti vaktavye nimiṣati ityāheti / asya vākyārthasya vyāsasamāsau / vyāso yathā ---- ayaṃ nānākāro bhavati sukhaduḥkhavyatikaraḥ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā na bhavati bhavatyeva ca tataḥ / punastasmādūrdhvaṃ bhavati sukhaduḥkhaṃ kimapi tat punastasmādūrdhvaṃ bhavati na ca duḥkhaṃ , na ca sukham // samāso yathā (kumārasaṃbhava_6.94)---- so'yaṃ samprati candraguptanayaścandraprakāśo yuvā / jāto bhūpatirāśrayaḥ kṛtadhiyāṃ diṣṭyā kṛtārthaśramaḥ // āśrayaḥ kṛtadhiyām ityasya ca subandhuṃ sācivyopakṣepaparatvāt sābhiprāyatvam / etena rativigalitabandhe keśapāśe sukeśyā ityatra sukeśyāḥ ityasya ca sābhiprāyatvaṃ vyākhyātam //2// arthavaimalyaṃ prasādaḥ","अर्थस्याभिधेयस्य प्रौढिः प्रौढत्वमोजः / पदार्थे वाक्यवचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा / प्रौढित्व्याससमासौ च साभिप्रायत्वमेव च // पदार्थे वाक्यवचनं यथा (रघुवंश २.७५) ---- अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः / अत्र चन्द्रपदवाच्येऽर्थे नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेः इति वाक्यं प्रयुक्तम् / पदसमूहश्च वाक्यमभिप्रेतम् / अनया दिशान्यदपि द्रष्टव्यम् / तद्यथा ---- पुरः पाण्डुच्छायं तदनु कपिलिम्ना कृतपदं ततः पाकोत्सेकादरुणगुणसंसर्गितवपुः / शनैः शोषारम्भे स्थपुटनिजविष्कम्भविषमं वने वीतामो बदरमरसत्वं कलयति // नचैवमतिप्रसङ्गः / काव्यशोभाकरत्वस्य / गुणसामान्यलक्षणस्यावस्थितत्वात् / वाक्यार्थे पदाभिधानन्ं यथा ---- दिव्येयं न भवति किं तु मानुषी इति वक्तव्ये निमिषति इत्याहेति / अस्य वाक्यार्थस्य व्याससमासौ / व्यासो यथा ---- अयं नानाकारो भवति सुखदुःखव्यतिकरः सुखं वा दुःखं वा न भवति भवत्येव च ततः / पुनस्तस्मादूर्ध्वं भवति सुखदुःखं किमपि तत् पुनस्तस्मादूर्ध्वं भवति न च दुःखं , न च सुखम् // समासो यथा (कुमारसंभव_६.९४)---- सोऽयं सम्प्रति चन्द्रगुप्तनयश्चन्द्रप्रकाशो युवा / जातो भूपतिराश्रयः कृतधियां दिष्ट्या कृतार्थश्रमः // आश्रयः कृतधियाम् इत्यस्य च सुबन्धुं साचिव्योपक्षेपपरत्वात् साभिप्रायत्वम् / एतेन रतिविगलितबन्धे केशपाशे सुकेश्या इत्यत्र सुकेश्याः इत्यस्य च साभिप्रायत्वं व्याख्यातम् //२// अर्थवैमल्यं प्रसादः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_3,2.4",arthasya vaimalyaṃ prayaujakamātraparigrahaḥ prasādaḥ / yathā ---- sarvaṇā kanyakā rūpayauvanārambhaśālinī viapryayastu ---- upāstāṃ hasto me vimalamaṇikāñcīpadamidam kāñcīpadam ityanaiva nitambasya lakṣitatvād viśeṣaṇasyāprayojakatvamiti //3// ghaṭanā śleṣaḥ,अर्थस्य वैमल्यं प्रयौजकमात्रपरिग्रहः प्रसादः / यथा ---- सर्वणा कन्यका रूपयौवनारम्भशालिनी विअप्र्ययस्तु ---- उपास्तां हस्तो मे विमलमणिकाञ्चीपदमिदम् काञ्चीपदम् इत्यनैव नितम्बस्य लक्षितत्वाद् विशेषणस्याप्रयोजकत्वमिति //३// घटना श्लेषः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_3,2.5",kramakauṭikyānulvaṇatvopapattiyogo ghaṭaṇā / sa śleṣaḥ / yathā (amaruśataka_16) ---- dṛṣṭvaikāsanasaṅgate priyatame paścādupetyādarā- dekasyā nayane nimīlya vihitakrīḍāsubandhacchalaḥ / īpadvakritakandharaḥ sapulakaḥ premollasanmānasā- mantarhāsalasatkapolaphalakāṃ dhūrto'parāṃ cumbati // śūdrakādiraciteṣu prabandheṣvasya bhūyān prapañco dṛśyate //4//avaiṣamyaṃ samatā,क्रमकौटिक्यानुल्वणत्वोपपत्तियोगो घटणा / स श्लेषः / यथा (अमरुशतक_१६) ---- दृष्ट्वैकासनसङ्गते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने निमील्य विहितक्रीडासुबन्धच्छलः / ईपद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति // शूद्रकादिरचितेषु प्रबन्धेष्वस्य भूयान् प्रपञ्चो दृश्यते //४//अवैषम्यं समता
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,1.1","avaipamyaṃ prakramābhedaḥ samatā / kvacit kramo'pi bhidyate / yathā ---- cyutasumanasaḥ kundāḥ puṣpodgameṣvalasā drumā malayamarutaḥ sarpantīme viyuktadhṛticchidaḥ / atha ca savituḥ śītollāsaṃ lunanti marīcayo na ca jaraṭhatāmālambante klamodayadāyinīm // ṛtusandhipratipādanapare'tra dvitīye pāde kramabhedo , malayamarutāmasādhāraṇatvāt / evaṃ dvitīyaḥ pādaḥ paṭhitavyaḥ ---- manasi ca giraṃ vadhvantīme kiranti na kokilāḥ / iti //5//sugamatvaṃ vā'vaiṣamyamiti // vkal_3,2.6 [k: not in sutra] //sukhena gamyate jñāyata ityarthaḥ / yathā (kumārasaṃbhava_1.1) ---- astyuttarasyāṃ diśi devatātmā ................ ityādi / yathā vā ---- kā svidavaguṇṭhanavatī nātiparisphuṭaśarīralāvaṇyā / madhye tapodhanānāṃ kisalayamiva pāṇḍupatrāṇām // pratyudāharaṇaṃ sulabham //6//arthadṛṣṭiḥ samādhiḥ // vkal_3,2.7 [*vkal_3,2.6] // arthasya darśanaṃ dṛṣṭiḥ / samādhikāraṇatvāt samādhiḥ / avahitaṃ hi cittamarthān paśyati(1-3-17v) ityuktaṃ purastāt //7// artho dvividhaḥ, ayoniranyacchāyāyonirvā // vkal_3,2.8 [*vkal_3,2.7] // yasyārthasya darśanaṃ samādhiḥ so'rtho dvividhaḥ ---- ayoniranyacchāyāyonirveti / ayonirakāraṇaḥ / avadhānamātrakāraṇa ityarthaḥ / anyasya kāvyasya chāyānyacchāyā tadyonirvā / tadyathā ---- mā bhaiḥ śaśāṅka mama śīdhuni nāsti rāhuḥ khe rohiṇī vasati kātara kiṃ vimeṣi / prāyo vidagdhavanitānavasaṅgameṣu puṃsāṃ manaḥ pracalatīti kimatra citram // pūrvasya ślokasyārtho'yoniḥ / dvitīyasya ca chāyāyoniriti //8// artho vyaktaḥ sūkṣmaśca // vkal_3,2.9 [*vkal_3,2.8] // yasyārthasya darśanaṃ samādhiriti , sa dvedhā vyaktaḥ sūkṣmaśca / vyaktaḥ sphuṭa udāhṛta eva //9// sūkṣmaṃ vyākhyātumāha ---- sūkṣmo bhāvyo vāsanīyaśca // vkal_3,2.10 [*vkal_3,2.9] // sūkṣmo dvedhā bhavato ---- bhāvyo, vāsanīyaśca / śīghranirūpaṇāgamyo bhāvyaḥ / ekāgratāprakarṣagamyo vāsanīya iti / bhāvyo yathā ---- anyonyasaṃvalitamāṃsaladantakānti sollāsamāviralasaṃvalitārdhatāram / līlāgṛhe pratikalaṃ kilikiñciteṣu vyāvartamānanayanaṃ mithunaṃ cakrāsti // vāsanīyo yathā ---- avihitthavalitajadhanaṃ vivartitābhimukhakucataṭaṃ sthitvā / avalokito'hamanayā dakṣiṇakarakalitahāralatam // //10// uktivaicitryaṃ mādhuryam // vkal_3,2.11 [*vkal_3,2.10] // uktervaicitryaṃ yattanmādhuryamiti / yathā ---- rasavadamṛtaṃ , kaḥ sandeho madhūnyapi nānyathā madhuramadhikaṃ cūtasyāpi prasannarasaṃ phalam / sakṛdapi punarmadhyasthaḥ san rasāntaravijjano vadatu yadihānyat svādu syāt priyādaśanacchadāt // //11// apāruṣyaṃ saukumāryam // vkal_3,2.12 [*vkal_3,2.11] // puruṣe'rthe apāruṣyaṃ saukumāryamiti / yathā mṛtaṃ , yaśaḥśeṣamityāhuḥ / ekākinaṃ devatādvitīyamiti / gacchati sādhayeti ca //12// agrāmyatvamudāratā // vkal_3,2.13 [*vkal_3,2.12] // grāmyatvaprasaṅge agtāmyatvamudāratā / yathā ---- tvamevaṃ saundaryā sa ca ruciratāyāṃ paricitaḥ kalānāṃ sīmānaṃ parimiha yuvāmeva bhajathaḥ / ayi dvandvaṃ diṣṭyā taditi subhage saṃvadati vā- mataḥ śeṣaṃ cet syājjittamiha tadānīṃ guṇitayā // viparyayastu ---- svapiti yāvadayaṃ nikaṭe janaḥ svapimi tāvadahaṃ kimapaiti te / iti nigadya śanairanumekhalaṃ mama karaṃ svakareṇa rurodha sā // //13// vastusvabhāvasphuṭatvamarthavyaktiḥ // vkal_3,2.14 [*vkal_3,2.13] // vastūnāṃ bhāvānāṃ svabhāvasya sphuṭatvaṃ yadasāvarthavyaktiḥ / yathā ---- pṛṣṭeṣu śaṅkhaśakalacchaviṣu cchadānāṃ rājībhiraṅkitamalaktakalohinībhiḥ / gorocanāharitababhruvahiḥpalāśamāmodate kumudamambhasi palvalasya // yathā vā ---- prathamamalasaiḥ paryastāgraṃ sthitaṃ pṛthukesarai- rviralaviralairantaḥpatrairmanāṅmilitaṃ tataḥ / tadanu valanāmātraṃ kiñcid vyadhāyi vahirdalai- rmukulanavidhau vṛddhābjānāṃ babhūva kadarthanā // //14// dīptarasatvaṃ kāntiḥ // vkal_3,2.15 [*vkal_3,2.14] // dīptā rasāḥ śṛṅgārādayo yasya sa dīptarasaḥ / tasya bhāvo dīpta rasatvaṃ kāntiḥ / yathā ---- preyān sāyamapākṛtaḥ saśapathaṃ pādānataḥ kāntayā dvitrāṇyeva padāni vāsabhavanāt yāvanna yātyūnmanāḥ / tāvat pratyuta pāṇisampuṭalasagnīvīnitambaṃ dhṛto dhāvitvaiva kṛtapraṇāmakamaho premṇo vicitrā gatiḥ // evaṃ rasāntareṣvapyudāhāryam / atra ślokāḥ ---- guṇasphuṭatvasākalya kāvyapākaṃ pracakṣate / cūtasya pariṇāmena sa cāyamupamīyate // suptiṅsaṃskārasāraṃ yat kliṣṭavastuguṇaṃ bhavet / kāvyaṃ vṛntākapākaṃ syājjupsante janāstataḥ // guṇānāṃ daśatāmukto yasyārthastadapārthakam / dāḍimāni daśetyādi na vicārakṣamaṃ vacaḥ // //15// iti// iti śrīpaṇḍitavaravāmanaviracitakāvyālaṅkārasūtravṛttau guṇavivecane tṛtīye'dhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ / samāptaṃ cedaṃ guṇavivecanaṃ tṛtīyamadhikaraṇam / ================================================================ atha caturthādhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ guṇanirvartyā kāvyaśobhā / tasyāścātiśayahetavo'laṅkārāḥ / tannirūpaṇārthamālaṅkārikamadhikaraṇamārabhyate / tatra śabdālaṅkārāḥ / tatra śabdālaṅkārau dvau yamakānuprāsau krameṇa darśayitumāha ---- padamanaikārthamakṣaraṃ cāvṛttaṃ sthānaniyame yamakam","अवैपम्यं प्रक्रमाभेदः समता / क्वचित् क्रमोऽपि भिद्यते / यथा ---- च्युतसुमनसः कुन्दाः पुष्पोद्गमेष्वलसा द्रुमा मलयमरुतः सर्पन्तीमे वियुक्तधृतिच्छिदः / अथ च सवितुः शीतोल्लासं लुनन्ति मरीचयो न च जरठतामालम्बन्ते क्लमोदयदायिनीम् // ऋतुसन्धिप्रतिपादनपरेऽत्र द्वितीये पादे क्रमभेदो , मलयमरुतामसाधारणत्वात् / एवं द्वितीयः पादः पठितव्यः ---- मनसि च गिरं वध्वन्तीमे किरन्ति न कोकिलाः / इति //५//सुगमत्वं वाऽवैषम्यमिति // व्कल्_३,२.६ [क्: नोत् इन् सुत्र] //सुखेन गम्यते ज्ञायत इत्यर्थः / यथा (कुमारसंभव_१.१) ---- अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा ................ इत्यादि / यथा वा ---- का स्विदवगुण्ठनवती नातिपरिस्फुटशरीरलावण्या / मध्ये तपोधनानां किसलयमिव पाण्डुपत्राणाम् // प्रत्युदाहरणं सुलभम् //६//अर्थदृष्टिः समाधिः // व्कल्_३,२.७ [*व्कल्_३,२.६] // अर्थस्य दर्शनं दृष्टिः / समाधिकारणत्वात् समाधिः / अवहितं हि चित्तमर्थान् पश्यति(१-३-१७व्) इत्युक्तं पुरस्तात् //७// अर्थो द्विविधः, अयोनिरन्यच्छायायोनिर्वा // व्कल्_३,२.८ [*व्कल्_३,२.७] // यस्यार्थस्य दर्शनं समाधिः सोऽर्थो द्विविधः ---- अयोनिरन्यच्छायायोनिर्वेति / अयोनिरकारणः / अवधानमात्रकारण इत्यर्थः / अन्यस्य काव्यस्य छायान्यच्छाया तद्योनिर्वा / तद्यथा ---- मा भैः शशाङ्क मम शीधुनि नास्ति राहुः खे रोहिणी वसति कातर किं विमेषि / प्रायो विदग्धवनितानवसङ्गमेषु पुंसां मनः प्रचलतीति किमत्र चित्रम् // पूर्वस्य श्लोकस्यार्थोऽयोनिः / द्वितीयस्य च छायायोनिरिति //८// अर्थो व्यक्तः सूक्ष्मश्च // व्कल्_३,२.९ [*व्कल्_३,२.८] // यस्यार्थस्य दर्शनं समाधिरिति , स द्वेधा व्यक्तः सूक्ष्मश्च / व्यक्तः स्फुट उदाहृत एव //९// सूक्ष्मं व्याख्यातुमाह ---- सूक्ष्मो भाव्यो वासनीयश्च // व्कल्_३,२.१० [*व्कल्_३,२.९] // सूक्ष्मो द्वेधा भवतो ---- भाव्यो, वासनीयश्च / शीघ्रनिरूपणागम्यो भाव्यः / एकाग्रताप्रकर्षगम्यो वासनीय इति / भाव्यो यथा ---- अन्योन्यसंवलितमांसलदन्तकान्ति सोल्लासमाविरलसंवलितार्धतारम् / लीलागृहे प्रतिकलं किलिकिञ्चितेषु व्यावर्तमाननयनं मिथुनं चक्रास्ति // वासनीयो यथा ---- अविहित्थवलितजधनं विवर्तिताभिमुखकुचतटं स्थित्वा / अवलोकितोऽहमनया दक्षिणकरकलितहारलतम् // //१०// उक्तिवैचित्र्यं माधुर्यम् // व्कल्_३,२.११ [*व्कल्_३,२.१०] // उक्तेर्वैचित्र्यं यत्तन्माधुर्यमिति / यथा ---- रसवदमृतं , कः सन्देहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम् / सकृदपि पुनर्मध्यस्थः सन् रसान्तरविज्जनो वदतु यदिहान्यत् स्वादु स्यात् प्रियादशनच्छदात् // //११// अपारुष्यं सौकुमार्यम् // व्कल्_३,२.१२ [*व्कल्_३,२.११] // पुरुषेऽर्थे अपारुष्यं सौकुमार्यमिति / यथा मृतं , यशःशेषमित्याहुः / एकाकिनं देवताद्वितीयमिति / गच्छति साधयेति च //१२// अग्राम्यत्वमुदारता // व्कल्_३,२.१३ [*व्कल्_३,२.१२] // ग्राम्यत्वप्रसङ्गे अग्ताम्यत्वमुदारता / यथा ---- त्वमेवं सौन्दर्या स च रुचिरतायां परिचितः कलानां सीमानं परिमिह युवामेव भजथः / अयि द्वन्द्वं दिष्ट्या तदिति सुभगे संवदति वा- मतः शेषं चेत् स्याज्जित्तमिह तदानीं गुणितया // विपर्ययस्तु ---- स्वपिति यावदयं निकटे जनः स्वपिमि तावदहं किमपैति ते / इति निगद्य शनैरनुमेखलं मम करं स्वकरेण रुरोध सा // //१३// वस्तुस्वभावस्फुटत्वमर्थव्यक्तिः // व्कल्_३,२.१४ [*व्कल्_३,२.१३] // वस्तूनां भावानां स्वभावस्य स्फुटत्वं यदसावर्थव्यक्तिः / यथा ---- पृष्टेषु शङ्खशकलच्छविषु च्छदानां राजीभिरङ्कितमलक्तकलोहिनीभिः / गोरोचनाहरितबभ्रुवहिःपलाशमामोदते कुमुदमम्भसि पल्वलस्य // यथा वा ---- प्रथममलसैः पर्यस्ताग्रं स्थितं पृथुकेसरै- र्विरलविरलैरन्तःपत्रैर्मनाङ्मिलितं ततः / तदनु वलनामात्रं किञ्चिद् व्यधायि वहिर्दलै- र्मुकुलनविधौ वृद्धाब्जानां बभूव कदर्थना // //१४// दीप्तरसत्वं कान्तिः // व्कल्_३,२.१५ [*व्कल्_३,२.१४] // दीप्ता रसाः शृङ्गारादयो यस्य स दीप्तरसः / तस्य भावो दीप्त रसत्वं कान्तिः / यथा ---- प्रेयान् सायमपाकृतः सशपथं पादानतः कान्तया द्वित्राण्येव पदानि वासभवनात् यावन्न यात्यून्मनाः / तावत् प्रत्युत पाणिसम्पुटलसग्नीवीनितम्बं धृतो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः // एवं रसान्तरेष्वप्युदाहार्यम् / अत्र श्लोकाः ---- गुणस्फुटत्वसाकल्य काव्यपाकं प्रचक्षते / चूतस्य परिणामेन स चायमुपमीयते // सुप्तिङ्संस्कारसारं यत् क्लिष्टवस्तुगुणं भवेत् / काव्यं वृन्ताकपाकं स्याज्जुप्सन्ते जनास्ततः // गुणानां दशतामुक्तो यस्यार्थस्तदपार्थकम् / दाडिमानि दशेत्यादि न विचारक्षमं वचः // //१५// इति// इति श्रीपण्डितवरवामनविरचितकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ गुणविवेचने तृतीयेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः / समाप्तं चेदं गुणविवेचनं तृतीयमधिकरणम् / ================================================================ अथ चतुर्थाधिकरणे प्रथमोऽध्यायः गुणनिर्वर्त्या काव्यशोभा / तस्याश्चातिशयहेतवोऽलङ्काराः / तन्निरूपणार्थमालङ्कारिकमधिकरणमारभ्यते / तत्र शब्दालङ्काराः / तत्र शब्दालङ्कारौ द्वौ यमकानुप्रासौ क्रमेण दर्शयितुमाह ---- पदमनैकार्थमक्षरं चावृत्तं स्थाननियमे यमकम्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,1.2",padamenekārthaṃ bhinnārthamekamanekaṃ vā tadvadakṣaranāvṛttaṃ sthānaniyame sati yamakam / svavṛttyā sajātīyena vā kārtsnyaikadeśābhyāmanekapādavyāptiḥ sthānaniyama iti / yāni tvekapādabhāgavṛttīni yamakāni dṛśyante teṣu ślokāntarasthasaṃsthānayamakāpekṣayaiva sthānaniyama iti //1// sthānakathanārthamāha ---- pādāḥ pādasyaikasyānekasya cādimadhyāntabhāgāḥ sthānāni,पदमेनेकार्थं भिन्नार्थमेकमनेकं वा तद्वदक्षरनावृत्तं स्थाननियमे सति यमकम् / स्ववृत्त्या सजातीयेन वा कार्त्स्न्यैकदेशाभ्यामनेकपादव्याप्तिः स्थाननियम इति / यानि त्वेकपादभागवृत्तीनि यमकानि दृश्यन्ते तेषु श्लोकान्तरस्थसंस्थानयमकापेक्षयैव स्थाननियम इति //१// स्थानकथनार्थमाह ---- पादाः पादस्यैकस्यानेकस्य चादिमध्यान्तभागाः स्थानानि
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,1.3","pādaḥ , ekasya ca pādasyādimadhyāntabhāgāḥ , anekasya ca pādasya ta eva sthānāni / pādayamakaṃ yathā ---- asajjanavaco yasya kalikāmadhugarhitam / tasya syādviṣataroḥ kalikāmadhugarhitam // ekapādasthādimadhyāntayamakāni yathā ---- hanta hantararātīnāṃ dhīra dhīrarcitā tava / kāmaṃ kāmandakīnītirasyā rasyā divāniśam // vasuparāsu parāsumivojjhatīṣvavikalaṃ vikalaṅkaśaśiprabham / priyatamaṃ yatamantumanīśvaraṃ rasikatā sikatāsviva tāsu kā // sudṛśo rasarecakitaṃ cakitaṃ bhavatīkṣitamasti mitaṃ stimitam / api hāsalavastavakastava kastulayennanu kāmadhurāṃ madhurām // pādayorādimadhyāntayamakāni yathā ---- bhramara ! drutapuṣpāṇi bhrama ratyau pivan madhu / kā kundakusume prītiḥ kākuṃ dattvā virauṣi yat // aṣyaśakyaṃ tayā dattaṃ duḥkhaṃ śakyantarātmani / vāṣyo vāhīkanārīṇāṃ vegavāhī kapolayoḥ // sapadi kṛtapadastvadīkṣitena smitaśucinā smaratattvadīkṣitena / bhavati vata janaḥ sacittad=aho na khalu mṛṣā kuta eva cittadāho // ekāntarapādāntayamaka yathā ---- udvejayati bhūtāni tasya rājñaḥ kuśāsanam / siṃhāsanaviyuktasya tasya kṣipraṃ kuśāsanam // evametāntarapādādimadhyayamakānyūhyāni / samastapādāntayamakaṃ yathā ---- natonnatabhrūgativaddhalāsyāṃ vilokya tanvīṃ śaśipeśalāsyām / manaḥ kimuttāmyasi cañcalāsyāṃ kṛtī smarājñaā yadi puṣkalāsyām // evaṃ samastapādādimadhyayamakāni vyākhyātavyāni / anye ca saṅkarajātibhedāḥ sudhiyotprekṣyāḥ / akṣarayamakaṃ tvekākṣaramanekākṣaraṃ ca / ekākṣaraṃ yathā ---- nānākāreṇa kāntābhrūrārādhitamanoyuvā / viviktena vilāsena tatakṣa hṛdayaṃ nṛṇām // evaṃ sthānāntarayoge'pi draṣṭavyaḥ / sajāntīyanairantaryādasya prakarṣo bhavati / sa cāyaṃ hariprabodhe dṛśyate / yathā ---- vividhadhavavanā nāgagarddharddhanānā vivitatagaganānāmamajjajjanānā / ruruśaśalalanā nāvavandhundhunānā mama hi hitatanānānanasvasvanānā // anayā ca varṇayamakamālayā padayamakamālā vyākhyātā //2//bhaṅgādutkarṣaḥ","पादः , एकस्य च पादस्यादिमध्यान्तभागाः , अनेकस्य च पादस्य त एव स्थानानि / पादयमकं यथा ---- असज्जनवचो यस्य कलिकामधुगर्हितम् / तस्य स्याद्विषतरोः कलिकामधुगर्हितम् // एकपादस्थादिमध्यान्तयमकानि यथा ---- हन्त हन्तररातीनां धीर धीरर्चिता तव / कामं कामन्दकीनीतिरस्या रस्या दिवानिशम् // वसुपरासु परासुमिवोज्झतीष्वविकलं विकलङ्कशशिप्रभम् / प्रियतमं यतमन्तुमनीश्वरं रसिकता सिकतास्विव तासु का // सुदृशो रसरेचकितं चकितं भवतीक्षितमस्ति मितं स्तिमितम् / अपि हासलवस्तवकस्तव कस्तुलयेन्ननु कामधुरां मधुराम् // पादयोरादिमध्यान्तयमकानि यथा ---- भ्रमर ! द्रुतपुष्पाणि भ्रम रत्यौ पिवन् मधु / का कुन्दकुसुमे प्रीतिः काकुं दत्त्वा विरौषि यत् // अष्यशक्यं तया दत्तं दुःखं शक्यन्तरात्मनि / वाष्यो वाहीकनारीणां वेगवाही कपोलयोः // सपदि कृतपदस्त्वदीक्षितेन स्मितशुचिना स्मरतत्त्वदीक्षितेन / भवति वत जनः सचित्तद्=अहो न खलु मृषा कुत एव चित्तदाहो // एकान्तरपादान्तयमक यथा ---- उद्वेजयति भूतानि तस्य राज्ञः कुशासनम् / सिंहासनवियुक्तस्य तस्य क्षिप्रं कुशासनम् // एवमेतान्तरपादादिमध्ययमकान्यूह्यानि / समस्तपादान्तयमकं यथा ---- नतोन्नतभ्रूगतिवद्धलास्यां विलोक्य तन्वीं शशिपेशलास्याम् / मनः किमुत्ताम्यसि चञ्चलास्यां कृती स्मराज्ञआ यदि पुष्कलास्याम् // एवं समस्तपादादिमध्ययमकानि व्याख्यातव्यानि / अन्ये च सङ्करजातिभेदाः सुधियोत्प्रेक्ष्याः / अक्षरयमकं त्वेकाक्षरमनेकाक्षरं च / एकाक्षरं यथा ---- नानाकारेण कान्ताभ्रूराराधितमनोयुवा / विविक्तेन विलासेन ततक्ष हृदयं नृणाम् // एवं स्थानान्तरयोगेऽपि द्रष्टव्यः / सजान्तीयनैरन्तर्यादस्य प्रकर्षो भवति / स चायं हरिप्रबोधे दृश्यते / यथा ---- विविधधववना नागगर्द्धर्द्धनाना विविततगगनानाममज्जज्जनाना / रुरुशशललना नाववन्धुन्धुनाना मम हि हिततनानाननस्वस्वनाना // अनया च वर्णयमकमालया पदयमकमाला व्याख्याता //२//भङ्गादुत्कर्षः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,1.4",utkṛṣṭaṃ khalu yamakaṃ bhaṅgādbhavati //3//śṛṅkhalā parivartakaścūrṇamiti bhaṅgamārgaḥ,उत्कृष्टं खलु यमकं भङ्गाद्भवति //३//शृङ्खला परिवर्तकश्चूर्णमिति भङ्गमार्गः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,1.5",ete khalu śṛṅkhalādayo yamakabhaṅgānāṃ prakārā bhavanti //4// tān krameṇa vyācaṣṭe ---- varṇavicchedacalanaṃ śṛṅkhalā,एते खलु शृङ्खलादयो यमकभङ्गानां प्रकारा भवन्ति //४// तान् क्रमेण व्याचष्टे ---- वर्णविच्छेदचलनं शृङ्खला
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,1.6",varṇānāṃ vicchedo varṇavicchedaḥ / tasya calanaṃ yat sā śṛṅkhalā / yathā ---- kālikāmadhuśabde kāmaśabdavicchede madhuśabdavicchede ca tasya calanam / li-ma-varṇayorvicchedāt //5// saṅgavinivṛttau svarūpāpattiḥ parivartakaḥ,वर्णानां विच्छेदो वर्णविच्छेदः / तस्य चलनं यत् सा शृङ्खला / यथा ---- कालिकामधुशब्दे कामशब्दविच्छेदे मधुशब्दविच्छेदे च तस्य चलनम् / लि-म-वर्णयोर्विच्छेदात् //५// सङ्गविनिवृत्तौ स्वरूपापत्तिः परिवर्तकः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,1.7",anyavarṇasaṃsargaḥ saṅgaḥ / tadvinivṛttau svarūpasyānyavarṇatiraskṛtasyāpattiḥ prāptiḥ parivartakaḥ / yathā ---- kalikāmadhu garhitam / ityatrārhitamiti padaṃ gakārasya vyañjanasya saṅgād garhitamityanyasya rūpamāpannam / tatra vyañjanasaṅge vinivṛtte svarūpamāpadyate ---- arhitamiti / anyavarṇasaṃkrameṇa bhinnarūpasya padasya tādrūpyavidhirayamiti tātparyārthaḥ / etenetarāvapi vyākhyātau //6// piṇḍākṣarabhede svarūpalopaścūrṇam,अन्यवर्णसंसर्गः सङ्गः / तद्विनिवृत्तौ स्वरूपस्यान्यवर्णतिरस्कृतस्यापत्तिः प्राप्तिः परिवर्तकः / यथा ---- कलिकामधु गर्हितम् / इत्यत्रार्हितमिति पदं गकारस्य व्यञ्जनस्य सङ्गाद् गर्हितमित्यन्यस्य रूपमापन्नम् / तत्र व्यञ्जनसङ्गे विनिवृत्ते स्वरूपमापद्यते ---- अर्हितमिति / अन्यवर्णसंक्रमेण भिन्नरूपस्य पदस्य ताद्रूप्यविधिरयमिति तात्पर्यार्थः / एतेनेतरावपि व्याख्यातौ //६// पिण्डाक्षरभेदे स्वरूपलोपश्चूर्णम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,1.8","piṇḍākṣarasya bhede sati padasya svarūpalopaścūrṇam / yathā ---- akhaṇḍavarṇavinyāsacalanaṃ śṛṅkhalāmalā / anena khalu bhaṅgena yamakānāṃ vicitratā // yadanyasaṅgamutsṛjya nepathyamiva nartakaḥ / śabdasvarūpamārohet sa jñeyaḥ , parivartakaḥ // piṇḍākṣarasya bhedena pūrvāparapadāśrayāt / varṇayoḥ padalopo yaḥ sa bhaṅgaścūrṇasajñakaḥ // aprāptacūrṇabhaṅgāni yathāsthānasthitānyapi / alakānīva nātyarthaṃ yamakāni cakāsati // vibhaktipariṇāmena yatra bhaṅgaḥ kvacidbhavet / na tadicchanti yamakaṃ yamakkotkarṣakovidāḥ // ārūḍhaṃ bhūyasā yattu padaṃ yamakabhūmikām / dupyeccenna[k:dūpyeccenna] punastasya yuktānuprāsakalpanā // vibhaktīnāṃ vibhaktatvaṃ saṃkhyāyāḥ kārakasya ca / āvṛttiḥ suptiṅantānāṃ mithaśca yamakādabhutam // //7// śeṣaḥ sarūpo'nuprāsaḥ","पिण्डाक्षरस्य भेदे सति पदस्य स्वरूपलोपश्चूर्णम् / यथा ---- अखण्डवर्णविन्यासचलनं शृङ्खलामला / अनेन खलु भङ्गेन यमकानां विचित्रता // यदन्यसङ्गमुत्सृज्य नेपथ्यमिव नर्तकः / शब्दस्वरूपमारोहेत् स ज्ञेयः , परिवर्तकः // पिण्डाक्षरस्य भेदेन पूर्वापरपदाश्रयात् / वर्णयोः पदलोपो यः स भङ्गश्चूर्णसज्ञकः // अप्राप्तचूर्णभङ्गानि यथास्थानस्थितान्यपि / अलकानीव नात्यर्थं यमकानि चकासति // विभक्तिपरिणामेन यत्र भङ्गः क्वचिद्भवेत् / न तदिच्छन्ति यमकं यमक्कोत्कर्षकोविदाः // आरूढं भूयसा यत्तु पदं यमकभूमिकाम् / दुप्येच्चेन्न[क्:दूप्येच्चेन्न] पुनस्तस्य युक्तानुप्रासकल्पना // विभक्तीनां विभक्तत्वं संख्यायाः कारकस्य च / आवृत्तिः सुप्तिङन्तानां मिथश्च यमकादभुतम् // //७// शेषः सरूपोऽनुप्रासः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,1.9","padamekārthamanekārtha ca sthānāniyataṃ tadvidhamakṣaraṃ ca śeṣaḥ / sarūpo'nyena prayuktena tulyarūpo'nuprāsaḥ / nanu śeṣo'nuprāsa ityetāvadeva sūtraṃ kasmānna kṛtam / āvṛttiśeṣo'nuprāsa ityeva hi vyākhyāsyate / satyam / siddhyatyevāvṛttiśeṣe , kintvavyāptiprasaṅgaḥ / viśeṣārtha ca sarūpagrahaṇam / kārtsnyenaivāvṛttiḥ / kārtsnyaikadeśābhyāṃ tu sārūpyamiti //8// anulbaṇo varṇānuprāsaḥ śreyān","पदमेकार्थमनेकार्थ च स्थानानियतं तद्विधमक्षरं च शेषः / सरूपोऽन्येन प्रयुक्तेन तुल्यरूपोऽनुप्रासः / ननु शेषोऽनुप्रास इत्येतावदेव सूत्रं कस्मान्न कृतम् / आवृत्तिशेषोऽनुप्रास इत्येव हि व्याख्यास्यते / सत्यम् / सिद्ध्यत्येवावृत्तिशेषे , किन्त्वव्याप्तिप्रसङ्गः / विशेषार्थ च सरूपग्रहणम् / कार्त्स्न्येनैवावृत्तिः / कार्त्स्न्यैकदेशाभ्यां तु सारूप्यमिति //८// अनुल्बणो वर्णानुप्रासः श्रेयान्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,1.10",varṇānāmanuprāsaḥ sa khalvanulvaṇo līnaḥ śreyān / yathā ---- kvacinmasṛṇamāṃsalaṃ kvacidatīva tārāspadaṃ prasannasubhagaṃ muhuḥ svarataraṅgalīlāṅkitam / idaṃ hi tava vallakīraṇitanirgamairgumphitaṃ mano madayatīva me kimapi sādhu saṃgītakam // ulvaṇastu na śreyān / yathā ---- vallībaddhordhvajūṭodbhaṭamaṭati raṭatkoṭikodaṇḍadaṇḍaḥ iti //9// pādānuprāsaḥ pādayamakavat,वर्णानामनुप्रासः स खल्वनुल्वणो लीनः श्रेयान् / यथा ---- क्वचिन्मसृणमांसलं क्वचिदतीव तारास्पदं प्रसन्नसुभगं मुहुः स्वरतरङ्गलीलाङ्कितम् / इदं हि तव वल्लकीरणितनिर्गमैर्गुम्फितं मनो मदयतीव मे किमपि साधु संगीतकम् // उल्वणस्तु न श्रेयान् / यथा ---- वल्लीबद्धोर्ध्वजूटोद्भटमटति रटत्कोटिकोदण्डदण्डः इति //९// पादानुप्रासः पादयमकवत्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.1",ye pādayamakasya bhedāste pādānuprāsasyetyarthaḥ / teṣāmudāharaṇāni yathā ---- kavirājamavijñāya kutaḥ kāvyakriyādaraḥ / kavirājaṃ ca vijñāya kutaḥ kāvyakriyādaraḥ // ākhaṇḍayanti muharāmalakīphalāni / bālāni bālakapilocanapiṅgalāni // vastrāyante nadīnāṃ sitakusumadharāḥ śakrasaṅkāśa ! kāśāḥ kāśābhā bhānti tāsāṃ navatulinagatāḥ śrīnadīhaṃsa haṃsāḥ / sābhāmbhodamuktaḥ sphuradamalarucirmedinī candracandra- ścandrāṅkaḥ śāradaste jayakṛdupagato vidviṣāṃ kālakālaḥ // kuvalayadalaśyāmā meghā vihāya divaṃ gatāḥ kuvalayadalaśyāmo nidrāṃ vimuñcati keśavaḥ / kuvalayadalaśyāmā śyāmā latādya vijṛmbhate kuvalayadalaśyāmaṃ candro nabhaḥ pratigāhate // evamanye'pi draṣṭavyāḥ //10// iti śrīpaṇḍitavaravāmanaviracitāyāṃ kāvyālaṅkārasūtravṛttāvālaṅkārike caturthe'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ / iti śabdā'laṅkāravicāraḥ / atha caturthādhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ sampratyarthālaṅkārāṇāṃ prastāvaḥ / tanmūlaṃ copameti saiva vicāryate ---- upamānenopameyasya guṇaleśataḥ sāmyamupamā,ये पादयमकस्य भेदास्ते पादानुप्रासस्येत्यर्थः / तेषामुदाहरणानि यथा ---- कविराजमविज्ञाय कुतः काव्यक्रियादरः / कविराजं च विज्ञाय कुतः काव्यक्रियादरः // आखण्डयन्ति मुहरामलकीफलानि / बालानि बालकपिलोचनपिङ्गलानि // वस्त्रायन्ते नदीनां सितकुसुमधराः शक्रसङ्काश ! काशाः काशाभा भान्ति तासां नवतुलिनगताः श्रीनदीहंस हंसाः / साभाम्भोदमुक्तः स्फुरदमलरुचिर्मेदिनी चन्द्रचन्द्र- श्चन्द्राङ्कः शारदस्ते जयकृदुपगतो विद्विषां कालकालः // कुवलयदलश्यामा मेघा विहाय दिवं गताः कुवलयदलश्यामो निद्रां विमुञ्चति केशवः / कुवलयदलश्यामा श्यामा लताद्य विजृम्भते कुवलयदलश्यामं चन्द्रो नभः प्रतिगाहते // एवमन्येऽपि द्रष्टव्याः //१०// इति श्रीपण्डितवरवामनविरचितायां काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तावालङ्कारिके चतुर्थेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः / इति शब्दाऽलङ्कारविचारः / अथ चतुर्थाधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः सम्प्रत्यर्थालङ्काराणां प्रस्तावः / तन्मूलं चोपमेति सैव विचार्यते ---- उपमानेनोपमेयस्य गुणलेशतः साम्यमुपमा
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.2","upamīyate sādṛśyamānīyate yenotkṛṣṭaguṇenānyattadupamānam / yadupamīyate nyūnaguṇaṃ tadupameyam / upamānenopameyasya guṇaleśataḥ sāmyaṃ yadasāvupameti / nanūpamānamityupameyamiti ca sambandhiśabdāvetau , tayorekataropādānenaivānyatarasiddhiriti / yathā uoamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyāprayoge ityatropamitagrahaṇameva kṛtaṃ , nopamānagrahaṇamiti / tadvadatrobhayagrahaṇaṃ na kartavyam / satyam / tat kṛtaṃ lokaprasiddhiparigrahārtham / yadevopameyamupamānañca lokaprasiddhaṃ tadeva parigṛhyate , netarat / na hi yathā mukhaṃ kamalamiva iti , tathā kumudamiva ityapi bhavati //1// guṇabāhulyataśca kalpitā","उपमीयते सादृश्यमानीयते येनोत्कृष्टगुणेनान्यत्तदुपमानम् / यदुपमीयते न्यूनगुणं तदुपमेयम् / उपमानेनोपमेयस्य गुणलेशतः साम्यं यदसावुपमेति / ननूपमानमित्युपमेयमिति च सम्बन्धिशब्दावेतौ , तयोरेकतरोपादानेनैवान्यतरसिद्धिरिति / यथा उओअमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे इत्यत्रोपमितग्रहणमेव कृतं , नोपमानग्रहणमिति / तद्वदत्रोभयग्रहणं न कर्तव्यम् / सत्यम् / तत् कृतं लोकप्रसिद्धिपरिग्रहार्थम् / यदेवोपमेयमुपमानञ्च लोकप्रसिद्धं तदेव परिगृह्यते , नेतरत् / न हि यथा मुखं कमलमिव इति , तथा कुमुदमिव इत्यपि भवति //१// गुणबाहुल्यतश्च कल्पिता"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.3","guṇānāṃ bāhulyaṃ guṇabāhulyaṃ , tata upamānopameyayoḥ sāmyāt kalpitopamā / kavibhiḥ kalpitatvāt kalpitā / pūrvā tu laukikī / nanu kalpitāyā lokaprasiddhyabhāvāt kathamupamānopameyaniyamaḥ / guṇabāhukyasyotkarṣāpajarpakalpanābhyām / tadyathā ---- udgarbhahūṇataruṇīramaṇopamardabhugnonnatistananiveśanibhaṃ himāṃśoḥ / bimbaṃ kaṭhoravisakāṇḍakaḍāragaurairviṣṇoḥ padaṃ prathamamagrakarairavyabakti // sadyo muṇḍitamattahūṇacibukapraspaddhiṃ nāraṅgakam / abhinavakuśasūcispardhi karṇe śirīṣam // idānīṃ plakṣāṇāṃ jaraṭhadalaviśleṣacatura- stibhīnāmābaddhasphuritaśukacañcūpuṭanibham / tataḥ strīṇāṃ hanta kṣamamadharakāntiṃ tulayituṃ samantānniryāti sphuṭasubhagarāgaṃ kisalayam // //2// taddvaividhyam, padavākyārthavṛttibhedāt","गुणानां बाहुल्यं गुणबाहुल्यं , तत उपमानोपमेययोः साम्यात् कल्पितोपमा / कविभिः कल्पितत्वात् कल्पिता / पूर्वा तु लौकिकी / ननु कल्पिताया लोकप्रसिद्ध्यभावात् कथमुपमानोपमेयनियमः / गुणबाहुक्यस्योत्कर्षापजर्पकल्पनाभ्याम् / तद्यथा ---- उद्गर्भहूणतरुणीरमणोपमर्दभुग्नोन्नतिस्तननिवेशनिभं हिमांशोः / बिम्बं कठोरविसकाण्डकडारगौरैर्विष्णोः पदं प्रथममग्रकरैरव्यबक्ति // सद्यो मुण्डितमत्तहूणचिबुकप्रस्पद्धिं नारङ्गकम् / अभिनवकुशसूचिस्पर्धि कर्णे शिरीषम् // इदानीं प्लक्षाणां जरठदलविश्लेषचतुर- स्तिभीनामाबद्धस्फुरितशुकचञ्चूपुटनिभम् / ततः स्त्रीणां हन्त क्षममधरकान्तिं तुलयितुं समन्तान्निर्याति स्फुटसुभगरागं किसलयम् // //२// तद्द्वैविध्यम्, पदवाक्यार्थवृत्तिभेदात्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.4","* tasyā upamāyā dvaividhyam / padavākyārthavṛttibhedāt / ekā padārthavṛttiḥ , anyā vākyārthavṛttiriti / padārthavṛttiryathā ---- haritatanuṣu babhrutvagvimuktāsu yāsāṃ kanakakaṇasadharmā mānmatho romabhedaḥ / vākyārthavṛttiryathā ---- pāṇḍyo'yamaṃsārpitalambahāraḥ kḷptāṅgarāgo haricandanena / ābhāti bālātaparaktasānuḥ sanirjharodgāra ivādrirājaḥ // //3// sā pūṇā luptā ca","* तस्या उपमाया द्वैविध्यम् / पदवाक्यार्थवृत्तिभेदात् / एका पदार्थवृत्तिः , अन्या वाक्यार्थवृत्तिरिति / पदार्थवृत्तिर्यथा ---- हरिततनुषु बभ्रुत्वग्विमुक्तासु यासां कनककणसधर्मा मान्मथो रोमभेदः / वाक्यार्थवृत्तिर्यथा ---- पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः कॢप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन / आभाति बालातपरक्तसानुः सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराजः // //३// सा पूणा लुप्ता च"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.5",sā upamā pūrṇā luptā ca bhavati //4//guṇadyotakopamānopameyaśabdānāṃ sāmagrye pūrṇā,सा उपमा पूर्णा लुप्ता च भवति //४//गुणद्योतकोपमानोपमेयशब्दानां सामग्र्ये पूर्णा
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.6",guṇādiśabdānāṃ sāmagrye sākalye pūrṇā / yathā ---- kamalamiva mukhaṃ manojñametat iti //5// lope luptā,गुणादिशब्दानां सामग्र्ये साकल्ये पूर्णा / यथा ---- कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत् इति //५// लोपे लुप्ता
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.7",guṇādiśabdānāṃ vaikalye lope luptā / guṇaśabdalope yathā śaśīva rājā iti / dyotakaśabdalope yathā dūrvāśyāmeyam / ubhayalope yathā śaśīmukhī iti / upamānopameyalopastūpamāprapañce draṣṭavyaḥ //6// stutinindātattvākhyāneṣu,गुणादिशब्दानां वैकल्ये लोपे लुप्ता / गुणशब्दलोपे यथा शशीव राजा इति / द्योतकशब्दलोपे यथा दूर्वाश्यामेयम् / उभयलोपे यथा शशीमुखी इति / उपमानोपमेयलोपस्तूपमाप्रपञ्चे द्रष्टव्यः //६// स्तुतिनिन्दातत्त्वाख्यानेषु
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.8",stutau nindāyāṃ tattvākhyāne cāsyāḥ prayogaḥ / stutinindayoryathā snigdhaṃ bahvatyamṛtakalpamaho kalatraṃ hālāhalaṃ viṣamivāpaguṇaṃ tadeva / tattvākhyāne yathā ---- tāṃ rohiṇīṃ vijānīhi jyotipāmatra maṇḍale / yastanvi ! tārakānyāsaḥ śakaṭākāramāśritaḥ // //7// hīnatvādhikatvaliṅgavacanabhedāsādṛśyāsaṃbhavāstaddoṣāḥ,स्तुतौ निन्दायां तत्त्वाख्याने चास्याः प्रयोगः / स्तुतिनिन्दयोर्यथा स्निग्धं बह्वत्यमृतकल्पमहो कलत्रं हालाहलं विषमिवापगुणं तदेव / तत्त्वाख्याने यथा ---- तां रोहिणीं विजानीहि ज्योतिपामत्र मण्डले / यस्तन्वि ! तारकान्यासः शकटाकारमाश्रितः // //७// हीनत्वाधिकत्वलिङ्गवचनभेदासादृश्यासंभवास्तद्दोषाः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.9",tasyā upamāyā doṣā bhavanti / hīnatvamadhikatvaṃ liṅgabhedo vacanabhedo'sādṛśyamasambhava iti //8// tān krameṇa vyākhyātumāha ---- jātipramāṇadharmanyūnatopamānasya hīnatvam,तस्या उपमाया दोषा भवन्ति / हीनत्वमधिकत्वं लिङ्गभेदो वचनभेदोऽसादृश्यमसम्भव इति //८// तान् क्रमेण व्याख्यातुमाह ---- जातिप्रमाणधर्मन्यूनतोपमानस्य हीनत्वम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.10","jātyā pramāṇena dharmeṇa copamānasya nyūnatā yā taddhīnatvamiti / jātinyūnatvarūpaṃ hīnatvaṃ yathā ---- cāṇḍālairiva yuṣmābhiḥ sāhasaṃ paramaṃ kṛtaṃ / pramāṇanyūnatvarūpaṃ hīnatvaṃ yathā ---- vahnisphuliṅga iva bhānurayaṃ cakāsti / upameyādupamānasya nyūnatvaṃ yat taddharmanyūnatvam / tadrūpaṃ hīnatvaṃ yathā ---- sa munirlāñchito mauñjyā kṛṣṇājinapaṭaṃ vahan / vyarājannīlajīmūtabhāgāśliṣṭa ivāṃśumān // atra mauñjīprativastu taḍinnāstyupamāna iti hīnatvam / na ca kṛṣṇājinapaṭamātrasyopameyatvaṃ yuktam / mauñjyā vyarthatvaprasaṅgāt / nanu nīlajīmūtagrahaṇenaiva taḍitpratipādyate / tanna / vyabhicārāt //9// avyabhicāre tu bhavantī pratipattiḥ kena vāryate tadāha ---- dharmayorekanirdeśe'nyasya saṃvit, sāhacaryāt","जात्या प्रमाणेन धर्मेण चोपमानस्य न्यूनता या तद्धीनत्वमिति / जातिन्यूनत्वरूपं हीनत्वं यथा ---- चाण्डालैरिव युष्माभिः साहसं परमं कृतं / प्रमाणन्यूनत्वरूपं हीनत्वं यथा ---- वह्निस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति / उपमेयादुपमानस्य न्यूनत्वं यत् तद्धर्मन्यूनत्वम् / तद्रूपं हीनत्वं यथा ---- स मुनिर्लाञ्छितो मौञ्ज्या कृष्णाजिनपटं वहन् / व्यराजन्नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इवांशुमान् // अत्र मौञ्जीप्रतिवस्तु तडिन्नास्त्युपमान इति हीनत्वम् / न च कृष्णाजिनपटमात्रस्योपमेयत्वं युक्तम् / मौञ्ज्या व्यर्थत्वप्रसङ्गात् / ननु नीलजीमूतग्रहणेनैव तडित्प्रतिपाद्यते / तन्न / व्यभिचारात् //९// अव्यभिचारे तु भवन्ती प्रतिपत्तिः केन वार्यते तदाह ---- धर्मयोरेकनिर्देशेऽन्यस्य संवित्, साहचर्यात्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.11","dharmayorekasyāpi dharmasya nirdeśe'nyasya saṃvit pratipattirbhavati / kutaḥ / sāhacaryāt / sahacaritatvena prasiddhayoravaśyamekasya nirdeśe'nyasya pratipattirbhavati / tadyathā ---- nirvṛṣṭe'pi bahirdhane na viramantyantarjaradceśmano lūtātantutaticchido madhupṛṣatpiṅgāḥ payovindavaḥ / cūḍābarbarake nipatya kaṇikābhāvena jātāḥ śiśo- raṅgāsphālanabhagnanidragṛhiṇīcittavyathādāyinaḥ // atra madhupṛṣatāṃ vṛttatvapiṅgatve sahacarite / tatra piṅgaśabdena piṅgatve pratipanne vṛttatvapratītirbhavati / etena kanakaphalakacaturasraṃ śreṇivimbam iti vyākhyātam / kanakaphalakasya gauratvacaturasratvayoḥ sāhacaryāccaturasratvaśrutyaica gauratvapratipattiriti / nanu ca yadi dharmanyūnatvamupamānasya doṣaḥ , kathamayaṃ prayogaḥ ---- sūryāśusambhīlitalocaneṣu dīneṣu padmānilanisadeṣu / sādhvyaḥ svageheṣviva bhartṛhīnāḥ kekā vineśuḥ śikhināṃ mukheṣu // atra bahutvamupameyadharmāṇāmupamānāt / na , viśiṣṭānāmeva mukhānāmupameyatvāt / tādṛśeṣveva kekāvināśasya sambhavāt //10// tenādhikarvaṃ vyākhyātam","धर्मयोरेकस्यापि धर्मस्य निर्देशेऽन्यस्य संवित् प्रतिपत्तिर्भवति / कुतः / साहचर्यात् / सहचरितत्वेन प्रसिद्धयोरवश्यमेकस्य निर्देशेऽन्यस्य प्रतिपत्तिर्भवति / तद्यथा ---- निर्वृष्टेऽपि बहिर्धने न विरमन्त्यन्तर्जरद्चेश्मनो लूतातन्तुततिच्छिदो मधुपृषत्पिङ्गाः पयोविन्दवः / चूडाबर्बरके निपत्य कणिकाभावेन जाताः शिशो- रङ्गास्फालनभग्ननिद्रगृहिणीचित्तव्यथादायिनः // अत्र मधुपृषतां वृत्तत्वपिङ्गत्वे सहचरिते / तत्र पिङ्गशब्देन पिङ्गत्वे प्रतिपन्ने वृत्तत्वप्रतीतिर्भवति / एतेन कनकफलकचतुरस्रं श्रेणिविम्बम् इति व्याख्यातम् / कनकफलकस्य गौरत्वचतुरस्रत्वयोः साहचर्याच्चतुरस्रत्वश्रुत्यैच गौरत्वप्रतिपत्तिरिति / ननु च यदि धर्मन्यूनत्वमुपमानस्य दोषः , कथमयं प्रयोगः ---- सूर्याशुसम्भीलितलोचनेषु दीनेषु पद्मानिलनिसदेषु / साध्व्यः स्वगेहेष्विव भर्तृहीनाः केका विनेशुः शिखिनां मुखेषु // अत्र बहुत्वमुपमेयधर्माणामुपमानात् / न , विशिष्टानामेव मुखानामुपमेयत्वात् / तादृशेष्वेव केकाविनाशस्य सम्भवात् //१०// तेनाधिकर्वं व्याख्यातम्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.12",tena hīnatvenādhikatvaṃ vyākhyātam / jātipramāṇadharmādhikyamadhikatvamiti / jātyādhikyarūpamadhikatvaṃ yathā ---- viśantu viṣṭayaḥ śīghraṃ rudrā iva mahaujasaḥ / pramāṇādhikyarūpaṃ yathā ---- pātālamiva nābhiste stanau kṣitidharopamau / veṇīdaṇḍaḥ punarayaṃ kālindīpātasaṃnibhaḥ // dharmādhikyarūpaṃ yathā ---- saraśmi cañcalaṃ cakraṃ dadhaddevo vyarājata / savāḍavāgniḥ sāvartaḥ srotasāmiva nāyakaḥ // savāḍavāgnirityasya [k:prativastunaḥ] upameye'bhāvād dharmādhikyamiti / anayordoṣayorviparyayākhyasya doṣasyāntarbhāvānna pṛthagupādānam / ata evāsmākaṃ mate ṣaḍ doṣā iti //11// upamānopameyayorliṅgavyatyāso liṅgabhedaḥ,तेन हीनत्वेनाधिकत्वं व्याख्यातम् / जातिप्रमाणधर्माधिक्यमधिकत्वमिति / जात्याधिक्यरूपमधिकत्वं यथा ---- विशन्तु विष्टयः शीघ्रं रुद्रा इव महौजसः / प्रमाणाधिक्यरूपं यथा ---- पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमौ / वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपातसंनिभः // धर्माधिक्यरूपं यथा ---- सरश्मि चञ्चलं चक्रं दधद्देवो व्यराजत / सवाडवाग्निः सावर्तः स्रोतसामिव नायकः // सवाडवाग्निरित्यस्य [क्:प्रतिवस्तुनः] उपमेयेऽभावाद् धर्माधिक्यमिति / अनयोर्दोषयोर्विपर्ययाख्यस्य दोषस्यान्तर्भावान्न पृथगुपादानम् / अत एवास्माकं मते षड् दोषा इति //११// उपमानोपमेययोर्लिङ्गव्यत्यासो लिङ्गभेदः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.13",upamānasyopameyasya ca liṅgayorvyatyāso viparyayo liṅgabhedaḥ / yathā ---- sainyāni nadya iva jagmuranargalāni / //12// iṣṭaḥ puṃpuṃsakayoḥ prāyeṇa,उपमानस्योपमेयस्य च लिङ्गयोर्व्यत्यासो विपर्ययो लिङ्गभेदः / यथा ---- सैन्यानि नद्य इव जग्मुरनर्गलानि / //१२// इष्टः पुंपुंसकयोः प्रायेण
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.14","punnapuṃsakayorupamānopameyayorliṅgabhedaḥ prāyeṇa bāhulyeneṣṭaḥ / yathā ---- candramiva mukhaṃ paśyati iti , induriva mukhaṃ bhāti evamprāyaṃ tu necchanti //13// laukikyāṃ samāsābhihitāyāmupamāprapañce ca","पुन्नपुंसकयोरुपमानोपमेययोर्लिङ्गभेदः प्रायेण बाहुल्येनेष्टः / यथा ---- चन्द्रमिव मुखं पश्यति इति , इन्दुरिव मुखं भाति एवम्प्रायं तु नेच्छन्ति //१३// लौकिक्यां समासाभिहितायामुपमाप्रपञ्चे च"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.15","laukikyāmupamāyāṃ samāsābhihitāyāmupamāyāmupamāprapañce ceṣṭo liṅgabhedaḥ prāyeṇeti / laukikyāṃ yathā ---- chāyeva sa tasyāḥ , puruṣa iva strī iti / samāsābhihitāyāṃ yathā ---- bhujalatā nīlotpalasadṛśī iti / upamāprapañce yathā ---- śuddhāntadurlabhamidaṃ vapurāśramavāsino yadi janasya / dūrīkṛtāḥ khalu guṇairudyānalatā vanalatābhiḥ // evamanyadapi prayogajātaṃ draṣṭavyam //14//tena vacanabhedo vyākhyātaḥ","लौकिक्यामुपमायां समासाभिहितायामुपमायामुपमाप्रपञ्चे चेष्टो लिङ्गभेदः प्रायेणेति / लौकिक्यां यथा ---- छायेव स तस्याः , पुरुष इव स्त्री इति / समासाभिहितायां यथा ---- भुजलता नीलोत्पलसदृशी इति / उपमाप्रपञ्चे यथा ---- शुद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य / दूरीकृताः खलु गुणैरुद्यानलता वनलताभिः // एवमन्यदपि प्रयोगजातं द्रष्टव्यम् //१४//तेन वचनभेदो व्याख्यातः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.16",tena liṅgabhedena vacanabhedo vyākhyātaḥ / yathā ---- pāsyābhilocanaṃ tasyāḥ puṣpaṃ madhuliho yathā / //15// apratītaguṇasādṛśyamasādṛśyam,तेन लिङ्गभेदेन वचनभेदो व्याख्यातः / यथा ---- पास्याभिलोचनं तस्याः पुष्पं मधुलिहो यथा / //१५// अप्रतीतगुणसादृश्यमसादृश्यम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.17","apratītaireva guṇairyat sādṛśyaṃ tadapratītaguṇāsādṛśyamasādṛśyam / yathā ---- grathnāmi kāvyaśaśinaṃ vitatārtharaśmim / kāvyasya śaśinā saha yat sādṛśyaṃ tadapratītaireva guṇairiti / nanu ca arthānāṃ raśmitulyatve sati kāvyasya śaśitulyatvaṃ bhaviṣyati / naivam / kāvyasya śaśitulyatve siddhe'rthānāṃ raśmitulyatvaṃ siddhyati / na hyarthānāṃ ca kaścit sādṛśyahetuḥ pratīto guṇo'sti / tadevamitaretarāśrayadoṣo duruttara iti //16// asādṛśyahatā hyupamā, tanniṣṭhāśca kavayaḥ","अप्रतीतैरेव गुणैर्यत् सादृश्यं तदप्रतीतगुणासादृश्यमसादृश्यम् / यथा ---- ग्रथ्नामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम् / काव्यस्य शशिना सह यत् सादृश्यं तदप्रतीतैरेव गुणैरिति / ननु च अर्थानां रश्मितुल्यत्वे सति काव्यस्य शशितुल्यत्वं भविष्यति / नैवम् / काव्यस्य शशितुल्यत्वे सिद्धेऽर्थानां रश्मितुल्यत्वं सिद्ध्यति / न ह्यर्थानां च कश्चित् सादृश्यहेतुः प्रतीतो गुणोऽस्ति / तदेवमितरेतराश्रयदोषो दुरुत्तर इति //१६// असादृश्यहता ह्युपमा, तन्निष्ठाश्च कवयः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.18",asādṛśyena hatā asādṛśyahatā upamā / tanniṣṭhā upamānaniṣṭhāśca kavaya iti //17// upamānādhikyāttadapoha ityeke,असादृश्येन हता असादृश्यहता उपमा / तन्निष्ठा उपमाननिष्ठाश्च कवय इति //१७// उपमानाधिक्यात्तदपोह इत्येके
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.19","upamānādhikyāt tasyāsādṛśyasyāpoha ityeke manyante / yathā ---- karpūrahāraharahāsasitaṃ yaśaste / karpūrādibhirupamānairvahubhiḥ sādṛśyaṃ susthāpitaṃ bahvati / teṣāṃ śukguṇātirekāt //18// na, apuṣṭārthatvāt","उपमानाधिक्यात् तस्यासादृश्यस्यापोह इत्येके मन्यन्ते / यथा ---- कर्पूरहारहरहाससितं यशस्ते / कर्पूरादिभिरुपमानैर्वहुभिः सादृश्यं सुस्थापितं बह्वति / तेषां शुक्गुणातिरेकात् //१८// न, अपुष्टार्थत्वात्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.20","upamānādhikyāt tadapoha iti yuktaṃ , tanna / apuṣṭārthatvāt / ekasminnupamāne prayukte upamānāntaraprayogo na kañcidarthaviśeṣaṃ puṣṇāti / tena balasindhuḥ sindhuriva kṣubhitaḥ iti prayuktam / nanu sindhuśabdasya dviḥprayogātpaunaruktyam / na / arthaviśeṣāt balaṃ sindhuriva vaipulyād balasindhuḥ sindhuriva kṣubhita iti kṣobhasārūpyāt / tasmādarthabhedānna paunaruktyam / arthapuṣṭistu nāsti / sindhuriva kṣubhita ityanenaiva vaipulyaṃ pratipatsyate / uktaṃ hi (4-2-10) ---- dharmayorekanirdeśe'nyasya saṃvitsāhacaryāt //19// anupapattirasaṃbhavaḥ","उपमानाधिक्यात् तदपोह इति युक्तं , तन्न / अपुष्टार्थत्वात् / एकस्मिन्नुपमाने प्रयुक्ते उपमानान्तरप्रयोगो न कञ्चिदर्थविशेषं पुष्णाति / तेन बलसिन्धुः सिन्धुरिव क्षुभितः इति प्रयुक्तम् / ननु सिन्धुशब्दस्य द्विःप्रयोगात्पौनरुक्त्यम् / न / अर्थविशेषात् बलं सिन्धुरिव वैपुल्याद् बलसिन्धुः सिन्धुरिव क्षुभित इति क्षोभसारूप्यात् / तस्मादर्थभेदान्न पौनरुक्त्यम् / अर्थपुष्टिस्तु नास्ति / सिन्धुरिव क्षुभित इत्यनेनैव वैपुल्यं प्रतिपत्स्यते / उक्तं हि (४-२-१०) ---- धर्मयोरेकनिर्देशेऽन्यस्य संवित्साहचर्यात् //१९// अनुपपत्तिरसंभवः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,2.21",anupapattiranupapannatvamupamānasyāsambhavaḥ / yathā ---- cakāsti vadanasyāntaḥ smitacchāyāvikāsinaḥ / unnidrasyāravindasya madhye mugdheva candrikā // candrikāyāmunnidratvamaravindasyetyanupapattiḥ / nanvarthavirodho'yamastu / kimupamādoṣakalpanayā / na / upamāyām atiśayasyeṣṭatvāt //20// kathaṃ tarhi doṣa ityata āha ---- na viruddho'tiśayaḥ,अनुपपत्तिरनुपपन्नत्वमुपमानस्यासम्भवः / यथा ---- चकास्ति वदनस्यान्तः स्मितच्छायाविकासिनः / उन्निद्रस्यारविन्दस्य मध्ये मुग्धेव चन्द्रिका // चन्द्रिकायामुन्निद्रत्वमरविन्दस्येत्यनुपपत्तिः / नन्वर्थविरोधोऽयमस्तु / किमुपमादोषकल्पनया / न / उपमायाम् अतिशयस्येष्टत्वात् //२०// कथं तर्हि दोष इत्यत आह ---- न विरुद्धोऽतिशयः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.1",viruddhasyātiśayasya saṃgraho na kartavya iti asya sūtrasya tātparyārthaḥ / tānetān ṣaḍupamādoṣān jñātvā kaviḥ parityajet //21// iti śrīkāvyālaṅkārasūtravṛttāvālaṅkārike caturthe'dhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ // upamāvicāra.ḥ // atha caturthādhikaraṇe tṛtīyo'dhyāyaḥ sampratyupamāprapañco vicāryate / kaḥ punarasāvityāha ---- prativastuprabhṛtirupamāprapañcaḥ,विरुद्धस्यातिशयस्य संग्रहो न कर्तव्य इति अस्य सूत्रस्य तात्पर्यार्थः / तानेतान् षडुपमादोषान् ज्ञात्वा कविः परित्यजेत् //२१// इति श्रीकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तावालङ्कारिके चतुर्थेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः // उपमाविचार.ः // अथ चतुर्थाधिकरणे तृतीयोऽध्यायः सम्प्रत्युपमाप्रपञ्चो विचार्यते / कः पुनरसावित्याह ---- प्रतिवस्तुप्रभृतिरुपमाप्रपञ्चः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.2",prativastu prabhṛtiryasya sa prativastuprabhṛtiḥ / upamāyāḥ prapañca upamāprapañca iti //1// vākyārthopamāyāḥ prativastuno bhedaṃ darśayitumāha ---- upameyasyoktau samānavastunyāsaḥ prativastu,प्रतिवस्तु प्रभृतिर्यस्य स प्रतिवस्तुप्रभृतिः / उपमायाः प्रपञ्च उपमाप्रपञ्च इति //१// वाक्यार्थोपमायाः प्रतिवस्तुनो भेदं दर्शयितुमाह ---- उपमेयस्योक्तौ समानवस्तुन्यासः प्रतिवस्तु
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.3",upameyasyārthaādvākyārthasyoktau satyāmiti / atra dvau vākyārthau / eko vākyārthopamāyāmiti bhedaḥ / tadyathā ---- devībhāvaṃ gamitā parivārapadaṃ kathaṃ bhajatyeṣā / na khalu paribhogayogyaṃ daivatarūpāṅkitaṃ ratnam // //2// prativastunaḥ samāsokterbhedaṃ darśayitumāha ---- anuktau samāsoktiḥ,उपमेयस्यार्थआद्वाक्यार्थस्योक्तौ सत्यामिति / अत्र द्वौ वाक्यार्थौ / एको वाक्यार्थोपमायामिति भेदः / तद्यथा ---- देवीभावं गमिता परिवारपदं कथं भजत्येषा / न खलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपाङ्कितं रत्नम् // //२// प्रतिवस्तुनः समासोक्तेर्भेदं दर्शयितुमाह ---- अनुक्तौ समासोक्तिः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.4",upameyasyānuktau samānavastunyāsaḥ samāsoktiḥ / saṃkṣepavacanāt samāsoktirityākhyā / yathā ---- ślādhyā dhvastādhvagaglāneḥ karīrasya marau sthitiḥ / dhiṅ merau kalpavṛkṣāṇāmavyutpannārthināṃ śriyaḥ // //3// samāsokteraprastutapraśaṃsāyā bhedaṃ darśayitumāha ---- kiñciduktāvaprastutapraśaṃsā,उपमेयस्यानुक्तौ समानवस्तुन्यासः समासोक्तिः / संक्षेपवचनात् समासोक्तिरित्याख्या / यथा ---- श्लाध्या ध्वस्ताध्वगग्लानेः करीरस्य मरौ स्थितिः / धिङ् मेरौ कल्पवृक्षाणामव्युत्पन्नार्थिनां श्रियः // //३// समासोक्तेरप्रस्तुतप्रशंसाया भेदं दर्शयितुमाह ---- किञ्चिदुक्तावप्रस्तुतप्रशंसा
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.5",upameyasya kiñcilliṅgamātreṇoktau samānavastunyāse aprastutapraśaṃsā / yathā ---- lāvaṇyasinduraparaiva hi kācaneyaṃ yatrotpalāni śaśinā saha saṃplavante / unmañjati dviradakumbhataṭī ca yatra yatrāpare kadalikāṇḍamṛṇāladaṇḍāḥ // aorastutasyārthasya praśaṃsanamaprastutapraśaṃsā //4// apahnutirapi tato bhinneti darśayitumāha ---- samena vastunānyāpalāpo'pahnutiḥ,उपमेयस्य किञ्चिल्लिङ्गमात्रेणोक्तौ समानवस्तुन्यासे अप्रस्तुतप्रशंसा / यथा ---- लावण्यसिन्दुरपरैव हि काचनेयं यत्रोत्पलानि शशिना सह संप्लवन्ते / उन्मञ्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदण्डाः // अओरस्तुतस्यार्थस्य प्रशंसनमप्रस्तुतप्रशंसा //४// अपह्नुतिरपि ततो भिन्नेति दर्शयितुमाह ---- समेन वस्तुनान्यापलापोऽपह्नुतिः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.6",sanena tulyena vastunā vākyārthenānyasya vākyārthasyāpalāpo nihnavo yastattvādhyāropaṇāyāsāvapahnutiḥ / yathā ---- na ketakīnāṃ vilasanti sūcayaḥ pravāsino hanta hasatyayaṃ vidhiḥ / taḍillateyaṃ na cakāsti cañcalā puraḥ smarajyotiridaṃ vivartate // vākyārthayostātparyāt tādrūpyamiti na rūpakam //5// rūpakaṃ tu kīdṛśamityāha ---- upamānenopameyasya guṇasāmyāttattvāropo rūpakam,सनेन तुल्येन वस्तुना वाक्यार्थेनान्यस्य वाक्यार्थस्यापलापो निह्नवो यस्तत्त्वाध्यारोपणायासावपह्नुतिः / यथा ---- न केतकीनां विलसन्ति सूचयः प्रवासिनो हन्त हसत्ययं विधिः / तडिल्लतेयं न चकास्ति चञ्चला पुरः स्मरज्योतिरिदं विवर्तते // वाक्यार्थयोस्तात्पर्यात् ताद्रूप्यमिति न रूपकम् //५// रूपकं तु कीदृशमित्याह ---- उपमानेनोपमेयस्य गुणसाम्यात्तत्त्वारोपो रूपकम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.7",upamānenopameyasya guṇasāmyāttattvasyābhedasyāropaṇamāropo rūpakam / upamānopameyayorubhayorapi grahaṇaṃ laukikyāḥ kalpitāyāścopamāyāḥ prakṛkṣitvamatra yathā vijñāyeteti / yathā (uttararāmacarita_1.39) ---- iyaṃ gehe lakṣmīriyamamṛtavartirnayanayo- rasāvasyāḥ sparśo vapuṣi vahulaścandanarasaḥ / ayaṃ kaṣṭhe vāhuḥ śiśiramasṛṇo mauktikasaraḥ kimasyā na preyo paramasahyastu virahaḥ // mukhacandrādīnāṃ tūpamā / samāsānna candrādīnāṃ rūpakatvaṃ yuktamiti //6// rūpakācchleṣasya bhedaṃ darśayitumāha ---- sa dharmeṣu tantraprayoge śleṣaḥ,उपमानेनोपमेयस्य गुणसाम्यात्तत्त्वस्याभेदस्यारोपणमारोपो रूपकम् / उपमानोपमेययोरुभयोरपि ग्रहणं लौकिक्याः कल्पितायाश्चोपमायाः प्रकृक्षित्वमत्र यथा विज्ञायेतेति / यथा (उत्तररामचरित_१.३९) ---- इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिर्नयनयो- रसावस्याः स्पर्शो वपुषि वहुलश्चन्दनरसः / अयं कष्ठे वाहुः शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः किमस्या न प्रेयो परमसह्यस्तु विरहः // मुखचन्द्रादीनां तूपमा / समासान्न चन्द्रादीनां रूपकत्वं युक्तमिति //६// रूपकाच्छ्लेषस्य भेदं दर्शयितुमाह ---- स धर्मेषु तन्त्रप्रयोगे श्लेषः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.8",upamānenopameyasya dharmeṣu guṇakriyāśabdarūpeṣu sa tattvāropaḥ / tantraprayoge tantreṇoccāraṇe sati śleṣaḥ / yathā ---- ākṛṣṭāmalamaṇḍalāgrarucayaḥ saṃnaddhakṣaḥsthalāḥ soṣmāṇo vraṇitā vipakṣahṛdayapronmāthinaḥ karkaśaḥ / udvṛttā guravaśca yasya śaminaḥ śyāmāyamānānanā yodhā vāravadhūstanāśca na daduḥ kṣobhaṃ sa vo'vyājjinaḥ // //7// yathā ca gauṇasyārthasyālaṅkāratvaṃ tathā lākṣaṇikasyāpīti darśayitumāha ---- sādṛśyāllakṣaṇā vakroktiḥ,उपमानेनोपमेयस्य धर्मेषु गुणक्रियाशब्दरूपेषु स तत्त्वारोपः / तन्त्रप्रयोगे तन्त्रेणोच्चारणे सति श्लेषः / यथा ---- आकृष्टामलमण्डलाग्ररुचयः संनद्धक्षःस्थलाः सोष्माणो व्रणिता विपक्षहृदयप्रोन्माथिनः कर्कशः / उद्वृत्ता गुरवश्च यस्य शमिनः श्यामायमानानना योधा वारवधूस्तनाश्च न ददुः क्षोभं स वोऽव्याज्जिनः // //७// यथा च गौणस्यार्थस्यालङ्कारत्वं तथा लाक्षणिकस्यापीति दर्शयितुमाह ---- सादृश्याल्लक्षणा वक्रोक्तिः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.9",bahuni hi nibandhanāni lakṣaṇāyām / tatra sādṛśyāllakṣaṇāvakroktirasāviti / yathā ---- unmimīla kamalaṃ sarasīnāṃ kairavaṃ ca na mimīla muhūrtāt / atra netradharmāvunmīlanimīlane sādṛśyādvikāsasaṃkocau lakṣayataḥ / iha ca nirantaranavamukulapulakitā harati mādhavī hṛdayam / madayati ca kesarāṇāṃ pariṇatamadhugandhi niḥśvasitam // atra ca niḥśvasitamiti parimalanirgamaṃ lakṣati / saṃsthānena sphuratu subhagaḥ svarciṣā cumbatu dyām / ālasyamāliṅgati gātramasyāḥ / parimlānacchāyāmanuvadati dṛṣṭiḥ kamalinīm / pratyūṣeṣu sphuṭitakamalāmodamaitrīkapāyaḥ / ūrudvandvaṃ taruṇakadalīkāṇḍasabrahmacāri / ityevamādiṣu lakṣaṇārtho nirūpyata iti lakṣaṇāyā jhaṭityarthapratipattikṣamatvaṃ rahasyamācakṣata iti / asādṛśyanibandhanā tu lakṣaṇā na vakroktiḥ / yathā ---- jaraṭhakamalakandacchedagaurairmadhūkhaiḥ / atra cchedaḥ sāmīpyād dravyaṃ lakṣayati / tasyaiva gauratvopapatteḥ //8// rūpakavakroktibhyāmutprekṣāyā bhedaṃ darśayitumāha ---- atadrūpasyānyathādhyavasānamatiśayārthamutprekṣā,बहुनि हि निबन्धनानि लक्षणायाम् / तत्र सादृश्याल्लक्षणावक्रोक्तिरसाविति / यथा ---- उन्मिमील कमलं सरसीनां कैरवं च न मिमील मुहूर्तात् / अत्र नेत्रधर्मावुन्मीलनिमीलने सादृश्याद्विकाससंकोचौ लक्षयतः / इह च निरन्तरनवमुकुलपुलकिता हरति माधवी हृदयम् / मदयति च केसराणां परिणतमधुगन्धि निःश्वसितम् // अत्र च निःश्वसितमिति परिमलनिर्गमं लक्षति / संस्थानेन स्फुरतु सुभगः स्वर्चिषा चुम्बतु द्याम् / आलस्यमालिङ्गति गात्रमस्याः / परिम्लानच्छायामनुवदति दृष्टिः कमलिनीम् / प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकपायः / ऊरुद्वन्द्वं तरुणकदलीकाण्डसब्रह्मचारि / इत्येवमादिषु लक्षणार्थो निरूप्यत इति लक्षणाया झटित्यर्थप्रतिपत्तिक्षमत्वं रहस्यमाचक्षत इति / असादृश्यनिबन्धना तु लक्षणा न वक्रोक्तिः / यथा ---- जरठकमलकन्दच्छेदगौरैर्मधूखैः / अत्र च्छेदः सामीप्याद् द्रव्यं लक्षयति / तस्यैव गौरत्वोपपत्तेः //८// रूपकवक्रोक्तिभ्यामुत्प्रेक्षाया भेदं दर्शयितुमाह ---- अतद्रूपस्यान्यथाध्यवसानमतिशयार्थमुत्प्रेक्षा
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.10",atadrūpasyātatsvabhāvasya / anyathā atatsvabhāvatayā / adhyavasānamadhyavasāyaḥ / na punaradhyāropo lakṣaṇā vā / atiśayārthamiti bhrāntijñānanivṛttyartham / sādṛśyādiyamutprekṣeti / enāṃ cevādiśabdā dyotayanti / yathā ---- sa vaḥ pāyādindurnavavisalatākoṭikuṭilaḥ smarāreryo mūrdhni jvalanakapiṣe bhāti nihitaḥ / sravanmandākinyāḥ pratidivasasiktena payasā kapālenonmuktaḥ sphaṭikadhavalenāṅkura iva // //9// utprekṣevaivātiśayoktiriti kecit / tannirāsārthamāha ---- saṃbhāvyadharmatadutkarṣakalpanātiśayoktiḥ,अतद्रूपस्यातत्स्वभावस्य / अन्यथा अतत्स्वभावतया / अध्यवसानमध्यवसायः / न पुनरध्यारोपो लक्षणा वा / अतिशयार्थमिति भ्रान्तिज्ञाननिवृत्त्यर्थम् / सादृश्यादियमुत्प्रेक्षेति / एनां चेवादिशब्दा द्योतयन्ति / यथा ---- स वः पायादिन्दुर्नवविसलताकोटिकुटिलः स्मरारेर्यो मूर्ध्नि ज्वलनकपिषे भाति निहितः / स्रवन्मन्दाकिन्याः प्रतिदिवससिक्तेन पयसा कपालेनोन्मुक्तः स्फटिकधवलेनाङ्कुर इव // //९// उत्प्रेक्षेवैवातिशयोक्तिरिति केचित् / तन्निरासार्थमाह ---- संभाव्यधर्मतदुत्कर्षकल्पनातिशयोक्तिः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.11",saṃbhāvyasya dharmasya tadutkarṣasya ca kalpanātiśayoktiḥ / yathā ---- ubhau yadi vyomni pṛthakpravāhāvākāśagaṅgāpayasaḥ pravāhau / tenopamīyeta tamālanīlamāmuktamuktālatamasya vakṣaḥ // yathā vā ---- malayajarasaviliptatanunavahāralatāvibhūṣitāḥ sitataradantapatrakṛtavaktraruco rucirāmalāṃśukāḥ / śaśabhṛti vitatadhāmni dhvalayati dharāmavibhāvyatāṃ gatāḥ priyavasatiṃ prayānti sukhameva nirastabhiyo'bhisārikāḥ // //10// yathā bhrāntijñānasyarūpotprekṣā tathā saṃśayajñānasvarūpaḥ saṃdeho'pīti darśayitumāha ---- upamānopameyasaṃśayaḥ saṃdehaḥ,संभाव्यस्य धर्मस्य तदुत्कर्षस्य च कल्पनातिशयोक्तिः / यथा ---- उभौ यदि व्योम्नि पृथक्प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः प्रवाहौ / तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः // यथा वा ---- मलयजरसविलिप्ततनुनवहारलताविभूषिताः सिततरदन्तपत्रकृतवक्त्ररुचो रुचिरामलांशुकाः / शशभृति विततधाम्नि ध्वलयति धरामविभाव्यतां गताः प्रियवसतिं प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिकाः // //१०// यथा भ्रान्तिज्ञानस्यरूपोत्प्रेक्षा तथा संशयज्ञानस्वरूपः संदेहोऽपीति दर्शयितुमाह ---- उपमानोपमेयसंशयः संदेहः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.12",upamānopameyayoratiśayārthaṃ yaḥ kriyate saṃśayaḥ sa saṃdehaḥ / yathā ---- idaṃ karṇotpalaṃ cakṣuridaṃ veti vilāsini / na niścinoti hṛdayaṃ kintu dolāyate manaḥ // //11// saṃdehavadvirodho'pi prāptāvasara ityāha ---- viruddhābhāsatvaṃ virodhaḥ,उपमानोपमेययोरतिशयार्थं यः क्रियते संशयः स संदेहः / यथा ---- इदं कर्णोत्पलं चक्षुरिदं वेति विलासिनि / न निश्चिनोति हृदयं किन्तु दोलायते मनः // //११// संदेहवद्विरोधोऽपि प्राप्तावसर इत्याह ---- विरुद्धाभासत्वं विरोधः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.13",arthasya viruddhasyevābhāsatvaṃ viruddhābhāsatvaṃ virodhaḥ / yathā ---- pītaṃ pānamidaṃ tvayādya dayite mattaṃ mamedaṃ manaḥ patrālī tava kuṅkumena racitā raktā vayaṃ mānini ! / tvaṃ tuṅgastanabhāramantharagatirgātreṣu me vepathu- stvanmadhye tanutā mamādhṛtiraho premṇo vicitrā gatiḥ // yathā vā (amaru. 34)---- sā bālā vayamapragalbhavacasaḥ sā strī vayaṃ kātarāḥ sā pīnonnatimatpayodharayugaṃ dhatte sakhedā vayam / sākrāntā jaghanasthalena guruṇā gantuṃ na śaktā vayaṃ doṣairanyajanāśritairapaṭavo jātāḥ sma ityadbhutam // //12// virodhādvibhāvanāyā bhedaṃ darśayitumāha ---- kriyāpratiṣedhe prasiddhatatphalavyaktirvibhāvanā,अर्थस्य विरुद्धस्येवाभासत्वं विरुद्धाभासत्वं विरोधः / यथा ---- पीतं पानमिदं त्वयाद्य दयिते मत्तं ममेदं मनः पत्राली तव कुङ्कुमेन रचिता रक्ता वयं मानिनि ! / त्वं तुङ्गस्तनभारमन्थरगतिर्गात्रेषु मे वेपथु- स्त्वन्मध्ये तनुता ममाधृतिरहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः // यथा वा (अमरु. ३४)---- सा बाला वयमप्रगल्भवचसः सा स्त्री वयं कातराः सा पीनोन्नतिमत्पयोधरयुगं धत्ते सखेदा वयम् / साक्रान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वयं दोषैरन्यजनाश्रितैरपटवो जाताः स्म इत्यद्भुतम् // //१२// विरोधाद्विभावनाया भेदं दर्शयितुमाह ---- क्रियाप्रतिषेधे प्रसिद्धतत्फलव्यक्तिर्विभावना
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.14",kriyāyāḥ pratiṣedhe tasyā eva kriyāyāḥ phalasya prasiddhasya vyaktivibhāvanā / yathā ---- apyasajjanasāṅgatye na vasatyeva vaikṛtam / akṣālitāviśuddheṣu hṛdayeṣu manīpiṇām // //13// viruddhaprasaṅgenānanvayaṃ darśayitumāha ---- ekasyopameyatvopamānatve'nanvayaḥ,क्रियायाः प्रतिषेधे तस्या एव क्रियायाः फलस्य प्रसिद्धस्य व्यक्तिविभावना / यथा ---- अप्यसज्जनसाङ्गत्ये न वसत्येव वैकृतम् / अक्षालिताविशुद्धेषु हृदयेषु मनीपिणाम् // //१३// विरुद्धप्रसङ्गेनानन्वयं दर्शयितुमाह ---- एकस्योपमेयत्वोपमानत्वेऽनन्वयः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.15",ekasyaivārthasyopameyatvamupamānatvaṃ cānanvayaḥ / yathā (hanumānnāṭaka_14-18)---- gaganaṃ gaganākāraṃ sāgaraḥ sāgaropamaḥ / rāmarāvaṇayoryuddhaṃ rāmarāvaṇayoriva // anyāsādṛśyametena pratipāditam //14//krameṇopameyopamā,एकस्यैवार्थस्योपमेयत्वमुपमानत्वं चानन्वयः / यथा (हनुमान्नाटक_१४-१८)---- गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः / रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव // अन्यासादृश्यमेतेन प्रतिपादितम् //१४//क्रमेणोपमेयोपमा
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.16",ekakasyaivārthasyopameyatvamupamānatvaṃ ca krameṇopameyopamā / yathā ---- khamiva jalaṃ jalamiva khaṃ haṃsa iva śaśī śaśīva haṃso'yam / kumudākārāstārāstārākārāṇi kumudāni // //15// iyameva parivṛttirityeke tannirāsārthamāha ---- samavisadṛśābhyāṃ parivartanaṃ parivṛttiḥ,एककस्यैवार्थस्योपमेयत्वमुपमानत्वं च क्रमेणोपमेयोपमा / यथा ---- खमिव जलं जलमिव खं हंस इव शशी शशीव हंसोऽयम् / कुमुदाकारास्तारास्ताराकाराणि कुमुदानि // //१५// इयमेव परिवृत्तिरित्येके तन्निरासार्थमाह ---- समविसदृशाभ्यां परिवर्तनं परिवृत्तिः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.17",samena visadṛśena vārthena arthasya parivartanaṃ parivṛttiḥ / yathā ---- ādāya karṇakisalayamiyamasmai caraṇamaruṇamarpayati / ubhayossadṛśavinimayādanyonyamavañcitaṃ manye // yathā vā ---- vihāya sāhāramahāryaniścayā viloladṛṣṭiḥ praviluptacandanā / babandha bālāruṇavabhru valkalaṃ payodharotsedhaviśīrṇasaṃhati // //16// upameyopamāyāḥ kramo bhinna iti darśayitumāha ---- upameyopamānānāṃ kramasaṃbandhaḥ kramaḥ,समेन विसदृशेन वार्थेन अर्थस्य परिवर्तनं परिवृत्तिः / यथा ---- आदाय कर्णकिसलयमियमस्मै चरणमरुणमर्पयति / उभयोस्सदृशविनिमयादन्योन्यमवञ्चितं मन्ये // यथा वा ---- विहाय साहारमहार्यनिश्चया विलोलदृष्टिः प्रविलुप्तचन्दना / बबन्ध बालारुणवभ्रु वल्कलं पयोधरोत्सेधविशीर्णसंहति // //१६// उपमेयोपमायाः क्रमो भिन्न इति दर्शयितुमाह ---- उपमेयोपमानानां क्रमसंबन्धः क्रमः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.18",upameyānāmupamānānāṃ coddeśināmanuddeśināṃ ca kramasambandhaḥ kramaḥ / yathā ---- tasyāḥ prabandhalīlābhirālāpasmitadṛṣṭibhiḥ / jīyante vallakīkundakusumendīvarasrajaḥ // //17// kramasambandhaprasaṅgena dīpakaṃ darśayitumāha ---- upamānopameyavākyeṣvekā kriyā dīpakam,उपमेयानामुपमानानां चोद्देशिनामनुद्देशिनां च क्रमसम्बन्धः क्रमः / यथा ---- तस्याः प्रबन्धलीलाभिरालापस्मितदृष्टिभिः / जीयन्ते वल्लकीकुन्दकुसुमेन्दीवरस्रजः // //१७// क्रमसम्बन्धप्रसङ्गेन दीपकं दर्शयितुमाह ---- उपमानोपमेयवाक्येष्वेका क्रिया दीपकम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.19",upamānavākyepūpameyavācyeṣu caikā kriyā anupaṅgataḥ sambandhyamānā dīpakam //18// tantrividham / ādimadhyāntavākyavṛttibhedāt,उपमानवाक्येपूपमेयवाच्येषु चैका क्रिया अनुपङ्गतः सम्बन्ध्यमाना दीपकम् //१८// तन्त्रिविधम् / आदिमध्यान्तवाक्यवृत्तिभेदात्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.20","* tat trividhaṃ bhavati / ādimadhyānteṣu vākyeṣu vṛtterbhedāt / yathā ---- bhūṣyante pramadavanāni bālapuṣpaiḥ , kāminyo madhumadamāṃsalairvilāsaiḥ / brahmāṇaḥ śrutigaditaiḥ kriyākalāpai , rājāno viralitavairibhiḥ pratāpaiḥ // bāṣpaḥ pathikakāntānāṃ jalaṃ jalamucāṃ muhuḥ / vigalatyadhunā daṇḍayātrodyogo mahībhujām // guruśuśrūṣayā vidyā madhugoṣṭhyā manobhavaḥ / udayena śaśāṅkasya payodhirabhivardhate // //19// dīpakavannidarśanamapi saṃkṣiptamityāha ---- kriyayaiva svatadarthānvayakhyāpanaṃ nidarśanam","* तत् त्रिविधं भवति / आदिमध्यान्तेषु वाक्येषु वृत्तेर्भेदात् / यथा ---- भूष्यन्ते प्रमदवनानि बालपुष्पैः , कामिन्यो मधुमदमांसलैर्विलासैः / ब्रह्माणः श्रुतिगदितैः क्रियाकलापै , राजानो विरलितवैरिभिः प्रतापैः // बाष्पः पथिककान्तानां जलं जलमुचां मुहुः / विगलत्यधुना दण्डयात्रोद्योगो महीभुजाम् // गुरुशुश्रूषया विद्या मधुगोष्ठ्या मनोभवः / उदयेन शशाङ्कस्य पयोधिरभिवर्धते // //१९// दीपकवन्निदर्शनमपि संक्षिप्तमित्याह ---- क्रिययैव स्वतदर्थान्वयख्यापनं निदर्शनम्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.21",kriyayaiva śuddhayā svasyātmanastadarthaḥ cānvayasya saṃbandhasya khyāpanaṃ saṃlulitahetudṛṣṭāntavibhāgadarśanānnidarśanam / yathā ---- atyuccayadādhyāsaḥ patanāyetyarthaśālināṃ śaṃsat / āpāṇḍu patati patraṃ tayoridaṃ bandhamagrantheḥ // patatīti kriyā / tasyāḥ svaṃ patanam / tadarthe'tyuccayadādhyāsaḥ patanāyeti śaṃsanam / tasya khyāyanamarthaśālināṃ śaṃsaditi //20// idaṃ ca nārthāntaranyāsaḥ / sa hyanyathābhūtastamāha ---- uktisiddhyai vastuno'rthāntarasyaiva nyasanamarthāntaranyāsaḥ,क्रिययैव शुद्धया स्वस्यात्मनस्तदर्थः चान्वयस्य संबन्धस्य ख्यापनं संलुलितहेतुदृष्टान्तविभागदर्शनान्निदर्शनम् / यथा ---- अत्युच्चयदाध्यासः पतनायेत्यर्थशालिनां शंसत् / आपाण्डु पतति पत्रं तयोरिदं बन्धमग्रन्थेः // पततीति क्रिया / तस्याः स्वं पतनम् / तदर्थेऽत्युच्चयदाध्यासः पतनायेति शंसनम् / तस्य ख्यायनमर्थशालिनां शंसदिति //२०// इदं च नार्थान्तरन्यासः / स ह्यन्यथाभूतस्तमाह ---- उक्तिसिद्ध्यै वस्तुनोऽर्थान्तरस्यैव न्यसनमर्थान्तरन्यासः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.22","uktasiddhyai uktasyārthasya siddhyartha vastuno vākyārthāntarasyaiva nyasanamarthāntaranyāsaḥ / vastugrahaṇādarthasya hetornyasanannārthāntaranyāsaḥ / yathā ---- iha nātidūragocaramasti saraḥ kamalasaugandhyāt iti / arthāntarasyaiveti vacanam , yatra heturvyāptigūḍhatvāt kathañcit pratīyate tatra yathā syāt / yadyat kṛtakaṃ tattadanityamityevamprāyeṣu māṃ bhūditi / udāharaṇam / priyeṇa saṃgrathya vipakṣasannidhāvupāhitāṃ vakṣasi pīvarastanī / srajaṃ na kācidvijahau jalāvilāṃ vasanti hi premṇi guṇā na vastuni // //21// arthāntaranyāsasya heturūpatvād , hetoścānvayavyatirekātmakatvānna pṛthagvyatireka iti kecit / tannirāsāthamāha ---- upameyasya guṇātirekatvaṃ vyatirekaḥ","उक्तसिद्ध्यै उक्तस्यार्थस्य सिद्ध्यर्थ वस्तुनो वाक्यार्थान्तरस्यैव न्यसनमर्थान्तरन्यासः / वस्तुग्रहणादर्थस्य हेतोर्न्यसनन्नार्थान्तरन्यासः / यथा ---- इह नातिदूरगोचरमस्ति सरः कमलसौगन्ध्यात् इति / अर्थान्तरस्यैवेति वचनम् , यत्र हेतुर्व्याप्तिगूढत्वात् कथञ्चित् प्रतीयते तत्र यथा स्यात् / यद्यत् कृतकं तत्तदनित्यमित्येवम्प्रायेषु मां भूदिति / उदाहरणम् / प्रियेण संग्रथ्य विपक्षसन्निधावुपाहितां वक्षसि पीवरस्तनी / स्रजं न काचिद्विजहौ जलाविलां वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुनि // //२१// अर्थान्तरन्यासस्य हेतुरूपत्वाद् , हेतोश्चान्वयव्यतिरेकात्मकत्वान्न पृथग्व्यतिरेक इति केचित् / तन्निरासाथमाह ---- उपमेयस्य गुणातिरेकत्वं व्यतिरेकः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.23",upameyasya guṇātirekatvaṃ guṇādhikyaṃ yad arthādupamānāt sa vyatirekaḥ / yathā ---- satyaṃ hariṇaśāvākṣyāḥ prasannasubhagaṃ mukham / samānaṃ śaśinaḥ kintu sa kalaṅkaviḍambitaḥ // kaścittu gamyanānaguṇo vyatirekaḥ / yathā ---- kuvalayavanaṃ pratyākhyātaṃ navaṃ madhu ninditaṃ hasitamamṛtaṃ bhagnaṃ svādoḥ padaṃ rasasaṃvadaḥ / viṣamupahitaṃ cintāvyājānmanasyapi kāmināṃ caturalalitairlīlātantraistavārdhavilokitaiḥ // //22// vyatirekādviśeṣokterbhedaṃ darśayitumāha ---- ekaguṇahānikalpanāyāṃ sāmyadārḍhyaṃ viśeṣoktiḥ,उपमेयस्य गुणातिरेकत्वं गुणाधिक्यं यद् अर्थादुपमानात् स व्यतिरेकः / यथा ---- सत्यं हरिणशावाक्ष्याः प्रसन्नसुभगं मुखम् / समानं शशिनः किन्तु स कलङ्कविडम्बितः // कश्चित्तु गम्यनानगुणो व्यतिरेकः / यथा ---- कुवलयवनं प्रत्याख्यातं नवं मधु निन्दितं हसितममृतं भग्नं स्वादोः पदं रससंवदः / विषमुपहितं चिन्ताव्याजान्मनस्यपि कामिनां चतुरललितैर्लीलातन्त्रैस्तवार्धविलोकितैः // //२२// व्यतिरेकाद्विशेषोक्तेर्भेदं दर्शयितुमाह ---- एकगुणहानिकल्पनायां साम्यदार्ढ्यं विशेषोक्तिः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.24",ekasya guṇasya hāneḥ kalpanāyāṃ śeṣairguṇaissāmyaṃ yattasya dārḍhyaṃ viśeṣoktiḥ / rūpakaṃ cedaṃ prāyeṇeti / yathā (kumāra. 1-10) ---- bhavanti yatraupadhayo rajanyāmatailapūrāḥ suratapradīpāḥ / dyūtaṃ hi nāma puruṣasyā'siṃhāsanaṃ rājyam /(mṛcchakaṭikā aṃ. 2) nidreyakamalā[k: iyaṃ hyakamalā] lakṣmīḥ / hastī hi jaṅgamaṃ durgam / iti / atrāpi jaṅgamaśabdasya sthāvaratvanivṛttipādanatvādekaguṇahānikalpanaiva / etena ---- veśyā hi nāma mūrtimatyeva nikṛtiḥ / vyasanaṃ hi nāma socchvāsaṃ maraṇam / dvijo bhūmivṛhaspatiḥ / ityevamādiṣvguṇahānikalpanā vyākhyātā //23// vyatirekaviśeṣoktibhyāṃ vyājastutiṃ bhinnāṃ darśayitumāha ---- saṃbhāvyaviśiṣṭakarmākaraṇānnindāstotrārthā vyājastutiḥ,एकस्य गुणस्य हानेः कल्पनायां शेषैर्गुणैस्साम्यं यत्तस्य दार्ढ्यं विशेषोक्तिः / रूपकं चेदं प्रायेणेति / यथा (कुमार. १-१०) ---- भवन्ति यत्रौपधयो रजन्यामतैलपूराः सुरतप्रदीपाः / द्यूतं हि नाम पुरुषस्याऽसिंहासनं राज्यम् /(मृच्छकटिका अं. २) निद्रेयकमला[क्: इयं ह्यकमला] लक्ष्मीः / हस्ती हि जङ्गमं दुर्गम् / इति / अत्रापि जङ्गमशब्दस्य स्थावरत्वनिवृत्तिपादनत्वादेकगुणहानिकल्पनैव / एतेन ---- वेश्या हि नाम मूर्तिमत्येव निकृतिः / व्यसनं हि नाम सोच्छ्वासं मरणम् / द्विजो भूमिवृहस्पतिः / इत्येवमादिष्व्गुणहानिकल्पना व्याख्याता //२३// व्यतिरेकविशेषोक्तिभ्यां व्याजस्तुतिं भिन्नां दर्शयितुमाह ---- संभाव्यविशिष्टकर्माकरणान्निन्दास्तोत्रार्था व्याजस्तुतिः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.25","atyantaguṇādhiko viśiṣṭastasya ca karma viśiṣṭakarma , tasya sambhāvyasya kartuṃ śakyasyākaraṇānnindāviśiṣṭasāmyasampādanena stotrārthā vyājastutiḥ / yathā ---- babandha setuṃ giricakravālaorvibheda saptaikaśareṇa tālān / evaṃvidhaṃ karma tatāna rāmastvayā kṛtaṃ tanna mudhaiva garvaḥ // //24// vyājastutervyājoktiṃ bhinnāṃ darśayitumāha ---- vyājasya satyasārūpyaṃ vyājoktiḥ","अत्यन्तगुणाधिको विशिष्टस्तस्य च कर्म विशिष्टकर्म , तस्य सम्भाव्यस्य कर्तुं शक्यस्याकरणान्निन्दाविशिष्टसाम्यसम्पादनेन स्तोत्रार्था व्याजस्तुतिः / यथा ---- बबन्ध सेतुं गिरिचक्रवालओर्विभेद सप्तैकशरेण तालान् / एवंविधं कर्म ततान रामस्त्वया कृतं तन्न मुधैव गर्वः // //२४// व्याजस्तुतेर्व्याजोक्तिं भिन्नां दर्शयितुमाह ---- व्याजस्य सत्यसारूप्यं व्याजोक्तिः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.26",vyājasya cchadmanaḥ satyena sārūpyaṃ vyājoktiḥ / yāṃ māyoktirityāhuḥ / yathā ---- śaraccandrāṃ'sugaureṇa vātāviddhena bhāmini / kāśapuṣpalavenedaṃ sāśrupātaṃ mukhaṃ kṛtam // //25// vyājastuteḥ pṛthak tulyayogitetyāha ---- viśiṣṭena sāmyārthamekakālakriyāyogastulyayogitā,व्याजस्य च्छद्मनः सत्येन सारूप्यं व्याजोक्तिः / यां मायोक्तिरित्याहुः / यथा ---- शरच्चन्द्रांऽसुगौरेण वाताविद्धेन भामिनि / काशपुष्पलवेनेदं साश्रुपातं मुखं कृतम् // //२५// व्याजस्तुतेः पृथक् तुल्ययोगितेत्याह ---- विशिष्टेन साम्यार्थमेककालक्रियायोगस्तुल्ययोगिता
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.27",viśiṣṭena nyūnasya sāmyarthamekakālāyāṃ kriyāyāṃ yogastulyayogitā / yathā ---- jalanidhiraśanāmimāṃ dharitrīṃ vahati bhujaṅgavibhrbhavadbhujaśca / //26// upamānākṣepaścākṣepaḥ,विशिष्टेन न्यूनस्य साम्यर्थमेककालायां क्रियायां योगस्तुल्ययोगिता / यथा ---- जलनिधिरशनामिमां धरित्रीं वहति भुजङ्गविभ्र्भवद्भुजश्च / //२६// उपमानाक्षेपश्चाक्षेपः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.28","upamānasya kṣepaḥ pratiṣedha upamānākṣepaḥ / tulyakāryārthasya nairarthakyavivakṣāyām / yathā ---- tasyāścenmukhamasti saumyasubhagaṃ kiṃ pārvaṇenendunā saundaryasya padaṃ dṛśau ca yadi cet kiṃ nāma nīlotpalaiḥ / kiṃ vā komalakāntibhiḥ kisalayaiḥ satyeva tatrādhare hā dhātuḥ punaruktavasturacanārambheṣvapūrvo grahaḥ // upamānasyākṣepataḥ pratipattirityapi sūtrārthaḥ / yathā ---- aindraṃ dhanuḥ pāṇḍupayodhareṇa śaraddadhānaārdranakhakṣatābham / pras|adayantī sakalaṅkaminduṃ tāpaṃ raverabhyadhikaṃ cakāra // atra śaradveśyeva , induṃ nāyakamiva , raveḥ pratināyakasyevetyupamānāni ganyanta iti //27// tulyayogitāyāḥ sahokterbhedanāha ---- vastudvayakriyayostulyakālayorekapadābhidhānaṃ sahoktiḥ","उपमानस्य क्षेपः प्रतिषेध उपमानाक्षेपः / तुल्यकार्यार्थस्य नैरर्थक्यविवक्षायाम् / यथा ---- तस्याश्चेन्मुखमस्ति सौम्यसुभगं किं पार्वणेनेन्दुना सौन्दर्यस्य पदं दृशौ च यदि चेत् किं नाम नीलोत्पलैः / किं वा कोमलकान्तिभिः किसलयैः सत्येव तत्राधरे हा धातुः पुनरुक्तवस्तुरचनारम्भेष्वपूर्वो ग्रहः // उपमानस्याक्षेपतः प्रतिपत्तिरित्यपि सूत्रार्थः / यथा ---- ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानआर्द्रनखक्षताभम् / प्रस्।अदयन्ती सकलङ्कमिन्दुं तापं रवेरभ्यधिकं चकार // अत्र शरद्वेश्येव , इन्दुं नायकमिव , रवेः प्रतिनायकस्येवेत्युपमानानि गन्यन्त इति //२७// तुल्ययोगितायाः सहोक्तेर्भेदनाह ---- वस्तुद्वयक्रिययोस्तुल्यकालयोरेकपदाभिधानं सहोक्तिः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.29",vastudvasya kriyayostulyakālayorekena padenābhidhānaṃ sahārthaśabdasāmarthyāt sahoktiḥ / yathā ---- astaṃ bhāsvān prayātaḥ saha ripubhirayaṃ saṃhriyantāṃ balāni / atrārthayornyūnatvaviśiṣṭatve na sta iti neyaṃ tulyayogiteti // //28// samāhitamekamavaśiṣyate / tallakṣaṇārthamāha ---- yatsādṛśyaṃ tatsaṃpattiḥ samāhitam,वस्तुद्वस्य क्रिययोस्तुल्यकालयोरेकेन पदेनाभिधानं सहार्थशब्दसामर्थ्यात् सहोक्तिः / यथा ---- अस्तं भास्वान् प्रयातः सह रिपुभिरयं संह्रियन्तां बलानि / अत्रार्थयोर्न्यूनत्वविशिष्टत्वे न स्त इति नेयं तुल्ययोगितेति // //२८// समाहितमेकमवशिष्यते / तल्लक्षणार्थमाह ---- यत्सादृश्यं तत्संपत्तिः समाहितम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.30",yasya vastunaḥ sādṛśyaṃ gṛhyate tasya vastunaḥ sampattiḥ samāhitam / yathā ---- tanvī meghajalārdravalkalatayā dhautādharevāśrubhiḥ śūnyevābharaṇaiḥ svakālavirahādviśrāntapuṣpodgamā / cintāmohamivāsthitā madhulihāṃ śabdairvinā lakṣyate caṇḍī māmavadhūya pādapatitaṃ jātānutāpeva sā // atra purūravaso latāyāmurvaśyāḥ sādṛśyaṃ gṛhṇataḥ saiva latorvaśī saṃpanneti //29// ete cālaṅkārāḥ śuddhā miśrāśca prayoktavyā iti viśiṣṭānām alaṅkārāṇāṃ miśratvaṃ saṃsṛṣṭirityāha ---- alaṅkārasyālaṅkārayonitvaṃ saṃsṛṣṭiḥ,यस्य वस्तुनः सादृश्यं गृह्यते तस्य वस्तुनः सम्पत्तिः समाहितम् / यथा ---- तन्वी मेघजलार्द्रवल्कलतया धौताधरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद्विश्रान्तपुष्पोद्गमा / चिन्तामोहमिवास्थिता मधुलिहां शब्दैर्विना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा // अत्र पुरूरवसो लतायामुर्वश्याः सादृश्यं गृह्णतः सैव लतोर्वशी संपन्नेति //२९// एते चालङ्काराः शुद्धा मिश्राश्च प्रयोक्तव्या इति विशिष्टानाम् अलङ्काराणां मिश्रत्वं संसृष्टिरित्याह ---- अलङ्कारस्यालङ्कारयोनित्वं संसृष्टिः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.31",alaṅkārasyālaṅkārayonitvaṃ yadasau saṃsṛṣṭiriti / saṃsargaḥ sambandha iti //30// tadbhedāvupamārūpakotprekṣāvayavau,अलङ्कारस्यालङ्कारयोनित्वं यदसौ संसृष्टिरिति / संसर्गः सम्बन्ध इति //३०// तद्भेदावुपमारूपकोत्प्रेक्षावयवौ
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.32",tasyāḥ saṃsṛṣṭerbhedāvupamārūpakaṃ cotprekṣāvayavaśceti //31//upamājanyaṃ rūpakamupamārūpakam,तस्याः संसृष्टेर्भेदावुपमारूपकं चोत्प्रेक्षावयवश्चेति //३१//उपमाजन्यं रूपकमुपमारूपकम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_4,3.33",spaṣṭam / yathā ---- niravadhi ca nirāśrayaṃ ca yasya sthitamanivartitakautukaprapañcam / prathama iva bhavān sa kūrmamūrtirjayati caturdaśalokavallikandaḥ // evaṃ rajanipuramdhrilodhratilakaḥ [k: śaśī] ityevamādayastadbhedā draṣṭavyāḥ //32// utprekṣāheturutprekṣāvayavaḥ,स्पष्टम् / यथा ---- निरवधि च निराश्रयं च यस्य स्थितमनिवर्तितकौतुकप्रपञ्चम् / प्रथम इव भवान् स कूर्ममूर्तिर्जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः // एवं रजनिपुरम्ध्रिलोध्रतिलकः [क्: शशी] इत्येवमादयस्तद्भेदा द्रष्टव्याः //३२// उत्प्रेक्षाहेतुरुत्प्रेक्षावयवः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.1",utprekṣāyā heturutprekṣāvayavaḥ / avayavaśabdo hyārambhakaṃ lakṣayati / yathā ---- aṅgulībhiriva keśasaścayaṃ sannigṛhya timiraṃ marīcibhiḥ / kuṅmalīkṛtasarojalocanaṃ cumbatīva rajanīmukhaṃ śaśī // ebhirnidarśanaiḥ svīyaiḥ parakīyaiśca puṣkalaiḥ / śabdavaicitryagarbheyamupamaiva prapañcitā // alaṅkāraikadeśā ye matāḥ saubhāgyabhāginaḥ / te'pyalaṅkāradeśīyā yojanīyāḥ kavīśvaraiḥ // //33// iti śrīkāvyālaṅkārasūtravṛttāvālaṅkārike caturthe'dhikaraṇe tṛtīyodhyāyaḥ / samāptaṃ cedamālañkārikaṃ caturthamadhikaraṇam / ================================================================ atha pañcamo'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ samprati kāvyasamayaṃ śabdaśuddhiṃ ca darśayituṃ prāyogikākhyamadhikaraṇamārabhyate / tatra kāvyasamayastāvaducyate / naikaṃ padaṃ dviḥ prayojyaṃ prāyeṇa,उत्प्रेक्षाया हेतुरुत्प्रेक्षावयवः / अवयवशब्दो ह्यारम्भकं लक्षयति / यथा ---- अङ्गुलीभिरिव केशसश्चयं सन्निगृह्य तिमिरं मरीचिभिः / कुङ्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी // एभिर्निदर्शनैः स्वीयैः परकीयैश्च पुष्कलैः / शब्दवैचित्र्यगर्भेयमुपमैव प्रपञ्चिता // अलङ्कारैकदेशा ये मताः सौभाग्यभागिनः / तेऽप्यलङ्कारदेशीया योजनीयाः कवीश्वरैः // //३३// इति श्रीकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तावालङ्कारिके चतुर्थेऽधिकरणे तृतीयोध्यायः / समाप्तं चेदमालञ्कारिकं चतुर्थमधिकरणम् / ================================================================ अथ पञ्चमोऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः सम्प्रति काव्यसमयं शब्दशुद्धिं च दर्शयितुं प्रायोगिकाख्यमधिकरणमारभ्यते / तत्र काव्यसमयस्तावदुच्यते / नैकं पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायेण
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.2",ekaṃ padaṃ na dviḥ prayojyaṃ prāyeṇa bāhulyena / yathā ---- payodapayodaiti / kiñcidivādipadaṃ dvirapi prayoktavyamiti / yathā ---- santaḥ santaḥ khalāḥ khalāḥ //1// nityā saṃhitaikapadavatpādeṣvardhāntavarjam,एकं पदं न द्विः प्रयोज्यं प्रायेण बाहुल्येन / यथा ---- पयोदपयोदैति / किञ्चिदिवादिपदं द्विरपि प्रयोक्तव्यमिति / यथा ---- सन्तः सन्तः खलाः खलाः //१// नित्या संहितैकपदवत्पादेष्वर्धान्तवर्जम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.3","nityaṃ saṃhitāpādeṣvekapadavadekasminniva pade / tatra hi nityāsaṃhitetyānnāyaḥ / yathā ---- sa,nhitaikapade nityā dhātūpasargayoḥiti / ardhāntavarjamardhāntaṃ varjayitvā //2// na pādāntalaghorgurutvaṃ ca sarvatra","नित्यं संहितापादेष्वेकपदवदेकस्मिन्निव पदे / तत्र हि नित्यासंहितेत्यान्नायः / यथा ---- स,न्हितैकपदे नित्या धातूपसर्गयोःइति / अर्धान्तवर्जमर्धान्तं वर्जयित्वा //२// न पादान्तलघोर्गुरुत्वं च सर्वत्र"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.4","pādāntalaghorgurutvaṃ prayoktavyam / na sarvatra , na sarvasmin vṛtta iti / yathā ---- yāsāṃ balirbhavati madgṛhadehalīnāṃ haṃsaiśca sārasagaṇaiśca viluptapūrvaḥ / tāsveva pūrvabalirūḍhayavāṅkurāsu bījāñjaliḥ patati kīṭamukhāvalīḍhaḥ // evaṃprāyeṣveva vṛtteṣviti / na punaḥ ---- varūthinīnāṃ rajasi prasarpati samastamāsīdvinimīlitaṃ jagat / ityādiṣu / cakāro'rdhāntavarjamityasyānukarpaṇārthaḥ //3// na gādye samāptaprāyaṃ vṛttam, anyatrodgatādibhyaḥ saṃvādāt","पादान्तलघोर्गुरुत्वं प्रयोक्तव्यम् / न सर्वत्र , न सर्वस्मिन् वृत्त इति / यथा ---- यासां बलिर्भवति मद्गृहदेहलीनां हंसैश्च सारसगणैश्च विलुप्तपूर्वः / तास्वेव पूर्वबलिरूढयवाङ्कुरासु बीजाञ्जलिः पतति कीटमुखावलीढः // एवंप्रायेष्वेव वृत्तेष्विति / न पुनः ---- वरूथिनीनां रजसि प्रसर्पति समस्तमासीद्विनिमीलितं जगत् / इत्यादिषु / चकारोऽर्धान्तवर्जमित्यस्यानुकर्पणार्थः //३// न गाद्ये समाप्तप्रायं वृत्तम्, अन्यत्रोद्गतादिभ्यः संवादात्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.5",gadye samāptaprāyaṃ vṛttaṃ na vidheyam / śobhābhrāṃśat / anyatrodgatādibhyo viṣamavṛttebhyaḥ saṃvādād gadyeneti //4// na pādādau khalvādayaḥ,गद्ये समाप्तप्रायं वृत्तं न विधेयम् / शोभाभ्रांशत् / अन्यत्रोद्गतादिभ्यो विषमवृत्तेभ्यः संवादाद् गद्येनेति //४// न पादादौ खल्वादयः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.6",pādādau khalvādayaḥ śabdā na prayojyāḥ / ādiśabdaḥ prakārārthaḥ / yeṣāmādau prayogo na śloṣyati te gṛhyante / na punarvatahetaprabhṛtayaḥ //5// nārdhe kiñcitsamāptaṃ vākyam,पादादौ खल्वादयः शब्दा न प्रयोज्याः / आदिशब्दः प्रकारार्थः / येषामादौ प्रयोगो न श्लोष्यति ते गृह्यन्ते / न पुनर्वतहेतप्रभृतयः //५// नार्धे किञ्चित्समाप्तं वाक्यम्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.7",vṛttasyārthe kiñcidasamāptaprāyaṃ na prayoktavyam / yathā ---- jayanti tāṇḍave śambhorbhaṅgurāṅgulikoṭayaḥ / karāḥ kṛṣṇasya ca bhujāścakrāṃśukapiśatviṣaḥ // //6// na karmadhārayo bahuvrīhipratipattikaraḥ,वृत्तस्यार्थे किञ्चिदसमाप्तप्रायं न प्रयोक्तव्यम् / यथा ---- जयन्ति ताण्डवे शम्भोर्भङ्गुराङ्गुलिकोटयः / कराः कृष्णस्य च भुजाश्चक्रांशुकपिशत्विषः // //६// न कर्मधारयो बहुव्रीहिप्रतिपत्तिकरः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.8",bahubrīhipratipattiṃ karoti yaḥ karmadhārayaḥ sa na prayoktavyaḥ / yathā ---- adhyāsitaścāsau taruścādhyāsitataruḥ iti //7// tena viparyayo vyākhyātaḥ,बहुब्रीहिप्रतिपत्तिं करोति यः कर्मधारयः स न प्रयोक्तव्यः / यथा ---- अध्यासितश्चासौ तरुश्चाध्यासिततरुः इति //७// तेन विपर्ययो व्याख्यातः
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.9",bahuvrīhirapi akrmadhārayapratipattikaro na prayoktavyaḥ / yathā ---- vīrāḥ puruṣā yasya sa vīrapuruṣaḥ / kalo ravo yasya sa kalaravaḥ / iti //8// saṃbhāvyaniṣedhanivartane dvau pratiṣedhau,बहुव्रीहिरपि अक्र्मधारयप्रतिपत्तिकरो न प्रयोक्तव्यः / यथा ---- वीराः पुरुषा यस्य स वीरपुरुषः / कलो रवो यस्य स कलरवः / इति //८// संभाव्यनिषेधनिवर्तने द्वौ प्रतिषेधौ
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.10",sambhāvyasya niṣedhasya nivartane svau pratiṣedhau prayoktavyau yathā ---- samaramūrdhani yena tarasvinā na na jito vijayī tridaśeśvaraḥ / sa khalu tāpasabāṇaparamparākavalitakṣatajaḥ kṣitimāśritaḥ // //9// viśeṣaṇamātraprayogo viśeṣyapratipattau,सम्भाव्यस्य निषेधस्य निवर्तने स्वौ प्रतिषेधौ प्रयोक्तव्यौ यथा ---- समरमूर्धनि येन तरस्विना न न जितो विजयी त्रिदशेश्वरः / स खलु तापसबाणपरम्पराकवलितक्षतजः क्षितिमाश्रितः // //९// विशेषणमात्रप्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्तौ
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.11",viśeṣyasya pratipattau jātāyāṃ viśeṣaṇamātrasyaiva prayogaḥ / yathā (raghuvaṃśa 3.9) ---- nidhānagarbhāmiva sāgarāmbarām atra hi pṛthivyā viśeṣaṇamātrameva prayuktam / etena kruddhasya tasyātha purāmarāterlalāṭapaṭṭādudagādudaiciḥ / girestaḍitvāniva tāvaduccakairjavena pīṭhādudatiṣṭhadacyutaḥ / ityādayo [k: prayogā] vyākhyātāḥ //10//sarvanāmnānusaṃdhirvṛtticchannasya,विशेष्यस्य प्रतिपत्तौ जातायां विशेषणमात्रस्यैव प्रयोगः / यथा (रघुवंश ३.९) ---- निधानगर्भामिव सागराम्बराम् अत्र हि पृथिव्या विशेषणमात्रमेव प्रयुक्तम् / एतेन क्रुद्धस्य तस्याथ पुरामरातेर्ललाटपट्टादुदगादुदैचिः / गिरेस्तडित्वानिव तावदुच्चकैर्जवेन पीठादुदतिष्ठदच्युतः / इत्यादयो [क्: प्रयोगा] व्याख्याताः //१०//सर्वनाम्नानुसंधिर्वृत्तिच्छन्नस्य
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.12",sarvanāmnānusandhiranusandhānaṃ pratyavamarśaḥ / vṛtticchannasya vṛttau samāse channasya guṇībhūtasya / yathā ---- tavāpi nīlotpalapatracakṣuṣo mukhasya tadreṇusamānagandhinaḥ / iti //11// saṃbandhasaṃbandhe'pi ṣaṣṭhī kvacit,सर्वनाम्नानुसन्धिरनुसन्धानं प्रत्यवमर्शः / वृत्तिच्छन्नस्य वृत्तौ समासे छन्नस्य गुणीभूतस्य / यथा ---- तवापि नीलोत्पलपत्रचक्षुषो मुखस्य तद्रेणुसमानगन्धिनः / इति //११// संबन्धसंबन्धेऽपि षष्ठी क्वचित्
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.13","sambandhena sanbandhaḥ sambandhasambandhastasmin ṣaṣṭhī prayojyā kvacit , na sarvatreti / yathā kamalasya kandaḥ iti / kamalena saṃbaddhā kamalinī tasyā kandaḥ iti sambandhaḥ / tena kadalīkāṇḍādayo vyākhyātāḥ //12// atiprayuktaṃ deśabhāṣāpadam","सम्बन्धेन सन्बन्धः सम्बन्धसम्बन्धस्तस्मिन् षष्ठी प्रयोज्या क्वचित् , न सर्वत्रेति / यथा कमलस्य कन्दः इति / कमलेन संबद्धा कमलिनी तस्या कन्दः इति सम्बन्धः / तेन कदलीकाण्डादयो व्याख्याताः //१२// अतिप्रयुक्तं देशभाषापदम्"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.14",atīva kavibhiḥ prayuktaṃ deśabhāṣāpadaṃ prayojyam / yathā ---- yoṣidityabhilalāṣa na hālām ityatra hālā iti deśabhāṣāpadam / anatiprayuktaṃ tu na prayojyam / yathā ---- kaṅkelīkānanālīraviralavilasatpallavā nartayantaḥ ityatra kaṅkelīpadam //13// liṅgādhyāhārau,अतीव कविभिः प्रयुक्तं देशभाषापदं प्रयोज्यम् / यथा ---- योषिदित्यभिललाष न हालाम् इत्यत्र हाला इति देशभाषापदम् / अनतिप्रयुक्तं तु न प्रयोज्यम् / यथा ---- कङ्केलीकाननालीरविरलविलसत्पल्लवा नर्तयन्तः इत्यत्र कङ्केलीपदम् //१३// लिङ्गाध्याहारौ
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.15","liṅgaṃ cādhyāhāraśca liṅgādhyāhārāvatiprayuktau prayojyāviti / yathā ---- vatse ! mā bahu niḥśvasīḥ kuru surāgaṇḍūpamekaṃ śanaiḥ ityādiṣu gaṇḍūṣaśabdaḥ puṃsi bhūyasā prayukto , na striyām āmnāto'pi strītvaṃ / adhyāhāro yathā ---- mā bhavantamanalaḥ pavano vā vāraṇo madakalaḥ paraśurvā / vāhinījalabharaḥ kuliśaṃ vā svasti te'stu latayā saha vṛkṣa ! // atra hi adhākṣīt[k: dhākṣīt] ityādīnāmadhyāhāro'nvayaprayuktaḥ //14// lakṣaṇāśabdāśca","लिङ्गं चाध्याहारश्च लिङ्गाध्याहारावतिप्रयुक्तौ प्रयोज्याविति / यथा ---- वत्से ! मा बहु निःश्वसीः कुरु सुरागण्डूपमेकं शनैः इत्यादिषु गण्डूषशब्दः पुंसि भूयसा प्रयुक्तो , न स्त्रियाम् आम्नातोऽपि स्त्रीत्वं / अध्याहारो यथा ---- मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकलः परशुर्वा / वाहिनीजलभरः कुलिशं वा स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्ष ! // अत्र हि अधाक्षीत्[क्: धाक्षीत्] इत्यादीनामध्याहारोऽन्वयप्रयुक्तः //१४// लक्षणाशब्दाश्च"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.16",lakṣaṇāśabdāścātiprayuktāḥ prayojyāḥ / yathā dvirepharodaraśabdau bhramaracakravākārthau lakṣaṇāparau / anatiprayuktāśca na prayojyāḥ / yathā ---- dvikaḥ kāka iti //15// na tadbāhulyamekatra,लक्षणाशब्दाश्चातिप्रयुक्ताः प्रयोज्याः / यथा द्विरेफरोदरशब्दौ भ्रमरचक्रवाकार्थौ लक्षणापरौ / अनतिप्रयुक्ताश्च न प्रयोज्याः / यथा ---- द्विकः काक इति //१५// न तद्बाहुल्यमेकत्र
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,1.17","teṣāṃ lakṣaṇāśabdānāṃ bāhulyamekasmin vākye na prayojyam / śakyate hyekasyāvācakasya vācakavadbhāvaḥ kartuṃ , na bahūnāmiti //16// stanādīnāṃ dvitvāviṣṭā jātiḥ prāyeṇa","तेषां लक्षणाशब्दानां बाहुल्यमेकस्मिन् वाक्ये न प्रयोज्यम् / शक्यते ह्येकस्यावाचकस्य वाचकवद्भावः कर्तुं , न बहूनामिति //१६// स्तनादीनां द्वित्वाविष्टा जातिः प्रायेण"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,2.1","stanādīnāṃ dvitvāviṣṭā dvitvādhyāsitā jātiḥ prāyeṇa bāhulyene ti / yathā ---- strīṇāṃ cakṣuḥ iti / atha kathaṃ dvitvāviṣṭatvaṃ jāteḥ ? / taddhi dravye , na jātau / atadrūpatvājjāteḥ / na doṣaḥ ; tadatadrūpatvājjāteḥ[k: tadrūpatvājjāteḥ] / kathaṃ tadatadrūpatvaṃ[k: tadrūpatvaṃ] jāteḥ ? / taddhi jaiminīyā jānanti[k: jainā jānānti] / vayaṃ tu lakṣyasiddhau siddhaparamatāmuvādinaḥ / na caivamatiprasaṅgaḥ / lakṣyānusāritvānnyāyasyeti / evamanyāpi vyavasthohyā //17// iti śrīkāvyālaṅkārasūtravṛttau prāyogike pañcame'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ / kāvyasamayaḥ //5-1// pañcamādhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ sāmprataṃ śabdaśuddhirucyate ---- rudrāvityekaśeṣo'nveṣyaḥ","स्तनादीनां द्वित्वाविष्टा द्वित्वाध्यासिता जातिः प्रायेण बाहुल्येने ति / यथा ---- स्त्रीणां चक्षुः इति / अथ कथं द्वित्वाविष्टत्वं जातेः ? / तद्धि द्रव्ये , न जातौ / अतद्रूपत्वाज्जातेः / न दोषः ; तदतद्रूपत्वाज्जातेः[क्: तद्रूपत्वाज्जातेः] / कथं तदतद्रूपत्वं[क्: तद्रूपत्वं] जातेः ? / तद्धि जैमिनीया जानन्ति[क्: जैना जानान्ति] / वयं तु लक्ष्यसिद्धौ सिद्धपरमतामुवादिनः / न चैवमतिप्रसङ्गः / लक्ष्यानुसारित्वान्न्यायस्येति / एवमन्यापि व्यवस्थोह्या //१७// इति श्रीकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ प्रायोगिके पञ्चमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः / काव्यसमयः //५-१// पञ्चमाधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः साम्प्रतं शब्दशुद्धिरुच्यते ---- रुद्रावित्येकशेषोऽन्वेष्यः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,2.2","rudau ityatra prayoge ekaśeṣo7nveṣyo'nveṣaṇīyaḥ / rudraśca rudrāṇī ceti pumānstriyā(pā_1,2.67) ityekaśeṣaḥ / sa ca na prāpnoti / tatra hi , tallakṣaṇaścedeva viśeṣaḥ ityanuvartata iti tatraivakārakaraṇāt strīpuṃsakṛta eva viśeṣo bhavatīti vyavasthitam / atra tu puṃyogādākhyāyām(pā_4,1.48) iti viśeṣāntaramapyastīti / etena indrau bhavau śarvau ityādayaḥ prayogāḥ pratyuktāḥ //1// miliklabikṣapiprabhṛtīnāṃ dhātutvam, dhātuguṇasyāsamāpteḥ","रुदौ इत्यत्र प्रयोगे एकशेषो७न्वेष्योऽन्वेषणीयः / रुद्रश्च रुद्राणी चेति पुमान्स्त्रिया(पा_१,२.६७) इत्येकशेषः / स च न प्राप्नोति / तत्र हि , तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः इत्यनुवर्तत इति तत्रैवकारकरणात् स्त्रीपुंसकृत एव विशेषो भवतीति व्यवस्थितम् / अत्र तु पुंयोगादाख्यायाम्(पा_४,१.४८) इति विशेषान्तरमप्यस्तीति / एतेन इन्द्रौ भवौ शर्वौ इत्यादयः प्रयोगाः प्रत्युक्ताः //१// मिलिक्लबिक्षपिप्रभृतीनां धातुत्वम्, धातुगुणस्यासमाप्तेः"
Kavyalankarasūtra,sutra,"vkal_5,2.3","milati viklavati kṣapayatītyādayaḥ prayogāḥ / tatra , mili-klabi-kṣapi-prabhṛtīnāṃ kathaṃ dhātutvam ? / gaṇapāṭhād guṇapaṭhitānāmeva dhātusaṃjñāvidhānāt / tratrāha ---- dhātugaṇasyāparisamāpteḥ / vardhate dhātugaṇaḥ iti hi śabdavida ācakṣate / tenaiṣāṃ gaṇapāṭho'numataḥ / śiṣṭaprayogāditi //2// valerātmanepadamanityam, jñāpakāt","मिलति विक्लवति क्षपयतीत्यादयः प्रयोगाः / तत्र , मिलि-क्लबि-क्षपि-प्रभृतीनां कथं धातुत्वम् ? / गणपाठाद् गुणपठितानामेव धातुसंज्ञाविधानात् / त्रत्राह ---- धातुगणस्यापरिसमाप्तेः / वर्धते धातुगणः इति हि शब्दविद आचक्षते / तेनैषां गणपाठोऽनुमतः / शिष्टप्रयोगादिति //२// वलेरात्मनेपदमनित्यम्, ज्ञापकात्"