book,type,id,iast,devanagari
Prataparudriya,verse,"1,1",Vidyānātha: Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa # Text śrīmadvidyānāthapraṇītaṃ pratāparudrīyam śrīmatkumārasvāmikṛtaratnāpaṇasahitam atha nāyakaprakaraṇam / vidyākairavakaumudīṃ śrutiśiraḥ sīmantamuktāmaṇiṃ dārān padmabhuvastrilokajananīṃ vande girāṃ devatām / yatpādābjanamaskriyāḥ sukṛtināṃ sārasvataprakriyābījanyāsabhuvo bhavanti kavitānāṭyaikajīvātavaḥ,विद्यानाथ: प्रतापरुद्रीय ओर् प्रतापरुद्रयशोभूषण wइथ् कुमारस्वामिन्ऽस् चोम्मेन्तर्य् रत्नापण # तेxत् श्रीमद्विद्यानाथप्रणीतं प्रतापरुद्रीयम् श्रीमत्कुमारस्वामिकृतरत्नापणसहितम् अथ नायकप्रकरणम् / विद्याकैरवकौमुदीं श्रुतिशिरः सीमन्तमुक्तामणिं दारान् पद्मभुवस्त्रिलोकजननीं वन्दे गिरां देवताम् / यत्पादाब्जनमस्क्रियाः सुकृतिनां सारस्वतप्रक्रियाबीजन्यासभुवो भवन्ति कवितानाट्यैकजीवातवः
Prataparudriya,verse,"1,2",pūrvebhyo bhāmahādibhyaḥ sādaraṃ vihatāñjaliḥ / vakṣye samyagalaṅkāraśāstrasarvasvasaṃgraham,पूर्वेभ्यो भामहादिभ्यः सादरं विहताञ्जलिः / वक्ष्ये सम्यगलङ्कारशास्त्रसर्वस्वसंग्रहम्
Prataparudriya,verse,"1,3",cireṇa caritārtho 'bhūt kāvyālaṅkārasaṃgrahaḥ / pratāparudradevasya kīrtiryena prakāśyate,चिरेण चरितार्थो ऽभूत् काव्यालङ्कारसंग्रहः / प्रतापरुद्रदेवस्य कीर्तिर्येन प्रकाश्यते
Prataparudriya,verse,viprud_1.4,rasapradhānāḥ śabdārthā guṇālaṅkāravṛttayaḥ / rītayaśceyatī śāstraprameyaṃ kāvyapaddhatiḥ,रसप्रधानाः शब्दार्था गुणालङ्कारवृत्तयः / रीतयश्चेयती शास्त्रप्रमेयं काव्यपद्धतिः
Prataparudriya,verse,viprud_1.5,yadyapyasau prabandheṣu prācāṃ sādhu nirūpitā / tathāpyasyāḥ samaṃ neturnodāharaṇamādṛtam,यद्यप्यसौ प्रबन्धेषु प्राचां साधु निरूपिता / तथाप्यस्याः समं नेतुर्नोदाहरणमादृतम्
Prataparudriya,verse,viprud_1.6,puṇyaślokasya caritamudāharaṇamarhati / na kaścit tādṛśaḥ pūrvaiḥ prabandhābharaṇīkṛtaḥ,पुण्यश्लोकस्य चरितमुदाहरणमर्हति / न कश्चित् तादृशः पूर्वैः प्रबन्धाभरणीकृतः
Prataparudriya,verse,viprud_1.7,prabandhānāṃ prabandhṝṇāmapi kīrttipratiṣṭhayoḥ / mūlaṃ viṣayabhūtasya neturguṇanirūpaṇam,प्रबन्धानां प्रबन्धॄणामपि कीर्त्तिप्रतिष्ठयोः / मूलं विषयभूतस्य नेतुर्गुणनिरूपणम्
Prataparudriya,verse,viprud_1.8,"yathā rāmaguṇavarṇanaṃ rāmāyaṇavalmīkajanmanormahāpratiṣṭhākaraṇaṃ, tathā mahāpuruṣavarṇanena hi śreyaskarī prabandhasthitiḥ / yathā vedaśāstrapurāṇāderhitaprāptiḥ ahitanivṛttiśca, tathā sadāśrayāt kāvyādapi / iyān viśeṣaḥ---kāvyāt kartavyatādhīḥ sarasā, anyatra na tathā / tathā hi--- yadvedāt prabhusaṃmitādadhigataṃ śabdapradhānācciraṃ yaccārthapravaṇāt purāṇavacanādiṣṭaṃ suhṛtsaṃmitāt / kāntāsaṃmitayā yayā sarasatāmāpādya kāvyaśriyā kartavye kutukī budho viracitastasyai spṛhāṃ kurmahe","यथा रामगुणवर्णनं रामायणवल्मीकजन्मनोर्महाप्रतिष्ठाकरणं, तथा महापुरुषवर्णनेन हि श्रेयस्करी प्रबन्धस्थितिः / यथा वेदशास्त्रपुराणादेर्हितप्राप्तिः अहितनिवृत्तिश्च, तथा सदाश्रयात् काव्यादपि / इयान् विशेषः---काव्यात् कर्तव्यताधीः सरसा, अन्यत्र न तथा / तथा हि--- यद्वेदात् प्रभुसंमितादधिगतं शब्दप्रधानाच्चिरं यच्चार्थप्रवणात् पुराणवचनादिष्टं सुहृत्संमितात् / कान्तासंमितया यया सरसतामापाद्य काव्यश्रिया कर्तव्ये कुतुकी बुधो विरचितस्तस्यै स्पृहां कुर्महे"
Prataparudriya,verse,viprud_1.9,"tataḥ kāvyaṃ dṛṣṭādṛṣṭaphalajanakatayā bahūpayuktam / taccoktaṃ kāvyaprakāśe--- ""kāvyaṃ yaśase 'rthakṛte vyavahāravide śivetarakṣataye / sadyaḥ paranirvṛtaye kāntāsaṃmitatayopadeśayuje"" // iti / prasiddhaṃ caitanmahāprabandheṣu--- ""parivaḍḍhai viṇṇāṇaṃ saṃbhāvijjai jaso viḍappaṃdi guṇā / sutrai supurusacariaṃ kiṃ tajjeṇa ṇa haraṃti kavvāṭhṭhāvā"" // (parivardhate vijñānaṃ saṃbhāvyate yaśo 'rjyante guṇāḥ / śrūyate supuruṣacaritaṃ kiṃ tad yena na haranti kāvyālāpāḥ) // yatra punaruttamapuraṣacaritaṃ na nibadhyate, tat kāvyaṃ parityājyameva / tanmūlā ceyaṃ smṛtiḥ---""kāvyālāpāṃśca varjayet'; iti / na kevalaṃ kāvyasyāyaṃ panthāḥ / kintu śāstarajātasyāpi sadāśrayatvena mahān lokādaraḥ / tathā vaiśeṣikāderīśvarapratiṣṭhāpakatayā jagatpūjyatā / tathā mahābhāratādīnāmapi mahāpuruṣavarṇanaparatayaiva viśvātiśāyitvam / kiṃ bahunā? vedāntā api brahmapratipādakatayā paramutkṛṣyante / 'athāto dharmajijñāsā'; ityupakramamāṇena sūtrakṛtā maharṣiṇāpi puruṣāśritasya guṇaśreṣṭhasya dharmasya jijñāsādvāreṇa mahāpuruṣaguṇavarṇanameva śāstrasya prāṇa ityurarīkṛtam / tattannyāyanirūpaṇaparasyāpi prabandharāśermahāpuruṣaguṇavarṇanaṃ hemnaḥ paramāmodaḥ / ataśca, pratāparudradevasya guṇānāśritya nirmitaḥ / alaṅkāraprabandho 'yaṃ santaḥ karṇotsavo 'stu vaḥ","ततः काव्यं दृष्टादृष्टफलजनकतया बहूपयुक्तम् / तच्चोक्तं काव्यप्रकाशे--- ""काव्यं यशसे ऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये / सद्यः परनिर्वृतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे"" // इति / प्रसिद्धं चैतन्महाप्रबन्धेषु--- ""परिवड्ढै विण्णाणं संभाविज्जै जसो विडप्पंदि गुणा / सुत्रै सुपुरुसचरिअं किं तज्जेण ण हरंति कव्वाठ्ठावा"" // (परिवर्धते विज्ञानं संभाव्यते यशो ऽर्ज्यन्ते गुणाः / श्रूयते सुपुरुषचरितं किं तद् येन न हरन्ति काव्यालापाः) // यत्र पुनरुत्तमपुरषचरितं न निबध्यते, तत् काव्यं परित्याज्यमेव / तन्मूला चेयं स्मृतिः---""काव्यालापांश्च वर्जयेत्ऽ; इति / न केवलं काव्यस्यायं पन्थाः / किन्तु शास्तरजातस्यापि सदाश्रयत्वेन महान् लोकादरः / तथा वैशेषिकादेरीश्वरप्रतिष्ठापकतया जगत्पूज्यता / तथा महाभारतादीनामपि महापुरुषवर्णनपरतयैव विश्वातिशायित्वम् / किं बहुना? वेदान्ता अपि ब्रह्मप्रतिपादकतया परमुत्कृष्यन्ते / ऽअथातो धर्मजिज्ञासाऽ; इत्युपक्रममाणेन सूत्रकृता महर्षिणापि पुरुषाश्रितस्य गुणश्रेष्ठस्य धर्मस्य जिज्ञासाद्वारेण महापुरुषगुणवर्णनमेव शास्त्रस्य प्राण इत्युररीकृतम् / तत्तन्न्यायनिरूपणपरस्यापि प्रबन्धराशेर्महापुरुषगुणवर्णनं हेम्नः परमामोदः / अतश्च, प्रतापरुद्रदेवस्य गुणानाश्रित्य निर्मितः / अलङ्कारप्रबन्धो ऽयं सन्तः कर्णोत्सवो ऽस्तु वः"
Prataparudriya,verse,viprud_1.10,kākatīyanarendrasya yaśo bhūṣayituṃ kṛtā / vidyānāthakṛtiśceyaṃ svayaṃ tena vibhūṣyate,काकतीयनरेन्द्रस्य यशो भूषयितुं कृता / विद्यानाथकृतिश्चेयं स्वयं तेन विभूष्यते
Prataparudriya,verse,viprud_1.11,"taduktaṃ daṇḍinā--- ""ādirājayaśobimbamādarśaṃ prāpya vāṅmayam / teṣāmasaṃnidhāne 'pi na svayaṃ paśya naśyati"" // iti / sūktaiva pratipādyamahimnā prabandhamahattā / taduktaṃ prācā bhāmahena--- ""upaślokyasya māhātmyādujjvalāḥ kāvyasaṃpadaḥ"" / iti / pratipāditaṃ 'codbhaṭena'--- ""guṇālaṅkāracārutvayuktamapyadhikojjvalam / kāvyamāśrayasaṃpattyā meruṇevāmaradrumaḥ"" // iti / rudrabhaṭṭenāpi kathitam---""udāracaritanibandhanā prabandhapratiṣṭhā'; iti / prapañcitaṃ ca sāhityamīmāṃsāyām---""nāyakaguṇagrathitāḥ sūktisrajaḥ sukṛtināmākalpamākalpanti'; iti / nirūpitaṃ ca 'bhojarājena'--- ""kaveralpāpi vāgvṛttirvidvatkarṇāvataṃsati / nāyako yadi varṇyeta lokottaraguṇottaraḥ"" // iti / // mahākulīnatvādināyakaguṇāḥ // atraite nāyakaguṇāḥ / mahākulīnataujjvalyaṃ mahābhāgyamudāratā / tejasvitā vidagdhatvaṃ dhārmikatvādayo guṇāḥ","तदुक्तं दण्डिना--- ""आदिराजयशोबिम्बमादर्शं प्राप्य वाङ्मयम् / तेषामसंनिधाने ऽपि न स्वयं पश्य नश्यति"" // इति / सूक्तैव प्रतिपाद्यमहिम्ना प्रबन्धमहत्ता / तदुक्तं प्राचा भामहेन--- ""उपश्लोक्यस्य माहात्म्यादुज्ज्वलाः काव्यसंपदः"" / इति / प्रतिपादितं ऽचोद्भटेनऽ--- ""गुणालङ्कारचारुत्वयुक्तमप्यधिकोज्ज्वलम् / काव्यमाश्रयसंपत्त्या मेरुणेवामरद्रुमः"" // इति / रुद्रभट्टेनापि कथितम्---""उदारचरितनिबन्धना प्रबन्धप्रतिष्ठाऽ; इति / प्रपञ्चितं च साहित्यमीमांसायाम्---""नायकगुणग्रथिताः सूक्तिस्रजः सुकृतिनामाकल्पमाकल्पन्तिऽ; इति / निरूपितं च ऽभोजराजेनऽ--- ""कवेरल्पापि वाग्वृत्तिर्विद्वत्कर्णावतंसति / नायको यदि वर्ण्येत लोकोत्तरगुणोत्तरः"" // इति / // महाकुलीनत्वादिनायकगुणाः // अत्रैते नायकगुणाः / महाकुलीनतौज्ज्वल्यं महाभाग्यमुदारता / तेजस्विता विदग्धत्वं धार्मिकत्वादयो गुणाः"
Prataparudriya,verse,viprud_1.12,pūrvaśāstrānusāreṇa katicit kathitā ime / pratāparudradevasya guṇā vācāmagocarāḥ,पूर्वशास्त्रानुसारेण कतिचित् कथिता इमे / प्रतापरुद्रदेवस्य गुणा वाचामगोचराः
Prataparudriya,verse,viprud_1.13,athaiteṣāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca / tatra [1.1.1 mahākulīnatā] mahākulīnatā nāma kule mahati saṃbhavaḥ / yathā--- tādṛṅmadhyamalokabhāgyavibhavādindrādibṛndārakaiḥ kṣoṇyāṃ krīḍitumicchubhiścirataraṃ saṃprārthitaḥ padmabhūḥ / atyarkendukulapraśastimasṛjad yaṃ kākatīyānvayaṃ tasmin saṃprati vīrarudravapuṣā jāgarti lakṣmīpatiḥ,अथैतेषां स्वरूपमुदाहरणं च / तत्र [१.१.१ महाकुलीनता] महाकुलीनता नाम कुले महति संभवः / यथा--- तादृङ्मध्यमलोकभाग्यविभवादिन्द्रादिबृन्दारकैः क्षोण्यां क्रीडितुमिच्छुभिश्चिरतरं संप्रार्थितः पद्मभूः / अत्यर्केन्दुकुलप्रशस्तिमसृजद् यं काकतीयान्वयं तस्मिन् संप्रति वीररुद्रवपुषा जागर्ति लक्ष्मीपतिः
Prataparudriya,verse,viprud_1.14,[1.1.2 aujjvalyam] athaujjvalyam--- rūpasaṃpannadehatvamaujjvalyaṃ parikīrtyate,[१.१.२ औज्ज्वल्यम्] अथौज्ज्वल्यम्--- रूपसंपन्नदेहत्वमौज्ज्वल्यं परिकीर्त्यते
Prataparudriya,verse,viprud_1.15,yathā--- murāreryaḥ pūrvaṃ jalanidhisutāyāmudabhavanmahādevājjātaḥ sa punaravanībhṛdduhitari / vapuṣmān kāmo 'yaṃ jayati jagatībhāgyavibhavaiḥ pratāpaśrīrudraḥ svayamiti manīṣā mṛgādṛśām,यथा--- मुरारेर्यः पूर्वं जलनिधिसुतायामुदभवन्महादेवाज्जातः स पुनरवनीभृद्दुहितरि / वपुष्मान् कामो ऽयं जयति जगतीभाग्यविभवैः प्रतापश्रीरुद्रः स्वयमिति मनीषा मृगादृशाम्
Prataparudriya,verse,viprud_1.16,[1.1.3 mahābhāgyam] atha mahābhāgyam--- viśvaṃbharādhipatyaṃ yat tanmahābhāgyamucyate / yathā--- sevānamranarendramaulivilasadratnaṃśunīrājitaṃ rājyaśrīprathamāvatārapadavīmāruhya siṃhāsanam / kṣoṇīṃ rakṣati vikramairanupamaiḥ pratyarthipṛthvīpatiślāghālaṅghanajāṅghikairguṇanidhiḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ,[१.१.३ महाभाग्यम्] अथ महाभाग्यम्--- विश्वंभराधिपत्यं यत् तन्महाभाग्यमुच्यते / यथा--- सेवानम्रनरेन्द्रमौलिविलसद्रत्नंशुनीराजितं राज्यश्रीप्रथमावतारपदवीमारुह्य सिंहासनम् / क्षोणीं रक्षति विक्रमैरनुपमैः प्रत्यर्थिपृथ्वीपतिश्लाघालङ्घनजाङ्घिकैर्गुणनिधिः श्रीवीररुद्रो नृपः
Prataparudriya,verse,viprud_1.17,[1.1.4 audāryam] athaudāryam--- yad viśrāṇanatācchīlyamaudāryaṃ tannigadyate,[१.१.४ औदार्यम्] अथौदार्यम्--- यद् विश्राणनताच्छील्यमौदार्यं तन्निगद्यते
Prataparudriya,verse,viprud_1.18,yathā--- vadānyo nānyo 'sti trijagati samo rudranṛpaterguṇaśreṇīślāghāpihitaharidīśānayaśasaḥ / samantādudbhūtairdviradamadagandhaiḥ surabhayaḥ kriyante yadvidvajjanamaṇigṛhaprāṅgaṇabhuvaḥ,यथा--- वदान्यो नान्यो ऽस्ति त्रिजगति समो रुद्रनृपतेर्गुणश्रेणीश्लाघापिहितहरिदीशानयशसः / समन्तादुद्भूतैर्द्विरदमदगन्धैः सुरभयः क्रियन्ते यद्विद्वज्जनमणिगृहप्राङ्गणभुवः
Prataparudriya,verse,viprud_1.19,[1.1.5 tejasvitāḥ] atha tejasvitā--- jagatprakāśakatvaṃ yat tejasvitvaṃ taducyate / yathā--- sadā tejobhānau sphurati jayinaḥ kākativibhorarikṣmābhṛtkāntācikuratimirāhaṃkṛtimuṣi / prakāśavyutpattirbhavati jaraduddāmatamasāmasūryaṃpaśyānāmavadhigiripāścāttyadṛṣadām,[१.१.५ तेजस्विताः] अथ तेजस्विता--- जगत्प्रकाशकत्वं यत् तेजस्वित्वं तदुच्यते / यथा--- सदा तेजोभानौ स्फुरति जयिनः काकतिविभोररिक्ष्माभृत्कान्ताचिकुरतिमिराहंकृतिमुषि / प्रकाशव्युत्पत्तिर्भवति जरदुद्दामतमसामसूर्यंपश्यानामवधिगिरिपाश्चात्त्यदृषदाम्
Prataparudriya,verse,viprud_1.20,[1.1.6 vaidagdhyam] atha vaidagdhyam--- kṛtyavastuṣu cāturyaṃ vaidagdhyaṃ parikīrtyate,[१.१.६ वैदग्ध्यम्] अथ वैदग्ध्यम्--- कृत्यवस्तुषु चातुर्यं वैदग्ध्यं परिकीर्त्यते
Prataparudriya,verse,viprud_1.21,yathā--- cāturyaṃ kimu varṇyate guṇanidheḥ śrīvīrarudraprabhoryatrānyonyaviruddhayorapi mahadvāṇīśriyorārjavam / kiṃ cābhyāṃ sadṛśopacāralalitāṃ tattādṛśairutsavairniḥ sāpatnyamimāṃ bhuvaṃ sa nṛpatirdhatte diśāṃ jitvaraḥ,यथा--- चातुर्यं किमु वर्ण्यते गुणनिधेः श्रीवीररुद्रप्रभोर्यत्रान्योन्यविरुद्धयोरपि महद्वाणीश्रियोरार्जवम् / किं चाभ्यां सदृशोपचारललितां तत्तादृशैरुत्सवैर्निः सापत्न्यमिमां भुवं स नृपतिर्धत्ते दिशां जित्वरः
Prataparudriya,verse,viprud_1.22,[1.1.7 dhārmikatvam] atha dhārmikatvam--- dharmaikāyattacittatvaṃ dhārmikatvamudīryate / yathā--- parihāse 'pyanaucityaṃ svapne 'pyanyavadhūkathām / śatrāvapyaguṇāropaṃ kākatīndro na mṛṣyati,[१.१.७ धार्मिकत्वम्] अथ धार्मिकत्वम्--- धर्मैकायत्तचित्तत्वं धार्मिकत्वमुदीर्यते / यथा--- परिहासे ऽप्यनौचित्यं स्वप्ने ऽप्यन्यवधूकथाम् / शत्रावप्यगुणारोपं काकतीन्द्रो न मृष्यति
Prataparudriya,verse,viprud_1.23,ādigrahaṇānmahāmahimatvapāṇḍityaprabhṛtayaḥ / tanmahāmahimatvaṃ syād yā punardevatātmatā,आदिग्रहणान्महामहिमत्वपाण्डित्यप्रभृतयः / तन्महामहिमत्वं स्याद् या पुनर्देवतात्मता
Prataparudriya,verse,viprud_1.24,"[1.1.8 mahāmahītātmatā] yathā--- kausalyā'sīt prathamajananī, devakī ca dvitīyā viṣṇormātā tadanu mahitā mummaḍāmbā tṛtīyā / yastretāyāṃ raghupatirabhūd dvāpare śaurirāsīt trātuṃ kṣoṇīṃ sa jayati kalau vīrarudrāvatāraḥ","[१.१.८ महामहीतात्मता] यथा--- कौसल्याऽसीत् प्रथमजननी, देवकी च द्वितीया विष्णोर्माता तदनु महिता मुम्मडाम्बा तृतीया / यस्त्रेतायां रघुपतिरभूद् द्वापरे शौरिरासीत् त्रातुं क्षोणीं स जयति कलौ वीररुद्रावतारः"
Prataparudriya,verse,viprud_1.25,atra garuḍadhvajātmakatayā mahāmahimatoktā / [1.1.9 pāṇḍityam] atha pāṇḍityam--- sarvavidyādhikatvaṃ yat pāṇḍityaṃ tadudāhṛtam / yathā--- goṣṭhībhiḥ paritoṣayan budhagaṇān ṣaḍdarśanīsīmabhiḥ satsārasvatamārgadarśanacaṇaiḥ sūktaiḥ kavīn prīṇayan / saṃgītopaniṣadrahasyapiśunairātodyayogyakramairdhinvan saṃsadi vaiṇikān viharate śrīkākatīndro nṛpaḥ,अत्र गरुडध्वजात्मकतया महामहिमतोक्ता / [१.१.९ पाण्डित्यम्] अथ पाण्डित्यम्--- सर्वविद्याधिकत्वं यत् पाण्डित्यं तदुदाहृतम् / यथा--- गोष्ठीभिः परितोषयन् बुधगणान् षड्दर्शनीसीमभिः सत्सारस्वतमार्गदर्शनचणैः सूक्तैः कवीन् प्रीणयन् / संगीतोपनिषद्रहस्यपिशुनैरातोद्ययोग्यक्रमैर्धिन्वन् संसदि वैणिकान् विहरते श्रीकाकतीन्द्रो नृपः
Prataparudriya,verse,viprud_1.26,atha nāyakaguṇanirūpaṇānantaraṃ nāyakasvarūpaṃ nirūpyate / yaśaḥ pratāpasubhago dharmakāmārthatatparaḥ / dhuraṃdharo guṇāḍhyaśca nāyakaḥ parikīrttitaḥ,अथ नायकगुणनिरूपणानन्तरं नायकस्वरूपं निरूप्यते / यशः प्रतापसुभगो धर्मकामार्थतत्परः / धुरंधरो गुणाढ्यश्च नायकः परिकीर्त्तितः
Prataparudriya,verse,viprud_1.27,yaśaḥ pratāpābhyāṃ [1.2.1 subhagatvamḥ] subhagatvaṃ yathā--- dharmālambasamucchritāṃ tribhuvanasyaikātapatraśriyaṃ dhatte kākativīrarudranṛpateḥ sphāraṃ yaśomaṇḍalam / chāyevāsya nabhaḥ sthalī kuvalayaśyāmeyamālokyate tanmanye niyataṃ pratāpatapanastasyopari dyotate,यशः प्रतापाभ्यां [१.२.१ सुभगत्वम्ः] सुभगत्वं यथा--- धर्मालम्बसमुच्छ्रितां त्रिभुवनस्यैकातपत्रश्रियं धत्ते काकतिवीररुद्रनृपतेः स्फारं यशोमण्डलम् / छायेवास्य नभः स्थली कुवलयश्यामेयमालोक्यते तन्मन्ये नियतं प्रतापतपनस्तस्योपरि द्योतते
Prataparudriya,verse,viprud_1.28,[1.2.2 dharmakāmārthatatparatvam] dharmakāmārthatatparatvaṃ yathā--- dharmo 'rtha iva pūrṇaśrīrartho dharma iva sthitaḥ / kāmastāviva tau kāma iva rudranareśvare,[१.२.२ धर्मकामार्थतत्परत्वम्] धर्मकामार्थतत्परत्वं यथा--- धर्मो ऽर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव स्थितः / कामस्ताविव तौ काम इव रुद्रनरेश्वरे
Prataparudriya,verse,viprud_1.29,[1.2.3 dharīṇakā] dhurīṇatā yathā--- gāyantīranumodate nijavadhūḥ śeṣaḥ śiraḥ kampanairlakṣmīṃ prīṇayate 'dya kacchapapatirvakṣaḥ sthalīdarśanāt / diṅnāgāśca kareṇukāśucamapākurvantyanuvrajyayā doṣṇā kākativīrarudranṛpatau viśvambharāṃ bibhrati,[१.२.३ धरीणका] धुरीणता यथा--- गायन्तीरनुमोदते निजवधूः शेषः शिरः कम्पनैर्लक्ष्मीं प्रीणयते ऽद्य कच्छपपतिर्वक्षः स्थलीदर्शनात् / दिङ्नागाश्च करेणुकाशुचमपाकुर्वन्त्यनुव्रज्यया दोष्णा काकतिवीररुद्रनृपतौ विश्वम्भरां बिभ्रति
Prataparudriya,verse,viprud_1.30,[1.2.4 guṇāḍhyatvam] guṇāḍhyatvaṃ yathā--- mukhaiḥ sahastreṇa phaṇī vadeccet karaiḥ sahasreṇa likhedvivasvān / netraiḥ sahasreṇa hariśca paśyet sthāne guṇān kākativīrabhurtuḥ,[१.२.४ गुणाढ्यत्वम्] गुणाढ्यत्वं यथा--- मुखैः सहस्त्रेण फणी वदेच्चेत् करैः सहस्रेण लिखेद्विवस्वान् / नेत्रैः सहस्रेण हरिश्च पश्येत् स्थाने गुणान् काकतिवीरभुर्तुः
Prataparudriya,verse,viprud_1.31,atha nāyakaviśeṣā nirūpyante / udātta uddhataścaiva lalitaḥ śānta ityapi / dhīrapūrvā ime pūrvaiścatvāro nāyakāḥ smṛtāḥ,अथ नायकविशेषा निरूप्यन्ते / उदात्त उद्धतश्चैव ललितः शान्त इत्यपि / धीरपूर्वा इमे पूर्वैश्चत्वारो नायकाः स्मृताः
Prataparudriya,verse,viprud_1.32,tatra sarvarasasādhāraṇāścatvāro nāyakāḥ dhīrodāttadhīroddhatadhīralalitadhīraśāntāḥ / eteṣāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca / [1.3.1 dhīrodāttaḥ] mahāsattvo 'tigambhīraḥ kṛpāvānavikatthanaḥ / pratāparudravada dhīro dhīrodāttaḥ sa saṃmataḥ,तत्र सर्वरससाधारणाश्चत्वारो नायकाः धीरोदात्तधीरोद्धतधीरललितधीरशान्ताः / एतेषां स्वरूपमुदाहरणं च / [१.३.१ धीरोदात्तः] महासत्त्वो ऽतिगम्भीरः कृपावानविकत्थनः / प्रतापरुद्रवद धीरो धीरोदात्तः स संमतः
Prataparudriya,verse,viprud_1.33,yathā--- saṃdigdhe kṛpayā mṛduḥ kṣaṇamarīn hantuṃ dhṛtāsiḥ puraḥ śauryaśrīpraṇayapraśaṃsiṣu namadbhrūrlajjate vandiṣu / ākārān sukharoṣaharṣapiśunān vaktre na dhatte manāk trailokyātiśayālukīrttisubhagaḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ,यथा--- संदिग्धे कृपया मृदुः क्षणमरीन् हन्तुं धृतासिः पुरः शौर्यश्रीप्रणयप्रशंसिषु नमद्भ्रूर्लज्जते वन्दिषु / आकारान् सुखरोषहर्षपिशुनान् वक्त्रे न धत्ते मनाक् त्रैलोक्यातिशयालुकीर्त्तिसुभगः श्रीवीररुद्रो नृपः
Prataparudriya,verse,viprud_1.34,darpamātsaryabhūyiṣṭhaścaṇḍavṛttirvikatthanaḥ / māyāvī sulabhakrodhaḥ sa dhīroddhata ucyate,दर्पमात्सर्यभूयिष्ठश्चण्डवृत्तिर्विकत्थनः / मायावी सुलभक्रोधः स धीरोद्धत उच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_1.35,[1.3.2 dhīrodhdataḥ] yathā--- re re ghūrjara jarjharo 'si samare lampāka kiṃ kampase vaṅga tvaṅgasi kiṃ mudhā balarajaḥ kāṇo 'si kiṃ koṅkaṇa / hūṇa prāṇaparāyaṇo bhava mahārāṣṭrāparāṣṭro 'syamī yoddhāro vayamityarīnabhibhavantyandhrakṣamābhṛdbhaṭāḥ,[१.३.२ धीरोध्दतः] यथा--- रे रे घूर्जर जर्झरो ऽसि समरे लम्पाक किं कम्पसे वङ्ग त्वङ्गसि किं मुधा बलरजः काणो ऽसि किं कोङ्कण / हूण प्राणपरायणो भव महाराष्ट्रापराष्ट्रो ऽस्यमी योद्धारो वयमित्यरीनभिभवन्त्यन्ध्रक्षमाभृद्भटाः
Prataparudriya,verse,viprud_1.36,atra bhaṭānāṃ dhīroddhatatvam / [1.3.3 dhīralalitaḥ] 'suravaikabhūḥ'; iti pāṭhāntaram / niścinto dhīralalitaḥ kalāsaktaḥ / sukhī mṛduḥ / i / sukhaikabhūḥ iti pāṭhāntaram] yathā--- śauryoṣmā niravagrahaḥ pratinṛpāḥ sarve 'pi namrīkṛtāḥ pātivratyamupaiti bhūriyamayaṃ nāthaḥ svayaṃbhūḥ śivaḥ / dhīro 'yaṃ yuvarāja eva vahati śrīvīrarudro dhuraṃ sarvāmityanumodate pratikalaṃ śrīkākatīndro nṛpaḥ,अत्र भटानां धीरोद्धतत्वम् / [१.३.३ धीरललितः] ऽसुरवैकभूःऽ; इति पाठान्तरम् / निश्चिन्तो धीरललितः कलासक्तः / सुखी मृदुः / इ / सुखैकभूः इति पाठान्तरम्] यथा--- शौर्योष्मा निरवग्रहः प्रतिनृपाः सर्वे ऽपि नम्रीकृताः पातिव्रत्यमुपैति भूरियमयं नाथः स्वयंभूः शिवः / धीरो ऽयं युवराज एव वहति श्रीवीररुद्रो धुरं सर्वामित्यनुमोदते प्रतिकलं श्रीकाकतीन्द्रो नृपः
Prataparudriya,verse,viprud_1.37,[1.3.4 dhīraśāntaḥ] dhīraḥ śāntaḥ prasannātmā dhīraśānto dvijādikaḥ,[१.३.४ धीरशान्तः] धीरः शान्तः प्रसन्नात्मा धीरशान्तो द्विजादिकः
Prataparudriya,verse,viprud_1.38,yathā--- vīraṃ rudranṛpālaratnamabhitaḥ prāptodayaṃ modate saṃkhyāvadaraṇa eṣa pūṣaṇamiva pratyagramabjākaraḥ / unmīlatkamalāvihāravasatirbhūtvā vikāsairnijairviśvāmodamudañcayannavirataṃ doṣāvasānotsukaḥ,यथा--- वीरं रुद्रनृपालरत्नमभितः प्राप्तोदयं मोदते संख्यावदरण एष पूषणमिव प्रत्यग्रमब्जाकरः / उन्मीलत्कमलाविहारवसतिर्भूत्वा विकासैर्निजैर्विश्वामोदमुदञ्चयन्नविरतं दोषावसानोत्सुकः
Prataparudriya,verse,viprud_1.39,atra viprāṇāṃ dhīraśāntatvam / // śṛṅgāranāyakā nirūpyante / atha śṛṅgāraviṣayāścatvāro nāyakā ime / anukūlo dakṣiṇaśca dhṛṣṭaḥ śaṭha iti smṛtāḥ,अत्र विप्राणां धीरशान्तत्वम् / // शृङ्गारनायका निरूप्यन्ते / अथ शृङ्गारविषयाश्चत्वारो नायका इमे / अनुकूलो दक्षिणश्च धृष्टः शठ इति स्मृताः
Prataparudriya,verse,viprud_1.40,eṣāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca / [1.4.1anukūlaḥ] ekāyatto 'nukūlaḥ syāt ekasyāṃ nāyikāyāṃ viśeṣānurakto 'nukūlo nāyakaḥ / yathā--- kiṃ nāmācaritaṃ tapaḥ sakhi ! bhuvā yasyāḥ patirgīyate vīro rudranṛpaḥ kva tat sucaritaṃ tasya priyā syāṃ yataḥ / jāne mānini mā viṣīda purataḥ prakhyāpya nāma sthirāṃ tvāṃ ratnākaramekhalāṃ tvayi sadā saktaṃ vidhāsye nṛpam,एषां स्वरूपमुदाहरणं च / [१.४.१अनुकूलः] एकायत्तो ऽनुकूलः स्यात् एकस्यां नायिकायां विशेषानुरक्तो ऽनुकूलो नायकः / यथा--- किं नामाचरितं तपः सखि ! भुवा यस्याः पतिर्गीयते वीरो रुद्रनृपः क्व तत् सुचरितं तस्य प्रिया स्यां यतः / जाने मानिनि मा विषीद पुरतः प्रख्याप्य नाम स्थिरां त्वां रत्नाकरमेखलां त्वयि सदा सक्तं विधास्ये नृपम्
Prataparudriya,verse,viprud_1.41,"atra pratāparudrasya kṣoṇyāṃ viśeṣānurāgo vyajyate, yena vadhvā sthirā ratnākaramekhaleti tannāmagrahaṇena snehaprakhyāpanaṃ kriyate / [1.4.2 dakṣiṇaḥ] tulyo 'nekatra dakṣiṇaḥ / anekāsu nāyikāsu avaiṣamyeṇa snehānuvartī dakṣiṇo nāyakaḥ / yathā--- narmoktyaiva niyantritā smarakalākelīṣu kācinmayā sākūtena vilokanena hṛdayaṃ kasyaicidāviṣkṛtam / kasyāścit prahitaḥ prasādhananidhirdūtīkareṇa, kva vā gantāsmītyanucintayaiva nṛpaterāsīt prabhātā niśā","अत्र प्रतापरुद्रस्य क्षोण्यां विशेषानुरागो व्यज्यते, येन वध्वा स्थिरा रत्नाकरमेखलेति तन्नामग्रहणेन स्नेहप्रख्यापनं क्रियते / [१.४.२ दक्षिणः] तुल्यो ऽनेकत्र दक्षिणः / अनेकासु नायिकासु अवैषम्येण स्नेहानुवर्ती दक्षिणो नायकः / यथा--- नर्मोक्त्यैव नियन्त्रिता स्मरकलाकेलीषु काचिन्मया साकूतेन विलोकनेन हृदयं कस्यैचिदाविष्कृतम् / कस्याश्चित् प्रहितः प्रसाधननिधिर्दूतीकरेण, क्व वा गन्तास्मीत्यनुचिन्तयैव नृपतेरासीत् प्रभाता निशा"
Prataparudriya,verse,viprud_1.42,"tathā ca --- vāṇīṃ mukhena, netrābhyāṃ śriyaṃ, doṣṇā ca medinīm / mānayaṃstulyatāṃ dhatte tāsu rudranareśvaraḥ","तथा च --- वाणीं मुखेन, नेत्राभ्यां श्रियं, दोष्णा च मेदिनीम् / मानयंस्तुल्यतां धत्ते तासु रुद्रनरेश्वरः"
Prataparudriya,verse,viprud_1.43,[1.4.3 dhṛṣṭaḥ] vyaktāgā gatabhīrdhṛṣṭaḥ yathā--- rājyaśrīparibhogaśaṃsi bhavataḥ sarvāṅgamālokyate kastatrāvinayo 'sti sāhasamidaṃ tannāma mayyarpitam / jāne tvāṃ bahuvallabhaṃ kimaparaṃ vaktavyamalpā vayaṃ tasyāṃ prema tavādhikaṃ vasumatī yā nāma kiṃ jalpitaiḥ,[१.४.३ धृष्टः] व्यक्तागा गतभीर्धृष्टः यथा--- राज्यश्रीपरिभोगशंसि भवतः सर्वाङ्गमालोक्यते कस्तत्राविनयो ऽस्ति साहसमिदं तन्नाम मय्यर्पितम् / जाने त्वां बहुवल्लभं किमपरं वक्तव्यमल्पा वयं तस्यां प्रेम तवाधिकं वसुमती या नाम किं जल्पितैः
Prataparudriya,verse,viprud_1.44,[1.4.4 śaṭhaḥ] gūḍhavipriyakṛcchaṭhaḥ,[१.४.४ शठः] गूढविप्रियकृच्छठः
Prataparudriya,verse,viprud_1.45,nāyikāmātraviditavipriyakārī śaṭhaḥ / yathā--- dṛṣṭyā paśyasi kevalaṃ na manasā vācā priyaṃ bhāṣase no bhāvena bhujāntaraṃ prakaṭayasyagre na cābhyantaram / jñātaṃ kākatinātha ! bhūstava paraṃ prāṇeśvarī dhyāyato mādṛkṣeṣu viḍambanaiva ; tadalaṃ vyarthairbahissaṃbhramaiḥ,नायिकामात्रविदितविप्रियकारी शठः / यथा--- दृष्ट्या पश्यसि केवलं न मनसा वाचा प्रियं भाषसे नो भावेन भुजान्तरं प्रकटयस्यग्रे न चाभ्यन्तरम् / ज्ञातं काकतिनाथ ! भूस्तव परं प्राणेश्वरी ध्यायतो मादृक्षेषु विडम्बनैव ; तदलं व्यर्थैर्बहिस्संभ्रमैः
Prataparudriya,verse,viprud_1.46,atra tattannāyakaviṣayatayā kākatīśvarāṇāmudāharaṇena vīrarudrasyaiva varṇanam / eṣāṃ nāyikānukūlane pīṭhamardaviṭaceṭavidūṣakanāmānaḥ sahāyāḥ / teṣāṃ svarūpaṃ nirūpyate / kiṃcidūnaḥ pīṭhamarda ekavidyo viṭaḥ smṛtaḥ / saṃdhānakuśalaśceṭo hāsyaprāyo vidūṣakaḥ,अत्र तत्तन्नायकविषयतया काकतीश्वराणामुदाहरणेन वीररुद्रस्यैव वर्णनम् / एषां नायिकानुकूलने पीठमर्दविटचेटविदूषकनामानः सहायाः / तेषां स्वरूपं निरूप्यते / किंचिदूनः पीठमर्द एकविद्यो विटः स्मृतः / संधानकुशलश्चेटो हास्यप्रायो विदूषकः
Prataparudriya,verse,viprud_1.47,spaṣṭameṣāmudāharaṇam / athāṣṭavidhāḥ śṛṅgāranāyikāḥ / svādhīnapatikā caiva tathā vāsakasajjikā / virahotkaṇṭhitā caiva vipralabdhā ca khaṇḍitā,स्पष्टमेषामुदाहरणम् / अथाष्टविधाः शृङ्गारनायिकाः / स्वाधीनपतिका चैव तथा वासकसज्जिका / विरहोत्कण्ठिता चैव विप्रलब्धा च खण्डिता
Prataparudriya,verse,viprud_1.48,kalahāntaritā caiva tathā proṣitabhartṛkā / tathābhisārikā ceti kramāllakṣaṇamucyate,कलहान्तरिता चैव तथा प्रोषितभर्तृका / तथाभिसारिका चेति क्रमाल्लक्षणमुच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_1.49,priyopalālitā nityaṃ svādhīnapatikā matā / [1.5.1 svadhīnapatikā] yathā--- priyāṃ sarvaṃsahāṃ taistairviśeṣairupalālayan / pratāparudranṛpatiḥ pratikṣaṇamavekṣate,प्रियोपलालिता नित्यं स्वाधीनपतिका मता / [१.५.१ स्वधीनपतिका] यथा--- प्रियां सर्वंसहां तैस्तैर्विशेषैरुपलालयन् / प्रतापरुद्रनृपतिः प्रतिक्षणमवेक्षते
Prataparudriya,verse,viprud_1.50,priyāgamanavelāyāṃ maṇḍayantī muhurmuhuḥ / kelīgṛhaṃ tathātmānaṃ sā syādvāsakasajjikā,प्रियागमनवेलायां मण्डयन्ती मुहुर्मुहुः / केलीगृहं तथात्मानं सा स्याद्वासकसज्जिका
Prataparudriya,verse,viprud_1.51,[1.5.2 vāsakāsajnikā] yathā--- svatejasā pariṣkṛtya pradhānāgāramutkayā / śriyābhiṣekavelāyāṃ vīrarudraḥ pratīkṣitaḥ,[१.५.२ वासकासज्निका] यथा--- स्वतेजसा परिष्कृत्य प्रधानागारमुत्कया / श्रियाभिषेकवेलायां वीररुद्रः प्रतीक्षितः
Prataparudriya,verse,viprud_1.52,cirayatyadhikaṃ kānte virahotkaṇṭhitonmanāḥ,चिरयत्यधिकं कान्ते विरहोत्कण्ठितोन्मनाः
Prataparudriya,verse,viprud_1.53,[1.5.3 virahotkaṇṭhitā] yathā--- na śaṅkānyā tādṛgguṇaparimale rudranṛpatau kayā vā goṣṭhyāsau cirayati sakhībhirna sulabhaḥ / samānetuṃ kāntaṃ vraja madana baddho 'ñjalirayaṃ yato viṣvadrīcaḥ kirati kiraṇāṃstvatpriyasakhaḥ,[१.५.३ विरहोत्कण्ठिता] यथा--- न शङ्कान्या तादृग्गुणपरिमले रुद्रनृपतौ कया वा गोष्ठ्यासौ चिरयति सखीभिर्न सुलभः / समानेतुं कान्तं व्रज मदन बद्धो ऽञ्जलिरयं यतो विष्वद्रीचः किरति किरणांस्त्वत्प्रियसखः
Prataparudriya,verse,viprud_1.54,kvacit saṃketamāvedya dayitenātha vañcitā / smarārtā vipralabdheti kalāvidbhiḥ prakīrtyate,क्वचित् संकेतमावेद्य दयितेनाथ वञ्चिता / स्मरार्ता विप्रलब्धेति कलाविद्भिः प्रकीर्त्यते
Prataparudriya,verse,viprud_1.55,[1.5.4 vipralabdhā] yathā--- gacchāgre sakhi ! kā priyāgamakathā prāpto niśīthaḥ paraṃ saṃketālaya ! mokṣyase mama vṛthā jāto 'śrubhiḥ paṅkilaḥ / yadvā rudranareśvare priyatame rājyaśriyo vallabhe bhāratyā dayite bhuvaḥ kṛtapadāḥ prāyo vayaṃ vañcitāḥ,[१.५.४ विप्रलब्धा] यथा--- गच्छाग्रे सखि ! का प्रियागमकथा प्राप्तो निशीथः परं संकेतालय ! मोक्ष्यसे मम वृथा जातो ऽश्रुभिः पङ्किलः / यद्वा रुद्रनरेश्वरे प्रियतमे राज्यश्रियो वल्लभे भारत्या दयिते भुवः कृतपदाः प्रायो वयं वञ्चिताः
Prataparudriya,verse,viprud_1.56,nītvānyatra niśāṃ prātarāgate prāṇavallabhe / anyāsaṃbhogacihnaistu kupitā khaṇḍitā matā,नीत्वान्यत्र निशां प्रातरागते प्राणवल्लभे / अन्यासंभोगचिह्नैस्तु कुपिता खण्डिता मता
Prataparudriya,verse,viprud_1.57,[1.5.5 khaṇḍitā] yathā--- rātriryāmatrayaparimitā vallabhāste sahasraṃ mārgāsaktyā mama gṛhamapi prātarevāgato 'si / kiṃ kartavyaṃ vada nṛpatibhirvīkṣaṇīyā hi sarvāḥ ko vā doṣastava punarahaṃ kāmamāyāsayitrī,[१.५.५ खण्डिता] यथा--- रात्रिर्यामत्रयपरिमिता वल्लभास्ते सहस्रं मार्गासक्त्या मम गृहमपि प्रातरेवागतो ऽसि / किं कर्तव्यं वद नृपतिभिर्वीक्षणीया हि सर्वाः को वा दोषस्तव पुनरहं काममायासयित्री
Prataparudriya,verse,viprud_1.58,kopāt priyaṃ parāṇudya paścāttāpasamanvitā / kalahāntaritā nāma sūribhiḥ parikīrtitā,कोपात् प्रियं पराणुद्य पश्चात्तापसमन्विता / कलहान्तरिता नाम सूरिभिः परिकीर्तिता
Prataparudriya,verse,viprud_1.59,[1.5.6 kalahāntaritā] yathā--- taha taha aṇuṇaanto pio tue hiaa rosakaluseṇa / avahīrido ṇa muṇiaṃ rāeti vioaveaṇaṃ sahasu,[१.५.६ कलहान्तरिता] यथा--- तह तह अणुणअन्तो पिओ तुए हिअअ रोसकलुसेण / अवहीरिदो ण मुणिअं राएति विओअवेअणं सहसु
Prataparudriya,verse,viprud_1.60,(tathā tathā anunayan priyastvayā hṛdaya ! roṣa kaluṣeṇa / avadhīrito na jñāto rājeti viyogavedanāṃ sahasva) // // deśāntaragate kānte khinnā proṣitabhartṛkā / [1.5.7 proṣitabhartṛkā] yathā--- trailokyaprathamānakīrttimahasaḥ śrīvīrarudraprabhoḥ sevārthaṃ cirayatsu kākatipure bhūpeṣu tadyoṣitaḥ / dvārāsaktadṛśo nayanti divasān vyuṣṭāśayā ca kṣapāstaddhyānapratibaddhasāndrapulakavyākīrṇakāmeṣavaḥ,(तथा तथा अनुनयन् प्रियस्त्वया हृदय ! रोष कलुषेण / अवधीरितो न ज्ञातो राजेति वियोगवेदनां सहस्व) // // देशान्तरगते कान्ते खिन्ना प्रोषितभर्तृका / [१.५.७ प्रोषितभर्तृका] यथा--- त्रैलोक्यप्रथमानकीर्त्तिमहसः श्रीवीररुद्रप्रभोः सेवार्थं चिरयत्सु काकतिपुरे भूपेषु तद्योषितः / द्वारासक्तदृशो नयन्ति दिवसान् व्युष्टाशया च क्षपास्तद्ध्यानप्रतिबद्धसान्द्रपुलकव्याकीर्णकामेषवः
Prataparudriya,verse,viprud_1.61,kāntābhisaraṇodyuktā smarārtā sābhisārikā,कान्ताभिसरणोद्युक्ता स्मरार्ता साभिसारिका
Prataparudriya,verse,viprud_1.62,[1.5.8 abhisārikā] yathā--- saṃbhramairalamalpajñe ! preyānastu mahīpatiḥ / kareṇusthāṃ na paśyāmi na śṛṇomyabhisārikām,[१.५.८ अभिसारिका] यथा--- संभ्रमैरलमल्पज्ञे ! प्रेयानस्तु महीपतिः / करेणुस्थां न पश्यामि न शृणोम्यभिसारिकाम्
Prataparudriya,verse,viprud_1.63,// āsāṃ nāyikānukūlane sahāyāḥ // dūtyo dāsī sakhī kārūrdhātreyī prātiveśinī / liṅginī śilpinī svā ca sahāyāḥ parikīrtitāḥ,// आसां नायिकानुकूलने सहायाः // दूत्यो दासी सखी कारूर्धात्रेयी प्रातिवेशिनी / लिङ्गिनी शिल्पिनी स्वा च सहायाः परिकीर्तिताः
Prataparudriya,verse,viprud_1.64,etāsāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca spaṣṭam / kāmaśāstraprasiddhāḥ padmanīcitriṇīprabhṛtayo jātiviśeṣā jñātavyāḥ / saṃkṣepeṇa nāyikā trividhā---mugdhā madhyā prauḍhā ceti / udayadyauvanā mugdhā lajāvijitamanmathā / lajāmanmathamadhyasthā madhyamoditayauvanā / smaramandīkṛtavrīḍā prauḍhā saṃpūrṇayauvanā,एतासां स्वरूपमुदाहरणं च स्पष्टम् / कामशास्त्रप्रसिद्धाः पद्मनीचित्रिणीप्रभृतयो जातिविशेषा ज्ञातव्याः / संक्षेपेण नायिका त्रिविधा---मुग्धा मध्या प्रौढा चेति / उदयद्यौवना मुग्धा लजाविजितमन्मथा / लजामन्मथमध्यस्था मध्यमोदितयौवना / स्मरमन्दीकृतव्रीडा प्रौढा संपूर्णयौवना
Prataparudriya,verse,viprud_1.65,yathākramamudāharaṇāni / mugdhā yathā--- mugdhe ! yanmanaso 'pi gopyamakhilaṃ tanmahyamāvedyate kiṃ yā kācidahaṃ tava priyasakhi pracchādya kiṃ tāmyasi / āsaktistava rudradevanṛpatāvāśāsyate kiṃ bhavedityālyāṃ praṇayaikavāci sutanurdattottarā vrīḍayā,यथाक्रममुदाहरणानि / मुग्धा यथा--- मुग्धे ! यन्मनसो ऽपि गोप्यमखिलं तन्मह्यमावेद्यते किं या काचिदहं तव प्रियसखि प्रच्छाद्य किं ताम्यसि / आसक्तिस्तव रुद्रदेवनृपतावाशास्यते किं भवेदित्याल्यां प्रणयैकवाचि सुतनुर्दत्तोत्तरा व्रीडया
Prataparudriya,verse,viprud_1.66,madhyā yathā--- līlāvibhramapūrvaraṅgamuditaṃ tāruṇyametya trapānepathyāntarabimbitasmarakalālāsyaprapañcaśriyaḥ / sakhyaḥ paśyata kākatīyanṛpatau bhāvānubandhojjvalaḥ ko 'pyasyāstaralabhruvo vijayate śṛṅgāranāṭyakramaḥ,मध्या यथा--- लीलाविभ्रमपूर्वरङ्गमुदितं तारुण्यमेत्य त्रपानेपथ्यान्तरबिम्बितस्मरकलालास्यप्रपञ्चश्रियः / सख्यः पश्यत काकतीयनृपतौ भावानुबन्धोज्ज्वलः को ऽप्यस्यास्तरलभ्रुवो विजयते शृङ्गारनाट्यक्रमः
Prataparudriya,verse,viprud_1.67,prauḍhā yathā--- sahelaṃ paśyantyāḥ prakṛtisubhagaṃ rudranṛpatiṃ tadātvapratyudyadvividhalalitāṭopamadhuram / rasaprādurbhāvād yugapadudayatsāttvikamaho mṛgākṣyāstāruṇye kusumaśaraśilpaṃ vijayate,प्रौढा यथा--- सहेलं पश्यन्त्याः प्रकृतिसुभगं रुद्रनृपतिं तदात्वप्रत्युद्यद्विविधललिताटोपमधुरम् / रसप्रादुर्भावाद् युगपदुदयत्सात्त्विकमहो मृगाक्ष्यास्तारुण्ये कुसुमशरशिल्पं विजयते
Prataparudriya,verse,viprud_1.68,bhedāntaraṃ yathāsaṃbhavamudāhāryam / guṇālaṃkārāṇāṃ rasamahati kāvye vilasitaṃ sphuracchabdārthābhyāṃ tadapi hṛdayānandi bhavati / tayorapyunmeṣaḥ sravadamṛtamādhuryasubhagaḥ paraṃ puṇyaślokaṃ caritamanubadhnan vijayate,भेदान्तरं यथासंभवमुदाहार्यम् / गुणालंकाराणां रसमहति काव्ये विलसितं स्फुरच्छब्दार्थाभ्यां तदपि हृदयानन्दि भवति / तयोरप्युन्मेषः स्रवदमृतमाधुर्यसुभगः परं पुण्यश्लोकं चरितमनुबध्नन् विजयते
Prataparudriya,verse,viprud_1.69,"eṣa saṃgrahaślokaḥ / upaskārahetūnāṃ guṇālaṅkārāṇāṃ sadṛ'śeṅārye sati caritārthatvam / yasyālaṅkārāśrayatvaṃ tadeva lokanyāyenālaṅkāryam / tena guṇālaṅkārāṇāṃ kāvyamevāśrayabhūtamiti tadevālaṅkāryam / rasāderalaṅkāryatvoktiḥ prādhānyenātmana iva hāranūpurādyalaṅkāryatvam / jīvitabhūtatvādrasādeḥ kāvyātmatā / kvacidrasasya prādhānyam / kvacidalaṅaakārasya prādhānyam / kvacidvastunaḥ prādhānyaṃ ca / (upaskārahetūnāmityādiḥ atiślāghākāraṇamityanto grantho bahuṣu kośeṣu na dṛśyate, nāpi vyākhyātaḥ kumārasvāmisomapīthinā) / rasaprādhānyaṃ yathā--- īṣadaṅkuritavibhramacārau dehapallavitakāntini tanvyāḥ / yauvane mukulitastanamātre puṣpitaśca phalitaśca manobhūḥ","एष संग्रहश्लोकः / उपस्कारहेतूनां गुणालङ्काराणां सदृऽशेङार्ये सति चरितार्थत्वम् / यस्यालङ्काराश्रयत्वं तदेव लोकन्यायेनालङ्कार्यम् / तेन गुणालङ्काराणां काव्यमेवाश्रयभूतमिति तदेवालङ्कार्यम् / रसादेरलङ्कार्यत्वोक्तिः प्राधान्येनात्मन इव हारनूपुराद्यलङ्कार्यत्वम् / जीवितभूतत्वाद्रसादेः काव्यात्मता / क्वचिद्रसस्य प्राधान्यम् / क्वचिदलङअकारस्य प्राधान्यम् / क्वचिद्वस्तुनः प्राधान्यं च / (उपस्कारहेतूनामित्यादिः अतिश्लाघाकारणमित्यन्तो ग्रन्थो बहुषु कोशेषु न दृश्यते, नापि व्याख्यातः कुमारस्वामिसोमपीथिना) / रसप्राधान्यं यथा--- ईषदङ्कुरितविभ्रमचारौ देहपल्लवितकान्तिनि तन्व्याः / यौवने मुकुलितस्तनमात्रे पुष्पितश्च फलितश्च मनोभूः"
Prataparudriya,verse,viprud_1.70,etat kāñcidbālāmālokya saspṛhasya pratāparudrasya vacanam / atra śṛṅgāraraso vyajyate // alaṅkāraprādhānyaṃ yathā--- kīrttau pratāparudrasya viharantyāṃ digantare / lokālokataṭāḥ śaśvaddravaccandropalāṅkitāḥ,एतत् काञ्चिद्बालामालोक्य सस्पृहस्य प्रतापरुद्रस्य वचनम् / अत्र शृङ्गाररसो व्यज्यते // अलङ्कारप्राधान्यं यथा--- कीर्त्तौ प्रतापरुद्रस्य विहरन्त्यां दिगन्तरे / लोकालोकतटाः शश्वद्द्रवच्चन्द्रोपलाङ्किताः
Prataparudriya,verse,viprud_1.71,atra candrakāntakuṭṭimānāṃ lokālokācalataṭānāṃ rudradevakīrttau candrikābuddhyā śaśvat dravo 'bhūditi bhrāntimadalaṅāro vyajyate / vyaṅgyāvasthāyāmalaṅkārasyāpi prādhānyamastyeva // vastuprādhānyaṃ yathā--- avatarati vīrarudre kākativaṃśe trilokamahanīye / tyaktvā dugdhapayodhiṃ talpaphaṇīśaḥ svamandiraṃ prāptaḥ,अत्र चन्द्रकान्तकुट्टिमानां लोकालोकाचलतटानां रुद्रदेवकीर्त्तौ चन्द्रिकाबुद्ध्या शश्वत् द्रवो ऽभूदिति भ्रान्तिमदलङारो व्यज्यते / व्यङ्ग्यावस्थायामलङ्कारस्यापि प्राधान्यमस्त्येव // वस्तुप्राधान्यं यथा--- अवतरति वीररुद्रे काकतिवंशे त्रिलोकमहनीये / त्यक्त्वा दुग्धपयोधिं तल्पफणीशः स्वमन्दिरं प्राप्तः
Prataparudriya,verse,viprud_1.72,atra talpaphaṇīśaḥ dugdhābdhiṃ vihāya svagṛhaṃ prāptaḥ ityanena kṣīrasamudre harirnāstīti vyajyate / anena puruṣottamaḥ pratāparudrarūpeṇa kākatīyakule 'vatatāreti vastu vyajyate / iti trividhaṃ vyaṅgyaprādhānyam // kāvyamāśritya guṇālaṅkārāṇāṃ vilāsaḥ / tacca kāvyaṃ śabdasphuraṇenārthasphuraṇena tadubhayasphuraṇena ca sahṛdayahṛdayānandi bhavati // [1.6.1 śabdaspuraṇam] śabdasya sphuraṇaṃ nāma prauḍhabandhasya ḍambaraḥ / yo bandhāḍambara ārabhaṭyāṃ pratipādayiṣyate tacchabdasphuraṇam / yathā--- kṣoṇīrakṣaṇadakṣiṇāḥ kṣatajagatkṣobhā durīkṣakramāḥ kṣudrakṣatriyapakṣaśikṣaṇavidhau protkṣiptakaukṣeyakāḥ / uddāmodyamanasya rudranṛpaterderdaṇḍayoścaṇḍayorgarjaddurjanagarvaparvatabhidādambholayaḥ kelayaḥ,अत्र तल्पफणीशः दुग्धाब्धिं विहाय स्वगृहं प्राप्तः इत्यनेन क्षीरसमुद्रे हरिर्नास्तीति व्यज्यते / अनेन पुरुषोत्तमः प्रतापरुद्ररूपेण काकतीयकुले ऽवततारेति वस्तु व्यज्यते / इति त्रिविधं व्यङ्ग्यप्राधान्यम् // काव्यमाश्रित्य गुणालङ्काराणां विलासः / तच्च काव्यं शब्दस्फुरणेनार्थस्फुरणेन तदुभयस्फुरणेन च सहृदयहृदयानन्दि भवति // [१.६.१ शब्दस्पुरणम्] शब्दस्य स्फुरणं नाम प्रौढबन्धस्य डम्बरः / यो बन्धाडम्बर आरभट्यां प्रतिपादयिष्यते तच्छब्दस्फुरणम् / यथा--- क्षोणीरक्षणदक्षिणाः क्षतजगत्क्षोभा दुरीक्षक्रमाः क्षुद्रक्षत्रियपक्षशिक्षणविधौ प्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकाः / उद्दामोद्यमनस्य रुद्रनृपतेर्देर्दण्डयोश्चण्डयोर्गर्जद्दुर्जनगर्वपर्वतभिदादम्भोलयः केलयः
Prataparudriya,verse,viprud_1.73,[1.6.2 arthaspuraṇam] acumbitārthasaṃpattirarthasphuraṇamiṣyate,[१.६.२ अर्थस्पुरणम्] अचुम्बितार्थसंपत्तिरर्थस्फुरणमिष्यते
Prataparudriya,verse,viprud_1.74,yathā--- khagge jujjñavijimbhie rivumahīṇāhaṃjaliṃ biṃbiaṃ pekkhaṃto jaalacchivāsakamalaṃ maṇṇaṃti viṇṇāṇiṇo / maṇṇe vīrapaāvaruddavihuṇo jaṇṇesu ghettuṃ uṇo siṭhṭhīe ripujīviāi vihiṇo pattassa pīḍhaṃbuam,यथा--- खग्गे जुज्ज्ञविजिम्भिए रिवुमहीणाहंजलिं बिंबिअं पेक्खंतो जअलच्छिवासकमलं मण्णंति विण्णाणिणो / मण्णे वीरपआवरुद्दविहुणो जण्णेसु घेत्तुं उणो सिठ्ठीए रिपुजीविआइ विहिणो पत्तस्स पीढंबुअम्
Prataparudriya,verse,viprud_1.75,(khaḍge yuddhavijṛmbhite ripumahīnāthāñjaliṃ bimbitaṃ prekṣamāṇāḥ jayalakṣmīvāsakamalaṃ manyante vijñāninaḥ / manye vīrapratāparudravibhorjanyeṣu grahītuṃ punaḥ sṛṣṭyai ripujīvitāni vidheḥ prāptasya pīṭhāmbujam) // // [1.6.3 ubhayaspuraṇam] ubhayasphuraṇaṃ yathā--- udyadbṛṃhitagarjitaiḥ karighaṭākādambinīḍambaraiḥ kṣoṇībhṛtkaṭakoparodhapaṭubhiḥ sadyaḥ sphura(ṭa?) ddiktaṭaiḥ / prāvṛṭasaṃbhramaśaṃsino ripuvadhūbāṣpodgamairdurdinaṃ kurvantaścalamartigaṇḍanṛpaterjaitraprayāṇodyamāḥ,(खड्गे युद्धविजृम्भिते रिपुमहीनाथाञ्जलिं बिम्बितं प्रेक्षमाणाः जयलक्ष्मीवासकमलं मन्यन्ते विज्ञानिनः / मन्ये वीरप्रतापरुद्रविभोर्जन्येषु ग्रहीतुं पुनः सृष्ट्यै रिपुजीवितानि विधेः प्राप्तस्य पीठाम्बुजम्) // // [१.६.३ उभयस्पुरणम्] उभयस्फुरणं यथा--- उद्यद्बृंहितगर्जितैः करिघटाकादम्बिनीडम्बरैः क्षोणीभृत्कटकोपरोधपटुभिः सद्यः स्फुर(ट?) द्दिक्तटैः / प्रावृटसंभ्रमशंसिनो रिपुवधूबाष्पोद्गमैर्दुर्दिनं कुर्वन्तश्चलमर्तिगण्डनृपतेर्जैत्रप्रयाणोद्यमाः
Prataparudriya,verse,viprud_1.76,evaṃvidhaśabdārthasphuraṇābhyāṃ kāvyasya cārutvam / śabdārthayorapi puṇyaślokacaritavarṇanena sahṛdayahṛdayānanditvam / ato nāyakasyaiva kāvye prādhānyam / [1.6.4 nāyakapradhānyam] kulācārayaśaḥ śauryaśrutaśīlādivarṇanam / kriyate neturevaṃ yattadeva bahusaṃmatam,एवंविधशब्दार्थस्फुरणाभ्यां काव्यस्य चारुत्वम् / शब्दार्थयोरपि पुण्यश्लोकचरितवर्णनेन सहृदयहृदयानन्दित्वम् / अतो नायकस्यैव काव्ये प्राधान्यम् / [१.६.४ नायकप्रधान्यम्] कुलाचारयशः शौर्यश्रुतशीलादिवर्णनम् / क्रियते नेतुरेवं यत्तदेव बहुसंमतम्
Prataparudriya,verse,viprud_1.77,athavā pratipakṣasya varṇayitvā guṇān bahūn / tajjayānnāyakotkarṣavarṇanaṃ ca mataṃ kvacit,अथवा प्रतिपक्षस्य वर्णयित्वा गुणान् बहून् / तज्जयान्नायकोत्कर्षवर्णनं च मतं क्वचित्
Prataparudriya,verse,viprud_1.78,yathākramamudāharaṇam--- tattvaṃ yassa paraḥ pumānavataro yasyānvaye kākatikṣmāpānāṃ caritaṃ ca yasya bhuvanakṣemaṃkaraprakramam / ślaghā yasya laghūkṛtāmaratarusvardhenucintāmaṇiḥ so 'yaṃ viśvadhuraṃdharo vijayate śrīvīrarudro nṛpaḥ,यथाक्रममुदाहरणम्--- तत्त्वं यस्स परः पुमानवतरो यस्यान्वये काकतिक्ष्मापानां चरितं च यस्य भुवनक्षेमंकरप्रक्रमम् / श्लघा यस्य लघूकृतामरतरुस्वर्धेनुचिन्तामणिः सो ऽयं विश्वधुरंधरो विजयते श्रीवीररुद्रो नृपः
Prataparudriya,verse,viprud_1.79,yattejaḥ pratipakṣabhūpaviharadgarvāndhakārātapo yaddorargalavikramastrijagatīśuddhāntadauvārikaḥ / so 'pyāsīd yudhi sevaṇakṣitipatiḥ sannāhabherīdhvaniṃ śrutvā rudranareśvarasya mahato bhītaḥ palāyyākulaḥ,यत्तेजः प्रतिपक्षभूपविहरद्गर्वान्धकारातपो यद्दोरर्गलविक्रमस्त्रिजगतीशुद्धान्तदौवारिकः / सो ऽप्यासीद् युधि सेवणक्षितिपतिः सन्नाहभेरीध्वनिं श्रुत्वा रुद्रनरेश्वरस्य महतो भीतः पलाय्याकुलः
Prataparudriya,verse,viprud_1.80,evaṃvidhavarṇanamutpādye nāyake na ghaṭate / tasya lokaprasiddhyarthaṃ kulavyapadeśādayo bahudhā varṇayitumevocitāḥ / svataḥ siddhe tu nāyake dvaividhyamapi saṃbhavati / tasya kulavyapadeśādīnāṃ lokaprasiddhatvāt kavibhirbalavatpratipakṣavijayavarṇanaṃ yuktam / evaṃ svataḥ sidhdotpādyatvabhedena nāyakasya dvaividhyam / tatra ca- [1.6.5 nāyaka-guṇayorvargīkaraṇam] dhīroddhate yathā raudro varṇyate bāhyasaṃbhramaḥ / yathā ca dhīralalite śṛṅgāro bahubhāvakṛt,एवंविधवर्णनमुत्पाद्ये नायके न घटते / तस्य लोकप्रसिद्ध्यर्थं कुलव्यपदेशादयो बहुधा वर्णयितुमेवोचिताः / स्वतः सिद्धे तु नायके द्वैविध्यमपि संभवति / तस्य कुलव्यपदेशादीनां लोकप्रसिद्धत्वात् कविभिर्बलवत्प्रतिपक्षविजयवर्णनं युक्तम् / एवं स्वतः सिध्दोत्पाद्यत्वभेदेन नायकस्य द्वैविध्यम् / तत्र च- [१.६.५ नायक-गुणयोर्वर्गीकरणम्] धीरोद्धते यथा रौद्रो वर्ण्यते बाह्यसंभ्रमः / यथा च धीरललिते शृङ्गारो बहुभावकृत्
Prataparudriya,verse,viprud_1.81,na dhīrodāttaviṣaye tathā varṇanamiṣyate / kāryato rasasaṃpūrtistasminnapyucitakramā,न धीरोदात्तविषये तथा वर्णनमिष्यते / कार्यतो रससंपूर्तिस्तस्मिन्नप्युचितक्रमा
Prataparudriya,verse,viprud_1.82,hāsyādīnāṃ tathānyeṣāṃ rasānāmapi kīrtanam / mandodyamānubhāvaṃ syāddhīrodātte tu netari,हास्यादीनां तथान्येषां रसानामपि कीर्तनम् / मन्दोद्यमानुभावं स्याद्धीरोदात्ते तु नेतरि
Prataparudriya,verse,viprud_2.1,sarvanāyakātiśāyitvāddhīrodāttasya tadviṣayatvaṃ prabandhānāmatiślāghākāraṇam // iti śrīvidyānāthakṛtau pratāparudrayaśobhṛṣaṇe 'laṃkāraśāstre nāyakaprakaraṇaṃ samāptam // iti padavākyapramāṇapārāvārapārīṇaśrīmahopādhyāyakolacalamallināthasūrisūnunā viśvajanīnavidyasya vidvanmaṇeḥ peddayāryasyānujena kumārasvāmisomapīthinā viracite pratāparudrīyavyākhyāne ratnāpaṇākhyāne nāyakanirūpaṇaṃ nāma prathamaṃ prakaraṇam // [ii.1. atha kāvyaprakaraṇam] // atha kāvyasvarūpanirūpaṇam // [ii.1 kāvyasvarūrapam] guṇālaṃkārasahitau śabdārthau doṣavarjitau / gadyapadyobhayamayaṃ kāvyaṃ kāvyavido viduḥ,सर्वनायकातिशायित्वाद्धीरोदात्तस्य तद्विषयत्वं प्रबन्धानामतिश्लाघाकारणम् // इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभृषणे ऽलंकारशास्त्रे नायकप्रकरणं समाप्तम् // इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहोपाध्यायकोलचलमल्लिनाथसूरिसूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्यानुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रतापरुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने नायकनिरूपणं नाम प्रथमं प्रकरणम् // [इइ.१. अथ काव्यप्रकरणम्] // अथ काव्यस्वरूपनिरूपणम् // [इइ.१ काव्यस्वरूरपम्] गुणालंकारसहितौ शब्दार्थौ दोषवर्जितौ / गद्यपद्योभयमयं काव्यं काव्यविदो विदुः
Prataparudriya,verse,viprud_2.2,"[ii.2 kāvyasāmānyalakṣaṇam] ""adoṣau saguṇau sālaṃkārau śabdārthau kāvyam""iti kāvyasāmānyalakṣaṇam / śabdārthau mūrtirākhyātau jīvitaṃ vyaṅgyavaibhavam / hārādivadalaṃkārāstatra syurupamādayaḥ","[इइ.२ काव्यसामान्यलक्षणम्] ""अदोषौ सगुणौ सालंकारौ शब्दार्थौ काव्यम्""इति काव्यसामान्यलक्षणम् / शब्दार्थौ मूर्तिराख्यातौ जीवितं व्यङ्ग्यवैभवम् / हारादिवदलंकारास्तत्र स्युरुपमादयः"
Prataparudriya,verse,viprud_2.3,śleṣādayo guṇāstatra śauryādaya iva sthitāḥ / ātmotkarṣāvahāstatra svabhāvā iva rītayaḥ,श्लेषादयो गुणास्तत्र शौर्यादय इव स्थिताः / आत्मोत्कर्षावहास्तत्र स्वभावा इव रीतयः
Prataparudriya,verse,viprud_2.4,śobhāmāhārthikīṃ prāptā vṛttayo vṛttayo yathā / padānuguṇyaviśrāntiḥ śayyā śayyeva saṃmatā,शोभामाहार्थिकीं प्राप्ता वृत्तयो वृत्तयो यथा / पदानुगुण्यविश्रान्तिः शय्या शय्येव संमता
Prataparudriya,verse,viprud_2.5,rasāsvādaprabhedāḥ syuḥ pākāḥ pākā iva sthitāḥ / prakhyātā lokavadiyaṃ sāmagrī kāvyasaṃpadaḥ,रसास्वादप्रभेदाः स्युः पाकाः पाका इव स्थिताः / प्रख्याता लोकवदियं सामग्री काव्यसंपदः
Prataparudriya,verse,viprud_2.6,"[ii.3 vācaka-lakṣaka-vyañjakarūpeṇa śabdatraividhyam] vācakalakṣakavyañjakatvena trividhaṃ śabdajātam / vācyalakṣyavyaṅgyatvenārthajātamapi trividham / tātparyārtho 'pi vyaṅgyārtha eva, na pṛthagbhūtaḥ / [ii.4 vṛttitraividhyam] abhidhālakṣaṇāvyañjanākhyāstisraḥ śabdavṛttayaḥ / [ii.5 lakṣaṇāyāścāturvidhyam] gauṇavṛttirapi lakṣaṇāprabheda eva, saṃbandhānupapattimūlakatvāt / yathāgnirmāṇavaka ityatrāgnisādṛśyaviśiṣṭamāṇavakapratipattirvivakṣitā, tathaiva gaṅgāyāṃ ghoṣa ityatra gaṅgāsaṃbandhaviśiṣṭatīrapratipattirvivakṣitā / gaṅgāsaṃbandhasyopalakṣaṇatve ghoṣagatapavitratvādyasiddheḥ / ata eva sādṛśyanibandhanā saṃbandhanibandhanā ceti dvividhā lakṣaṇā / saṃbandhanibandhanā jahadvācyā ajahadvācyā ceti dvividhā / sādṛśyanibandhanā sāropā sādhyavasāyā ceti vdividhā / evaṃ lakṣaṇā caturvidhā / [ii.6 kāśikyādittayastvanyā] kaiśikyārabhaṭī sāttvatī bhāratī ceti racanāśritatvena rasāvasthānaṃsūcakāścatasno vṛttayaḥ / tathā coktaṃ 'daśarūpake'--- ""kaiśikyārabhaṭī caiva sāttvatī bhāratī tathā / catasro vṛttayo jñeyā rasāvasthānasūcakāḥ // '; iti / racanāyā api rasavyañjakatvaṃ prasiddham / rasānanuguṇavarṇaracanāyā doṣatvamuktam / vaidarbhīprabhṛtayo rītiviśeṣā na vṛttiṣvantarbhūtāḥ / [ii.7 abhidhānirūpaṇam] tatra saṃketitārthagocaraḥ śabdavyāpāro 'bhidhā / sā dvividhā---rūḍhipūrvikā yogapūrvikā ceti / rūḍhipūrvikā yathā--- tapoviśeṣaiḥ prathitaiḥ prajānāṃ śubhaiścaritrairjagatīmahiṣyāḥ / bhāgyaiḥ prabhūtairbhuvanasya cāsya bibharti rājyaṃ varavīrarudraḥ","[इइ.३ वाचक-लक्षक-व्यञ्जकरूपेण शब्दत्रैविध्यम्] वाचकलक्षकव्यञ्जकत्वेन त्रिविधं शब्दजातम् / वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यत्वेनार्थजातमपि त्रिविधम् / तात्पर्यार्थो ऽपि व्यङ्ग्यार्थ एव, न पृथग्भूतः / [इइ.४ वृत्तित्रैविध्यम्] अभिधालक्षणाव्यञ्जनाख्यास्तिस्रः शब्दवृत्तयः / [इइ.५ लक्षणायाश्चातुर्विध्यम्] गौणवृत्तिरपि लक्षणाप्रभेद एव, संबन्धानुपपत्तिमूलकत्वात् / यथाग्निर्माणवक इत्यत्राग्निसादृश्यविशिष्टमाणवकप्रतिपत्तिर्विवक्षिता, तथैव गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गासंबन्धविशिष्टतीरप्रतिपत्तिर्विवक्षिता / गङ्गासंबन्धस्योपलक्षणत्वे घोषगतपवित्रत्वाद्यसिद्धेः / अत एव सादृश्यनिबन्धना संबन्धनिबन्धना चेति द्विविधा लक्षणा / संबन्धनिबन्धना जहद्वाच्या अजहद्वाच्या चेति द्विविधा / सादृश्यनिबन्धना सारोपा साध्यवसाया चेति व्दिविधा / एवं लक्षणा चतुर्विधा / [इइ.६ काशिक्यादित्तयस्त्वन्या] कैशिक्यारभटी सात्त्वती भारती चेति रचनाश्रितत्वेन रसावस्थानंसूचकाश्चतस्नो वृत्तयः / तथा चोक्तं ऽदशरूपकेऽ--- ""कैशिक्यारभटी चैव सात्त्वती भारती तथा / चतस्रो वृत्तयो ज्ञेया रसावस्थानसूचकाः // ऽ; इति / रचनाया अपि रसव्यञ्जकत्वं प्रसिद्धम् / रसाननुगुणवर्णरचनाया दोषत्वमुक्तम् / वैदर्भीप्रभृतयो रीतिविशेषा न वृत्तिष्वन्तर्भूताः / [इइ.७ अभिधानिरूपणम्] तत्र संकेतितार्थगोचरः शब्दव्यापारो ऽभिधा / सा द्विविधा---रूढिपूर्विका योगपूर्विका चेति / रूढिपूर्विका यथा--- तपोविशेषैः प्रथितैः प्रजानां शुभैश्चरित्रैर्जगतीमहिष्याः / भाग्यैः प्रभूतैर्भुवनस्य चास्य बिभर्ति राज्यं वरवीररुद्रः"
Prataparudriya,verse,viprud_2.7,atra sarve śabdā rūḍhāḥ / yogapūrvikā yathā--- rājñi rudranarādhīśe rañjayatyakhilāḥ prajāḥ / bhūranvarthā vasumatī ratnagarbhā sthireti ca,अत्र सर्वे शब्दा रूढाः / योगपूर्विका यथा--- राज्ञि रुद्रनराधीशे रञ्जयत्यखिलाः प्रजाः / भूरन्वर्था वसुमती रत्नगर्भा स्थिरेति च
Prataparudriya,verse,viprud_2.8,atra vasumatīratnagarbhetyevamādayo yaugikāḥ / [ii.8 lakṣaṇanirūpaṇam] vācyārthānupapattyā tatsaṃbandhinyāropitaḥ śabdavyāpāro lakṣaṇā / [ii.9jahallakṣaṇānirūpaṇam] tatra jahallakṣaṇā yathā--- jetuḥ kākatibhūbharturākarṇya paṭahadhvanim / sāmantanagarāṇyuccairākrośanti samantataḥ,अत्र वसुमतीरत्नगर्भेत्येवमादयो यौगिकाः / [इइ.८ लक्षणनिरूपणम्] वाच्यार्थानुपपत्त्या तत्संबन्धिन्यारोपितः शब्दव्यापारो लक्षणा / [इइ.९जहल्लक्षणानिरूपणम्] तत्र जहल्लक्षणा यथा--- जेतुः काकतिभूभर्तुराकर्ण्य पटहध्वनिम् / सामन्तनगराण्युच्चैराक्रोशन्ति समन्ततः
Prataparudriya,verse,viprud_2.9,atra nagarāṇyuccairākrośantīti vācyasyānanvayaḥ / acetanānāmākrośasyāsaṃbhavāt tatratyā janā lakṣyante / [ii.10ajahallakṣaṇānirūpaṇam] ajahallakṣaṇā yathā--- patyuḥ kākatināthasya pādapīṭhīmanāratam / sphuradratnaprabhājālairalaṃkurvanti maulayaḥ,अत्र नगराण्युच्चैराक्रोशन्तीति वाच्यस्यानन्वयः / अचेतनानामाक्रोशस्यासंभवात् तत्रत्या जना लक्ष्यन्ते / [इइ.१०अजहल्लक्षणानिरूपणम्] अजहल्लक्षणा यथा--- पत्युः काकतिनाथस्य पादपीठीमनारतम् / स्फुरद्रत्नप्रभाजालैरलंकुर्वन्ति मौलयः
Prataparudriya,verse,viprud_2.10,atrālaṃkārasiddhyarthaṃ maulibhistadāśrayabhūtā nṛpatayo lakṣyante / [ii.11saropalakṣaṇānirūpaṇam] sāropalakṣaṇā yathā--- manthānācalamūlamecakaśilāsaṃghaṭṭanaśyāmikā- kāraṃ yattuhinadyutau sphurati tat sāraṅgamācakṣate / manye nanviha vīrarudranṛpateḥ kīrttiśriyā nirjita- stanmudrāṅkavarāhamindururasā bibhrat samujjṛmbhate,अत्रालंकारसिद्ध्यर्थं मौलिभिस्तदाश्रयभूता नृपतयो लक्ष्यन्ते / [इइ.११सरोपलक्षणानिरूपणम्] सारोपलक्षणा यथा--- मन्थानाचलमूलमेचकशिलासंघट्टनश्यामिका- कारं यत्तुहिनद्युतौ स्फुरति तत् सारङ्गमाचक्षते / मन्ये नन्विह वीररुद्रनृपतेः कीर्त्तिश्रिया निर्जित- स्तन्मुद्राङ्कवराहमिन्दुरुरसा बिभ्रत् समुज्जृम्भते
Prataparudriya,verse,viprud_2.11,atra candrakalaṅkarūpe kuraṅge varāhatvamāropyate / viṣayaviṣayiṇorabhihitayorabhedapratipattirāropaḥ / viṣayanigaraṇenābhedapratipattiradhyavasāyaḥ / [ii.12 sādhyavasānalakṣaṇānirūpaṇam] sādhyavasāyalakṣaṇā yathā--- kākatīyakulāmbhodheḥ prabhavatyeṣa candramāḥ / kṛtaḥ kuvalayollāso yenodayamupeyuṣā,अत्र चन्द्रकलङ्करूपे कुरङ्गे वराहत्वमारोप्यते / विषयविषयिणोरभिहितयोरभेदप्रतिपत्तिरारोपः / विषयनिगरणेनाभेदप्रतिपत्तिरध्यवसायः / [इइ.१२ साध्यवसानलक्षणानिरूपणम्] साध्यवसायलक्षणा यथा--- काकतीयकुलाम्भोधेः प्रभवत्येष चन्द्रमाः / कृतः कुवलयोल्लासो येनोदयमुपेयुषा
Prataparudriya,verse,viprud_2.12,atra pratāparudraścandratayādhyavasīyate / kākatīyakulāmbhodherityatrāropaḥ // [ii.13 vyañjanāvṛtti] atha vyañjanāvṛttiḥ anviteṣu padārtheṣu vākyārthopaskārārthamarthāntaraviṣayaḥ śabdavyāpāro vyañjanāvṛttiḥ / sā trividhā śabdārthobhayaśaktimūlatvena / [ii.14 śabdaśaktimūlāvyañjanā] tatra śabdaśaktimūlā yathā--- vāhinyaḥ kākatīndrasya sarvatomukhasaṃbhramāḥ / kurvantyudyatkabandhāḍhyaṃ pratipakṣabalārṇavam,अत्र प्रतापरुद्रश्चन्द्रतयाध्यवसीयते / काकतीयकुलाम्भोधेरित्यत्रारोपः // [इइ.१३ व्यञ्जनावृत्ति] अथ व्यञ्जनावृत्तिः अन्वितेषु पदार्थेषु वाक्यार्थोपस्कारार्थमर्थान्तरविषयः शब्दव्यापारो व्यञ्जनावृत्तिः / सा त्रिविधा शब्दार्थोभयशक्तिमूलत्वेन / [इइ.१४ शब्दशक्तिमूलाव्यञ्जना] तत्र शब्दशक्तिमूला यथा--- वाहिन्यः काकतीन्द्रस्य सर्वतोमुखसंभ्रमाः / कुर्वन्त्युद्यत्कबन्धाढ्यं प्रतिपक्षबलार्णवम्
Prataparudriya,verse,viprud_2.13,"atra vāhinīsarvatomukhakabandhaśabdānāmarthaprakaraṇādinā sainyasarvavyāpitvalūnamastakadehaparāṇāṃ vācakatve niyantrite 'pi śabdaśaktimūlā nadījalapratipattiryato jāyate sā vyañjanāvṛttiḥ / prākaraṇikārthaparyavasitābhidhā na śaknotyaprākaraṇikārthapratipattiṃ kartum / aprākaraṇikārthasyāpi vākyārthaśobhārthaṃ vakturvivakṣitatvāt / anyatastadapratītervyañjanākhyaṃ śabdasyaiva vyāpārāntaraṃ kalpyate / nātra lakṣaṇāvṛttiḥ saṃbhavati, vācyānupapattyabhāvāt / nātra vyāpāradvayenārthapratipādane vākyabhedaḥ, prayokturvivakṣāparatantratvāllaukikavākyānām // [ii.15arthaśavatimūlāvyañjanā] arthaśaktimūlā vyañjanāvṛttiryathā--- śrutvā kākatibhūbhartuḥ kṣoṇīpāṇigrahotsavam / aṅguṣṭhenālikhan bhūpāḥ pādapīṭhīṃ natānanāḥ","अत्र वाहिनीसर्वतोमुखकबन्धशब्दानामर्थप्रकरणादिना सैन्यसर्वव्यापित्वलूनमस्तकदेहपराणां वाचकत्वे नियन्त्रिते ऽपि शब्दशक्तिमूला नदीजलप्रतिपत्तिर्यतो जायते सा व्यञ्जनावृत्तिः / प्राकरणिकार्थपर्यवसिताभिधा न शक्नोत्यप्राकरणिकार्थप्रतिपत्तिं कर्तुम् / अप्राकरणिकार्थस्यापि वाक्यार्थशोभार्थं वक्तुर्विवक्षितत्वात् / अन्यतस्तदप्रतीतेर्व्यञ्जनाख्यं शब्दस्यैव व्यापारान्तरं कल्प्यते / नात्र लक्षणावृत्तिः संभवति, वाच्यानुपपत्त्यभावात् / नात्र व्यापारद्वयेनार्थप्रतिपादने वाक्यभेदः, प्रयोक्तुर्विवक्षापरतन्त्रत्वाल्लौकिकवाक्यानाम् // [इइ.१५अर्थशवतिमूलाव्यञ्जना] अर्थशक्तिमूला व्यञ्जनावृत्तिर्यथा--- श्रुत्वा काकतिभूभर्तुः क्षोणीपाणिग्रहोत्सवम् / अङ्गुष्ठेनालिखन् भूपाः पादपीठीं नताननाः"
Prataparudriya,verse,viprud_2.14,"atra bhūpā viṣaṇṇā ityarthaśaktyā vyajyate / na cārthaśaktimūle vyañjane 'numānaśaṅkā / vyaṅgyavyañjakayoravinābhāvābhāvāt / namrānanatvādikāryasyānekakāraṇakatvāt / niyatakāraṇapratītirvivakṣānugṛhītācchabdādeva / kiṃcaikasmādeva vyañjakāt tattadvyaṅgyārthapratītirvaktavivakṣānusāreṇa bhavati, iyamanekavyaṅgyārthapratītiranumānaparipāṭīviruddhā / na cābhidhāvṛttiḥ / saṃketitārtha eva tasyāḥ paricaya itīyatī gamanikā / [ii.16ubhayaśaktimūlāvyañjanā] ubhayaśaktimūlā yathā--- vijitāripuro mūrtau vilasatsarvamaḍgalaḥ / rājamaulirasau bhāti rudradevo jagatpatiḥ","अत्र भूपा विषण्णा इत्यर्थशक्त्या व्यज्यते / न चार्थशक्तिमूले व्यञ्जने ऽनुमानशङ्का / व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोरविनाभावाभावात् / नम्राननत्वादिकार्यस्यानेककारणकत्वात् / नियतकारणप्रतीतिर्विवक्षानुगृहीताच्छब्दादेव / किंचैकस्मादेव व्यञ्जकात् तत्तद्व्यङ्ग्यार्थप्रतीतिर्वक्तविवक्षानुसारेण भवति, इयमनेकव्यङ्ग्यार्थप्रतीतिरनुमानपरिपाटीविरुद्धा / न चाभिधावृत्तिः / संकेतितार्थ एव तस्याः परिचय इतीयती गमनिका / [इइ.१६उभयशक्तिमूलाव्यञ्जना] उभयशक्तिमूला यथा--- विजितारिपुरो मूर्तौ विलसत्सर्वमड्गलः / राजमौलिरसौ भाति रुद्रदेवो जगत्पतिः"
Prataparudriya,verse,viprud_2.15,"atra vijitāripura ityarthaśaktimūlatvaṃ, vilasatsarvamaṅgalo rājamauliriti śabdaśaktimūlatvamityubhayaśaktimūlatvam / atra pratāparudraśaṅkarayorupamālaṃkāradhvaniḥ // [ii.17kaiśikyādisvarūpanirūpaṇam] atha kaiśikyādīnāṃ svarūpaṃ nirūpyate / atyarthasukumārārthasaṃdarbhā kaiśikī matā / atyuddhātārthasaṃdarbhā vṛttirārabhaṭī smṛtār","अत्र विजितारिपुर इत्यर्थशक्तिमूलत्वं, विलसत्सर्वमङ्गलो राजमौलिरिति शब्दशक्तिमूलत्वमित्युभयशक्तिमूलत्वम् / अत्र प्रतापरुद्रशङ्करयोरुपमालंकारध्वनिः // [इइ.१७कैशिक्यादिस्वरूपनिरूपणम्] अथ कैशिक्यादीनां स्वरूपं निरूप्यते / अत्यर्थसुकुमारार्थसंदर्भा कैशिकी मता / अत्युद्धातार्थसंदर्भा वृत्तिरारभटी स्मृतार्"
Prataparudriya,verse,viprud_2.16,īṣanmṛdvarthasaṃdarbhā bhāratī vṛttiriṣyater / īṣatprauḍhārthasaṃdarbhā sāttvatī vṛttiriṣyate,ईषन्मृद्वर्थसंदर्भा भारती वृत्तिरिष्यतेर् / ईषत्प्रौढार्थसंदर्भा सात्त्वती वृत्तिरिष्यते
Prataparudriya,verse,viprud_2.17,tatra atyantasukumārau dvau śṛṅgārakaruṇau matau / atyuddhatarasau raudrabībhatsau parikīrttitau,तत्र अत्यन्तसुकुमारौ द्वौ शृङ्गारकरुणौ मतौ / अत्युद्धतरसौ रौद्रबीभत्सौ परिकीर्त्तितौ
Prataparudriya,verse,viprud_2.18,hāsyaśāntādbhutāḥ kiṃcitsukumārāḥ prakīrttitārḥ / īṣatprauḍhau samākhyātau rasau vīrabhayānakau,हास्यशान्ताद्भुताः किंचित्सुकुमाराः प्रकीर्त्तितार्ः / ईषत्प्रौढौ समाख्यातौ रसौ वीरभयानकौ
Prataparudriya,verse,viprud_2.19,yatra śṛṅgārakaruṇāvatikomalena saṃdarbheṇa varṇyete tatra kaiśikī / yatra raudrabībhatsāvatiprauḍhena saṃdarbheṇa pratipādyete tatrārabhaṭī / yatra nātisukumārā hāsyaśāntādbhutā nātisukumāreṇa saṃdarbheṇa saṃgrathyante tatra bhāratī / yatra nātiprauḍhau vīrabhayānakau nātiprauḍhena saṃdarbheṇa nirvāhyete tatra sāttvatī / [ii.18kauśikyudāharaṇam] kaiśikī yathā--- jitamadanavilāsaṃ kākatīyānvayendu narapatimanimeṣaṃ draṣṭumāśaṃsinīnām / sapadi viracitā'sīdaṅganānāmapāṅgair diva kuvalayadāmaśyāmalā toraṇaśrīḥ,यत्र शृङ्गारकरुणावतिकोमलेन संदर्भेण वर्ण्येते तत्र कैशिकी / यत्र रौद्रबीभत्सावतिप्रौढेन संदर्भेण प्रतिपाद्येते तत्रारभटी / यत्र नातिसुकुमारा हास्यशान्ताद्भुता नातिसुकुमारेण संदर्भेण संग्रथ्यन्ते तत्र भारती / यत्र नातिप्रौढौ वीरभयानकौ नातिप्रौढेन संदर्भेण निर्वाह्येते तत्र सात्त्वती / [इइ.१८कौशिक्युदाहरणम्] कैशिकी यथा--- जितमदनविलासं काकतीयान्वयेन्दु नरपतिमनिमेषं द्रष्टुमाशंसिनीनाम् / सपदि विरचिताऽसीदङ्गनानामपाङ्गैर् दिव कुवलयदामश्यामला तोरणश्रीः
Prataparudriya,verse,viprud_2.20,[ii.19 ārabhaṭyudāharaṇam] ārabhaṭī yathā- khaḍgāghātanikṛttaśātravaśironiṣṭhyūtaraktacchaṭā- jvālairudbhaṭaśastraghaṭṭanabhavatsphārasphuliṅgotkaraiḥ / styānāsṛkpiśitāsthikhaṇḍavikaṭasthūlojjvalāṅgārakai- ruccaṇḍaścalamartigaṇḍanṛpateḥ krodhāgnirāyodhane,[इइ.१९ आरभट्युदाहरणम्] आरभटी यथा- खड्गाघातनिकृत्तशात्रवशिरोनिष्ठ्यूतरक्तच्छटा- ज्वालैरुद्भटशस्त्रघट्टनभवत्स्फारस्फुलिङ्गोत्करैः / स्त्यानासृक्पिशितास्थिखण्डविकटस्थूलोज्ज्वलाङ्गारकै- रुच्चण्डश्चलमर्तिगण्डनृपतेः क्रोधाग्निरायोधने
Prataparudriya,verse,viprud_2.21,"[ii.20 bhāratyudāharaṇam] bhāratī yathā--- aunnatyaṃ mahadanyadeva, mahitaḥ ko 'pyeṣa gambhīrimā kāpyanyā saraṇiḥ pratāpayaśasoranyaiva bāhvoḥ prathā / sarvaṃ nūtanameva rudranṛpaterjāne na tannirmitau sāmagrī caturānanena kiyatī kīdṛk kva vā kalpitā","[इइ.२० भारत्युदाहरणम्] भारती यथा--- औन्नत्यं महदन्यदेव, महितः को ऽप्येष गम्भीरिमा काप्यन्या सरणिः प्रतापयशसोरन्यैव बाह्वोः प्रथा / सर्वं नूतनमेव रुद्रनृपतेर्जाने न तन्निर्मितौ सामग्री चतुराननेन कियती कीदृक् क्व वा कल्पिता"
Prataparudriya,verse,viprud_2.22,[ii.21 sāttvatyudāharaṇam] sāttvatī yathā--- dūrādākarṇya viśvaprasṛmaramahasau vīrarudrasya jaitra- prasthānārambhabherīninadamarinṛpāḥ pūrṇakarṇajvarārtāḥ / āruhyādrīn viśanto gahanamatimahatkaṇṭakākṛṣṭakeśā- strāyadhvaṃ muñcateti pratinṛpatidhiyā pādapān prārthayante,[इइ.२१ सात्त्वत्युदाहरणम्] सात्त्वती यथा--- दूरादाकर्ण्य विश्वप्रसृमरमहसौ वीररुद्रस्य जैत्र- प्रस्थानारम्भभेरीनिनदमरिनृपाः पूर्णकर्णज्वरार्ताः / आरुह्याद्रीन् विशन्तो गहनमतिमहत्कण्टकाकृष्टकेशा- स्त्रायध्वं मुञ्चतेति प्रतिनृपतिधिया पादपान् प्रार्थयन्ते
Prataparudriya,verse,viprud_2.23,madhyamārabhaṭī tvanyā tathā madhyamakaiśikī / vṛttī ime ubhe sarvarasasādhāraṇe mate,मध्यमारभटी त्वन्या तथा मध्यमकैशिकी / वृत्ती इमे उभे सर्वरससाधारणे मते
Prataparudriya,verse,viprud_2.25,"anayoḥ svarūpam--- mṛdvarthe 'pyanatiprauḍhabandhā madhyamakaiśikī // viprud_2.24ab // śṛṅgārakaruṇayoratisukumārayoralpaprauḍhatvaṃ na dūṣyate / kiṃ tvatiprauḍhasaṃdarbho neṣyate, pratikūlavarṇarūpadoṣāpatteḥ // madhyamārabhaṭī prauḍhe 'pyarthe nātimṛdukramā // viprud_2.24cd // atiprauḍhayorapi raudrabībhatsayorīṣanmṛdubandho na dūṣyate / atimṛdusaṃdarbhastu viruddhaḥ / [ii.22 madhyamakaiśikī] madhyamakaiśikī yathā--- āsanne 'pi mahotsave kathamitastyaktvā pravāsaṃ vrajer dhik dhik sāhasamāvayorvighaṭanaṃ ko vā vidhiḥ kāṅkṣati / itthaṃ svapnanivāritapriyatamaprasthānabuddhistato buddhvā mūrcchati kākatīyanṛpate tvadvairinārījanaḥ","अनयोः स्वरूपम्--- मृद्वर्थे ऽप्यनतिप्रौढबन्धा मध्यमकैशिकी // विप्रुद्_२.२४अब् // शृङ्गारकरुणयोरतिसुकुमारयोरल्पप्रौढत्वं न दूष्यते / किं त्वतिप्रौढसंदर्भो नेष्यते, प्रतिकूलवर्णरूपदोषापत्तेः // मध्यमारभटी प्रौढे ऽप्यर्थे नातिमृदुक्रमा // विप्रुद्_२.२४च्द् // अतिप्रौढयोरपि रौद्रबीभत्सयोरीषन्मृदुबन्धो न दूष्यते / अतिमृदुसंदर्भस्तु विरुद्धः / [इइ.२२ मध्यमकैशिकी] मध्यमकैशिकी यथा--- आसन्ने ऽपि महोत्सवे कथमितस्त्यक्त्वा प्रवासं व्रजेर् धिक् धिक् साहसमावयोर्विघटनं को वा विधिः काङ्क्षति / इत्थं स्वप्ननिवारितप्रियतमप्रस्थानबुद्धिस्ततो बुद्ध्वा मूर्च्छति काकतीयनृपते त्वद्वैरिनारीजनः"
Prataparudriya,verse,viprud_2.26,[ii.23madhyamārabhaṭi] madhyamārabhaṭī yathā--- māṃsakīkasasaṃkīrṇāḥ prasaradrudhirāpagāḥ / vasākardamitā yuddhe bhuvo 'ndhrasubhaṭaiḥ kṛtāḥ,[इइ.२३मध्यमारभटि] मध्यमारभटी यथा--- मांसकीकससंकीर्णाः प्रसरद्रुधिरापगाः / वसाकर्दमिता युद्धे भुवो ऽन्ध्रसुभटैः कृताः
Prataparudriya,verse,viprud_2.27,"evaṃ rasāntareṣvapyudāharaṇaṃ draṣṭavyam // vaidarbhyādirītīnāṃ śabdaguṇāśritānāmarthaviśeṣanirapekṣatayā kevalasaṃdarbhasaukumāryaprauḍhatvamātraviṣayatvāt kaiśikyādibhyo bhedaḥ / saṃdarbhasyātidumṛtvamasaṃyuktakomalavarṇabandhatvam / atiprauḍhatvaṃ paruṣavarṇavikaṭabandhatvam / saṃyuktamṛduvarṇeṣvīṣanmṛdutvam / avikaṭabandhaparuṣavarṇeṣvīṣatprauḍhatvam // rītayaḥ atha rītīnāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca / rītirnāma guṇāśliṣṭapadasaṃghaṭanā matā / sā tridhā---vaidarbhī, gauḍī, pāñcālī ceti / [ii.2.1 vaidarbhī] bandhapāruṣyarahitā śabdakāṭhinyavarjitā / nātidīrghasamāsā ca vaidarbhī rītiriṣyate","एवं रसान्तरेष्वप्युदाहरणं द्रष्टव्यम् // वैदर्भ्यादिरीतीनां शब्दगुणाश्रितानामर्थविशेषनिरपेक्षतया केवलसंदर्भसौकुमार्यप्रौढत्वमात्रविषयत्वात् कैशिक्यादिभ्यो भेदः / संदर्भस्यातिदुमृत्वमसंयुक्तकोमलवर्णबन्धत्वम् / अतिप्रौढत्वं परुषवर्णविकटबन्धत्वम् / संयुक्तमृदुवर्णेष्वीषन्मृदुत्वम् / अविकटबन्धपरुषवर्णेष्वीषत्प्रौढत्वम् // रीतयः अथ रीतीनां स्वरूपमुदाहरणं च / रीतिर्नाम गुणाश्लिष्टपदसंघटना मता / सा त्रिधा---वैदर्भी, गौडी, पाञ्चाली चेति / [इइ.२.१ वैदर्भी] बन्धपारुष्यरहिता शब्दकाठिन्यवर्जिता / नातिदीर्घसमासा च वैदर्भी रीतिरिष्यते"
Prataparudriya,verse,viprud_2.28,yathā--- kākatīyanarendrasya kīrtticandanacarcanam / digaṅganā vitanvanti vataṃsīkṛtatadguṇāḥ,यथा--- काकतीयनरेन्द्रस्य कीर्त्तिचन्दनचर्चनम् / दिगङ्गना वितन्वन्ति वतंसीकृततद्गुणाः
Prataparudriya,verse,viprud_2.29,yathā vā--- vitaraṇaguṇalīlātoṣitāśeṣaloke vibhavati naranāthe kākatīyānvayendau / suratarugaṇanāyāṃ kāmadhenuprasaṃge kṣitisurajanateyaṃ vītakautūhalā'sīt,यथा वा--- वितरणगुणलीलातोषिताशेषलोके विभवति नरनाथे काकतीयान्वयेन्दौ / सुरतरुगणनायां कामधेनुप्रसंगे क्षितिसुरजनतेयं वीतकौतूहलाऽसीत्
Prataparudriya,verse,viprud_2.30,[ii.2.2gauḍī] ojaḥ kāntiguṇopetā gauḍīyā rītiriṣyate / yathā--- pracaṇḍataradordaṇḍakhaṇḍitārātimaṇḍalaḥ / vibhartyarvīdhurāṃ gurvīṃ prabhavannandhrabhūpatiḥ,[इइ.२.२गौडी] ओजः कान्तिगुणोपेता गौडीया रीतिरिष्यते / यथा--- प्रचण्डतरदोर्दण्डखण्डितारातिमण्डलः / विभर्त्यर्वीधुरां गुर्वीं प्रभवन्नन्ध्रभूपतिः
Prataparudriya,verse,viprud_2.31,yathā vā --- udyaddoḥ stambhakhaḍgatruṭadarimukuṭāṭopasaṃjātarāhu- bhrāntibhraśyatpataṅgābhayakaraṇacaṇasphāranāsīrareṇuḥ / andhrakṣmābharturāsīdadhikaraṇadharā bhinnamattebhakumbha- prodyanmuktaughatārānikaraparivṛtasvarvadhūvaktracandrā,यथा वा --- उद्यद्दोः स्तम्भखड्गत्रुटदरिमुकुटाटोपसंजातराहु- भ्रान्तिभ्रश्यत्पतङ्गाभयकरणचणस्फारनासीररेणुः / अन्ध्रक्ष्माभर्तुरासीदधिकरणधरा भिन्नमत्तेभकुम्भ- प्रोद्यन्मुक्तौघतारानिकरपरिवृतस्वर्वधूवक्त्रचन्द्रा
Prataparudriya,verse,viprud_2.32,[ii.2.3 pāñcālī] pāñcālarītirvaidarbhīgauḍī ityubhayātmikā // yathā--- jetuḥ kākativīrarudranṛpaterjaitraprayāṇotthite kṣoṇīreṇubhare nabhasyatibhṛśaṃ mūvibhramaṃ bibhrati / jātā martyanadī viśaṅkaṭataṭīdīrghā viyaddīrghikā gāḍhaṃ gūḍatamā ca gautamanadī pātālagaṅgāyate,[इइ.२.३ पाञ्चाली] पाञ्चालरीतिर्वैदर्भीगौडी इत्युभयात्मिका // यथा--- जेतुः काकतिवीररुद्रनृपतेर्जैत्रप्रयाणोत्थिते क्षोणीरेणुभरे नभस्यतिभृशं मूविभ्रमं बिभ्रति / जाता मर्त्यनदी विशङ्कटतटीदीर्घा वियद्दीर्घिका गाढं गूडतमा च गौतमनदी पातालगङ्गायते
Prataparudriya,verse,viprud_2.33,"yathā ca--- sthāne taccalamartigaṇḍanṛpate tvatkhaṅgabhogī dviṣat- prāṇairyat paritoṣameti satataṃ, kiṃ tvetadatyadbhutam / pītena pratipakṣapārthivayaśaḥ kṣīreṇa gauratviṣaṃ yat saṃvardhayati trilokabharitāṃ tvatkīrttilakṣmīsudhām","यथा च--- स्थाने तच्चलमर्तिगण्डनृपते त्वत्खङ्गभोगी द्विषत्- प्राणैर्यत् परितोषमेति सततं, किं त्वेतदत्यद्भुतम् / पीतेन प्रतिपक्षपार्थिवयशः क्षीरेण गौरत्विषं यत् संवर्धयति त्रिलोकभरितां त्वत्कीर्त्तिलक्ष्मीसुधाम्"
Prataparudriya,verse,viprud_2.34,śayyā atha śayyā / yā padānāṃ parānyonyamaitrī śayyeti kathyate / yathā--- dātuḥ kākativaṃśamaṇḍanamaṇernissīmaviśrāṇana- ślāghālaṅighetakalpapādapaguṇaprauḍheragādhaujasaḥ / bibhracchāradakaumudīparimalaṃ sāmantasīmantinī- gaṇḍābhoganirūḍhapāṇḍimadhurāṃ dhatte yaśaḥ prāyaśaḥ,शय्या अथ शय्या / या पदानां परान्योन्यमैत्री शय्येति कथ्यते / यथा--- दातुः काकतिवंशमण्डनमणेर्निस्सीमविश्राणन- श्लाघालङिघेतकल्पपादपगुणप्रौढेरगाधौजसः / बिभ्रच्छारदकौमुदीपरिमलं सामन्तसीमन्तिनी- गण्डाभोगनिरूढपाण्डिमधुरां धत्ते यशः प्रायशः
Prataparudriya,verse,viprud_2.35,atra padavinimayāsahiṣṇutvādbandhasya padānuguṇyarūpā śayyā // pākāḥ atha drākṣādipākāḥ / arthagambhīrimā pākaḥ sa dvidhā hṛdayaṅgamaḥ / drākṣāpāko nārikelapākaśca prasphuṭāntarau,अत्र पदविनिमयासहिष्णुत्वाद्बन्धस्य पदानुगुण्यरूपा शय्या // पाकाः अथ द्राक्षादिपाकाः / अर्थगम्भीरिमा पाकः स द्विधा हृदयङ्गमः / द्राक्षापाको नारिकेलपाकश्च प्रस्फुटान्तरौ
Prataparudriya,verse,viprud_2.36,yathākramaṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca / [ii.4.1 drākṣāpāka] drākṣāpākaḥ sa kathito bahirantaḥ sphuradrasaḥ / yathā--- smarasmerān mandasmitamadhurasaurabhyasubhagān manāgvrīḍājāḍyān praṇayarasakallolabharitān / kṛtānekaskandhān manasijasahasrāṇi sṛjataḥ kaṭākṣān vāmākṣī kirati parito rudranṛpatim,यथाक्रमं स्वरूपमुदाहरणं च / [इइ.४.१ द्राक्षापाक] द्राक्षापाकः स कथितो बहिरन्तः स्फुरद्रसः / यथा--- स्मरस्मेरान् मन्दस्मितमधुरसौरभ्यसुभगान् मनाग्व्रीडाजाड्यान् प्रणयरसकल्लोलभरितान् / कृतानेकस्कन्धान् मनसिजसहस्राणि सृजतः कटाक्षान् वामाक्षी किरति परितो रुद्रनृपतिम्
Prataparudriya,verse,viprud_2.37,[ii.4.2nārikelapākaḥ] sā nārikelapākaḥ syādantargūḍharasodayaḥ // yathā--- līlāvibhramapūrvaraṅgamuditaṃ tāruṇyametya trapā- nepathyāntarabimbitasmarakalālāsyaprapañcaśriyaḥ / sakhyaḥ paśyata kākatīyanṛpatau bhāvānubandhojjvalaḥ ko 'pyasyāstaralabhruvo vijayate śṛṅgāranāṭyakramaḥ,[इइ.४.२नारिकेलपाकः] सा नारिकेलपाकः स्यादन्तर्गूढरसोदयः // यथा--- लीलाविभ्रमपूर्वरङ्गमुदितं तारुण्यमेत्य त्रपा- नेपथ्यान्तरबिम्बितस्मरकलालास्यप्रपञ्चश्रियः / सख्यः पश्यत काकतीयनृपतौ भावानुबन्धोज्ज्वलः को ऽप्यस्यास्तरलभ्रुवो विजयते शृङ्गारनाट्यक्रमः
Prataparudriya,verse,viprud_2.38,"atra na drāgarthapratītiḥ / evaṃ vastvalaṃkārapratītāvapi draṣṭavyam / pākāntarāṇi madhukṣīrādīni yathāsaṃbhavamūhyāni // kāvyaviśeṣāḥ atha kāvyaviśeṣāḥ / vyaṅgyasya prādhānyāprādhānyābhyāmasphuṭatvena ca trividhaṃ kāvyam / vyaṅgyasya prādhānye uttamaṃ kāvyaṃ dhvaniriti vyapadiśyate / aprādhānye madhyamaṃ guṇībhūtavyaṅgyamiti gīyate / vyaṅgyasyāsphuṭatve 'dhamaṃ kāvyaṃ citramiti gīyate / [ii.5.1dhvaniḥ] dhvaniryathā--- svāmin gotramahīdharān kimadhunā nīcairvidhatse, kuto gādhānambunidhīn karoṣi, kuruṣe kiṃ dikpatīnalpakān / itthaṃ pārśvacarānulāpamakhilaṃ nyakkṛtya dharmaiṣiṇā sṛṣṭaḥ padmabhuvā guṇaikavasatiḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ","अत्र न द्रागर्थप्रतीतिः / एवं वस्त्वलंकारप्रतीतावपि द्रष्टव्यम् / पाकान्तराणि मधुक्षीरादीनि यथासंभवमूह्यानि // काव्यविशेषाः अथ काव्यविशेषाः / व्यङ्ग्यस्य प्राधान्याप्राधान्याभ्यामस्फुटत्वेन च त्रिविधं काव्यम् / व्यङ्ग्यस्य प्राधान्ये उत्तमं काव्यं ध्वनिरिति व्यपदिश्यते / अप्राधान्ये मध्यमं गुणीभूतव्यङ्ग्यमिति गीयते / व्यङ्ग्यस्यास्फुटत्वे ऽधमं काव्यं चित्रमिति गीयते / [इइ.५.१ध्वनिः] ध्वनिर्यथा--- स्वामिन् गोत्रमहीधरान् किमधुना नीचैर्विधत्से, कुतो गाधानम्बुनिधीन् करोषि, कुरुषे किं दिक्पतीनल्पकान् / इत्थं पार्श्वचरानुलापमखिलं न्यक्कृत्य धर्मैषिणा सृष्टः पद्मभुवा गुणैकवसतिः श्रीवीररुद्रो नृपः"
Prataparudriya,verse,viprud_2.39,atra pratāparudrasya kulaśailātiśāyi samunnatatvamatisamudraṃ gāmbhīryaṃ lokapālādhikamaiśvaryaṃ ca dhvanyate / tathā kulaśailapayonidhilokapālanirmāṇasaṃrambhātiśāyi sarvavilakṣaṇaṃ kākatīyanirmāṇavaibhavam iti ca vyajyate // [ii.5.2guṇībhūtavyaṅayam] guṇībhūtavyaṅgyaṃ yathā--- pratyagraprasaratpratāpavibhavavyāptākhilāśāntare viśvatrātari vīrarudranṛpatau siṃhāsanādhyāsini / āsthānīṃ samupāgatairnṛpavaraistāstāstathā darśitā- śceṣṭā yābhiramuṣya kākativibhordṛṣṭiḥ kṛpārdrīkṛtā,अत्र प्रतापरुद्रस्य कुलशैलातिशायि समुन्नतत्वमतिसमुद्रं गाम्भीर्यं लोकपालाधिकमैश्वर्यं च ध्वन्यते / तथा कुलशैलपयोनिधिलोकपालनिर्माणसंरम्भातिशायि सर्वविलक्षणं काकतीयनिर्माणवैभवम् इति च व्यज्यते // [इइ.५.२गुणीभूतव्यङयम्] गुणीभूतव्यङ्ग्यं यथा--- प्रत्यग्रप्रसरत्प्रतापविभवव्याप्ताखिलाशान्तरे विश्वत्रातरि वीररुद्रनृपतौ सिंहासनाध्यासिनि / आस्थानीं समुपागतैर्नृपवरैस्तास्तास्तथा दर्शिता- श्चेष्टा याभिरमुष्य काकतिविभोर्दृष्टिः कृपार्द्रीकृता
Prataparudriya,verse,viprud_2.40,atra prāptābhiṣekamahotsavasya pratāparudradevamahārājasyāgre śaraṇārthināṃ pārthivānāṃ tathāvidhakārpaṇyoktipunaḥ punaḥ praṇāmādikaṃ vyaṅgyaṃ tāstāśceṣṭā darśitā iti vācyādanatiśāyi iti guṇībhūtavyaṅgyatā / citraṃ trividham---śabdacitramarthacitramubhayacitraṃ ceti / [ii.5.3 śabdacitram] tatra śabdacitraṃ yathā--- kṣoṇīrakṣaṇadakṣiṇāḥ kṣatajagatkṣobhā durīkṣakramāḥ kṣudrakṣatriyapakṣaśikṣaṇavidhau protkṣiptakaukṣeyakāḥ / uddāmodyamanasya rudranṛpaterderdaṇḍayoścaṇḍayor- garjaddurjanagarvaparvatabhidādambholayaḥ kelayaḥ,अत्र प्राप्ताभिषेकमहोत्सवस्य प्रतापरुद्रदेवमहाराजस्याग्रे शरणार्थिनां पार्थिवानां तथाविधकार्पण्योक्तिपुनः पुनः प्रणामादिकं व्यङ्ग्यं तास्ताश्चेष्टा दर्शिता इति वाच्यादनतिशायि इति गुणीभूतव्यङ्ग्यता / चित्रं त्रिविधम्---शब्दचित्रमर्थचित्रमुभयचित्रं चेति / [इइ.५.३ शब्दचित्रम्] तत्र शब्दचित्रं यथा--- क्षोणीरक्षणदक्षिणाः क्षतजगत्क्षोभा दुरीक्षक्रमाः क्षुद्रक्षत्रियपक्षशिक्षणविधौ प्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकाः / उद्दामोद्यमनस्य रुद्रनृपतेर्देर्दण्डयोश्चण्डयोर्- गर्जद्दुर्जनगर्वपर्वतभिदादम्भोलयः केलयः
Prataparudriya,verse,viprud_2.41,[ii.5.4arthacitram] arthacitraṃ yathā--- khagge jujjhavijimbhie rivumahīṇāhaṃjaliṃ biṃbiaṃ pekkhanto jaaḷacchivāsakamalaṃ maṇṇaṃti viṇṇāṇiṇo / maṇṇe vīrapaāvaruddavihuṇo jaṇṇesu ghettuṃ uṇo siṭṭhīe rivujīviāi vihiṇo jattassa pīḍhaṃbuaṃ,[इइ.५.४अर्थचित्रम्] अर्थचित्रं यथा--- खग्गे जुज्झविजिम्भिए रिवुमहीणाहंजलिं बिंबिअं पेक्खन्तो जअऌअच्छिवासकमलं मण्णंति विण्णाणिणो / मण्णे वीरपआवरुद्दविहुणो जण्णेसु घेत्तुं उणो सिट्ठीए रिवुजीविआइ विहिणो जत्तस्स पीढंबुअं
Prataparudriya,verse,viprud_2.42,(khaḍge yuddhavijṛmbhite ripumahīnāthāñjaliṃ bimbitaṃ paśyanto jayalakṣmīvāsakamalaṃ manyante vijñāninaḥ / manye vīrapratāparudravibhorjanyeṣu grahītuṃ punaḥ sṛṣṭyai ripujīvitāni vidheryātasya pīṭhāmbujam //) [ii.5.5 ubhayacitram] ubhayacitraṃ yathā--- vidyāsamudre bhuvanaikabhadre pratāparudre jitavairibhadre / rakṣāvinidre dhṛtaśauryamudre kānteva pṛthvī ramate guṇārdre,(खड्गे युद्धविजृम्भिते रिपुमहीनाथाञ्जलिं बिम्बितं पश्यन्तो जयलक्ष्मीवासकमलं मन्यन्ते विज्ञानिनः / मन्ये वीरप्रतापरुद्रविभोर्जन्येषु ग्रहीतुं पुनः सृष्ट्यै रिपुजीवितानि विधेर्यातस्य पीठाम्बुजम् //) [इइ.५.५ उभयचित्रम्] उभयचित्रं यथा--- विद्यासमुद्रे भुवनैकभद्रे प्रतापरुद्रे जितवैरिभद्रे / रक्षाविनिद्रे धृतशौर्यमुद्रे कान्तेव पृथ्वी रमते गुणार्द्रे
Prataparudriya,verse,viprud_2.43,atrānuprāsopamābhyāṃ citratā // [ii.5.6 dhvaniviśeṣāḥ] // atha dhvaniviśeṣāḥ // atha dhvaniviśeṣā nirūpyante / atra dhvanerlakṣaṇābhidhāmūlatvenāvivakṣitavācyavivakṣitānyaparavācyākhyau prathamaṃ dvau bhedau / avivakṣitavācyasyārthāntarasaṃkramitātyantatiraskṛtavācyatayā dvividhasya vākyapadagatatvena dvaividhye cāturvidhyam / vivakṣitānyaparavācyasya saṃlakṣyakramavyaṅgyāsaṃlakṣyakramavyaṅgyatayā dvau bhedau / saṃlakṣyakramavyaṅgye śabdaśaktimūle vastvalaṅakārarūpatayā dvaividhye vākyapadagatatvena cāturvidhyam / arthaśaktimūle saṃlakṣyakramavyaṅgye 'rthasya svataḥ saṃbhavitvena kaviprauḍhoktisiddhatvena kavinibaddhoktisiddhatvena ca traividhyam / trividhasya vastvalaṃkārarūpatayā dvaividhye ṣaḍvidhatvam / ṣaḍvidhasyāpi vyaṅgyavyañjakatayā dvaividhye dvādaśavidhatvam / dvādaśavidhasyāpi prabandhagatatvena vākyagatatvena padagatatvena ca traividhye ṣaṭtriṃśatprakāro 'rthaśaktimūlo 'nuraṇanadhvaniḥ / ubhayaśaktimūlo vākyagatatvenaikavidha eva / evaṃ saṃlakṣyakramavyaṅgyadhvanerekacatvāriṃśadbhedāḥ / asaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ prabandhavākyapadapadaikadeśaracanāvarṇagatatvena ṣaḍvidhaḥ / evaṃ vivakṣitānyaparavācyadhvaneḥ saptacatvāriṃśadbhedāḥ / avivakṣitavācyabhedaiścaturbhiḥ saha dhvaneḥ prathamaṃ śuddhā ekapañcāśad bhedāḥ / teṣāṃ pratyekamekaikasyaikaikena saṃbandhe prathamabhedasyaikapañcāśad bhedāḥ / dvitīyasya pañcāśad bhedāḥ / tṛtīyasyaikonapañcāśad bhedāḥ / anena krameṇottarottarasyaikakaibhedaparityāge ṣaḍviṃśatyuttaraśatatrayādhikasahasrasaṃkhyākāḥ (1326) miśrabhedāḥ / avivakṣitavācyasya vivakṣitānyaparavācyasaṃbandhe yo bhedastasminnevāntarbhūto vivakṣitānyaparavācyasyāvivakṣitavācyasaṃbandhe bhedo na pṛthagbhūtaḥ / anenaiva krameṇa vastudhvaneralaṃkāradhvanisaṃbandhabhedo 'pyalaṃkāradhvanervastudhvanisaṃbandhānna pṛthagbhūta iti pūrvapūrvasyottarottarasaṃbandhe ekaikabhedanyūnatā jñeyā / tasyāpi miśraṇasya trirūpeṇa saṃkareṇaikarūpayā saṃsṛṣṭyā ca punaścaturdhā yojane caturuttaraśatatrayādhikapañcasahasrāṇi (5304) bhedāḥ / śuddhāścandraśarā miśrā ṛtunetrānalendavaḥ / saṃsṛṣṭisaṃkarāyātāstvabdhikhāgniśarābhidhāḥ,अत्रानुप्रासोपमाभ्यां चित्रता // [इइ.५.६ ध्वनिविशेषाः] // अथ ध्वनिविशेषाः // अथ ध्वनिविशेषा निरूप्यन्ते / अत्र ध्वनेर्लक्षणाभिधामूलत्वेनाविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्याख्यौ प्रथमं द्वौ भेदौ / अविवक्षितवाच्यस्यार्थान्तरसंक्रमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्यतया द्विविधस्य वाक्यपदगतत्वेन द्वैविध्ये चातुर्विध्यम् / विवक्षितान्यपरवाच्यस्य संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यतया द्वौ भेदौ / संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्ये शब्दशक्तिमूले वस्त्वलङकाररूपतया द्वैविध्ये वाक्यपदगतत्वेन चातुर्विध्यम् / अर्थशक्तिमूले संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्ये ऽर्थस्य स्वतः संभवित्वेन कविप्रौढोक्तिसिद्धत्वेन कविनिबद्धोक्तिसिद्धत्वेन च त्रैविध्यम् / त्रिविधस्य वस्त्वलंकाररूपतया द्वैविध्ये षड्विधत्वम् / षड्विधस्यापि व्यङ्ग्यव्यञ्जकतया द्वैविध्ये द्वादशविधत्वम् / द्वादशविधस्यापि प्रबन्धगतत्वेन वाक्यगतत्वेन पदगतत्वेन च त्रैविध्ये षट्त्रिंशत्प्रकारो ऽर्थशक्तिमूलो ऽनुरणनध्वनिः / उभयशक्तिमूलो वाक्यगतत्वेनैकविध एव / एवं संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनेरेकचत्वारिंशद्भेदाः / असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः प्रबन्धवाक्यपदपदैकदेशरचनावर्णगतत्वेन षड्विधः / एवं विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेः सप्तचत्वारिंशद्भेदाः / अविवक्षितवाच्यभेदैश्चतुर्भिः सह ध्वनेः प्रथमं शुद्धा एकपञ्चाशद् भेदाः / तेषां प्रत्येकमेकैकस्यैकैकेन संबन्धे प्रथमभेदस्यैकपञ्चाशद् भेदाः / द्वितीयस्य पञ्चाशद् भेदाः / तृतीयस्यैकोनपञ्चाशद् भेदाः / अनेन क्रमेणोत्तरोत्तरस्यैककैभेदपरित्यागे षड्विंशत्युत्तरशतत्रयाधिकसहस्रसंख्याकाः (१३२६) मिश्रभेदाः / अविवक्षितवाच्यस्य विवक्षितान्यपरवाच्यसंबन्धे यो भेदस्तस्मिन्नेवान्तर्भूतो विवक्षितान्यपरवाच्यस्याविवक्षितवाच्यसंबन्धे भेदो न पृथग्भूतः / अनेनैव क्रमेण वस्तुध्वनेरलंकारध्वनिसंबन्धभेदो ऽप्यलंकारध्वनेर्वस्तुध्वनिसंबन्धान्न पृथग्भूत इति पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरसंबन्धे एकैकभेदन्यूनता ज्ञेया / तस्यापि मिश्रणस्य त्रिरूपेण संकरेणैकरूपया संसृष्ट्या च पुनश्चतुर्धा योजने चतुरुत्तरशतत्रयाधिकपञ्चसहस्राणि (५३०४) भेदाः / शुद्धाश्चन्द्रशरा मिश्रा ऋतुनेत्रानलेन्दवः / संसृष्टिसंकरायातास्त्वब्धिखाग्निशराभिधाः
Prataparudriya,verse,viprud_2.44,tatra śuddhānāmekapañcāśadbhedānāṃ nāmadheyani kathyante / padagatārthāntarasaṃkramitāvivakṣitavācyadhvaniḥ // viprud_2.43*1 // vākyagatārthāntarasaṃkramitāvivakṣitavācyadhvaniḥ // viprud_2.43*2 //padagatātyantatiraskṛtāvivakṣitavācyadhvaniḥ // viprud_2.43*3 //vākyagatātyantatiraskṛtāvivakṣitavācyadhvaniḥ // viprud_2.43*4 //padagataśabdaśaktimūlasaṃlakṣyakramavastudhvaniḥ // viprud_2.43*5 //padagataśabdaśaktimūlasaṃlakṣyakramālaṅkāradhvaniḥ // viprud_2.43*6 //vākyagataśabdaśaktimūlasaṃlakṣyakramavastudhvaniḥ // viprud_2.43*7 //vākyagataśabdaśaktimūlasaṃlakṣyakramālaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*8 //padagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // viprud_2.43*9 //padagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*10 //padagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇālaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*11 //padagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo 'laṅkāreṇa vastudhvaniḥ // viprud_2.43*12 //vākyagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // viprud_2.43*13 //vākyagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*14 //vākyagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇālaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*15 //vākyagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇa vastudhvaniḥ // viprud_2.43*16 //prabandhagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // viprud_2.43*17 //prabandhagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*18 //prabandhagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇālaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*19 // prabandhagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇa vastudhvaniḥ // viprud_2.43*20 // padagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // viprud_2.43*21 // padagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*22 // padagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇālaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*23 //padagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇa vastudhvaniḥ // viprud_2.43*24 // vākyagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // viprud_2.43*25 // vākyagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*26 //vākyagatakaviprauḍhotkisiddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇa vastudhvaniḥ // viprud_2.43*27 //vākyagatakraviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇālaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*28//prabandhagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // viprud_2.43*29 //prabandhagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*30//prabandhagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇālaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*31 //prabandhagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇa vastudhvaniḥ // viprud_2.43*32// padagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // viprud_2.43*33 // padagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*34 //padagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇālaṅkāradhvaniḥ // viprud_2.43*35 //padagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṅkāreṇa vastudhvaniḥ // viprud_2.43*36 // vākyagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // viprud_2.43*37 // vākyagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*38 //vākyagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṅkāreṇa alaṃkāradhvaniḥ // viprud_2.43*39//vākyagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṅkāreṇa vastudhvaniḥ // viprud_2.43*40 //prabandhagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // viprud_2.43*41//prabandhagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunālaṅkāradhvaniḥ // viprud_2.43*42//prabandhagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṅkāreṇālaṅkāradhvamiḥ // viprud_2.43*43 //prabandhagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṅkāreṇa vastudhvaniḥ // viprud_2.43*44 //prabandhagatāsaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ // viprud_2.43*45 //vākyagatāsaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ // viprud_2.43*46 //padagatāsaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ // viprud_2.43*47 //padaikadeśagatāsaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ // viprud_2.43*48 //racanāgatāsaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ // viprud_2.43*49 //varṇagatāsaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ // viprud_2.43*50 //vākyagatobhayaśaktimūlo rasādidhvaniḥ // viprud_2.43*51 // tatra diṅmātramudāhriyate / [ii.5.7arthāntarasaṃkramitāvivakṣitavācyadhvaniḥ] arthāntarasaṃkramitāvivakṣitavācyadhvaniryathā--- mūrdhāno yūyamāsmākāḥ kimityaunnatyamicchatha / iti pratāparudrasya praṇatāḥ pratipārthivāḥ,तत्र शुद्धानामेकपञ्चाशद्भेदानां नामधेयनि कथ्यन्ते / पदगतार्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*१ // वाक्यगतार्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*२ //पदगतात्यन्ततिरस्कृताविवक्षितवाच्यध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*३ //वाक्यगतात्यन्ततिरस्कृताविवक्षितवाच्यध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*४ //पदगतशब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमवस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*५ //पदगतशब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमालङ्कारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*६ //वाक्यगतशब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमवस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*७ //वाक्यगतशब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमालंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*८ //पदगतस्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*९ //पदगतस्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*१० //पदगतस्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलंकारेणालंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*११ //पदगतस्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*१२ //वाक्यगतस्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*१३ //वाक्यगतस्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*१४ //वाक्यगतस्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलंकारेणालंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*१५ //वाक्यगतस्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलंकारेण वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*१६ //प्रबन्धगतस्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*१७ //प्रबन्धगतस्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*१८ //प्रबन्धगतस्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलंकारेणालंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*१९ // प्रबन्धगतस्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलंकारेण वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*२० // पदगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*२१ // पदगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*२२ // पदगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलंकारेणालंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*२३ //पदगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलंकारेण वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*२४ // वाक्यगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*२५ // वाक्यगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*२६ //वाक्यगतकविप्रौढोत्किसिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलंकारेण वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*२७ //वाक्यगतक्रविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलंकारेणालंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*२८//प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*२९ //प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*३०//प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलंकारेणालंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*३१ //प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलंकारेण वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*३२// पदगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*३३ // पदगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*३४ //पदगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलंकारेणालङ्कारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*३५ //पदगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*३६ // वाक्यगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*३७ // वाक्यगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*३८ //वाक्यगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलङ्कारेण अलंकारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*३९//वाक्यगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*४० //प्रबन्धगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*४१//प्रबन्धगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालङ्कारध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*४२//प्रबन्धगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलङ्कारेणालङ्कारध्वमिः // विप्रुद्_२.४३*४३ //प्रबन्धगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*४४ //प्रबन्धगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*४५ //वाक्यगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*४६ //पदगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*४७ //पदैकदेशगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*४८ //रचनागतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*४९ //वर्णगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*५० //वाक्यगतोभयशक्तिमूलो रसादिध्वनिः // विप्रुद्_२.४३*५१ // तत्र दिङ्मात्रमुदाह्रियते / [इइ.५.७अर्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनिः] अर्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनिर्यथा--- मूर्धानो यूयमास्माकाः किमित्यौन्नत्यमिच्छथ / इति प्रतापरुद्रस्य प्रणताः प्रतिपार्थिवाः
Prataparudriya,verse,viprud_2.45,atra āsmākā iti sarvadainyabhūmayo vayamīdṛśānāmasmākaṃ saṃbandhino yūyamityarthāntarasaṃkramitāvivakṣitavācyatā / [ii.5.8atyantatiraskṛtavātyadhvaniḥ] atyantatiraskṛtavācyo dhvaniryathā--- viśadimaviliptaviyato dhavalimaparipūritākhilāśāntāḥ / viharanti yaśaḥ pūrā gaurāḥ śrīkākatīndrasya,अत्र आस्माका इति सर्वदैन्यभूमयो वयमीदृशानामस्माकं संबन्धिनो यूयमित्यर्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यता / [इइ.५.८अत्यन्ततिरस्कृतवात्यध्वनिः] अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो ध्वनिर्यथा--- विशदिमविलिप्तवियतो धवलिमपरिपूरिताखिलाशान्ताः / विहरन्ति यशः पूरा गौराः श्रीकाकतीन्द्रस्य
Prataparudriya,verse,viprud_2.46,atra viśadimaviliptaviyata ityatyantatiraskṛtavācyatvam / anenaiva krameṇa vākyagatatvenāpyudāhāryam / [ii.5.9vastunāvastudhvaniḥ] athārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniryathā-- abdānṛtūn vinā māsān śuklapakṣān vinā tithīn / rātrīrvināpi kāṅkṣanti kākatīyaripustriyaḥ,अत्र विशदिमविलिप्तवियत इत्यत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम् / अनेनैव क्रमेण वाक्यगतत्वेनाप्युदाहार्यम् / [इइ.५.९वस्तुनावस्तुध्वनिः] अथार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा-- अब्दानृतून् विना मासान् शुक्लपक्षान् विना तिथीन् / रात्रीर्विनापि काङ्क्षन्ति काकतीयरिपुस्त्रियः
Prataparudriya,verse,viprud_2.47,atra ṛtuprabhṛtīnāṃ kāmoddīpakatvāt tadabhāvo ripustrībhirākāṅkṣyata iti pratīyate / tena tāsāṃ priyaviyogarūpaṃ vastu vyajyate / anena pratāparudrasya sarve śatravo nihatā iti vācyādatiśayaḥ / tathā priyavirahavidhurāḥ śatrustriyaḥ katipayavatsarān jīvitāśayā prathamamṛtūnāmabhāvaṃ vāñchanti / anantaraṃ tānapi gamayitumaśaktāḥ katipayamāseṣu prāṇān dhārayitumudyuktā jyotsnāvatāṃ pakṣāṇāṃ vināśaṃ vāñchanti / anantaraṃ māsanapyapanetumapārayantyaḥ katipayatithiṣu jīvitāśayā rātrīṇāmasṛṣṭimabhilaṣantīti bahuvastu vastunā vyajyate / [ii.5.10vastunālaṅakāradhvaniḥ] vastunālaṅakāradhvaniryathā--- dṛṣṭvā kākativīrarudranṛpateḥ kīrttiṃ jagadvyāpinīṃ vastuṃ vāñchati śambhuratra śayituṃ lakṣmīpatiḥ kāṅkṣati / snātuṃ dhāvati divyatāpasagaṇaḥ saṃvardhituṃ vārdhayaśceṣṭante savilāsamabhramurapi spraṣṭuṃ śanairīhate,अत्र ऋतुप्रभृतीनां कामोद्दीपकत्वात् तदभावो रिपुस्त्रीभिराकाङ्क्ष्यत इति प्रतीयते / तेन तासां प्रियवियोगरूपं वस्तु व्यज्यते / अनेन प्रतापरुद्रस्य सर्वे शत्रवो निहता इति वाच्यादतिशयः / तथा प्रियविरहविधुराः शत्रुस्त्रियः कतिपयवत्सरान् जीविताशया प्रथममृतूनामभावं वाञ्छन्ति / अनन्तरं तानपि गमयितुमशक्ताः कतिपयमासेषु प्राणान् धारयितुमुद्युक्ता ज्योत्स्नावतां पक्षाणां विनाशं वाञ्छन्ति / अनन्तरं मासनप्यपनेतुमपारयन्त्यः कतिपयतिथिषु जीविताशया रात्रीणामसृष्टिमभिलषन्तीति बहुवस्तु वस्तुना व्यज्यते / [इइ.५.१०वस्तुनालङकारध्वनिः] वस्तुनालङकारध्वनिर्यथा--- दृष्ट्वा काकतिवीररुद्रनृपतेः कीर्त्तिं जगद्व्यापिनीं वस्तुं वाञ्छति शम्भुरत्र शयितुं लक्ष्मीपतिः काङ्क्षति / स्नातुं धावति दिव्यतापसगणः संवर्धितुं वार्धयश्चेष्टन्ते सविलासमभ्रमुरपि स्प्रष्टुं शनैरीहते
Prataparudriya,verse,viprud_2.48,atra harasya kailāsabhrāntiḥ hareḥ kṣīrārṇavabhrāntirityādiḥ bhrāntimadalaṅkāro byajyate // alaṅkāreṇa vastudhvaniryathā--- [ii.5.11alaṅkāreṇavastudhvaniḥ] pratāparudrasya raṇe kṛpāṇaḥ sadyaḥ samudyadrudhirāruṇaśrīḥ / ālambate roṣakaṣāyitasya kālīkaṭākṣasya vijṛmbhitāni,अत्र हरस्य कैलासभ्रान्तिः हरेः क्षीरार्णवभ्रान्तिरित्यादिः भ्रान्तिमदलङ्कारो ब्यज्यते // अलङ्कारेण वस्तुध्वनिर्यथा--- [इइ.५.११अलङ्कारेणवस्तुध्वनिः] प्रतापरुद्रस्य रणे कृपाणः सद्यः समुद्यद्रुधिरारुणश्रीः / आलम्बते रोषकषायितस्य कालीकटाक्षस्य विजृम्भितानि
Prataparudriya,verse,viprud_2.49,atrālambata iti nidarśanālaṅkāreṇa sakalaripukṣayaḥ kṣaṇāt kṛta iti vastu vyajyate // [ii.5.12alaṅkāreṇālaṅkāradhvaniḥ] alaṅkāreṇālaṅkāradhvaniryathā--- kākatīyavibhoḥ kīrttipuṇḍarīke vijṛmbhite / dhatte madhukarakrīḍāṃ tamālaśyāmalaṃ nabhaḥ,अत्रालम्बत इति निदर्शनालङ्कारेण सकलरिपुक्षयः क्षणात् कृत इति वस्तु व्यज्यते // [इइ.५.१२अलङ्कारेणालङ्कारध्वनिः] अलङ्कारेणालङ्कारध्वनिर्यथा--- काकतीयविभोः कीर्त्तिपुण्डरीके विजृम्भिते / धत्ते मधुकरक्रीडां तमालश्यामलं नभः
Prataparudriya,verse,viprud_2.50,atra kīrttipuṇḍarīke nabho bhramarakrīḍāṃ dhatta iti nidarśanālaṃkāreṇāśrayāśrayiṇoranānuguṇyarūpo 'dhikālaṃkāro vyajyate / āśrayasya kīrttipuṇḍarīkasya vaipulyaṃ amarasādṛśyapratipādanenālpatvaṃ ca nabhasaḥ pratīyate / eṣu svataḥ siddhārthaśaktimūlatvam / atha kaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastudhvaniryathā--- śrāvaṃ śrāvaṃ khuraliviharatkārttikeyeṣujātac- chidracchadmaśravaṇapadavīcāriṇīṃ cāraṇaudhaiḥ / śaśvadgītāṃ bhuvanamahitāṃ kākatīndrasya kīrttiṃ kauñcakṣmābhṛd bhavati mahato vismayānniścalāṅgaḥ,अत्र कीर्त्तिपुण्डरीके नभो भ्रमरक्रीडां धत्त इति निदर्शनालंकारेणाश्रयाश्रयिणोरनानुगुण्यरूपो ऽधिकालंकारो व्यज्यते / आश्रयस्य कीर्त्तिपुण्डरीकस्य वैपुल्यं अमरसादृश्यप्रतिपादनेनाल्पत्वं च नभसः प्रतीयते / एषु स्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलत्वम् / अथ कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुध्वनिर्यथा--- श्रावं श्रावं खुरलिविहरत्कार्त्तिकेयेषुजातच्- छिद्रच्छद्मश्रवणपदवीचारिणीं चारणौधैः / शश्वद्गीतां भुवनमहितां काकतीन्द्रस्य कीर्त्तिं कौञ्चक्ष्माभृद् भवति महतो विस्मयान्निश्चलाङ्गः
Prataparudriya,verse,viprud_2.51,atra pratāparudrasya kīrttiḥ sthāvarāṇāyapi vismayakāriṇīti vastu vyajyate // [ii.5.13vastunālaṅkāradhvaniḥ] vastunālaṃkāradhvaniryathā--- vīrarudrabhaṭān dṛṣṭvā jayalakṣmīvṛtān raṇe / karṣantyarivadhūkeśān kānane kaṇṭakidrumāḥ,अत्र प्रतापरुद्रस्य कीर्त्तिः स्थावराणायपि विस्मयकारिणीति वस्तु व्यज्यते // [इइ.५.१३वस्तुनालङ्कारध्वनिः] वस्तुनालंकारध्वनिर्यथा--- वीररुद्रभटान् दृष्ट्वा जयलक्ष्मीवृतान् रणे / कर्षन्त्यरिवधूकेशान् कानने कण्टकिद्रुमाः
Prataparudriya,verse,viprud_2.52,atra jayalakṣmīsamāliṅgitān vīrarudrabhaṭān dṛṣṭvā samadanā iva kaṇṭakidrumāḥ śatruvadhūkeśān karṣantīvetyutprekṣā vyajyate / [ii.5.14alaṅakāreṇavastudhvaniḥ. alaṅkāreṇa vastudhvaniryathā--- osarai sahīhi samaṃ lajjā vahuāe siḍhilamāṇāe / appaggahaṇabhayeṇa vva savihagae maṇohare daie,अत्र जयलक्ष्मीसमालिङ्गितान् वीररुद्रभटान् दृष्ट्वा समदना इव कण्टकिद्रुमाः शत्रुवधूकेशान् कर्षन्तीवेत्युत्प्रेक्षा व्यज्यते / [इइ.५.१४अलङकारेणवस्तुध्वनिः. अलङ्कारेण वस्तुध्वनिर्यथा--- ओसरै सहीहि समं लज्जा वहुआए सिढिलमाणाए / अप्पग्गहणभयेण व्व सविहगए मणोहरे दैए
Prataparudriya,verse,viprud_2.53,(apasarati sakhībhiḥ samaṃ lajjā vadhvāḥ śithilamānāyāḥ / ātmagrahaṇabhayeneva savidhagate manohare dayite) // atrotprekṣayā'liṅganarūpaṃ vastu vyajyate // [ii.5.15alaṅkāreṇālaṅāradhvaniḥ] alaṃkāreṇālaṅkāradhvaniryathā--- abhayaṃ yācamānānāṃ kākatīyendravidviṣām / rakṣāṃ nāṅgīkarotīva vanaṃ śākhāgrakampanaiḥ,(अपसरति सखीभिः समं लज्जा वध्वाः शिथिलमानायाः / आत्मग्रहणभयेनेव सविधगते मनोहरे दयिते) // अत्रोत्प्रेक्षयाऽलिङ्गनरूपं वस्तु व्यज्यते // [इइ.५.१५अलङ्कारेणालङारध्वनिः] अलंकारेणालङ्कारध्वनिर्यथा--- अभयं याचमानानां काकतीयेन्द्रविद्विषाम् / रक्षां नाङ्गीकरोतीव वनं शाखाग्रकम्पनैः
Prataparudriya,verse,viprud_2.54,atra nāṅgīkarotīvetyutprekṣayā pratāparudraśatrūṇāṃ rakṣaṇaṃ kartuṃ vanamapi bibhetīvetyutprekṣā vyajyate / kavinibaddhavaktṛprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniryathā--- ajaha taha va hodu ajjā ṇaraṇāha karehi rakkhaṇaṃ sasiṇo / jaṃ tāe kaḍakhukkā āṇattā taṃ masīkāduṃ,अत्र नाङ्गीकरोतीवेत्युत्प्रेक्षया प्रतापरुद्रशत्रूणां रक्षणं कर्तुं वनमपि बिभेतीवेत्युत्प्रेक्षा व्यज्यते / कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा--- अजह तह व होदु अज्जा णरणाह करेहि रक्खणं ससिणो / जं ताए कडखुक्का आणत्ता तं मसीकादुं
Prataparudriya,verse,viprud_2.55,"(ayathā tathā vā bhavatvāryā naranātha kuru rakṣaṇaṃ śaśinaḥ / yattayā kaṭākṣolkā ājñaptā taṃ maṣīkartum) // atra virahāturā āryā candrikāmasahamānā roṣojjvalitayā kaṭākṣolkayā candraṃ maṣīkaroti sa rakṣaṇīya ityanena vastunā itaḥ paraṃ sā jīvitaṃ dhārayitumaśaktā, adhunaiva tvayā samāgantavyamiti vastu vyajyate // [ii.5.16vastuvālaṅkāradhvaniḥ] vastunālaṅkāradhvaniryathā--- kastvaṃ śubhrākhilāṅgaścarasi, nanu yaśo vīrarudrasya vartte ko 'yaṃ te divyadehaḥ sphurati parisare, matsuhṛt tatpratāpaḥ / pracchādyālaṃ sphuradbhiḥ kumudasarasijaiḥ khyāpitaṃ vaḥ svarūpaṃ somākārai svāgataṃ vāmavadhigirirahaṃ kalpito nistamaskaḥ","(अयथा तथा वा भवत्वार्या नरनाथ कुरु रक्षणं शशिनः / यत्तया कटाक्षोल्का आज्ञप्ता तं मषीकर्तुम्) // अत्र विरहातुरा आर्या चन्द्रिकामसहमाना रोषोज्ज्वलितया कटाक्षोल्कया चन्द्रं मषीकरोति स रक्षणीय इत्यनेन वस्तुना इतः परं सा जीवितं धारयितुमशक्ता, अधुनैव त्वया समागन्तव्यमिति वस्तु व्यज्यते // [इइ.५.१६वस्तुवालङ्कारध्वनिः] वस्तुनालङ्कारध्वनिर्यथा--- कस्त्वं शुभ्राखिलाङ्गश्चरसि, ननु यशो वीररुद्रस्य वर्त्ते को ऽयं ते दिव्यदेहः स्फुरति परिसरे, मत्सुहृत् तत्प्रतापः / प्रच्छाद्यालं स्फुरद्भिः कुमुदसरसिजैः ख्यापितं वः स्वरूपं सोमाकारै स्वागतं वामवधिगिरिरहं कल्पितो निस्तमस्कः"
Prataparudriya,verse,viprud_2.56,atra pratāparudrayaśaḥ pratāpayoḥ somārkasādṛśyapratīterupamā vyajyate / [ii.5.17alaṅkāreṇālaṅkāradhvaniḥ] alaṅkāreṇālaṅkāradhvaniryathā--- uvaha haḷā vahuāe taha ārūḍho vi ṇibhbharo māṇo / ṇivaisamāamalaṃbhamasaṃjāabhao vva osarai,अत्र प्रतापरुद्रयशः प्रतापयोः सोमार्कसादृश्यप्रतीतेरुपमा व्यज्यते / [इइ.५.१७अलङ्कारेणालङ्कारध्वनिः] अलङ्कारेणालङ्कारध्वनिर्यथा--- उवह हऌआ वहुआए तह आरूढो वि णिभ्भरो माणो / णिवैसमाअमलंभमसंजाअभओ व्व ओसरै
Prataparudriya,verse,viprud_2.57,(paśyata halā vadhvāstathā rūḍho 'pi nirbharo mānaḥ / nṛpatisamāgamasaṃbhramasaṃjātabhaya ivāpasarati) // atrotprekṣayā priyaprārthanāṃ vinaiva māninīmanaḥ prasannamiti vibhāvanālaṃkāro vyajyate // [ii.5.18alaṅāreṇavastudhvaniḥ] alaṅkāreṇa vastudhvaniryathā--- aprāpya sevāvasaraṃ nātha kāntāvṛtasya te / tvatkīrttiṃ sevamāneva śyāmā sarvāṅgapāṇḍurā,(पश्यत हला वध्वास्तथा रूढो ऽपि निर्भरो मानः / नृपतिसमागमसंभ्रमसंजातभय इवापसरति) // अत्रोत्प्रेक्षया प्रियप्रार्थनां विनैव मानिनीमनः प्रसन्नमिति विभावनालंकारो व्यज्यते // [इइ.५.१८अलङारेणवस्तुध्वनिः] अलङ्कारेण वस्तुध्वनिर्यथा--- अप्राप्य सेवावसरं नाथ कान्तावृतस्य ते / त्वत्कीर्त्तिं सेवमानेव श्यामा सर्वाङ्गपाण्डुरा
Prataparudriya,verse,viprud_2.58,"atra sevamānevetyutprekṣayā sarvathā svīkāryatvādirūpaṃ vastu vyajyate // evaṃ prabandhādigatatvena yathāsaṃbhavamudāharaṇāni draṣṭavyāni ; vistarabhayādiha noktāni // atha śabdaśaktimūladhvaniḥ / sa ca vastvalaṃkāragatatvena dvividhaḥ / tathā coktam--- ""alaṅkāro 'tha vastveva śabdādyatrāvabhāsate / pradhānatvena sa jñeyaḥ śabdaśaktyudbhavo dvidhā // '; iti / [ii.5.19 alaṅkāradhvaniḥ] tatrālaṃṅkāradhvaniryathā--- eso saccaṃ rāo sāmā khu tumaṃ samāamo doṇṇaṃ / kiṃ uṇa ṇa padosakahā dīsaḥ edaṃ khu accariaṃ","अत्र सेवमानेवेत्युत्प्रेक्षया सर्वथा स्वीकार्यत्वादिरूपं वस्तु व्यज्यते // एवं प्रबन्धादिगतत्वेन यथासंभवमुदाहरणानि द्रष्टव्यानि ; विस्तरभयादिह नोक्तानि // अथ शब्दशक्तिमूलध्वनिः / स च वस्त्वलंकारगतत्वेन द्विविधः / तथा चोक्तम्--- ""अलङ्कारो ऽथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते / प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा // ऽ; इति / [इइ.५.१९ अलङ्कारध्वनिः] तत्रालंङ्कारध्वनिर्यथा--- एसो सच्चं राओ सामा खु तुमं समाअमो दोण्णं / किं उण ण पदोसकहा दीसः एदं खु अच्चरिअं"
Prataparudriya,verse,viprud_2.59,(eṣa satyaṃ rājā śyāmā khalu tvaṃ samāgamo dvayoḥ / kiṃ punarna pradoṣakathā dṛśyate etatkhalvāścaryam) // atra prakaraṇena kāntānṛpavācakābhyāṃ śyāmārājaśabdābhyāṃ niśācandrapratīterupamā vyajyate // [ii.5.20vastudhvaniḥ] vastudhvaniryathā--- kāntāravāsasaṃtaptāḥ saṃśṛṇudhvaṃ hitāditaḥ / kurudhvamadhunā rājapādasevāṃ nareśvarāḥ,(एष सत्यं राजा श्यामा खलु त्वं समागमो द्वयोः / किं पुनर्न प्रदोषकथा दृश्यते एतत्खल्वाश्चर्यम्) // अत्र प्रकरणेन कान्तानृपवाचकाभ्यां श्यामाराजशब्दाभ्यां निशाचन्द्रप्रतीतेरुपमा व्यज्यते // [इइ.५.२०वस्तुध्वनिः] वस्तुध्वनिर्यथा--- कान्तारवाससंतप्ताः संशृणुध्वं हितादितः / कुरुध्वमधुना राजपादसेवां नरेश्वराः
Prataparudriya,verse,viprud_2.60,atra rājapādasevāmiti śabdaśaktyā prakṛtasya pratāparudrasya pratītiḥ prakaraṇājjāyate / anena pratāparudrasya sevā kartavyā kimaraṇyavāsena saṃtaptā iti vastu vyajyate // [ii.5.21ubhayaśaktimūladhvaniḥ] ubhayaśaktimūladhvaniryathā--- jiṣṇureṣa bhujastambhajṛmbhamāṇādbhutāyudhaḥ / muñcantu kṣmābhṛtaḥ sarve nijapakṣavijṛmbhitam,अत्र राजपादसेवामिति शब्दशक्त्या प्रकृतस्य प्रतापरुद्रस्य प्रतीतिः प्रकरणाज्जायते / अनेन प्रतापरुद्रस्य सेवा कर्तव्या किमरण्यवासेन संतप्ता इति वस्तु व्यज्यते // [इइ.५.२१उभयशक्तिमूलध्वनिः] उभयशक्तिमूलध्वनिर्यथा--- जिष्णुरेष भुजस्तम्भजृम्भमाणाद्भुतायुधः / मुञ्चन्तु क्ष्माभृतः सर्वे निजपक्षविजृम्भितम्
Prataparudriya,verse,viprud_2.61,"atra kṣmābhṛto nijapakṣavijṛmbhitaṃ muñcantu, jiṣṇureṣa ityatra śabdaśaktimūlatā / bhujastambhajambhamāṇādbhutāyudha ityatrārthaśaktimūlatā // asaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ / tathā coktaṃ śṛṅgāratilake--- ""rasabhāvatadābhāsabhāvaśāntyādirakramaḥ / bhinno rasādyalaṃkārādalaṃkāryatayā sthitaḥ // '; iti / rasabhāvodāharaṇaṃ tatsvarūpanirūpaṇaprapañce rasaprakaraṇe bhaviṣyati // guṇībhūtavyaṅgyam aṣṭavidhaṃ nirūpyate / guṇībhūtavyaṅgyaṃ madhyamaṃ kāvyamaṣṭavidham / tathā coktaṃ kāvyaprakāśe--- ""agūḍhamaparasyāṅgaṃ vācyasiddhyaṅgamasphuṭam / saṃdigdhatulyaprādhānye kākvākṣiptamasundaram // '; iti / [ii.5.22 agūḍham] kāminīkucakalaśavad gūḍhasyaiva camatkārakāritvādagūḍhavyaṅgyaṃ madhyamaṃ kāvyam / yathā--- aunnatyaṃ yadi varṇyate śikhariṇaḥ kradhyanti nīcaiḥ kṛtā gāmbhīryaṃ yadi kīrttyate jaladhayaḥ kṣubhyanti gādhīkṛtāḥ / tat tvāṃ varṇayituṃ bibhemi yadi vā jāto 'smyagastyaḥ sthitastvatpārśve guṇaratnarohaṇagire śrīvīrarudraprabho","अत्र क्ष्माभृतो निजपक्षविजृम्भितं मुञ्चन्तु, जिष्णुरेष इत्यत्र शब्दशक्तिमूलता / भुजस्तम्भजम्भमाणाद्भुतायुध इत्यत्रार्थशक्तिमूलता // असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः / तथा चोक्तं शृङ्गारतिलके--- ""रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः / भिन्नो रसाद्यलंकारादलंकार्यतया स्थितः // ऽ; इति / रसभावोदाहरणं तत्स्वरूपनिरूपणप्रपञ्चे रसप्रकरणे भविष्यति // गुणीभूतव्यङ्ग्यम् अष्टविधं निरूप्यते / गुणीभूतव्यङ्ग्यं मध्यमं काव्यमष्टविधम् / तथा चोक्तं काव्यप्रकाशे--- ""अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम् / संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्वाक्षिप्तमसुन्दरम् // ऽ; इति / [इइ.५.२२ अगूढम्] कामिनीकुचकलशवद् गूढस्यैव चमत्कारकारित्वादगूढव्यङ्ग्यं मध्यमं काव्यम् / यथा--- औन्नत्यं यदि वर्ण्यते शिखरिणः क्रध्यन्ति नीचैः कृता गाम्भीर्यं यदि कीर्त्त्यते जलधयः क्षुभ्यन्ति गाधीकृताः / तत् त्वां वर्णयितुं बिभेमि यदि वा जातो ऽस्म्यगस्त्यः स्थितस्त्वत्पार्श्वे गुणरत्नरोहणगिरे श्रीवीररुद्रप्रभो"
Prataparudriya,verse,viprud_2.62,"atra ""yadi vā jāto 'smyagastyaḥ sthitaḥ'; ityanena jalanidhiparvatebhyo na bibhemīti vyaṅgyamagūḍham // [ii.5.23 aparasyāṅgam] aparasyāṅgaṃ, yatra rasāde rasādiraṅgaṃ tadapi guṇībhūtavyaṅgyameva / yathā--- vītavrīḍamapāstamānamudayadvaisvaryamāvirbhavatsvedaṃ nirbharagātravepathu milanmūrcchaṃ galadbāṣpakam / saṃjātapralayaṃ ca kākatimahīnātha ! smarodvejitā bhūpāḥ śailaguhāsu yānti vijanaṃ bhītyā samāliṅgitāḥ","अत्र ""यदि वा जातो ऽस्म्यगस्त्यः स्थितःऽ; इत्यनेन जलनिधिपर्वतेभ्यो न बिभेमीति व्यङ्ग्यमगूढम् // [इइ.५.२३ अपरस्याङ्गम्] अपरस्याङ्गं, यत्र रसादे रसादिरङ्गं तदपि गुणीभूतव्यङ्ग्यमेव / यथा--- वीतव्रीडमपास्तमानमुदयद्वैस्वर्यमाविर्भवत्स्वेदं निर्भरगात्रवेपथु मिलन्मूर्च्छं गलद्बाष्पकम् / संजातप्रलयं च काकतिमहीनाथ ! स्मरोद्वेजिता भूपाः शैलगुहासु यान्ति विजनं भीत्या समालिङ्गिताः"
Prataparudriya,verse,viprud_2.63,atra śṛṅgārasya bhayarasāṅgatvam / [ii.5.24 vācyasidhyaṅgam] vācyasiddhyaṅgaṃ yathā--- karālaḥ kākatīndrasya karavālanavāmbudaḥ / dhārayā śamayatyugraṃ pratāpajvalanaṃ dviṣām,अत्र शृङ्गारस्य भयरसाङ्गत्वम् / [इइ.५.२४ वाच्यसिध्यङ्गम्] वाच्यसिद्ध्यङ्गं यथा--- करालः काकतीन्द्रस्य करवालनवाम्बुदः / धारया शमयत्युग्रं प्रतापज्वलनं द्विषाम्
Prataparudriya,verse,viprud_2.64,atra jaladhārā vyaṅgyā / sā ca karavālanavāmbuda ityasya vācyabhūtasya rūpakasya siddhikṛditi guṇībhūtavyaṅgyam // [ii.5.25 asphuṭham] asphuṭaṃ yathā--- vīrarudrakṛpāṇasya mahimā ko 'pyanaṅkuśaḥ / prasūte kīrttigaṅgāṃ yaḥ pītvā dviṣadasṛṅnadīm,अत्र जलधारा व्यङ्ग्या / सा च करवालनवाम्बुद इत्यस्य वाच्यभूतस्य रूपकस्य सिद्धिकृदिति गुणीभूतव्यङ्ग्यम् // [इइ.५.२५ अस्फुठम्] अस्फुटं यथा--- वीररुद्रकृपाणस्य महिमा को ऽप्यनङ्कुशः / प्रसूते कीर्त्तिगङ्गां यः पीत्वा द्विषदसृङ्नदीम्
Prataparudriya,verse,viprud_2.65,atra kṛpāṇasya jahnorādhikyapratipādanād vyatirekaḥ paramasphuṭaḥ pratīyate // [ii.5.26 saṃdigdhaprādhānyam] saṃdigdhapradhānyaṃ yathā--- kākatikṣmāpaterdṛṣṭiranurāgataraṅgitā / lagnā kalhāramāleva vadhvāstuṅge kucadvaye,अत्र कृपाणस्य जह्नोराधिक्यप्रतिपादनाद् व्यतिरेकः परमस्फुटः प्रतीयते // [इइ.५.२६ संदिग्धप्राधान्यम्] संदिग्धप्रधान्यं यथा--- काकतिक्ष्मापतेर्दृष्टिरनुरागतरङ्गिता / लग्ना कल्हारमालेव वध्वास्तुङ्गे कुचद्वये
Prataparudriya,verse,viprud_2.66,atrāliṅganecchāyāṃ vākyaviśrāntirathavā stanamaṇḍalāloka eveti saṃdehaḥ // [ii.5.27 tulyaprādhānyam] tulyaprādhānyaṃ yathā--- nṛpāḥ pratāparudrasya niṣevadhvaṃ padāmbuje / anyathāsya manastādṛkprasādaṃ kaluṣāyate,अत्रालिङ्गनेच्छायां वाक्यविश्रान्तिरथवा स्तनमण्डलालोक एवेति संदेहः // [इइ.५.२७ तुल्यप्राधान्यम्] तुल्यप्राधान्यं यथा--- नृपाः प्रतापरुद्रस्य निषेवध्वं पदाम्बुजे / अन्यथास्य मनस्तादृक्प्रसादं कलुषायते
Prataparudriya,verse,viprud_2.67,atra pratāparudrasya pādasevā yadi tyajyate tadānīṃ nagareṣu vāso durlabha iti vyaṅgyārthasya vācyasya ca samaṃ prādhānyam // [ii.5.28 anusaṃdhānam] asundaraṃ yathā--- easilāmahilāṇaṃ soūṇa ṇareṃdadassaṇāmoaṃ / guruaṇaṇiaṃtiāe vahuāe sāmalaṃ vaaṇaṃ,अत्र प्रतापरुद्रस्य पादसेवा यदि त्यज्यते तदानीं नगरेषु वासो दुर्लभ इति व्यङ्ग्यार्थस्य वाच्यस्य च समं प्राधान्यम् // [इइ.५.२८ अनुसंधानम्] असुन्दरं यथा--- एअसिलामहिलाणं सोऊण णरेंददस्सणामोअं / गुरुअणणिअंतिआए वहुआए सामलं वअणं
Prataparudriya,verse,viprud_2.68,"(ekaśilāmahilānāṃ śrutvā narendradarśanāmodam / gurujananiyantritāyā vadhvāḥ śyāmalaṃ vadanam) // atra narendradarśananimittaṃ harṣamutpaśyantyā vadhvā mukhaṃ śyāmalamiti vācyasyaiva cārutvam / gurujananiyantritāhaṃ narendraṃ draṣṭuṃ na gatavatyasmi iti vyaṅgyārthasyācārutvam // [ii.5.28 kāvākṣiptam] yatra kākvār'thāntaramākṣipyate, tadapi guṇībhūtavyaṅgyameva / yathā--- piasahi kahehi ahiā khoṇī lacchī sarassaī majjhā / jāṃ bahu maṇṇai soaṃ ṇaraṇāho guṇavisesaṇṇo","(एकशिलामहिलानां श्रुत्वा नरेन्द्रदर्शनामोदम् / गुरुजननियन्त्रिताया वध्वाः श्यामलं वदनम्) // अत्र नरेन्द्रदर्शननिमित्तं हर्षमुत्पश्यन्त्या वध्वा मुखं श्यामलमिति वाच्यस्यैव चारुत्वम् / गुरुजननियन्त्रिताहं नरेन्द्रं द्रष्टुं न गतवत्यस्मि इति व्यङ्ग्यार्थस्याचारुत्वम् // [इइ.५.२८ कावाक्षिप्तम्] यत्र काक्वार्ऽथान्तरमाक्षिप्यते, तदपि गुणीभूतव्यङ्ग्यमेव / यथा--- पिअसहि कहेहि अहिआ खोणी लच्छी सरस्सई मज्झा / जां बहु मण्णै सोअं णरणाहो गुणविसेसण्णो"
Prataparudriya,verse,viprud_2.69,(priyasakhi kathayādhikā kṣoṇī lakṣmīḥ sarasvatī mattaḥ / yāṃ bahu manyate so 'yaṃ naranātho guṇaviśeṣajñaḥ) // atra kṣoṇī madadhiketi kākukalpanayādhikā na bhavatīti vastu vyajyate // citraṃ tu kāvyaṃ śabdārthālaṅkāracitratayā bahuvidham / tatprapañco 'pyalaṅkāraprakaraṇe vyaktībhaviṣyati // ii.6 // mahākāvyopakāvyādiprabandhanirūpaṇam // atha mahākāvyādayaḥ prabandhā nirūpyante / nagarārṇavaśailartucandrārkodayavarṇanam / udyānasalilakrīḍāmadhupānaratotsavāḥ,(प्रियसखि कथयाधिका क्षोणी लक्ष्मीः सरस्वती मत्तः / यां बहु मन्यते सो ऽयं नरनाथो गुणविशेषज्ञः) // अत्र क्षोणी मदधिकेति काकुकल्पनयाधिका न भवतीति वस्तु व्यज्यते // चित्रं तु काव्यं शब्दार्थालङ्कारचित्रतया बहुविधम् / तत्प्रपञ्चो ऽप्यलङ्कारप्रकरणे व्यक्तीभविष्यति // इइ.६ // महाकाव्योपकाव्यादिप्रबन्धनिरूपणम् // अथ महाकाव्यादयः प्रबन्धा निरूप्यन्ते / नगरार्णवशैलर्तुचन्द्रार्कोदयवर्णनम् / उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवाः
Prataparudriya,verse,viprud_2.70,vipralambho vivāhaśca kumārodayavarṇanam / mantradūtaprayāṇājināyakābhyudayā api,विप्रलम्भो विवाहश्च कुमारोदयवर्णनम् / मन्त्रदूतप्रयाणाजिनायकाभ्युदया अपि
Prataparudriya,verse,viprud_2.71,etāni yatra varṇyante tanmahākāvyamucyate / eṣāmaṣṭādaśānāṃ yaiḥ kauścidūnamapīṣyate,एतानि यत्र वर्ण्यन्ते तन्महाकाव्यमुच्यते / एषामष्टादशानां यैः कौश्चिदूनमपीष्यते
Prataparudriya,verse,viprud_2.73,tattrividham / gadyamayaṃ padyamayamubhayamayaṃ ceti // viprud_2.72ab // apādaḥ padasaṃghāto gadyaṃ ; padyaṃ catuṣpadam / gadyakāvyaṃ kādambaryādi / padyakāvyaṃ raghuvaṃśādi / asargabandhamapi yadupakāvyamudīryate // viprud_2.72cd // asargabandhaṃ sūryaśatakādi / gadyapadyamayaṃ kāvyaṃ campūrityabhidhīyate / vaktraṃ cāparavaktraṃ ca socchvāsatvaṃ ca bhedakam,तत्त्रिविधम् / गद्यमयं पद्यमयमुभयमयं चेति // विप्रुद्_२.७२अब् // अपादः पदसंघातो गद्यं ; पद्यं चतुष्पदम् / गद्यकाव्यं कादम्बर्यादि / पद्यकाव्यं रघुवंशादि / असर्गबन्धमपि यदुपकाव्यमुदीर्यते // विप्रुद्_२.७२च्द् // असर्गबन्धं सूर्यशतकादि / गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते / वक्त्रं चापरवक्त्रं च सोच्छ्वासत्वं च भेदकम्
Prataparudriya,verse,viprud_2.74,varṇyate yatra kāvyajñairasāvākhyāyikā matā / yatra vaktrāparavaktranāmānau vṛttaviśeṣau varṇyete socchravāsaparicchinnā'khyāyikā harṣacaritādi / (kośāntare vākyamidaṃ nopalabhyate / ) ii.7 kṣudraprabandhanirūpaṇam // atha kṣudrāḥ prabandhā nirūpyante / [ii.7.1 udāharaṇam] yena kenāpi tālena gadyapadyasamanvitam,वर्ण्यते यत्र काव्यज्ञैरसावाख्यायिका मता / यत्र वक्त्रापरवक्त्रनामानौ वृत्तविशेषौ वर्ण्येते सोच्छ्रवासपरिच्छिन्नाऽख्यायिका हर्षचरितादि / (कोशान्तरे वाक्यमिदं नोपलभ्यते / ) इइ.७ क्षुद्रप्रबन्धनिरूपणम् // अथ क्षुद्राः प्रबन्धा निरूप्यन्ते / [इइ.७.१ उदाहरणम्] येन केनापि तालेन गद्यपद्यसमन्वितम्
Prataparudriya,verse,viprud_2.75,jayatyupakramaṃ mālinyādiprāsavicitritam / tadudāharaṇaṃ nāma vibhaktyaṣṭakasaṃyutam,जयत्युपक्रमं मालिन्यादिप्रासविचित्रितम् / तदुदाहरणं नाम विभक्त्यष्टकसंयुतम्
Prataparudriya,verse,viprud_2.76,"yatrādau jayatyupakramaṃ mālinyādivṛttaṃ ramyaṃ padyaṃ nibadhyate, anantaram ""api ca'; ityupakramāṇyaṣṭavākyāni saprāsāni satālāni prativibhakti nibadhyante, anantaraṃ vibhaktyābhāsāḥ, tat udāharaṇam / [ii.7.2 cakravālakam] saṃbodhanavibhaktyā yat pracuraṃ padyapūrvakam / vimuktapunarākṛṣṭaśabdaṃ syāccakravālakam","यत्रादौ जयत्युपक्रमं मालिन्यादिवृत्तं रम्यं पद्यं निबध्यते, अनन्तरम् ""अपि चऽ; इत्युपक्रमाण्यष्टवाक्यानि सप्रासानि सतालानि प्रतिविभक्ति निबध्यन्ते, अनन्तरं विभक्त्याभासाः, तत् उदाहरणम् / [इइ.७.२ चक्रवालकम्] संबोधनविभक्त्या यत् प्रचुरं पद्यपूर्वकम् / विमुक्तपुनराकृष्टशब्दं स्याच्चक्रवालकम्"
Prataparudriya,verse,viprud_2.77,ādyantapadyasaṃyuktā saṃskṛtaprākṛtātmikā / aṣṭabhirvā caturbhirvā vākyaiḥ skandhasamanvitā,आद्यन्तपद्यसंयुक्ता संस्कृतप्राकृतात्मिका / अष्टभिर्वा चतुर्भिर्वा वाक्यैः स्कन्धसमन्विता
Prataparudriya,verse,viprud_2.78,[ii.7.3 bhogāvalī] pratiskandhaṃ bhinnavākyarītirdevanṛpocitā / sarvato devaśabdādireṣā bhogāvalī matā,[इइ.७.३ भोगावली] प्रतिस्कन्धं भिन्नवाक्यरीतिर्देवनृपोचिता / सर्वतो देवशब्दादिरेषा भोगावली मता
Prataparudriya,verse,viprud_2.79,[ii.7.4 birudāvali] varṇyamānāṅkabirudavarṇanapracurojjvalā / vākyāḍambarasaṃyuktā sā matā birudāvalī,[इइ.७.४ बिरुदावलि] वर्ण्यमानाङ्कबिरुदवर्णनप्रचुरोज्ज्वला / वाक्याडम्बरसंयुक्ता सा मता बिरुदावली
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.1,[ii.7.5 tarāvali] tārāṇāṃ saṃkhyayā padyairyuktā tārāvalī matā / evaṃ kaviprauḍhoktisiddhāḥ kṣudrāḥ prabandhā yathāsaṃbhavamūhyāḥ / athaiteṣāmudāharaṇāni vistarabhayādiha noktāni // iti śrīvidyānāthaviracite pratāparudrayaśobhūṣaṇe 'laṃkāraśāstre kāvyaprakaraṇaṃ samāptam // // atha nāṭakaprakaraṇam // // atha nāṭyapradhānāḥ prabandhā nirūpyante // [iii.1.1 nāṭyasvarūpam] tatra nāṭyasvarūpaṃ nirūpyate / caturvidhairabhinayaiḥ sāttvikāṅgikapūrvakaiḥ / dhīrodāttādyavasthānukṛtirnāṭyaṃ rasāśrayam,[इइ.७.५ तरावलि] ताराणां संख्यया पद्यैर्युक्ता तारावली मता / एवं कविप्रौढोक्तिसिद्धाः क्षुद्राः प्रबन्धा यथासंभवमूह्याः / अथैतेषामुदाहरणानि विस्तरभयादिह नोक्तानि // इति श्रीविद्यानाथविरचिते प्रतापरुद्रयशोभूषणे ऽलंकारशास्त्रे काव्यप्रकरणं समाप्तम् // // अथ नाटकप्रकरणम् // // अथ नाट्यप्रधानाः प्रबन्धा निरूप्यन्ते // [इइइ.१.१ नाट्यस्वरूपम्] तत्र नाट्यस्वरूपं निरूप्यते / चतुर्विधैरभिनयैः सात्त्विकाङ्गिकपूर्वकैः / धीरोदात्ताद्यवस्थानुकृतिर्नाट्यं रसाश्रयम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.2,"bhāvāśrayaṃ tu nṛttyaṃ syānnṛttaṃ tālalayānvitam / eṣā daśarūpakoktā prakriyā / nṛttyanṛtūyornāṭakādyaṅgatvādiha svarūpanirūpaṇaṃ kṛtam / tathoktaṃ 'daśarūpake'--- ""madhuroddhatabhedena taddvayaṃ dvividhaṃ punaḥ / lāsyatāṇḍavarūpeṇa nāṭakādyupakārakam // '; iti / tena nāṭyena daśa rūpakāṇi bhavanti / [iii.1.2 daśavidharūpakanirdeśāḥ] nāṭakaṃ saprakaraṇaṃ bhāṇaḥ prahasanaṃ ḍimaḥ / vyāyogasamavākārau vīthyaṅkehāmṛgā daśa","भावाश्रयं तु नृत्त्यं स्यान्नृत्तं ताललयान्वितम् / एषा दशरूपकोक्ता प्रक्रिया / नृत्त्यनृतूयोर्नाटकाद्यङ्गत्वादिह स्वरूपनिरूपणं कृतम् / तथोक्तं ऽदशरूपकेऽ--- ""मधुरोद्धतभेदेन तद्द्वयं द्विविधं पुनः / लास्यताण्डवरूपेण नाटकाद्युपकारकम् // ऽ; इति / तेन नाट्येन दश रूपकाणि भवन्ति / [इइइ.१.२ दशविधरूपकनिर्देशाः] नाटकं सप्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः / व्यायोगसमवाकारौ वीथ्यङ्केहामृगा दश"
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.3,nāṭyāśrayatvenābheda iti śaṅkā na yujyate / vastunetṛrasāsteṣāṃ rūpakāṇāṃ hi bhedakāḥ,नाट्याश्रयत्वेनाभेद इति शङ्का न युज्यते / वस्तुनेतृरसास्तेषां रूपकाणां हि भेदकाः
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.4,"vastu trividham---prakhyātam, utpādyam, miśraṃ ceti / tathoktaṃ 'daśarūpake'--- ""prakhyātotpādyamiśratvabhedāt tattrividhaṃ matam '; iti / [iii.1.3 daśavidharūparakāṃṇāṃ itivṛttādayaḥ] itihāsanibandhanaṃ prakhyātam, kavikalpitamutpādyam, saṃkarāyattaṃ miśraṃ ceti evamādivastubhedānnāyakabhedāt rūpakāṇāṃ parasparaṃ bhedaḥ / tathā hi---nāṭake prakhyātamitivṛttam, dhīrodātto nāyakaḥ, śṛṅgāravīrarasayoranyatarasya prādhānyam, anyeṣāṃ rasānāmaṅgatvenānupraveśaḥ / prakaraṇe utpādyamitivṛttam, dhīraśānto nāyakaḥ, śṛṅgārarasasyaiva prādhānyam / bhāṇe utpādyamitivṛttam, dhūrtaviṭo nāyakaḥ, śṛṅgāravīrayoḥ sūcanāmātrasāratā / prahasane kalpyamitivṛttam, pāṣaṇḍaprabhṛtayo nāyakāḥ, hāsyarasaḥ pradhānam / ḍime prakhyātamitivṛttam, devagandharvapiśācādayo dhīroddhatā nāyakāste ṣoḍaśa, raudrarasaḥ pradhānam, vīraśṛṅgārayoranupraveśaḥ / vyāyoge prakhyātamitivṛttam, dhīroddhato nāyakaḥ, vīrarasaḥ pradhānam / samavakāre devāsurādayo dvādaśa nāyakāḥ, vīrarasaḥ pradhānam, kalpitamitivṛttaṃ prasiddhaṃ vā / vīthyāṃ kalpitamitivṛttam, dhīroddhato nāyakaḥ, śṛṅgārarasasya sūcanāmātrasāratā / aṅke prakhyātamitivṛttam, prākṛtajano nāyakaḥ, karuṇarasaḥ pradhānam, īhāmṛge miśramitivṛttam, dhīroddhato nāyakaḥ, śṛṅgārarasasyābhāsatvam / [iii.1.4 da.rū. sāmagrī] atha teṣāṃ sāmagrī nirūpyate / tatra pañca sandhayaḥ / tathā coktaṃ daśarūpake--- ""mukhaṃ pratimukhaṃ garbhaḥ sāvamarśopasaṃhṛtiḥ'; iti / [iii.1.5. sandhipañcakavivecanam] saṃdhirnāmaikena prayojanenānvitānāṃ kathānāmavāntaraprayojanasaṃbandhaḥ / tatrārambhabījasaṃbandho mukhasaṃdhiḥ / prayatnabindusaṃbandhaḥ pratimukhasaṃndhiḥ / prāptyāśāpatākayoḥ saṃbandho garbhasaṃdhiḥ / niyatāptiprakaryoḥ saṃbandho vimarśasaṃdhiḥ / phalāgamakāryayoḥ saṃbandho nirvahaṇasaṃdhiḥ / tathā coktaṃ daśarūpake--- ""bījabindupatākākhyaprakarīkāryalakṣaṇāḥ / ārambhayatnaprāptyāśāniyatāptiphalāgamāḥ // arthaprakṛtayaḥ pañca pañcāvasthāsamanvitāḥ / yathāsaṃkhyena jāyante mukhādyāḥ pañca saṃdhayaḥ // '; iti / athārambhādīnāṃ lakṣaṇaṃ nirūpyate--- autsukyamātramārambhaḥ phalalābhāya bhūyase / prayatnastu phalaprāptau vyāpāro 'titvarānvitaḥ","वस्तु त्रिविधम्---प्रख्यातम्, उत्पाद्यम्, मिश्रं चेति / तथोक्तं ऽदशरूपकेऽ--- ""प्रख्यातोत्पाद्यमिश्रत्वभेदात् तत्त्रिविधं मतम् ऽ; इति / [इइइ.१.३ दशविधरूपरकांणां इतिवृत्तादयः] इतिहासनिबन्धनं प्रख्यातम्, कविकल्पितमुत्पाद्यम्, संकरायत्तं मिश्रं चेति एवमादिवस्तुभेदान्नायकभेदात् रूपकाणां परस्परं भेदः / तथा हि---नाटके प्रख्यातमितिवृत्तम्, धीरोदात्तो नायकः, शृङ्गारवीररसयोरन्यतरस्य प्राधान्यम्, अन्येषां रसानामङ्गत्वेनानुप्रवेशः / प्रकरणे उत्पाद्यमितिवृत्तम्, धीरशान्तो नायकः, शृङ्गाररसस्यैव प्राधान्यम् / भाणे उत्पाद्यमितिवृत्तम्, धूर्तविटो नायकः, शृङ्गारवीरयोः सूचनामात्रसारता / प्रहसने कल्प्यमितिवृत्तम्, पाषण्डप्रभृतयो नायकाः, हास्यरसः प्रधानम् / डिमे प्रख्यातमितिवृत्तम्, देवगन्धर्वपिशाचादयो धीरोद्धता नायकास्ते षोडश, रौद्ररसः प्रधानम्, वीरशृङ्गारयोरनुप्रवेशः / व्यायोगे प्रख्यातमितिवृत्तम्, धीरोद्धतो नायकः, वीररसः प्रधानम् / समवकारे देवासुरादयो द्वादश नायकाः, वीररसः प्रधानम्, कल्पितमितिवृत्तं प्रसिद्धं वा / वीथ्यां कल्पितमितिवृत्तम्, धीरोद्धतो नायकः, शृङ्गाररसस्य सूचनामात्रसारता / अङ्के प्रख्यातमितिवृत्तम्, प्राकृतजनो नायकः, करुणरसः प्रधानम्, ईहामृगे मिश्रमितिवृत्तम्, धीरोद्धतो नायकः, शृङ्गाररसस्याभासत्वम् / [इइइ.१.४ द.रू. सामग्री] अथ तेषां सामग्री निरूप्यते / तत्र पञ्च सन्धयः / तथा चोक्तं दशरूपके--- ""मुखं प्रतिमुखं गर्भः सावमर्शोपसंहृतिःऽ; इति / [इइइ.१.५. सन्धिपञ्चकविवेचनम्] संधिर्नामैकेन प्रयोजनेनान्वितानां कथानामवान्तरप्रयोजनसंबन्धः / तत्रारम्भबीजसंबन्धो मुखसंधिः / प्रयत्नबिन्दुसंबन्धः प्रतिमुखसंन्धिः / प्राप्त्याशापताकयोः संबन्धो गर्भसंधिः / नियताप्तिप्रकर्योः संबन्धो विमर्शसंधिः / फलागमकार्ययोः संबन्धो निर्वहणसंधिः / तथा चोक्तं दशरूपके--- ""बीजबिन्दुपताकाख्यप्रकरीकार्यलक्षणाः / आरम्भयत्नप्राप्त्याशानियताप्तिफलागमाः // अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थासमन्विताः / यथासंख्येन जायन्ते मुखाद्याः पञ्च संधयः // ऽ; इति / अथारम्भादीनां लक्षणं निरूप्यते--- औत्सुक्यमात्रमारम्भः फललाभाय भूयसे / प्रयत्नस्तु फलप्राप्तौ व्यापारो ऽतित्वरान्वितः"
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.5,upāyāpāyaṅkābhyāṃ prāptyāśā kāryasaṃbhavaḥ / apāyābhāvataḥ kāryaniścayo niyatāptikā,उपायापायङ्काभ्यां प्राप्त्याशा कार्यसंभवः / अपायाभावतः कार्यनिश्चयो नियताप्तिका
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.6,samagraphalasaṃpattiḥ phalāgama udāhṛtaḥ / atha bījādipañcakaṃ nirūpyate--- stokoddiṣṭaḥ kāryaheturbīṃjaṃ vistāryanekadhā,समग्रफलसंपत्तिः फलागम उदाहृतः / अथ बीजादिपञ्चकं निरूप्यते--- स्तोकोद्दिष्टः कार्यहेतुर्बींजं विस्तार्यनेकधा
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.7,avāntarārthavicchede binduracchedakāraṇam / pratipādyakathāṅgaṃ syāt patākā vyāpinī kathā,अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेदकारणम् / प्रतिपाद्यकथाङ्गं स्यात् पताका व्यापिनी कथा
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.10,avyāpinī prakarikā kāryaṃ nirvāhakṛt phale // viprud_3.0.8ab // [iii.2 mukhasandhiḥ] atha mukhaṃ nirūpyate--- mukhaṃ bījasamutpattirnānārtharasasaṃbhavā // viprud_3.0.8cd //aṅgāni dvādaśaitasya bījārambhasamanvayāt // viprud_3.0.9ab // bījārambhānuguṇyena mukhasandheraṅgāni prayoktavyāni / upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam // viprud_3.0.9cd // yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā / udbhedabhedakaraṇānyanvarthāni yathākramam,अव्यापिनी प्रकरिका कार्यं निर्वाहकृत् फले // विप्रुद्_३.०.८अब् // [इइइ.२ मुखसन्धिः] अथ मुखं निरूप्यते--- मुखं बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससंभवा // विप्रुद्_३.०.८च्द् //अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयात् // विप्रुद्_३.०.९अब् // बीजारम्भानुगुण्येन मुखसन्धेरङ्गानि प्रयोक्तव्यानि / उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् // विप्रुद्_३.०.९च्द् // युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना / उद्भेदभेदकरणान्यन्वर्थानि यथाक्रमम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.11,yathākramameṣāṃ svarūpaṃ nirūpyate--- bījanyāsa upakṣepaḥ / bījasya bahūkaraṇaṃ parikaraḥ / bījaniṣpattiḥ parinyāsaḥ / bījaguṇavarṇanaṃ vilobhanam / bījānukūlasaṃghaṭanaprayojanavicāro yuktiḥ / bījasukhāgamaḥ prāptiḥ / bījasaṃnidhānaṃ samādhānam / bījasukhaduḥ khaheturvidhānam / bījaviṣayāścaryāveśaḥ paribhāvanā / gūḍhabījaprakāśanamudbhedaḥ / bījānuguṇaprotsāhanaṃ bhedaḥ / bījānuguṇaprastutakāryārambhaḥ karaṇam / etāni dvādaśa mukhasandheraṅgāni / eteṣāṃ madhye upakṣepaparikaraparinyāsayuktyudbhedasamādhānānāmāvaśyakatvam / [iii.3 pratimukhasandhiḥ] atha pratimukhasandhiḥ--- lakṣyālakṣyasya bījasya vyaktiḥ pratimukhaṃ matam / binduprayatnānugamādaṅgānyasya trayodaśa,यथाक्रममेषां स्वरूपं निरूप्यते--- बीजन्यास उपक्षेपः / बीजस्य बहूकरणं परिकरः / बीजनिष्पत्तिः परिन्यासः / बीजगुणवर्णनं विलोभनम् / बीजानुकूलसंघटनप्रयोजनविचारो युक्तिः / बीजसुखागमः प्राप्तिः / बीजसंनिधानं समाधानम् / बीजसुखदुः खहेतुर्विधानम् / बीजविषयाश्चर्यावेशः परिभावना / गूढबीजप्रकाशनमुद्भेदः / बीजानुगुणप्रोत्साहनं भेदः / बीजानुगुणप्रस्तुतकार्यारम्भः करणम् / एतानि द्वादश मुखसन्धेरङ्गानि / एतेषां मध्ये उपक्षेपपरिकरपरिन्यासयुक्त्युद्भेदसमाधानानामावश्यकत्वम् / [इइइ.३ प्रतिमुखसन्धिः] अथ प्रतिमुखसन्धिः--- लक्ष्यालक्ष्यस्य बीजस्य व्यक्तिः प्रतिमुखं मतम् / बिन्दुप्रयत्नानुगमादङ्गान्यस्य त्रयोदश
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.12,binduprayatnānuguṇyena pratimukhasandheraṅgāni prayoktavyāni / vilāsaḥ parisarpaśca vidhūtaṃ śamanarmaṇī / narmadyutiḥ pragamanaṃ nirodhaḥ paryupāsanam,बिन्दुप्रयत्नानुगुण्येन प्रतिमुखसन्धेरङ्गानि प्रयोक्तव्यानि / विलासः परिसर्पश्च विधूतं शमनर्मणी / नर्मद्युतिः प्रगमनं निरोधः पर्युपासनम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.15,vajraṃ puṣpamupanyāso varṇasaṃhāra ityapi // viprud_3.0.13ab // eṣāṃ svarūpaṃ nirūpyate--- saṃbhogaviṣayamanoratho vilāsaḥ / dṛṣṭanaṣṭapadārthānusaraṇaṃ parisarpaḥ / aniṣṭavastuvikṣepo vidhūtam / aratyupaśamanaṃ śamaḥ / parihāsavacanaṃ narma / anurāgoddhāṭanotthā prītirnarmadyutiḥ / uttarottaravākyairanurāgabījaprakāśanaṃ pragamanam / chadmanā hitāgamananirodhanaṃ nirodhaḥ / iṣṭajanānunayaḥ paryupāsanam / pramukhaniṣṭhuravacanaṃ vajram / anurāgaprakāśanaviśiṣṭavacanaṃ puṣpam / anurāgahetuvākyaracanopanyāsaḥ / caturvarṇanirvarṇataṃ varṇasaṃhāraḥ / eteṣāṃ madhye parisarpapragamanavajropanyāsapuṣpāṇāṃ prādhānyam / [iii.4 garbhasandhiḥ] atha garbhasaṃdhiḥ--- garbhastu dṛṣṭanaṣṭasya bījasyānveṣaṇaṃ muhuḥ // viprud_3.0.13cd //asyāptyāśāpatākānuguṇyenāṅgopakalpanam // viprud_3.0.14ab // patākāprāptyāśānuguṇyena garbhasandheraṅgāni prayoktavyāni / abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇakramāḥ // viprud_3.0.14cd // saṃgrahaścānumānaṃ ca toṭakādhibadhe tathā / udvegasaṃbhramākṣepā dvādaśāṅgānyanukramāt,वज्रं पुष्पमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि // विप्रुद्_३.०.१३अब् // एषां स्वरूपं निरूप्यते--- संभोगविषयमनोरथो विलासः / दृष्टनष्टपदार्थानुसरणं परिसर्पः / अनिष्टवस्तुविक्षेपो विधूतम् / अरत्युपशमनं शमः / परिहासवचनं नर्म / अनुरागोद्धाटनोत्था प्रीतिर्नर्मद्युतिः / उत्तरोत्तरवाक्यैरनुरागबीजप्रकाशनं प्रगमनम् / छद्मना हितागमननिरोधनं निरोधः / इष्टजनानुनयः पर्युपासनम् / प्रमुखनिष्ठुरवचनं वज्रम् / अनुरागप्रकाशनविशिष्टवचनं पुष्पम् / अनुरागहेतुवाक्यरचनोपन्यासः / चतुर्वर्णनिर्वर्णतं वर्णसंहारः / एतेषां मध्ये परिसर्पप्रगमनवज्रोपन्यासपुष्पाणां प्राधान्यम् / [इइइ.४ गर्भसन्धिः] अथ गर्भसंधिः--- गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीजस्यान्वेषणं मुहुः // विप्रुद्_३.०.१३च्द् //अस्याप्त्याशापताकानुगुण्येनाङ्गोपकल्पनम् // विप्रुद्_३.०.१४अब् // पताकाप्राप्त्याशानुगुण्येन गर्भसन्धेरङ्गानि प्रयोक्तव्यानि / अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणक्रमाः // विप्रुद्_३.०.१४च्द् // संग्रहश्चानुमानं च तोटकाधिबधे तथा / उद्वेगसंभ्रमाक्षेपा द्वादशाङ्गान्यनुक्रमात्
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.16,eṣāṃ svarūpaṃ nirūpyate--- prastutopayogicchadmācaraṇamabhūtāharaṇam / tattvārthānukīrtanaṃ mārgaḥ / vitarkapratipādanāvākyaṃ rūpam / prastutotkarṣābhidhānamudāhṛtiḥ / saṃcintitārthaprāptiḥ kramaḥ // prastutopayogisāmadānavacanaṃ saṃgrahaḥ / (prastutopayogisamādhānavākyamiti pāṭhāntaram //)// liṅgādabhyūhanamanumānam / roṣasaṃbhramavacanaṃ toṭakam / iṣṭajanātisaṃdhānamadhibalam / apakārijanād bhayamudvegaḥ / śaṅkātrāsau ca saṃbhramaḥ / iṣṭārthopāyānusaraṇamākṣepaḥ / eteṣāṃ madhye 'bhūtāharaṇamārgatoṭakādhibalākṣepāṇāṃ prādhānyam / [iii.5 vimarśasandhiḥ] atha vimarśasaṃdhiḥ--- garbhasaṃdhau prasiddhasya bījārthasyāvamarśanam / hetunā yena kenāpi vimarśaḥ saṃdhiriṣyate,एषां स्वरूपं निरूप्यते--- प्रस्तुतोपयोगिच्छद्माचरणमभूताहरणम् / तत्त्वार्थानुकीर्तनं मार्गः / वितर्कप्रतिपादनावाक्यं रूपम् / प्रस्तुतोत्कर्षाभिधानमुदाहृतिः / संचिन्तितार्थप्राप्तिः क्रमः // प्रस्तुतोपयोगिसामदानवचनं संग्रहः / (प्रस्तुतोपयोगिसमाधानवाक्यमिति पाठान्तरम् //)// लिङ्गादभ्यूहनमनुमानम् / रोषसंभ्रमवचनं तोटकम् / इष्टजनातिसंधानमधिबलम् / अपकारिजनाद् भयमुद्वेगः / शङ्कात्रासौ च संभ्रमः / इष्टार्थोपायानुसरणमाक्षेपः / एतेषां मध्ये ऽभूताहरणमार्गतोटकाधिबलाक्षेपाणां प्राधान्यम् / [इइइ.५ विमर्शसन्धिः] अथ विमर्शसंधिः--- गर्भसंधौ प्रसिद्धस्य बीजार्थस्यावमर्शनम् / हेतुना येन केनापि विमर्शः संधिरिष्यते
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.18,niyatāptiprakaryukteraṅgānyatra trayodaśa // viprud_3.0.17ab // niyatāptiprakaryānuguṇyena vimarśasaṃdheraṅgāni prayoktavyāni / tatrāpavādaḥ saṃpheṭo vidravadravaśaktayaḥ // viprud_3.0.17cd // dyutiḥ prasaṅgaścalanaṃ vyavasāyo nirodhanam / prarocanaṃ vicalanamādānaṃ tu trayodaśa,नियताप्तिप्रकर्युक्तेरङ्गान्यत्र त्रयोदश // विप्रुद्_३.०.१७अब् // नियताप्तिप्रकर्यानुगुण्येन विमर्शसंधेरङ्गानि प्रयोक्तव्यानि / तत्रापवादः संफेटो विद्रवद्रवशक्तयः // विप्रुद्_३.०.१७च्द् // द्युतिः प्रसङ्गश्चलनं व्यवसायो निरोधनम् / प्ररोचनं विचलनमादानं तु त्रयोदश
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.19,eteṣāṃ svarūpaṃ nirūpyate--- doṣaprakhyāpanamapavādaḥ / roṣasaṃbhāṣaṇaṃ saṃpheṭaḥ / vadhabandhādikaṃ vidravaḥ / gurutiraskṛtirdravaḥ / virodhaśamanaṃ śaktiḥ / tarjanodvejane dyutiḥ / gurukīrtanaṃ prasaṅgaḥ / upamānaṃ calanam / svaśaktipraśaṃsanaṃ vyavasāyaḥ / krodhasaṃrabdhānāmanyonyavikṣepo nirodhanam / siddhavadbhāviśreyaḥ kathanaṃ prarocanam / svaguṇā'viṣkaraṇaṃ vicalanam / kāryasaṃgraha ādānam / eteṣāṃ madhye apavādaśaktivyavasāyaprarocanādānānāṃ prādhānyam // [iii.6nirvaharaṇasandhiḥ] atha nirvahaṇasaṃdhiḥ--- bījavanto mukhādyarthā viprakīrṇā yathāyatham / aikārthyamupanīyante yatra nirvahaṇaṃ hi tat,एतेषां स्वरूपं निरूप्यते--- दोषप्रख्यापनमपवादः / रोषसंभाषणं संफेटः / वधबन्धादिकं विद्रवः / गुरुतिरस्कृतिर्द्रवः / विरोधशमनं शक्तिः / तर्जनोद्वेजने द्युतिः / गुरुकीर्तनं प्रसङ्गः / उपमानं चलनम् / स्वशक्तिप्रशंसनं व्यवसायः / क्रोधसंरब्धानामन्योन्यविक्षेपो निरोधनम् / सिद्धवद्भाविश्रेयः कथनं प्ररोचनम् / स्वगुणाऽविष्करणं विचलनम् / कार्यसंग्रह आदानम् / एतेषां मध्ये अपवादशक्तिव्यवसायप्ररोचनादानानां प्राधान्यम् // [इइइ.६निर्वहरणसन्धिः] अथ निर्वहणसंधिः--- बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम् / ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत्
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.21,phalāptikāryānuguṇyādaṅgānyasya caturdaśa // viprud_3.0.20ab // phalāptikāryānuguṇyena nirvahaṇasaṃdheraṅgāni caturdaśa pratipādanīyāni / saṃdhirvirodho grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇam // viprud_3.0.20cd // prasādānandasamayāḥ kṛtyābhāṣopagūhanam / pūrvabhāvopasaṃhārau praśastiśca caturdaśa,फलाप्तिकार्यानुगुण्यादङ्गान्यस्य चतुर्दश // विप्रुद्_३.०.२०अब् // फलाप्तिकार्यानुगुण्येन निर्वहणसंधेरङ्गानि चतुर्दश प्रतिपादनीयानि / संधिर्विरोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् // विप्रुद्_३.०.२०च्द् // प्रसादानन्दसमयाः कृत्याभाषोपगूहनम् / पूर्वभावोपसंहारौ प्रशस्तिश्च चतुर्दश
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.22,"eteṣāṃ svarūpaṃ nirūpyate--- bījopaśamanaṃ saṃdhiḥ / kāryamārgaṇaṃ virodhaḥ / kāryopakṣepaṇaṃ grathanam / bījānuguṇakāryaprakhyāpanaṃ nirṇayaḥ / mitho jalpanaṃ paribhāṣā / paryupāsanaṃ prasādaḥ / vāñchitārthaprāptirānandaḥ / duḥ khapraśamanaṃ samayaḥ / labdhasthirīkaraṇaṃ kṛtiḥ / prāptakāryānumodanam ābhāṣaṇam / adbhutārthaprāptiḥ upagūhanam / iṣṭakāryadarśanaṃ pūrvabhāvaḥ / kāryārthopasaṃhṛtiḥ saṃhāraḥ / śubhaśaṃsanaṃ praśastiḥ / evaṃ catuḥ ṣaṣṭyaṅgasamanvitāḥ pañca sandhayaḥ pratipāditāḥ / [iii.6.1sandhināṃprayojanāni]eteṣāṃ ṣaṭ prayojanāni saṃbhavanti---vivakṣitārthapratipādanaṃ, gopyārthagopanaṃ, prakāśyārthaprakāśanaṃ, abhinayarāgasamṛddhiḥ, camatkāritvam, itivṛttavistaraśceti / tatretivṛttaṃ sūcyamasūcyaṃ ceti dvividham / asūcyamapi dvividhaṃ---dṛśyaṃ śrāvyaṃ ca / tatra sūcyasya sūcanākramaḥ pañcavidhaḥ / tathoktaṃ 'daśarūpake'--- ""viṣkambhacūlikāṅkāsyapraveśāṅkāvatāraṇaiḥ'iti / eteṣāṃ svarūpaṃ nirūpyate--- [iii.6.2viṣkambhikā] vṛttavartiṣyamāṇānāṃ kathāṃśānāṃ nidarśakaḥ / saṃkṣepārthastu viṣkambho madhyapātraprayojitaḥ","एतेषां स्वरूपं निरूप्यते--- बीजोपशमनं संधिः / कार्यमार्गणं विरोधः / कार्योपक्षेपणं ग्रथनम् / बीजानुगुणकार्यप्रख्यापनं निर्णयः / मिथो जल्पनं परिभाषा / पर्युपासनं प्रसादः / वाञ्छितार्थप्राप्तिरानन्दः / दुः खप्रशमनं समयः / लब्धस्थिरीकरणं कृतिः / प्राप्तकार्यानुमोदनम् आभाषणम् / अद्भुतार्थप्राप्तिः उपगूहनम् / इष्टकार्यदर्शनं पूर्वभावः / कार्यार्थोपसंहृतिः संहारः / शुभशंसनं प्रशस्तिः / एवं चतुः षष्ट्यङ्गसमन्विताः पञ्च सन्धयः प्रतिपादिताः / [इइइ.६.१सन्धिनांप्रयोजनानि]एतेषां षट् प्रयोजनानि संभवन्ति---विवक्षितार्थप्रतिपादनं, गोप्यार्थगोपनं, प्रकाश्यार्थप्रकाशनं, अभिनयरागसमृद्धिः, चमत्कारित्वम्, इतिवृत्तविस्तरश्चेति / तत्रेतिवृत्तं सूच्यमसूच्यं चेति द्विविधम् / असूच्यमपि द्विविधं---दृश्यं श्राव्यं च / तत्र सूच्यस्य सूचनाक्रमः पञ्चविधः / तथोक्तं ऽदशरूपकेऽ--- ""विष्कम्भचूलिकाङ्कास्यप्रवेशाङ्कावतारणैःऽइति / एतेषां स्वरूपं निरूप्यते--- [इइइ.६.२विष्कम्भिका] वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः / संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपात्रप्रयोजितः"
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.24,sa dvividhaḥ-śuddhaḥ saṃkīrṇaśceti / kevalasaṃskṛtaprāyaḥ śuddhaḥ / saṃskṛtaprākṛtamiśritaḥ saṃkīrṇaḥ / [iii.6.3cūlikā] atha cūlikā--- antaryavanikāsaṃsthaiścūlikār'thasya sūcanā // viprud_3.0.23ab // yatra nepathyagataiḥ pātrairarthaḥ sūcyate sā cūlikā / [iii.6.4aṅkāsyam] athāṅkāsyam--- aṅkāntapātrairaṅkāsyamuttarāṅkārthasūcanā // viprud_3.0.23cd // yatra pūrvāṅkāntapātrairuttarāṅkārthaḥ sūcyate tadaṅkāsyam / [iii.6.5praveśakaḥ] atha praveśakaḥ--- vṛttavartiṣyamāṇānāṃ kathāṃśānāṃ nidarśakaḥ / praveśakastu nādye 'ṅke nīcapātraprayojitaḥ,स द्विविधः-शुद्धः संकीर्णश्चेति / केवलसंस्कृतप्रायः शुद्धः / संस्कृतप्राकृतमिश्रितः संकीर्णः / [इइइ.६.३चूलिका] अथ चूलिका--- अन्तर्यवनिकासंस्थैश्चूलिकार्ऽथस्य सूचना // विप्रुद्_३.०.२३अब् // यत्र नेपथ्यगतैः पात्रैरर्थः सूच्यते सा चूलिका / [इइइ.६.४अङ्कास्यम्] अथाङ्कास्यम्--- अङ्कान्तपात्रैरङ्कास्यमुत्तराङ्कार्थसूचना // विप्रुद्_३.०.२३च्द् // यत्र पूर्वाङ्कान्तपात्रैरुत्तराङ्कार्थः सूच्यते तदङ्कास्यम् / [इइइ.६.५प्रवेशकः] अथ प्रवेशकः--- वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः / प्रवेशकस्तु नाद्ये ऽङ्के नीचपात्रप्रयोजितः
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.26,nīcapātraprayuktaḥ praveśakaḥ ādye 'ṅke na prayoktavyaḥ / [iii.6.6aṅkāvatāraḥ] athāṅkāvatāraḥ--- yatra syāduttarāṅkārthaḥ pūrvāṅkārthānusaṃgataḥ // viprud_3.0.25ab // asūcitāṅkapātraṃ tadaṅkāvataraṇaṃ matam // ebhiḥ sūcyaṃ sūcayitvā dṛśyamaṅkaiḥ pradarśayet // viprud_3.0.25cd // [iii.6.7aṅkāsvarūpam] tatrāṅkasvarūpaṃ nirūpyate--- pratyakṣanetṛcarito binduvyaktipuraskṛtaḥ / aṅko nānāprakārārthasaṃvidhānarasāśrayaḥ,नीचपात्रप्रयुक्तः प्रवेशकः आद्ये ऽङ्के न प्रयोक्तव्यः / [इइइ.६.६अङ्कावतारः] अथाङ्कावतारः--- यत्र स्यादुत्तराङ्कार्थः पूर्वाङ्कार्थानुसंगतः // विप्रुद्_३.०.२५अब् // असूचिताङ्कपात्रं तदङ्कावतरणं मतम् // एभिः सूच्यं सूचयित्वा दृश्यमङ्कैः प्रदर्शयेत् // विप्रुद्_३.०.२५च्द् // [इइइ.६.७अङ्कास्वरूपम्] तत्राङ्कस्वरूपं निरूप्यते--- प्रत्यक्षनेतृचरितो बिन्दुव्यक्तिपुरस्कृतः / अङ्को नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.27,iii.7.athāmukhaṃ nirūpyate--- sūtradhāro naṭīṃ brūte māriṣaṃ vā vidūṣakam / svakāryaprastutākṣepi citroktyā yat tadāmukham,इइइ.७.अथामुखं निरूप्यते--- सूत्रधारो नटीं ब्रूते मारिषं वा विदूषकम् / स्वकार्यप्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्त्या यत् तदामुखम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.28,prastāvanā vā tatra syāt kathodghātaḥ pravartakam / prayogātiśayaśceti trīṇyaṅgānyāmukhasya tu,प्रस्तावना वा तत्र स्यात् कथोद्घातः प्रवर्तकम् / प्रयोगातिशयश्चेति त्रीण्यङ्गान्यामुखस्य तु
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.29,eṣāmaṅgānāṃ svarūpaṃ nirūpyate--- svetivṛttasamaṃ vākyamarthaṃ vā yatra sūtriṇaḥ / gṛhītvā praviśet pātraṃ kathoddhāto dvidhaiva saḥ,एषामङ्गानां स्वरूपं निरूप्यते--- स्वेतिवृत्तसमं वाक्यमर्थं वा यत्र सूत्रिणः / गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्धातो द्विधैव सः
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.30,prastūyamānakālasya guṇavarṇanayā svataḥ / praviśet sūcitaṃ pātraṃ yatra tatsyāt pravartakam,प्रस्तूयमानकालस्य गुणवर्णनया स्वतः / प्रविशेत् सूचितं पात्रं यत्र तत्स्यात् प्रवर्तकम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.31,eṣo 'yamityupakṣepāt sūtradhāraprayogataḥ / pātrapraveśo yatrāyaṃ prayogātiśayo mataḥ,एषो ऽयमित्युपक्षेपात् सूत्रधारप्रयोगतः / पात्रप्रवेशो यत्रायं प्रयोगातिशयो मतः
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.32,iii.8 vīthyaṅgānyāmukhāṅgatvāducyante 'tra svabhāvataḥ / uddhātyakāvalagite prapañcatrigate chalam,इइइ.८ वीथ्यङ्गान्यामुखाङ्गत्वादुच्यन्ते ऽत्र स्वभावतः / उद्धात्यकावलगिते प्रपञ्चत्रिगते छलम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.33,vākkelyadhibale gaṇḍamavasyanditanālike / asatpralāpavyāhāramṛdavāni trayodaśa,वाक्केल्यधिबले गण्डमवस्यन्दितनालिके / असत्प्रलापव्याहारमृदवानि त्रयोदश
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.34,eṣāṃ svarūpaṃ nirūpyate--- gūḍhārthapadaparyāyamālārūpeṇa praśnottaramālārūpeṇa coddhātyakaṃ dvividham / avalagitamapi dvividham / yatraikatra samāveśāt kāryamanyatra siddhyati / vastuno 'nyatra vā yatsyāt dvidhāvalagitaṃ matam,एषां स्वरूपं निरूप्यते--- गूढार्थपदपर्यायमालारूपेण प्रश्नोत्तरमालारूपेण चोद्धात्यकं द्विविधम् / अवलगितमपि द्विविधम् / यत्रैकत्र समावेशात् कार्यमन्यत्र सिद्ध्यति / वस्तुनो ऽन्यत्र वा यत्स्यात् द्विधावलगितं मतम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.35,"anyakāryacchadmanā anyakāryakaraṇam, anyakāryaprasaṅgāt prakṛtakāryasiddhiśca / asadbhūtaṃ mithaḥ / stotraṃ prapañcaḥ / trigataṃ dvividhaṃ---pūrvaraṅgāṅgaṃ prastāvanāṅgaṃ ceti / pūrvaraṅge naṭādisaṃlāpaḥ, atra tu sāmyādanekārthayojanaṃ trigatam / priyasadṛśairvākyairapriyairvilobhanaṃ chalam / sākāṅkṣasyāpi vākyasya nivartanamuktipratyuktiḥ vākkelirdvividhā / spardhayānyonyavākyādhikyamadhibalam / sahasoditaṃ prastutavirodhi gaṇḍam / rasavaśāduktānyathāvyākhyānamavasyanditam / sopahāsanigūḍhārthaprahelikā nālikā / asaṃbandhakathāprāyaḥ pralopo 'satpralāpaḥ / anyārthaṃ hāsyalobhakaraṃ vacanaṃ vyāhāraḥ / doṣāṇāṃ guṇatvapratipādanaṃ mṛdavam / eteṣāṃ madhye yathāsaṃbhavaṃ kānicit prastāvanāyāṃ prayoktavyāni / iii.9atha daśarūpakāṇāṃ svarūpaṃ nirūpyate / tatra [iii.9nāṭakalakṣaṇam] sāṅgairmukhapratimukhagarbhamarśopasaṃhṛtaiḥ / pūrṇaṃ prakṛtiranyeṣāmādhikārikavṛttavat","अन्यकार्यच्छद्मना अन्यकार्यकरणम्, अन्यकार्यप्रसङ्गात् प्रकृतकार्यसिद्धिश्च / असद्भूतं मिथः / स्तोत्रं प्रपञ्चः / त्रिगतं द्विविधं---पूर्वरङ्गाङ्गं प्रस्तावनाङ्गं चेति / पूर्वरङ्गे नटादिसंलापः, अत्र तु साम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतम् / प्रियसदृशैर्वाक्यैरप्रियैर्विलोभनं छलम् / साकाङ्क्षस्यापि वाक्यस्य निवर्तनमुक्तिप्रत्युक्तिः वाक्केलिर्द्विविधा / स्पर्धयान्योन्यवाक्याधिक्यमधिबलम् / सहसोदितं प्रस्तुतविरोधि गण्डम् / रसवशादुक्तान्यथाव्याख्यानमवस्यन्दितम् / सोपहासनिगूढार्थप्रहेलिका नालिका / असंबन्धकथाप्रायः प्रलोपो ऽसत्प्रलापः / अन्यार्थं हास्यलोभकरं वचनं व्याहारः / दोषाणां गुणत्वप्रतिपादनं मृदवम् / एतेषां मध्ये यथासंभवं कानिचित् प्रस्तावनायां प्रयोक्तव्यानि / इइइ.९अथ दशरूपकाणां स्वरूपं निरूप्यते / तत्र [इइइ.९नाटकलक्षणम्] साङ्गैर्मुखप्रतिमुखगर्भमर्शोपसंहृतैः / पूर्णं प्रकृतिरन्येषामाधिकारिकवृत्तवत्"
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.36,vīraśṛṅgārayorekaḥ pradhānaṃ yatra varṇyate / prakhyātanāyakopetaṃ nāṭakaṃ tadudāhṛtam,वीरशृङ्गारयोरेकः प्रधानं यत्र वर्ण्यते / प्रख्यातनायकोपेतं नाटकं तदुदाहृतम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.38,"[iii.9.1nāndīsvarūpam] tatra nāndīsvarūpaṃ nirūpyate--- arthataḥ śabdato vāpi manāk kāvyārthasūcanam // viprud_3.0.37ab // yatrāṣṭabhirdvādaśabhiraṣṭādaśabhireva vā // dvāviṃśatyā padairvāpi sā nāndī parikīrtitā // viprud_3.0.37cd // nāṭakādirūpakāṇāmādau vihitaṃ padyaṃ nāndītyucyate / veṇīsaṃhāre 'ṣṭapadā nāndī / anargharāghave dvādaśapadā / bālarāmāyaṇe dvāviṃśatipadā / kaiścit nāndyāṃ padaniyamo nābhyupagataḥ / nāndyanantaraṃ praviṣṭena sūtradhāreṇa raṅgaprasādhanapuraḥ saraṃ bhāratīvṛttyāśrayaṇena ślokaiḥ kāvyārthaḥ sūcanīyaḥ / tathoktaṃ 'daśarūpake'--- ""raṅgaṃ prasādhya madhuraiḥ ślokaiḥ kāvyārthasūcakaiḥ / ṛtuṃ kaṃcidupādāya bhāratīṃ vṛttimāśrayet // '; iti / eṣā prakriyā nāṭakasyaiva mukhyā / [iii.9.2-prakataṇam] atha prakaraṇam--- utpādyenetivṛttena dhīraśāntapradhānakam / śeṣaṃ nāṭakatulyāṅgaṃ bhavet prakaraṇaṃ hi tat","[इइइ.९.१नान्दीस्वरूपम्] तत्र नान्दीस्वरूपं निरूप्यते--- अर्थतः शब्दतो वापि मनाक् काव्यार्थसूचनम् // विप्रुद्_३.०.३७अब् // यत्राष्टभिर्द्वादशभिरष्टादशभिरेव वा // द्वाविंशत्या पदैर्वापि सा नान्दी परिकीर्तिता // विप्रुद्_३.०.३७च्द् // नाटकादिरूपकाणामादौ विहितं पद्यं नान्दीत्युच्यते / वेणीसंहारे ऽष्टपदा नान्दी / अनर्घराघवे द्वादशपदा / बालरामायणे द्वाविंशतिपदा / कैश्चित् नान्द्यां पदनियमो नाभ्युपगतः / नान्द्यनन्तरं प्रविष्टेन सूत्रधारेण रङ्गप्रसाधनपुरः सरं भारतीवृत्त्याश्रयणेन श्लोकैः काव्यार्थः सूचनीयः / तथोक्तं ऽदशरूपकेऽ--- ""रङ्गं प्रसाध्य मधुरैः श्लोकैः काव्यार्थसूचकैः / ऋतुं कंचिदुपादाय भारतीं वृत्तिमाश्रयेत् // ऽ; इति / एषा प्रक्रिया नाटकस्यैव मुख्या / [इइइ.९.२-प्रकतणम्] अथ प्रकरणम्--- उत्पाद्येनेतिवृत्तेन धीरशान्तप्रधानकम् / शेषं नाटकतुल्याङ्गं भवेत् प्रकरणं हि तत्"
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.39,[iii.9.3-bhāṇaḥ] atha bhāṇaḥ--- bhāratīvṛttibhūyiṣṭhaṃ śauryasaubhāgyasaṃstavaiḥ / sūcyete vīraśṛṅgārau viṭena nipuṇoktinā,[इइइ.९.३-भाणः] अथ भाणः--- भारतीवृत्तिभूयिष्ठं शौर्यसौभाग्यसंस्तवैः / सूच्येते वीरशृङ्गारौ विटेन निपुणोक्तिना
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.40,kalpitenetivṛttena dhūrtacāritravarṇanam / eko 'ṅko mukhanirvāhau yatra bhāṇaḥ sa saṃmataḥ,कल्पितेनेतिवृत्तेन धूर्तचारित्रवर्णनम् / एको ऽङ्को मुखनिर्वाहौ यत्र भाणः स संमतः
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.41,[iii.9.4-prahasanam] atha prahasanam--- yatra sandhyaṅgavṛttyaṅgavarṇanaṃ bhāṇavanmatam / hāsyo rasaḥ pradhānaṃ syādbhavet prahasanaṃ hi tat,[इइइ.९.४-प्रहसनम्] अथ प्रहसनम्--- यत्र सन्ध्यङ्गवृत्त्यङ्गवर्णनं भाणवन्मतम् / हास्यो रसः प्रधानं स्याद्भवेत् प्रहसनं हि तत्
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.42,tacca trividham---śuddhaṃ vaikṛtaṃ saṃkīrṇaṃ ceti / tatra śuddham--- pāṣaṇḍavipraprabhṛticeṭīceṭasamākulam / veṣabhāṣādisahitaṃ śuddhaṃ hāsyavaco 'nvitam,तच्च त्रिविधम्---शुद्धं वैकृतं संकीर्णं चेति / तत्र शुद्धम्--- पाषण्डविप्रप्रभृतिचेटीचेटसमाकुलम् / वेषभाषादिसहितं शुद्धं हास्यवचो ऽन्वितम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.43,atha vaikṛtam--- kāmukādivacoveṣaiḥ ṣaṇḍakañcukitāpasaiḥ / prahāsābhinayaprāyaṃ vaikṛtaṃ tat prakīrtyate,अथ वैकृतम्--- कामुकादिवचोवेषैः षण्डकञ्चुकितापसैः / प्रहासाभिनयप्रायं वैकृतं तत् प्रकीर्त्यते
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.44,atha saṃkīrṇam--- yad vīthyaṅgaiḥ samākīrṇaṃ saṃkīrṇaṃ dhūrtasaṃkulam,अथ संकीर्णम्--- यद् वीथ्यङ्गैः समाकीर्णं संकीर्णं धूर्तसंकुलम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.45,[iii.9.5-ḍimaḥ] atha ḍimaḥ--- yatra vastu prasiddhaṃ syād vṛttayaḥ vaiśikīṃ vinā / netāro devagandharvayakṣarakṣomahoragāḥ,[इइइ.९.५-डिमः] अथ डिमः--- यत्र वस्तु प्रसिद्धं स्याद् वृत्तयः वैशिकीं विना / नेतारो देवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगाः
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.46,bhūtapretapiśācādyāḥ ṣoḍaśātyantamuddhatāḥ / hāsyaśṛṅgārarahitā rasā raudrapradhānakāḥ,भूतप्रेतपिशाचाद्याः षोडशात्यन्तमुद्धताः / हास्यशृङ्गाररहिता रसा रौद्रप्रधानकाः
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.47,catvāro 'ṅkāḥ saṃdhayaśca catvāro marśavarjitāḥ / māyendrajālasaṃgrāmasūryacandragrahādayaḥ // śeṣaṃ nāṭakavat sarvaṃ sa ḍimaḥ parikīrtyate,चत्वारो ऽङ्काः संधयश्च चत्वारो मर्शवर्जिताः / मायेन्द्रजालसंग्रामसूर्यचन्द्रग्रहादयः // शेषं नाटकवत् सर्वं स डिमः परिकीर्त्यते
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.48,[iii.9.6-vyāyogaḥ] atha vyāyogaḥ--- yatra khyātetivṛttaṃ syāduddhato nāyako mataḥ / garbhāvamarśarāhityaṃ ḍimavad rasapoṣaṇam / ekavāsarakāryaṃ ca sa vyāyogo mahāraṇaḥ,[इइइ.९.६-व्यायोगः] अथ व्यायोगः--- यत्र ख्यातेतिवृत्तं स्यादुद्धतो नायको मतः / गर्भावमर्शराहित्यं डिमवद् रसपोषणम् / एकवासरकार्यं च स व्यायोगो महारणः
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.49,[iii.9.7-samavakāraḥ] atha samavakāraḥ--- yatrāmukhaṃ nāṭakavat saṃdhayo marśavarjitāḥ / netāro dvādaśa pṛthakphalā devāsurādayaḥ,[इइइ.९.७-समवकारः] अथ समवकारः--- यत्रामुखं नाटकवत् संधयो मर्शवर्जिताः / नेतारो द्वादश पृथक्फला देवासुरादयः
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.50,vīrapradhānāśca rasāstrayo 'ṅkāsteṣu ca kramāt / vastusvabhāvadaivārikṛtāḥ syuḥ kapaṭāstrayaḥ,वीरप्रधानाश्च रसास्त्रयो ऽङ्कास्तेषु च क्रमात् / वस्तुस्वभावदैवारिकृताः स्युः कपटास्त्रयः
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.51,purarodharaṇāgnyādinimittā vidravāstrayaḥ / dharmārthakāmānuguṇāstisraḥ śṛṅgārarītayaḥ,पुररोधरणाग्न्यादिनिमित्ता विद्रवास्त्रयः / धर्मार्थकामानुगुणास्तिस्रः शृङ्गाररीतयः
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.52,prathame 'ṅke nibaddhavyā kathā yāmatrayāvadhiḥ / yāmāvadhirdvitīye 'ṅke tṛtīye 'ṅke 'rdhayāmikā,प्रथमे ऽङ्के निबद्धव्या कथा यामत्रयावधिः / यामावधिर्द्वितीये ऽङ्के तृतीये ऽङ्के ऽर्धयामिका
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.54,asau samavakāraḥ syād vīthyaṅgaiḥ kaiścidanvitaḥ // viprud_3.0.53ab // [iii.9.8-vīthī] atha vīthī--- yatra bhāṇavadaṅgānāṃ kḷptirvṛttistu kaiśikī // viprud_3.0.53cd // śṛṅgāraḥ paripūrṇatvāt sūcanīyo 'tibhūyasā / uddhātyakādīnyaṅgāni sā vīthī vīthivanmatā,असौ समवकारः स्याद् वीथ्यङ्गैः कैश्चिदन्वितः // विप्रुद्_३.०.५३अब् // [इइइ.९.८-वीथी] अथ वीथी--- यत्र भाणवदङ्गानां कॢप्तिर्वृत्तिस्तु कैशिकी // विप्रुद्_३.०.५३च्द् // शृङ्गारः परिपूर्णत्वात् सूचनीयो ऽतिभूयसा / उद्धात्यकादीन्यङ्गानि सा वीथी वीथिवन्मता
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.55,[iii.9.9-aṅkaḥ] athāṅkaḥ--- yatretivṛttaṃ prakhyātaṃ pradhānaṃ karuṇo rasaḥ / strīṇāṃ vilāso vāgyuddhaṃ netāraḥ prākṛtā narāḥ // bhāṇavat saṃdhivṛttyādi sa utsṛṣṭo 'ṅkasaṃjñakaḥ,[इइइ.९.९-अङ्कः] अथाङ्कः--- यत्रेतिवृत्तं प्रख्यातं प्रधानं करुणो रसः / स्त्रीणां विलासो वाग्युद्धं नेतारः प्राकृता नराः // भाणवत् संधिवृत्त्यादि स उत्सृष्टो ऽङ्कसंज्ञकः
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.56,[iii.9.10-īhāmṛgaḥ] athehāmṛgaḥ--- miśramīhāmṛge vṛttaṃ caturaṅkaṃ trisandhikam / martyadivyau ca niyamānnāyakapratināyakau,[इइइ.९.१०-ईहामृगः] अथेहामृगः--- मिश्रमीहामृगे वृत्तं चतुरङ्कं त्रिसन्धिकम् / मर्त्यदिव्यौ च नियमान्नायकप्रतिनायकौ
Prataparudriya,verse,viprud_3.0.57,dhīroddhatau striyaṃ divyāṃ hartukāmau ca kāmukau / avadhaṃ yuddhamanyonyamābhāsarasayostayoḥ,धीरोद्धतौ स्त्रियं दिव्यां हर्तुकामौ च कामुकौ / अवधं युद्धमन्योन्यमाभासरसयोस्तयोः
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.1,eṣa prakriyā daśarūpakoktarītyanusāreṇa / [iii.10-nāṭakodāharaṇam] nāṭakodāharaṇaprārambhaḥ / tatra sāṅgaṃ nāṭakamudāhriyate / bhadrāṃ kautukavedimāgatavatoranyonyamāseduṣoḥ śailairmeruhimācalaprabhṛtirbhirdevairharīndrādibhiḥ / vyāptāṃ pārśvayuge puro 'mbujabhuvā paścācca menādibhiḥ sādhvībhiḥ śivayorapāṅgasaraṇirvaivāhikī pātu vaḥ,एष प्रक्रिया दशरूपकोक्तरीत्यनुसारेण / [इइइ.१०-नाटकोदाहरणम्] नाटकोदाहरणप्रारम्भः / तत्र साङ्गं नाटकमुदाह्रियते / भद्रां कौतुकवेदिमागतवतोरन्योन्यमासेदुषोः शैलैर्मेरुहिमाचलप्रभृतिर्भिर्देवैर्हरीन्द्रादिभिः / व्याप्तां पार्श्वयुगे पुरो ऽम्बुजभुवा पश्चाच्च मेनादिभिः साध्वीभिः शिवयोरपाङ्गसरणिर्वैवाहिकी पातु वः
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.2,eṣā dvāviṃśatipadā nāndī / asyāṃ vivāhapravṛttayoḥ śivayoḥ varṇanayā sakalanarendraparikarasya pratāparudrasya kākatīyarājyalakṣmīprāptirnāṭakaprayojanarūpā kiṃcidarthaśaktyā sūcyate / deyāt siddhiṃ mahālakṣmīrjagadrakṣādhuraṃdharā / viṣṇuvakṣaḥ sphuranmālāvihitālayatoraṇā,एषा द्वाविंशतिपदा नान्दी / अस्यां विवाहप्रवृत्तयोः शिवयोः वर्णनया सकलनरेन्द्रपरिकरस्य प्रतापरुद्रस्य काकतीयराज्यलक्ष्मीप्राप्तिर्नाटकप्रयोजनरूपा किंचिदर्थशक्त्या सूच्यते / देयात् सिद्धिं महालक्ष्मीर्जगद्रक्षाधुरंधरा / विष्णुवक्षः स्फुरन्मालाविहितालयतोरणा
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.3,eṣā ca nāndī pratāparudrarājyalakṣmīmaṅgalavidhilakṣaṇā / nāndyante sūtradhāraḥ (samantādavalokya saharṣam)--- kathamāsūtrita eva samantato raṅgamaṅgalavidhiḥ ! tathāhi--- āviṣkurvanti murajāḥ sarvataḥ śabdamādhurīm / saṅgītopaniṣadvidyāṃ vīṇāḥ prastāvayantyamūḥ,एषा च नान्दी प्रतापरुद्रराज्यलक्ष्मीमङ्गलविधिलक्षणा / नान्द्यन्ते सूत्रधारः (समन्तादवलोक्य सहर्षम्)--- कथमासूत्रित एव समन्ततो रङ्गमङ्गलविधिः ! तथाहि--- आविष्कुर्वन्ति मुरजाः सर्वतः शब्दमाधुरीम् / सङ्गीतोपनिषद्विद्यां वीणाः प्रस्तावयन्त्यमूः
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.4,etadraṅgaprasādhanam / (sapraharṣam)--- bhūbhṛtsutāmahādevau pitarau yasya viśrutau / naranāgākṛtiḥ śrīmān sa devaḥ śreyase 'stu vaḥ,एतद्रङ्गप्रसाधनम् / (सप्रहर्षम्)--- भूभृत्सुतामहादेवौ पितरौ यस्य विश्रुतौ / नरनागाकृतिः श्रीमान् स देवः श्रेयसे ऽस्तु वः
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.5,(ūrdhvamavalokya)---cirādanukūlena kālenāpagatadurdināni diṅmukhāni / yataḥ--- viharadrājahaṃsaśrīrvilasanmitramaṇḍalaḥ / prasādhayati sanmārgaṃ prasannaḥ śaradāgamaḥ,(ऊर्ध्वमवलोक्य)---चिरादनुकूलेन कालेनापगतदुर्दिनानि दिङ्मुखानि / यतः--- विहरद्राजहंसश्रीर्विलसन्मित्रमण्डलः / प्रसाधयति सन्मार्गं प्रसन्नः शरदागमः
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.6,"kāvyārthasūcakābhyāṃ ślokābhyāmṛtusamāśraṇena saṃskṛtaprāyanarāśritavāgvyavahārarūpā bhāratī vṛttiḥ kathitā / (savinayamupasṛtya sabhābhimukhamañjaliṃ baddhvā) bho bho madhyamabhuvanabhāgadheyavivartasyaikaśilānagarapuṇyarāśeḥ kākatīyakuladevatāyāḥ svayambhūdevasya satatamahotsavamāsedivāṃso viddhāṃsaḥ ! kalārṇavanāṭyavedācāryasya putramabhinayadarpaṇaṃ māmabhimatarūpakaprayogānujñayā paramanugṛhṇīta / (ākāśe karṇaṃ dattvā) kiṃ brūtha ? ""yasmiñjaganmaṅgalamasti vastu yasmai svayaṃbhūḥ spṛhayatyajasram / tacchrotrayorlocanayoḥ pathāṃ naḥ śṛṅgāṭakaṃ nāṭakamāvirastu","काव्यार्थसूचकाभ्यां श्लोकाभ्यामृतुसमाश्रणेन संस्कृतप्रायनराश्रितवाग्व्यवहाररूपा भारती वृत्तिः कथिता / (सविनयमुपसृत्य सभाभिमुखमञ्जलिं बद्ध्वा) भो भो मध्यमभुवनभागधेयविवर्तस्यैकशिलानगरपुण्यराशेः काकतीयकुलदेवतायाः स्वयम्भूदेवस्य सततमहोत्सवमासेदिवांसो विद्धांसः ! कलार्णवनाट्यवेदाचार्यस्य पुत्रमभिनयदर्पणं मामभिमतरूपकप्रयोगानुज्ञया परमनुगृह्णीत / (आकाशे कर्णं दत्त्वा) किं ब्रूथ ? ""यस्मिञ्जगन्मङ्गलमस्ति वस्तु यस्मै स्वयंभूः स्पृहयत्यजस्रम् / तच्छ्रोत्रयोर्लोचनयोः पथां नः शृङ्गाटकं नाटकमाविरस्तु"
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.7,'; iti / (saharṣam) asmanmanorathasaṃvādyeva pariṣadādeśaḥ / yat pratāparudracaritānubandhaḥ prabandhaḥ sāmājikānāṃ manasi vartate / aho sarvaṃ sughaṭitamanuvidhātrā vidhātrā ! yataḥ sabhā svayaṃbhūparameśvarasya pratāparudrasya guṇā mahārghāḥ / ahaṃ ca nāṭyaśrutipāradṛśvā sudhāmucastasya kaveśca vācaḥ,ऽ; इति / (सहर्षम्) अस्मन्मनोरथसंवाद्येव परिषदादेशः / यत् प्रतापरुद्रचरितानुबन्धः प्रबन्धः सामाजिकानां मनसि वर्तते / अहो सर्वं सुघटितमनुविधात्रा विधात्रा ! यतः सभा स्वयंभूपरमेश्वरस्य प्रतापरुद्रस्य गुणा महार्घाः / अहं च नाट्यश्रुतिपारदृश्वा सुधामुचस्तस्य कवेश्च वाचः
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.8,eṣā praśaṃsayābhimukhīkaraṇarūpā bhāratīvṛtteraṅgaṃ prarocanā / (savimarśam) kathamasmatpreyasī saṃgītaśārikā cirayati ? (praviśya) naṭī---(puro 'valokya saspṛham)--- kiṃ bhāraīe suvvai maṃjīraravo sahāe viharaṃtīe / aha saṃgīasui vvā viṇṇādaṃ ṇaṭṭappamuhatūraṇiṇāo,एषा प्रशंसयाभिमुखीकरणरूपा भारतीवृत्तेरङ्गं प्ररोचना / (सविमर्शम्) कथमस्मत्प्रेयसी संगीतशारिका चिरयति ? (प्रविश्य) नटी---(पुरो ऽवलोक्य सस्पृहम्)--- किं भारईए सुव्वै मंजीररवो सहाए विहरंतीए / अह संगीअसुइ व्वा विण्णादं णट्टप्पमुहतूरणिणाओ
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.9,"( /kiṃ bhāratyāḥ śrūyate mañjīraravaḥ sabhāyāṃ viharantyāḥ / atha saṃgītaśrutirvā vijñātaṃ nāṭyapramukhatūryaninādaḥ //)// (apasṛtya)---aajja iamhi / āṇavedu ko ṇioo aṇuṭṭhīadu tti / (aārya iyamasmi / ājñāpayatu ko niyogo 'nuṣṭhīyatāmiti / ) sūtradhāraḥ---ārye, yad gehe kalakaṇṭhanādamadhuraṃ gāsyāmi gītiṃ dhruvāṃ lāsyaṃ cārubhiraṅgahāralalitairāviṣkariṣyāmi yat / ramyaṃ yat kila raṅgamaṅgalavidhiṃ saṃpādayiṣyāmyahaṃ prāgityuktavatī tadadya nipuṇe nirvyūḍhamevaṃ tvayā","( /किं भारत्याः श्रूयते मञ्जीररवः सभायां विहरन्त्याः / अथ संगीतश्रुतिर्वा विज्ञातं नाट्यप्रमुखतूर्यनिनादः //)// (अपसृत्य)---अअज्ज इअम्हि / आणवेदु को णिओओ अणुट्ठीअदु त्ति / (अआर्य इयमस्मि / आज्ञापयतु को नियोगो ऽनुष्ठीयतामिति / ) सूत्रधारः---आर्ये, यद् गेहे कलकण्ठनादमधुरं गास्यामि गीतिं ध्रुवां लास्यं चारुभिरङ्गहारललितैराविष्करिष्यामि यत् / रम्यं यत् किल रङ्गमङ्गलविधिं संपादयिष्याम्यहं प्रागित्युक्तवती तदद्य निपुणे निर्व्यूढमेवं त्वया"
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.10,etat priyasadṛśairapriyairvākyairupālambhanācchalam / naṭī---(sabhayam)aaṇaṭṭasāmaggiṃ sajjīkāduṃ vilaṃbiaṃ / sajjīkiā kkhu esā / keṇa uṇa ruvvaeṇa paoo uakkamīadu / (aanāṭyasāmagrīṃ sajjīkartuṃ vilambitam / sajjīkṛtā khalveṣā / kena punā rūpakeṇa prayoga upakramyatām / ) sūtradhāraḥ---nanvidameva rūpayatu / (iti patrikāṃ dadāti / ) naṭī---(gṛhītvā saṃskṛtamāśritya vācyati / ) tejaḥ paryāyaharayoḥ kiṃ kiṃ saṃbodhanaṃ matam / kimāśīrvādaviṣayo vidyānāthakṛtiśca kā,एतत् प्रियसदृशैरप्रियैर्वाक्यैरुपालम्भनाच्छलम् / नटी---(सभयम्)अअणट्टसामग्गिं सज्जीकादुं विलंबिअं / सज्जीकिआ क्खु एसा / केण उण रुव्वएण पओओ उअक्कमीअदु / (अअनाट्यसामग्रीं सज्जीकर्तुं विलम्बितम् / सज्जीकृता खल्वेषा / केन पुना रूपकेण प्रयोग उपक्रम्यताम् / ) सूत्रधारः---नन्विदमेव रूपयतु / (इति पत्रिकां ददाति / ) नटी---(गृहीत्वा संस्कृतमाश्रित्य वाच्यति / ) तेजः पर्यायहरयोः किं किं संबोधनं मतम् / किमाशीर्वादविषयो विद्यानाथकृतिश्च का
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.11,samandasmitaṃ)aṇigūḍhatthaṃ khu edaṃ cheāṇaṃ vaaṇaṃ paḍibhādi / kīrisaṃ uttaraṃ ? ṇirūvedu ajjo / (anigūḍhārthaṃ khalvetacchekānāṃ vacanaṃ pratibhāti / kīdṛśamuttaram ? nirūpayatvāryaḥ / ) sūtradhāraḥ---ayi suvyaktametat / pratāparudrakalyāṇamiti pratīyata eva eṣā nigūḍhārthā nālikā / naṭī--- / kahaṃ kahāṇāaaṇaāmaheāṇubaṃdhamaṇoharaṃ kkhu nāḍaam / paāvovavadaṃkiaṃ tassa raṇṇo ṇāma kahaṃ jāaṃ ti pucchīadi / ( /kathaṃ kathānāyakanāmadheyānubandhamanoharaṃ khalu nāṭakam / pratāpopapadāṅkitaṃ tasya rājño nāma kathaṃ jātamiti pṛcchyate / ) sūtradhāraḥ---priye śrūyatām / taṃ sujātaṃ samudvīkṣya kṣoṇyāṃ ravimivoditam / pratāparudra ityākhyāmakarot kākatīśvaraḥ,समन्दस्मितं)अणिगूढत्थं खु एदं छेआणं वअणं पडिभादि / कीरिसं उत्तरं ? णिरूवेदु अज्जो / (अनिगूढार्थं खल्वेतच्छेकानां वचनं प्रतिभाति / कीदृशमुत्तरम् ? निरूपयत्वार्यः / ) सूत्रधारः---अयि सुव्यक्तमेतत् / प्रतापरुद्रकल्याणमिति प्रतीयत एव एषा निगूढार्था नालिका / नटी--- / कहं कहाणाअअणआमहेआणुबंधमणोहरं क्खु नाडअम् / पआवोववदंकिअं तस्स रण्णो णाम कहं जाअं ति पुच्छीअदि / ( /कथं कथानायकनामधेयानुबन्धमनोहरं खलु नाटकम् / प्रतापोपपदाङ्कितं तस्य राज्ञो नाम कथं जातमिति पृच्छ्यते / ) सूत्रधारः---प्रिये श्रूयताम् / तं सुजातं समुद्वीक्ष्य क्षोण्यां रविमिवोदितम् / प्रतापरुद्र इत्याख्यामकरोत् काकतीश्वरः
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.12,anyacca--- viṣṇorviśvaikavīrasya kākatīyakule sthitam / avatāramamuṃ jñātvā vīrarudraṃ pracakṣate,अन्यच्च--- विष्णोर्विश्वैकवीरस्य काकतीयकुले स्थितम् / अवतारममुं ज्ञात्वा वीररुद्रं प्रचक्षते
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.13,"naṭī---aloāṇaṃ kaṇṇajualasya bhāaheeṇa edaṃ ṇāmajualaṃ suṇīadi / cirassa ṇaṭṭavijjaṇuvaṭṭaṇaṃ phaliaṃ, jeṇa loamaṃgalaṃ kākaimariṃdacariaṃ abhiṇijjai / (alokānāṃ karṇayugalasya bhāgadheyena etannāmayugalaṃ śrūyate / cirasya nāṭyavidyānuvartanaṃ phalitaṃ, yena lokamaṅgalaṃ kākatinarendracaritamabhinīyate //)// etannāṭyaprasaṅgena prakṛtakāryāvalaganādavalagitaṃ dvitīyam / sūtradhāraḥ---aho prajñāsaṃvādo 'yamāyuṣmatyāḥ, yadiyaṃ kavīnāṃ praśnottaramālikā / yathā kila--- kiṃ lokaśravasorbhāgyaṃ maṅgalaśravaṇaṃ muhuḥ / kiṃ maṅgalaṃ pratāpāṅkarudrasya caritādbhutam","नटी---अलोआणं कण्णजुअलस्य भाअहेएण एदं णामजुअलं सुणीअदि / चिरस्स णट्टविज्जणुवट्टणं फलिअं, जेण लोअमंगलं काकैमरिंदचरिअं अभिणिज्जै / (अलोकानां कर्णयुगलस्य भागधेयेन एतन्नामयुगलं श्रूयते / चिरस्य नाट्यविद्यानुवर्तनं फलितं, येन लोकमङ्गलं काकतिनरेन्द्रचरितमभिनीयते //)// एतन्नाट्यप्रसङ्गेन प्रकृतकार्यावलगनादवलगितं द्वितीयम् / सूत्रधारः---अहो प्रज्ञासंवादो ऽयमायुष्मत्याः, यदियं कवीनां प्रश्नोत्तरमालिका / यथा किल--- किं लोकश्रवसोर्भाग्यं मङ्गलश्रवणं मुहुः / किं मङ्गलं प्रतापाङ्करुद्रस्य चरिताद्भुतम्"
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.14,"etatpraśno ttaramālārūpamuddhātyakam / naṭī--- / ayyapariaṇeṇa savvaṃ saṃpaddīadi / ( / āryaparijanena sarvaṃ saṃpādyate / ) sūtradhāraḥ---ārye, tvayā dārairudāraśrīrnāṭyasaṃpadiyaṃ mama / prabandhalakṣmī rītyeva vidarbhaphaṇitispṛśā","एतत्प्रश्नो त्तरमालारूपमुद्धात्यकम् / नटी--- / अय्यपरिअणेण सव्वं संपद्दीअदि / ( / आर्यपरिजनेन सर्वं संपाद्यते / ) सूत्रधारः---आर्ये, त्वया दारैरुदारश्रीर्नाट्यसंपदियं मम / प्रबन्धलक्ष्मी रीत्येव विदर्भफणितिस्पृशा"
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.15,"eṣa mithaḥ stotrarūpaḥ prapañcaḥ / naṭī--- // eārisaguṇamahagghapaāvaruddacariaṃ ahikariaṃto tassa kaiṇo saṃpuṇṇo sarassaīpasādo / ( // etādṛśaguṇamahārghapratāparudracaritamadhikurvataḥ tasya kaveḥ saṃpūrṇaḥ sarasvatīprasādaḥ / ) sūtradhāraḥ---ārye, evameva / nanveṣā kavibhāratyorvākkeliḥ / yathā kila--- mātarbhārati ! vatsa ! kiṃ ? tava kṛpāṃ yāce 'dya kiṃ prastutaṃ ? jihvā kākativīrarudranṛpateḥ stotrāya saṃnahyati / jñātaṃ te viharantu vāglaharayaḥ saṃdhyānaṭaddhūrjaṭi- tvaṅganmaulitaraṅgiṇīkalakalārambhapriyaṃbhāvukāḥ","एष मिथः स्तोत्ररूपः प्रपञ्चः / नटी--- // एआरिसगुणमहग्घपआवरुद्दचरिअं अहिकरिअंतो तस्स कैणो संपुण्णो सरस्सईपसादो / ( // एतादृशगुणमहार्घप्रतापरुद्रचरितमधिकुर्वतः तस्य कवेः संपूर्णः सरस्वतीप्रसादः / ) सूत्रधारः---आर्ये, एवमेव / नन्वेषा कविभारत्योर्वाक्केलिः / यथा किल--- मातर्भारति ! वत्स ! किं ? तव कृपां याचे ऽद्य किं प्रस्तुतं ? जिह्वा काकतिवीररुद्रनृपतेः स्तोत्राय संनह्यति / ज्ञातं ते विहरन्तु वाग्लहरयः संध्यानटद्धूर्जटि- त्वङ्गन्मौलितरङ्गिणीकलकलारम्भप्रियंभावुकाः"
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.16,"eṣānyonyasaṃlāparūpā vākkeliḥ / naṭī--- / amhāṇaṃ īrimaṇariṃdacariāṇuūlo ṇaṭṭāḍaṃbaro hoi ṇa ve tti sajjhaseṇa vevai me hiaam / ( / asmākamīdṛśanarendracaritānukūlo nāṭyāḍambaro bhavati na veti sādhvasena vepate me hṛdayam / ) sūtradhāraḥ---(kiṃcit sāsūyaṃ) āḥ kimucyate ! niravadyā nanu mannāṭyavidyāsāmagrī / kīdṛśī punastava gītiryogyatayā bhaviṣyati ? naṭī---asaṃgīdasārassa mahaṇṇavo uvvellijjadi / avahāṇajāṇapattaṃ ārūhadu ajjo / (asaṃgītasārasya mahārṇava udvelyate / avadhānayānapātramārohatvāryaḥ / ) etadanyonyavākyādhikyādadhibalam / sūtradhāraḥ---ciramavahita evāsmi / nanviyamupakramyate dhruvā--- naṭakṛtadhruvāgānapratijñāvacanaṃ saṃbhramoditamiti gaṇḍam / naṭī---(sasmitaṃ) / kahaṃ ajjo dhuvaṃ gāai ! ( / kathamāryo dhruvāṃ gāyati !) sūtradhāraḥ---ayi kathamardhokta eva tvarā, ""nāṭyavidyā'; iti śeṣaṃ na jighrati / etaduktasyānyathāyojanarūpamavasyanditam / ārye, nūnaṃ dhruvāgānotsukaṃ tava cetaḥ, tadārabhyatāṃ gītiḥ / naṭī---(tathā karoti / ) lacchī saraī a imā dhavaliabhuvaṇaṃtarā virāaṃtī / vilasaṃtakuvalaasirī rāassa pasāhaṇaṃ kuṇai","एषान्योन्यसंलापरूपा वाक्केलिः / नटी--- / अम्हाणं ईरिमणरिंदचरिआणुऊलो णट्टाडंबरो होइ ण वे त्ति सज्झसेण वेवै मे हिअअम् / ( / अस्माकमीदृशनरेन्द्रचरितानुकूलो नाट्याडम्बरो भवति न वेति साध्वसेन वेपते मे हृदयम् / ) सूत्रधारः---(किंचित् सासूयं) आः किमुच्यते ! निरवद्या ननु मन्नाट्यविद्यासामग्री / कीदृशी पुनस्तव गीतिर्योग्यतया भविष्यति ? नटी---असंगीदसारस्स महण्णवो उव्वेल्लिज्जदि / अवहाणजाणपत्तं आरूहदु अज्जो / (असंगीतसारस्य महार्णव उद्वेल्यते / अवधानयानपात्रमारोहत्वार्यः / ) एतदन्योन्यवाक्याधिक्यादधिबलम् / सूत्रधारः---चिरमवहित एवास्मि / नन्वियमुपक्रम्यते ध्रुवा--- नटकृतध्रुवागानप्रतिज्ञावचनं संभ्रमोदितमिति गण्डम् / नटी---(सस्मितं) / कहं अज्जो धुवं गाऐ ! ( / कथमार्यो ध्रुवां गायति !) सूत्रधारः---अयि कथमर्धोक्त एव त्वरा, ""नाट्यविद्याऽ; इति शेषं न जिघ्रति / एतदुक्तस्यान्यथायोजनरूपमवस्यन्दितम् / आर्ये, नूनं ध्रुवागानोत्सुकं तव चेतः, तदारभ्यतां गीतिः / नटी---(तथा करोति / ) लच्छी सरई अ इमा धवलिअभुवणंतरा विराअंती / विलसंतकुवलअसिरी राअस्स पसाहणं कुणै"
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.17,(lakṣmīḥ sarasī ceyaṃ dhavalitabhuvanāntarā virājantī / vilasatkuvalayaśrī rājñaḥ prasādhanaṃ kurute //)// sūtradhāraḥ---(ākarṇya sarasāveśaṃ) gāḍhāliṅganasaṃmardapratyakṣaragalatsudhām / dhruvāṃ karomi sarvāṅge śrotraikāmṛtavarṣiṇīm,(लक्ष्मीः सरसी चेयं धवलितभुवनान्तरा विराजन्ती / विलसत्कुवलयश्री राज्ञः प्रसाधनं कुरुते //)// सूत्रधारः---(आकर्ण्य सरसावेशं) गाढालिङ्गनसंमर्दप्रत्यक्षरगलत्सुधाम् / ध्रुवां करोमि सर्वाङ्गे श्रोत्रैकामृतवर्षिणीम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.18,eṣa rasavaśādasaṃgatārthavyāhārarūpo 'satpralāpaḥ / naṭī---(sopahāsaṃ)asuumārā kkhu esā ayyassa ṇiddaāliṅgaṇavellaṇaṃ ṇa sahai / (asukumārā khalveṣār''yasya nirdayāliṅganakṣepaṇaṃ na sahate / ) eṣa hāsyalobhakaro vyāhāraḥ / sūtradhāraḥ---(savrīḍaṃ) rasāsvādena taralā ye mādyanti vipaścitaḥ / ta eva bhāvuktā loke bhavanti hṛdayālavaḥ,एष रसवशादसंगतार्थव्याहाररूपो ऽसत्प्रलापः / नटी---(सोपहासं)असुउमारा क्खु एसा अय्यस्स णिद्दआलिङ्गणवेल्लणं ण सहै / (असुकुमारा खल्वेषार्ऽऽयस्य निर्दयालिङ्गनक्षेपणं न सहते / ) एष हास्यलोभकरो व्याहारः / सूत्रधारः---(सव्रीडं) रसास्वादेन तरला ये माद्यन्ति विपश्चितः / त एव भावुक्ता लोके भवन्ति हृदयालवः
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.19,etaddoṣasya guṇatvāropānmṛdavam / naṭī--- // ayyo aṇaṃtarakaraṇijjaṃ ṇirūvedu / ( // āryaḥ anantarakaraṇīyaṃ nirūpayatu / ) sūtradhāraḥ---nanvayamidānīṃ sabhāpatirdevaḥ svayaṃbhūrupaślokyate / sarvāṅgavilastasarvamaṅgalālaṃkṛtākṛteḥ / rudrasya mahimā bhāti viśvānugrahakāriṇaḥ,एतद्दोषस्य गुणत्वारोपान्मृदवम् / नटी--- // अय्यो अणंतरकरणिज्जं णिरूवेदु / ( // आर्यः अनन्तरकरणीयं निरूपयतु / ) सूत्रधारः---नन्वयमिदानीं सभापतिर्देवः स्वयंभूरुपश्लोक्यते / सर्वाङ्गविलस्तसर्वमङ्गलालंकृताकृतेः / रुद्रस्य महिमा भाति विश्वानुग्रहकारिणः
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.20,"nepathye / bhoḥ ! satyaṃ satyam / sarvāṅgavilasatsarvamaṅgalālaṃkṛtākṛtirevāyaṃ rudra iti / sūtradhāraḥ---(saharṣaṃ) kathamupakrāntamevāsmadvākyānuguṇyena prastutasyānuguṇaṃ kuśalaiḥ kuśīlavaiḥ, yataḥ kākatīśvaraguṇavarṇanāyodyatayorvaitālikayorvacanamivopakṣipyate / ayaṃ kathoddhātaḥ / idameva guṇavarṇanāt pravartakaṃ ca / (puro 'valokya) kathametau vaitālikāvita evābhivartete / eṣo 'yamityupakṣepāt prayogātiśayaḥ prastāvanāṅgam / tadehi / āvāmapyanantarakaraṇīyāya sajjībhavāvaḥ / (iti niṣkrāntau / ) iti samagrāṅgā prastāvanā / (tataḥ praviśataḥ kāmpilyakalūtakau vaitālikau / ) prathamaḥ---(saharṣaṃ) yo 'yaṃ jātastrilokīprathitasucarite kākatīyānvavāye yasmai śreyāṃsyajasraṃ vitarati bhagavān devadevaḥ svayaṃbhūḥ / yasyājñā sarvapṛthvīpatimaṇimukuṭaśreṇikelīvayasyā so 'yaṃ bhūpālamaulirjayati guṇamahān rudradevo narendraḥ","नेपथ्ये / भोः ! सत्यं सत्यम् / सर्वाङ्गविलसत्सर्वमङ्गलालंकृताकृतिरेवायं रुद्र इति / सूत्रधारः---(सहर्षं) कथमुपक्रान्तमेवास्मद्वाक्यानुगुण्येन प्रस्तुतस्यानुगुणं कुशलैः कुशीलवैः, यतः काकतीश्वरगुणवर्णनायोद्यतयोर्वैतालिकयोर्वचनमिवोपक्षिप्यते / अयं कथोद्धातः / इदमेव गुणवर्णनात् प्रवर्तकं च / (पुरो ऽवलोक्य) कथमेतौ वैतालिकावित एवाभिवर्तेते / एषो ऽयमित्युपक्षेपात् प्रयोगातिशयः प्रस्तावनाङ्गम् / तदेहि / आवामप्यनन्तरकरणीयाय सज्जीभवावः / (इति निष्क्रान्तौ / ) इति समग्राङ्गा प्रस्तावना / (ततः प्रविशतः काम्पिल्यकलूतकौ वैतालिकौ / ) प्रथमः---(सहर्षं) यो ऽयं जातस्त्रिलोकीप्रथितसुचरिते काकतीयान्ववाये यस्मै श्रेयांस्यजस्रं वितरति भगवान् देवदेवः स्वयंभूः / यस्याज्ञा सर्वपृथ्वीपतिमणिमुकुटश्रेणिकेलीवयस्या सो ऽयं भूपालमौलिर्जयति गुणमहान् रुद्रदेवो नरेन्द्रः"
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.21,"svayaṃbhūdevaśreyovitaraṇarūpabījanyāsādupakṣepo 'ṅgam / dvitīyaḥ---sakhe ! kimucyate, yo rudro rajatācale sthitimagādardhāṅganāriḥ purā so 'yaṃ saṃprati kākatīśvarakule sarvāṅganārī sthitaḥ / sthāne yadviṣamāvalokanakalāmātreṇa bhasmīkṛtā- nyāsan vairipurāṇi citramadhunā khaḍge viṣaṃ dhāryate","स्वयंभूदेवश्रेयोवितरणरूपबीजन्यासादुपक्षेपो ऽङ्गम् / द्वितीयः---सखे ! किमुच्यते, यो रुद्रो रजताचले स्थितिमगादर्धाङ्गनारिः पुरा सो ऽयं संप्रति काकतीश्वरकुले सर्वाङ्गनारी स्थितः / स्थाने यद्विषमावलोकनकलामात्रेण भस्मीकृता- न्यासन् वैरिपुराणि चित्रमधुना खड्गे विषं धार्यते"
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.22,"prathamaḥ---sakhe sādhu samarthitam / anyathā kathamasmai mahārājāya svapne kulagurusadṛśaḥ svayaṃbhūdevastādṛśīṃ śreyaḥ saṃgrahakārikāmupadiṣṭavān / svayaṃbhūdevaprasādarūpasya bījasya bahūkaraṇāt parikaraḥ / dvitīyaḥ---(savimarśāścaryaṃ) kathamavagataṃ rājarahasyaṃ vayasyena ? prathamaḥ---sakhe, kasya vā na viditamidam / yat sarvasminnapi nijanagare mahotsavamādiśatā rudranareśvareṇa kuladevatāyāḥ svapnopadiṣṭāḥ prasādaviśeṣāḥ prakhyāpyanta eva / kuladevatāprasādarūpasya bījasya prakhyāpanena pariniṣpatteḥ parinyāsaḥ / dvitīyaḥ---aho nirantaraprasādonmukhatā devasya / yathā kākatīyaprasaveṣu śreyāṃsyuttarottaramanubadhyante / etat bījasya śreyo 'nubandharūpaguṇakhyāpanād vilobhanam / tadasminneva mahīyasi mahe mahīmaṇḍalākhaṇḍalaṃ calamartigaṇḍamupaślokayitumāvayorayamevāvasaraḥ / tadehi rājakulaṃ praviśāvaḥ / prathamaḥ---vayasya, sāṃprataṃ purodhaḥ pramukhānamātyavṛddhānapi puraskṛtya kalyāṇasvapnakramaṃ mīmāṃsamāno nṛpatirabhyantarāsthānīmadhitiṣṭhati / tadāvāmapi tāvadito gatvā yathāvasaraṃ pratīkṣāvahe / (iti parikramya niṣkrāntau / ) ayaṃ śuddhaviṣkambhaḥ aṅkārambhaḥ // (tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaveṣo rājā cāmaragrāhiṇī ca / ) rājā---(saharṣātiśayaṃ) aho prasādātiśayaḥ parameśvarasya ! somārkābhijanaṃ tamadya jayati śrīkākatīyānvayaḥ pātivratyamupaiti sāṃpratamamīṣvasmāsu viśvaṃbharā / asmābhirnijadoḥ prasūtimadhunā dhanyāmajo manyate yatkartavyamupādiśat kulapatirdevaḥ svayaṃbhūḥ svayam","प्रथमः---सखे साधु समर्थितम् / अन्यथा कथमस्मै महाराजाय स्वप्ने कुलगुरुसदृशः स्वयंभूदेवस्तादृशीं श्रेयः संग्रहकारिकामुपदिष्टवान् / स्वयंभूदेवप्रसादरूपस्य बीजस्य बहूकरणात् परिकरः / द्वितीयः---(सविमर्शाश्चर्यं) कथमवगतं राजरहस्यं वयस्येन ? प्रथमः---सखे, कस्य वा न विदितमिदम् / यत् सर्वस्मिन्नपि निजनगरे महोत्सवमादिशता रुद्रनरेश्वरेण कुलदेवतायाः स्वप्नोपदिष्टाः प्रसादविशेषाः प्रख्याप्यन्त एव / कुलदेवताप्रसादरूपस्य बीजस्य प्रख्यापनेन परिनिष्पत्तेः परिन्यासः / द्वितीयः---अहो निरन्तरप्रसादोन्मुखता देवस्य / यथा काकतीयप्रसवेषु श्रेयांस्युत्तरोत्तरमनुबध्यन्ते / एतत् बीजस्य श्रेयो ऽनुबन्धरूपगुणख्यापनाद् विलोभनम् / तदस्मिन्नेव महीयसि महे महीमण्डलाखण्डलं चलमर्तिगण्डमुपश्लोकयितुमावयोरयमेवावसरः / तदेहि राजकुलं प्रविशावः / प्रथमः---वयस्य, सांप्रतं पुरोधः प्रमुखानमात्यवृद्धानपि पुरस्कृत्य कल्याणस्वप्नक्रमं मीमांसमानो नृपतिरभ्यन्तरास्थानीमधितिष्ठति / तदावामपि तावदितो गत्वा यथावसरं प्रतीक्षावहे / (इति परिक्रम्य निष्क्रान्तौ / ) अयं शुद्धविष्कम्भः अङ्कारम्भः // (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टवेषो राजा चामरग्राहिणी च / ) राजा---(सहर्षातिशयं) अहो प्रसादातिशयः परमेश्वरस्य ! सोमार्काभिजनं तमद्य जयति श्रीकाकतीयान्वयः पातिव्रत्यमुपैति सांप्रतममीष्वस्मासु विश्वंभरा / अस्माभिर्निजदोः प्रसूतिमधुना धन्यामजो मन्यते यत्कर्तव्यमुपादिशत् कुलपतिर्देवः स्वयंभूः स्वयम्"
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.23,"purodhasaḥ---mahārāja, bhavādṛśā eva paramārhanti tādṛśamahimno devasya hitopadeśān / athavā kimatrābhinavam / putrāṇāṃ hitopadeśādhikāraḥ pitureva / yaditthaṃ kathayanti tadvidaḥ / saivomā ceti nirdiṣṭā somā ceti prathāmagāt / tava mātā śivā sākṣāddevo gaṇapatiḥ pitā","पुरोधसः---महाराज, भवादृशा एव परमार्हन्ति तादृशमहिम्नो देवस्य हितोपदेशान् / अथवा किमत्राभिनवम् / पुत्राणां हितोपदेशाधिकारः पितुरेव / यदित्थं कथयन्ति तद्विदः / सैवोमा चेति निर्दिष्टा सोमा चेति प्रथामगात् / तव माता शिवा साक्षाद्देवो गणपतिः पिता"
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.24,mantriṇaḥ---evamevaitat / anyathā kathamīśvaraprasādādṛte niraṅkuśaṃ strīvyaktiviśeṣasya lokādhipatyam / evaṃ mānuṣaśaṃbhunā gaṇapatimahārājenābhyantarasyānubhavamahimnaḥ sadṛśamatra putra iti vyavahāraḥ kṛtaḥ / tadanuguṇā ca rudra ityākhyā / purodhasaḥ---(sakautukaṃ) kīdṛśī devasya svapnopadeśaparipāṭī ? rājā---(sādāraṃ) idaṃ nivedyate / kadācit kalyāṇe rajanīsamaye smeravadanaṃ puraḥ prādurbhūtaṃ sayuvativapuḥ sākṣaniṭilam / sravantīcandrābhyāṃ mahitamukuṭaṃ prekṣya kimapi svayaṃbhūdevo 'sāvayamiti haṭhotthānamabhajam,मन्त्रिणः---एवमेवैतत् / अन्यथा कथमीश्वरप्रसादादृते निरङ्कुशं स्त्रीव्यक्तिविशेषस्य लोकाधिपत्यम् / एवं मानुषशंभुना गणपतिमहाराजेनाभ्यन्तरस्यानुभवमहिम्नः सदृशमत्र पुत्र इति व्यवहारः कृतः / तदनुगुणा च रुद्र इत्याख्या / पुरोधसः---(सकौतुकं) कीदृशी देवस्य स्वप्नोपदेशपरिपाटी ? राजा---(सादारं) इदं निवेद्यते / कदाचित् कल्याणे रजनीसमये स्मेरवदनं पुरः प्रादुर्भूतं सयुवतिवपुः साक्षनिटिलम् / स्रवन्तीचन्द्राभ्यां महितमुकुटं प्रेक्ष्य किमपि स्वयंभूदेवो ऽसावयमिति हठोत्थानमभजम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.25,anantaraṃ svapna eva vapuṣā taṃ namaskṛtya stuvan sūnṛtayā girā / svāmine kākatīyānāṃ ratnāsanamupāharam,अनन्तरं स्वप्न एव वपुषा तं नमस्कृत्य स्तुवन् सूनृतया गिरा / स्वामिने काकतीयानां रत्नासनमुपाहरम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.26,cāmaragrāhiṇī--- / aho devassa aṇusaṃdhāṇaṃ jaṃ siviṇe vi kulasāmiṇo samārāhaṇam / ( / aho devasyānusaṃdhānaṃ yat svapne 'pi kulasvāminaḥ samārādhanam / ) purodhasaḥ---kimucyate / āviṣṭabhaktayaḥ khalu svayaṃbhūdeve kākatīyanaradevāḥ / tataḥ / rājā--- śayyāśiraḥ sthānakṛtasya pūrṇakumbhasya toyaiḥ parikalpya pādyam / atīndusārairmaṇibhiḥ kilāhamapūjayaṃ daivatamasmadīyam,चामरग्राहिणी--- / अहो देवस्स अणुसंधाणं जं सिविणे वि कुलसामिणो समाराहणम् / ( / अहो देवस्यानुसंधानं यत् स्वप्ने ऽपि कुलस्वामिनः समाराधनम् / ) पुरोधसः---किमुच्यते / आविष्टभक्तयः खलु स्वयंभूदेवे काकतीयनरदेवाः / ततः / राजा--- शय्याशिरः स्थानकृतस्य पूर्णकुम्भस्य तोयैः परिकल्प्य पाद्यम् / अतीन्दुसारैर्मणिभिः किलाहमपूजयं दैवतमस्मदीयम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.27,atha ca vibhuḥ svayaṃbhūravadacchucismitāṃ giraṃ svavāmārdhavadhūpalālitām / spṛśan kareṇābhayadānaśālinā kṛtāñjaliṃ māṃ vinayānatānanam,अथ च विभुः स्वयंभूरवदच्छुचिस्मितां गिरं स्ववामार्धवधूपलालिताम् / स्पृशन् करेणाभयदानशालिना कृताञ्जलिं मां विनयानताननम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.28,yat kila unmastakairmadhyamalokabhāgyaistapoviśeṣairanaghaiḥ pṛthivyāḥ / samyakphalaiḥ saccaritaiḥ prajānāṃ pratāparudro 'yamihāvatīrṇaḥ,यत् किल उन्मस्तकैर्मध्यमलोकभाग्यैस्तपोविशेषैरनघैः पृथिव्याः / सम्यक्फलैः सच्चरितैः प्रजानां प्रतापरुद्रो ऽयमिहावतीर्णः
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.29,vatsa kākatīyakulapradīpa ! svīkṛte putrabhāvena dauhitre prāṅmamājñayā / asmin nidhehi dhaureye gurvīmurvīdhurāmiti,वत्स काकतीयकुलप्रदीप ! स्वीकृते पुत्रभावेन दौहित्रे प्राङ्ममाज्ञया / अस्मिन् निधेहि धौरेये गुर्वीमुर्वीधुरामिति
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.30,"purodhasaḥ---(sapramodaṃ) mahārāja, kākatīyakulayogakṣemavidhānadakṣiṇena dākṣāyaṇīpatinā sākṣādevamādiṣṭam / tavāpyayameva manorathaḥ / priyaṃkaraścāyaṃ mahotsavaḥ prajānām / tadārohatu prāgatisṛṣṭayauvarājyasya pratāparudrasya bhujaśikharaṃ sāgaramekhalā / tatastataḥ / iyaṃ prayojananirdhāraṇarūpā yuktiḥ / rājā---tadvacanamākarṇayantī nirbharaharṣavikasvaralocanā medinyapi devasya pārśve dṛṣṭā / cāmaragrāhiṇī--- / mahārāassa hiaaṃ aṇuvaṭṭamāṇāe vasuṃdharāe uido khkhu harisāvibhbhāvo / eṣā svayaṃbhūdevasya vacanākarṇanena medinyāḥ sukhāgamena prāptiḥ / ( / mahārājasya hṛdayamanuvartamānāyā vasuṃdharāyā ucitaḥ khalu harṣāvirbhāvaḥ / ) rājā---kākatīyakulaśreyasāṃ deva eva pramāṇamiti tasyājñā mayā śirasi dhṛtā / devo 'pi saprasādātiśayamavalokyāntarhito 'bhūt / idaṃ medinīprāptihetorbījasya svayaṃbhūdevopadeśasyāṅgīkaraṇāt samādhānam / mantriṇaḥ---viśvapriyaṃkaraḥ svapnapratyayaḥ / kiṃtu kākatīyanarendravṛddhocitamācāramanuvartamānasya devasya nagaranivāsavaimukhyaṃ tathā kuladhuraṃdharasya vīrarudrasya viśvarakṣākṣame bāhuparighe rājyadhurāviśrāntiriti ca viṣādaharṣayoḥ sīmānaṃ spṛśatyasmākaṃ manaḥ / etatsukhaduḥ khahetubhūtaṃ vidhānam / cāmaragrāhiṇī--- / accariaṃ accariaṃ / kulāmaccamuheṇevva pavvaīvallaheṇa evvamuvadiṭṭham / ( / āścaryamāścaryam / kulāmātyamukheneva pārvatīvallabhenaivamupadiṣṭam / ) iyaṃ bījaviṣayā'ścaryarūpā paribhāvanā / rājā---(saharṣātiśayam, amātyān prati) ayaṃ kākatīyakulaśreyaḥ- kalpalatāprarohaḥ svayaṃbhūdevānugrahaḥ sarveṣāmapi śravaṇamahotsavaḥ kriyatām / eṣa bījaprakāśanādudbhedaḥ / mantriṇaḥ---yadājñāpayati kākatīyaparameśvaraḥ / rājā---kimidānīṃ kartavyam ? purodhasaḥ---mahārāja ! kimanyat ? sajjīkriyatāṃ pratāparudradevasya rājyābhiṣekasaṃbhāraḥ / eṣa bījānuguṇaprotsāhanarūpo bhedaḥ / mantriṇaḥ---digvijayayātrāvaśīkṛtānāṃ sarvapārthivānāṃ vargeṇānītaiḥ sakalatīrthasalilaiḥ prakāśitaṃ svayaṃbhūdevaprasādaṃ mahābhiṣekamanubhavatu rājaputraḥ / purodhasaḥ---ucitamanumantritaṃ mantribhiḥ / rājā---tarhi jaitrayātrāsādhanāni sajjīkriyantāṃ ṣaḍvidhāni balāni / ahamapi sajjo bhavāmi / eṣa ārambhaḥ / idaṃ bījānuguṇārambharūpaṃ karaṇam / evamārambhabījasambandharūpaḥ sāṅgo mukhasandhiḥ / (nepathye) vaitālikau---sukhāya mādhyandinī saṃdhyā bhavatu devasya / yadidānīm--- lokālokagirīndrakandaratamaḥ saṃdohadarpāpahaṃ tvattejaḥ paṭalaṃ kiyanti bhuvanānyākramya saṃkrīḍate / ityālokanakautukīva śithilasvīyādhikāraśramo bhāsvāneṣa samagradīptiradhunā vyomāgramārohati","पुरोधसः---(सप्रमोदं) महाराज, काकतीयकुलयोगक्षेमविधानदक्षिणेन दाक्षायणीपतिना साक्षादेवमादिष्टम् / तवाप्ययमेव मनोरथः / प्रियंकरश्चायं महोत्सवः प्रजानाम् / तदारोहतु प्रागतिसृष्टयौवराज्यस्य प्रतापरुद्रस्य भुजशिखरं सागरमेखला / ततस्ततः / इयं प्रयोजननिर्धारणरूपा युक्तिः / राजा---तद्वचनमाकर्णयन्ती निर्भरहर्षविकस्वरलोचना मेदिन्यपि देवस्य पार्श्वे दृष्टा / चामरग्राहिणी--- / महाराअस्स हिअअं अणुवट्टमाणाए वसुंधराए उइदो ख्खु हरिसाविभ्भावो / एषा स्वयंभूदेवस्य वचनाकर्णनेन मेदिन्याः सुखागमेन प्राप्तिः / ( / महाराजस्य हृदयमनुवर्तमानाया वसुंधराया उचितः खलु हर्षाविर्भावः / ) राजा---काकतीयकुलश्रेयसां देव एव प्रमाणमिति तस्याज्ञा मया शिरसि धृता / देवो ऽपि सप्रसादातिशयमवलोक्यान्तर्हितो ऽभूत् / इदं मेदिनीप्राप्तिहेतोर्बीजस्य स्वयंभूदेवोपदेशस्याङ्गीकरणात् समाधानम् / मन्त्रिणः---विश्वप्रियंकरः स्वप्नप्रत्ययः / किंतु काकतीयनरेन्द्रवृद्धोचितमाचारमनुवर्तमानस्य देवस्य नगरनिवासवैमुख्यं तथा कुलधुरंधरस्य वीररुद्रस्य विश्वरक्षाक्षमे बाहुपरिघे राज्यधुराविश्रान्तिरिति च विषादहर्षयोः सीमानं स्पृशत्यस्माकं मनः / एतत्सुखदुः खहेतुभूतं विधानम् / चामरग्राहिणी--- / अच्चरिअं अच्चरिअं / कुलामच्चमुहेणेव्व पव्वईवल्लहेण एव्वमुवदिट्ठम् / ( / आश्चर्यमाश्चर्यम् / कुलामात्यमुखेनेव पार्वतीवल्लभेनैवमुपदिष्टम् / ) इयं बीजविषयाऽश्चर्यरूपा परिभावना / राजा---(सहर्षातिशयम्, अमात्यान् प्रति) अयं काकतीयकुलश्रेयः- कल्पलताप्ररोहः स्वयंभूदेवानुग्रहः सर्वेषामपि श्रवणमहोत्सवः क्रियताम् / एष बीजप्रकाशनादुद्भेदः / मन्त्रिणः---यदाज्ञापयति काकतीयपरमेश्वरः / राजा---किमिदानीं कर्तव्यम् ? पुरोधसः---महाराज ! किमन्यत् ? सज्जीक्रियतां प्रतापरुद्रदेवस्य राज्याभिषेकसंभारः / एष बीजानुगुणप्रोत्साहनरूपो भेदः / मन्त्रिणः---दिग्विजययात्रावशीकृतानां सर्वपार्थिवानां वर्गेणानीतैः सकलतीर्थसलिलैः प्रकाशितं स्वयंभूदेवप्रसादं महाभिषेकमनुभवतु राजपुत्रः / पुरोधसः---उचितमनुमन्त्रितं मन्त्रिभिः / राजा---तर्हि जैत्रयात्रासाधनानि सज्जीक्रियन्तां षड्विधानि बलानि / अहमपि सज्जो भवामि / एष आरम्भः / इदं बीजानुगुणारम्भरूपं करणम् / एवमारम्भबीजसम्बन्धरूपः साङ्गो मुखसन्धिः / (नेपथ्ये) वैतालिकौ---सुखाय माध्यन्दिनी संध्या भवतु देवस्य / यदिदानीम्--- लोकालोकगिरीन्द्रकन्दरतमः संदोहदर्पापहं त्वत्तेजः पटलं कियन्ति भुवनान्याक्रम्य संक्रीडते / इत्यालोकनकौतुकीव शिथिलस्वीयाधिकारश्रमो भास्वानेष समग्रदीप्तिरधुना व्योमाग्रमारोहति"
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.31,api ca--- udgāyanti śaranniśākarakarastomatviṣastvadguṇān krīḍantyo malayādricandanalatākuñje bhujaṅgāṅganāḥ / pītvā tattadudīrṇavarṇagalitāṃ pratyagradhārāṃ sudhāṃ vātāhāratayā prabhūtamayaśaḥ prakṣālayantyo nijam,अपि च--- उद्गायन्ति शरन्निशाकरकरस्तोमत्विषस्त्वद्गुणान् क्रीडन्त्यो मलयाद्रिचन्दनलताकुञ्जे भुजङ्गाङ्गनाः / पीत्वा तत्तदुदीर्णवर्णगलितां प्रत्यग्रधारां सुधां वाताहारतया प्रभूतमयशः प्रक्षालयन्त्यो निजम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.1.32,idānīṃ khalu--- āghrāya kiraṇān bhānoryajurāmodamedurān / yatante kṛtinaḥ sarve kartuṃ mādhyāhnikīṃ kriyām,इदानीं खलु--- आघ्राय किरणान् भानोर्यजुरामोदमेदुरान् / यतन्ते कृतिनः सर्वे कर्तुं माध्याह्निकीं क्रियाम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.1,"rājā---(ākarṇya, sarvān prati) sādhayata yūyamabhimatācaraṇāya / ahamapi tāvadabhyantaraṃ praviśāmi / (iti yathocitamutthāya parikramya niṣkrāntāḥ sarve) iti nāṭakaprakaraṇe kalyāṇasvapno nāma prathamoṅkaḥ // (atha dvitīyo 'ṅkaḥ) nepathye)--- / ido ido ajjo / ( / ita ita āryaḥ / ) (tataḥ praviśati vṛddhakañcukī) kañcukī---(saharṣaṃ) cirāya yauvanamatiśayānayā caritārthayā jarayānayā saṃcare / yayā dīrghāyuṣā pratāparudramahābhiṣekamanubhavitāsmi / eṣa madhyāhnavarṇanayā vicchinnasya prakṛtārthasya punaravamarśādbinduḥ / api ca--- pade pade skhalantaṃ māṃ vācā gatyātha ceṣṭayā / avalokya hasannāste svāmī rudranareśvaraḥ","राजा---(आकर्ण्य, सर्वान् प्रति) साधयत यूयमभिमताचरणाय / अहमपि तावदभ्यन्तरं प्रविशामि / (इति यथोचितमुत्थाय परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे) इति नाटकप्रकरणे कल्याणस्वप्नो नाम प्रथमोङ्कः // (अथ द्वितीयो ऽङ्कः) नेपथ्ये)--- / इदो इदो अज्जो / ( / इत इत आर्यः / ) (ततः प्रविशति वृद्धकञ्चुकी) कञ्चुकी---(सहर्षं) चिराय यौवनमतिशयानया चरितार्थया जरयानया संचरे / यया दीर्घायुषा प्रतापरुद्रमहाभिषेकमनुभवितास्मि / एष मध्याह्नवर्णनया विच्छिन्नस्य प्रकृतार्थस्य पुनरवमर्शाद्बिन्दुः / अपि च--- पदे पदे स्खलन्तं मां वाचा गत्याथ चेष्टया / अवलोक्य हसन्नास्ते स्वामी रुद्रनरेश्वरः"
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.2,(savimarśāścaryam) kākatīyanarendrasya rājyaśrīrmūlaveśmanaḥ / yuvarājagṛhānadya gavākṣaiḥ svairamīkṣate,(सविमर्शाश्चर्यम्) काकतीयनरेन्द्रस्य राज्यश्रीर्मूलवेश्मनः / युवराजगृहानद्य गवाक्षैः स्वैरमीक्षते
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.3,"eṣa rājyalakṣmyāḥ pratāparudragatābhilāpādvilāsaḥ / (puro 'valokya) kathamayaṃ rājaputraparicārako dārakaḥ sasaṃbhramaṃ māmabhivartate / (praviśya) dārakaḥ--- / ayya paṇamāmi / ( / ārtha praṇamāmi / ) kañcukī---bhadra kalyāṇāspadaṃ bhūyāḥ / kimanumataṃ rājaputrasya digvijayaprasthānaṃ rudranareśvareṇa / dārakaḥ---akahaṃ kahaṃ vi aṇubhadam / (akathaṃ kathamapi anumatam / ) kañcukī---svanāmānuguṇamidaṃ rājaputrasya yat sajjīkṛtasādhanaṃ mahārājaṃ sapādopagrahaṃ nivārya svayameva jaitrayātrāyāmuttiṣṭhate / dārakaḥ---aaayya aṇaṇuhūdajujhjhaparissamo juvarāo / dukkharo khu diaṃtajao kahaṃ bhavissai / (aaārya, ananubhūtayuddhapariśramo yuvarājaḥ / duṣkaraḥ khulu digantajayaḥ kathaṃ bhaviṣyati / ) kañcukī---bhadra, niraṅkuśāḥ svayaṃbhūdevapravṛttayaḥ / viṣṇoravatāraḥ khalvayaṃ vīrarudro 'pi acintyamahimā / eṣa dṛṣṭanaṣṭabījānusaraṇarūpaḥ parisarpaḥ / atra svapnavṛttāntakhyāpanāllakṣyasya digvijayayātrodyamenālakṣyasya bījasyotpādanādudbheda iti pratimukhasaṃdhirayam / dārakaḥ--- / evvaṃ edam / amāṇuso khu so pahāvo / ( / evametat / amānuṣaḥ khalu sa prabhāvaḥ / ) kañcukī---kutredānīṃ rājaputraḥ ? dārakaḥ---akāaīakuladuggādevīsamārāhaṇeṇa viaapatthāṇamaṃgalaṃ kāūṇa tattha haṇumadaalaperaṃtabahirujjāṇe ṇivesiakhaṃdhāvāro amaccaparivudo juvarāo ciṭṭhaī / tā aṇujāṇīhi mama tattha patthāṇaṃ / (akākatīyakuladurgādevīsamārādhanena vijayaprasthānamaṅgalaṃ kṛtvā tatra hanumadacalaparyantabahirudyāne niveśitaskandhāvāraḥ amātyaparivṛto yuvarājastiṣṭhati / tadanujānīhi mama tatra prasthānam / ) kañcukī---bhadra ! sādhaya / ahamapi rājakulaṃ praviśāmi / (iti yathocitaṃ parikramya niṣkrāntau / ) iyaṃ cūlikā / (tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaḥ pratāparudro mantriṇaḥ parijanaśca / ) pratāparudraḥ--- kiṃ rājyena śamonmukhaṃ racayatā tātaṃ kulālambanaṃ kiṃ cāsmin samudāharanti mahato doṣān bahūn sūrayaḥ / dharmādhvā ca khilīkṛto 'yamadhunā kaḥ saṃcaredaskhalaṃs tanneṣṭaṃ kila yauvarājyamapi me bālyotsave krīḍataḥ","एष राज्यलक्ष्म्याः प्रतापरुद्रगताभिलापाद्विलासः / (पुरो ऽवलोक्य) कथमयं राजपुत्रपरिचारको दारकः ससंभ्रमं मामभिवर्तते / (प्रविश्य) दारकः--- / अय्य पणमामि / ( / आर्थ प्रणमामि / ) कञ्चुकी---भद्र कल्याणास्पदं भूयाः / किमनुमतं राजपुत्रस्य दिग्विजयप्रस्थानं रुद्रनरेश्वरेण / दारकः---अकहं कहं वि अणुभदम् / (अकथं कथमपि अनुमतम् / ) कञ्चुकी---स्वनामानुगुणमिदं राजपुत्रस्य यत् सज्जीकृतसाधनं महाराजं सपादोपग्रहं निवार्य स्वयमेव जैत्रयात्रायामुत्तिष्ठते / दारकः---अअअय्य अणणुहूदजुझ्झपरिस्समो जुवराओ / दुक्खरो खु दिअंतजओ कहं भविस्सै / (अअआर्य, अननुभूतयुद्धपरिश्रमो युवराजः / दुष्करः खुलु दिगन्तजयः कथं भविष्यति / ) कञ्चुकी---भद्र, निरङ्कुशाः स्वयंभूदेवप्रवृत्तयः / विष्णोरवतारः खल्वयं वीररुद्रो ऽपि अचिन्त्यमहिमा / एष दृष्टनष्टबीजानुसरणरूपः परिसर्पः / अत्र स्वप्नवृत्तान्तख्यापनाल्लक्ष्यस्य दिग्विजययात्रोद्यमेनालक्ष्यस्य बीजस्योत्पादनादुद्भेद इति प्रतिमुखसंधिरयम् / दारकः--- / एव्वं एदम् / अमाणुसो खु सो पहावो / ( / एवमेतत् / अमानुषः खलु स प्रभावः / ) कञ्चुकी---कुत्रेदानीं राजपुत्रः ? दारकः---अकाअईअकुलदुग्गादेवीसमाराहणेण विअअपत्थाणमंगलं काऊण तत्थ हणुमदअलपेरंतबहिरुज्जाणे णिवेसिअखंधावारो अमच्चपरिवुदो जुवराओ चिट्ठई / ता अणुजाणीहि मम तत्थ पत्थाणं / (अकाकतीयकुलदुर्गादेवीसमाराधनेन विजयप्रस्थानमङ्गलं कृत्वा तत्र हनुमदचलपर्यन्तबहिरुद्याने निवेशितस्कन्धावारः अमात्यपरिवृतो युवराजस्तिष्ठति / तदनुजानीहि मम तत्र प्रस्थानम् / ) कञ्चुकी---भद्र ! साधय / अहमपि राजकुलं प्रविशामि / (इति यथोचितं परिक्रम्य निष्क्रान्तौ / ) इयं चूलिका / (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः प्रतापरुद्रो मन्त्रिणः परिजनश्च / ) प्रतापरुद्रः--- किं राज्येन शमोन्मुखं रचयता तातं कुलालम्बनं किं चास्मिन् समुदाहरन्ति महतो दोषान् बहून् सूरयः / धर्माध्वा च खिलीकृतो ऽयमधुना कः संचरेदस्खलंस् तन्नेष्टं किल यौवराज्यमपि मे बाल्योत्सवे क्रीडतः"
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.4,tadvayaṃ mahārājabhujaparighamasṛṇiteṣu diganteṣu vijayayātrāvinodena viharāmahe / etadrājye 'nicchābhidhānādvidhūtam / mantriṇaḥ---rājaputra ! sarvapathīnayā kākatīyānvayabhāgyasaṃpadā tvāṃ dhuraṃdhuraṃ labdhvā narendraściramāsaktāṃ dhuraṃ śithilayitumadhyavasyati / ācāraścāyaṃ kākatīśvarāṇāṃ yaddhaureye putre śamonmukhatvam / kulasvāminā svayaṃbhuvāpyevamevānuśiṣṭam / anatikramaṇīyā rājaputreṇa gurvorgarīyasī khalvājñā / kalikāladoṣaśithiladharmapratiṣṭhāṃ nirvoḍhuṃ voḍhuṃ ca mahatīṃ mahīdhuramavatīrṇasya kākatīyaviṣṇostava na sāṃprataṃ pratyākhyātum / pratāparudraḥ---(sānurodhaṃ) svayaṃbhūstāta ityetāvīśvarau divyamānuṣau / tayoranyataro rājā yuvarājo 'smi sarvathā,तद्वयं महाराजभुजपरिघमसृणितेषु दिगन्तेषु विजययात्राविनोदेन विहरामहे / एतद्राज्ये ऽनिच्छाभिधानाद्विधूतम् / मन्त्रिणः---राजपुत्र ! सर्वपथीनया काकतीयान्वयभाग्यसंपदा त्वां धुरंधुरं लब्ध्वा नरेन्द्रश्चिरमासक्तां धुरं शिथिलयितुमध्यवस्यति / आचारश्चायं काकतीश्वराणां यद्धौरेये पुत्रे शमोन्मुखत्वम् / कुलस्वामिना स्वयंभुवाप्येवमेवानुशिष्टम् / अनतिक्रमणीया राजपुत्रेण गुर्वोर्गरीयसी खल्वाज्ञा / कलिकालदोषशिथिलधर्मप्रतिष्ठां निर्वोढुं वोढुं च महतीं महीधुरमवतीर्णस्य काकतीयविष्णोस्तव न सांप्रतं प्रत्याख्यातुम् / प्रतापरुद्रः---(सानुरोधं) स्वयंभूस्तात इत्येतावीश्वरौ दिव्यमानुषौ / तयोरन्यतरो राजा युवराजो ऽस्मि सर्वथा
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.5,mantriṇaḥ---rājaputra ! sādhāraṇo 'yaṃ vinayaḥ kākatīśvarāṇāṃ svayaṃbhuvi mahārāje ca / eṣa prakṛtaviṣayāratyupaśamācchamaḥ / parijanaḥ--- / kāaīakulaṭṭhaviro tattabhavaṃto saaṃbhūdevo dhuraṃ dhāredu / rāautto uṇa rajjasiriaṃ aṃke ārovedu / (kākatīyakulasthavirastatrabhavān svayaṃbhūdevo dhuraṃ dhārayatu / rājaputraḥ punā rājyaśriyamaṅke āropayatu / ) (pratāparudraḥ samandasmitaṃ parijanamavalokayati / ) etat parihāsavacorūpaṃ narma / parijanaḥ---acireṇa cariatthā meiṇī saṃvuttā / (acireṇa caritārthā medinī saṃvṛttā / gotragiriśikharaniṣṭhuravikaṭaśilāvasatibarbarāṅgyāḥ / kṣoṇyā bhavatu vāso bāhau pratāparudrasya //)// gottagirisiharāṇiṭhṭhuraviaḍasilāvasaibabbaraṃgīe / khoṇīe hodu vāso bāhummi paāvaruddassa,मन्त्रिणः---राजपुत्र ! साधारणो ऽयं विनयः काकतीश्वराणां स्वयंभुवि महाराजे च / एष प्रकृतविषयारत्युपशमाच्छमः / परिजनः--- / काअईअकुलट्ठविरो तत्तभवंतो सअंभूदेवो धुरं धारेदु / राऔत्तो उण रज्जसिरिअं अंके आरोवेदु / (काकतीयकुलस्थविरस्तत्रभवान् स्वयंभूदेवो धुरं धारयतु / राजपुत्रः पुना राज्यश्रियमङ्के आरोपयतु / ) (प्रतापरुद्रः समन्दस्मितं परिजनमवलोकयति / ) एतत् परिहासवचोरूपं नर्म / परिजनः---अचिरेण चरिअत्था मेइणी संवुत्ता / (अचिरेण चरितार्था मेदिनी संवृत्ता / गोत्रगिरिशिखरनिष्ठुरविकटशिलावसतिबर्बराङ्ग्याः / क्षोण्या भवतु वासो बाहौ प्रतापरुद्रस्य //)// गोत्तगिरिसिहराणिठ्ठुरविअडसिलावसैबब्बरंगीए / खोणीए होदु वासो बाहुम्मि पआवरुद्दस्स
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.6,ajaha haricaṃdassa bhue jaha rahuṇāhassa bāhuphalaammi / kāailacchīpaiṇo bāhummi tahā mahī ramadu,अजह हरिचंदस्स भुए जह रहुणाहस्स बाहुफलअम्मि / काऐलच्छीपैणो बाहुम्मि तहा मही रमदु
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.7,(ayathā hariścandrasya bhuje yathā raghunāthasya bāhuphalake / kākatilakṣmīpaterbāhau tathā mahī ramatām //)// (pratāparudraḥ sabāhusphuraṇamadhomukhastiṣṭhati / ) eṣā parijanavacanotthā prītirnarmadyutiḥ / mantriṇaḥ---rājaputra ! kākatīyapuruṣottamasya tava pāṇigrahaṇāya spṛhayantī rājyalakṣmīrvilambaṃ na sahate / parijanaḥ--- / vijjāvahūṇaṃ ahiaṃ daṭhṭhūṇa paimmi paṇaavissaṃbhaṃ / khoṇī lacchī a kahaṃ vilaṃbiaṃ sahau juvarāe,(अयथा हरिश्चन्द्रस्य भुजे यथा रघुनाथस्य बाहुफलके / काकतिलक्ष्मीपतेर्बाहौ तथा मही रमताम् //)// (प्रतापरुद्रः सबाहुस्फुरणमधोमुखस्तिष्ठति / ) एषा परिजनवचनोत्था प्रीतिर्नर्मद्युतिः / मन्त्रिणः---राजपुत्र ! काकतीयपुरुषोत्तमस्य तव पाणिग्रहणाय स्पृहयन्ती राज्यलक्ष्मीर्विलम्बं न सहते / परिजनः--- / विज्जावहूणं अहिअं दठ्ठूण पैम्मि पणअविस्संभं / खोणी लच्छी अ कहं विलंबिअं सहौ जुवराए
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.8,(vidyāvadhūnāmadhikaṃ dṛṣṭravā patyau praṇayavisrambham / kṣoṇī lakṣmīśca kathaṃ vilambitaṃ sahatāṃ yuvarāje) // // mantriṇaḥ---itthameva / svatejasā pariṣkṛtya pradhānāgāramutsukā / pratīkṣate 'dya rājyaśrīryuvarājasamāgamam,(विद्यावधूनामधिकं दृष्ट्रवा पत्यौ प्रणयविस्रम्भम् / क्षोणी लक्ष्मीश्च कथं विलम्बितं सहतां युवराजे) // // मन्त्रिणः---इत्थमेव / स्वतेजसा परिष्कृत्य प्रधानागारमुत्सुका / प्रतीक्षते ऽद्य राज्यश्रीर्युवराजसमागमम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.9,"eṣa mantriṇāṃ parijanasya ca vākyairbījānurāgaprakāśanāt pragamaḥ / paridṛ--- // kahaṃ aṃdario khu eso mahūsao disāvijaajattāe / ( // kathamantaritaḥ khalveṣa mahotsavo digvijayayātrayā / ) etaddigantayātrayā prakṛtakāryavilambanānnirodhaḥ / mantriṇaḥ---(sāvajñaṃ) kathaṃ cirayantyandhracamūpatayaḥ / athavā kiṃ taiḥ ; vayamapi na kevalaṃ mantraśastrāḥ, kiṃtu bahuśaḥ samarāpadānārādhitasvāmina eva / etanniṣṭhuravacanarūpaṃ vajram / (praviśya) dauvārikaḥ--- / jedu jedu juaroo / ede khu camūpaiṇo paḍihārabhūmibhāammi sajjīkiacauraṃgabalā vaṭṭanti / ( / jayatu jayatu yuvarājaḥ / ete khalu camūpatayaḥ pratīhārabhūmibhāge sajjīkṛtacaturaṅgabalā vartante / ) mantriṇaḥ---aciraṃ bhoḥ praveśaya / dauvārikaḥ---tathā / (iti niṣkramya senādhipatibhiḥ saha punaḥ praviṣṭaḥ / ) senāpatayaḥ---(yathocitaṃ praṇamya) svāmin kākatīyakulatilaka ! sarvatomukhāṭopā vāhinyaḥ śauryodanvantaṃ bhavantamanuprāptā eva / tadanugṛhayālunā kaṭākṣeṇa nirīkṣyantām / etadanunayavacanarūpaṃ paryupāsanam / mantriṇaḥ---rājaputra ! tarhi samāruhyatāṃ pratipakṣanivāraṇo vāraṇaḥ / ālokyantāṃ nirantaraparipanthipramāthinyo varūthinyaḥ / prastūyatāṃ senāpuraḥ-sarākrāntasakalasāmantavijayasthānaṃ prasthānam / pratāparudraḥ---yathābhirucitamamātyebhyaḥ / (iti gandhagajādhirohaṇaṃ nāṭayati / ) mantriṇaḥ--- karodagreṇa mahasā viṣvagākramituṃ diśaḥ / ārohati gajaṃ vīrarudro bhāsvānivodayam","एष मन्त्रिणां परिजनस्य च वाक्यैर्बीजानुरागप्रकाशनात् प्रगमः / परिदृ--- // कहं अंदरिओ खु एसो महूसओ दिसाविजअजत्ताए / ( // कथमन्तरितः खल्वेष महोत्सवो दिग्विजययात्रया / ) एतद्दिगन्तयात्रया प्रकृतकार्यविलम्बनान्निरोधः / मन्त्रिणः---(सावज्ञं) कथं चिरयन्त्यन्ध्रचमूपतयः / अथवा किं तैः ; वयमपि न केवलं मन्त्रशस्त्राः, किंतु बहुशः समरापदानाराधितस्वामिन एव / एतन्निष्ठुरवचनरूपं वज्रम् / (प्रविश्य) दौवारिकः--- / जेदु जेदु जुअरोओ / एदे खु चमूपैणो पडिहारभूमिभाअम्मि सज्जीकिअचौरंगबला वट्टन्ति / ( / जयतु जयतु युवराजः / एते खलु चमूपतयः प्रतीहारभूमिभागे सज्जीकृतचतुरङ्गबला वर्तन्ते / ) मन्त्रिणः---अचिरं भोः प्रवेशय / दौवारिकः---तथा / (इति निष्क्रम्य सेनाधिपतिभिः सह पुनः प्रविष्टः / ) सेनापतयः---(यथोचितं प्रणम्य) स्वामिन् काकतीयकुलतिलक ! सर्वतोमुखाटोपा वाहिन्यः शौर्योदन्वन्तं भवन्तमनुप्राप्ता एव / तदनुगृहयालुना कटाक्षेण निरीक्ष्यन्ताम् / एतदनुनयवचनरूपं पर्युपासनम् / मन्त्रिणः---राजपुत्र ! तर्हि समारुह्यतां प्रतिपक्षनिवारणो वारणः / आलोक्यन्तां निरन्तरपरिपन्थिप्रमाथिन्यो वरूथिन्यः / प्रस्तूयतां सेनापुरः-सराक्रान्तसकलसामन्तविजयस्थानं प्रस्थानम् / प्रतापरुद्रः---यथाभिरुचितममात्येभ्यः / (इति गन्धगजाधिरोहणं नाटयति / ) मन्त्रिणः--- करोदग्रेण महसा विष्वगाक्रमितुं दिशः / आरोहति गजं वीररुद्रो भास्वानिवोदयम्"
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.10,etat prakṛtānuguṇyena viśeṣabandhavacanaṃ puṣpam / (sarve yuvarājahastinaṃ puraskṛtya sasaṃbādhaṃ kiṃcit parikrāmanti / ) senāpatayaḥ---(sotsāhapraṇāmaṃ) svāminnito dīyatāṃ dṛṣṭiḥ / dhāvatpādātapādāhatidalitamahīrandhranīrandhraniryad- dhūlījālāmbudāntarvilasadasilatāvidyududdāmadīptāḥ / udyannissāṇarāṇastanitapaṭapaṭaddiktaṭāḥ prārabhante prāvṛṭlakṣmīṃ dhvajinyaḥ karikaraṭataṭasyandidānāmbudhārāḥ,एतत् प्रकृतानुगुण्येन विशेषबन्धवचनं पुष्पम् / (सर्वे युवराजहस्तिनं पुरस्कृत्य ससंबाधं किंचित् परिक्रामन्ति / ) सेनापतयः---(सोत्साहप्रणामं) स्वामिन्नितो दीयतां दृष्टिः / धावत्पादातपादाहतिदलितमहीरन्ध्रनीरन्ध्रनिर्यद्- धूलीजालाम्बुदान्तर्विलसदसिलताविद्युदुद्दामदीप्ताः / उद्यन्निस्साणराणस्तनितपटपटद्दिक्तटाः प्रारभन्ते प्रावृट्लक्ष्मीं ध्वजिन्यः करिकरटतटस्यन्दिदानाम्बुधाराः
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.11,(anyato nirūpya) bale calati saṃbhramapratibhaye vijetuṃ diśaḥ purandaraharijjayavyavasitāḥ sahāyoddhatāḥ / calanti ciramatsarāḥ śikhariṇo yathā dantino bharāvanamadunnamadbhujagarājaphakkatphaṇāḥ,(अन्यतो निरूप्य) बले चलति संभ्रमप्रतिभये विजेतुं दिशः पुरन्दरहरिज्जयव्यवसिताः सहायोद्धताः / चलन्ति चिरमत्सराः शिखरिणो यथा दन्तिनो भरावनमदुन्नमद्भुजगराजफक्कत्फणाः
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.12,parijanaḥ---(vilokya sāścaryaṃ) / mahaṃto khu eso tiliṅgasubhaḍāṇaṃ ussāho / ( / mahān khalveṣa triliṅgasubhaṭānāmutsāhaḥ / ) (saṃskṛtamāśritya) udyattomaraḍāmarāḥ pratipadaprotkṣiptakaukṣeyakāḥ svairodgīrṇabhusuṇḍhayaḥ paṭutarākṛṣṭadhvanatkārmukāḥ / bhrāmyadbhīmagadāḥ samagraviharatprāsāḥ sphuratpaṭṭasāḥ khelantyandhracamūbhaṭāḥ savapuṣo raudraprakārā iva,परिजनः---(विलोक्य साश्चर्यं) / महंतो खु एसो तिलिङ्गसुभडाणं उस्साहो / ( / महान् खल्वेष त्रिलिङ्गसुभटानामुत्साहः / ) (संस्कृतमाश्रित्य) उद्यत्तोमरडामराः प्रतिपदप्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकाः स्वैरोद्गीर्णभुसुण्ढयः पटुतराकृष्टध्वनत्कार्मुकाः / भ्राम्यद्भीमगदाः समग्रविहरत्प्रासाः स्फुरत्पट्टसाः खेलन्त्यन्ध्रचमूभटाः सवपुषो रौद्रप्रकारा इव
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.13,mantriṇaḥ---aho turaṅgataraṅgāstriliṅgādhipateḥ / utkṣipyotkṣipya pādau ravituragaśirastāḍanāyeva pūrvau pāścāttyābhyāṃ padābhyāmapi dharaṇimavaṣṭabhya saṃrabdhanunnām / vālairvyādhūyamānaiḥ pratinṛpatihayotsāhamunmārjayantaḥ krāmantyaśvāḥ sahelakramaṇapariṇamatpañcadhārāprapañcāḥ,मन्त्रिणः---अहो तुरङ्गतरङ्गास्त्रिलिङ्गाधिपतेः / उत्क्षिप्योत्क्षिप्य पादौ रवितुरगशिरस्ताडनायेव पूर्वौ पाश्चात्त्याभ्यां पदाभ्यामपि धरणिमवष्टभ्य संरब्धनुन्नाम् / वालैर्व्याधूयमानैः प्रतिनृपतिहयोत्साहमुन्मार्जयन्तः क्रामन्त्यश्वाः सहेलक्रमणपरिणमत्पञ्चधाराप्रपञ्चाः
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.14,(vilokya) aho vidalitaparabalamanorathānāṃ rathānāṃ sabhraṃmaḥ / tathā hi--- rathāḥ sarabhasaṃ bhramannibiḍahemanemikṣata- kṣamātalasamuccaladbahuladhūlijālāmbudaiḥ / tirohitamasūyayā sapadi bhānavīyaṃ rathaṃ vidhāya mukharībhavantyanibhṛtākṣadhūrnisvanāḥ,(विलोक्य) अहो विदलितपरबलमनोरथानां रथानां सभ्रंमः / तथा हि--- रथाः सरभसं भ्रमन्निबिडहेमनेमिक्षत- क्षमातलसमुच्चलद्बहुलधूलिजालाम्बुदैः / तिरोहितमसूयया सपदि भानवीयं रथं विधाय मुखरीभवन्त्यनिभृताक्षधूर्निस्वनाः
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.15,pratāparudraḥ---(sarvato 'valokya sapramodaṃ) kathaṃ samagrasādhanāni sainyāni / bṛṃhamāṇagajākīrṇā hreṣamāṇahayākulāḥ / saṃkrīḍatsyandanāḥ kṣveḍasubhaṭāḥ sainyasaṃpadaḥ,प्रतापरुद्रः---(सर्वतो ऽवलोक्य सप्रमोदं) कथं समग्रसाधनानि सैन्यानि / बृंहमाणगजाकीर्णा ह्रेषमाणहयाकुलाः / संक्रीडत्स्यन्दनाः क्ष्वेडसुभटाः सैन्यसंपदः
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.16,mantriṇaḥ---yuvarājālokanādudvelaḥ sainyasāgaro vartate / abhyāpatantīrabhito mahībhṛdvāhinīrbahūḥ / kākatīyabalāmbhodhireṣa svairaṃ grasiṣyate,मन्त्रिणः---युवराजालोकनादुद्वेलः सैन्यसागरो वर्तते / अभ्यापतन्तीरभितो महीभृद्वाहिनीर्बहूः / काकतीयबलाम्भोधिरेष स्वैरं ग्रसिष्यते
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.17,senāpatayaḥ---yadādiśantyamātyāḥ / (iti sapraṇāmaṃ) vijayayātrākutūhalinyo dhvajinyaḥ sāṃprataṃ yuvarājasyājñāṃ pratipālayanti / (pratāparudraḥ saprasādamamātyānālokayati / ) mantriṇaḥ---(sotsāhaṃ) pratiṣṭhantāṃ prācīṃ prati sainyāni / senāpatayaḥ---yathā'diśantyamātyāḥ / (iti prasthānanāṭitakena samantādavalokya saharṣātiśayam) pavanenānukūlena prasāritapaṭāñcalāḥ / udyuñjanta ivākraṣṭuṃ dhvajāḥ sautrāmaṇīṃ diśam,सेनापतयः---यदादिशन्त्यमात्याः / (इति सप्रणामं) विजययात्राकुतूहलिन्यो ध्वजिन्यः सांप्रतं युवराजस्याज्ञां प्रतिपालयन्ति / (प्रतापरुद्रः सप्रसादममात्यानालोकयति / ) मन्त्रिणः---(सोत्साहं) प्रतिष्ठन्तां प्राचीं प्रति सैन्यानि / सेनापतयः---यथाऽदिशन्त्यमात्याः / (इति प्रस्थाननाटितकेन समन्तादवलोक्य सहर्षातिशयम्) पवनेनानुकूलेन प्रसारितपटाञ्चलाः / उद्युञ्जन्त इवाक्रष्टुं ध्वजाः सौत्रामणीं दिशम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.2.18,(sarve śakunamabhinandanti / ) eṣa prasthānānuguṇaśakunaguṇakathanādupanyāsaḥ / pratāparudraḥ---(puro 'valokya) kathaṃ karābhyāmutkṣiptasākṣatakanakapātraḥ samāgata eva vipravaraḥ / vipraḥ---(savinayamagrataḥ sthitvā prādhvaṃ dakṣiṇabhujamudyamya) vijayatāṃ vijayatāṃ vīrarudraḥ / rājaputra ! svayaṃbhūdevamahotsavādyanantaraṃ mahīsuravarāśīrvādavāsitāḥ kākatīyamahārājena preṣitāḥ khalvime maṅgalākṣatāḥ / pratāpadṛ---(sapraṇāmādaraṃ gṛhītvā tān nijottamāṅge gajamūrdhani ca nidhāya) amūlāt phalitā prasattilatikā patyuḥ svayaṃbhūprabhor ājñā kṣatriyamaulimaṇḍanamaṇestātasya sānugrahā / viprāśīrvacanāni mantrasurabhīṇyākāṅkṣitānyanvahaṃ paurāṇāṃ ca jayottarāṇi tadamūrīṣajjayāḥ syurdiśaḥ,(सर्वे शकुनमभिनन्दन्ति / ) एष प्रस्थानानुगुणशकुनगुणकथनादुपन्यासः / प्रतापरुद्रः---(पुरो ऽवलोक्य) कथं कराभ्यामुत्क्षिप्तसाक्षतकनकपात्रः समागत एव विप्रवरः / विप्रः---(सविनयमग्रतः स्थित्वा प्राध्वं दक्षिणभुजमुद्यम्य) विजयतां विजयतां वीररुद्रः / राजपुत्र ! स्वयंभूदेवमहोत्सवाद्यनन्तरं महीसुरवराशीर्वादवासिताः काकतीयमहाराजेन प्रेषिताः खल्विमे मङ्गलाक्षताः / प्रतापदृ---(सप्रणामादरं गृहीत्वा तान् निजोत्तमाङ्गे गजमूर्धनि च निधाय) अमूलात् फलिता प्रसत्तिलतिका पत्युः स्वयंभूप्रभोर् आज्ञा क्षत्रियमौलिमण्डनमणेस्तातस्य सानुग्रहा / विप्राशीर्वचनानि मन्त्रसुरभीण्याकाङ्क्षितान्यन्वहं पौराणां च जयोत्तराणि तदमूरीषज्जयाः स्युर्दिशः
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.1,"eṣa brāhmaṇakṣatriyādivarṇakīrtanādvarṇasaṃhāraḥ / mantriṇaḥ---rājaputra ! svabhāvanirargalasya tava bhujārgalayorojāyitasya kiyatī bhūtalavijayaviḍambanā / parijanaḥ--- / viaalacchīpāṇiggahaṇasamaadiṇṇā via maṅgalakhkhadā juvarāassa sīse dīsaṃdi / ( / vijayalakṣmīpāṇigrahaṇasamayadattā iva maṅgalākṣatā yuvarājasya śīrṣe dṛśyante / ) vipraḥ---rājaputra ! tattaddigvijayayātrāvārtāhāriṇaḥ puruṣā nāticirādeva preṣaṇīyā iti mahārājasyājñā / pratāparudraḥ---śirasi kṛtastātasya niyogaḥ / (amātyān prati) katicana yūyaṃ kākatīśvarasevārthaṃ nivartadhvam / katipaye vijayayātrāparāḥ pravartadhvam / amātyāḥ---(sapraṇāmaṃ) yadājñāpayati yuvarājaḥ / vipraḥ---svasti vijayāya śivāḥ panthānaḥ santu rājaputrāya / pratāparudraḥ---(sapraśrayaṃ) bhagavannanujānīhi / vayamitaḥ pratiṣṭhāmahe / (iti yathocitaṃ parikramya niṣkrāntāḥ sarve / ) // iti vijayayātrāvilāso nāma dvitīyo 'ṅkaḥ // (atha tṛtīyo 'ṅkaḥ) (tataḥ praviśato lekhahastau jāṅghikau / ) etatpūrvāṅkāntapātreṇa vipreṇa nirdiṣṭayoḥ pātrayoruttarāṅke praveśādaṅkāsyam / prathamaḥ---(sānusaṃdhānāścaryaṃ) aho pratāparudrasya mahimānubhāvaḥ, yasya vijayayātrāsaṃbhrameṇaiva vyākulīkṛtāni dvayeṣāmapi bhūbhṛtāṃ kaṭakāni / dvitīyaḥ---vayasya, kimucyate--- kākatīyapradīpo 'yamaṃśaścāturbhujaḥ svayam / yadvajrakavacāyante prasādāśca svayaṃbhuvaḥ","एष ब्राह्मणक्षत्रियादिवर्णकीर्तनाद्वर्णसंहारः / मन्त्रिणः---राजपुत्र ! स्वभावनिरर्गलस्य तव भुजार्गलयोरोजायितस्य कियती भूतलविजयविडम्बना / परिजनः--- / विअअलच्छीपाणिग्गहणसमअदिण्णा विअ मङ्गलख्खदा जुवराअस्स सीसे दीसंदि / ( / विजयलक्ष्मीपाणिग्रहणसमयदत्ता इव मङ्गलाक्षता युवराजस्य शीर्षे दृश्यन्ते / ) विप्रः---राजपुत्र ! तत्तद्दिग्विजययात्रावार्ताहारिणः पुरुषा नातिचिरादेव प्रेषणीया इति महाराजस्याज्ञा / प्रतापरुद्रः---शिरसि कृतस्तातस्य नियोगः / (अमात्यान् प्रति) कतिचन यूयं काकतीश्वरसेवार्थं निवर्तध्वम् / कतिपये विजययात्रापराः प्रवर्तध्वम् / अमात्याः---(सप्रणामं) यदाज्ञापयति युवराजः / विप्रः---स्वस्ति विजयाय शिवाः पन्थानः सन्तु राजपुत्राय / प्रतापरुद्रः---(सप्रश्रयं) भगवन्ननुजानीहि / वयमितः प्रतिष्ठामहे / (इति यथोचितं परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे / ) // इति विजययात्राविलासो नाम द्वितीयो ऽङ्कः // (अथ तृतीयो ऽङ्कः) (ततः प्रविशतो लेखहस्तौ जाङ्घिकौ / ) एतत्पूर्वाङ्कान्तपात्रेण विप्रेण निर्दिष्टयोः पात्रयोरुत्तराङ्के प्रवेशादङ्कास्यम् / प्रथमः---(सानुसंधानाश्चर्यं) अहो प्रतापरुद्रस्य महिमानुभावः, यस्य विजययात्रासंभ्रमेणैव व्याकुलीकृतानि द्वयेषामपि भूभृतां कटकानि / द्वितीयः---वयस्य, किमुच्यते--- काकतीयप्रदीपो ऽयमंशश्चातुर्भुजः स्वयम् / यद्वज्रकवचायन्ते प्रसादाश्च स्वयंभुवः"
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.2,eṣa svayaṃbhūdevaprasādarūpasya bījasyānveṣaṇād garbhasandhiḥ / prathamaḥ---(adhvaklamamabhinīya puro 'valokya) prāpteyamandhranagarī / (kiṃcit praveśanāṭitakena samantato nirūpya) aho ! niratiśayamaudāryaṃ rudranareśvarasya / yadete vaitālikāḥ sarvāto bhogāvalīpramukhāṃścāṭuprabandhānuccaiḥ paṭhantaḥ svabhāvaramaṇīyāḥ pratiraveṇa pāṭhayanti ca kakubhaḥ / dvitīyaḥ---(samyaṅnirvaṇya sapratyabhijñā'ścaryamapavārya) sakhe ! paśya paśya / samyaṅmāgadhaveṣadhāraṇatirobhūtā api kṣamābhujaḥ sūcyante prabhutārahasyapiśunairāviṣkṛtailakṣaṇaiḥ / hastāgrairdhvajacakralāñchinatalairvakṣaḥ sthalairvistṛtair ākāraraimanuṣyamātrasulabhairvṛttairanīcairapi,एष स्वयंभूदेवप्रसादरूपस्य बीजस्यान्वेषणाद् गर्भसन्धिः / प्रथमः---(अध्वक्लममभिनीय पुरो ऽवलोक्य) प्राप्तेयमन्ध्रनगरी / (किंचित् प्रवेशनाटितकेन समन्ततो निरूप्य) अहो ! निरतिशयमौदार्यं रुद्रनरेश्वरस्य / यदेते वैतालिकाः सर्वातो भोगावलीप्रमुखांश्चाटुप्रबन्धानुच्चैः पठन्तः स्वभावरमणीयाः प्रतिरवेण पाठयन्ति च ककुभः / द्वितीयः---(सम्यङ्निर्वण्य सप्रत्यभिज्ञाऽश्चर्यमपवार्य) सखे ! पश्य पश्य / सम्यङ्मागधवेषधारणतिरोभूता अपि क्षमाभुजः सूच्यन्ते प्रभुतारहस्यपिशुनैराविष्कृतैलक्षणैः / हस्ताग्रैर्ध्वजचक्रलाञ्छिनतलैर्वक्षः स्थलैर्विस्तृतैर् आकाररैमनुष्यमात्रसुलभैर्वृत्तैरनीचैरपि
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.3,"prathamaḥ---nūnamete pratāparudrasamaraparāṅmukhā vakṣaḥ sthalaviracitavarāhalakṣmāṇaḥ prāṇatrāṇārthamanayā rītyā kākatīyamahārājaṃ prasādayitumadhyavasyantīti tarkayāmi / etat prastutopayogipratirājacchadmācaraṇādabhūtāharaṇam / jāṅghikena punastaistairlakṣaṇairnareśvarābhyūhanādanumānaṃ ca / dvitīyaḥ---aho ! vijayayātrāśravaṇakutūhalitā paurāṇām, yadāvāmanusaranti punaḥ punaḥ praśramālayā / tat sakhe ! prakāśyatāṃ pratāparudrasya bhujayorvijayodāharaṇam / prathamaḥ---(kiṃciduccaiḥ) bho bhoḥ ! śrūyatāṃ kākatīyakulaślāghākāmadhenuḥ priyodantaḥ / jetrā kākativīrarudravibhunā sarvā diśo nirjitāḥ kṣmāpālāḥ karadīkṛtāḥ kṛtamidaṃ nirvīramurvītalam / yasyodyadbhujavaibhavaṃ sarabhasārohaddviṣatkāminī- mañjīradhvanipūrṇakandaramukhairvyākurvate parvatāḥ","प्रथमः---नूनमेते प्रतापरुद्रसमरपराङ्मुखा वक्षः स्थलविरचितवराहलक्ष्माणः प्राणत्राणार्थमनया रीत्या काकतीयमहाराजं प्रसादयितुमध्यवस्यन्तीति तर्कयामि / एतत् प्रस्तुतोपयोगिप्रतिराजच्छद्माचरणादभूताहरणम् / जाङ्घिकेन पुनस्तैस्तैर्लक्षणैर्नरेश्वराभ्यूहनादनुमानं च / द्वितीयः---अहो ! विजययात्राश्रवणकुतूहलिता पौराणाम्, यदावामनुसरन्ति पुनः पुनः प्रश्रमालया / तत् सखे ! प्रकाश्यतां प्रतापरुद्रस्य भुजयोर्विजयोदाहरणम् / प्रथमः---(किंचिदुच्चैः) भो भोः ! श्रूयतां काकतीयकुलश्लाघाकामधेनुः प्रियोदन्तः / जेत्रा काकतिवीररुद्रविभुना सर्वा दिशो निर्जिताः क्ष्मापालाः करदीकृताः कृतमिदं निर्वीरमुर्वीतलम् / यस्योद्यद्भुजवैभवं सरभसारोहद्द्विषत्कामिनी- मञ्जीरध्वनिपूर्णकन्दरमुखैर्व्याकुर्वते पर्वताः"
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.4,"eṣa tattvānukīrtanarūpo mārgaḥ / dvitīyaḥ---sakhe ! nūnameṣu divaseṣu kākatīyamahārājo nirantaraṃ puraskṛtapurodhaḥ pravarāmātyavṛddho yuvarājavijayamāśaṃsamāno gamayati vāsarāṇi / prathamaḥ---ucitamanucintitaṃ vayasyena / dvitīyaḥ---(puro 'valokya saharṣaṃ) kathamasmadīyaṃ vacanamākarṇya nūnaṃ mahārājāya nivedayitumamātyaputraḥ saharṣasaṃbhramaṃ rājakulābhyantaraṃ praviśati / tadāvāmapi pratīhārabhūmimadhyāsya kākatīśvarāvasaraṃ pratipālayiṣyāvaḥ / (iti parikrāmataḥ / ) etad vitarkapratipādanādrūpam / (tataḥ praviśatyamātyaputraḥ / ) amātyaputraḥ---(sapramodaṃ) aho mama dhanyatā, yadīdṛśānāṃ mahotsavānāṃ nivedayitāsmi saṃvṛttaḥ / yanmayā vijñāpitaiḥ śravaṇapriyaṃkaraṇairvārtāmṛtaiḥ svapnasākṣātkṛtādapi svayaṃbhūdevaprasādāt pramodayiṣyate kākatīyavṛṣā / eṣotkarṣavacanarūpodāhṛtiḥ / (puro 'valokya) kathamayaṃ mahārājaḥ purohitairamātyairanyena parijanena ca parivṛto mahāsthānamaṇṭapamadhitiṣṭhati / tadahamupasarpāmi / (iti parikrāmati / ) (tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo rājā, mantriṇaśca purodhasaśca / ) rājā---(savimarśāścaryamamātyān prati)---aho śaiśave 'pyucitakāritvaṃ vatsasya vīrarudrasya / yadasmadanurodhārthamimānamātyān nivartya svayameva jigīṣuḥ prasthitaḥ / mantriṇaḥ---(sabahumānaṃ) mahārāja ! bhavatā khalu pitṛmān kumāraḥ / purodhasaḥ---vijayaprasthānātprabhṛti naktaṃdivamunmiṣanti kalyāṇāni / tadvijitā eva diśo rājaputreṇa / rājā---bhavatāmāśiṣa eva kākatīyakulaśreyāṃsi svayaṃ praduhate / parijanaḥ--- / kāaīakulassa kiṃ ṇu ṇa saṃpuṇṇaṃ puṇṇeṇa, jassiṃ avaiṇṇo bhuvaṇekkabhaddo paāvaruddo / (kākatīyakulasya kiṃ nu saṃpūrṇaṃ puṇyena, yasminnavatīrṇo bhuvanaikabhadraḥ pratāparudraḥ / ) rājā---(sautsukyaṃ) kathaṃ cirayati vatsasya vijayayātrāśravaṇamahotsavaḥ ? amātyaputraḥ---(savinayasaṃbhramamupasṛtya sapraṇāmaṃ deva madhyamalokapāla ! yuvarājapraṣretau vijayavārtāhāriṇau praghāṇaprāṅgaṇamadhivasataḥ / eṣa saṃcintyamānārthaprāptirūpaḥ kramaḥ / (sarve saharṣātiśayaṃ nirūpayanti / ) mantriṇaḥ--bhadra ! śīghraṃ praveśaya / amātyaputraḥ---yadādiśanti mahāmantriṇaḥ / (iti niṣkramya saha tābhyāṃ punaḥ praviṣṭaḥ / ) puruṣau---(praṇamantāvupasṛtya) deva ! viśvaikavijayinā putreṇa vardhase / bāḍhamaprameyamahimā pratāparudrabhujasthemā, yacchaiśave 'pyatiśayitataruṇakākatīyaparākramastasya vikramaḥ / rājā---(saharṣātiśayamamātyānavalokya) manorathābhyāmiva cintitopagatābhyāṃ mahārghaṃ pāritoṣikaṃ pratipādyatām / dviguṇīkṛtaharṣayoranayormukhādvatsasya vijayalakṣmīparigrahavṛttāntaśravaṇamahotsavena caritārthayāmaḥ śrotravṛttim / mantriṇaḥ---yadājñāpayati devaḥ / (iti bhaurikamukhāt tathā kurvanti) eṣa sāmadānācaraṇarūpaḥ saṃgrahaḥ / (puruṣau sapraṇāmaṃ gṛhītvā mūrdhni nidhāya mahārājaprasādamabhinandataḥ / ) mantriṇaḥ---bhadrāvita etya yuvarājavijayavihṛtayaḥ parākramapallavitā mahārājasadasaḥ karṇapūrīkriyantām / puruṣau---sāvadhānamavadhārayatu mahārājaḥ / prathamaḥ---deva ! devasya prasādena vājinīrājanāsamidhyamānasya vītihotrasya vijayapradānena dviguṇitodagrapratāpe pratāparudre pratiṣṭhāmāne, yātrārambhamaheṣvahaṃprathamikāniryaccamūḍambara- kṣuṇṇakṣoṇitalotthite 'tibahule pāṃsau viyadvyāpini / jetavyāḥ sakalā diśaḥ svavibhutāmantaḥ pidhāyādhika- trāsāt kvāpi palāyitā iva dṛśāṃ naivābhavan gocarāḥ","एष तत्त्वानुकीर्तनरूपो मार्गः / द्वितीयः---सखे ! नूनमेषु दिवसेषु काकतीयमहाराजो निरन्तरं पुरस्कृतपुरोधः प्रवरामात्यवृद्धो युवराजविजयमाशंसमानो गमयति वासराणि / प्रथमः---उचितमनुचिन्तितं वयस्येन / द्वितीयः---(पुरो ऽवलोक्य सहर्षं) कथमस्मदीयं वचनमाकर्ण्य नूनं महाराजाय निवेदयितुममात्यपुत्रः सहर्षसंभ्रमं राजकुलाभ्यन्तरं प्रविशति / तदावामपि प्रतीहारभूमिमध्यास्य काकतीश्वरावसरं प्रतिपालयिष्यावः / (इति परिक्रामतः / ) एतद् वितर्कप्रतिपादनाद्रूपम् / (ततः प्रविशत्यमात्यपुत्रः / ) अमात्यपुत्रः---(सप्रमोदं) अहो मम धन्यता, यदीदृशानां महोत्सवानां निवेदयितास्मि संवृत्तः / यन्मया विज्ञापितैः श्रवणप्रियंकरणैर्वार्तामृतैः स्वप्नसाक्षात्कृतादपि स्वयंभूदेवप्रसादात् प्रमोदयिष्यते काकतीयवृषा / एषोत्कर्षवचनरूपोदाहृतिः / (पुरो ऽवलोक्य) कथमयं महाराजः पुरोहितैरमात्यैरन्येन परिजनेन च परिवृतो महास्थानमण्टपमधितिष्ठति / तदहमुपसर्पामि / (इति परिक्रामति / ) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा, मन्त्रिणश्च पुरोधसश्च / ) राजा---(सविमर्शाश्चर्यममात्यान् प्रति)---अहो शैशवे ऽप्युचितकारित्वं वत्सस्य वीररुद्रस्य / यदस्मदनुरोधार्थमिमानमात्यान् निवर्त्य स्वयमेव जिगीषुः प्रस्थितः / मन्त्रिणः---(सबहुमानं) महाराज ! भवता खलु पितृमान् कुमारः / पुरोधसः---विजयप्रस्थानात्प्रभृति नक्तंदिवमुन्मिषन्ति कल्याणानि / तद्विजिता एव दिशो राजपुत्रेण / राजा---भवतामाशिष एव काकतीयकुलश्रेयांसि स्वयं प्रदुहते / परिजनः--- / काअईअकुलस्स किं णु ण संपुण्णं पुण्णेण, जस्सिं अवैण्णो भुवणेक्कभद्दो पआवरुद्दो / (काकतीयकुलस्य किं नु संपूर्णं पुण्येन, यस्मिन्नवतीर्णो भुवनैकभद्रः प्रतापरुद्रः / ) राजा---(सौत्सुक्यं) कथं चिरयति वत्सस्य विजययात्राश्रवणमहोत्सवः ? अमात्यपुत्रः---(सविनयसंभ्रममुपसृत्य सप्रणामं देव मध्यमलोकपाल ! युवराजप्रष्रेतौ विजयवार्ताहारिणौ प्रघाणप्राङ्गणमधिवसतः / एष संचिन्त्यमानार्थप्राप्तिरूपः क्रमः / (सर्वे सहर्षातिशयं निरूपयन्ति / ) मन्त्रिणः--भद्र ! शीघ्रं प्रवेशय / अमात्यपुत्रः---यदादिशन्ति महामन्त्रिणः / (इति निष्क्रम्य सह ताभ्यां पुनः प्रविष्टः / ) पुरुषौ---(प्रणमन्तावुपसृत्य) देव ! विश्वैकविजयिना पुत्रेण वर्धसे / बाढमप्रमेयमहिमा प्रतापरुद्रभुजस्थेमा, यच्छैशवे ऽप्यतिशयिततरुणकाकतीयपराक्रमस्तस्य विक्रमः / राजा---(सहर्षातिशयममात्यानवलोक्य) मनोरथाभ्यामिव चिन्तितोपगताभ्यां महार्घं पारितोषिकं प्रतिपाद्यताम् / द्विगुणीकृतहर्षयोरनयोर्मुखाद्वत्सस्य विजयलक्ष्मीपरिग्रहवृत्तान्तश्रवणमहोत्सवेन चरितार्थयामः श्रोत्रवृत्तिम् / मन्त्रिणः---यदाज्ञापयति देवः / (इति भौरिकमुखात् तथा कुर्वन्ति) एष सामदानाचरणरूपः संग्रहः / (पुरुषौ सप्रणामं गृहीत्वा मूर्ध्नि निधाय महाराजप्रसादमभिनन्दतः / ) मन्त्रिणः---भद्रावित एत्य युवराजविजयविहृतयः पराक्रमपल्लविता महाराजसदसः कर्णपूरीक्रियन्ताम् / पुरुषौ---सावधानमवधारयतु महाराजः / प्रथमः---देव ! देवस्य प्रसादेन वाजिनीराजनासमिध्यमानस्य वीतिहोत्रस्य विजयप्रदानेन द्विगुणितोदग्रप्रतापे प्रतापरुद्रे प्रतिष्ठामाने, यात्रारम्भमहेष्वहंप्रथमिकानिर्यच्चमूडम्बर- क्षुण्णक्षोणितलोत्थिते ऽतिबहुले पांसौ वियद्व्यापिनि / जेतव्याः सकला दिशः स्वविभुतामन्तः पिधायाधिक- त्रासात् क्वापि पलायिता इव दृशां नैवाभवन् गोचराः"
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.5,anantaraṃ ca--- udvellaccaturarṇavīkalakalo nāyaṃ camūḍambaro nedaṃ dundubhigarjitaṃ tripurajitkalpāntaḍhakkāravaḥ / ityāṭopapaṭīyasīṣu parito dhāṭīṣu bhārānama- ccheṣāśeṣaphaṇāsu vismitamatha trastaṃ digīśairapi,अनन्तरं च--- उद्वेल्लच्चतुरर्णवीकलकलो नायं चमूडम्बरो नेदं दुन्दुभिगर्जितं त्रिपुरजित्कल्पान्तढक्कारवः / इत्याटोपपटीयसीषु परितो धाटीषु भारानम- च्छेषाशेषफणासु विस्मितमथ त्रस्तं दिगीशैरपि
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.6,purodhasaḥ---aho niraṅkuśamojāyitamandhracamūpatīnām / dvitīyaḥ---atha yuvarājājñayā prathamaṃ māghavanīṃ diśaṃ pracalitāni sainyāni / rathenābhimukhyātaṃ vīrarudro vilokya mām / mṛṣyate nāyamityarkaḥ sainyareṇau tirohitaḥ,पुरोधसः---अहो निरङ्कुशमोजायितमन्ध्रचमूपतीनाम् / द्वितीयः---अथ युवराजाज्ञया प्रथमं माघवनीं दिशं प्रचलितानि सैन्यानि / रथेनाभिमुख्यातं वीररुद्रो विलोक्य माम् / मृष्यते नायमित्यर्कः सैन्यरेणौ तिरोहितः
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.7,"mantriṇaḥ---tatastataḥ / dvitīyaḥ---anantaraṃ senāgragaireva paurastyān kṣudrakṣatriyānnirjitya sarvapathīnenāṭopena paṭīyasi tasmin mahati bale pracalati, yuddhāya samanahyanta kaliṅgāḥ sphuṭapauruṣāḥ / mādyaddvipaghaṭoddāmasaṃbhramāḍambaroddhatāḥ","मन्त्रिणः---ततस्ततः / द्वितीयः---अनन्तरं सेनाग्रगैरेव पौरस्त्यान् क्षुद्रक्षत्रियान्निर्जित्य सर्वपथीनेनाटोपेन पटीयसि तस्मिन् महति बले प्रचलति, युद्धाय समनह्यन्त कलिङ्गाः स्फुटपौरुषाः / माद्यद्द्विपघटोद्दामसंभ्रमाडम्बरोद्धताः"
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.8,"taiḥ sārdhamandhracamūpatīnāṃ parākramadhane mahatyāyodhane, pītvā māṃsopadaṃśaṃ dviradagalagaladraktamaireyadhārāṃ matto mastiṣkalagnairdalitanṛpavapuḥ kīkasaiḥ sṛṣṭadaṃṣṭraḥ / bibhradraudrāntramālāṃ janitajanabhayo bhairavākāraghoraḥ saṃgrāmorvyāḥ kaliṅgairbalividhimakarodvīrarudrasya khaṅgaḥ","तैः सार्धमन्ध्रचमूपतीनां पराक्रमधने महत्यायोधने, पीत्वा मांसोपदंशं द्विरदगलगलद्रक्तमैरेयधारां मत्तो मस्तिष्कलग्नैर्दलितनृपवपुः कीकसैः सृष्टदंष्ट्रः / बिभ्रद्रौद्रान्त्रमालां जनितजनभयो भैरवाकारघोरः संग्रामोर्व्याः कलिङ्गैर्बलिविधिमकरोद्वीररुद्रस्य खङ्गः"
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.9,"purodhasaḥ---mānuṣaveṣatirohitenāpi kākatīyaviṣṇunā kiṃcidāviṣkṛto nijaprabhāvaḥ / mantriṇaḥ---(saharṣātiśayādbhutaṃ) aho parākramātibhūmiḥ pratāparudrasya / parijanaḥ--- / sarisaṃ khu edaṃ, jaṃ mahārāaruddaṇaresaraṇaṃdaṇeṇa kādavvaṃ, jaṃ kāaikulappasavāṇaṃ khamaṃ, jaṃ kuladevadāe saaṃbhūdevassa ppasattivisesāṇaṃ juttaṃ, taṃ khu kiaṃ juvarāeṇa / ( / sadṛśaṃ khalvetat---yanmahārājarudranareśvaranandanena kartavyaṃ, yat kākatikulaprasavānāṃ kṣamaṃ, yat kuladevatāyāḥ svayaṃbhūdevasya prasattiviśeṣāṇāṃ yuktaṃ, tat khalu kṛtaṃ yuvarājena / ) rājā---(sapramodagadgadaṃ) tatastataḥ / prathamaḥ---anantaram- chinnodyadvairivīrapratibhayamukuṭāṭopasaṃjātarāhu- bhrāntibhraśyatpataṅgābhayakarapṛtanāreṇubaddhāndhakārā / āsīt saṃgrāmavelā viharadasilatodbhinnamattebhakumbha- prodyanmuktaughatārānikaraparivṛtasvarvadhūvaktracandrā","पुरोधसः---मानुषवेषतिरोहितेनापि काकतीयविष्णुना किंचिदाविष्कृतो निजप्रभावः / मन्त्रिणः---(सहर्षातिशयाद्भुतं) अहो पराक्रमातिभूमिः प्रतापरुद्रस्य / परिजनः--- / सरिसं खु एदं, जं महाराअरुद्दणरेसरणंदणेण कादव्वं, जं काऐकुलप्पसवाणं खमं, जं कुलदेवदाए सअंभूदेवस्स प्पसत्तिविसेसाणं जुत्तं, तं खु किअं जुवराएण / ( / सदृशं खल्वेतत्---यन्महाराजरुद्रनरेश्वरनन्दनेन कर्तव्यं, यत् काकतिकुलप्रसवानां क्षमं, यत् कुलदेवतायाः स्वयंभूदेवस्य प्रसत्तिविशेषाणां युक्तं, तत् खलु कृतं युवराजेन / ) राजा---(सप्रमोदगद्गदं) ततस्ततः / प्रथमः---अनन्तरम्- छिन्नोद्यद्वैरिवीरप्रतिभयमुकुटाटोपसंजातराहु- भ्रान्तिभ्रश्यत्पतङ्गाभयकरपृतनारेणुबद्धान्धकारा / आसीत् संग्रामवेला विहरदसिलतोद्भिन्नमत्तेभकुम्भ- प्रोद्यन्मुक्तौघतारानिकरपरिवृतस्वर्वधूवक्त्रचन्द्रा"
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.10,anantaraṃ yuvarājājñayā vṛtrārātidigantarālavijayaprakhyātavikrāntayaḥ pārepūrvapayodhi kalpitajayastambhāḥ sphurattejasaḥ / velākānanavāsigītavibhavaṃ devasya dorvikramaṃ śṛṇvanto muhurandhrasainyapatayaḥ prāptā diśaṃ dakṣiṇām,अनन्तरं युवराजाज्ञया वृत्रारातिदिगन्तरालविजयप्रख्यातविक्रान्तयः पारेपूर्वपयोधि कल्पितजयस्तम्भाः स्फुरत्तेजसः / वेलाकाननवासिगीतविभवं देवस्य दोर्विक्रमं शृण्वन्तो मुहुरन्ध्रसैन्यपतयः प्राप्ता दिशं दक्षिणाम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.11,tatra ca munau lopāmudrāsuhṛdi nikaṭasthe 'pi mahatā bhavantyetā nadyaḥ kaluṣapayasaḥ sainyarajasā / itīva vyomāgre kalayapavanāndolitaśikhāḥ patākāḥ sotprāsāḥ pratipadamanṛtyannatitarām,तत्र च मुनौ लोपामुद्रासुहृदि निकटस्थे ऽपि महता भवन्त्येता नद्यः कलुषपयसः सैन्यरजसा / इतीव व्योमाग्रे कलयपवनान्दोलितशिखाः पताकाः सोत्प्रासाः प्रतिपदमनृत्यन्नतितराम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.12,anantaraṃ pāṇḍyapramukhān dākṣiṇātyān kṣitīśvarān śaraṇamupagatān kākatīyavīrarudraḥ svacamūpatinirviśeṣaṃ saṃbhāvya taiḥ saha pratīcīṃ diśaṃ pracalitaḥ / mantriṇaḥ---sādhu sādhu samācaritamātmanīnaṃ pāṇḍyairyat pūrvameva devasya caraṇamūlaṃ prāptāḥ / tatastataḥ / dvitīyaḥ---tatra ca pāścāttyānāṃ dhvajeṣu sthitamadhikabharasrastadaṇḍeṣu gṛdhra- vrātairyaccaṇḍatuṇḍāhativihatapaṭeṣvāhatakṣiptapakṣaiḥ / astraṃ gārutmataṃ tat samajani vijayaprārthināmandhrasainya- praṣṭhānāṃ janyamanyannijanibiḍabhujādaṇḍakaṇḍūviḍambaḥ,अनन्तरं पाण्ड्यप्रमुखान् दाक्षिणात्यान् क्षितीश्वरान् शरणमुपगतान् काकतीयवीररुद्रः स्वचमूपतिनिर्विशेषं संभाव्य तैः सह प्रतीचीं दिशं प्रचलितः / मन्त्रिणः---साधु साधु समाचरितमात्मनीनं पाण्ड्यैर्यत् पूर्वमेव देवस्य चरणमूलं प्राप्ताः / ततस्ततः / द्वितीयः---तत्र च पाश्चात्त्यानां ध्वजेषु स्थितमधिकभरस्रस्तदण्डेषु गृध्र- व्रातैर्यच्चण्डतुण्डाहतिविहतपटेष्वाहतक्षिप्तपक्षैः / अस्त्रं गारुत्मतं तत् समजनि विजयप्रार्थिनामन्ध्रसैन्य- प्रष्ठानां जन्यमन्यन्निजनिबिडभुजादण्डकण्डूविडम्बः
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.13,anantaraṃ--- jitvā pratīcīmatha vīrarudraḥ pratyarthinārīnayanāmbupūrṇām / revāṃ samuttīrya gajānubaddhasetuṃ vijetuṃ gatavānudīcīm,अनन्तरं--- जित्वा प्रतीचीमथ वीररुद्रः प्रत्यर्थिनारीनयनाम्बुपूर्णाम् / रेवां समुत्तीर्य गजानुबद्धसेतुं विजेतुं गतवानुदीचीम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.14,tatrāṅgavaṅgakaliṅgamālavaprabhṛtayaḥ sarve bhūpālā militvā yuddhāya baddhādarāḥ purataḥ prādurabhavan / mantriṇaḥ---aho paramanātmaveditodīcyānāṃ yatpratāparudrasyāpi paripanthino bhavanti / rājā---tatastataḥ / prathamaḥ---anantaraṃ samamanīkinībhirāpatantībhiḥ rājakāni vilokya sagarvamevamuktaṃ senāpatibhiḥ--- re re ghūrjara jarjaro 'si samare lampāka ! kiṃ kampase vaṅga ! tvaṅgasi kiṃ mudhā balarajaḥ kāṇo 'si kiṃ koṅkaṇa ! / prāṇatrāṇaparāyaṇo bhava mahārāṣṭrāparāṣṭro 'syamī yoddhāro vayamityarīnabhibhavantyandhrakṣamābhṛdbhaṭāḥ,तत्राङ्गवङ्गकलिङ्गमालवप्रभृतयः सर्वे भूपाला मिलित्वा युद्धाय बद्धादराः पुरतः प्रादुरभवन् / मन्त्रिणः---अहो परमनात्मवेदितोदीच्यानां यत्प्रतापरुद्रस्यापि परिपन्थिनो भवन्ति / राजा---ततस्ततः / प्रथमः---अनन्तरं सममनीकिनीभिरापतन्तीभिः राजकानि विलोक्य सगर्वमेवमुक्तं सेनापतिभिः--- रे रे घूर्जर जर्जरो ऽसि समरे लम्पाक ! किं कम्पसे वङ्ग ! त्वङ्गसि किं मुधा बलरजः काणो ऽसि किं कोङ्कण ! / प्राणत्राणपरायणो भव महाराष्ट्रापराष्ट्रो ऽस्यमी योद्धारो वयमित्यरीनभिभवन्त्यन्ध्रक्षमाभृद्भटाः
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.15,(/‘vayamandhranāthasubhaṭāḥ pratyarthidāvānalāḥ'; iti pāṭhāntaram //)// etadroṣasaṃrabdhavacanarūpaṃ toṭakam / parijanaḥ--- // sāhu sāhu camūvariṇaṃ vaaṇaṃ / evvaṃ phaṇiā uṇa kīrisaṃ uvakkaṃdaṃ tehiṃ / (//sādhu sādhu camūpatīnāṃ vacanam / etat bhaṇittvā punaḥ kīdṛśamupakrāntaṃ taiḥ /) prathamaḥ--- kiṃ kathyate ? sainikānāṃ nirupamaḥ parākramaḥ / yastatrābhavadāhavastamakhilaṃ jānāti bhāgīrathī yātyākṣīt surabhūyakāraṇanijāhaṃkāramucchṛṅkhalam / ārādvīkṣya samagramandhrasubhaṭaprodghūrṇakhaḍragāvalī- dhārātīrthamupetya divyanagarīmārohato bhūpatīn,(/‘वयमन्ध्रनाथसुभटाः प्रत्यर्थिदावानलाःऽ; इति पाठान्तरम् //)// एतद्रोषसंरब्धवचनरूपं तोटकम् / परिजनः--- // साहु साहु चमूवरिणं वअणं / एव्वं फणिआ उण कीरिसं उवक्कंदं तेहिं / (//साधु साधु चमूपतीनां वचनम् / एतत् भणित्त्वा पुनः कीदृशमुपक्रान्तं तैः /) प्रथमः--- किं कथ्यते ? सैनिकानां निरुपमः पराक्रमः / यस्तत्राभवदाहवस्तमखिलं जानाति भागीरथी यात्याक्षीत् सुरभूयकारणनिजाहंकारमुच्छृङ्खलम् / आराद्वीक्ष्य समग्रमन्ध्रसुभटप्रोद्घूर्णखड्रगावली- धारातीर्थमुपेत्य दिव्यनगरीमारोहतो भूपतीन्
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.16,anantaraṃ tatra tatra pralīnātmanaḥ pratipakṣamūlānanveṣṭukāmāstriliṅgasainikāstattaddeśaveṣabhāṣādikamāviṣkurvāṇāḥ sarvataḥ paryaṭanti sma / jīvagrāhaṃ gṛhītvā samānayanti sma yuvarājāntikam / mantriṇaḥ---sādhīyān khalu sainikānāmudyamaḥ / etat prakṛtopayogitvena vañcanādadhibalam / rājā---tatastataḥ / dvitīyaḥ---anantaraṃ narapatayo nijaparijaneṣvapyakṛtaviśvāsāḥ pratāparudrasya pādamūlameva śaraṇamupagatāḥ / parijanaḥ--- / aho ṇaravariṇaṃ jujjhakāarattaṇaṃ / ( / aho narapatīnāṃ yuddhakātaratvam / ) eṣa bhayapratipādanādudvegaḥ / prathamaḥ---kimucyate kātaryamiti / aṅgāḥ saṃgarabhīravaḥ samabhavaṃścolāḥ palāyākulāḥ kāśmīrāḥ smaraṇīyavikramakathā hūṇā nirīṇaśriyaḥ / lampākā bhayakampamānavapuṣo vaṅgā niraṅgīkṛtā nepālāḥ paripālanavyasaninaḥ suhmāśca nīraṃhasaḥ,अनन्तरं तत्र तत्र प्रलीनात्मनः प्रतिपक्षमूलानन्वेष्टुकामास्त्रिलिङ्गसैनिकास्तत्तद्देशवेषभाषादिकमाविष्कुर्वाणाः सर्वतः पर्यटन्ति स्म / जीवग्राहं गृहीत्वा समानयन्ति स्म युवराजान्तिकम् / मन्त्रिणः---साधीयान् खलु सैनिकानामुद्यमः / एतत् प्रकृतोपयोगित्वेन वञ्चनादधिबलम् / राजा---ततस्ततः / द्वितीयः---अनन्तरं नरपतयो निजपरिजनेष्वप्यकृतविश्वासाः प्रतापरुद्रस्य पादमूलमेव शरणमुपगताः / परिजनः--- / अहो णरवरिणं जुज्झकाअरत्तणं / ( / अहो नरपतीनां युद्धकातरत्वम् / ) एष भयप्रतिपादनादुद्वेगः / प्रथमः---किमुच्यते कातर्यमिति / अङ्गाः संगरभीरवः समभवंश्चोलाः पलायाकुलाः काश्मीराः स्मरणीयविक्रमकथा हूणा निरीणश्रियः / लम्पाका भयकम्पमानवपुषो वङ्गा निरङ्गीकृता नेपालाः परिपालनव्यसनिनः सुह्माश्च नीरंहसः
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.17,(a:‘pralāpākulāḥ'; iti pāṭhāntaram //) api ca kāmbhojāḥ kṣatakumbhinīparicayāḥ prāptavraṇāḥ sevaṇāḥ gauḍāḥ pīḍitavigrahāḥ śritakulagrāvāṅkaṇāḥ koṅkaṇāḥ / lāṭāḥ pāṭitamūrtayaḥ parilasa(gala) dbhīvihvalāḥ siṃhalāḥ karṇāṭāḥ paripūrṇavepathubhṛtastandrālavo mālavāḥ,(अ:‘प्रलापाकुलाःऽ; इति पाठान्तरम् //) अपि च काम्भोजाः क्षतकुम्भिनीपरिचयाः प्राप्तव्रणाः सेवणाः गौडाः पीडितविग्रहाः श्रितकुलग्रावाङ्कणाः कोङ्कणाः / लाटाः पाटितमूर्तयः परिलस(गल) द्भीविह्वलाः सिंहलाः कर्णाटाः परिपूर्णवेपथुभृतस्तन्द्रालवो मालवाः
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.18,kiṃ ca bhojā vyarthabhujāyudhāḥ kṣatanijastrīkelayaḥ keralāḥ pāṇḍyāḥ khaṇḍitavikramāḥ prakaṭitahrījarjarā ghūrjarāḥ / pāñcālāḥ praṇatiprapañcitabhiyaścāṭūtkaṭāḥ kīkaṭāḥ kāmpilyāḥ śritapallayaḥ kṛtayaśobhaṅgāḥ kaliṅgā api,किं च भोजा व्यर्थभुजायुधाः क्षतनिजस्त्रीकेलयः केरलाः पाण्ड्याः खण्डितविक्रमाः प्रकटितह्रीजर्जरा घूर्जराः / पाञ्चालाः प्रणतिप्रपञ्चितभियश्चाटूत्कटाः कीकटाः काम्पिल्याः श्रितपल्लयः कृतयशोभङ्गाः कलिङ्गा अपि
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.19,"(sarve harṣātiśayaṃ nāṭayanti /) parijanaḥ---(sāścaryaṃ) / aho vīraruddassa aisaidatihuvaṇāi jujjhāvadāṇāi / (/ aho vīrarudrasyātiśayitatribhuvanāni yuddhāpadānāni /) rājā---(saharṣaṃ) mahatīṃ pratiṣṭhāmāropitaṃ khalu kākatīyakulaṃ viśvaikavijayinā vatsena / purodhasaḥ---āmūlacūḍaṃ phalitāḥ prasattayaḥ kākatīyānvayadevatānām / rājā---tatastataḥ / prathamaḥ---anantaraṃ sakaladigvijayasamuttejitejovilāsaḥ sarvanareśvarāṇāṃ tāni tānyupāyanāni svīkṛtya samagrasainyaiḥ sapakṣairmahībhṛdgaṇairāśritena mahatā balārṇavena nyavartata viśvaikavīro vīrarudraḥ / mantriṇaḥ---(saharṣaṃ) kutredānīṃ rājaputraḥ ? dvitīyaḥ---sāmprataṃ kiṃkurvāṇarājalokaḥ sarvānapi senāpatīn nagaraṃ prasthāpya katipayamaulaparivṛtaḥ kākatīyavīraḥ svairaṃ godāvarīparisarāraṇyeṣu mṛgayākutūhalī viharate / mantriṇaḥ---(savimarśaṃ) mahārāja ! nūnaṃ tvayyeva śāsati vasumatīṃ yauvarājyameva bahumanyate rājaputraḥ / eṣā prāptyāśā / digvijayākṛṣṭanareśvaravṛttāntasya vyāpitvāt patākā nirūpitā / rājā---tadacirameva yuṣmābhirānetavyo vatsaḥ, anunetavyaścarājyābhiṣekāya / mantriṇaḥ---yadājñāpayati devaḥ / (iti niṣkrāntāḥ / ) nepathye---(sasaṃbhramaṃ) bho bho nāgarikāḥ ! satvaramapasarata dūram / yadidānīm- ālānaṃ tarasā nipāṭya nigalānyucchidya dhūtāṅkuśo vegotpātitadhūrgataḥ kaṭataṭīniryanmadāmbusrutiḥ / bhraśyatpaṇyapathaṃ caladgajahayaṃ bibhyajjanaughaṃ puraṃ viṣvagvyākulayatyamandarabhasaḥ svairaṃ karigrāmaṇīḥ","(सर्वे हर्षातिशयं नाटयन्ति /) परिजनः---(साश्चर्यं) / अहो वीररुद्दस्स ऐसैदतिहुवणाइ जुज्झावदाणाइ / (/ अहो वीररुद्रस्यातिशयितत्रिभुवनानि युद्धापदानानि /) राजा---(सहर्षं) महतीं प्रतिष्ठामारोपितं खलु काकतीयकुलं विश्वैकविजयिना वत्सेन / पुरोधसः---आमूलचूडं फलिताः प्रसत्तयः काकतीयान्वयदेवतानाम् / राजा---ततस्ततः / प्रथमः---अनन्तरं सकलदिग्विजयसमुत्तेजितेजोविलासः सर्वनरेश्वराणां तानि तान्युपायनानि स्वीकृत्य समग्रसैन्यैः सपक्षैर्महीभृद्गणैराश्रितेन महता बलार्णवेन न्यवर्तत विश्वैकवीरो वीररुद्रः / मन्त्रिणः---(सहर्षं) कुत्रेदानीं राजपुत्रः ? द्वितीयः---साम्प्रतं किंकुर्वाणराजलोकः सर्वानपि सेनापतीन् नगरं प्रस्थाप्य कतिपयमौलपरिवृतः काकतीयवीरः स्वैरं गोदावरीपरिसरारण्येषु मृगयाकुतूहली विहरते / मन्त्रिणः---(सविमर्शं) महाराज ! नूनं त्वय्येव शासति वसुमतीं यौवराज्यमेव बहुमन्यते राजपुत्रः / एषा प्राप्त्याशा / दिग्विजयाकृष्टनरेश्वरवृत्तान्तस्य व्यापित्वात् पताका निरूपिता / राजा---तदचिरमेव युष्माभिरानेतव्यो वत्सः, अनुनेतव्यश्चराज्याभिषेकाय / मन्त्रिणः---यदाज्ञापयति देवः / (इति निष्क्रान्ताः / ) नेपथ्ये---(ससंभ्रमं) भो भो नागरिकाः ! सत्वरमपसरत दूरम् / यदिदानीम्- आलानं तरसा निपाट्य निगलान्युच्छिद्य धूताङ्कुशो वेगोत्पातितधूर्गतः कटतटीनिर्यन्मदाम्बुस्रुतिः / भ्रश्यत्पण्यपथं चलद्गजहयं बिभ्यज्जनौघं पुरं विष्वग्व्याकुलयत्यमन्दरभसः स्वैरं करिग्रामणीः"
Prataparudriya,verse,viprud_3.3.20,eṣa śaṅkātrāsarūpaḥ saṃbhramaḥ / rājā---(ākarṇya sasmitaṃ) kathaṃ vyākulayati kaṭakaṃ karīndraḥ / puruṣaḥ---mahārāja ! nūnamidānīṃ nagaraṃ praviśatāṃ nareśvaropāyanānāṃ dvipānāṃ gandhānilāya saṃkru dhyan nirargalo jātaḥ pradhānahastī / purodhasaḥ--- pitrā svayaṃbhūpatinopadiṣṭaṃ pratāparudrasya mahābhiṣekam / nirvighnamāpādayituṃ gajāsyaḥ kareṇurājākṛtirabhyupaiti,एष शङ्कात्रासरूपः संभ्रमः / राजा---(आकर्ण्य सस्मितं) कथं व्याकुलयति कटकं करीन्द्रः / पुरुषः---महाराज ! नूनमिदानीं नगरं प्रविशतां नरेश्वरोपायनानां द्विपानां गन्धानिलाय संक्रु ध्यन् निरर्गलो जातः प्रधानहस्ती / पुरोधसः--- पित्रा स्वयंभूपतिनोपदिष्टं प्रतापरुद्रस्य महाभिषेकम् / निर्विघ्नमापादयितुं गजास्यः करेणुराजाकृतिरभ्युपैति
Prataparudriya,verse,viprud_3.4.1,"eṣa garbhabījodbhedanādākṣepaḥ / rājā---(saharṣaṃ) tarhi vayamapi pramadavanadvāraprāsādamāruhya gajendramavalokayiṣyāmaḥ / (iyutthāya parikramya niṣkrāntāḥ sarve / ) // iti vīrarudravijayo nāma tṛtīyo 'ṅkaḥ // // atha caturtho 'ṅkaḥ // (tataḥ praviśati dhātrī ceṭī ca / ) dhātrī---(saroṣaṃ) / haṃje eārisasahassakajjapajjāule rāaulamahūsave vi saalā vi raaṇī keṇa sama tue ṇīdār / irisamahagghāi bhūsaṇāi kudo coriāi / kahaṃ ṇa viṇṇādaṃ tue dāsīeuttīe---saalā diso jeūṇa cauraṃtasāmaṃtaparivāro paāvaruddo ṇaaraṃ paviṭhṭho / kuṃladevadāe pasattīe mahārāassa aṇṇāe purohidāṇaṃ aṇuroheṇa amaccāṇaṃ aṇuvaṭṭaṇeṇa paāṇaṃ bhāaheee khoṇīe tavoviseseṇa aṃhārisassa pariaṇassa sukaaparipāeṇa abbhupagaamahārajjāhiseo juvarāo saṃjāo / evvaṃ vi eāiṇiṃ maṃ mahūsavāuliaṃ mottūṇa kahiṃ ṭhidā / ( /hañje etādṛśasahasrakāryaparyākule rājakulamahotsave 'pi sakalāpi rajanī kena samaṃ tvayā nītār ? idṛśamahārghāṇi bhūṣaṇāni kutaścoritāni ? kathaṃ na vijñātaṃ tvayā dāsyāḥ putryā---sakalā diśo jitvā caturantasāmantaparivāraḥ pratāparudro nagaraṃ praviṣṭaḥ / kuladevatāyāḥ prasattyā mahārājasyājñayā purohitānāmanurodhenāmātyānāmanuvartanena prajānāṃ bhāgadheyena kṣoṇyāstapoviśeṣeṇāsmādṛśasya parijanasya sukṛtaparipākeṇābhyupagatamahārājyābhiṣeko yuvarājaḥ saṃjātaḥ / evamapyekākinīṃ māṃ mahotsavākulitāṃ muktvā kutra sthitā ?) anena roṣavaśānniyatāptipradarśanamukhena bījasyāvamarśādvimarśasandhiḥ / ceṭīgatadoṣaprakhyāpanādapavādo 'ṅgam / ceṭī--- // sāmiṇi ! avarāhaṃ sahassa / (iti pādayoḥ patati / ) ( // svāmini ! aparādhaṃ sahasva /) dhātrī---(sabhrūbhaṅgaṃ) a dāsīeutti, paṭaṃcaleṇa sappadaṃsaṇaṃ paḍimajjesi jaṃ paṇāmeṇar irisāparāhaṃ siḍhilesi / (a dāsyāḥ putri ! paṭāñcalena sarpadaṃśanaṃ parimarjayasi-yatpraṇāmenedṛśāparādhaṃ śithilayasi / eṣa roṣasaṃbhāṣaṇarūpaḥ saṃpheṭaḥ / ceṭīr--- / irisasahāvā evva tumaṃ / tā ṇikkāraṇakoviṇiṃ hodiṃ amuvaṭṭiuṃ ahaṃ ṇa pajjattār / ( / idṛśasvabhāvaiva tvam / tat niṣkāraṇakopinīṃ bhavatīmanuvartitumahaṃ na paryāptā /) dhātrī---(saroṣaśiraḥ kampaṃ) // vakkasīladullalie ! lūṇakaṇṇāsiaṃ tumaṃ bandhiūṇa kārāgharabhāaṇaṃ karemi / ( // vakraśīladurlalite ! lūnakarṇanāsika ttvāṃ baddhravā kārāgṛhabhājanaṃ karomi //)// (iti bāhubandhanaṃ nāṭyati / ) eṣa bandhanarūpo vidravaḥ / ceṭī---(sabhayakampaṃ) a sāmiṇi ! rakkhohi rakkhehi asaraṇaṃ ṇiravarāha imaṃ jaṇaṃ / tuha attiāe hiḍiṃbassamaṃ gacchatīe ahaṃ balakkāreṇa ṇīdā / taddha paḍiūlaṃ devvaṃ pasādaaṃtīe vilaṃbidaṃ / kiṃ karemi / (a svāmini ! rakṣa rakṣa aśaraṇaṃ niraparādhamimaṃ janam / tavāttikayā hiḍimbāśramaṃ gacchantyāhaṃ balātkāreṇa nītā / tatra pratikūlaṃ daivaṃ prasādayantyā vilambitam / kiṃ karomi ?) dhātrī---(saroṣahuṅkāraṃ) aa eārisaṃ rāaulamahūsavaṃ ujjhia hiḍiṃbālaagaṃḍaselesu kiṃ tti mattaaṃ tāḍissai maṃdabhāiṇī ? (aa etādṛśaṃ rājakulamahotsavamujjhitvā hiḍimbālayagaṇḍaśaileṣu kimiti mastakaṃ tāḍayiṣyati mandabhāginī / ) eṣa gurutiraskṛtirūpo dravaḥ / ceṭī---dṛ sāmiṇi ! sahehi vilaṃbiaṃ / tue kādavvaṃ maṃgalovaāraṃ sigghaṃ ṇivvaṭṭemi / (iti vapuṣā praṇamati / ) (dṛ svāmini ! sahasva vilambitam / tvayā kartavyaṃ maṅgalopacāraṃ śīghraṃ nirvartayāmi / ) dhātrī---(saprasādaṃ) / haṃje ! uṭhṭhehi uṭṭhehi / ( / sakhi ! uttiṣṭha uttiṣṭha / ) eṣā virodhaśamanarūpā śaktiḥ / ceṭī---(saharṣamutthāya hastāvalambaṃ dattvā) a ido ido tattahodī / (a ita itastatrabhavatī / ) dhātrī---(kiṃcit parikramya puro 'valokya ca) aa kahaṃ eso paḍihārappavaro sasaṃbhamaṃ ṇiggao / tā paccāsaṇṇo via mahāhiseasamao / teṇa rāauttassa maṃgalaṇīrāaṇadīvariṃchcholiṃ ṇivvaṭṭeduṃ abbhaṃtaraṃ pavisahma / (aa kathameṣa pratīhārapravaraḥ sasaṃbhramaṃ nirgataḥ / tat pratyāsanna iva mahābhiṣekasamayaḥ / tena rājaputrasya maṅgalanīrājanadīpariñcholiṃ nirvartayitumabhyantaraṃ praviśāvaḥ / ) (iti niṣkrānte / ) praveśakaḥ / (tataḥ praviśati pratīhāraḥ / ) pratīhāraḥ---(sāṭopaṃ parikramya dvāri narapatikulakalakalamasahamānaḥ sāvamānaṃ kanakavetralatāmudyamya) re re nareśvarāḥ ! dantivyūhamupāyatīkṛtamamuṃ kurvantu puryā bahir- yasyodyadghanabṛṃhitairna ghaṭikāghaṇṭādhvaniḥ śrūyate / dūre cāstu rathāśvametadakhilaṃ yasyātisaṃdardato niṣkrāmat praviśacca nāgarakulaṃ na svairamāceṣṭate","एष गर्भबीजोद्भेदनादाक्षेपः / राजा---(सहर्षं) तर्हि वयमपि प्रमदवनद्वारप्रासादमारुह्य गजेन्द्रमवलोकयिष्यामः / (इयुत्थाय परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे / ) // इति वीररुद्रविजयो नाम तृतीयो ऽङ्कः // // अथ चतुर्थो ऽङ्कः // (ततः प्रविशति धात्री चेटी च / ) धात्री---(सरोषं) / हंजे एआरिससहस्सकज्जपज्जाउले राऔलमहूसवे वि सअला वि रअणी केण सम तुए णीदार् / इरिसमहग्घाइ भूसणाइ कुदो चोरिआइ / कहं ण विण्णादं तुए दासीएउत्तीए---सअला दिसो जेऊण चौरंतसामंतपरिवारो पआवरुद्दो णअरं पविठ्ठो / कुंलदेवदाए पसत्तीए महाराअस्स अण्णाए पुरोहिदाणं अणुरोहेण अमच्चाणं अणुवट्टणेण पआणं भाअहेएए खोणीए तवोविसेसेण अंहारिसस्स परिअणस्स सुकअपरिपाएण अब्भुपगअमहारज्जाहिसेओ जुवराओ संजाओ / एव्वं वि एआइणिं मं महूसवाउलिअं मोत्तूण कहिं ठिदा / ( /हञ्जे एतादृशसहस्रकार्यपर्याकुले राजकुलमहोत्सवे ऽपि सकलापि रजनी केन समं त्वया नीतार् ? इदृशमहार्घाणि भूषणानि कुतश्चोरितानि ? कथं न विज्ञातं त्वया दास्याः पुत्र्या---सकला दिशो जित्वा चतुरन्तसामन्तपरिवारः प्रतापरुद्रो नगरं प्रविष्टः / कुलदेवतायाः प्रसत्त्या महाराजस्याज्ञया पुरोहितानामनुरोधेनामात्यानामनुवर्तनेन प्रजानां भागधेयेन क्षोण्यास्तपोविशेषेणास्मादृशस्य परिजनस्य सुकृतपरिपाकेणाभ्युपगतमहाराज्याभिषेको युवराजः संजातः / एवमप्येकाकिनीं मां महोत्सवाकुलितां मुक्त्वा कुत्र स्थिता ?) अनेन रोषवशान्नियताप्तिप्रदर्शनमुखेन बीजस्यावमर्शाद्विमर्शसन्धिः / चेटीगतदोषप्रख्यापनादपवादो ऽङ्गम् / चेटी--- // सामिणि ! अवराहं सहस्स / (इति पादयोः पतति / ) ( // स्वामिनि ! अपराधं सहस्व /) धात्री---(सभ्रूभङ्गं) अ दासीएउत्ति, पटंचलेण सप्पदंसणं पडिमज्जेसि जं पणामेणर् इरिसापराहं सिढिलेसि / (अ दास्याः पुत्रि ! पटाञ्चलेन सर्पदंशनं परिमर्जयसि-यत्प्रणामेनेदृशापराधं शिथिलयसि / एष रोषसंभाषणरूपः संफेटः / चेटीर्--- / इरिससहावा एव्व तुमं / ता णिक्कारणकोविणिं होदिं अमुवट्टिउं अहं ण पज्जत्तार् / ( / इदृशस्वभावैव त्वम् / तत् निष्कारणकोपिनीं भवतीमनुवर्तितुमहं न पर्याप्ता /) धात्री---(सरोषशिरः कम्पं) // वक्कसीलदुल्ललिए ! लूणकण्णासिअं तुमं बन्धिऊण काराघरभाअणं करेमि / ( // वक्रशीलदुर्ललिते ! लूनकर्णनासिक त्त्वां बद्ध्रवा कारागृहभाजनं करोमि //)// (इति बाहुबन्धनं नाट्यति / ) एष बन्धनरूपो विद्रवः / चेटी---(सभयकम्पं) अ सामिणि ! रक्खोहि रक्खेहि असरणं णिरवराह इमं जणं / तुह अत्तिआए हिडिंबस्समं गच्छतीए अहं बलक्कारेण णीदा / तद्ध पडिऊलं देव्वं पसादअंतीए विलंबिदं / किं करेमि / (अ स्वामिनि ! रक्ष रक्ष अशरणं निरपराधमिमं जनम् / तवात्तिकया हिडिम्बाश्रमं गच्छन्त्याहं बलात्कारेण नीता / तत्र प्रतिकूलं दैवं प्रसादयन्त्या विलम्बितम् / किं करोमि ?) धात्री---(सरोषहुङ्कारं) अअ एआरिसं राऔलमहूसवं उज्झिअ हिडिंबालअगंडसेलेसु किं त्ति मत्तअं ताडिस्सै मंदभाइणी ? (अअ एतादृशं राजकुलमहोत्सवमुज्झित्वा हिडिम्बालयगण्डशैलेषु किमिति मस्तकं ताडयिष्यति मन्दभागिनी / ) एष गुरुतिरस्कृतिरूपो द्रवः / चेटी---दृ सामिणि ! सहेहि विलंबिअं / तुए कादव्वं मंगलोवआरं सिग्घं णिव्वट्टेमि / (इति वपुषा प्रणमति / ) (दृ स्वामिनि ! सहस्व विलम्बितम् / त्वया कर्तव्यं मङ्गलोपचारं शीघ्रं निर्वर्तयामि / ) धात्री---(सप्रसादं) / हंजे ! उठ्ठेहि उट्ठेहि / ( / सखि ! उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ / ) एषा विरोधशमनरूपा शक्तिः / चेटी---(सहर्षमुत्थाय हस्तावलम्बं दत्त्वा) अ इदो इदो तत्तहोदी / (अ इत इतस्तत्रभवती / ) धात्री---(किंचित् परिक्रम्य पुरो ऽवलोक्य च) अअ कहं एसो पडिहारप्पवरो ससंभमं णिग्गओ / ता पच्चासण्णो विअ महाहिसेअसमओ / तेण राऔत्तस्स मंगलणीराअणदीवरिंछ्छोलिं णिव्वट्टेदुं अब्भंतरं पविसह्म / (अअ कथमेष प्रतीहारप्रवरः ससंभ्रमं निर्गतः / तत् प्रत्यासन्न इव महाभिषेकसमयः / तेन राजपुत्रस्य मङ्गलनीराजनदीपरिञ्छोलिं निर्वर्तयितुमभ्यन्तरं प्रविशावः / ) (इति निष्क्रान्ते / ) प्रवेशकः / (ततः प्रविशति प्रतीहारः / ) प्रतीहारः---(साटोपं परिक्रम्य द्वारि नरपतिकुलकलकलमसहमानः सावमानं कनकवेत्रलतामुद्यम्य) रे रे नरेश्वराः ! दन्तिव्यूहमुपायतीकृतममुं कुर्वन्तु पुर्या बहिर्- यस्योद्यद्घनबृंहितैर्न घटिकाघण्टाध्वनिः श्रूयते / दूरे चास्तु रथाश्वमेतदखिलं यस्यातिसंदर्दतो निष्क्रामत् प्रविशच्च नागरकुलं न स्वैरमाचेष्टते"
Prataparudriya,verse,viprud_3.4.2,eṣā tarjanodvejanarūpā dyutiḥ / (kiṃciduccaiḥ) bho bho kulāmātyavṛddhāḥ pradhānādhikāriṇaḥ parijanāḥ paurāśca saṃśṛṇudhvam / eṣā rudradevasyājñā / yathā kila--- pūrvaiḥ kākativaṃśajairnṛpatibhiḥ samyagdhṛtā yā ciraṃ yasyā mānuṣaśambhunā gaṇapatikṣoṇībhujābhūt prathā / yeyaṃ madbhujayā kulādrivasatiṃ vismāritā medinī seyaṃ saṃprati vīrarudrabhujayoryātu pratiṣṭhāṃ sthirām,एषा तर्जनोद्वेजनरूपा द्युतिः / (किंचिदुच्चैः) भो भो कुलामात्यवृद्धाः प्रधानाधिकारिणः परिजनाः पौराश्च संशृणुध्वम् / एषा रुद्रदेवस्याज्ञा / यथा किल--- पूर्वैः काकतिवंशजैर्नृपतिभिः सम्यग्धृता या चिरं यस्या मानुषशम्भुना गणपतिक्षोणीभुजाभूत् प्रथा / येयं मद्भुजया कुलाद्रिवसतिं विस्मारिता मेदिनी सेयं संप्रति वीररुद्रभुजयोर्यातु प्रतिष्ठां स्थिराम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.4.3,eṣā svavaṃśajānāṃ kīrtanād gurukīrtanarūpaḥ prasaṅgaḥ / (punaḥ sāṭopaṃ parikramya) adhikṛtāḥ kimidānīmārabhadhve / kimupakrāntaḥ svayaṃbhūdevasamārādhanavidhiḥ / kacciddattāḥ puradevatābhyo balayaḥ ? kimabhyarcitāḥ sarve varṇavṛddhāḥ ? kaccit prasādhitā mahābhiṣekavediḥ ? kiṃ sajjīkṛtāni kanakakalaśeṣu puṇyatīrthasalilāni ? kaccidabhyarṇamupanītānyuttamopakaraṇāni ? kiṃ maṅgalamuhūrte kṛtāvadhānanā jyotirvidaḥ ? kaccidalaṃkṛtāstriliṅganagarīmṛgīdṛśaśca ? yadidānīṃ vasumatīpāṇigrahaṇocitamaṅgalācāraveṣaḥ pratāparudraḥ kākatīyamārājyalakṣmīmahāntaḥ pure vartate / tat tvaradhvam / (anyato gatvā sabhrūkṣepamavalokya) kathaṃ rājāno na viramanti / (kiṃcidupasṛtya) bho bho bhūpālāḥ ! yathāvakāśamādhvam / sajjīkurudhvamupāyanajātam / na vṛyā saṃmardaṃ sahate mama vetrayaṣṭiḥ / etadavamānarūpaṃ chalanam / (samantādavalokya sagarvā tiśayaṃ) aho ! tṛṇīkṛtajagatāṃ kṣitibhṛtāmudvelaṃ saṃmardaṃ nivārayato mama prabhāvaḥ / athavā kākatīyadauvārikāṇāṃ likhitapaṭhitameva rājanivāraṇam / eṣa svaśaktyāviṣkaraṇarūpo vyavasāyaḥ / (praviśya paṭākṣepeṇa dauvārikaḥ / ) dauvārikaḥ---(sākṣepaṃ) re kena khalvasamayavidā bhūpatayo nivāritāḥ ? mahotsavadidṛkṣavaḥ sarve praviśantu / prathamaḥ---(saroṣaṃ) re kākatīyakulavṛdhdapratīhāraṃ māmasamayavedinamudāharasi / dvitīyaḥ---bhavatu yo vā ko vā bhavān / praveṣṭavyā narapataya iti mahārājasyājñā / etat pratīhārayoranyonyaroṣasaṃrabdhavacanarūpaṃ virodhanam / prathamaḥ---kimanena samaṃ śuṣkakalahena / yāvat pradhānāgāradvāravedikāmadhyamadhyāsīnaṃ purohitapuraskṛtaṃ yuvarājamevopasarpāmi / (iti parikrāmati / ) dvitīyaḥ---ahamapi yathānirdiṣṭamanutiṣṭhāmi / (iti parikrāmati / ) (tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaḥ pratāparudraḥ purodhaso mantriṇaśca / ) purodhasaḥ---kākatīyakulatilaka ! yuvarājena bhavatā līlayaiva diśo daśa vijitā ityamī samyagadya satyāśiṣo vayam / kiṃ ca-- adyānvayaḥ kākatibhūpatīnāṃ prāptastrilokīprathitāṃ pratiṣṭhām / rājanvatī bhūriyamadya jātā vītopasargāḥ sakalāḥ prajāśca,एषा स्ववंशजानां कीर्तनाद् गुरुकीर्तनरूपः प्रसङ्गः / (पुनः साटोपं परिक्रम्य) अधिकृताः किमिदानीमारभध्वे / किमुपक्रान्तः स्वयंभूदेवसमाराधनविधिः / कच्चिद्दत्ताः पुरदेवताभ्यो बलयः ? किमभ्यर्चिताः सर्वे वर्णवृद्धाः ? कच्चित् प्रसाधिता महाभिषेकवेदिः ? किं सज्जीकृतानि कनककलशेषु पुण्यतीर्थसलिलानि ? कच्चिदभ्यर्णमुपनीतान्युत्तमोपकरणानि ? किं मङ्गलमुहूर्ते कृतावधानना ज्योतिर्विदः ? कच्चिदलंकृतास्त्रिलिङ्गनगरीमृगीदृशश्च ? यदिदानीं वसुमतीपाणिग्रहणोचितमङ्गलाचारवेषः प्रतापरुद्रः काकतीयमाराज्यलक्ष्मीमहान्तः पुरे वर्तते / तत् त्वरध्वम् / (अन्यतो गत्वा सभ्रूक्षेपमवलोक्य) कथं राजानो न विरमन्ति / (किंचिदुपसृत्य) भो भो भूपालाः ! यथावकाशमाध्वम् / सज्जीकुरुध्वमुपायनजातम् / न वृया संमर्दं सहते मम वेत्रयष्टिः / एतदवमानरूपं छलनम् / (समन्तादवलोक्य सगर्वा तिशयं) अहो ! तृणीकृतजगतां क्षितिभृतामुद्वेलं संमर्दं निवारयतो मम प्रभावः / अथवा काकतीयदौवारिकाणां लिखितपठितमेव राजनिवारणम् / एष स्वशक्त्याविष्करणरूपो व्यवसायः / (प्रविश्य पटाक्षेपेण दौवारिकः / ) दौवारिकः---(साक्षेपं) रे केन खल्वसमयविदा भूपतयो निवारिताः ? महोत्सवदिदृक्षवः सर्वे प्रविशन्तु / प्रथमः---(सरोषं) रे काकतीयकुलवृध्दप्रतीहारं मामसमयवेदिनमुदाहरसि / द्वितीयः---भवतु यो वा को वा भवान् / प्रवेष्टव्या नरपतय इति महाराजस्याज्ञा / एतत् प्रतीहारयोरन्योन्यरोषसंरब्धवचनरूपं विरोधनम् / प्रथमः---किमनेन समं शुष्ककलहेन / यावत् प्रधानागारद्वारवेदिकामध्यमध्यासीनं पुरोहितपुरस्कृतं युवराजमेवोपसर्पामि / (इति परिक्रामति / ) द्वितीयः---अहमपि यथानिर्दिष्टमनुतिष्ठामि / (इति परिक्रामति / ) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः प्रतापरुद्रः पुरोधसो मन्त्रिणश्च / ) पुरोधसः---काकतीयकुलतिलक ! युवराजेन भवता लीलयैव दिशो दश विजिता इत्यमी सम्यगद्य सत्याशिषो वयम् / किं च-- अद्यान्वयः काकतिभूपतीनां प्राप्तस्त्रिलोकीप्रथितां प्रतिष्ठाम् / राजन्वती भूरियमद्य जाता वीतोपसर्गाः सकलाः प्रजाश्च
Prataparudriya,verse,viprud_3.4.4,eṣā siddhavadbhāviśreyaḥ kathanāt prarocanā / mantriṇaḥ--- sūryasomānvayāmātyamahattādyādharīkṛtā / asmābhiradhikurvāṇaiḥ kākatīyakulasthitim,एषा सिद्धवद्भाविश्रेयः कथनात् प्ररोचना / मन्त्रिणः--- सूर्यसोमान्वयामात्यमहत्ताद्याधरीकृता / अस्माभिरधिकुर्वाणैः काकतीयकुलस्थितिम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.1,"etat prakṛtānuguṇapraśaṃsanād vicalanam / purodhasaḥ---rājaputra ! sajjīkṛteyaṃ mahābhiṣekasāmagrī / kākatīyanareśvarakramādhiṣṭhiṃta bhadrāsanaṃ bhavadadhirohaṇaṃ pratīkṣate / tat paripālaya svayaṃbhūdevānugṛhītāṃ mahārājasyājñām / etat kāryasaṃgraharūpamādānam / pratāparudraḥ---tarhi kuladevatāṃ svayaṃbhūdevaṃ namaskṛtya, gurvājñāṃ voḍhumicchāmi / purodhasaḥ---sadṛśo 'yamācāraḥ kākatīyakulapradīpasya bhavataḥ / kiṃ tu pratyāsīdati mahābhiṣekasamayaḥ / tadacireṇaiva vihitakartavyena rājaputreṇāgantavyam / vayamitaḥ karaṇīyaśeṣaṃ prati (pari) pālayāmaḥ / pratāparudraḥ---yadādiśanti kākatīyānvayapratyāyayitāraḥ / (ityutthāya yathocitaṃ parikramya niṣkrāntāḥ sarve / ) // iti tvaritamahotsavo nāma caturtho 'ṅkaḥ //)// // atha pañcamo 'ṅkaḥ // (tataḥ praviśanti jyotirvidaḥ / ) jyotirvidaḥ---(sasaṃbhramaṃ parikramya) bho bhoḥ ! tvaradhvam / kutra purodhasaḥ / kutra vā mantriyāḥ ? samānīyatāṃ svayaṃbhūdevasamārādhanāsaktacitatayā vilambamāno rājaputraḥ / yena pratyāsannataro vartate mahābhiṣekamuhūrtaḥ / etaduttarāṅkasya pūrvāṅkārthānusaṃgatvādaṅkāvataraṇam / (savimarśāścaryaṃ) aho viśvātiśāyinī kākatīyakulapratiṣṭhā / yataḥ--- ādeṣṭā kuladevatā sa bhagavān yasya svayaṃbhūḥ śivo yaṃ sajja kurute parākramajitaḥ kṣoṇīpatīnāṃ gaṇaḥ / yasmai ca spṛhayatyaśeṣajagatī taṃ vīrarudrākṛter viṣṇorvīkṣya mahābhiṣevanavidhiṃ nandanti sarve janāḥ","एतत् प्रकृतानुगुणप्रशंसनाद् विचलनम् / पुरोधसः---राजपुत्र ! सज्जीकृतेयं महाभिषेकसामग्री / काकतीयनरेश्वरक्रमाधिष्ठिंत भद्रासनं भवदधिरोहणं प्रतीक्षते / तत् परिपालय स्वयंभूदेवानुगृहीतां महाराजस्याज्ञाम् / एतत् कार्यसंग्रहरूपमादानम् / प्रतापरुद्रः---तर्हि कुलदेवतां स्वयंभूदेवं नमस्कृत्य, गुर्वाज्ञां वोढुमिच्छामि / पुरोधसः---सदृशो ऽयमाचारः काकतीयकुलप्रदीपस्य भवतः / किं तु प्रत्यासीदति महाभिषेकसमयः / तदचिरेणैव विहितकर्तव्येन राजपुत्रेणागन्तव्यम् / वयमितः करणीयशेषं प्रति (परि) पालयामः / प्रतापरुद्रः---यदादिशन्ति काकतीयान्वयप्रत्याययितारः / (इत्युत्थाय यथोचितं परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे / ) // इति त्वरितमहोत्सवो नाम चतुर्थो ऽङ्कः //)// // अथ पञ्चमो ऽङ्कः // (ततः प्रविशन्ति ज्योतिर्विदः / ) ज्योतिर्विदः---(ससंभ्रमं परिक्रम्य) भो भोः ! त्वरध्वम् / कुत्र पुरोधसः / कुत्र वा मन्त्रियाः ? समानीयतां स्वयंभूदेवसमाराधनासक्तचिततया विलम्बमानो राजपुत्रः / येन प्रत्यासन्नतरो वर्तते महाभिषेकमुहूर्तः / एतदुत्तराङ्कस्य पूर्वाङ्कार्थानुसंगत्वादङ्कावतरणम् / (सविमर्शाश्चर्यं) अहो विश्वातिशायिनी काकतीयकुलप्रतिष्ठा / यतः--- आदेष्टा कुलदेवता स भगवान् यस्य स्वयंभूः शिवो यं सज्ज कुरुते पराक्रमजितः क्षोणीपतीनां गणः / यस्मै च स्पृहयत्यशेषजगती तं वीररुद्राकृतेर् विष्णोर्वीक्ष्य महाभिषेवनविधिं नन्दन्ति सर्वे जनाः"
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.2,eṣa svayaṃbhūdevopadeśanareśvaravijayapramukhamukhasaṃdhyādibījanānārthānāṃ mahāprayojanībhūtamahābhiṣekārthatayā yojanānnirvahaṇasaṃdhiḥ / (sollāsaṃ) nūnamidānīṃ svapne 'pyāsūtritāmājñāṃ pālayantaṃ kulodvaham / na māntyantarmudaḥ śaṃbhorvibhorapyabhinandataḥ,एष स्वयंभूदेवोपदेशनरेश्वरविजयप्रमुखमुखसंध्यादिबीजनानार्थानां महाप्रयोजनीभूतमहाभिषेकार्थतया योजनान्निर्वहणसंधिः / (सोल्लासं) नूनमिदानीं स्वप्ने ऽप्यासूत्रितामाज्ञां पालयन्तं कुलोद्वहम् / न मान्त्यन्तर्मुदः शंभोर्विभोरप्यभिनन्दतः
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.3,eṣa mukhasaṃdhau prasiddhasya svapnopadeśarūpasya bījasyopagamāt saṃdhiḥ / (kiṃciduccaiḥ) kalyāṇī sakalāpi bhūtasaraṇiḥ kṣemapradā devatāḥ śreyaḥ prasravanirbharā dvijanuṣāmāśīrgiro jāgrati / ārūḍhā padamunnataṃ grahagaṇāḥ śreyān muhūrtaḥ śubhaiḥ nakṣatrāṇi śivaṃkarāṇi śubhadāścānye nimittodayāḥ,एष मुखसंधौ प्रसिद्धस्य स्वप्नोपदेशरूपस्य बीजस्योपगमात् संधिः / (किंचिदुच्चैः) कल्याणी सकलापि भूतसरणिः क्षेमप्रदा देवताः श्रेयः प्रस्रवनिर्भरा द्विजनुषामाशीर्गिरो जाग्रति / आरूढा पदमुन्नतं ग्रहगणाः श्रेयान् मुहूर्तः शुभैः नक्षत्राणि शिवंकराणि शुभदाश्चान्ये निमित्तोदयाः
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.4,tadvayameva rājaputrānayanāya prayatiṣyāmahe / eṣa prakṛtakāryamārgaṇādvirodhaḥ / (satvaraṃ parikramya puro 'valokya ca saharṣasaṃbhram) nanvāgata eva pratāparudraḥ ! viprairmaṅgalasūktipāṭhamukharairālokaśabdodyatair bhūpālaiḥ karasaṃbhṛtopakaraṇairāptairamātyātmajaiḥ / ślāghyairvandijanairdigantavijayaślāghāsamudghoṣaṇaiḥ strīvargaiśca yathocitaṃ parivṛto nīrājanodyogibhiḥ,तद्वयमेव राजपुत्रानयनाय प्रयतिष्यामहे / एष प्रकृतकार्यमार्गणाद्विरोधः / (सत्वरं परिक्रम्य पुरो ऽवलोक्य च सहर्षसंभ्रम्) नन्वागत एव प्रतापरुद्रः ! विप्रैर्मङ्गलसूक्तिपाठमुखरैरालोकशब्दोद्यतैर् भूपालैः करसंभृतोपकरणैराप्तैरमात्यात्मजैः / श्लाघ्यैर्वन्दिजनैर्दिगन्तविजयश्लाघासमुद्घोषणैः स्त्रीवर्गैश्च यथोचितं परिवृतो नीराजनोद्योगिभिः
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.5,tadvayaṃ cāsthānīmeva gatvā samucitamācariṣyāmaḥ / (iti parikrāmanti .) (tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaḥ pratāparudro mantriṇaśca / ) mantriṇaḥ---(savinayamagrato bhūtvā) kākatīyakulatilaka ! ita itaḥ / idaṃ rājyalakṣmīśuddhāntapradhānāgāraṃ praviśatu svāmī / na vilambārhāḥ kuladevatāyā manorathāḥ / etat paṭṭabandharūpakāryasyopakṣepaṇād grathanam / jyotirvidaḥ---(kiṃciduccaiḥ) bhoḥ bhoḥ kulāmātyāḥ ! saṃnahyadhvamupāharadhvamucitadravyāṇyupādhvaṃ surān saṃprāptaḥ sumuhūrta eṣa vijayī kalyāṇasaṃpatkhaniḥ / yasmin prāpya mahābhiṣekavibhavaṃ kṣoṇīṃ pralīnākhila- kṣmāpālāṃ ciramanvaśādgaṇapatirbhūbhṛtkulagrāmaṇīḥ,तद्वयं चास्थानीमेव गत्वा समुचितमाचरिष्यामः / (इति परिक्रामन्ति .) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः प्रतापरुद्रो मन्त्रिणश्च / ) मन्त्रिणः---(सविनयमग्रतो भूत्वा) काकतीयकुलतिलक ! इत इतः / इदं राज्यलक्ष्मीशुद्धान्तप्रधानागारं प्रविशतु स्वामी / न विलम्बार्हाः कुलदेवताया मनोरथाः / एतत् पट्टबन्धरूपकार्यस्योपक्षेपणाद् ग्रथनम् / ज्योतिर्विदः---(किंचिदुच्चैः) भोः भोः कुलामात्याः ! संनह्यध्वमुपाहरध्वमुचितद्रव्याण्युपाध्वं सुरान् संप्राप्तः सुमुहूर्त एष विजयी कल्याणसंपत्खनिः / यस्मिन् प्राप्य महाभिषेकविभवं क्षोणीं प्रलीनाखिल- क्ष्मापालां चिरमन्वशाद्गणपतिर्भूभृत्कुलग्रामणीः
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.6,"eṣa jyotirvidbhiranubhūtārthakhyāpanānnirṇayaḥ / parijanaḥ---(śrutvā) / paccāsaṇṇe vi muhūte kiṃ vilaṃbiadi mahāmaccehiṃ / ( / pratyāsanne 'pi muhūrte kiṃ vilambyate mahāmātyaiḥ / ) mantriṇaḥ---(upasṛtya) nātha ! kiṃ vismṛtā gurvājñā / nāyamavasaro nareśvaravijñāpanākarṇanasya / mahāsthānyāmevānugṛhyantāmamī / pratāparudraḥ---śirasi dhṛtaiva khalu tātasyājñā / kiṃ tu nopadiśyate punaranantarakaraṇīyam / etat prakṛtānuguṇyenānyonyaparibhāṣaṇāt paribhāṣaṇam / purodhasaḥ---(savinayasaṃbhramamupasṛtya) svīkṛtamahābhiṣekocitaveṣaḥ kanakavedikāmārohatu pratāparudraḥ / nṛpāḥ---deva ! mahārājaparyāyeṇa bhavadbhujaśikharamārohatu medinī / pratāparudraḥ---tathā bhavatu / (iti vedikāmārohati / ) nṛpāḥ---(sapraṇāmaṃ maṅgalavedikāṃ parivārya) vijayatāṃ vijayatāṃ kākatīyakulasvāmī / eṣa nareśvaraparyupāsanāt prasādaḥ / parijayaḥ---(vilokya sāmodakautukam) a puvvapavvaakaṇaasāṇuṃ sahassarassī via sumerukaṇaataḍaṃ mahendro via pakhkhivakkavaṭṭiṇaṃ cakkadharo via kaṇaavediṃ ārūḍho paāvaruddo / (a pūrvaparvatakanakasānuṃ sahasraraśima reva, sumerukanakataṭaṃ mahendra iva, pakṣicakravartinaṃ cakradhara iva, kanakavedimārūḍhaḥ pratāparudraḥ / ) mantriṇaḥ---kākatīśvara ! samāruhyatāmidaṃ bhadrāsanam / amī purodhaso mahābhiṣekāya tīrthasalilapūrṇān kanakakalaśān dhārayanti / pratāparudraḥ---tathā bhavatu / (iti svayaṃbhūdevaṃ kākatīyakulavṛddhāṃśca praṇaman siṃhāsane samupaviśati / ) purodhasaḥ---(trayīsamabhimantraṇasurabhīkṛtasalilān kanakakalaśānamātyahasteṣu vidhāya sādaram ) pratāparudranṛpate ! kākatīyakulocitaiḥ / prajānurañjanaiḥ kṣoṇīṃ pālayācandratārakam","एष ज्योतिर्विद्भिरनुभूतार्थख्यापनान्निर्णयः / परिजनः---(श्रुत्वा) / पच्चासण्णे वि मुहूते किं विलंबिअदि महामच्चेहिं / ( / प्रत्यासन्ने ऽपि मुहूर्ते किं विलम्ब्यते महामात्यैः / ) मन्त्रिणः---(उपसृत्य) नाथ ! किं विस्मृता गुर्वाज्ञा / नायमवसरो नरेश्वरविज्ञापनाकर्णनस्य / महास्थान्यामेवानुगृह्यन्ताममी / प्रतापरुद्रः---शिरसि धृतैव खलु तातस्याज्ञा / किं तु नोपदिश्यते पुनरनन्तरकरणीयम् / एतत् प्रकृतानुगुण्येनान्योन्यपरिभाषणात् परिभाषणम् / पुरोधसः---(सविनयसंभ्रममुपसृत्य) स्वीकृतमहाभिषेकोचितवेषः कनकवेदिकामारोहतु प्रतापरुद्रः / नृपाः---देव ! महाराजपर्यायेण भवद्भुजशिखरमारोहतु मेदिनी / प्रतापरुद्रः---तथा भवतु / (इति वेदिकामारोहति / ) नृपाः---(सप्रणामं मङ्गलवेदिकां परिवार्य) विजयतां विजयतां काकतीयकुलस्वामी / एष नरेश्वरपर्युपासनात् प्रसादः / परिजयः---(विलोक्य सामोदकौतुकम्) अ पुव्वपव्वअकणअसाणुं सहस्सरस्सी विअ सुमेरुकणअतडं महेन्द्रो विअ पख्खिवक्कवट्टिणं चक्कधरो विअ कणअवेदिं आरूढो पआवरुद्दो / (अ पूर्वपर्वतकनकसानुं सहस्ररशिम रेव, सुमेरुकनकतटं महेन्द्र इव, पक्षिचक्रवर्तिनं चक्रधर इव, कनकवेदिमारूढः प्रतापरुद्रः / ) मन्त्रिणः---काकतीश्वर ! समारुह्यतामिदं भद्रासनम् / अमी पुरोधसो महाभिषेकाय तीर्थसलिलपूर्णान् कनककलशान् धारयन्ति / प्रतापरुद्रः---तथा भवतु / (इति स्वयंभूदेवं काकतीयकुलवृद्धांश्च प्रणमन् सिंहासने समुपविशति / ) पुरोधसः---(त्रयीसमभिमन्त्रणसुरभीकृतसलिलान् कनककलशानमात्यहस्तेषु विधाय सादरम् ) प्रतापरुद्रनृपते ! काकतीयकुलोचितैः / प्रजानुरञ्जनैः क्षोणीं पालयाचन्द्रतारकम्"
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.7,(ityāśīrvādasādhuvādāyamānaṃ pāṇigrahaṇakautukatvaramāṇarājyalakṣmīmañjīraśiñjitānumoditaṃ svayaṃbhūdevapramodāṭṭahāsopabṛṃhitaṃ kākatīyakulaśreyaḥ prastāvanāḍiṇḍimaṃ cirāvalambitadharaṇībhārakhinnānāṃ phaṇipatiprabhṛtīnāṃ praharṣakṣveḍāviḍambitaṃ dharmapratiṣṭhāmaṅgalakāhalīkolāhalamanoharaṃ mahābhiṣekamuhūrtapraśaṃsinaṃ kanakajayaghaṇṭikāninādamanusaṃdadhānāḥ satvaraṃ pratāparudramabhiṣiñcanti / ) eṣa vāñchitārthaprāptirānandaḥ / ekato vaitālikāḥ---(saharṣātiśayamuccaiḥ) he lokāḥ ! pibata śravaḥ prasṛtibhiḥ kalyāṇavārtāmṛtaṃ jātaḥ kākativīrarudranṛpate rājyābhiṣekotsavaḥ / adyārabhya kaliḥ kṛtaḥ kṛtayugaṃ rājanvatī medinī devāḥ pūrṇahavirbhujastadadhunā yūyaṃ kṛtārthīkṛtāḥ,(इत्याशीर्वादसाधुवादायमानं पाणिग्रहणकौतुकत्वरमाणराज्यलक्ष्मीमञ्जीरशिञ्जितानुमोदितं स्वयंभूदेवप्रमोदाट्टहासोपबृंहितं काकतीयकुलश्रेयः प्रस्तावनाडिण्डिमं चिरावलम्बितधरणीभारखिन्नानां फणिपतिप्रभृतीनां प्रहर्षक्ष्वेडाविडम्बितं धर्मप्रतिष्ठामङ्गलकाहलीकोलाहलमनोहरं महाभिषेकमुहूर्तप्रशंसिनं कनकजयघण्टिकानिनादमनुसंदधानाः सत्वरं प्रतापरुद्रमभिषिञ्चन्ति / ) एष वाञ्छितार्थप्राप्तिरानन्दः / एकतो वैतालिकाः---(सहर्षातिशयमुच्चैः) हे लोकाः ! पिबत श्रवः प्रसृतिभिः कल्याणवार्तामृतं जातः काकतिवीररुद्रनृपते राज्याभिषेकोत्सवः / अद्यारभ्य कलिः कृतः कृतयुगं राजन्वती मेदिनी देवाः पूर्णहविर्भुजस्तदधुना यूयं कृतार्थीकृताः
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.8,anyato vaitālikāḥ--- ārūḍhe varavīrarudranṛpatau siṃhāsanaṃ śāsituṃ tasyājñā kṣitipālamaulivalabhīḥ svacchandamārohati / lokāṃstrīnadhirohato niravadhī kīrttipritāpau haṭhād ārohanti ca vindhyabhūdharataṭān pratyarthinaḥ pārthivāḥ,अन्यतो वैतालिकाः--- आरूढे वरवीररुद्रनृपतौ सिंहासनं शासितुं तस्याज्ञा क्षितिपालमौलिवलभीः स्वच्छन्दमारोहति / लोकांस्त्रीनधिरोहतो निरवधी कीर्त्तिप्रितापौ हठाद् आरोहन्ति च विन्ध्यभूधरतटान् प्रत्यर्थिनः पार्थिवाः
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.9,dakṣiṇato vaitālikāḥ--- gāyantīranumodate nijavadhūḥ śeṣaḥ śiraḥ kampanair lakṣmīṃ prīṇayate 'dya kacchapapatirvakṣassthalīdarśanāt / diṅnāgāśca kareṇukāśucamapākurvantyanuvrajyayā doṣṇā kākativīrarudranṛpatau viśvaṃbharāṃ bibhrati,दक्षिणतो वैतालिकाः--- गायन्तीरनुमोदते निजवधूः शेषः शिरः कम्पनैर् लक्ष्मीं प्रीणयते ऽद्य कच्छपपतिर्वक्षस्स्थलीदर्शनात् / दिङ्नागाश्च करेणुकाशुचमपाकुर्वन्त्यनुव्रज्यया दोष्णा काकतिवीररुद्रनृपतौ विश्वंभरां बिभ्रति
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.10,uttarato vaitālikāḥ--- prasthebhyaḥ kulabhūbhṛtāmapi hariddantāvalānāṃ mahā- kumbhebhyo 'pi phaṇābhṛtāmadhipatermūrdhnāṃ sahasrādapi / kūrmendrasya ca karparādapi jagadvikhyātasāronnatau bāhau saṃprati vīrarudranṛpateḥ prāptapratiṣṭhā mahī,उत्तरतो वैतालिकाः--- प्रस्थेभ्यः कुलभूभृतामपि हरिद्दन्तावलानां महा- कुम्भेभ्यो ऽपि फणाभृतामधिपतेर्मूर्ध्नां सहस्रादपि / कूर्मेन्द्रस्य च कर्परादपि जगद्विख्यातसारोन्नतौ बाहौ संप्रति वीररुद्रनृपतेः प्राप्तप्रतिष्ठा मही
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.11,eṣa sarvaduḥ khaśamanāt samayaḥ / mantriṇaḥ---aho ! prabhāvaḥ kākatīyānvayasya / yadidānīṃ--- pratāparudrasya mahābhiṣekapayaḥ kaṇā ye nipatanti rājñām / praṇāmanamreṣu śirassu teṣāṃ taiḥ kalpitaḥ svasvapadābhiṣekaḥ,एष सर्वदुः खशमनात् समयः / मन्त्रिणः---अहो ! प्रभावः काकतीयान्वयस्य / यदिदानीं--- प्रतापरुद्रस्य महाभिषेकपयः कणा ये निपतन्ति राज्ञाम् / प्रणामनम्रेषु शिरस्सु तेषां तैः कल्पितः स्वस्वपदाभिषेकः
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.12,purodhasaḥ---kākatīyakulottaṃsa ! rājyalakṣmīsaṃvaraṇasragiyamuttaṃsīkriyatām / (iti paṭṭabandhamācaranti / ) sarve---(sapramodātiśayaṃ) priyaṃ naḥ priyaṃ naḥ / eṣā prakṛtakāryasthirīkaraṇāt kṛtiḥ / mantriṇaḥ---(sarvato 'valokya) kasko 'tra bhoḥ ! ānīyatāṃ chatraṃ cāmarayugalaṃ ca / (praviśya pradhānapratīhāraḥ) pratīhāraḥ---yadājñāpayanti mahāmātyāḥ / (iti parikramya tānyupānayati / ) (prāntavartino narapatayo 'bhyupetya tāni sādaraṃ gṛhītvā yathocitamācaranti / ) purodhasaḥ---(saharṣātiśayaṃ) śrūyante bahavo mahānṛpatayaḥ kiṃ tairanīdṛkkramair īdṛgviśvajanīnaśauryagarimā jāgarti kaḥ kṣmātale / bālyakrīḍitadigjayastribhuvanakṣemaṃkaraprakriyaḥ kiṃkurvāṇasamastabhūpatigaṇaḥ śrīvīrarudro yathā,पुरोधसः---काकतीयकुलोत्तंस ! राज्यलक्ष्मीसंवरणस्रगियमुत्तंसीक्रियताम् / (इति पट्टबन्धमाचरन्ति / ) सर्वे---(सप्रमोदातिशयं) प्रियं नः प्रियं नः / एषा प्रकृतकार्यस्थिरीकरणात् कृतिः / मन्त्रिणः---(सर्वतो ऽवलोक्य) कस्को ऽत्र भोः ! आनीयतां छत्रं चामरयुगलं च / (प्रविश्य प्रधानप्रतीहारः) प्रतीहारः---यदाज्ञापयन्ति महामात्याः / (इति परिक्रम्य तान्युपानयति / ) (प्रान्तवर्तिनो नरपतयो ऽभ्युपेत्य तानि सादरं गृहीत्वा यथोचितमाचरन्ति / ) पुरोधसः---(सहर्षातिशयं) श्रूयन्ते बहवो महानृपतयः किं तैरनीदृक्क्रमैर् ईदृग्विश्वजनीनशौर्यगरिमा जागर्ति कः क्ष्मातले / बाल्यक्रीडितदिग्जयस्त्रिभुवनक्षेमंकरप्रक्रियः किंकुर्वाणसमस्तभूपतिगणः श्रीवीररुद्रो यथा
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.13,etadakhilātiśāyitvakathanamukhena prakṛtakāryānumodanādābhāṣaṇam / tadidānīṃ khalu--- yat kākatīyanṛparājyavilāsacihnaṃ yacchāyayā vasumatī vijahāti tāpam / chatreṇa tena kṛtalakṣmaṇi vīrarudre muktātapatravibhavāḥ suhṛdo dviṣaśca,एतदखिलातिशायित्वकथनमुखेन प्रकृतकार्यानुमोदनादाभाषणम् / तदिदानीं खलु--- यत् काकतीयनृपराज्यविलासचिह्नं यच्छायया वसुमती विजहाति तापम् / छत्रेण तेन कृतलक्ष्मणि वीररुद्रे मुक्तातपत्रविभवाः सुहृदो द्विषश्च
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.14,eṣa rājyaprāptihetubhūtacchatrāropaṇarūpakāryadarśanāt pūrvabhāvaḥ / mantriṇaḥ---(savinayamupasṛtya) nātha ! kākatīyalakṣmīpate ! sanāthāḥ sarvāḥ prakṛtayaḥ surājānaṃ tvāṃ didṛkṣante / tat sāṃprataṃ mahāsthānīṃ prasādhayatu devaḥ / purodhasaḥ---ācāro 'yaṃ kākatīśvarāṇāṃ yanmahābhiṣekānantaraṃ prajānāṃ yogakṣemaparīkṣaṇam / rājā---yadājñāpayanti dharmavidaḥ / (ityuttiṣṭhati / ) kākatīyakulavṛddhāḥ (sasaṃbhramamuccaiḥ) prakrāntamurvīścaramauliratnaiḥ kurvanti nīrājanamambujākṣyaḥ / pratāparudrasya lasatpratāpapradīpanīrājitadiṅmukhasya,एष राज्यप्राप्तिहेतुभूतच्छत्रारोपणरूपकार्यदर्शनात् पूर्वभावः / मन्त्रिणः---(सविनयमुपसृत्य) नाथ ! काकतीयलक्ष्मीपते ! सनाथाः सर्वाः प्रकृतयः सुराजानं त्वां दिदृक्षन्ते / तत् सांप्रतं महास्थानीं प्रसाधयतु देवः / पुरोधसः---आचारो ऽयं काकतीश्वराणां यन्महाभिषेकानन्तरं प्रजानां योगक्षेमपरीक्षणम् / राजा---यदाज्ञापयन्ति धर्मविदः / (इत्युत्तिष्ठति / ) काकतीयकुलवृद्धाः (ससंभ्रममुच्चैः) प्रक्रान्तमुर्वीश्चरमौलिरत्नैः कुर्वन्ति नीराजनमम्बुजाक्ष्यः / प्रतापरुद्रस्य लसत्प्रतापप्रदीपनीराजितदिङ्मुखस्य
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.15,"nṛpatayaḥ---(śirasyañjaliṃ baddhvā) aho ! caritārthā sāṃpratamāsmākī cakṣuṣmattā, yayā khalvīdṛganubhūyate / yataḥ nīrājayantyandhrapurīramaṇyaḥ pradīpajālairvaravīrarudram / candrānanā gotrapatiṃ rajanyastārāgaṇairmerumiva sphuradbhiḥ","नृपतयः---(शिरस्यञ्जलिं बद्ध्वा) अहो ! चरितार्था सांप्रतमास्माकी चक्षुष्मत्ता, यया खल्वीदृगनुभूयते / यतः नीराजयन्त्यन्ध्रपुरीरमण्यः प्रदीपजालैर्वरवीररुद्रम् / चन्द्रानना गोत्रपतिं रजन्यस्तारागणैर्मेरुमिव स्फुरद्भिः"
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.16,"(sarve jayaśabdaṃ kurvanti / ) mantriṇaḥ---mahārāja ! kākatīśvara ! sajjīkṛtaṃ siṃhāsanaṃ sarvataḥ pariṣkṛtamidaṃ mahāsthānamaṇṭapaṃ sanāthīkriyatām / pratīhāraḥ---(sasaṃbhramaṃ puro bhūtvā) deva ! ita itaḥ / (rājā sagauravaṃ parikramya mahāsthānyāṃ siṃhāsanamārohati / ) (sarve praṇamya yathārhamupaviśanti / ) pratīhāraḥ---(samayocitaṃ parikramya vandamānān mūrdhābhiṣiktān sābhimānaṃ kanakavetralatayā nirdiśan) kāliṅgātra niṣīda, koṅkaṇapate ! dūre bhavāṅgeśvara ! prāntaṃ saṃśraya, mālavendra, śanakaiḥ svopāyanaṃ prāpaya / pāṇḍyāgre bhava, sevaṇakṣitipate ! paścādbhavādyaiva vaḥ svāmī kākativīrarudranṛpatiḥ sarvān kramādīkṣate","(सर्वे जयशब्दं कुर्वन्ति / ) मन्त्रिणः---महाराज ! काकतीश्वर ! सज्जीकृतं सिंहासनं सर्वतः परिष्कृतमिदं महास्थानमण्टपं सनाथीक्रियताम् / प्रतीहारः---(ससंभ्रमं पुरो भूत्वा) देव ! इत इतः / (राजा सगौरवं परिक्रम्य महास्थान्यां सिंहासनमारोहति / ) (सर्वे प्रणम्य यथार्हमुपविशन्ति / ) प्रतीहारः---(समयोचितं परिक्रम्य वन्दमानान् मूर्धाभिषिक्तान् साभिमानं कनकवेत्रलतया निर्दिशन्) कालिङ्गात्र निषीद, कोङ्कणपते ! दूरे भवाङ्गेश्वर ! प्रान्तं संश्रय, मालवेन्द्र, शनकैः स्वोपायनं प्रापय / पाण्ड्याग्रे भव, सेवणक्षितिपते ! पश्चाद्भवाद्यैव वः स्वामी काकतिवीररुद्रनृपतिः सर्वान् क्रमादीक्षते"
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.17,(nṛpatayaḥ praṇamya yathārhamupaviśanti / ) purodhasaḥ---svasti kākatīyakulāvatīrṇāya kuparṇaketanāya mahāmahimne adya suprajasā kākatīyānvayena sanāthāni trīṇyapi jaganti / śāsitaryavinītānāṃ narendra ! tvayi śāsati / madhyasthatāsya lokasya cireṇānvarthatāṃ gatā,(नृपतयः प्रणम्य यथार्हमुपविशन्ति / ) पुरोधसः---स्वस्ति काकतीयकुलावतीर्णाय कुपर्णकेतनाय महामहिम्ने अद्य सुप्रजसा काकतीयान्वयेन सनाथानि त्रीण्यपि जगन्ति / शासितर्यविनीतानां नरेन्द्र ! त्वयि शासति / मध्यस्थतास्य लोकस्य चिरेणान्वर्थतां गता
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.18,rājā---(savinayaṃ) svayambhūcha devavarānukūlānāṃ bhavadāśīrvādānāṃ phalamidaṃ yatkākatīyakṣātraṃ vardhate / mantriṇaḥ---rājan ! pratāparudra ! sarveṣāṃ kākatīyānāṃ bhāgadheyavibhūtayaḥ / evaṃrūpā vivartante yatkulaprabhavo bhavān,राजा---(सविनयं) स्वयम्भूछ देववरानुकूलानां भवदाशीर्वादानां फलमिदं यत्काकतीयक्षात्रं वर्धते / मन्त्रिणः---राजन् ! प्रतापरुद्र ! सर्वेषां काकतीयानां भागधेयविभूतयः / एवंरूपा विवर्तन्ते यत्कुलप्रभवो भवान्
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.19,"(/ ‘yatkulālambanaṃ bhavān'; iti pāṭhāntaram / ) purodhasaḥ---na kevalaṃ kākatīyānāmeṣa puṇyaparipākaḥ, api tu sarvāsāmapi prajānām / (praviśya pratīhāraḥ) pratihāraḥ---deva ! sarvāḥ prakṛtayo varṇavṛddhān puraskṛtya pratīhāramadhyāsate / mantriṇaḥ---śīghraṃ praveśyantām / pratīhāraḥ---yadājñāpayantyamātyāḥ / (iti niṣkramya tābhiḥ saha punaḥ praviśati / ) (tataḥ praviśanti varṇavṛddhāḥ / ) varṇavṛddhāḥ---(saharṣaṃ rājānamavalokya) varaḥ pratāparudro 'yaṃ vadhūreṣā vasuṃdharā / tayorghaṭayitā devaḥ svayaṃbhūḥ sadṛśaḥ kramaḥ","(/ ‘यत्कुलालम्बनं भवान्ऽ; इति पाठान्तरम् / ) पुरोधसः---न केवलं काकतीयानामेष पुण्यपरिपाकः, अपि तु सर्वासामपि प्रजानाम् / (प्रविश्य प्रतीहारः) प्रतिहारः---देव ! सर्वाः प्रकृतयो वर्णवृद्धान् पुरस्कृत्य प्रतीहारमध्यासते / मन्त्रिणः---शीघ्रं प्रवेश्यन्ताम् / प्रतीहारः---यदाज्ञापयन्त्यमात्याः / (इति निष्क्रम्य ताभिः सह पुनः प्रविशति / ) (ततः प्रविशन्ति वर्णवृद्धाः / ) वर्णवृद्धाः---(सहर्षं राजानमवलोक्य) वरः प्रतापरुद्रो ऽयं वधूरेषा वसुंधरा / तयोर्घटयिता देवः स्वयंभूः सदृशः क्रमः"
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.20,etat svayaṃbhūdevasya svayaṃ saṃdhātṛtvādadbhutaprāpterupagūhanam / (savinayamupasṛtya) svāmin viśvaṃbharāvallabha pratāparudra ! sarvāśīḥ phalaviśramaikavasateḥ kiṃ vā tavāśāsmahe yadvā viśvavibhau svayaṃbhuvi śive nastanvatāmāśiṣaḥ / kiṃ citraṃ sa vibhurbhavānapi samo gaurīśriyorvallabhā vācandrārkamimāṃ kṣamāṃ kṛtayaśorakṣau yuvāṃ rakṣatam,एतत् स्वयंभूदेवस्य स्वयं संधातृत्वादद्भुतप्राप्तेरुपगूहनम् / (सविनयमुपसृत्य) स्वामिन् विश्वंभरावल्लभ प्रतापरुद्र ! सर्वाशीः फलविश्रमैकवसतेः किं वा तवाशास्महे यद्वा विश्वविभौ स्वयंभुवि शिवे नस्तन्वतामाशिषः / किं चित्रं स विभुर्भवानपि समो गौरीश्रियोर्वल्लभा वाचन्द्रार्कमिमां क्षमां कृतयशोरक्षौ युवां रक्षतम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.21,mantriṇaḥ---svāminnete svāyaṃbhuvāḥ sudhiyaḥ / (rājā sādaraṃ praṇamati / ) anye---(saharṣātiśayamagrataḥ sthitvā) mahārāja kākatīśvara ! yastvadgotramahattarasya jagatāṃ trātuḥ svayaṃbhūvibhos tattādṛkcaritādbhutairmahimabhiḥ svīyairdvitīyo 'bhavat / devo 'sau gaṇapeśvaraḥ pratikalaṃ sphāraprasādonmukho nuptuste kulamaṇḍanasya mahatīṃ puṣṇātu rājyaśriyam,मन्त्रिणः---स्वामिन्नेते स्वायंभुवाः सुधियः / (राजा सादरं प्रणमति / ) अन्ये---(सहर्षातिशयमग्रतः स्थित्वा) महाराज काकतीश्वर ! यस्त्वद्गोत्रमहत्तरस्य जगतां त्रातुः स्वयंभूविभोस् तत्तादृक्चरिताद्भुतैर्महिमभिः स्वीयैर्द्वितीयो ऽभवत् / देवो ऽसौ गणपेश्वरः प्रतिकलं स्फारप्रसादोन्मुखो नुप्तुस्ते कुलमण्डनस्य महतीं पुष्णातु राज्यश्रियम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.22,purodhasaḥ---rājannete gāṇapetaśvarāḥ sūrayaḥ / (rājā sādaraṃ namaskaroti / ) apare---(sapraśrayapramodaṃ) svāmiṃstriliṅgadeśaparameśvara ! yairdeśastribhireṣa yāti mahatīṃ khyātiṃ triliṅgākhyayā yeṣāṃ kākatirājakīrttivibhavaiḥ kailāsaśailāḥ kṛtāḥ / te devāḥ prasaratprasādamadhurāḥ śrīśailakāleśvara- drākṣārāmanivāsinaḥ pratidinaṃ tvacchreyase jāgratu,पुरोधसः---राजन्नेते गाणपेतश्वराः सूरयः / (राजा सादरं नमस्करोति / ) अपरे---(सप्रश्रयप्रमोदं) स्वामिंस्त्रिलिङ्गदेशपरमेश्वर ! यैर्देशस्त्रिभिरेष याति महतीं ख्यातिं त्रिलिङ्गाख्यया येषां काकतिराजकीर्त्तिविभवैः कैलासशैलाः कृताः / ते देवाः प्रसरत्प्रसादमधुराः श्रीशैलकालेश्वर- द्राक्षारामनिवासिनः प्रतिदिनं त्वच्छ्रेयसे जाग्रतु
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.23,purodhasaḥ---(sollāsaṃ) rājannekaśilānagaravāsino mahādvijāstvete / (rājā yathocitaṃ vandate / ) mantriṇaḥ---sādhīyān āśīrvādakramaḥ / (iti yathocitaṃ sarvānupaveśayanti / ) purodhasaḥ---(sollāsaṃ) rājannekaśilānagarīvallabha ! sāhasrāṃśavamaindavaṃ ca mahatī ye dve kule nirmite te jāte laghunī guṇairvijayini śrīkākatīyānvaye / bhūpāleṣu bhavatpratāpayaśasoḥ pūrṇārkacandraśriyoḥ prāpyānugrahamūrjiteṣu punarapyete labhete sthitim,पुरोधसः---(सोल्लासं) राजन्नेकशिलानगरवासिनो महाद्विजास्त्वेते / (राजा यथोचितं वन्दते / ) मन्त्रिणः---साधीयान् आशीर्वादक्रमः / (इति यथोचितं सर्वानुपवेशयन्ति / ) पुरोधसः---(सोल्लासं) राजन्नेकशिलानगरीवल्लभ ! साहस्रांशवमैन्दवं च महती ये द्वे कुले निर्मिते ते जाते लघुनी गुणैर्विजयिनि श्रीकाकतीयान्वये / भूपालेषु भवत्प्रतापयशसोः पूर्णार्कचन्द्रश्रियोः प्राप्यानुग्रहमूर्जितेषु पुनरप्येते लभेते स्थितिम्
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.24,(rājā sarvān paśyati / purodhaso yathārhaṃ sarvānupaveśayanti / ) prakṛtayaḥ---vijayatāṃ vijayatāṃ pratāparudramahārājaḥ / bhūpāḥ santu cirāya saṃśṛṇumahe bhāsvatkulālaṃkṛtī rāmo 'yaṃ na jagāma locanapathaṃ tenaiva khinnā vayam / adya tvāṃ varavīrarudranṛpate ! tasyāvatārāntaraṃ vīkṣyaivaṃ caritārthatāṃ sumahatīmahnāya gāhāmahe,(राजा सर्वान् पश्यति / पुरोधसो यथार्हं सर्वानुपवेशयन्ति / ) प्रकृतयः---विजयतां विजयतां प्रतापरुद्रमहाराजः / भूपाः सन्तु चिराय संशृणुमहे भास्वत्कुलालंकृती रामो ऽयं न जगाम लोचनपथं तेनैव खिन्ना वयम् / अद्य त्वां वरवीररुद्रनृपते ! तस्यावतारान्तरं वीक्ष्यैवं चरितार्थतां सुमहतीमह्नाय गाहामहे
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.25,mantriṇaḥ---svāmin sāṃprataṃ yathārhamarhaṇayā mānanīyāḥ paurāṇāṃ śreṇayaḥ / rājā---(sānandaudāryaṃ) jāgartu rājaśabdo 'yaṃ mamaivājñāphalaikabhūḥ / rājyopabhogavibhavaḥ sarvasādhāraṇo hi naḥ,मन्त्रिणः---स्वामिन् सांप्रतं यथार्हमर्हणया माननीयाः पौराणां श्रेणयः / राजा---(सानन्दौदार्यं) जागर्तु राजशब्दो ऽयं ममैवाज्ञाफलैकभूः / राज्योपभोगविभवः सर्वसाधारणो हि नः
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.26,sarve---(sapramodaṃ) sadṛśo 'yaṃ prasādaḥ kākatīyakulatilakasya bhavataḥ / rājā---prasīdatu bhagavān svayaṃbhūdevaḥ / (iti purohitāvarjitakanakakalaśasasiladhārāpuraḥ saraṃ sakalabhogasamagrān sapraśrayādaraṃ viprasāt karoti / anyeṣāmapi nagaravāsināṃ yathāpradhānaṃ saṃbhāvanāmācarati / ) nṛpatayaḥ---(sāmātyānurodhamutthāya mahārghāṇi gajaturagarathābharaṇaviśeṣarūpāṇyupāyanāni yathāvakāśamupanīya viracitāñjalayaḥ) svāmin kākatīyamahārāja ! trāyasvetyanuvāda eva bhuvanatrāṇaikabaddhavrate tvadbhṛtyā iti siddhasādanamidaṃ viśvaikanāthe tvayi / tvadgarbhe vasatiṃ gatāḥ sma iti ca spaṣṭārthamaṃśe hareḥ kukṣisthākhilaviṣṭapasya sadṛśaṃ kiṃ vātra vijñāpyate,सर्वे---(सप्रमोदं) सदृशो ऽयं प्रसादः काकतीयकुलतिलकस्य भवतः / राजा---प्रसीदतु भगवान् स्वयंभूदेवः / (इति पुरोहितावर्जितकनककलशससिलधारापुरः सरं सकलभोगसमग्रान् सप्रश्रयादरं विप्रसात् करोति / अन्येषामपि नगरवासिनां यथाप्रधानं संभावनामाचरति / ) नृपतयः---(सामात्यानुरोधमुत्थाय महार्घाणि गजतुरगरथाभरणविशेषरूपाण्युपायनानि यथावकाशमुपनीय विरचिताञ्जलयः) स्वामिन् काकतीयमहाराज ! त्रायस्वेत्यनुवाद एव भुवनत्राणैकबद्धव्रते त्वद्भृत्या इति सिद्धसादनमिदं विश्वैकनाथे त्वयि / त्वद्गर्भे वसतिं गताः स्म इति च स्पष्टार्थमंशे हरेः कुक्षिस्थाखिलविष्टपस्य सदृशं किं वात्र विज्ञाप्यते
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.27,(rājā saprasādamamātyānavalokayati / ) mantriṇaḥ---svāminnete somārkavaṃśyā narapatayo mahatīmarhaṇāmarhanti / tena sveṣu sveṣu padeṣu pratiṣṭhāpanīyāḥ prasthāpanīyāśca / rājā---tathā / (iti narapatīn yathocitaṃ saṃbhāvya prasthānamādiśati / ) (rājānaḥ saharṣātiśayaṃ praṇamya kākatīśvarakṛpāvalokananirvartitaprayāṇamaṅgalā digantavihāraṇodyatayā tadājñayā kṛtasāhāyyā niṣkrāntāḥ / ) prakṛtayaḥ---ciramanuvartitavyā kākatīyanareśvaraparipālanaparipāṭī mahārojena / (iti niṣkrāntāḥ / ) purodhasaḥ---(sāścaryapratyabhijñānaṃ) cihnānyasya padābjayoḥ piśunayantyurvīśvaropāsyatāṃ pāṇī sūcayataḥ sacāpakuliśāvudvāhalīlāṃ bhuvaḥ / netre śāradapuṇḍarīkarucinī līlāvatāraṃ harer ākhyātastaditīha siddhavacanaṃ pratyakṣamīkṣāmahe,(राजा सप्रसादममात्यानवलोकयति / ) मन्त्रिणः---स्वामिन्नेते सोमार्कवंश्या नरपतयो महतीमर्हणामर्हन्ति / तेन स्वेषु स्वेषु पदेषु प्रतिष्ठापनीयाः प्रस्थापनीयाश्च / राजा---तथा / (इति नरपतीन् यथोचितं संभाव्य प्रस्थानमादिशति / ) (राजानः सहर्षातिशयं प्रणम्य काकतीश्वरकृपावलोकननिर्वर्तितप्रयाणमङ्गला दिगन्तविहारणोद्यतया तदाज्ञया कृतसाहाय्या निष्क्रान्ताः / ) प्रकृतयः---चिरमनुवर्तितव्या काकतीयनरेश्वरपरिपालनपरिपाटी महारोजेन / (इति निष्क्रान्ताः / ) पुरोधसः---(साश्चर्यप्रत्यभिज्ञानं) चिह्नान्यस्य पदाब्जयोः पिशुनयन्त्युर्वीश्वरोपास्यतां पाणी सूचयतः सचापकुलिशावुद्वाहलीलां भुवः / नेत्रे शारदपुण्डरीकरुचिनी लीलावतारं हरेर् आख्यातस्तदितीह सिद्धवचनं प्रत्यक्षमीक्षामहे
Prataparudriya,verse,viprud_3.5.28,rājā---(savinayavrīḍaṃ) kimasādhyaṃ svayaṃbhūdevamūrtyantarāṇāṃ bhūdevatānāṃ bhavatāmanugrahasya / purodhasaḥ---(sādaraṃ) mahārāja ! kākatīśvarakulavāsanāvāsitayā bhavadupāsanayā paraṃ prasedivān paraḥ sahasraprasādonmukhaḥ svayaṃbhūnāthaḥ kiṃ te bhūyaḥ priyamupakarotu / eṣā vākyārthasamāptirūpā saṃhṛtiḥ / rājā---(sapraṇāmādaraṃ) kākatīyarājyadhurāyāmavahitameva svayaṃbhūdevena; tathāpīdamastu / bhūrastu saṃpannasamastasasyā bhūdevatāḥ pūrṇamanorathāśca / bhūpāśca dharmapravaṇaikacittāḥ sarve janāḥ santu nirāmayāśca,राजा---(सविनयव्रीडं) किमसाध्यं स्वयंभूदेवमूर्त्यन्तराणां भूदेवतानां भवतामनुग्रहस्य / पुरोधसः---(सादरं) महाराज ! काकतीश्वरकुलवासनावासितया भवदुपासनया परं प्रसेदिवान् परः सहस्रप्रसादोन्मुखः स्वयंभूनाथः किं ते भूयः प्रियमुपकरोतु / एषा वाक्यार्थसमाप्तिरूपा संहृतिः / राजा---(सप्रणामादरं) काकतीयराज्यधुरायामवहितमेव स्वयंभूदेवेन; तथापीदमस्तु / भूरस्तु संपन्नसमस्तसस्या भूदेवताः पूर्णमनोरथाश्च / भूपाश्च धर्मप्रवणैकचित्ताः सर्वे जनाः सन्तु निरामयाश्च
Prataparudriya,verse,viprud_4.1,"eṣāṃ śubhāśaṃsanarūpā praśastiḥ / (iti niṣkrāntāḥ sarve / ) iti pratāparudrarājyābhiṣeko nāma pañcamo 'ṅkaḥ // evaṃ sāṅgaṃ nāṭakamudāhṛtam / iti śrīvidyānāthakṛtau pratāparudrayaśobhūṣaṇe 'laṃkāraśāstre nāṭakaprakaraṇaṃ samāptam // atha rasaprakaraṇam // iv.1.atha sarveṣāṃ prabandhānāṃ jīvitabhūtasya rasasya svarūpaṃ nirūpyate / [iv.1.1-rasasvarūpam] vibhāvānubhāvasāttvikavyabhicārisāmagrīsamullāsitaḥ sthāyī bhāvo rasaḥ / tathā coktaṃ 'daśarūpake'--- ""vibhāvairanubhāvaiśca sāttvikairvyabhicāribhiḥ / ānīyamānaḥ svādutvaṃ sthāyī bhāvo rasaḥ smṛtaḥ"" // iti / bhāvasya sthāyitvaṃ nāma sajātīyavijātīyānabhibhūtatayā yāvadanubhavamavasthānam / tathā coktaṃ 'daśarūpake'--- ""sajātīyairvijātīyairatiraskṛtamūrtimān / yāvadrasaṃ vartamānaḥ sthāyī bhāva udāhṛtaḥ"" // [iv.1.2-rasaviśeṣaḥ] atha rasaviśeṣāḥ--- śṛṅgārahāsyakaruṇā raudravīrabhayānakāḥ / bībhatsādbhutaśāntāśca rasāḥ pūrvairudāhṛtāḥ // [iv.1.3-sthāyībhāvaḥ] eṣāṃ sthāyibhāvāḥ--- ratirhāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā / jugupsāvismayaśamāḥ sthāyibhāvā nava kramāt","एषां शुभाशंसनरूपा प्रशस्तिः / (इति निष्क्रान्ताः सर्वे / ) इति प्रतापरुद्रराज्याभिषेको नाम पञ्चमो ऽङ्कः // एवं साङ्गं नाटकमुदाहृतम् / इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणे ऽलंकारशास्त्रे नाटकप्रकरणं समाप्तम् // अथ रसप्रकरणम् // इव्.१.अथ सर्वेषां प्रबन्धानां जीवितभूतस्य रसस्य स्वरूपं निरूप्यते / [इव्.१.१-रसस्वरूपम्] विभावानुभावसात्त्विकव्यभिचारिसामग्रीसमुल्लासितः स्थायी भावो रसः / तथा चोक्तं ऽदशरूपकेऽ--- ""विभावैरनुभावैश्च सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः / आनीयमानः स्वादुत्वं स्थायी भावो रसः स्मृतः"" // इति / भावस्य स्थायित्वं नाम सजातीयविजातीयानभिभूततया यावदनुभवमवस्थानम् / तथा चोक्तं ऽदशरूपकेऽ--- ""सजातीयैर्विजातीयैरतिरस्कृतमूर्तिमान् / यावद्रसं वर्तमानः स्थायी भाव उदाहृतः"" // [इव्.१.२-रसविशेषः] अथ रसविशेषाः--- शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः / बीभत्साद्भुतशान्ताश्च रसाः पूर्वैरुदाहृताः // [इव्.१.३-स्थायीभावः] एषां स्थायिभावाः--- रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा / जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिभावा नव क्रमात्"
Prataparudriya,verse,viprud_4.2,[iv.1.4-vibhāvaḥ] atha vibhāvaḥ--- vibhāvaḥ kathyate tatra rasotpādanakāraṇam / ālambanoddīpanātmā sa dvidhā parikīrtyate,[इव्.१.४-विभावः] अथ विभावः--- विभावः कथ्यते तत्र रसोत्पादनकारणम् / आलम्बनोद्दीपनात्मा स द्विधा परिकीर्त्यते
Prataparudriya,verse,viprud_4.3,"rasasamavāyikāraṇamālambanavibhāvaḥ / itarat kāraṇajātamuddīpanavibhāvaḥ / sa caturvidhaḥ / tathā coktaṃ śṛṅgāratilake--- ""ālambanaguṇaścaiva tacceṣṭā tadalaṃkṛtiḥ / taṭasthaśceti vijñeyaścaturdhoddīpanakramaḥ // ālambanaguṇo rūpayauvanādirudāhṛtaḥ / tacceṣṭā yauvanodbhūtahāvabhāvādikā matāḥ // nūpurāṅgadahārādi tadalaṅkaraṇaṃ matam / malayānilacandrādyāstaṭasthāḥ parikīrtitāḥ // [iv.1.5-anubhāvaḥ] athānubhāvaḥ-- kāryabhūto 'nubhāvaḥ syāt kaṭākṣādiḥ śarīrajaḥ","रससमवायिकारणमालम्बनविभावः / इतरत् कारणजातमुद्दीपनविभावः / स चतुर्विधः / तथा चोक्तं शृङ्गारतिलके--- ""आलम्बनगुणश्चैव तच्चेष्टा तदलंकृतिः / तटस्थश्चेति विज्ञेयश्चतुर्धोद्दीपनक्रमः // आलम्बनगुणो रूपयौवनादिरुदाहृतः / तच्चेष्टा यौवनोद्भूतहावभावादिका मताः // नूपुराङ्गदहारादि तदलङ्करणं मतम् / मलयानिलचन्द्राद्यास्तटस्थाः परिकीर्तिताः // [इव्.१.५-अनुभावः] अथानुभावः-- कार्यभूतो ऽनुभावः स्यात् कटाक्षादिः शरीरजः"
Prataparudriya,verse,viprud_4.4,[iv.1.6-sāttvikabhāvāḥ] atha sāttvikabhāvāḥ--- paragatasukhādibhāvanābhāvitāntaḥ karaṇatvaṃ sattvam / tato bhavāḥ sāttvikāḥ / stambhaḥ pralayaromāñcau svedo vaivarṇyavepathū / aśru vaisvaryamityaṣṭau sāttvikāḥ parikīrtitāḥ,[इव्.१.६-सात्त्विकभावाः] अथ सात्त्विकभावाः--- परगतसुखादिभावनाभावितान्तः करणत्वं सत्त्वम् / ततो भवाः सात्त्विकाः / स्तम्भः प्रलयरोमाञ्चौ स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू / अश्रु वैस्वर्यमित्यष्टौ सात्त्विकाः परिकीर्तिताः
Prataparudriya,verse,viprud_4.5,atha vyabhicāribhāvāḥ--- nirvedaglāniśaṅkākhyāstathāsūyāmadaśramāḥ / ālasyaṃ caiva dainyaṃ ca cintā mohaḥ smṛtirdhṛtiḥ,अथ व्यभिचारिभावाः--- निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः / आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिर्धृतिः
Prataparudriya,verse,viprud_4.6,vrīḍā capalatā harṣa āvego jaḍatā tathā / garvo viṣāda autsukyaṃ nidrāpasmāra eva ca,व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा / गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च
Prataparudriya,verse,viprud_4.7,suptirvibodho 'marṣaścāpyavahitthamathogratā / matirvyādhistathonmādastathā maraṇameva ca,सुप्तिर्विबोधो ऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता / मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च
Prataparudriya,verse,viprud_4.8,trāsaścaiva vitarkaśca vijñeyā vyabhicāriṇaḥ / trayastriṃśadamī bhāvā rasasya sahakāriṇaḥ,त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः / त्रयस्त्रिंशदमी भावा रसस्य सहकारिणः
Prataparudriya,verse,viprud_4.9,"tathā coktaṃ kāvyaprakāśe--- ""kāraṇānyatha kāryāṇi sahakārīṇi yāni ca / ratyādeḥ sthāyino loke tāni cennāṭyakāvyayoḥ / vibhāvāścānubhāvāśca kathyante vyabhicāriṇaḥ"" // iti/ loke kāryakāraṇasahakāriśabdavācyā nāyikānāyakakaṭākṣabhrūvikṣepanirvedādayaḥ, kāvyanāṭyayostu vibhāvānubhāvavyabhicāriśabdavyapadeśyā bhavanti / śṛṅgāravīraraudrādbhutānāṃ lokottaranāyakāśrayatvena paripoṣātiśayaḥ / ata eva śṛṅgārasya mlecchādiviṣayatve tvābhāsatvam / tathā coktam--- ""ekatraivānurāgaścet tiryaṅmlecchagato 'pi vā / yoṣito bahusaktiścedrasābhāsastridhā mataḥ"" // iti/ vyabhicāribhāvānāmudayena, praśāmyadavasthayā, parasparaviruddharasāśritayorbhāvayoḥ spardhayā saṃbandhena anyonyopamardakatayā bahūnāṃ samāveśena ca cāturvidhyam / tathā coktaṃ daśarūpake--- ""bhāvasya śāntirudayaḥ saṃdhiḥ śabalatā tathā'; / iti / // ratyādisthāyibhāvalakṣaṇodāharaṇāni // atha yathākramaṃ sthāyibhāvānāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca / [iv.1.8-ratiḥ] tatra saṃbhogaviṣaya icchāviśeṣo ratiḥ / yathā--- śṛṅgāraikarasaḥ smaro 'stu jagadānandaikaniṣyandabhū- rindustiṣṭhatu vibhramaikavasatirjāgartu puṣpākaraḥ / santvanye 'pi guṇaprisāditadṛśaḥ kiṃ tairaśeṣonnato jātaḥ kākativallabho mama patiḥ kāmasya kāmotsavaḥ","तथा चोक्तं काव्यप्रकाशे--- ""कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च / रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः / विभावाश्चानुभावाश्च कथ्यन्ते व्यभिचारिणः"" // इति/ लोके कार्यकारणसहकारिशब्दवाच्या नायिकानायककटाक्षभ्रूविक्षेपनिर्वेदादयः, काव्यनाट्ययोस्तु विभावानुभावव्यभिचारिशब्दव्यपदेश्या भवन्ति / शृङ्गारवीररौद्राद्भुतानां लोकोत्तरनायकाश्रयत्वेन परिपोषातिशयः / अत एव शृङ्गारस्य म्लेच्छादिविषयत्वे त्वाभासत्वम् / तथा चोक्तम्--- ""एकत्रैवानुरागश्चेत् तिर्यङ्म्लेच्छगतो ऽपि वा / योषितो बहुसक्तिश्चेद्रसाभासस्त्रिधा मतः"" // इति/ व्यभिचारिभावानामुदयेन, प्रशाम्यदवस्थया, परस्परविरुद्धरसाश्रितयोर्भावयोः स्पर्धया संबन्धेन अन्योन्योपमर्दकतया बहूनां समावेशेन च चातुर्विध्यम् / तथा चोक्तं दशरूपके--- ""भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शबलता तथाऽ; / इति / // रत्यादिस्थायिभावलक्षणोदाहरणानि // अथ यथाक्रमं स्थायिभावानां स्वरूपमुदाहरणं च / [इव्.१.८-रतिः] तत्र संभोगविषय इच्छाविशेषो रतिः / यथा--- शृङ्गारैकरसः स्मरो ऽस्तु जगदानन्दैकनिष्यन्दभू- रिन्दुस्तिष्ठतु विभ्रमैकवसतिर्जागर्तु पुष्पाकरः / सन्त्वन्ये ऽपि गुणप्रिसादितदृशः किं तैरशेषोन्नतो जातः काकतिवल्लभो मम पतिः कामस्य कामोत्सवः"
Prataparudriya,verse,viprud_4.10,[iv.1.9-hāsaḥ] vikṛtidarśanādijanyo manovikāro hāsaḥ / yathā--- bibhrāṇān kabarīrdhṛtāñjanadṛśaḥ kṛtvā kucau kṛtrimau strīveṣān niśi kākatīndranagare pracchannarūpān nṛpān / dṛṣṭvā kṣaumamapāsya vakṣasi kucāvākṛṣya nīvīspṛśo hī hī kaṣṭamiti tyajanti vipaṇiśreṇīṣu dhūrtā viṭāḥ,[इव्.१.९-हासः] विकृतिदर्शनादिजन्यो मनोविकारो हासः / यथा--- बिभ्राणान् कबरीर्धृताञ्जनदृशः कृत्वा कुचौ कृत्रिमौ स्त्रीवेषान् निशि काकतीन्द्रनगरे प्रच्छन्नरूपान् नृपान् / दृष्ट्वा क्षौममपास्य वक्षसि कुचावाकृष्य नीवीस्पृशो ही ही कष्टमिति त्यजन्ति विपणिश्रेणीषु धूर्ता विटाः
Prataparudriya,verse,viprud_4.11,[iv.1.10-śokaḥ] iṣṭajanaviyogādinā'tmani duḥ khātibhūmiḥ śokaḥ / yathā--- dhātarniṣkaruṇo 'si śikṣayasi kiṃ vanyāṃ śarīrasthitiṃ tattādṛgvibhavā gṛhāḥ kva nu gatāḥ sthānaṃ maruḥ kalpitam / hā nāthāḥ patitāḥ pratāpanṛpateḥ krodhārciṣīti dviṣad- yoṣāṇāṃ tadanūpamaśrubhiraho jātaṃ sthalaṃ māravam,[इव्.१.१०-शोकः] इष्टजनवियोगादिनाऽत्मनि दुः खातिभूमिः शोकः / यथा--- धातर्निष्करुणो ऽसि शिक्षयसि किं वन्यां शरीरस्थितिं तत्तादृग्विभवा गृहाः क्व नु गताः स्थानं मरुः कल्पितम् / हा नाथाः पतिताः प्रतापनृपतेः क्रोधार्चिषीति द्विषद्- योषाणां तदनूपमश्रुभिरहो जातं स्थलं मारवम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.12,[iv.1.11-krodhaḥ] śatrukṛtāpacāreṇa manaḥ prajvalanaṃ krodhaḥ / yathā--- re re sevaṇa ! kastavāyamanidaṃpūrvo 'dya garvo mahān uttīrṇā kila yena gautamanadī prāpto 'si mṛtyormukham / eṣā kākativīrarudra iti kiṃ nāśrāvi saptākṣarī prakṣubhyatpratipakṣapārthivamahābhūtagrahoccāṭanī,[इव्.१.११-क्रोधः] शत्रुकृतापचारेण मनः प्रज्वलनं क्रोधः / यथा--- रे रे सेवण ! कस्तवायमनिदंपूर्वो ऽद्य गर्वो महान् उत्तीर्णा किल येन गौतमनदी प्राप्तो ऽसि मृत्योर्मुखम् / एषा काकतिवीररुद्र इति किं नाश्रावि सप्ताक्षरी प्रक्षुभ्यत्प्रतिपक्षपार्थिवमहाभूतग्रहोच्चाटनी
Prataparudriya,verse,viprud_4.13,[iv.1.12-utsāhaḥ] lokottareṣu kāryeṣu stheyān prayatna utsāhaḥ / yathā--- kṣubdheṣvabdhiṣu saṃbhramāt tribhuvanagrāsecchayā sarvataḥ saṃnaddheṣvapi parvateṣu parito gaṇḍopalān varṣitum / śaktā eva vayaṃ nivāraṇavidhau kṣudrakṣamābhṛjjaye ślāghā naḥ kiyatīti kākativibhorgarjanti sainye bhaṭāḥ,[इव्.१.१२-उत्साहः] लोकोत्तरेषु कार्येषु स्थेयान् प्रयत्न उत्साहः / यथा--- क्षुब्धेष्वब्धिषु संभ्रमात् त्रिभुवनग्रासेच्छया सर्वतः संनद्धेष्वपि पर्वतेषु परितो गण्डोपलान् वर्षितुम् / शक्ता एव वयं निवारणविधौ क्षुद्रक्षमाभृज्जये श्लाघा नः कियतीति काकतिविभोर्गर्जन्ति सैन्ये भटाः
Prataparudriya,verse,viprud_4.14,[iv.1.13-bhayam] raudrasaṃdarśanādibhiranarthāśaṅkanaṃ bhayam / yathā--- dūrādākarṇya viśvaprasṛmaramahaso vīrarudrasya jaitra- prasthānāranamerīninadamarinṛpāḥ pūrṇakarṇajvarārtāḥ / āruhyādrīn viśanto gahanamatimahat kaṇṭakākṛṣṭakeśās trāyadhvaṃ muñcateti pratinṛpatidhiyā pādapān prārthayante,[इव्.१.१३-भयम्] रौद्रसंदर्शनादिभिरनर्थाशङ्कनं भयम् / यथा--- दूरादाकर्ण्य विश्वप्रसृमरमहसो वीररुद्रस्य जैत्र- प्रस्थानारनमेरीनिनदमरिनृपाः पूर्णकर्णज्वरार्ताः / आरुह्याद्रीन् विशन्तो गहनमतिमहत् कण्टकाकृष्टकेशास् त्रायध्वं मुञ्चतेति प्रतिनृपतिधिया पादपान् प्रार्थयन्ते
Prataparudriya,verse,viprud_4.15,[iv.1.14-jugipsā] arthānāṃ doṣasaṃdarśanādibhirgarhaṇā jugupsā / yathā--- viṣvaṅmastiṣkapaṅke mahati nipatitocchūnamātaṅgadeha- śreṇīlabdhapracārāḥ pravahaduruvasāmajjaraktapravāhāḥ / rāśībhūtāsthikūṭasthapuṭitanikaṭā nissaradvisragandhāḥ kurvantyāyodhanorvyo bhayamavanibhṛtāṃ vīrarudreṇa sṛṣṭāḥ,[इव्.१.१४-जुगिप्सा] अर्थानां दोषसंदर्शनादिभिर्गर्हणा जुगुप्सा / यथा--- विष्वङ्मस्तिष्कपङ्के महति निपतितोच्छूनमातङ्गदेह- श्रेणीलब्धप्रचाराः प्रवहदुरुवसामज्जरक्तप्रवाहाः / राशीभूतास्थिकूटस्थपुटितनिकटा निस्सरद्विस्रगन्धाः कुर्वन्त्यायोधनोर्व्यो भयमवनिभृतां वीररुद्रेण सृष्टाः
Prataparudriya,verse,viprud_4.16,[iv.15-vismayaḥ] apūrvārthasaṃdarśanāccittavistāro vismayaḥ / yathā--- aunnatyaṃ mahadanyadeva mahitaḥ ko 'pyeṣa gambhīrimā kāpyanyā saraṇiḥ pratāpayaśasoranyaiva bāhvoḥ prathā / sarvaṃ nūtanameva rudranṛpaterjāne na tannirmitau sāmagrī caturānanena kiyatī kīdṛkkramā kalpitā,[इव्.१५-विस्मयः] अपूर्वार्थसंदर्शनाच्चित्तविस्तारो विस्मयः / यथा--- औन्नत्यं महदन्यदेव महितः को ऽप्येष गम्भीरिमा काप्यन्या सरणिः प्रतापयशसोरन्यैव बाह्वोः प्रथा / सर्वं नूतनमेव रुद्रनृपतेर्जाने न तन्निर्मितौ सामग्री चतुराननेन कियती कीदृक्क्रमा कल्पिता
Prataparudriya,verse,viprud_4.17,[iv.16.-śamaḥ] śamo vairāgyādinā nirvikāracittatvam / yathā--- kiṃ labdhaṃ caturānanena mahatīmāyuṣprathāṃ gacchatā labdhvā saṃpadamapyananyasugamāmindreṇa kiṃ vā kṛtam / ityastāntarupaplavāḥ sukṛtino no jānate bāhyam apyadyopaplavamandhranāthatilake viśvaṃbharāṃ bibhrati,[इव्.१६.-शमः] शमो वैराग्यादिना निर्विकारचित्तत्वम् / यथा--- किं लब्धं चतुराननेन महतीमायुष्प्रथां गच्छता लब्ध्वा संपदमप्यनन्यसुगमामिन्द्रेण किं वा कृतम् / इत्यस्तान्तरुपप्लवाः सुकृतिनो नो जानते बाह्यम् अप्यद्योपप्लवमन्ध्रनाथतिलके विश्वंभरां बिभ्रति
Prataparudriya,verse,viprud_4.18,atha śṛṅgārasyālambanavibhāvo yathā--- lāvaṇyaikakhanirvidhātṛracanāśilpapratijñāvadhiḥ śṛṅgārapratibhūrvilāsavipaṇiḥ kandarpaghaṇṭāpathaḥ / nārīṇāṃmadhidevatā ca taruṇī seyaṃ kimanyairguṇair asyā manmathamanmathaḥ priyatamaḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ,अथ शृङ्गारस्यालम्बनविभावो यथा--- लावण्यैकखनिर्विधातृरचनाशिल्पप्रतिज्ञावधिः शृङ्गारप्रतिभूर्विलासविपणिः कन्दर्पघण्टापथः / नारीणांमधिदेवता च तरुणी सेयं किमन्यैर्गुणैर् अस्या मन्मथमन्मथः प्रियतमः श्रीवीररुद्रो नृपः
Prataparudriya,verse,viprud_4.19,uddīpanavibhāvo yathā--- uromātrotsedhaṃ bhavadapi vilāsairabhinavai- mṛgākṣyāstaruṇyaṃ tribhuvanamidaṃ vyākulayati / stanābhogasphītaṃ yadi kila bhavet kā khalu kathā bhavitrī kiṃ vānyadvijitamakhilaṃ puṣpadhanuṣā,उद्दीपनविभावो यथा--- उरोमात्रोत्सेधं भवदपि विलासैरभिनवै- मृगाक्ष्यास्तरुण्यं त्रिभुवनमिदं व्याकुलयति / स्तनाभोगस्फीतं यदि किल भवेत् का खलु कथा भवित्री किं वान्यद्विजितमखिलं पुष्पधनुषा
Prataparudriya,verse,viprud_4.20,anubhāvo yathā--- smarasmerān mandasmitamadhurasaurabhyasubhagān manāgvrīḍājāḍyān praṇayarasakallolabharitān / kṛtānekaskandhān manasijasahasrāṇi sṛjataḥ kaṭākṣān vāmākṣī kirati parito rudranṛpatim,अनुभावो यथा--- स्मरस्मेरान् मन्दस्मितमधुरसौरभ्यसुभगान् मनाग्व्रीडाजाड्यान् प्रणयरसकल्लोलभरितान् / कृतानेकस्कन्धान् मनसिजसहस्राणि सृजतः कटाक्षान् वामाक्षी किरति परितो रुद्रनृपतिम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.21,// sāttvikānāṃ svarūpodāharaṇāni // [iv.2]atha sāttvikānāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca / [iv.2.1-stambhaḥ] stambhaḥ syānniṣkriyāṅgatvaṃ rāgabhītyādisaṃbhavam / yathā--- kāaipuretthiāo pekhkhaṃtīo ṇareṃdakaṃdappaṃ / maaṇasarukkiṇaṇāo via ṭṭhiā ṇiccaḷaṃgīo,// सात्त्विकानां स्वरूपोदाहरणानि // [इव्.२]अथ सात्त्विकानां स्वरूपमुदाहरणं च / [इव्.२.१-स्तम्भः] स्तम्भः स्यान्निष्क्रियाङ्गत्वं रागभीत्यादिसंभवम् / यथा--- काऐपुरेत्थिआओ पेख्खंतीओ णरेंदकंदप्पं / मअणसरुक्किणणाओ विअ ट्ठिआ णिच्चऌअंगीओ
Prataparudriya,verse,viprud_4.22,(kākatipurastriyaḥ paśyantyo narendrakandarpam / madanaśarotkīrṇā iva sthitā niścalāṅgyaḥ //) [iv.2.2-pralayaḥ] pralayaḥ sukhaduḥkhādyairgāḍhamindriyamūrcchanam,(काकतिपुरस्त्रियः पश्यन्त्यो नरेन्द्रकन्दर्पम् / मदनशरोत्कीर्णा इव स्थिता निश्चलाङ्ग्यः //) [इव्.२.२-प्रलयः] प्रलयः सुखदुःखाद्यैर्गाढमिन्द्रियमूर्च्छनम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.23,yathā--- jiamaaṇarūvasāro sahi eso vīraruddaṇivacaṃdo / jaṃ daṭhṭhūṇa ṇimajjai mucchāe iṃdiaggāmo,यथा--- जिअमअणरूवसारो सहि एसो वीररुद्दणिवचंदो / जं दठ्ठूण णिमज्जै मुच्छाए इंदिअग्गामो
Prataparudriya,verse,viprud_4.24,(jitamadanarūpasāraḥ sakhi eṣa vīrarudranṛpacandraḥ / yaṃ dṛṣṭvā nimajjati mūrcchāyāmindriyagrāmaḥ //) [iv.2.3-romāñcaḥ vepathuśca] sukhādyatiśayāñjātā romāñco romavikriyā / rāgaroṣabhayādibhyo vepathurgātrakampanam,(जितमदनरूपसारः सखि एष वीररुद्रनृपचन्द्रः / यं दृष्ट्वा निमज्जति मूर्च्छायामिन्द्रियग्रामः //) [इव्.२.३-रोमाञ्चः वेपथुश्च] सुखाद्यतिशयाञ्जाता रोमाञ्चो रोमविक्रिया / रागरोषभयादिभ्यो वेपथुर्गात्रकम्पनम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.25,dvayorudāharaṇaṃ yathā--- adaiāliṅgaṇaṇibhbhakaṃpā a vahū vioajiṇṇaṃgī / uggirai aṃtaraṭṭhidamaaṇasare pulaacammeṇa,द्वयोरुदाहरणं यथा--- अदैआलिङ्गणणिभ्भकंपा अ वहू विओअजिण्णंगी / उग्गिरै अंतरट्ठिदमअणसरे पुलअचम्मेण
Prataparudriya,verse,viprud_4.26,(adayitāliṅgananirbharakampā ca vadhūrviyogajīrṇāṅgī / udgiratyantarasthitamadanaśarān pulakacchadmanā //) [iv.2.4-svedaḥ] vapurjalodgamaḥ svedo ratidharmaśramādibhiḥ / yathā--- śṛṇvatī priyasaṃdeśaṃ preyasaḥ kākatīśituḥ / smararājyābhiṣikteva svinnāṅgī vāmalocanā,(अदयितालिङ्गननिर्भरकम्पा च वधूर्वियोगजीर्णाङ्गी / उद्गिरत्यन्तरस्थितमदनशरान् पुलकच्छद्मना //) [इव्.२.४-स्वेदः] वपुर्जलोद्गमः स्वेदो रतिधर्मश्रमादिभिः / यथा--- शृण्वती प्रियसंदेशं प्रेयसः काकतीशितुः / स्मरराज्याभिषिक्तेव स्विन्नाङ्गी वामलोचना
Prataparudriya,verse,viprud_4.27,[iv.2.5-vivarṇātā] viṣādamadaroṣādervarṇānyatvaṃ vivarṇatā,[इव्.२.५-विवर्णाता] विषादमदरोषादेर्वर्णान्यत्वं विवर्णता
Prataparudriya,verse,viprud_4.28,yathā--- ṇaraṇāha caṃdadhavale tujjha guṇe sāhu sahmaraṃtīe / aṃgāi pāṃḍurāiṃ ehṇiṃ jāāi sāmāe,यथा--- णरणाह चंदधवले तुज्झ गुणे साहु सह्मरंतीए / अंगाइ पांडुराइं एह्णिं जाआइ सामाए
Prataparudriya,verse,viprud_4.29,(naranātha candradhavalān tava guṇān sādhu saṃsmarantyāḥ / aṅgāni pāṇḍurāṇi idānīṃ jātāni śyāmāyāḥ //) [iv.2.6-aśṛḥ] aśru netrodbhavaṃ vāri duḥ kharoṣapraharṣajam / yathā--- vīrarudranṛpādbhītaṃ pāṇḍyaṃ magnaṃ payonidhau / anveṣṭumiva tadyoṣidaśrudhārā'pagāyate,(नरनाथ चन्द्रधवलान् तव गुणान् साधु संस्मरन्त्याः / अङ्गानि पाण्डुराणि इदानीं जातानि श्यामायाः //) [इव्.२.६-अशृः] अश्रु नेत्रोद्भवं वारि दुः खरोषप्रहर्षजम् / यथा--- वीररुद्रनृपाद्भीतं पाण्ड्यं मग्नं पयोनिधौ / अन्वेष्टुमिव तद्योषिदश्रुधाराऽपगायते
Prataparudriya,verse,viprud_4.30,[iv.2.7-veśvaryam] mataṃ gadgadabhāṣitvaṃ vaisvaryaṃ pramadādijam,[इव्.२.७-वेश्वर्यम्] मतं गद्गदभाषित्वं वैस्वर्यं प्रमदादिजम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.31,yathā-- aviaṇammi pieṇa samaṃ khāmakkhāmakkharaṃ bhaṇaṃtīe / ekko muṇai aṇaṃgo atthaṃ bahuāe bhaṇiāṇaṃ,यथा-- अविअणम्मि पिएण समं खामक्खामक्खरं भणंतीए / एक्को मुणै अणंगो अत्थं बहुआए भणिआणं
Prataparudriya,verse,viprud_4.32,(avijane priyeṇa samaṃ kṣāmakṣāmākṣaraṃ bhaṇantyāḥ / eko jānātyanaṅgo 'rthaṃ vadhvā bhaṇitānām //) iv.3.// vyabhicāribhāvānāṃ svarūpodāharaṇe // atha vyabhicāriṇāṃ nirvedādīnāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca / [iv.3.1-nivedaḥ] duḥ kherṣyātattvabodhādernirvedo niṣphalatvadhīḥ / tatra cintāśruniḥ śvāsadīnatāḥ saṃbhavanti ca,(अविजने प्रियेण समं क्षामक्षामाक्षरं भणन्त्याः / एको जानात्यनङ्गो ऽर्थं वध्वा भणितानाम् //) इव्.३.// व्यभिचारिभावानां स्वरूपोदाहरणे // अथ व्यभिचारिणां निर्वेदादीनां स्वरूपमुदाहरणं च / [इव्.३.१-निवेदः] दुः खेर्ष्यातत्त्वबोधादेर्निर्वेदो निष्फलत्वधीः / तत्र चिन्ताश्रुनिः श्वासदीनताः संभवन्ति च
Prataparudriya,verse,viprud_4.33,yathā--- sahi kappūreṇa kiaṃ kiṃ katthūrīe malaajo ṭhāu / guṇasisiraṃ jasasurahiṃ āṇehiapaāvaruddaṃ a,यथा--- सहि कप्पूरेण किअं किं कत्थूरीए मलअजो ठाउ / गुणसिसिरं जससुरहिं आणेहिअपआवरुद्दं अ
Prataparudriya,verse,viprud_4.34,(sakhi karpūreṇa kṛtaṃ kiṃ kastūryā malayajastiṣṭhatu / guṇaśiśiraṃ yaśaḥ surabhimānaya pratāparudraṃ ca //) (a ṭhapaāvaruddaṇivacaṃdaṃ'---pratāparudranṛpacandram iti pāṭhāntaram /) [iv.3.2-glāniḥ] glānirbalasyāpacayo vaivarṇyāratikāraṇam / yathā--- aateḷḷokkaṃ vahai mahī taṃ dharai bhuo paāvaruddassa / taṃ hiaeṇa dharaṃtī sāhasiī dubbalaṃgi mhi,(सखि कर्पूरेण कृतं किं कस्तूर्या मलयजस्तिष्ठतु / गुणशिशिरं यशः सुरभिमानय प्रतापरुद्रं च //) (अ ठपआवरुद्दणिवचंदंऽ---प्रतापरुद्रनृपचन्द्रम् इति पाठान्तरम् /) [इव्.३.२-ग्लानिः] ग्लानिर्बलस्यापचयो वैवर्ण्यारतिकारणम् / यथा--- अअतेऌऌओक्कं वहै मही तं धरै भुओ पआवरुद्दस्स / तं हिअएण धरंती साहसिई दुब्बलंगि म्हि
Prataparudriya,verse,viprud_4.35,(aatrailokyaṃ vahati mahī tāṃ dharati bhujaḥ pratāparudrasya / taṃ hṛdayena dharantī sāhasikī durbalāṅgyasmi //) [iv.3.3-śaṅakā] atha śaṅkā / aniṣṭābhyāgamotprekṣā śaṅkā roṣādikāraṇam,(अअत्रैलोक्यं वहति मही तां धरति भुजः प्रतापरुद्रस्य / तं हृदयेन धरन्ती साहसिकी दुर्बलाङ्ग्यस्मि //) [इव्.३.३-शङका] अथ शङ्का / अनिष्टाभ्यागमोत्प्रेक्षा शङ्का रोषादिकारणम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.36,yathā--- ṇa muṇadu aṇṇo tti mae hiae paricao piassa kido / kiṃ paaḍha mhi jaṇāṇaṃ savvaṃgīṇehiṃ pulaehiṃ,यथा--- ण मुणदु अण्णो त्ति मए हिअए परिचओ पिअस्स किदो / किं पअढ म्हि जणाणं सव्वंगीणेहिं पुलएहिं
Prataparudriya,verse,viprud_4.37,(na jānātvanya iti mayā hṛdaye paricayaḥ priyasya kṛtaḥ / kiṃ prakaṭāsmi janānāṃ sarvāṅgīṇaiḥ pulakaiḥ //) [iv.3.4-asuyā] athāsūyā / parotkarṣāsahiṣṇutvamasūyā parikīrtitā / yathā--- aahiāīe guṇehiṃ rūveṇa a majjha kiṃ mahī ahiā / jaṃ taṃ paāvaruddo bahumaṇṇai bhāaheaṃ taṃ,(न जानात्वन्य इति मया हृदये परिचयः प्रियस्य कृतः / किं प्रकटास्मि जनानां सर्वाङ्गीणैः पुलकैः //) [इव्.३.४-असुया] अथासूया / परोत्कर्षासहिष्णुत्वमसूया परिकीर्तिता / यथा--- अअहिआईए गुणेहिं रूवेण अ मज्झ किं मही अहिआ / जं तं पआवरुद्दो बहुमण्णै भाअहेअं तं
Prataparudriya,verse,viprud_4.38,(aabhijātya guṇai rūpeṇa ca mattaḥ kiṃ mahī adhikā ?/ yattāṃ pratāparudro bahumanyate bhāgadheyaṃ tat //) [iv.3.5-madaḥ] atha madaḥ / madirādikṛto mohaharṣavyatikaro madaḥ,(अअभिजात्य गुणै रूपेण च मत्तः किं मही अधिका ?/ यत्तां प्रतापरुद्रो बहुमन्यते भागधेयं तत् //) [इव्.३.५-मदः] अथ मदः / मदिरादिकृतो मोहहर्षव्यतिकरो मदः
Prataparudriya,verse,viprud_4.39,yathā--- aabhaṇai a asaṃgaatthaṃ hasai amaṃdaṃ a rāabhariacchī / piaciṃtāmairāe paravasā uvai sāmaṃgī,यथा--- अअभणै अ असंगअत्थं हसै अमंदं अ राअभरिअच्छी / पिअचिंतामैराए परवसा उवै सामंगी
Prataparudriya,verse,viprud_4.40,(aabhaṇati cāsaṃgatārthaṃ hasatyamandaṃ ca rāgabharitākṣī / priyacintāmadirayā paravaśā paśyata śyāmāṅgī //) [iv.3.6-śramaḥ] atha śramaḥ / śramaḥ khedo 'dhvaratyāderjātaḥ svedātibhūmikṛt / yathā--- āacchai evva pie kīsa kareṃtī gaāgaāāsaṃ / tammasi sedajalehiṃ suṃdari luliaṃgarāāsi,(अअभणति चासंगतार्थं हसत्यमन्दं च रागभरिताक्षी / प्रियचिन्तामदिरया परवशा पश्यत श्यामाङ्गी //) [इव्.३.६-श्रमः] अथ श्रमः / श्रमः खेदो ऽध्वरत्यादेर्जातः स्वेदातिभूमिकृत् / यथा--- आअच्छै एव्व पिए कीस करेंती गआगआआसं / तम्मसि सेदजलेहिं सुंदरि लुलिअंगराआसि
Prataparudriya,verse,viprud_4.41,(āgacchatyeva priye kasmātkurvatī gatāgatāyāsam / tāmyasi svedajalaiḥ sundari lulitāṅgarāgāsi //) [iv.3.7-ālasyam] athālasyam / mandodyamatvamālasyaṃ kartavyeṣu prakīrtyate,(आगच्छत्येव प्रिये कस्मात्कुर्वती गतागतायासम् / ताम्यसि स्वेदजलैः सुन्दरि लुलिताङ्गरागासि //) [इव्.३.७-आलस्यम्] अथालस्यम् / मन्दोद्यमत्वमालस्यं कर्तव्येषु प्रकीर्त्यते
Prataparudriya,verse,viprud_4.42,yathā--- āstāṃ mṛgākṣyā gṛhakṛtyavārtā svāṅgopacāreṣvapi yatnamāndyam / kartavyamagre dayitasya yat syānnūnaṃ balātkārayati smarastat,यथा--- आस्तां मृगाक्ष्या गृहकृत्यवार्ता स्वाङ्गोपचारेष्वपि यत्नमान्द्यम् / कर्तव्यमग्रे दयितस्य यत् स्यान्नूनं बलात्कारयति स्मरस्तत्
Prataparudriya,verse,viprud_4.43,[iv.3.8-dainyam] atha dainyam / sattvatyāgādanauddhatyaṃ dainyaṃ kārpaṇyasaṃbhavam / yathā--- āṇeduṃ ṇaraṇāhaṃ gado kkhu sahījaṇo vilaṃbei / mammaha ṇamāmi caṃdaṃ sikkhaa cireha īsi tti,[इव्.३.८-दैन्यम्] अथ दैन्यम् / सत्त्वत्यागादनौद्धत्यं दैन्यं कार्पण्यसंभवम् / यथा--- आणेदुं णरणाहं गदो क्खु सहीजणो विलंबेइ / मम्मह णमामि चंदं सिक्खअ चिरेह ईसि त्ति
Prataparudriya,verse,viprud_4.44,(ānetuṃ naranāthaṃ gataḥ khalu sakhījano vilambate / manmatha namāmi candraṃ śikṣaya ciraya īṣaditi //) [iv.3.9-cintā] atha cintā / iṣṭānabhigamāt dhyānaṃ cintā śūnyatvatāpakṛt,(आनेतुं नरनाथं गतः खलु सखीजनो विलम्बते / मन्मथ नमामि चन्द्रं शिक्षय चिरय ईषदिति //) [इव्.३.९-चिन्ता] अथ चिन्ता / इष्टानभिगमात् ध्यानं चिन्ता शून्यत्वतापकृत्
Prataparudriya,verse,viprud_4.45,yathā--- asaṇṇihiaṃ vi guruaṇaṃ ṇa a pekhkhai pucchiā vi ṇaāḷavai / esā vi maggai gaiṃ hiaassa piāṇubaṃdhassa,यथा--- असण्णिहिअं वि गुरुअणं ण अ पेख्खै पुच्छिआ वि णआऌअवै / एसा वि मग्गै गैं हिअअस्स पिआणुबंधस्स
Prataparudriya,verse,viprud_4.46,(asaṃnihitamapi gurujanaṃ na ca prekṣate pṛṣṭāpi nālapati / eṣāpi mārgate gatiṃ hṛdayasya priyānubandhasya //) [iv.3.10-mohaḥ] atha mohaḥ / mohastu mūrcchanaṃ bhītiduḥ khāveśānucintanaiḥ / yathā--- kathamapi gamayitvā vāsaraṃ dīrghadīrghaṃ viracitanavaveṣā preṣayitvātha dūtīḥ / cirayati hṛdayeśe prāṃśubhiścandrapādair abhihatasakalāṅgī mūrcchitā komalāṅgī,(असंनिहितमपि गुरुजनं न च प्रेक्षते पृष्टापि नालपति / एषापि मार्गते गतिं हृदयस्य प्रियानुबन्धस्य //) [इव्.३.१०-मोहः] अथ मोहः / मोहस्तु मूर्च्छनं भीतिदुः खावेशानुचिन्तनैः / यथा--- कथमपि गमयित्वा वासरं दीर्घदीर्घं विरचितनववेषा प्रेषयित्वाथ दूतीः / चिरयति हृदयेशे प्रांशुभिश्चन्द्रपादैर् अभिहतसकलाङ्गी मूर्च्छिता कोमलाङ्गी
Prataparudriya,verse,viprud_4.47,[iv.3.11-smṛtiḥ] atha smṛtiḥ / pūrvānubhūtaviṣayaṃ jñānaṃ smṛtirudāhṛtā,[इव्.३.११-स्मृतिः] अथ स्मृतिः / पूर्वानुभूतविषयं ज्ञानं स्मृतिरुदाहृता
Prataparudriya,verse,viprud_4.48,yathā--- pratāparudrasya bhuje vasantyā kṣoṇyātapaḥ kīdṛśamārjitaṃ syāt / spṛṣṭaṃ sakṛd yena madīyamaṅgaṃ prāpnoti viṣvak sukhavajralepam,यथा--- प्रतापरुद्रस्य भुजे वसन्त्या क्षोण्यातपः कीदृशमार्जितं स्यात् / स्पृष्टं सकृद् येन मदीयमङ्गं प्राप्नोति विष्वक् सुखवज्रलेपम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.49,[iv.4.12-dhṛtiḥ] atha dhṛtiḥ / dhṛtiścittasya naisspṛhyaṃ jñānābhīṣṭāgamādibhiḥ / yathā--- vīrarudranṛpatau hṛdaya ! tvadvallabhe tribhuvanaikadhurīṇe / sādhu sādhu kṛtakṛtyamasi tvaṃ manyase jagadaśeṣamasāram,[इव्.४.१२-धृतिः] अथ धृतिः / धृतिश्चित्तस्य नैस्स्पृह्यं ज्ञानाभीष्टागमादिभिः / यथा--- वीररुद्रनृपतौ हृदय ! त्वद्वल्लभे त्रिभुवनैकधुरीणे / साधु साधु कृतकृत्यमसि त्वं मन्यसे जगदशेषमसारम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.50,[iv.4.13-vrīṅā] atha vrīḍā / cetaḥ saṃkocanaṃ vrīḍānaṅgarāgastavādibhiḥ,[इव्.४.१३-व्रीङा] अथ व्रीडा / चेतः संकोचनं व्रीडानङ्गरागस्तवादिभिः
Prataparudriya,verse,viprud_4.51,yathā--- tathā samālokanakautukānāṃ manorathairandhrapurāṅganānām / vilokite rudranṛpe bhavanti paryastapakṣmāṇi vilocanāni,यथा--- तथा समालोकनकौतुकानां मनोरथैरन्ध्रपुराङ्गनानाम् / विलोकिते रुद्रनृपे भवन्ति पर्यस्तपक्ष्माणि विलोचनानि
Prataparudriya,verse,viprud_4.52,[iv.4.14-capalatā] atha capalatā / cāpalaṃ tvanavasthānaṃ rāgadveṣādisaṃbhavam / yathā--- dṛṣṭvā rudranarendraṃ taralatarākṣī vilāsamṛduhāsā / kalayati mauktimahāraṃ spṛśati ca karṇotpalaṃ bālā,[इव्.४.१४-चपलता] अथ चपलता / चापलं त्वनवस्थानं रागद्वेषादिसंभवम् / यथा--- दृष्ट्वा रुद्रनरेन्द्रं तरलतराक्षी विलासमृदुहासा / कलयति मौक्तिमहारं स्पृशति च कर्णोत्पलं बाला
Prataparudriya,verse,viprud_4.53,[iv.4.15-harṣaḥ] atha harṣaḥ / prasattirutsavādibhyo harṣaḥ svedāśrukampakṛt,[इव्.४.१५-हर्षः] अथ हर्षः / प्रसत्तिरुत्सवादिभ्यो हर्षः स्वेदाश्रुकम्पकृत्
Prataparudriya,verse,viprud_4.54,yathā--- yat pūrvaṃ sarasīṣu padmamukulavyājāt tapaḥ saṃcitaṃ vakṣojau yuvayostadadya phalitaṃ jātau kṛtārthau yuvām / dattā kākativallabhena bhavatoreṣā svavakṣaḥ sthalī- kastūrīdviguṇabhavatparimalā kalhāramālā yataḥ,यथा--- यत् पूर्वं सरसीषु पद्ममुकुलव्याजात् तपः संचितं वक्षोजौ युवयोस्तदद्य फलितं जातौ कृतार्थौ युवाम् / दत्ता काकतिवल्लभेन भवतोरेषा स्ववक्षः स्थली- कस्तूरीद्विगुणभवत्परिमला कल्हारमाला यतः
Prataparudriya,verse,viprud_4.55,[iv.4.16-āvegaḥ] athāvegaḥ / iṣṭāniṣṭāgamāñjāta āvegaścittasaṃbhramaḥ / yathā--- nissāṇadhvanimākalayya sahasā helāvihārodyataṃ draṣṭuṃ kākativīrarudranṛpatiṃ pratyagrakautūhalāḥ / ardhālambitamaṇḍanāḥ pratipadaṃ vyatyastabhūṣā javād ārohanti suvarṇasaudhavalabhīśṛṅgāṇi paurastriyaḥ,[इव्.४.१६-आवेगः] अथावेगः / इष्टानिष्टागमाञ्जात आवेगश्चित्तसंभ्रमः / यथा--- निस्साणध्वनिमाकलय्य सहसा हेलाविहारोद्यतं द्रष्टुं काकतिवीररुद्रनृपतिं प्रत्यग्रकौतूहलाः / अर्धालम्बितमण्डनाः प्रतिपदं व्यत्यस्तभूषा जवाद् आरोहन्ति सुवर्णसौधवलभीशृङ्गाणि पौरस्त्रियः
Prataparudriya,verse,viprud_4.56,[iv.4.17-jaḍatā] atha jaḍatā / jāḍyamapratipattiḥ syādiṣṭāniṣṭāgamodbhavā,[इव्.४.१७-जडता] अथ जडता / जाड्यमप्रतिपत्तिः स्यादिष्टानिष्टागमोद्भवा
Prataparudriya,verse,viprud_4.57,yathā--- samāyāte nāthe pramahasi gṛhān rudranṛpatau vapuḥ saundaryaśrīvijitamadanodārayaśasi / vadhūrantastoṣavyatikaravaśānnopacarituṃ purastādālīnāṃ na calati tathā no viramati,यथा--- समायाते नाथे प्रमहसि गृहान् रुद्रनृपतौ वपुः सौन्दर्यश्रीविजितमदनोदारयशसि / वधूरन्तस्तोषव्यतिकरवशान्नोपचरितुं पुरस्तादालीनां न चलति तथा नो विरमति
Prataparudriya,verse,viprud_4.58,[iv.4.18-garvaḥ] atha garvaḥ / anyadhikkaraṇādātmotkarṣo garvo balādijaḥ / yathā--- ko vā śastragrahaṇasamayo mādṛśāmīdṛśānāṃ kīdṛgvairaṃ pratidharaṇibhṛtkheṭakīṭeṣvamīṣu / ityāveśapratibhayabhujāṭopadurvāragarvāḥ saṃkrīḍante raṇabhuvi bhaṭāḥ kākatīndrasya jetuḥ,[इव्.४.१८-गर्वः] अथ गर्वः / अन्यधिक्करणादात्मोत्कर्षो गर्वो बलादिजः / यथा--- को वा शस्त्रग्रहणसमयो मादृशामीदृशानां कीदृग्वैरं प्रतिधरणिभृत्खेटकीटेष्वमीषु / इत्यावेशप्रतिभयभुजाटोपदुर्वारगर्वाः संक्रीडन्ते रणभुवि भटाः काकतीन्द्रस्य जेतुः
Prataparudriya,verse,viprud_4.59,[iv.4.19.viṣādaḥ] atha viṣādaḥ / viṣādaścetaso bhaṅga upāyāpāyacintanaiḥ,[इव्.४.१९.विषादः] अथ विषादः / विषादश्चेतसो भङ्ग उपायापायचिन्तनैः
Prataparudriya,verse,viprud_4.60,yathā--- pesemi maṇa tti muhā taṃ maṃ mokkhūṇa vallahe laggaṃ / maṃ ujjhia ṇo gacchai maaṇo sahi kiṃ ṇu kādavvaṃ,यथा--- पेसेमि मण त्ति मुहा तं मं मोक्खूण वल्लहे लग्गं / मं उज्झिअ णो गच्छै मअणो सहि किं णु कादव्वं
Prataparudriya,verse,viprud_4.61,(preṣayāmi mana iti mudhā tanmāṃ muktvā vallabhe lagnam / māmujjhitvā no gacchati madanaḥ sakhi kiṃ nu kartavyam //) [iv.4.20-autsukyam] athautsukyam / kālākṣamatvamautsukyaṃ manastāpatvarādikṛt / yathā--- aaṃdhavurabhāmiṇijaṇo aṃgāi pasāhiūṇa tuvaraṃto / ruddaṇareṃdāgamaṇe vilaṃbiaṃ sahai kiccheṇa,(प्रेषयामि मन इति मुधा तन्मां मुक्त्वा वल्लभे लग्नम् / मामुज्झित्वा नो गच्छति मदनः सखि किं नु कर्तव्यम् //) [इव्.४.२०-औत्सुक्यम्] अथौत्सुक्यम् / कालाक्षमत्वमौत्सुक्यं मनस्तापत्वरादिकृत् / यथा--- अअंधवुरभामिणिजणो अंगाइ पसाहिऊण तुवरंतो / रुद्दणरेंदागमणे विलंबिअं सहै किच्छेण
Prataparudriya,verse,viprud_4.62,(aandhrapurabhāminījano 'ṅgāni prasādhya tvaramāṇaḥ / rudranarendrāgamane vilambitaṃ sahate kṛcchreṇa //) [iv.4.21-nidrā] atha nidrā / nidrā cittanimīlanam / yathā--- siviṇe diṭṭhaṃ daiaṃ vahuā āliṅgiduṃ kidojjoā / uvaha daramīliacchī gaaṇammi kare pasārei,(अअन्ध्रपुरभामिनीजनो ऽङ्गानि प्रसाध्य त्वरमाणः / रुद्रनरेन्द्रागमने विलम्बितं सहते कृच्छ्रेण //) [इव्.४.२१-निद्रा] अथ निद्रा / निद्रा चित्तनिमीलनम् / यथा--- सिविणे दिट्ठं दैअं वहुआ आलिङ्गिदुं किदोज्जोआ / उवह दरमीलिअच्छी गअणम्मि करे पसारेइ
Prataparudriya,verse,viprud_4.63,(/svapne dṛṣṭaṃ dayitaṃ vadhūrāliṅgituṃ kṛtodyogā / paśyata daramīlitākṣī gagane karau prasārayati //) [iv.4.22-apasmāraḥ] athāpasmāraḥ / āveśo mohaduḥ khādyairapasmāro 'ṅgatāpakṛt,(/स्वप्ने दृष्टं दयितं वधूरालिङ्गितुं कृतोद्योगा / पश्यत दरमीलिताक्षी गगने करौ प्रसारयति //) [इव्.४.२२-अपस्मारः] अथापस्मारः / आवेशो मोहदुः खाद्यैरपस्मारो ऽङ्गतापकृत्
Prataparudriya,verse,viprud_4.64,yathā--- dṛṣṭvā svapne kupitavadanaṃ kākatīyakṣitīndraṃ hā hā rakṣetyasakalagiraḥ saṃbhramotthānabhājaḥ / dhāvantyantarvarṇabhuvi luṭhantyāhvayantyātmabandhūn ārādbhūtānapi ripugaṇā vyastanāmagraheṇa,यथा--- दृष्ट्वा स्वप्ने कुपितवदनं काकतीयक्षितीन्द्रं हा हा रक्षेत्यसकलगिरः संभ्रमोत्थानभाजः / धावन्त्यन्तर्वर्णभुवि लुठन्त्याह्वयन्त्यात्मबन्धून् आराद्भूतानपि रिपुगणा व्यस्तनामग्रहेण
Prataparudriya,verse,viprud_4.65,[iv.4.23-sāmṛtiḥ] atha suptiḥ / suptirnidrāsamudrekaḥ / yathā--- viśvaikarakṣājuṣi kākatīndre niścintatāṃ prāptavato murāreḥ / tatkīrtticandrātapavardhito 'pi dugdhāmbudhirnaiva bhinatti nidrām,[इव्.४.२३-सामृतिः] अथ सुप्तिः / सुप्तिर्निद्रासमुद्रेकः / यथा--- विश्वैकरक्षाजुषि काकतीन्द्रे निश्चिन्ततां प्राप्तवतो मुरारेः / तत्कीर्त्तिचन्द्रातपवर्धितो ऽपि दुग्धाम्बुधिर्नैव भिनत्ति निद्राम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.66,[iv.4.24-vibodhaḥ] atha vibodhaḥ / vibodhaścetanāvāptirjṛmbhākṣiparimārgakṛt / yathā--- pratāparudre nṛpamauliratne viśvaṃbharāṃ rakṣati śikṣitārau / vijṛmbhamāṇāḥ paritaḥ prajānāṃ bhāgyaśriyastatkṣaṇamunmiṣanti,[इव्.४.२४-विबोधः] अथ विबोधः / विबोधश्चेतनावाप्तिर्जृम्भाक्षिपरिमार्गकृत् / यथा--- प्रतापरुद्रे नृपमौलिरत्ने विश्वंभरां रक्षति शिक्षितारौ / विजृम्भमाणाः परितः प्रजानां भाग्यश्रियस्तत्क्षणमुन्मिषन्ति
Prataparudriya,verse,viprud_4.67,[iv.iv.4.25-anarṣaḥ] athāmarṣaḥ / amarṣaḥ sāparādheṣu cetaḥ prajvalanaṃ matam,[इव्.इव्.४.२५-अनर्षः] अथामर्षः / अमर्षः सापराधेषु चेतः प्रज्वलनं मतम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.68,yathā--- are ! bhūpāścāpān namayata śirāṃsyunnamayata pravṛttāḥ svastrīṇāmahamahamikā vīravaraṇe / tvarante naḥ khaṅgāḥ pravidalanakelyāmiti bhaṭā raṇāgre garjanti prakaṭitaruṣo rudranṛpateḥ,यथा--- अरे ! भूपाश्चापान् नमयत शिरांस्युन्नमयत प्रवृत्ताः स्वस्त्रीणामहमहमिका वीरवरणे / त्वरन्ते नः खङ्गाः प्रविदलनकेल्यामिति भटा रणाग्रे गर्जन्ति प्रकटितरुषो रुद्रनृपतेः
Prataparudriya,verse,viprud_4.69,[iv.4.26-avihityā] athāvahitthā / harṣādyākārasaṃguptiravahittheti kathyate / yathā--- goṭṭhīe mahilāṇaṃ soūṇa paāvaruddacariāi / ālihai oṇaamuhī muddhā calaṇeṇa mahipaṭṭhaṃ,[इव्.४.२६-अविहित्या] अथावहित्था / हर्षाद्याकारसंगुप्तिरवहित्थेति कथ्यते / यथा--- गोट्ठीए महिलाणं सोऊण पआवरुद्दचरिआइ / आलिहै ओणअमुही मुद्धा चलणेण महिपट्ठं
Prataparudriya,verse,viprud_4.70,(goṣṭhyāṃ mahilānāṃ śrutvā pratāparudracaritāni / ālikhatyavanatamukhī mugdhā caraṇena mahīpṛṣṭam //) [iv.4.27-ugratā] athogratā / dṛṣṭe 'parādhe caṇḍatvamugratā tarjanādikṛt,(गोष्ठ्यां महिलानां श्रुत्वा प्रतापरुद्रचरितानि / आलिखत्यवनतमुखी मुग्धा चरणेन महीपृष्टम् //) [इव्.४.२७-उग्रता] अथोग्रता / दृष्टे ऽपराधे चण्डत्वमुग्रता तर्जनादिकृत्
Prataparudriya,verse,viprud_4.71,yathā--- priyamānīya māninyā virahārtirnivāryatām / yadetasyāḥ kaṭākṣolkāpātairindurmaṣīkṛtaḥ,यथा--- प्रियमानीय मानिन्या विरहार्तिर्निवार्यताम् / यदेतस्याः कटाक्षोल्कापातैरिन्दुर्मषीकृतः
Prataparudriya,verse,viprud_4.72,[iv.4.28-matiḥ] atha matiḥ / tattvamārgānusaṃdhānādarthanirdhāraṇaṃ matiḥ / yathā--- ko saṃsao mahialaṃ caṃdo evva vīraruddaṇaraṇāho / jassa (khu) karappassādo aṃgāi miaṃkaraaṇaṃti,[इव्.४.२८-मतिः] अथ मतिः / तत्त्वमार्गानुसंधानादर्थनिर्धारणं मतिः / यथा--- को संसओ महिअलं चंदो एव्व वीररुद्दणरणाहो / जस्स (खु) करप्पस्सादो अंगाइ मिअंकरअणंति
Prataparudriya,verse,viprud_4.73,(kaḥ saṃśayo mahītale candra eva vīrarudranaranāthaḥ / yasya (khalu) karasparśādaṅgāni mṛgāṅkaratnanti //) [iv.4.29-vyādhiḥ] atha vyādhiḥ / manastāpādyabhibhavājjvarādirvyādhiriṣyate,(कः संशयो महीतले चन्द्र एव वीररुद्रनरनाथः / यस्य (खलु) करस्पर्शादङ्गानि मृगाङ्करत्नन्ति //) [इव्.४.२९-व्याधिः] अथ व्याधिः / मनस्तापाद्यभिभवाज्ज्वरादिर्व्याधिरिष्यते
Prataparudriya,verse,viprud_4.74,yathā--- pratāparudrasya diśāṃ jigīṣoḥ pratyarthinārījanadehajanmā / smarajvaroṣmā himavatpradeśān smartavyanīhārakathān karoti,यथा--- प्रतापरुद्रस्य दिशां जिगीषोः प्रत्यर्थिनारीजनदेहजन्मा / स्मरज्वरोष्मा हिमवत्प्रदेशान् स्मर्तव्यनीहारकथान् करोति
Prataparudriya,verse,viprud_4.75,[iv.4.30-unmādaḥ] athonmādaḥ / unmādastulyavartitvaṃ cetanācetaneṣvapi / yathā--- pratāparudrasya jayaprayāṇabherīdhvanau mūrcchati diṅmukheṣu / trāsākulā bhrāntimupetya vṛkṣān pṛcchanti mārgaṃ ripubhūmipālāḥ,[इव्.४.३०-उन्मादः] अथोन्मादः / उन्मादस्तुल्यवर्तित्वं चेतनाचेतनेष्वपि / यथा--- प्रतापरुद्रस्य जयप्रयाणभेरीध्वनौ मूर्च्छति दिङ्मुखेषु / त्रासाकुला भ्रान्तिमुपेत्य वृक्षान् पृच्छन्ति मार्गं रिपुभूमिपालाः
Prataparudriya,verse,viprud_4.76,[iv.4.31-maraṇam] atha maraṇam / maraṇaṃ maraṇārthastu prayatnaḥ parikīrtitaḥ,[इव्.४.३१-मरणम्] अथ मरणम् / मरणं मरणार्थस्तु प्रयत्नः परिकीर्तितः
Prataparudriya,verse,viprud_4.77,yathā-- piavirahaṃ asahaṃtī vahuā ṇiajīviaṃ uvekkhaṃtī / sevvai johṇaṃ dakhkhiṇapavaṇassa taṇuṃ samappei,यथा-- पिअविरहं असहंती वहुआ णिअजीविअं उवेक्खंती / सेव्वै जोह्णं दख्खिणपवणस्स तणुं समप्पेइ
Prataparudriya,verse,viprud_4.78,(/priyavirahamasahamānā vadhūrnijajīvitamupekṣamāṇā / sevate jyotsnāṃ dakṣiṇapavanasya tanuṃ samarpayati //) sākṣānmaraṇasyāmaṅgalatvānnodāharaṇatvamucitam / [iv.4.32-trāsaḥ] atha trāsaḥ / ākasmikabhayāccittakṣobhastrāsaḥ prakīrtyate / yathā--- apaṇaakuviā cireṇa vi vahuā soūṇa ghaṇaghaṇatthaṇiaṃ / daiaṃ sarahasavaliā āliṅgai vevamāṇaṃgī,(/प्रियविरहमसहमाना वधूर्निजजीवितमुपेक्षमाणा / सेवते ज्योत्स्नां दक्षिणपवनस्य तनुं समर्पयति //) साक्षान्मरणस्यामङ्गलत्वान्नोदाहरणत्वमुचितम् / [इव्.४.३२-त्रासः] अथ त्रासः / आकस्मिकभयाच्चित्तक्षोभस्त्रासः प्रकीर्त्यते / यथा--- अपणअकुविआ चिरेण वि वहुआ सोऊण घणघणत्थणिअं / दैअं सरहसवलिआ आलिङ्गै वेवमाणंगी
Prataparudriya,verse,viprud_4.79,(apraṇayakupitā cireṇāpi vadhūḥ śrutvā ghanaghanastanitam / dayitaṃ sarabhasavalitā āliṅgati vepamānāṅgī //) [iv.4.33-vitarkaḥ] atha vitarkaḥ / saṃdehāt kalpanā'nantyaṃ vitarkaḥ parikīrtitaḥ,(अप्रणयकुपिता चिरेणापि वधूः श्रुत्वा घनघनस्तनितम् / दयितं सरभसवलिता आलिङ्गति वेपमानाङ्गी //) [इव्.४.३३-वितर्कः] अथ वितर्कः / संदेहात् कल्पनाऽनन्त्यं वितर्कः परिकीर्तितः
Prataparudriya,verse,viprud_4.80,yathā--- guṇaistatrāsaktaṃ mama hṛdayamanyanna gaṇitaṃ sakhībhirnāloci kṣitipatirasau durlabha iti / upāyaḥ ko vā syāt tadabhigamane muhyati manaḥ kiyān ko 'yaṃ kīdṛk kiyadavadhirantarvyatikaraḥ,यथा--- गुणैस्तत्रासक्तं मम हृदयमन्यन्न गणितं सखीभिर्नालोचि क्षितिपतिरसौ दुर्लभ इति / उपायः को वा स्यात् तदभिगमने मुह्यति मनः कियान् को ऽयं कीदृक् कियदवधिरन्तर्व्यतिकरः
Prataparudriya,verse,viprud_4.81,tatra sāttvikānāṃ vyabhicāriṇāṃ cānekarasasādhāraṇatvānna viśeṣamapekṣyodāharaṇaṃ kṛtam / tathā hi śṛhgāre sarveṣāmanupraveśaḥ saṃbhavati / hāsye glāniśramacapalatvaharṣāvahitthānāṃ saṃbhavaḥ / karuṇe madadhṛtivrīḍāharṣagarvautsukyogratābhirvinānye saṃbhavanti / raudre glāniśaṅkā'lasyadainyacintāvrīḍāvegajaḍatāviṣādasuptinidrāpasmārāvahitthāvyādhyunmādaśamatrāsāḥ na saṃbhavanti / vīre raudrānnirvedo 'dhikaḥ / bhayānake 'sūyāmadadhṛtivrīḍāharṣagarvanidrāsuptyamarṣāvahitthogratāmatibhirvinānye saṃbhavanti / bībhatse 'dbhute ca cintātrāsādayo yathāsaṃbhavamūhyāḥ / śānte nirvedadhṛtī saṃbhavataḥ / śṛṅgāraceṣṭāḥ iv.5atha śṛṅgāraceṣṭā nirūpyante / bhāvo hāvaśca helā ca mādhuryaṃ dhairyamityapi / līlā vilāso vicchittirvibhramaḥ kilakiñcitam,तत्र सात्त्विकानां व्यभिचारिणां चानेकरससाधारणत्वान्न विशेषमपेक्ष्योदाहरणं कृतम् / तथा हि शृह्गारे सर्वेषामनुप्रवेशः संभवति / हास्ये ग्लानिश्रमचपलत्वहर्षावहित्थानां संभवः / करुणे मदधृतिव्रीडाहर्षगर्वौत्सुक्योग्रताभिर्विनान्ये संभवन्ति / रौद्रे ग्लानिशङ्काऽलस्यदैन्यचिन्ताव्रीडावेगजडताविषादसुप्तिनिद्रापस्मारावहित्थाव्याध्युन्मादशमत्रासाः न संभवन्ति / वीरे रौद्रान्निर्वेदो ऽधिकः / भयानके ऽसूयामदधृतिव्रीडाहर्षगर्वनिद्रासुप्त्यमर्षावहित्थोग्रतामतिभिर्विनान्ये संभवन्ति / बीभत्से ऽद्भुते च चिन्तात्रासादयो यथासंभवमूह्याः / शान्ते निर्वेदधृती संभवतः / शृङ्गारचेष्टाः इव्.५अथ शृङ्गारचेष्टा निरूप्यन्ते / भावो हावश्च हेला च माधुर्यं धैर्यमित्यपि / लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमः किलकिञ्चितम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.82,moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ bibboko lalitaṃ tathā / kutūhalaṃ ca cakitaṃ vihṛtaṃ hāsa ityapi,मोट्टायितं कुट्टमितं बिब्बोको ललितं तथा / कुतूहलं च चकितं विहृतं हास इत्यपि
Prataparudriya,verse,viprud_4.83,evaṃ śṛṅgāraceṣṭāḥ syuraṣṭādaśavidhā matāḥ / tatrāsāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca / [iv.5.1-bhāvaḥga] bhāvaḥ / rasābhijñānayogyatvaṃ bhāva ityabhidhīyate,एवं शृङ्गारचेष्टाः स्युरष्टादशविधा मताः / तत्रासां स्वरूपमुदाहरणं च / [इव्.५.१-भावःग] भावः / रसाभिज्ञानयोग्यत्वं भाव इत्यभिधीयते
Prataparudriya,verse,viprud_4.84,yathā--- ruddaṇareṃdasya guṇe gāai bālattaṇammi vissaddhaṃ / lajjai darapulaio juvaijaṇo jovvaṇe gāuṃ,यथा--- रुद्दणरेंदस्य गुणे गाऐ बालत्तणम्मि विस्सद्धं / लज्जै दरपुलैओ जुवैजणो जोव्वणे गाउं
Prataparudriya,verse,viprud_4.85,(/rudranarendrasya guṇān gāyati bālatve visrabdham / lajjate darapulakito yuvatijano yauvane gātum //) [iv.5.2-hāvaḥ] atha hāvaḥ / īṣaddṛṣṭavikāraḥ syādbhāvo hāvaḥ prakīrtyate / yathā--- atraiveṣatpulakita iti / [iv.5.3-helā] atha helā / suvyaktavikriyo bhāvo heleti pratipādyate,(/रुद्रनरेन्द्रस्य गुणान् गायति बालत्वे विस्रब्धम् / लज्जते दरपुलकितो युवतिजनो यौवने गातुम् //) [इव्.५.२-हावः] अथ हावः / ईषद्दृष्टविकारः स्याद्भावो हावः प्रकीर्त्यते / यथा--- अत्रैवेषत्पुलकित इति / [इव्.५.३-हेला] अथ हेला / सुव्यक्तविक्रियो भावो हेलेति प्रतिपाद्यते
Prataparudriya,verse,viprud_4.86,yathā--- mā hodu kassa vi phphuḍaṃ ia muddhe kuṇasi vallahaṃ hiae / ghosijjai tuha bhāo savvaṃgīṇehi pulaehiṃ,यथा--- मा होदु कस्स वि फ्फुडं इअ मुद्धे कुणसि वल्लहं हिअए / घोसिज्जै तुह भाओ सव्वंगीणेहि पुलएहिं
Prataparudriya,verse,viprud_4.87,(mā bhavatu kasyāpi sphuṭamiti mugdhe karoṣi vallabhaṃ hṛdaye / ghoṣyate tava bhāvaḥ sarvāṅgīṇaiḥ pulakaiḥ //) [iv.5.4-mādhuryam] atha mādhuryam / abhūṣaṇe 'pi ramyatvaṃ mādhuryamiti kathyate / yathā--- jitatrailokyalāvaṇyā prakṛtyā hariṇekṣaṇā / kiṃ tu bhūṣayituṃ dhatte bhūṣaṇānīti me matiḥ,(मा भवतु कस्यापि स्फुटमिति मुग्धे करोषि वल्लभं हृदये / घोष्यते तव भावः सर्वाङ्गीणैः पुलकैः //) [इव्.५.४-माधुर्यम्] अथ माधुर्यम् / अभूषणे ऽपि रम्यत्वं माधुर्यमिति कथ्यते / यथा--- जितत्रैलोक्यलावण्या प्रकृत्या हरिणेक्षणा / किं तु भूषयितुं धत्ते भूषणानीति मे मतिः
Prataparudriya,verse,viprud_4.88,[iv.5.5-dhairyam] atha dhairyam / śīlādyalaṅghanaṃ nāma dhairyamityabhidhīyate,[इव्.५.५-धैर्यम्] अथ धैर्यम् / शीलाद्यलङ्घनं नाम धैर्यमित्यभिधीयते
Prataparudriya,verse,viprud_4.89,yathā--- akulavahuāṇaṃ ṇa jujjai majjāālaṃghaṇaṃ khu visame vi / ruddaṇariṃdaguṇā uṇa hiaaharā kiṃ ṇu kādavvaṃ,यथा--- अकुलवहुआणं ण जुज्जै मज्जाआलंघणं खु विसमे वि / रुद्दणरिंदगुणा उण हिअअहरा किं णु कादव्वं
Prataparudriya,verse,viprud_4.90,(akulavadhūnāṃ na yujyate maryādālaṅghanaṃ khalu viṣame 'pi / rudranarendraguṇāḥ punarhṛdayaharāḥ kiṃ nu kartavyam //) [iv.5.6-līlā] atha līlā / priyānukaraṇaṃ līlā vāgbhirgatyātha ceṣṭitaiḥ / yathā--- aapechchaha sahio esā lacchī raṇṇo paāvaruddassa / cariāi aṇukuṇaṃtī raṇṇīsu paivvaā jāā,(अकुलवधूनां न युज्यते मर्यादालङ्घनं खलु विषमे ऽपि / रुद्रनरेन्द्रगुणाः पुनर्हृदयहराः किं नु कर्तव्यम् //) [इव्.५.६-लीला] अथ लीला / प्रियानुकरणं लीला वाग्भिर्गत्याथ चेष्टितैः / यथा--- अअपेछ्छह सहिओ एसा लच्छी रण्णो पआवरुद्दस्स / चरिआइ अणुकुणंती रण्णीसु पैव्वआ जाआ
Prataparudriya,verse,viprud_4.91,(aaprekṣadhvaṃ sakhya eṣā lakṣmī rājñaḥ pratāparudrasya / caritānyanukurvatī rājñīṣu pativratā jātā //) [iv.5.7-vilāsaḥ] atha vilāsaḥ / tātkāliko vikāraḥ syādvilāso dayitekṣaṇe,(अअप्रेक्षध्वं सख्य एषा लक्ष्मी राज्ञः प्रतापरुद्रस्य / चरितान्यनुकुर्वती राज्ञीषु पतिव्रता जाता //) [इव्.५.७-विलासः] अथ विलासः / तात्कालिको विकारः स्याद्विलासो दयितेक्षणे
Prataparudriya,verse,viprud_4.92,yathā--- sahelaṃ paśyantyāḥ prakṛtisubhagaṃ rudranṛpatiṃ tadātvapratyudyadvividhalalitāṭopamadhuram / rasaprādurbhāvād yugapadudayatsāttvikamaho mṛgākṣyāstāruṇye kusumaśaraśilpaṃ vijayate,यथा--- सहेलं पश्यन्त्याः प्रकृतिसुभगं रुद्रनृपतिं तदात्वप्रत्युद्यद्विविधललिताटोपमधुरम् / रसप्रादुर्भावाद् युगपदुदयत्सात्त्विकमहो मृगाक्ष्यास्तारुण्ये कुसुमशरशिल्पं विजयते
Prataparudriya,verse,viprud_4.93,[iv.5.8-vicchittiḥ] atha vicchittiḥ / vicchittiratiramyatvaṃ svalpairapi vibhūṣaṇaiḥ / yathā--- kassa kie keṇa kiaṃ kāaipuraitthiāṇa suṃderaṃ / sāhāraṇabhūsāe jaṃ sahi teḷḷokkaramaṇijjaṃ,[इव्.५.८-विच्छित्तिः] अथ विच्छित्तिः / विच्छित्तिरतिरम्यत्वं स्वल्पैरपि विभूषणैः / यथा--- कस्स किए केण किअं काऐपुरैत्थिआण सुंदेरं / साहारणभूसाए जं सहि तेऌऌओक्करमणिज्जं
Prataparudriya,verse,viprud_4.94,(kasya kṛte kena kṛtaṃ kākatipurastrīṇāṃ saundaryam / sādhāraṇabhūṣayā yatsakhi trailokyaramaṇīyam //) [iv.5.9-vibhramaḥ] atha vibhramaḥ / vibhramastvarayā kāle bhūṣāsthānaviparyayaḥ,(कस्य कृते केन कृतं काकतिपुरस्त्रीणां सौन्दर्यम् / साधारणभूषया यत्सखि त्रैलोक्यरमणीयम् //) [इव्.५.९-विभ्रमः] अथ विभ्रमः / विभ्रमस्त्वरया काले भूषास्थानविपर्ययः
Prataparudriya,verse,viprud_4.95,yathā--- asoūṇa sahimuhādo diaho virato tti saṃbhameṇa vahū / hatthesu ṇourāiṃ caraṇesu a kuṇai valaāiṃ,यथा--- असोऊण सहिमुहादो दिअहो विरतो त्ति संभमेण वहू / हत्थेसु णोउराइं चरणेसु अ कुणै वलआइं
Prataparudriya,verse,viprud_4.96,(aśrutvā sakhīmukhāddivaso virata iti saṃbhrameṇa vadhūḥ / hastayornūpure caraṇayośca karoti valayāni //) [iv.5.10-kilakiñacitam] atha kilakiñcitam / roṣāśruharṣabhītyādeḥ saṃkaraḥ kilakiñcitam / yathā--- gehṇai kāaiṇāhe viaṇaṃmi paḍaṃcalaṃ miachchīe / vevai taṇū vi ṇaccai bhiuḍī avi gaggaā vāā,(अश्रुत्वा सखीमुखाद्दिवसो विरत इति संभ्रमेण वधूः / हस्तयोर्नूपुरे चरणयोश्च करोति वलयानि //) [इव्.५.१०-किलकिञचितम्] अथ किलकिञ्चितम् / रोषाश्रुहर्षभीत्यादेः संकरः किलकिञ्चितम् / यथा--- गेह्णै काऐणाहे विअणंमि पडंचलं मिअछ्छीए / वेवै तणू वि णच्चै भिउडी अवि गग्गआ वाआ
Prataparudriya,verse,viprud_4.97,(gṛhṇati kākatināthe vijane paṭāñcalaṃ mṛgākṣyāḥ / vepate tanurapi nṛtyati bhrukuṭyapi gadgadā vācaḥ //) [iv.5.11-moṭṭāyitam] atha moṭṭāyitam / moṭṭāyitaṃ syādiṣṭasya kathādau bhāvasūcanam,(गृह्णति काकतिनाथे विजने पटाञ्चलं मृगाक्ष्याः / वेपते तनुरपि नृत्यति भ्रुकुट्यपि गद्गदा वाचः //) [इव्.५.११-मोट्टायितम्] अथ मोट्टायितम् / मोट्टायितं स्यादिष्टस्य कथादौ भावसूचनम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.98,yathā--- amahurāi ruddaṇaravaicariāi vahūe ṇaṃ suṇaṃtīe / taṇugovaṇaeṇa paaḍo jaha bhāo ṇa taha pulaehiṃ,यथा--- अमहुराइ रुद्दणरवैचरिआइ वहूए णं सुणंतीए / तणुगोवणएण पअडो जह भाओ ण तह पुलएहिं
Prataparudriya,verse,viprud_4.99,(amadhurāṇi rudranarapaticaritāni vadhvā nanu śṛṇvatyāḥ / tanugopanena prakaṭo yathā bhāvo na tathā pulakaiḥ //) [iv.5.12-kuṭaṭṭamitam] atha kuṭṭamitam / saṃmarde 'pi sukhādhikyaṃ ratau kuṭṭamitaṃ matam / yathā--- nirmaryādamanobhavotsavakathāvisrambhakarṇejapai- raṅgervismitamānasāṃ priyasakhīmālokya jātatrapā / vaiyātyaṃ nijamātmavallabhakṛtāṃ rāgāndhatāṃ jānatī sadyo namramukhendurinduvadanā kṣoṇīṃ likhantī sthitā,(अमधुराणि रुद्रनरपतिचरितानि वध्वा ननु शृण्वत्याः / तनुगोपनेन प्रकटो यथा भावो न तथा पुलकैः //) [इव्.५.१२-कुटट्टमितम्] अथ कुट्टमितम् / संमर्दे ऽपि सुखाधिक्यं रतौ कुट्टमितं मतम् / यथा--- निर्मर्यादमनोभवोत्सवकथाविस्रम्भकर्णेजपै- रङ्गेर्विस्मितमानसां प्रियसखीमालोक्य जातत्रपा / वैयात्यं निजमात्मवल्लभकृतां रागान्धतां जानती सद्यो नम्रमुखेन्दुरिन्दुवदना क्षोणीं लिखन्ती स्थिता
Prataparudriya,verse,viprud_4.100,[iv.5.13-bibbokaḥ] atha bibbokaḥ / manāk priyakathālāpe bibboko 'nādarakriyā,[इव्.५.१३-बिब्बोकः] अथ बिब्बोकः / मनाक् प्रियकथालापे बिब्बोको ऽनादरक्रिया
Prataparudriya,verse,viprud_4.101,"yathā--- lakṣmīḥ sadmani nirbharaṃ viharatāṃ, kṣoṇī bhujālambana- krīḍāṃ naiva jahātu, kiṃ ca satataṃ vāṇī mukhe tiṣṭhatu / jñātaṃ rudranareśvarasya bahubhirvijñātapūrvaiḥ priya- vyāhāraiḥ kṛtameva dūti ! madanaścāpāya saṃnahyatu","यथा--- लक्ष्मीः सद्मनि निर्भरं विहरतां, क्षोणी भुजालम्बन- क्रीडां नैव जहातु, किं च सततं वाणी मुखे तिष्ठतु / ज्ञातं रुद्रनरेश्वरस्य बहुभिर्विज्ञातपूर्वैः प्रिय- व्याहारैः कृतमेव दूति ! मदनश्चापाय संनह्यतु"
Prataparudriya,verse,viprud_4.102,[iv.5.14-lalitam] atha lalitam / sukumāro 'ṅgavinyāso lalitaṃ parikīrtyate / yathā--- padanyāsakrīḍāraṇitamaṇimañjīraraśanaṃ sahelaṃ vyāvalgatkaravalayanikvāṇasubhagam / smitajyotsnāvīcītaralavacanaṃ rudranṛpateḥ purandhrīṇāmāsīdanurahasasevāvilasitam,[इव्.५.१४-ललितम्] अथ ललितम् / सुकुमारो ऽङ्गविन्यासो ललितं परिकीर्त्यते / यथा--- पदन्यासक्रीडारणितमणिमञ्जीररशनं सहेलं व्यावल्गत्करवलयनिक्वाणसुभगम् / स्मितज्योत्स्नावीचीतरलवचनं रुद्रनृपतेः पुरन्ध्रीणामासीदनुरहससेवाविलसितम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.103,[iv.5.15-kutūhalam] atha kutūhalam / kutūhalaṃ ramyadṛṣṭau cāpalaṃ parikīrtyate,[इव्.५.१५-कुतूहलम्] अथ कुतूहलम् / कुतूहलं रम्यदृष्टौ चापलं परिकीर्त्यते
Prataparudriya,verse,viprud_4.104,yathā--- vīrarudramadhirūḍhasindhuraṃ draṣṭumandhranagarīpurandhrayaḥ / kurvate racitasaṃkramatvarāstuṅgasadmaśikharādhirohaṇam,यथा--- वीररुद्रमधिरूढसिन्धुरं द्रष्टुमन्ध्रनगरीपुरन्ध्रयः / कुर्वते रचितसंक्रमत्वरास्तुङ्गसद्मशिखराधिरोहणम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.105,[iv.5.16-cakitam] atha cakitam / cakitaṃ bhayasaṃbhramaḥ / yathā--- avijñātāyātaṃ svamakathitamālyāpi hasituṃ haṭhādutpaśyantyāścakitacakitodañcitadṛśaḥ / vilāsānudvelānuditamadanān vīkṣya sutanos tathaiva pratyetuṃ punaravanipālaḥ spṛhayati,[इव्.५.१६-चकितम्] अथ चकितम् / चकितं भयसंभ्रमः / यथा--- अविज्ञातायातं स्वमकथितमाल्यापि हसितुं हठादुत्पश्यन्त्याश्चकितचकितोदञ्चितदृशः / विलासानुद्वेलानुदितमदनान् वीक्ष्य सुतनोस् तथैव प्रत्येतुं पुनरवनिपालः स्पृहयति
Prataparudriya,verse,viprud_4.106,[iv.5.17-vihṛtam] atha vihṛtam / vihṛtaṃ prāptakālasya vākyasyākathanaṃ hriyā / yathā--- pratāparudrasya bhujāntarasthāṃ kalhāramālāmamunā spṛśeti / stanadvaye patralipiṃ likhantīṃ sakhīṃ vadhūḥ paśyati sābhimānam,[इव्.५.१७-विहृतम्] अथ विहृतम् / विहृतं प्राप्तकालस्य वाक्यस्याकथनं ह्रिया / यथा--- प्रतापरुद्रस्य भुजान्तरस्थां कल्हारमालाममुना स्पृशेति / स्तनद्वये पत्रलिपिं लिखन्तीं सखीं वधूः पश्यति साभिमानम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.107,[iv.5.18-hasitam] atha hasitam / ākasmikaṃ tu hasitaṃ yauvanādivikārajam,[इव्.५.१८-हसितम्] अथ हसितम् / आकस्मिकं तु हसितं यौवनादिविकारजम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.108,jaha jaha hasai miacchī jovvaṇalacchīe sikhkhiā mahuraṃ / taha taha kusumesusarā viasaṃti piassa āsā a,जह जह हसै मिअच्छी जोव्वणलच्छीए सिख्खिआ महुरं / तह तह कुसुमेसुसरा विअसंति पिअस्स आसा अ
Prataparudriya,verse,viprud_4.109,(yathā yathā hasati mṛgākṣī yauvanalakṣmyā śikṣitā madhuram / tathā tathā kusumeṣuśarā vikasanti priyasya āśā ca //) manmathāvasthāḥ iv.6.// atha manmathāvasthā dvādaśa nirūpyante // atha śṛṅgārasyāṅkuritatvapallavitatvakusumitatvaphalītatvahetavo dvādaśāvasthā nirūpyan te / cakṣuḥ prītirmanaḥ saṅgaḥ saṃkalpo 'tha pralāpitā / jāgaraḥ kārśyamaratirlajjātyāgo 'tha saṃjvaraḥ,(यथा यथा हसति मृगाक्षी यौवनलक्ष्म्या शिक्षिता मधुरम् / तथा तथा कुसुमेषुशरा विकसन्ति प्रियस्य आशा च //) मन्मथावस्थाः इव्.६.// अथ मन्मथावस्था द्वादश निरूप्यन्ते // अथ शृङ्गारस्याङ्कुरितत्वपल्लवितत्वकुसुमितत्वफलीतत्वहेतवो द्वादशावस्था निरूप्यन् ते / चक्षुः प्रीतिर्मनः सङ्गः संकल्पो ऽथ प्रलापिता / जागरः कार्श्यमरतिर्लज्जात्यागो ऽथ संज्वरः
Prataparudriya,verse,viprud_4.110,unmādo mūrcchanaṃ caiva maraṇaṃ caramaṃ viduḥ / avasthā dvādaśa matāḥ kāmaśāstrānusārataḥ,उन्मादो मूर्च्छनं चैव मरणं चरमं विदुः / अवस्था द्वादश मताः कामशास्त्रानुसारतः
Prataparudriya,verse,viprud_4.111,kecittu daśāvasthā iti kathayanti / āsāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca / [iv.6.1-cakṣuḥ prītiḥ] ādarāddarśanaṃ cakṣuḥ prītirityabhidhīyate / yathā--- sahi eso ruddaṇio ṇaaṇāṇa atakkiossao jāo / maaṇo va muttimaṃto caṃdo via mukkalañchaṇo puṇṇo,केचित्तु दशावस्था इति कथयन्ति / आसां स्वरूपमुदाहरणं च / [इव्.६.१-चक्षुः प्रीतिः] आदराद्दर्शनं चक्षुः प्रीतिरित्यभिधीयते / यथा--- सहि एसो रुद्दणिओ णअणाण अतक्किओस्सओ जाओ / मअणो व मुत्तिमंतो चंदो विअ मुक्कलञ्छणो पुण्णो
Prataparudriya,verse,viprud_4.112,(sakhi ! eṣa rudranṛpo nayanayoratarkitotsavo jātaḥ / madana iva mūrtimān candra iva muktalāñchanaḥ pūrṇaḥ //) [iv.6.2-manaḥ saṅaḥ] atha manaḥ saṅgaḥ / manaḥ saṅgaḥ priyatame nityaṃ cittasya viśramaḥ,(सखि ! एष रुद्रनृपो नयनयोरतर्कितोत्सवो जातः / मदन इव मूर्तिमान् चन्द्र इव मुक्तलाञ्छनः पूर्णः //) [इव्.६.२-मनः सङः] अथ मनः सङ्गः / मनः सङ्गः प्रियतमे नित्यं चित्तस्य विश्रमः
Prataparudriya,verse,viprud_4.113,yathā--- saha maha maṇo vilaggai ruddaṇarendammi kīsa kuviāo / teṇāhaṃ vi vimukkā sahio tuhmesu kā vattā,यथा--- सह मह मणो विलग्गै रुद्दणरेन्दम्मि कीस कुविआओ / तेणाहं वि विमुक्का सहिओ तुह्मेसु का वत्ता
Prataparudriya,verse,viprud_4.114,(sadā mama mano vilagati rudranarendre kasmāt kupitāḥ / tenāhamapi vimuktā sakhyo yuṣmāsu kā vārtā //) [iv.6.3-saṃkalpaḥ] atha saṃkalpaḥ / saṃkalpo nāthaviṣayo manoratha udāhṛtaḥ / yathā--- adarahasiagabbhiṇāiṃ siṇehasiṇiddhāi rāabhariāi / ruddaṇivaviloiāiṃ kāhe ṇu mammi ṇivadaṃti,(सदा मम मनो विलगति रुद्रनरेन्द्रे कस्मात् कुपिताः / तेनाहमपि विमुक्ता सख्यो युष्मासु का वार्ता //) [इव्.६.३-संकल्पः] अथ संकल्पः / संकल्पो नाथविषयो मनोरथ उदाहृतः / यथा--- अदरहसिअगब्भिणाइं सिणेहसिणिद्धाइ राअभरिआइ / रुद्दणिवविलोइआइं काहे णु मम्मि णिवदंति
Prataparudriya,verse,viprud_4.115,(adarahasitagarbhitāni snehasnigdhāni rāgabharitāni / rudranṛpavilokitāni kadā nu mayi nipatanti //) [iv.6.4-pralāpaḥ] atha pralāpaḥ / prālapaḥ priyasaṃśliṣṭaguṇālāpa udāhṛtaḥ,(अदरहसितगर्भितानि स्नेहस्निग्धानि रागभरितानि / रुद्रनृपविलोकितानि कदा नु मयि निपतन्ति //) [इव्.६.४-प्रलापः] अथ प्रलापः / प्रालपः प्रियसंश्लिष्टगुणालाप उदाहृतः
Prataparudriya,verse,viprud_4.116,yathā--- taha ṇiuṇo taha mahuro taha suhao taha a sommasabbhāo / ekko ruddaṇivo via idi goṭṭhī poḍhamahilāṇaṃ,यथा--- तह णिउणो तह महुरो तह सुहओ तह अ सोम्मसब्भाओ / एक्को रुद्दणिवो विअ इदि गोट्ठी पोढमहिलाणं
Prataparudriya,verse,viprud_4.117,(tathā nipuṇastathā madhurastathā subhagastathā ca saumyasvabhāvaḥ / eko rudranṛpa eveti goṣṭhī prauḍhamahilānām //) [iv.6.5-jāgaraḥ] atha jāgaraḥ / jāgarastu vinidratvam / yathā--- agamiaṃ kaha kaha vi diṇaṃ caṃdādavadūsahā ṇisā dīhā / maaṇo vi puṃkhiasaro ṇiddā vi ṇivo vi ṇovei,(तथा निपुणस्तथा मधुरस्तथा सुभगस्तथा च सौम्यस्वभावः / एको रुद्रनृप एवेति गोष्ठी प्रौढमहिलानाम् //) [इव्.६.५-जागरः] अथ जागरः / जागरस्तु विनिद्रत्वम् / यथा--- अगमिअं कह कह वि दिणं चंदादवदूसहा णिसा दीहा / मअणो वि पुंखिअसरो णिद्दा वि णिवो वि णोवेइ
Prataparudriya,verse,viprud_4.118,(agamitaṃ kathaṃ kathamapi dinaṃ candrātapaduḥ sahā niśā dīrghā / madano 'pi puṅkhitaśaro nidrāpi nṛpo 'pi nopaiti //) [iv.6.6-kārśyam] atha kārśyam / kārśyamaṅgasya tānavam / yathā--- candrāsye ! kathamaṅgulīyakamidaṃ keyūritaṃ te sakhi ! premṇāṃ preyasi vaibhavaiḥ sa khalu ko bhūmeḥ sapatnī yataḥ / jñātaṃ mānini ! kākatīyanṛpatau saktā'li ! satyaṃ śubhe ! śyāmāṅgīṃ sa khalu sthirāṃ ramayate tvāṃ tāṃ ca śailastanīm,(अगमितं कथं कथमपि दिनं चन्द्रातपदुः सहा निशा दीर्घा / मदनो ऽपि पुङ्खितशरो निद्रापि नृपो ऽपि नोपैति //) [इव्.६.६-कार्श्यम्] अथ कार्श्यम् / कार्श्यमङ्गस्य तानवम् / यथा--- चन्द्रास्ये ! कथमङ्गुलीयकमिदं केयूरितं ते सखि ! प्रेम्णां प्रेयसि वैभवैः स खलु को भूमेः सपत्नी यतः / ज्ञातं मानिनि ! काकतीयनृपतौ सक्ताऽलि ! सत्यं शुभे ! श्यामाङ्गीं स खलु स्थिरां रमयते त्वां तां च शैलस्तनीम्
Prataparudriya,verse,viprud_4.119,[iv.6.7-aratiḥ] athāratiḥ / anyatrāprītiraratiḥ / yathā--- dūsei caṃdasiṭṭiṃ ṇiṃdai malaāṇilassa māhappaṃ / ūsavaparaṃmuhī sā suhaa ! tumaṃ kiṃ ṇu maṃtesi,[इव्.६.७-अरतिः] अथारतिः / अन्यत्राप्रीतिररतिः / यथा--- दूसेइ चंदसिट्टिं णिंदै मलआणिलस्स माहप्पं / ऊसवपरंमुही सा सुहअ ! तुमं किं णु मंतेसि
Prataparudriya,verse,viprud_4.120,(dūṣayati candrasṛṣṭiṃ nindati malayānilasya māhātmyam / utsavaparāṅmukhī sā subhaga ! tvaṃ kiṃ nu mantrayase /) [iv.6.8-lajjātyāgaḥ] atha lajjātyāgaḥ / yathā-- alaṃghiamahilāsamaaṃ taha bhaṇiaṃ maaṇaduvviṇīdāe / jaha soūṇa guruaṇo osarai vilajjio dūraṃ,(दूषयति चन्द्रसृष्टिं निन्दति मलयानिलस्य माहात्म्यम् / उत्सवपराङ्मुखी सा सुभग ! त्वं किं नु मन्त्रयसे /) [इव्.६.८-लज्जात्यागः] अथ लज्जात्यागः / यथा-- अलंघिअमहिलासमअं तह भणिअं मअणदुव्विणीदाए / जह सोऊण गुरुअणो ओसरै विलज्जिओ दूरं
Prataparudriya,verse,viprud_4.121,(alaṅghitamahilāsamayaṃ tathā bhaṇitaṃ madanadurvinītayā / yathā śrutvā gurujano 'pasarati vilajjito dūram //) [iv.6.9-jvaraḥ] atha jvaraḥ / tāpādhikyaṃ jvaro mataḥ,(अलङ्घितमहिलासमयं तथा भणितं मदनदुर्विनीतया / यथा श्रुत्वा गुरुजनो ऽपसरति विलज्जितो दूरम् //) [इव्.६.९-ज्वरः] अथ ज्वरः / तापाधिक्यं ज्वरो मतः
Prataparudriya,verse,viprud_4.122,yathā--- amohasisirovaārā vahuā virahajjareṇa gurueṇa / dāṇiṃ ruddaṇaresara ! kāṃkhai tuha daṃsaṇāmiaaṃ,यथा--- अमोहसिसिरोवआरा वहुआ विरहज्जरेण गुरुएण / दाणिं रुद्दणरेसर ! कांखै तुह दंसणामिअअं
Prataparudriya,verse,viprud_4.123,(amoghaśiśiropacārā vadhūrvirahajvareṇa guruṇā / idānīṃ rudranareśvara ! kāṅbhati tava darśanāmṛtam //) unmādamaraṇayoḥ prāgevodāharaṇaṃ darśitam / [iv.6.10-mūrcchā] atha mūrcchā / mūrcchā tvabhyantare 'vṛttirbāhyendriyanimīlanāt / yathā--- aaciṃtaṃtīe ṇarendaṃ daṭṭhuṃ hiaaṭhṭhidaṃ miacchīe / karaṇāi bāhirāiṃ visaṃti abbhaṃtaraṃ vi suṇṇāe,(अमोघशिशिरोपचारा वधूर्विरहज्वरेण गुरुणा / इदानीं रुद्रनरेश्वर ! काङ्भति तव दर्शनामृतम् //) उन्मादमरणयोः प्रागेवोदाहरणं दर्शितम् / [इव्.६.१०-मूर्च्छा] अथ मूर्च्छा / मूर्च्छा त्वभ्यन्तरे ऽवृत्तिर्बाह्येन्द्रियनिमीलनात् / यथा--- अअचिंतंतीए णरेन्दं दट्ठुं हिअअठ्ठिदं मिअच्छीए / करणाइ बाहिराइं विसंति अब्भंतरं वि सुण्णाए
Prataparudriya,verse,viprud_4.124,"(aacintayantyā narendraṃ draṣṭuṃ hṛdayasthitaṃ mṛgākṣyāḥ / karaṇāni bāhyāni viśanti abhyantaramapi śūnyāyāḥ //) atha śṛṅgāraḥ / sa dvividhaḥ / saṃbhogo vipralambhaśceti / ""saṃyuktayostu saṃbhogo vipralambho viyuktayoḥ '; iti 'śṛṅgāratilake'; / saṃbhogasya parasparāvalokanasaṃbhāṣaṇā'liṅganacumbanādyanekavyāpāramayatvenānantyādekavidhatvena gaṇanā kṛtā / yathā-- rahaḥ pratyāsanne hṛdayadayite rudranṛpatau nivṛttā mānājñā viralamapi lajjāvilasitam / kimanyat te gopyaṃ bahirabahirānandamasṛṇaḥ smarāveśaḥ ko 'pi priyasakhi ! nṛpeṇaikayati mām","(अअचिन्तयन्त्या नरेन्द्रं द्रष्टुं हृदयस्थितं मृगाक्ष्याः / करणानि बाह्यानि विशन्ति अभ्यन्तरमपि शून्यायाः //) अथ शृङ्गारः / स द्विविधः / संभोगो विप्रलम्भश्चेति / ""संयुक्तयोस्तु संभोगो विप्रलम्भो वियुक्तयोः ऽ; इति ऽशृङ्गारतिलकेऽ; / संभोगस्य परस्परावलोकनसंभाषणाऽलिङ्गनचुम्बनाद्यनेकव्यापारमयत्वेनानन्त्यादेकविधत्वेन गणना कृता / यथा-- रहः प्रत्यासन्ने हृदयदयिते रुद्रनृपतौ निवृत्ता मानाज्ञा विरलमपि लज्जाविलसितम् / किमन्यत् ते गोप्यं बहिरबहिरानन्दमसृणः स्मरावेशः को ऽपि प्रियसखि ! नृपेणैकयति माम्"
Prataparudriya,verse,viprud_4.125,vipralambhaḥ punarabhilāṣerṣyāvirahapravāsahetukatvena caturvidhaḥ / [iv.6.11-saṃbhogaśṛṅgāraḥ] abhilāṣo nāma saṃbhogāt prāganurāgaḥ / yathā--- anyonyabhāṣaṇamanaṅgavilāsagoṣṭhī śayyā ca sārdhamapadāni manorathānām / premānuviddhamudayadbahulānurāgaṃ labhyate rudranṛpateravalokitaṃ vā,विप्रलम्भः पुनरभिलाषेर्ष्याविरहप्रवासहेतुकत्वेन चतुर्विधः / [इव्.६.११-संभोगशृङ्गारः] अभिलाषो नाम संभोगात् प्रागनुरागः / यथा--- अन्योन्यभाषणमनङ्गविलासगोष्ठी शय्या च सार्धमपदानि मनोरथानाम् / प्रेमानुविद्धमुदयद्बहुलानुरागं लभ्यते रुद्रनृपतेरवलोकितं वा
Prataparudriya,verse,viprud_4.126,[iv.6.12-īrṣyāśṛṅgāraḥ] īrṣyā nāma nāyakasyānyāsaktabhāvāt cittavikriyā / [iv.6.13-vipralambhaśṛṅgāraḥ] tayā vipralambho yathā--- lakṣmīrasya vilocanābjavasatiḥ sorṣyā tvadālokane vaktrasthā ca sassvatī na sahate sākaṃ tvayā bhāṣaṇam / līlākarṣaṇavighnakṛt tvayi mahī bāhusthitā kākati- kṣoṇīndre na hi kaitavāni subhage mānena kiṃ tāmyasi,[इव्.६.१२-ईर्ष्याशृङ्गारः] ईर्ष्या नाम नायकस्यान्यासक्तभावात् चित्तविक्रिया / [इव्.६.१३-विप्रलम्भशृङ्गारः] तया विप्रलम्भो यथा--- लक्ष्मीरस्य विलोचनाब्जवसतिः सोर्ष्या त्वदालोकने वक्त्रस्था च सस्स्वती न सहते साकं त्वया भाषणम् / लीलाकर्षणविघ्नकृत् त्वयि मही बाहुस्थिता काकति- क्षोणीन्द्रे न हि कैतवानि सुभगे मानेन किं ताम्यसि
Prataparudriya,verse,viprud_4.127,[iv.6.14-virahavipralambhaśṛṅgāraḥ] viraho nāma labdhasaṃyogayornāyakayoḥ kenacit kāraṇena punaḥ samāgamakālātikṣepaḥ / yathā--- aṅgeṣu jīrṇeṣu vibhūṣaṇānāṃ vyatyāsamārgo 'pi muhūrtaśobhī / sakhyastadāstāṃ parikarmarītirānīyatāṃ rudranṛpaḥ kimanyat,[इव्.६.१४-विरहविप्रलम्भशृङ्गारः] विरहो नाम लब्धसंयोगयोर्नायकयोः केनचित् कारणेन पुनः समागमकालातिक्षेपः / यथा--- अङ्गेषु जीर्णेषु विभूषणानां व्यत्यासमार्गो ऽपि मुहूर्तशोभी / सख्यस्तदास्तां परिकर्मरीतिरानीयतां रुद्रनृपः किमन्यत्
Prataparudriya,verse,viprud_4.128,[iv.6.15-pravāsavipralambhaḥ] yūnordeśāntaravṛttitvaṃ pravāsaḥ / tena vipralambho yathā--- sevyo 'stu rudranṛpatirnikhilairnṛpālai- rabhyutsaveṣu sulabhā na hi vallabhā naḥ / itthaṃ kaliṅgasudṛśāṃ virahārtitāpā- daṅgāni yānti tanutāṃ divasā yuganti,[इव्.६.१५-प्रवासविप्रलम्भः] यूनोर्देशान्तरवृत्तित्वं प्रवासः / तेन विप्रलम्भो यथा--- सेव्यो ऽस्तु रुद्रनृपतिर्निखिलैर्नृपालै- रभ्युत्सवेषु सुलभा न हि वल्लभा नः / इत्थं कलिङ्गसुदृशां विरहार्तितापा- दङ्गानि यान्ति तनुतां दिवसा युगन्ति
Prataparudriya,verse,viprud_4.129,[iv.6.16-rasābhāsaḥ] rasābhāso yathā--- prāsādagarbhavalabhīṣu kapotapālyāṃ pārāvatīṃ ramaṇacumbitacañcukoṭim / āvirbhavatsuratakūjitaraktakaṇṭhī- mālokya kākativibhuḥ smitamātanoti,[इव्.६.१६-रसाभासः] रसाभासो यथा--- प्रासादगर्भवलभीषु कपोतपाल्यां पारावतीं रमणचुम्बितचञ्चुकोटिम् / आविर्भवत्सुरतकूजितरक्तकण्ठी- मालोक्य काकतिविभुः स्मितमातनोति
Prataparudriya,verse,viprud_4.130,[iv.6.17-bhāvodayaḥ] bhāvodayo yathā--- mugdhe ! kastava vartate hṛdi manojanmaiva nānyaḥ śape sakhyetasya kimatra kāryamaparaṃ kiṃ janmasadmādarāt / ko 'nyastatpratibimba eva nipuṇe ! jānāsi kāmādhikaḥ preyān rudranṛpastaveti kathitā namrānanābhūd vadhūḥ,[इव्.६.१७-भावोदयः] भावोदयो यथा--- मुग्धे ! कस्तव वर्तते हृदि मनोजन्मैव नान्यः शपे सख्येतस्य किमत्र कार्यमपरं किं जन्मसद्मादरात् / को ऽन्यस्तत्प्रतिबिम्ब एव निपुणे ! जानासि कामाधिकः प्रेयान् रुद्रनृपस्तवेति कथिता नम्राननाभूद् वधूः
Prataparudriya,verse,viprud_4.131,atra lajjāyā udayaḥ / [iv.6.18-bhāvaśamaḥ] bhāvaśamo yathā--- lakṣmīstvaṃ puruṣottamastava patiḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ sṛṣṭyāmambujaviṣṭarasya sadṛśoryogaści rāt saṃbhṛtaḥ / tasmāt kṛtrimamapyasāmpratimidaṃ vāṃ vaimanasyaṃ manā- gityāliṃ praṇatāṃ vilokya vikasadvaktrāmbujā māninī,अत्र लज्जाया उदयः / [इव्.६.१८-भावशमः] भावशमो यथा--- लक्ष्मीस्त्वं पुरुषोत्तमस्तव पतिः श्रीवीररुद्रो नृपः सृष्ट्यामम्बुजविष्टरस्य सदृशोर्योगश्चि रात् संभृतः / तस्मात् कृत्रिममप्यसाम्प्रतिमिदं वां वैमनस्यं मना- गित्यालिं प्रणतां विलोक्य विकसद्वक्त्राम्बुजा मानिनी
Prataparudriya,verse,viprud_4.132,atra kopasya praśamaḥ / [iv.6.19-bhāvasandhiḥ] bhāvasandhiryathā--- pratāparudrasya digantajaitrayātrāprabhūtaiḥ paṭahapraṇādaiḥ / priyānulāpaiśca tathā bhaṭānāṃ raumāñcavarmāvṛtamaṅgamāsīt,अत्र कोपस्य प्रशमः / [इव्.६.१९-भावसन्धिः] भावसन्धिर्यथा--- प्रतापरुद्रस्य दिगन्तजैत्रयात्राप्रभूतैः पटहप्रणादैः / प्रियानुलापैश्च तथा भटानां रौमाञ्चवर्मावृतमङ्गमासीत्
Prataparudriya,verse,viprud_4.133,atra vīraśṛṅgārakṛtayorharṣayoḥ sandhiḥ / [iv.6.20-bhāvaśabalatā] bhāvaśabalatā yathā--- nindantvadya kulastriyaḥ priyatamo labhyaḥ sukhaṃ kena vā bhāgyenānumataṃ na kiṃ gurujanaiḥ kā vā sakhī preṣyate / kiṃ lokasya bhavet prasiddhamacirāt svacchandamaṅkaṃ kadā- rokṣyāmi sthiratā kadā hṛdi bhaved yātavya eva priyaḥ,अत्र वीरशृङ्गारकृतयोर्हर्षयोः सन्धिः / [इव्.६.२०-भावशबलता] भावशबलता यथा--- निन्दन्त्वद्य कुलस्त्रियः प्रियतमो लभ्यः सुखं केन वा भाग्येनानुमतं न किं गुरुजनैः का वा सखी प्रेष्यते / किं लोकस्य भवेत् प्रसिद्धमचिरात् स्वच्छन्दमङ्कं कदा- रोक्ष्यामि स्थिरता कदा हृदि भवेद् यातव्य एव प्रियः
Prataparudriya,verse,viprud_4.134,atrautsukyādīnāṃ śabalatā / atha rasasaṃkarasyodāharaṇam / [iv.6.21-śruṅgārakaruṇayoḥ saṅkaraḥ] tatra śṛṅgārakaruṇayoḥ saṃkaro yathā--- āsanne 'pi mahotsave kathamitastyaktvā pravāsaṃ vraje- rdhigū dhik sāhasamāvayorvighaṭanaṃ ko vā vidhiḥ kāṅkṣati / itthaṃ svapnanivāritapriyatamaprasthānabuddhistato buddhvā mūrcchati kākatīyanṛpate ! tvadvairinārījanaḥ,अत्रौत्सुक्यादीनां शबलता / अथ रससंकरस्योदाहरणम् / [इव्.६.२१-श्रुङ्गारकरुणयोः सङ्करः] तत्र शृङ्गारकरुणयोः संकरो यथा--- आसन्ने ऽपि महोत्सवे कथमितस्त्यक्त्वा प्रवासं व्रजे- र्धिगू धिक् साहसमावयोर्विघटनं को वा विधिः काङ्क्षति / इत्थं स्वप्ननिवारितप्रियतमप्रस्थानबुद्धिस्ततो बुद्ध्वा मूर्च्छति काकतीयनृपते ! त्वद्वैरिनारीजनः
Prataparudriya,verse,viprud_4.135,atha raudrabībhatsayoḥ saṃkaro yathā--- [iv.6.22-raudrabībhatsayoḥ saṅkaraḥ] pītvā māṃsopadaṃśaṃ dviradagalagaladraktamaireyadhārāṃ matto mastiṣkalagnairdalitanṛpavapuḥ kīkasaiḥ spaṣṭadaṃṣṭraḥ / bibhrad raudrāntramālāṃ janitajanabhayo bhairavākāraghoraḥ saṃgrāmorvyāḥ kaliṅgairbalividhimakarod vīrarudrasya khaḍgaḥ,अथ रौद्रबीभत्सयोः संकरो यथा--- [इव्.६.२२-रौद्रबीभत्सयोः सङ्करः] पीत्वा मांसोपदंशं द्विरदगलगलद्रक्तमैरेयधारां मत्तो मस्तिष्कलग्नैर्दलितनृपवपुः कीकसैः स्पष्टदंष्ट्रः / बिभ्रद् रौद्रान्त्रमालां जनितजनभयो भैरवाकारघोरः संग्रामोर्व्याः कलिङ्गैर्बलिविधिमकरोद् वीररुद्रस्य खड्गः
Prataparudriya,verse,viprud_4.136,"evamanyadapi yathāsaṃbhavamudāhāryam / atra raso nāyakāśraya eva / yadiparaṃ nipuṇanaṭaceṣṭayā tathāvidhakāvyaśravaṇabalena ca sāmājikaiḥ sākṣād bhāvyate, tadā paragatasyāpi rasasya samyagbhāvanayā paratra niratiśayānandajananamaviruddham / athavā mālatyādiśabdebhyo yoṣinmātrapratītau (rāvaṇādiśabdebhyaḥ śatrumātrapratītau ca) smṛtyārūḍhena tattadyoṣidviśeṣeṇa anukāryeṇa sāmājikāśrayatvamapi na viruddham / naṭasyānukaraṇamātraparatayā naiva rasāśrayayogyatā / tasya bhāvukatvābhyupagame 'pi sāmājikatvameva / anubhāvādīnāṃ prakāśanaṃ tu śikṣābhyāsapāṭavenaiva ghaṭate / rasādīnāṃ parasparavirodhe 'pi kaviprauḍhoktisamāśrayaṇenaikatra samāveśo na viruddhaḥ / virodhakramaḥ 'śṛṅgāratilake'; kathitaḥ--- ""śṛṅgārabībhatsarasau tathā vīrabhayānakau / raudrādbhutau tathā hāsyakaruṇau vairiṇau mithaḥ"" // iti/ rasād rasotpattirapi matā / tathā coktaṃ 'śṛṅgāratilake'--- ""hāsyo bhavati śṛṅgārāt karuṇo raudrakarmaṇaḥ / adbhutaśca tathā vīrād bībhatsācca bhayānakaḥ"" // vyabhicāribhāvānāṃ tattadrasānuguṇyamevaṃ pratipāditaṃ 'śṛṅgāratilake'; / tathā hi--- ""śaṅkāsūyā bhayaṃ glānirvyādhiścintā smṛtirdhṛtiḥ / autsukyavismayāvegā vrīḍonmādau madastathā // viṣādo jaḍatā nidrāvahitthaṃ cāpalaṃ mṛtiḥ / iti bhāvāḥ prayoktavyāḥ śṛṅgāre vyabhicāriṇaḥ // śramaścapalatā nidrā spapno glānistathaiva ca / śaṅkāsūyāvahitthaṃ ca hāsye bhāvā bhavantyamī // saṃtrāso maraṇaṃ dainyaṃ glāniścaiva bhayānake / apasmāro viṣādaśca bhayaṃ vego mṛtirmadaḥ // unmādaśceti vijñeyā bhāvā bībhatsasaṃbhavāḥ / āvego jaḍatā moho harṣaṇaṃ vismayaḥ smṛtiḥ // iti bhāvā nibaddhavyā rasajñairadbhute rase / dainyaṃ cintā tathā glānirnirvedo jaḍatā smṛtiḥ // vyādhiśca karuṇe vācyā bhāvā bhāvaviśāradaiḥ / harṣo 'sūyā tathā garva utsāho mada eva ca // cāpalyamugratā caiva raudre bhāvāḥ prakīrtitāḥ / amarṣaḥ pratibodhaśca vitarko 'tha matirdhṛtiḥ // krodho 'sūyātha saṃmoha āvegaścopaharṣaṇam / garvo madastathogratvaṃ bhāvā vīre bhavantyamī"" // iti/ ""rasaḥ sarvo 'pi saṃpūrṇastirodhatte rasāntaram //ḥ iti bhāratīyoktaprakrīyayā yadyapyeka eva rasaḥ, tathāpi mahākaviprasiddhyā rasasaṅakaraḥ svīkriyate / tatra rasāderaprādhānye rasavadādyalaṃkārā bhavanti / anyāṅgatvena rasanibandhane rasavadalaṃkāraḥ / bhāvanibandhane preyo 'laṃkāraḥ / rasābhāsabhāvābhāsanibandhane ūrjasvidalaṃkāraḥ / bhāvaśāntinibandhane samāhitālaṃkāraḥ / tathā bhāvodayādayo 'pi / etad alaṅkārasarvasve prapañcenoktam--- ""rasabhāvatadābhāsatatpraśamananibandhane rasavatpreyaūrjasvisamāhitāni / bhāvodayabhāvasandhibhāvaśabalatāśca pṛthagalaṃkārāḥ 'iti / eteṣāmudāharaṇamalaṃkaraṇe bhaviṣyati / guṇālaṃkāraśrīkṛtaparikaro bhāvavibhavaḥ sphuratprādurbhāvaḥ kramagalitavedyāntaramatiḥ / sukhaṃ vā duḥ khaṃ vā nibiḍayatu yūnoḥ sahṛdaye tvamandānandātmā pariṇamati pūrṇo rasabharaḥ","एवमन्यदपि यथासंभवमुदाहार्यम् / अत्र रसो नायकाश्रय एव / यदिपरं निपुणनटचेष्टया तथाविधकाव्यश्रवणबलेन च सामाजिकैः साक्षाद् भाव्यते, तदा परगतस्यापि रसस्य सम्यग्भावनया परत्र निरतिशयानन्दजननमविरुद्धम् / अथवा मालत्यादिशब्देभ्यो योषिन्मात्रप्रतीतौ (रावणादिशब्देभ्यः शत्रुमात्रप्रतीतौ च) स्मृत्यारूढेन तत्तद्योषिद्विशेषेण अनुकार्येण सामाजिकाश्रयत्वमपि न विरुद्धम् / नटस्यानुकरणमात्रपरतया नैव रसाश्रययोग्यता / तस्य भावुकत्वाभ्युपगमे ऽपि सामाजिकत्वमेव / अनुभावादीनां प्रकाशनं तु शिक्षाभ्यासपाटवेनैव घटते / रसादीनां परस्परविरोधे ऽपि कविप्रौढोक्तिसमाश्रयणेनैकत्र समावेशो न विरुद्धः / विरोधक्रमः ऽशृङ्गारतिलकेऽ; कथितः--- ""शृङ्गारबीभत्सरसौ तथा वीरभयानकौ / रौद्राद्भुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः"" // इति/ रसाद् रसोत्पत्तिरपि मता / तथा चोक्तं ऽशृङ्गारतिलकेऽ--- ""हास्यो भवति शृङ्गारात् करुणो रौद्रकर्मणः / अद्भुतश्च तथा वीराद् बीभत्साच्च भयानकः"" // व्यभिचारिभावानां तत्तद्रसानुगुण्यमेवं प्रतिपादितं ऽशृङ्गारतिलकेऽ; / तथा हि--- ""शङ्कासूया भयं ग्लानिर्व्याधिश्चिन्ता स्मृतिर्धृतिः / औत्सुक्यविस्मयावेगा व्रीडोन्मादौ मदस्तथा // विषादो जडता निद्रावहित्थं चापलं मृतिः / इति भावाः प्रयोक्तव्याः शृङ्गारे व्यभिचारिणः // श्रमश्चपलता निद्रा स्पप्नो ग्लानिस्तथैव च / शङ्कासूयावहित्थं च हास्ये भावा भवन्त्यमी // संत्रासो मरणं दैन्यं ग्लानिश्चैव भयानके / अपस्मारो विषादश्च भयं वेगो मृतिर्मदः // उन्मादश्चेति विज्ञेया भावा बीभत्ससंभवाः / आवेगो जडता मोहो हर्षणं विस्मयः स्मृतिः // इति भावा निबद्धव्या रसज्ञैरद्भुते रसे / दैन्यं चिन्ता तथा ग्लानिर्निर्वेदो जडता स्मृतिः // व्याधिश्च करुणे वाच्या भावा भावविशारदैः / हर्षो ऽसूया तथा गर्व उत्साहो मद एव च // चापल्यमुग्रता चैव रौद्रे भावाः प्रकीर्तिताः / अमर्षः प्रतिबोधश्च वितर्को ऽथ मतिर्धृतिः // क्रोधो ऽसूयाथ संमोह आवेगश्चोपहर्षणम् / गर्वो मदस्तथोग्रत्वं भावा वीरे भवन्त्यमी"" // इति/ ""रसः सर्वो ऽपि संपूर्णस्तिरोधत्ते रसान्तरम् //ः इति भारतीयोक्तप्रक्रीयया यद्यप्येक एव रसः, तथापि महाकविप्रसिद्ध्या रससङकरः स्वीक्रियते / तत्र रसादेरप्राधान्ये रसवदाद्यलंकारा भवन्ति / अन्याङ्गत्वेन रसनिबन्धने रसवदलंकारः / भावनिबन्धने प्रेयो ऽलंकारः / रसाभासभावाभासनिबन्धने ऊर्जस्विदलंकारः / भावशान्तिनिबन्धने समाहितालंकारः / तथा भावोदयादयो ऽपि / एतद् अलङ्कारसर्वस्वे प्रपञ्चेनोक्तम्--- ""रसभावतदाभासतत्प्रशमननिबन्धने रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितानि / भावोदयभावसन्धिभावशबलताश्च पृथगलंकाराः ऽइति / एतेषामुदाहरणमलंकरणे भविष्यति / गुणालंकारश्रीकृतपरिकरो भावविभवः स्फुरत्प्रादुर्भावः क्रमगलितवेद्यान्तरमतिः / सुखं वा दुः खं वा निबिडयतु यूनोः सहृदये त्वमन्दानन्दात्मा परिणमति पूर्णो रसभरः"
Prataparudriya,verse,viprud_4.137,raso vākyārthaḥ san vilasati padārthāḥ punaramī vibhāvādyā yasmin kila dadhati viśrāntimucitām / ato bhāvā eva kramasamuditānyonyavibhavā rasībhāvaṃ bibhratyatha ca paṭatāṃ tantava iva,रसो वाक्यार्थः सन् विलसति पदार्थाः पुनरमी विभावाद्या यस्मिन् किल दधति विश्रान्तिमुचिताम् / अतो भावा एव क्रमसमुदितान्योन्यविभवा रसीभावं बिभ्रत्यथ च पटतां तन्तव इव
Prataparudriya,verse,viprud_4.138,bhāve sthāyini vardhamānavibhave ratyādike sindhuvat kallolā iva saṃbhavanti vilayaṃ cāyānti bhāvā muhuḥ / nirvedādyupabhogabhāvitanijāsvādātireko raso loke syādanukārya eva kathito nāṭye tu sāmājike,भावे स्थायिनि वर्धमानविभवे रत्यादिके सिन्धुवत् कल्लोला इव संभवन्ति विलयं चायान्ति भावा मुहुः / निर्वेदाद्युपभोगभावितनिजास्वादातिरेको रसो लोके स्यादनुकार्य एव कथितो नाट्ये तु सामाजिके
Prataparudriya,verse,viprud_5.1,iti śrīvidyānāthakṛtau pratāparudrayaśobhūṣaṇe 'laṃkāraśāstre rasaprakaraṇaṃ samāptam / v.1 // atha doṣaprakaraṇam // atha kāvyajīvitabhūtarasanirūpaṇānantaraṃ tadupaskārahetūnāṃ guṇānāṃ samyagvivekāya doṣā nirūpyante / [v.1.1-doṣasāmānyalakṣaṇam] tatra doṣasāmānyalakṣaṇam--- doṣaḥ kāvyāpakarṣasya hetuḥ śabdārthagocaraḥ / śabdārthamayatvāt kāvyasya tadapakarṣahetūnāmapi doṣāṇāṃ śabdagatatvenārthagatatvena ca dvaividhyam / śabdagatānāmapi padavākyagatatvena ca dvaividhyam / ipadagatadoṣaḥ] tatra padagatadoṣāḥ kathyante / aprayuktamapuṣṭārthamasamarthaṃ nirarthakam / neyārthaṃ cyutasaṃskāraṃ saṃdigdhaṃ cāprayojakam,इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणे ऽलंकारशास्त्रे रसप्रकरणं समाप्तम् / व्.१ // अथ दोषप्रकरणम् // अथ काव्यजीवितभूतरसनिरूपणानन्तरं तदुपस्कारहेतूनां गुणानां सम्यग्विवेकाय दोषा निरूप्यन्ते / [व्.१.१-दोषसामान्यलक्षणम्] तत्र दोषसामान्यलक्षणम्--- दोषः काव्यापकर्षस्य हेतुः शब्दार्थगोचरः / शब्दार्थमयत्वात् काव्यस्य तदपकर्षहेतूनामपि दोषाणां शब्दगतत्वेनार्थगतत्वेन च द्वैविध्यम् / शब्दगतानामपि पदवाक्यगतत्वेन च द्वैविध्यम् / इपदगतदोषः] तत्र पदगतदोषाः कथ्यन्ते / अप्रयुक्तमपुष्टार्थमसमर्थं निरर्थकम् / नेयार्थं च्युतसंस्कारं संदिग्धं चाप्रयोजकम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.2,kliṣṭaṃ gūḍhārthakaṃ grāmyamanyārthaṃ cāpratītikam / avimṛṣṭavidheyāṃśaṃ viruddhamatikṛt tathā / aślīlaṃ paruṣaṃ ceti doṣāḥ saptadaśa smṛtāḥ,क्लिष्टं गूढार्थकं ग्राम्यमन्यार्थं चाप्रतीतिकम् / अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत् तथा / अश्लीलं परुषं चेति दोषाः सप्तदश स्मृताः
Prataparudriya,verse,viprud_5.3,eṣāṃ svarūpaṃ nirūpyate / yadaprayuktaṃ kavibhiraprayuktaṃ taducyate / prakṛtānupayuktārthamapuṣṭārthaṃ taducyate,एषां स्वरूपं निरूप्यते / यदप्रयुक्तं कविभिरप्रयुक्तं तदुच्यते / प्रकृतानुपयुक्तार्थमपुष्टार्थं तदुच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_5.4,yogamātraprasiddhaṃ yadasamarthaṃ taducyate / pādapūraṇamātraṃ yat tannirarthakamucyate,योगमात्रप्रसिद्धं यदसमर्थं तदुच्यते / पादपूरणमात्रं यत् तन्निरर्थकमुच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_5.5,svasaṃketaprasiddhārthaṃ neyārthaṃ parikīrtyate / śabdaśāstraviruddhaṃ yat cyutasaṃskāramucyate,स्वसंकेतप्रसिद्धार्थं नेयार्थं परिकीर्त्यते / शब्दशास्त्रविरुद्धं यत् च्युतसंस्कारमुच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_5.6,saṃdigdhaṃ tanmataṃ yat syāt saṃdigdhārthapratītikṛt / tadaprayojakaṃ yat syādaviśeṣavidhāyakam,संदिग्धं तन्मतं यत् स्यात् संदिग्धार्थप्रतीतिकृत् / तदप्रयोजकं यत् स्यादविशेषविधायकम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.7,kliṣṭaṃ tadarthāvagatirdūradūrā yato bhavet / prayuktamaprasiddhārthe gūḍhārthaṃ parikīrtyate,क्लिष्टं तदर्थावगतिर्दूरदूरा यतो भवेत् / प्रयुक्तमप्रसिद्धार्थे गूढार्थं परिकीर्त्यते
Prataparudriya,verse,viprud_5.8,pāmaravyavahāraikaprasidhdaṃ grāmyamucyate / yadrūḍhipracyutaṃ nāma tadanyārthamudāhṛtam,पामरव्यवहारैकप्रसिध्दं ग्राम्यमुच्यते / यद्रूढिप्रच्युतं नाम तदन्यार्थमुदाहृतम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.9,śāstramātraprasiddhaṃ yadapratītikamucyate / avimṛṣṭavidheyāṃśaṃ guṇībhūtavidheyakam,शास्त्रमात्रप्रसिद्धं यदप्रतीतिकमुच्यते / अविमृष्टविधेयांशं गुणीभूतविधेयकम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.10,viparītārthadhīryasmād viruddhamatikṛnmatam / aślīlaṃ yadamāṅgalyajugupsāvrīḍadhīkaram,विपरीतार्थधीर्यस्माद् विरुद्धमतिकृन्मतम् / अश्लीलं यदमाङ्गल्यजुगुप्साव्रीडधीकरम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.11,paruṣaṃ nāma tad yat syādvihitaṃ paruṣākṣaraiḥ // atra vanavṛttīnāṃ śatrustrīṇāṃ vacaneṣu doṣā udāhriyante / [v.2.1-aprayuktam] aprayuktaṃ yathā--- vimukhā daivatāḥ sarve te no duścyavanādayaḥ / araṇyagṛhamedhinyo yairvayaṃ hanta kalpitāḥ,परुषं नाम तद् यत् स्याद्विहितं परुषाक्षरैः // अत्र वनवृत्तीनां शत्रुस्त्रीणां वचनेषु दोषा उदाह्रियन्ते / [व्.२.१-अप्रयुक्तम्] अप्रयुक्तं यथा--- विमुखा दैवताः सर्वे ते नो दुश्च्यवनादयः / अरण्यगृहमेधिन्यो यैर्वयं हन्त कल्पिताः
Prataparudriya,verse,viprud_5.12,atra daivatā iti puṃliṅgaprayogaḥ doṣaḥ ; duścayavana iti ca indraparatvena kavibhirna prayuktaḥ / [v.2.2-apuṣṭārtham] apuṣṭārthaṃ yathā--- vyarthāṣṭārdhārdhabāhūnāmamīṣāmīdṛśāṃ daśām / kathaṃ sahāmahe dhigdhik kaṭhinaṃ hanta jīvitam,अत्र दैवता इति पुंलिङ्गप्रयोगः दोषः ; दुश्चयवन इति च इन्द्रपरत्वेन कविभिर्न प्रयुक्तः / [व्.२.२-अपुष्टार्थम्] अपुष्टार्थं यथा--- व्यर्थाष्टार्धार्धबाहूनाममीषामीदृशां दशाम् / कथं सहामहे धिग्धिक् कठिनं हन्त जीवितम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.13,atra vyarthabāhudvayānāmiti vivakṣite 'ṣṭārdhārdhabāhūnāmityanupayuktam / etadevāvimṛṣṭavidheyāṃśasyodāharaṇam / bāhudvayasya vaiyarthye vidheye tasyopasarjanatvaṃ pratīyate / [v.2.3-asamartham] asamarthaṃ yathā--- vihāya vasudhāmenāṃ caturambudharāvṛtām / ka nu gantavyamasmākamaraṇye 'pyasukhā sthitiḥ,अत्र व्यर्थबाहुद्वयानामिति विवक्षिते ऽष्टार्धार्धबाहूनामित्यनुपयुक्तम् / एतदेवाविमृष्टविधेयांशस्योदाहरणम् / बाहुद्वयस्य वैयर्थ्ये विधेये तस्योपसर्जनत्वं प्रतीयते / [व्.२.३-असमर्थम्] असमर्थं यथा--- विहाय वसुधामेनां चतुरम्बुधरावृताम् / क नु गन्तव्यमस्माकमरण्ये ऽप्यसुखा स्थितिः
Prataparudriya,verse,viprud_5.14,atra jaladhiparatvenāmbudharapadamasamartham / [v.2.3-anarthakaneyārthaccatasaṃskārasaṃdigdhāni] anarthakaneyārthacyutasaṃskārasaṃdigdhāni yathā--- vihāya ca gṛhāṃstān vai vyatyastanavavṛttayaḥ / kadā bhaviṣyate vāsaḥ kaṭakeṣu mahībhṛtān,अत्र जलधिपरत्वेनाम्बुधरपदमसमर्थम् / [व्.२.३-अनर्थकनेयार्थच्चतसंस्कारसंदिग्धानि] अनर्थकनेयार्थच्युतसंस्कारसंदिग्धानि यथा--- विहाय च गृहांस्तान् वै व्यत्यस्तनववृत्तयः / कदा भविष्यते वासः कटकेषु महीभृतान्
Prataparudriya,verse,viprud_5.15,atra vai iti nirarthakam / vyatyastanavaśabdena vanapratītiḥ svasaṃketamātrāyateti neyārthakam / bhaviṣyate iti bhavaterātmanepaditvaṃ śabdaśāstraviruddhamiti cyutasaṃskāram / mahībhṛtāṃ kaṭakeṣu vāsa ityanena rājñāṃ nagareṣu vāsaḥ ? uta parvatānāṃ nitambeṣu ? iti saṃdehāt saṃdigdham / [v.2.4-aprayojakakliṣṭe] aprayojakakliṣṭe yathā--- hanta vartāmahe vajraghaṭṭanāt prāk calātmasu / nabhasvadaśanārātidhvajāgrajavirodhiṣu,अत्र वै इति निरर्थकम् / व्यत्यस्तनवशब्देन वनप्रतीतिः स्वसंकेतमात्रायतेति नेयार्थकम् / भविष्यते इति भवतेरात्मनेपदित्वं शब्दशास्त्रविरुद्धमिति च्युतसंस्कारम् / महीभृतां कटकेषु वास इत्यनेन राज्ञां नगरेषु वासः ? उत पर्वतानां नितम्बेषु ? इति संदेहात् संदिग्धम् / [व्.२.४-अप्रयोजकक्लिष्टे] अप्रयोजकक्लिष्टे यथा--- हन्त वर्तामहे वज्रघट्टनात् प्राक् चलात्मसु / नभस्वदशनारातिध्वजाग्रजविरोधिषु
Prataparudriya,verse,viprud_5.16,"atra nabhasvadaśanāḥ sarpāḥ, teṣāmarātirgaruḍaḥ, sa eva dhvajo yasyeti viṣṇuḥ, tasyāgraja indrastasya virodhiṣu parvateṣu ityarthapratīteratidūratvāt kliṣṭam / parvateṣu vartanaṃ duḥ khāvahamiti prakṛte vajraghaṭṭanāt prāk calātmasviti parvataviśeṣaṇasyānupayuktatvādaprayojakam / [v.2.5-gūḍārthānyārthagrāmyarthāni] gūḍhārthagrāmyārthānyārthāni yathā--- śoṇitābjadṛśaḥ kāmaṃ śyāmagallakaṭisthalāḥ / vidagdhahṛdayāḥ śokavahninā rājakanyakāḥ","अत्र नभस्वदशनाः सर्पाः, तेषामरातिर्गरुडः, स एव ध्वजो यस्येति विष्णुः, तस्याग्रज इन्द्रस्तस्य विरोधिषु पर्वतेषु इत्यर्थप्रतीतेरतिदूरत्वात् क्लिष्टम् / पर्वतेषु वर्तनं दुः खावहमिति प्रकृते वज्रघट्टनात् प्राक् चलात्मस्विति पर्वतविशेषणस्यानुपयुक्तत्वादप्रयोजकम् / [व्.२.५-गूडार्थान्यार्थग्राम्यर्थानि] गूढार्थग्राम्यार्थान्यार्थानि यथा--- शोणिताब्जदृशः कामं श्यामगल्लकटिस्थलाः / विदग्धहृदयाः शोकवह्निना राजकन्यकाः"
Prataparudriya,verse,viprud_5.17,atra śoṇitaśabdasya rudhire prasiddhasya pāṭalavarṇaparatvena prayogād gūḍhārtham / gallakaṭiśabdau kapolajaghanaparatvena grāmyaprayuktau / vidagdhahṛdayā iti viśeṣaṇaṃ dagdhahṛdayasyāvācakatvādanyārtham / [v.2.6-apratītikaram] apratītikaṃ yathā--- manūpadeśāḥ kva gatāḥ kulācāryairudīritāḥ,अत्र शोणितशब्दस्य रुधिरे प्रसिद्धस्य पाटलवर्णपरत्वेन प्रयोगाद् गूढार्थम् / गल्लकटिशब्दौ कपोलजघनपरत्वेन ग्राम्यप्रयुक्तौ / विदग्धहृदया इति विशेषणं दग्धहृदयस्यावाचकत्वादन्यार्थम् / [व्.२.६-अप्रतीतिकरम्] अप्रतीतिकं यथा--- मनूपदेशाः क्व गताः कुलाचार्यैरुदीरिताः
Prataparudriya,verse,viprud_5.18,atra manuśabado mantraparatvena mantraśāstramātraprasiddha ityapratītikam / [v.2.7-virudhdamatikṛt] viruddhamatikṛdyathā--- ambikāramaṇasyāṅghrisevā vyarthā kathaṃ bhavet / rājñāmakāryamitrāṇāṃ vināśaṃ samupeyuṣām,अत्र मनुशबदो मन्त्रपरत्वेन मन्त्रशास्त्रमात्रप्रसिद्ध इत्यप्रतीतिकम् / [व्.२.७-विरुध्दमतिकृत्] विरुद्धमतिकृद्यथा--- अम्बिकारमणस्याङ्घ्रिसेवा व्यर्था कथं भवेत् / राज्ञामकार्यमित्राणां विनाशं समुपेयुषाम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.19,atrāmbikāramaṇaśabdānmātṛsaṃbhogakāriṇaḥ pratītiḥ / akāryamitraśabdādakāryeṣu mitrāṇīti pratītiḥ / viyogaduḥ khaparatayā prayuktādvināśaśabdānnaśapratītiriti viruddhamatikṛt / [v.2.8-trividhāślīlam] amaṅgalavrīḍājugupsāpratītikaraṃ trividhamaślīlaṃ yathā--- abhipretapadāvāsaḥ kadā naḥ saṃbhaviṣyati / nīcaṃ sādhanameteṣāṃ parotsargaikajīvinām,अत्राम्बिकारमणशब्दान्मातृसंभोगकारिणः प्रतीतिः / अकार्यमित्रशब्दादकार्येषु मित्राणीति प्रतीतिः / वियोगदुः खपरतया प्रयुक्ताद्विनाशशब्दान्नशप्रतीतिरिति विरुद्धमतिकृत् / [व्.२.८-त्रिविधाश्लीलम्] अमङ्गलव्रीडाजुगुप्साप्रतीतिकरं त्रिविधमश्लीलं यथा--- अभिप्रेतपदावासः कदा नः संभविष्यति / नीचं साधनमेतेषां परोत्सर्गैकजीविनाम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.20,atrābhipretapadāvāsaśabdāt pretalokapadāvāsapratīteramaṅgalatvam / nīcaṃ sādhanamityanena tucchamohanapratītervrīḍākaratvam / parotsargaukajīvināmityatrotsargaśabdādadhovāyupratīterjugupsākaratvam / [v.2.9-puruṣam] paruṣaṃ yathā--- kutaḥ kāntāravṛttīnāṃ kārtārthyārthitvamasti naḥ / atra kārtārthyārthitvamiti paruṣavarṇārabdhatvam / v.3 // atha vākyadoṣāḥ // śabdahīnaṃ kramabhraṣṭaṃ visaṃdhi punaruktimat / vyākīrṇaṃ vākyasaṃkīrṇamapūrṇaṃ vākyagarbhitam,अत्राभिप्रेतपदावासशब्दात् प्रेतलोकपदावासप्रतीतेरमङ्गलत्वम् / नीचं साधनमित्यनेन तुच्छमोहनप्रतीतेर्व्रीडाकरत्वम् / परोत्सर्गौकजीविनामित्यत्रोत्सर्गशब्दादधोवायुप्रतीतेर्जुगुप्साकरत्वम् / [व्.२.९-पुरुषम्] परुषं यथा--- कुतः कान्तारवृत्तीनां कार्तार्थ्यार्थित्वमस्ति नः / अत्र कार्तार्थ्यार्थित्वमिति परुषवर्णारब्धत्वम् / व्.३ // अथ वाक्यदोषाः // शब्दहीनं क्रमभ्रष्टं विसंधि पुनरुक्तिमत् / व्याकीर्णं वाक्यसंकीर्णमपूर्णं वाक्यगर्भितम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.21,dve bhinnaliṅgavacane dve ca nyūnādhikopame / bhagnacchando yatibhraṣṭamaśarīramarītikam,द्वे भिन्नलिङ्गवचने द्वे च न्यूनाधिकोपमे / भग्नच्छन्दो यतिभ्रष्टमशरीरमरीतिकम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.22,visargaluptamasthānasamāsaṃ vācyavarjitam / samāptapunarāttaṃ ca tathā saṃbandhavarjitam,विसर्गलुप्तमस्थानसमासं वाच्यवर्जितम् / समाप्तपुनरात्तं च तथा संबन्धवर्जितम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.23,patatprakarṣamadhikapadaṃ prakramabhaṅgavat / caturviṃśatirucyante doṣā vākyasamāśritāḥ,पतत्प्रकर्षमधिकपदं प्रक्रमभङ्गवत् / चतुर्विंशतिरुच्यन्ते दोषा वाक्यसमाश्रिताः
Prataparudriya,verse,viprud_5.24,eṣāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca / [v.3.1-śabdahīnam] śabdaśāstrahataṃ vākyaṃ śabdahīnaṃ prakīrtyate / yathā śatruvākyeṣu--- na saṃśṛṇumahe hanta hitamāptairnimantritam / yena kākatibhūbhartuḥ sevāṃ hitvā hatā vayam,एषां स्वरूपमुदाहरणं च / [व्.३.१-शब्दहीनम्] शब्दशास्त्रहतं वाक्यं शब्दहीनं प्रकीर्त्यते / यथा शत्रुवाक्येषु--- न संशृणुमहे हन्त हितमाप्तैर्निमन्त्रितम् / येन काकतिभूभर्तुः सेवां हित्वा हता वयम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.25,atra hitaṃ na saṃśṛṇumahe iti padadvayaprayoge doṣāviṣkārādvākyameva duṣṭamiti na padadoṣaśaṅkā / saṃpūrvasya śṛṇoterātmanepaditve karmaṇo 'nupādānaniyamāt / atha kramabhraṣṭam / kramabhraṣṭaṃ bhavedārthaḥ śābdo vā yatra na kramaḥ,अत्र हितं न संशृणुमहे इति पदद्वयप्रयोगे दोषाविष्काराद्वाक्यमेव दुष्टमिति न पददोषशङ्का / संपूर्वस्य शृणोतेरात्मनेपदित्वे कर्मणो ऽनुपादाननियमात् / अथ क्रमभ्रष्टम् / क्रमभ्रष्टं भवेदार्थः शाब्दो वा यत्र न क्रमः
Prataparudriya,verse,viprud_5.26,[v.3.2-kramabhraṣṭam] yathā--- prabhave kākatīndrāya turagān kariṇo 'thavā / upāyanamakurvāṇā vayaṃ daivena vañcitāḥ,[व्.३.२-क्रमभ्रष्टम्] यथा--- प्रभवे काकतीन्द्राय तुरगान् करिणो ऽथवा / उपायनमकुर्वाणा वयं दैवेन वञ्चिताः
Prataparudriya,verse,viprud_5.27,"atra kariṇo yadvā turagāniti vaktavye vyutkrameṇoktam, turagāpekṣayā kariṇāmutkṛṣṭatvāt / athavā kariṇa ityarthakramabhaṅgaḥ / śabdakramabhaṅgo yathā--- kā nāma gaṇanāsmāsu kākatīyasya bhūpateḥ / yaśaḥ pratāpayormagnau sūryācandramasāvapi","अत्र करिणो यद्वा तुरगानिति वक्तव्ये व्युत्क्रमेणोक्तम्, तुरगापेक्षया करिणामुत्कृष्टत्वात् / अथवा करिण इत्यर्थक्रमभङ्गः / शब्दक्रमभङ्गो यथा--- का नाम गणनास्मासु काकतीयस्य भूपतेः / यशः प्रतापयोर्मग्नौ सूर्याचन्द्रमसावपि"
Prataparudriya,verse,viprud_5.28,atra yaśaḥ pratāpayoścandrasūryau magnāviti śabdakrame ucite tathā noktam / yaśaḥ pratāpayoḥ sūryācandramasau magnāviti samudāyadvayānvaye yathāyogyamarthānvaye siddhe nārthakramavirodhaḥ / api tu śabdaprayoga eva kramabhaṅgaḥ / [v.3.3-visandhi] atha visandhi / visaṃhito virūpo vā yasya saṃdhirvisaṃdhi tat / yathā--- śauryāṇi īdṛśānyāsan pṛthvaiśvaryaṃ kva vā gatam / atra śauryāṇi īdṛśānīti visandhi / pṛthvaiśvaryamiti saṃdhivairūpyam / atha punaruktimat / śabdārthapaunaruktye tu tadvākyaṃ punaruktimat,अत्र यशः प्रतापयोश्चन्द्रसूर्यौ मग्नाविति शब्दक्रमे उचिते तथा नोक्तम् / यशः प्रतापयोः सूर्याचन्द्रमसौ मग्नाविति समुदायद्वयान्वये यथायोग्यमर्थान्वये सिद्धे नार्थक्रमविरोधः / अपि तु शब्दप्रयोग एव क्रमभङ्गः / [व्.३.३-विसन्धि] अथ विसन्धि / विसंहितो विरूपो वा यस्य संधिर्विसंधि तत् / यथा--- शौर्याणि ईदृशान्यासन् पृथ्वैश्वर्यं क्व वा गतम् / अत्र शौर्याणि ईदृशानीति विसन्धि / पृथ्वैश्वर्यमिति संधिवैरूप्यम् / अथ पुनरुक्तिमत् / शब्दार्थपौनरुक्त्ये तु तद्वाक्यं पुनरुक्तिमत्
Prataparudriya,verse,viprud_5.29,[v.3.4-punaruktim] yathā--- jīrṇakānanasaṃkīrṇe vindhye kānanavṛttayaḥ,[व्.३.४-पुनरुक्तिम्] यथा--- जीर्णकाननसंकीर्णे विन्ध्ये काननवृत्तयः
Prataparudriya,verse,viprud_5.30,atra kānanasaṃkīrṇe kānanavṛttaya iti punaruktimat / [v.3.5-vyākīrṇam] atha vyākīrṇam / vyākīrṇaṃ tadvibhaktīnāṃ vyākīrṇe ca mitho 'nvaye / yathā--- sukhārthino mahīpālā vartadhvaṃ kākatīśituḥ / ājñāmurasi bibhrāṇāḥ śirasi kroḍamudrikām,अत्र काननसंकीर्णे काननवृत्तय इति पुनरुक्तिमत् / [व्.३.५-व्याकीर्णम्] अथ व्याकीर्णम् / व्याकीर्णं तद्विभक्तीनां व्याकीर्णे च मिथो ऽन्वये / यथा--- सुखार्थिनो महीपाला वर्तध्वं काकतीशितुः / आज्ञामुरसि बिभ्राणाः शिरसि क्रोडमुद्रिकाम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.31,atra kroḍamudrikāmurasi śirasyājñāṃ bibhrāṇā iti saṃbandhaḥ / [v.3.6-vākyasaṃkīrṇam] atha vākyasaṃkīrṇam / vākyāntarapadaiḥ kīrṇaṃ vākyasaṃkīrṇamucyate,अत्र क्रोडमुद्रिकामुरसि शिरस्याज्ञां बिभ्राणा इति संबन्धः / [व्.३.६-वाक्यसंकीर्णम्] अथ वाक्यसंकीर्णम् / वाक्यान्तरपदैः कीर्णं वाक्यसंकीर्णमुच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_5.32,yathā--- mānena mahatāsmābhirvane vaktre na tiṣṭhatām / vindhayasya jīvitaṃ tanno jātamadya tṛṇaṃ kṛtam,यथा--- मानेन महतास्माभिर्वने वक्त्रे न तिष्ठताम् / विन्धयस्य जीवितं तन्नो जातमद्य तृणं कृतम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.33,atra mahatā mānena asmābhiryattṛṇaṃ vaktre na kṛtaṃ tadadya vindhyasya vane tiṣṭhatāṃ no jīvitaṃ jātamiti vākyadvayapadānāmanyonyasaṃkīrṇatā / [v.3.7-apūrṇam] athāpūrṇam--- apūrṇaṃ tadbhaved yatra na saṃpūrṇaḥ kriyānvayaḥ / yathā--- śaileṣvasmākamāvāso vanyaiḥ socchvasitā vayam / mṛgairbandhumataścāsmān paśyan dhātā pramodatām,अत्र महता मानेन अस्माभिर्यत्तृणं वक्त्रे न कृतं तदद्य विन्ध्यस्य वने तिष्ठतां नो जीवितं जातमिति वाक्यद्वयपदानामन्योन्यसंकीर्णता / [व्.३.७-अपूर्णम्] अथापूर्णम्--- अपूर्णं तद्भवेद् यत्र न संपूर्णः क्रियान्वयः / यथा--- शैलेष्वस्माकमावासो वन्यैः सोच्छ्वसिता वयम् / मृगैर्बन्धुमतश्चास्मान् पश्यन् धाता प्रमोदताम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.34,atra śailavāsān vanyavṛttīn mṛgabāndhavān paśyanniti vivakṣitasaṃbandhau na saṃpūrṇaḥ / [v.3.8-vākyagarbhatam] atha vākyagarbhitam / tad vākyagarbhi taṃ yasya madhye vākyāntaraṃ bhavet,अत्र शैलवासान् वन्यवृत्तीन् मृगबान्धवान् पश्यन्निति विवक्षितसंबन्धौ न संपूर्णः / [व्.३.८-वाक्यगर्भतम्] अथ वाक्यगर्भितम् / तद् वाक्यगर्भि तं यस्य मध्ये वाक्यान्तरं भवेत्
Prataparudriya,verse,viprud_5.35,yathā--- jñātvāpyandhrapurīndrasya krodhāgnimatiduḥ saham / yadvā na laṅghyate daivaṃ tasminnipatitā vayam,यथा--- ज्ञात्वाप्यन्ध्रपुरीन्द्रस्य क्रोधाग्निमतिदुः सहम् / यद्वा न लङ्घ्यते दैवं तस्मिन्निपतिता वयम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.36,atrātiduḥ sahaṃ krodhāgniṃ jñātvāpi tasminnipatitā vayamiti vākyamadhye yadvā na laṅghyate daivamiti vākyāntaramanupraviṣṭamiti vākyagarbhitatvam / [v.3.9-bhinnaliṅgavacane] atha bhinnaliṅgavacane / yatropamā bhaved bhinnavacanā bhinnaliṅgakā / tadbhinnavacanaṃ bhinnaliṅgaṃ cāhurmanīṣiṇaḥ,अत्रातिदुः सहं क्रोधाग्निं ज्ञात्वापि तस्मिन्निपतिता वयमिति वाक्यमध्ये यद्वा न लङ्घ्यते दैवमिति वाक्यान्तरमनुप्रविष्टमिति वाक्यगर्भितत्वम् / [व्.३.९-भिन्नलिङ्गवचने] अथ भिन्नलिङ्गवचने / यत्रोपमा भवेद् भिन्नवचना भिन्नलिङ्गका / तद्भिन्नवचनं भिन्नलिङ्गं चाहुर्मनीषिणः
Prataparudriya,verse,viprud_5.37,dvayorudāharaṇaṃ yathā--- samudrā iva gambhīraṃ mano yādavabhūbhujaḥ / giriṇevāndhranṛpatidhvajinyā kaluṣīkṛtam,द्वयोरुदाहरणं यथा--- समुद्रा इव गम्भीरं मनो यादवभूभुजः / गिरिणेवान्ध्रनृपतिध्वजिन्या कलुषीकृतम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.38,atra samudrā iva gambhīramiti bhinnavacanam / giriṇeva dhvajinyeti bhinnaliṅgam / athādhikanyūnopame / [v.3.10-adhikanyūnopame] yatropamānamadhikaṃ nyūnaṃ vā syādviśeṣaṇaiḥ / tatrādhikopamaṃ pūrvaṃ nyūnopamamataḥ param,अत्र समुद्रा इव गम्भीरमिति भिन्नवचनम् / गिरिणेव ध्वजिन्येति भिन्नलिङ्गम् / अथाधिकन्यूनोपमे / [व्.३.१०-अधिकन्यूनोपमे] यत्रोपमानमधिकं न्यूनं वा स्याद्विशेषणैः / तत्राधिकोपमं पूर्वं न्यूनोपममतः परम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.39,dvayoḥ yathākramamudāharaṇam / kṣāmakṣāmamukhāḥ kāntāḥ kānane mālaveśituḥ / grīṣme nadya iva glānapadmotpalabisāvilāḥ,द्वयोः यथाक्रममुदाहरणम् / क्षामक्षाममुखाः कान्ताः कानने मालवेशितुः / ग्रीष्मे नद्य इव ग्लानपद्मोत्पलबिसाविलाः
Prataparudriya,verse,viprud_5.40,atra kṣāmakṣāmamukhānāṃ kāntānāmupamānabhūtāsu nadīṣu mlānapadmatvamātraṃ vaktavyam / mlānotpalabisāvilā ityadhikam / nyūnopamaṃ yathā--- hārāṅgarāgasubhagā nagareṣu yathā vayam / tathaiva nirjharākīrṇā vibhānti dharaṇībhṛtaḥ,अत्र क्षामक्षाममुखानां कान्तानामुपमानभूतासु नदीषु म्लानपद्मत्वमात्रं वक्तव्यम् / म्लानोत्पलबिसाविला इत्यधिकम् / न्यूनोपमं यथा--- हाराङ्गरागसुभगा नगरेषु यथा वयम् / तथैव निर्झराकीर्णा विभान्ति धरणीभृतः
Prataparudriya,verse,viprud_5.41,atra hārasthāne nirjharā uktāḥ / aṅgarāgasthāne kimapi noktamiti nyūnopamatvam / [v.3.11-bhagnachandokayatibhraṣṭe] atha bhagnacchandoyatibhraṣṭe / chandobhagnaṃ vaco yatra tadbhagnacchanda ucyate / yatra sthāne yatibhraṃśastad yatibhraṣṭamucyate,अत्र हारस्थाने निर्झरा उक्ताः / अङ्गरागस्थाने किमपि नोक्तमिति न्यूनोपमत्वम् / [व्.३.११-भग्नछन्दोकयतिभ्रष्टे] अथ भग्नच्छन्दोयतिभ्रष्टे / छन्दोभग्नं वचो यत्र तद्भग्नच्छन्द उच्यते / यत्र स्थाने यतिभ्रंशस्तद् यतिभ्रष्टमुच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_5.42,yathā--- vindhyāraṇyakṛtakuṭumbarakṣaṇasya kiṃ bhadraṃ bhavati janasya mādṛśasya,यथा--- विन्ध्यारण्यकृतकुटुम्बरक्षणस्य किं भद्रं भवति जनस्य मादृशस्य
Prataparudriya,verse,viprud_5.43,atra vindhyāraṇyeti tṛtīyavarṇe yatibhaṅgaḥ / pādāntavarṇasya gurutvābhāvācchandobhaṅgaḥ / [v.3.12-aśarīraram] athāśarīram / kriyāpadena rahitamaśarīraṃ prakīrtyate / yathā--- hanta niṣkaruṇo dhātā krīḍato maṇikuṭṭime / kānane kaṇṭakākīrṇe sthitān pāṇḍyaśiśūnimān,अत्र विन्ध्यारण्येति तृतीयवर्णे यतिभङ्गः / पादान्तवर्णस्य गुरुत्वाभावाच्छन्दोभङ्गः / [व्.३.१२-अशरीररम्] अथाशरीरम् / क्रियापदेन रहितमशरीरं प्रकीर्त्यते / यथा--- हन्त निष्करुणो धाता क्रीडतो मणिकुट्टिमे / कानने कण्टकाकीर्णे स्थितान् पाण्ड्यशिशूनिमान्
Prataparudriya,verse,viprud_5.44,atra kriyāpadaṃ na vihitam / etadevānanvayākhyaṃ dūṣaṇam / [v.3.13-arītikam] athārītikam / rasānanuguṇā rītiryatrārīti taducyate,अत्र क्रियापदं न विहितम् / एतदेवानन्वयाख्यं दूषणम् / [व्.३.१३-अरीतिकम्] अथारीतिकम् / रसाननुगुणा रीतिर्यत्रारीति तदुच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_5.45,yathā--- akharvagarvadurvāradorargalanirargalāḥ / hā bandhuvargāḥ sarve 'pi kṛtāntātithayaḥ kṛtāḥ,यथा--- अखर्वगर्वदुर्वारदोरर्गलनिरर्गलाः / हा बन्धुवर्गाः सर्वे ऽपि कृतान्तातिथयः कृताः
Prataparudriya,verse,viprud_5.46,atra karuṇe 'nucito varṇāḍambaraḥ / atha visargaluptam / otvaṃ lopo visargasyāsakṛlluptavisargakam / [v.3.14-visargaluṇatam] yatra visargo bahudhautvaṃ lopaṃ vā prāpnoti tadvisargaluptam / yathā--- vyartho manoratho yāto jāto vāso dhruvo marau / mlānā dīnā hatā jīrṇā vanānteṣvīdṛśā vayam,अत्र करुणे ऽनुचितो वर्णाडम्बरः / अथ विसर्गलुप्तम् / ओत्वं लोपो विसर्गस्यासकृल्लुप्तविसर्गकम् / [व्.३.१४-विसर्गलुणतम्] यत्र विसर्गो बहुधौत्वं लोपं वा प्राप्नोति तद्विसर्गलुप्तम् / यथा--- व्यर्थो मनोरथो यातो जातो वासो ध्रुवो मरौ / म्लाना दीना हता जीर्णा वनान्तेष्वीदृशा वयम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.47,[v.3.15-asthānasamārasyam] athāsthānasamāsam / apadasthasamāsaṃ tat samāso yatra nocitaḥ,[व्.३.१५-अस्थानसमारस्यम्] अथास्थानसमासम् / अपदस्थसमासं तत् समासो यत्र नोचितः
Prataparudriya,verse,viprud_5.48,yathā--- kuto vaimukhyamasmāsu brahmaṇaḥ paruṣātmanaḥ / ityudagratarabhrāmyadbhṛkuṭīkuṭilānanāḥ,यथा--- कुतो वैमुख्यमस्मासु ब्रह्मणः परुषात्मनः / इत्युदग्रतरभ्राम्यद्भृकुटीकुटिलाननाः
Prataparudriya,verse,viprud_5.49,atra vedhase krudhyatāṃ nṛpāṇāmuktau na samāsaḥ / kiṃ tu kavivacane samāsa ityapadasthasamāsaḥ / [v.3.16-vāccavarjitam] atha vācyavarjitam / noktaṃ syādyatra vaktavyaṃ tadāhurvācyavarjitam / yathā--- durdaśāṃ pratipannānāmasmākaṃ jīvitaṃ matam,अत्र वेधसे क्रुध्यतां नृपाणामुक्तौ न समासः / किं तु कविवचने समास इत्यपदस्थसमासः / [व्.३.१६-वाच्चवर्जितम्] अथ वाच्यवर्जितम् / नोक्तं स्याद्यत्र वक्तव्यं तदाहुर्वाच्यवर्जितम् / यथा--- दुर्दशां प्रतिपन्नानामस्माकं जीवितं मतम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.50,"atra durdaśāṃ pratipannānāmapītyapiśabdo vaktavyo noktaḥ / [v.3.17-samāptapunarāntakaṃ,patatprakarṣaṃ ca] atha samāptapunarāttakaṃ patatprakarṣaṃ ca / samāpya punarādāne samāptapunarāttakam / patatprakarṣaṃ tatprāhuḥ prakarṣo yatra viślathaḥ","अत्र दुर्दशां प्रतिपन्नानामपीत्यपिशब्दो वक्तव्यो नोक्तः / [व्.३.१७-समाप्तपुनरान्तकं,पतत्प्रकर्षं च] अथ समाप्तपुनरात्तकं पतत्प्रकर्षं च / समाप्य पुनरादाने समाप्तपुनरात्तकम् / पतत्प्रकर्षं तत्प्राहुः प्रकर्षो यत्र विश्लथः"
Prataparudriya,verse,viprud_5.51,dvayorudāharaṇaṃ yathā--- dhāvanmṛgeṣu saṃbhrāmyatkariṣūdyattarakṣuṣu / vindhyāraṇyeṣu tiṣṭhāmaḥ kṣubhyadbhallūkapaṅktiṣu,द्वयोरुदाहरणं यथा--- धावन्मृगेषु संभ्राम्यत्करिषूद्यत्तरक्षुषु / विन्ध्यारण्येषु तिष्ठामः क्षुभ्यद्भल्लूकपङ्क्तिषु
Prataparudriya,verse,viprud_5.52,atra vindhyāraṇyeṣu tiṣṭhāmaḥ iti samāpya kṣubhyadbhallūkapaṅktiṣviti punarādānāt samāptapunarāttakam / atha bhrāmyatkariṣūdyattarakṣuṣu dhāvanmṛgeṣviti vaktavye na tathoktamiti patatprakarṣatā / [v.3.17-saṃbandhavarjitam] atha saṃbandhavarjitam / saṃbandhavarjitaṃ tat syād yatreṣṭenānvayo hataḥ / yathā--- bhadrāsanāni dṛṣadaḥ chatrāṇi ca mahīruhaḥ / durdaśārājyamūrdhābhiṣiktāḥ punaraho vayam,अत्र विन्ध्यारण्येषु तिष्ठामः इति समाप्य क्षुभ्यद्भल्लूकपङ्क्तिष्विति पुनरादानात् समाप्तपुनरात्तकम् / अथ भ्राम्यत्करिषूद्यत्तरक्षुषु धावन्मृगेष्विति वक्तव्ये न तथोक्तमिति पतत्प्रकर्षता / [व्.३.१७-संबन्धवर्जितम्] अथ संबन्धवर्जितम् / संबन्धवर्जितं तत् स्याद् यत्रेष्टेनान्वयो हतः / यथा--- भद्रासनानि दृषदः छत्राणि च महीरुहः / दुर्दशाराज्यमूर्धाभिषिक्ताः पुनरहो वयम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.53,atra rājye bhadrāsanāni dṛṣada ityādisaṃbandho noktaḥ / [v.3.18-adhikapadam] athādhikapadam / yatrādhikapadoktiḥ syāt tatrādhikapadaṃ matam,अत्र राज्ये भद्रासनानि दृषद इत्यादिसंबन्धो नोक्तः / [व्.३.१८-अधिकपदम्] अथाधिकपदम् / यत्राधिकपदोक्तिः स्यात् तत्राधिकपदं मतम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.54,yathā--- vimuktā vallabhairetā vanānte ghūrjarastriyaḥ / sudhāṃśumaṇḍalākārarūpakramavipāṇḍurāḥ,यथा--- विमुक्ता वल्लभैरेता वनान्ते घूर्जरस्त्रियः / सुधांशुमण्डलाकाररूपक्रमविपाण्डुराः
Prataparudriya,verse,viprud_5.55,atra sughāṃśumaṇḍalākāra ityetāvatā paripūrṇe maṇḍalākāravipāṇḍuratve rūpakrama ityadhikam / [v.3.19-bhagnaprakramam] atha bhagnaprakramam / prakrāntaniyamatyāge bhagnakramamihocyate,अत्र सुघांशुमण्डलाकार इत्येतावता परिपूर्णे मण्डलाकारविपाण्डुरत्वे रूपक्रम इत्यधिकम् / [व्.३.१९-भग्नप्रक्रमम्] अथ भग्नप्रक्रमम् / प्रक्रान्तनियमत्यागे भग्नक्रममिहोच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_5.56,yathā--- guhā gṛhāṇi śabarā bāndhavā vindhyabhūḥ purī / sarito dīrghikāḥ kaṣṭamākrīḍāḥ kānanāni naḥ,यथा--- गुहा गृहाणि शबरा बान्धवा विन्ध्यभूः पुरी / सरितो दीर्घिकाः कष्टमाक्रीडाः काननानि नः
Prataparudriya,verse,viprud_5.57,atra bahuvacanatayā prathamaṃ prakamya vindhyamūḥ purītyekavacanokteḥ prakramabhraṣṭam / v.4 // athārthadoṣāḥ // apārthaṃ vyarthamekārthaṃ sasaṃśayamapakramam / bhinnaṃ caivātimātraṃ ca paruṣaṃ virasaṃ tathā,अत्र बहुवचनतया प्रथमं प्रकम्य विन्ध्यमूः पुरीत्येकवचनोक्तेः प्रक्रमभ्रष्टम् / व्.४ // अथार्थदोषाः // अपार्थं व्यर्थमेकार्थं ससंशयमपक्रमम् / भिन्नं चैवातिमात्रं च परुषं विरसं तथा
Prataparudriya,verse,viprud_5.58,hīnādhikopame syātāmasadṛkṣopamaṃ tathā / aprasiddhopamaṃ hetuśūnyaṃ ca niralaṃkṛti,हीनाधिकोपमे स्यातामसदृक्षोपमं तथा / अप्रसिद्धोपमं हेतुशून्यं च निरलंकृति
Prataparudriya,verse,viprud_5.59,aślīlaṃ ca viruddhaṃ ca tathā sahacaracyutam / evamaṣṭādaśa proktā doṣā arthasamāśrayāḥ,अश्लीलं च विरुद्धं च तथा सहचरच्युतम् / एवमष्टादश प्रोक्ता दोषा अर्थसमाश्रयाः
Prataparudriya,verse,viprud_5.60,eṣāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca / [v.4.1-apārtham] samudāyārthaśūnyaṃ yadapārthaṃ tat prakīrtyate / yathā--- kutaḥ śuṣyadapā nadyaḥ kā vārtā colamaṇḍale / phaṇāḥ sahasraṃ śeṣasya bhāraḥ kati kulācalāḥ,एषां स्वरूपमुदाहरणं च / [व्.४.१-अपार्थम्] समुदायार्थशून्यं यदपार्थं तत् प्रकीर्त्यते / यथा--- कुतः शुष्यदपा नद्यः का वार्ता चोलमण्डले / फणाः सहस्रं शेषस्य भारः कति कुलाचलाः
Prataparudriya,verse,viprud_5.61,atra na kaścidvākyārthaḥ pratīyate / [v.4.2vyartham] atha vyartham / yat prayojanaśūnyaṃ syāt tad vyarthaṃ parikīrtyate,अत्र न कश्चिद्वाक्यार्थः प्रतीयते / [व्.४.२व्यर्थम्] अथ व्यर्थम् / यत् प्रयोजनशून्यं स्यात् तद् व्यर्थं परिकीर्त्यते
Prataparudriya,verse,viprud_5.62,yathā--- nirmalaṃ kulamudvelaṃ śauryaṃ vaḥ prathitaṃ yaśaḥ / kimityandhrapateḥ pādapīṭhaṃ pāṇḍyairna sevyate,यथा--- निर्मलं कुलमुद्वेलं शौर्यं वः प्रथितं यशः / किमित्यन्ध्रपतेः पादपीठं पाण्ड्यैर्न सेव्यते
Prataparudriya,verse,viprud_5.63,atra nirmalaṃ kulamityādipraśaṃsā sevā kartavyetyupadeśe nopayujyate / [v.4.3-ekārtham] athaikārtham / uktābhinnārthakaṃ yat syādekārthaṃ tannigadyate / yathā--- viśīrṇaṃ śatadhā ceto mūrcchitān vīkṣya bālakān / śiśūn niścetanān dṛṣṭvā khaṇḍitaṃ śataśo manaḥ,अत्र निर्मलं कुलमित्यादिप्रशंसा सेवा कर्तव्येत्युपदेशे नोपयुज्यते / [व्.४.३-एकार्थम्] अथैकार्थम् / उक्ताभिन्नार्थकं यत् स्यादेकार्थं तन्निगद्यते / यथा--- विशीर्णं शतधा चेतो मूर्च्छितान् वीक्ष्य बालकान् / शिशून् निश्चेतनान् दृष्ट्वा खण्डितं शतशो मनः
Prataparudriya,verse,viprud_5.64,atra pūrvottarārdhayorabhinnārthatvam / [v.4.4-sasaṃśayam] atha sasaṃśayam / vākyārthasaṃśayo yatra tat sasaṃśayamiṣyate,अत्र पूर्वोत्तरार्धयोरभिन्नार्थत्वम् / [व्.४.४-ससंशयम्] अथ ससंशयम् / वाक्यार्थसंशयो यत्र तत् ससंशयमिष्यते
Prataparudriya,verse,viprud_5.65,yathā--- karikumbhau stanāvadya jayatāṃ kṣāmatāṃ gatau / latā vapuḥ śriyaḥ strīṇāṃ hasantu mlānatāṃ gatāḥ,यथा--- करिकुम्भौ स्तनावद्य जयतां क्षामतां गतौ / लता वपुः श्रियः स्त्रीणां हसन्तु म्लानतां गताः
Prataparudriya,verse,viprud_5.66,atra karikumbhayoḥ stanayośca latānāṃ vapuḥ śriyāṃ ca kartṛkarmatvasaṃśayaḥ / [v.4.5-apakmam] athāpakramam / yatra pūrvāparībhāvavihatistadapakramam / yathā--- hanta vyādāya vaktrāṇi nidrāntyantarvaṇaṃ striyaḥ / tṛṇaistatpatitairasmān śikṣayantyastathākramam,अत्र करिकुम्भयोः स्तनयोश्च लतानां वपुः श्रियां च कर्तृकर्मत्वसंशयः / [व्.४.५-अपक्मम्] अथापक्रमम् / यत्र पूर्वापरीभावविहतिस्तदपक्रमम् / यथा--- हन्त व्यादाय वक्त्राणि निद्रान्त्यन्तर्वणं स्त्रियः / तृणैस्तत्पतितैरस्मान् शिक्षयन्त्यस्तथाक्रमम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.67,atra nidrottarakālīnamukhyādānasya pūrvakālatvamuktamityapakramatvam / [v.4.6-bhinnam] atha bhinnam / saṃbandhavarjitaṃ yat syāt tadbhinnaṃ parikīrtyate,अत्र निद्रोत्तरकालीनमुख्यादानस्य पूर्वकालत्वमुक्तमित्यपक्रमत्वम् / [व्.४.६-भिन्नम्] अथ भिन्नम् / संबन्धवर्जितं यत् स्यात् तद्भिन्नं परिकीर्त्यते
Prataparudriya,verse,viprud_5.68,yathā--- nūnaṃ phāleṣu lāṭānāṃ na dhātrā likhitā lipiḥ / yadasmākaṃ kuṭumbāni viṣīdanti marusthale,यथा--- नूनं फालेषु लाटानां न धात्रा लिखिता लिपिः / यदस्माकं कुटुम्बानि विषीदन्ति मरुस्थले
Prataparudriya,verse,viprud_5.69,atra marusthalanivāsaviṣādasya phālasthalagatalipyabhāvasya ca na saṃbandhaḥ / [v.4.7-atimātram] athātimātram / yat sarvalokātītaṃ tadatimātraṃ prakīrtyate / yathā--- mā bhūdekārṇavaṃ viśvamiti saṃkocitāśrubhiḥ / araṇye lāṭanārībhirasaṃkhyā nimnagāḥ kṛtāḥ,अत्र मरुस्थलनिवासविषादस्य फालस्थलगतलिप्यभावस्य च न संबन्धः / [व्.४.७-अतिमात्रम्] अथातिमात्रम् / यत् सर्वलोकातीतं तदतिमात्रं प्रकीर्त्यते / यथा--- मा भूदेकार्णवं विश्वमिति संकोचिताश्रुभिः / अरण्ये लाटनारीभिरसंख्या निम्नगाः कृताः
Prataparudriya,verse,viprud_5.70,atrāśrubhirjagadekārṇavamityayuktiḥ / [v.4.8-puruṣam] atha paruṣam / atikrūrārthasahitaṃ paruṣaṃ parikīrtyate,अत्राश्रुभिर्जगदेकार्णवमित्ययुक्तिः / [व्.४.८-पुरुषम्] अथ परुषम् / अतिक्रूरार्थसहितं परुषं परिकीर्त्यते
Prataparudriya,verse,viprud_5.71,yathā--- dāvānalendhanaṃ sadyaḥ kriyantāmarbhakā ime,यथा--- दावानलेन्धनं सद्यः क्रियन्तामर्भका इमे
Prataparudriya,verse,viprud_5.72,atra palāni yācamānān śiśūnuddiśyātiparuṣoktiḥ / [v.4.9-virasam] atha virasam / aprastutarasaṃ yat tadvirasaṃ parikīrtyate / yathā--- candrānanāḥ kaṭākṣairnaḥ paśyatāmṛtavarṣibhiḥ / śocitvālamiti kliṣṭāḥ kirātaiścolasubhruvaḥ,अत्र पलानि याचमानान् शिशूनुद्दिश्यातिपरुषोक्तिः / [व्.४.९-विरसम्] अथ विरसम् / अप्रस्तुतरसं यत् तद्विरसं परिकीर्त्यते / यथा--- चन्द्राननाः कटाक्षैर्नः पश्यतामृतवर्षिभिः / शोचित्वालमिति क्लिष्टाः किरातैश्चोलसुभ्रुवः
Prataparudriya,verse,viprud_5.73,atra puruṣaviyogakhinnānāṃ strīṇāṃ vanacaraiḥ saṃbhogaprārthanaṃ virasam / [v.4.10-hinopamam] atha hīnopamam / hīnaṃ yatropamānaṃ syāt taddhi hīnopamaṃ matam,अत्र पुरुषवियोगखिन्नानां स्त्रीणां वनचरैः संभोगप्रार्थनं विरसम् / [व्.४.१०-हिनोपमम्] अथ हीनोपमम् / हीनं यत्रोपमानं स्यात् तद्धि हीनोपमं मतम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.74,yathā--- śunakairiva sāraṅgā bhavadbhirnihatā dviṣaḥ / kva gataṃ pauruṣaṃ tadvaḥ kānanaikanivāsinām,यथा--- शुनकैरिव सारङ्गा भवद्भिर्निहता द्विषः / क्व गतं पौरुषं तद्वः काननैकनिवासिनाम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.75,atra śunakairiva bhavadbhiriti hīnopamam / [v.4.11-adhikopamam] athādhikopamam / yatropamānamadhikaṃ tad bhavedadhikopamam / yathā--- amī pāresarastīraṃ bakā niścalamūrtayaḥ / maharṣaya ivāsmābhiradya sopadravāḥ kṛtāḥ,अत्र शुनकैरिव भवद्भिरिति हीनोपमम् / [व्.४.११-अधिकोपमम्] अथाधिकोपमम् / यत्रोपमानमधिकं तद् भवेदधिकोपमम् / यथा--- अमी पारेसरस्तीरं बका निश्चलमूर्तयः / महर्षय इवास्माभिरद्य सोपद्रवाः कृताः
Prataparudriya,verse,viprud_5.76,atra bakā maharṣaya ivetyadhikopamam / [v.4.12-asadṛśopamam] athāsadṛśopamam / yadatulyopamānaṃ tad bhavedasadṛśopamam,अत्र बका महर्षय इवेत्यधिकोपमम् / [व्.४.१२-असदृशोपमम्] अथासदृशोपमम् / यदतुल्योपमानं तद् भवेदसदृशोपमम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.77,yathā--- eṣa vindhyācalaḥ sāndrakuñjoccalitanirjharaḥ / phālekṣaṇasphuradvahniśikhāṭopa iveśvaraḥ,यथा--- एष विन्ध्याचलः सान्द्रकुञ्जोच्चलितनिर्झरः / फालेक्षणस्फुरद्वह्निशिखाटोप इवेश्वरः
Prataparudriya,verse,viprud_5.78,atra kuñjoccalitanirjharasya vindhyācalasya phālekṣaṇaspuradvahnerīśvarasya ca mitho na sādṛśyam / [v.4.13-aprasidhdopamam] athāprasiddhopamam / aprasiddhopamānaṃ yadaprasiddhopamaṃ matam / yathā--- bāṣpāmbuklinnanetrāṇi mukhānyaṅgamṛgīdṛśām / himadūṣitapatrāṇi kumudānīva nirmudām,अत्र कुञ्जोच्चलितनिर्झरस्य विन्ध्याचलस्य फालेक्षणस्पुरद्वह्नेरीश्वरस्य च मिथो न सादृश्यम् / [व्.४.१३-अप्रसिध्दोपमम्] अथाप्रसिद्धोपमम् / अप्रसिद्धोपमानं यदप्रसिद्धोपमं मतम् / यथा--- बाष्पाम्बुक्लिन्ननेत्राणि मुखान्यङ्गमृगीदृशाम् / हिमदूषितपत्राणि कुमुदानीव निर्मुदाम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.79,atra mukhānāṃ kumudānyupamānatayā kaviloke na prasiddhāni / [v.4.14-hetuṣūnyam] atha hetuśūnyam / hetorvinārthakathanaṃ hetuśūnyaṃ pracakṣate,अत्र मुखानां कुमुदान्युपमानतया कविलोके न प्रसिद्धानि / [व्.४.१४-हेतुषून्यम्] अथ हेतुशून्यम् / हेतोर्विनार्थकथनं हेतुशून्यं प्रचक्षते
Prataparudriya,verse,viprud_5.80,yathā--- mudhānudhāvanaṃ jātaṃ mārge 'smin mauktikāṅkite / anveṣṭumanyato yāmi padavīyaṃ na subhruvaḥ,यथा--- मुधानुधावनं जातं मार्गे ऽस्मिन् मौक्तिकाङ्किते / अन्वेष्टुमन्यतो यामि पदवीयं न सुभ्रुवः
Prataparudriya,verse,viprud_5.81,atra subhruvaḥ padavīyaṃ na bhavatīti heturnoktaḥ / [v.4.15-niralaṃkṛti] atha niralaṃkṛti / alaṃkāreṇa rahitaṃ niralaṃkāramucyate / yathā--- āghrāya surabheryonimunmukhaidīrghamehanaiḥ / mahokṣerlambamānāṇḍairviṣvag vyākulitaṃ vanam,अत्र सुभ्रुवः पदवीयं न भवतीति हेतुर्नोक्तः / [व्.४.१५-निरलंकृति] अथ निरलंकृति / अलंकारेण रहितं निरलंकारमुच्यते / यथा--- आघ्राय सुरभेर्योनिमुन्मुखैदीर्घमेहनैः / महोक्षेर्लम्बमानाण्डैर्विष्वग् व्याकुलितं वनम्
Prataparudriya,verse,viprud_5.82,[v.4.16-aślīlam] atra na kaścidalaṃkāraḥ / ślādhyaviśeṣaṇābhāvāt na svābhāvoktiḥ / athāślīlam / aślīlārthasya kathanamaślīlaṃ parikīrtyate,[व्.४.१६-अश्लीलम्] अत्र न कश्चिदलंकारः / श्लाध्यविशेषणाभावात् न स्वाभावोक्तिः / अथाश्लीलम् / अश्लीलार्थस्य कथनमश्लीलं परिकीर्त्यते
Prataparudriya,verse,viprud_5.83,asyāpi pūrvamevodāharaṇam / [v.4.17-virudhdam] atha viruddham / viruddhaṃ deśakālādiviruddhaṃ bahudhocyate / yathā-- diśyuttarasyāṃ nedīyānudvelo lavaṇārṇavaḥ / marudeśe 'pi gaṅgā naḥ pipāsāṃ śāmayiṣyati,अस्यापि पूर्वमेवोदाहरणम् / [व्.४.१७-विरुध्दम्] अथ विरुद्धम् / विरुद्धं देशकालादिविरुद्धं बहुधोच्यते / यथा-- दिश्युत्तरस्यां नेदीयानुद्वेलो लवणार्णवः / मरुदेशे ऽपि गङ्गा नः पिपासां शामयिष्यति
Prataparudriya,verse,viprud_5.84,atra diśyuttarasyāṃ lavaṇārṇava iti digvirodhaḥ / marau gaṅgeti deśavirodhaḥ / araṇyamahiṣodagraviṣāṇodarajanmanām / mahatyarghe 'pi muktānāṃ striyo muktāvibhūṣaṇāḥ,अत्र दिश्युत्तरस्यां लवणार्णव इति दिग्विरोधः / मरौ गङ्गेति देशविरोधः / अरण्यमहिषोदग्रविषाणोदरजन्मनाम् / महत्यर्घे ऽपि मुक्तानां स्त्रियो मुक्ताविभूषणाः
Prataparudriya,verse,viprud_5.85,atra mahiṣaviṣāṇebhyo muktānāṃ janmeti lokavirodhaḥ / evaṃ viruddhāntaramapyudāhāryam / [v.4.18-sahacarabhraṣcam] atha sahacarabhraṣṭam / mataṃ sahacarabhraṣṭamatulyānāṃ nibandhane,अत्र महिषविषाणेभ्यो मुक्तानां जन्मेति लोकविरोधः / एवं विरुद्धान्तरमप्युदाहार्यम् / [व्.४.१८-सहचरभ्रष्चम्] अथ सहचरभ्रष्टम् / मतं सहचरभ्रष्टमतुल्यानां निबन्धने
Prataparudriya,verse,viprud_5.86,yathā--- śāntyā śrutaṃ hriyā nārī manmathena ratotsavaḥ / śrutena dhiṣaṇā vanyavṛttyā jīvanti śātravāḥ,यथा--- शान्त्या श्रुतं ह्रिया नारी मन्मथेन रतोत्सवः / श्रुतेन धिषणा वन्यवृत्त्या जीवन्ति शात्रवाः
Prataparudriya,verse,viprud_6.1,atra śrutadhiṣaṇābhyāṃ nārīratotsavayorapakṛṣṭatvāt sahacarabhraṣṭam / evaṃ doṣāntarāṇi yathāsaṃbhavamūhyāni / rasabhāvādīnāṃ svaśabdavācyatā duṣṭaiva // iti śrīvidyānāthakṛtau pratāparudrayaśobhūṣaṇe 'laṃkāraśāstre doṣaprakaraṇaṃ samāptam / vi. // atha guṇaprakaraṇam // atha guṇā nirūpyante / śleṣaḥ prasādaḥ samatā mādhuryaṃ sukumāratā / arthavyaktirudāratvaṃ tathā kāntirudāttatā,अत्र श्रुतधिषणाभ्यां नारीरतोत्सवयोरपकृष्टत्वात् सहचरभ्रष्टम् / एवं दोषान्तराणि यथासंभवमूह्यानि / रसभावादीनां स्वशब्दवाच्यता दुष्टैव // इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणे ऽलंकारशास्त्रे दोषप्रकरणं समाप्तम् / वि. // अथ गुणप्रकरणम् // अथ गुणा निरूप्यन्ते / श्लेषः प्रसादः समता माधुर्यं सुकुमारता / अर्थव्यक्तिरुदारत्वं तथा कान्तिरुदात्तता
Prataparudriya,verse,viprud_6.2,ojaḥ suśabdatā preyānaurjityamatha vistaraḥ / samādhiḥ saukṣmyagāmbhīrye saṃkṣepo bhāvikaṃ tathā,ओजः सुशब्दता प्रेयानौर्जित्यमथ विस्तरः / समाधिः सौक्ष्म्यगाम्भीर्ये संक्षेपो भाविकं तथा
Prataparudriya,verse,viprud_6.3,saṃmitatvaṃ tathā prauḍhī rītiruktirgatistathā / caturviṃśatirete syurguṇāḥ kāvyaprakāśakāḥ,संमितत्वं तथा प्रौढी रीतिरुक्तिर्गतिस्तथा / चतुर्विंशतिरेते स्युर्गुणाः काव्यप्रकाशकाः
Prataparudriya,verse,viprud_6.4,[vi.1-guṇānāmudeśaḥ] eṣāṃ madhye keṣāṃcid doṣaparihārakatvena guṇatvam / keṣāṃcit svata evotkarṣahetutvād guṇatvam / tatra ye svata eva cārutvātiśayahetavaste paramutkṛṣṭāḥ / duṣṭatvaparihārahetūnāṃ guṇatvaṃ na sarvasaṃmatam / ye tu doṣābhāvatayā guṇatvamicchanti teṣāmeva saukumāryādayo guṇatvena saṃmatāḥ / śrutikaṭurūpadoṣanirākaraṇāya saukumāryaṃ saṃmatam / grāmyadoṣanirākaraṇāya kāntiḥ svīkṛtā / apuṣṭārthanirākaraṇāyārthavyaktirmatā / nyūnādhikapadanirākaraṇāya saṃmitatvaṃ matam / anucitārthanirākaraṇārthamudāttatā svīkṛtā / visaṃdhinirākaraṇāya aurjityaṃ matam / patatprakarṣanirākaraṇāya rītiriṣṭā / kliṣṭaparihārāya prasādo mataḥ / aślīlaparihārārthamuktiḥ svīkṛtā / cyutasaṃskāraparihārārthaṃ sauśabdyamiṣṭam / prakramabhaṅganirākaraṇāya samatā matā / paruṣadoṣanivṛttyarthaṃ preyān mataḥ / evaṃ yathāsaṃbhavaṃ keṣāṃciddoṣaparihārakatvena guṇatvam / eṣāṃ guṇānāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca / [vi.2-ślevaḥ] mithaḥ saṃśliṣṭapadatā śleṣa ityabhidhīyate / bahūnāṃ padānāmekapadavadavabhāsamānatvaṃ śliṣṭatvam / yathā--- śrīmatkākativīrarudramakhilakṣmāpālamaulisphura- nmāṇikyadyutirañjitāṅghrimakhilaprakhyātaśauryodayam / viśvatrāṇavinidramakṣayaguṇajyotsnāvitānāvṛta- vyomāgāramanalpavaibhavamamuṃ stotuṃ vayaṃ neśmahe,[वि.१-गुणानामुदेशः] एषां मध्ये केषांचिद् दोषपरिहारकत्वेन गुणत्वम् / केषांचित् स्वत एवोत्कर्षहेतुत्वाद् गुणत्वम् / तत्र ये स्वत एव चारुत्वातिशयहेतवस्ते परमुत्कृष्टाः / दुष्टत्वपरिहारहेतूनां गुणत्वं न सर्वसंमतम् / ये तु दोषाभावतया गुणत्वमिच्छन्ति तेषामेव सौकुमार्यादयो गुणत्वेन संमताः / श्रुतिकटुरूपदोषनिराकरणाय सौकुमार्यं संमतम् / ग्राम्यदोषनिराकरणाय कान्तिः स्वीकृता / अपुष्टार्थनिराकरणायार्थव्यक्तिर्मता / न्यूनाधिकपदनिराकरणाय संमितत्वं मतम् / अनुचितार्थनिराकरणार्थमुदात्तता स्वीकृता / विसंधिनिराकरणाय और्जित्यं मतम् / पतत्प्रकर्षनिराकरणाय रीतिरिष्टा / क्लिष्टपरिहाराय प्रसादो मतः / अश्लीलपरिहारार्थमुक्तिः स्वीकृता / च्युतसंस्कारपरिहारार्थं सौशब्द्यमिष्टम् / प्रक्रमभङ्गनिराकरणाय समता मता / परुषदोषनिवृत्त्यर्थं प्रेयान् मतः / एवं यथासंभवं केषांचिद्दोषपरिहारकत्वेन गुणत्वम् / एषां गुणानां स्वरूपमुदाहरणं च / [वि.२-श्लेवः] मिथः संश्लिष्टपदता श्लेष इत्यभिधीयते / बहूनां पदानामेकपदवदवभासमानत्वं श्लिष्टत्वम् / यथा--- श्रीमत्काकतिवीररुद्रमखिलक्ष्मापालमौलिस्फुर- न्माणिक्यद्युतिरञ्जिताङ्घ्रिमखिलप्रख्यातशौर्योदयम् / विश्वत्राणविनिद्रमक्षयगुणज्योत्स्नावितानावृत- व्योमागारमनल्पवैभवममुं स्तोतुं वयं नेश्महे
Prataparudriya,verse,viprud_6.5,atra pāṭhasamaye padānāmekavadavabhāsamānatvāt śleṣaḥ / [vi.3-prasādaḥ] atha prasādaḥ / prasiddhārthapadatvaṃ yat sa prasādo nigadyate,अत्र पाठसमये पदानामेकवदवभासमानत्वात् श्लेषः / [वि.३-प्रसादः] अथ प्रसादः / प्रसिद्धार्थपदत्वं यत् स प्रसादो निगद्यते
Prataparudriya,verse,viprud_6.6,yathā--- pratāparudradevo 'yaṃ bhāti lakṣmīpatiḥ svayam / yenāmya locane phullapuṇḍarīkamanohare,यथा--- प्रतापरुद्रदेवो ऽयं भाति लक्ष्मीपतिः स्वयम् / येनाम्य लोचने फुल्लपुण्डरीकमनोहरे
Prataparudriya,verse,viprud_6.7,atra jhaṭityarthasamarpakapadatvāt prasādaḥ / [vi.4-samatā] atha samatā / avaiṣamyeṇa bhaṇanaṃ samatā sā nigadyate / yathā--- vadānyatarumañjarīsurabhyaḥ śravaḥ pāraṇaṃ guṇā vidadhate satāṃ jagati vīrarudraprabhoḥ / sudhāmadhurimādharīkaraṇacāturīcuñcavo viyaccarataraṅgiṇīviharadūrmimarmaspṛśaḥ,अत्र झटित्यर्थसमर्पकपदत्वात् प्रसादः / [वि.४-समता] अथ समता / अवैषम्येण भणनं समता सा निगद्यते / यथा--- वदान्यतरुमञ्जरीसुरभ्यः श्रवः पारणं गुणा विदधते सतां जगति वीररुद्रप्रभोः / सुधामधुरिमाधरीकरणचातुरीचुञ्चवो वियच्चरतरङ्गिणीविहरदूर्मिमर्मस्पृशः
Prataparudriya,verse,viprud_6.8,atra pādacatuṣṭye 'pi tulyavadbhaṇanāt samatvam / [vi.5-mādhuryam] atha mādhuryam / yā pṛthakpadatā vākye tanmādhuryaṃ prakīrtyate,अत्र पादचतुष्ट्ये ऽपि तुल्यवद्भणनात् समत्वम् / [वि.५-माधुर्यम्] अथ माधुर्यम् / या पृथक्पदता वाक्ये तन्माधुर्यं प्रकीर्त्यते
Prataparudriya,verse,viprud_6.9,yathā--- yaśaḥ śriyaḥ kākatibhūpaterdiśāṃ nitambabimbeṣu dukūlarītayaḥ / urojayormauktikahāravibhramāḥ śirassu jātīkusumasragujjvalāḥ,यथा--- यशः श्रियः काकतिभूपतेर्दिशां नितम्बबिम्बेषु दुकूलरीतयः / उरोजयोर्मौक्तिकहारविभ्रमाः शिरस्सु जातीकुसुमस्रगुज्ज्वलाः
Prataparudriya,verse,viprud_6.10,atra vākye pāṭhasamaye 'pi pṛthakpadatvapratītermādhuryam / [vi.6-sukumāratvam] atha sukumāratvam / sukumārākṣaraprāyaṃ saukumāryaṃ taducyate / sukumāratvaṃ nāma sānusvārakomalavarṇatvam / yathā--- amandānandaniṣyandasundarīvadanendubhiḥ / nagare kākatīndrasya divāpyābhāti candrikā,अत्र वाक्ये पाठसमये ऽपि पृथक्पदत्वप्रतीतेर्माधुर्यम् / [वि.६-सुकुमारत्वम्] अथ सुकुमारत्वम् / सुकुमाराक्षरप्रायं सौकुमार्यं तदुच्यते / सुकुमारत्वं नाम सानुस्वारकोमलवर्णत्वम् / यथा--- अमन्दानन्दनिष्यन्दसुन्दरीवदनेन्दुभिः / नगरे काकतीन्द्रस्य दिवाप्याभाति चन्द्रिका
Prataparudriya,verse,viprud_6.11,[vi.7-arthavyaktiḥ] athārthavyaktiḥ / yattu saṃpūrṇavākyatvamarthavyaktiṃ vadanti tām,[वि.७-अर्थव्यक्तिः] अथार्थव्यक्तिः / यत्तु संपूर्णवाक्यत्वमर्थव्यक्तिं वदन्ति ताम्
Prataparudriya,verse,viprud_6.12,yathā--- bhāgyaṃ madhyamalokanighnamadhunā yenāsya saṃrakṣitā jātaḥ khelati vīrarudranṛpatirniḥ sīmaśauryodayaḥ / yadvā trīṇyapi viṣṭapāni dadhate dhanyatvamaṃśo harer- yat sākṣādavatīrya kākatikule svairaṃ samujjṛmbhate,यथा--- भाग्यं मध्यमलोकनिघ्नमधुना येनास्य संरक्षिता जातः खेलति वीररुद्रनृपतिर्निः सीमशौर्योदयः / यद्वा त्रीण्यपि विष्टपानि दधते धन्यत्वमंशो हरेर्- यत् साक्षादवतीर्य काकतिकुले स्वैरं समुज्जृम्भते
Prataparudriya,verse,viprud_6.13,atrārthapratipādane vākyasya nirākāṅkṣatayā paripūrṇatvādarthavyaktiḥ / [vi.8-kāntiḥ] atha kāntiḥ--- atyujjvalatvaṃ bandhasya kāvye kāntiritīṣyate / yathā--- jetuḥ kākativīrarudranṛpaterjaitraprayāṇotthite kṣoṇīreṇubhare nabhasyatibhṛśaṃ bhūvibhramaṃ bibhrati / jātā martyanadī viśaṅkaṭataṭīdīrghā viyaddīrdhikā gāḍhaṃ gūḍhatamā ca gautamanadī pātālagaṅgāyate,अत्रार्थप्रतिपादने वाक्यस्य निराकाङ्क्षतया परिपूर्णत्वादर्थव्यक्तिः / [वि.८-कान्तिः] अथ कान्तिः--- अत्युज्ज्वलत्वं बन्धस्य काव्ये कान्तिरितीष्यते / यथा--- जेतुः काकतिवीररुद्रनृपतेर्जैत्रप्रयाणोत्थिते क्षोणीरेणुभरे नभस्यतिभृशं भूविभ्रमं बिभ्रति / जाता मर्त्यनदी विशङ्कटतटीदीर्घा वियद्दीर्धिका गाढं गूढतमा च गौतमनदी पातालगङ्गायते
Prataparudriya,verse,viprud_6.14,[vi.9-audāryam] athaudāryam / vikaṭākṣarabandhatvamāryairaudāryamiṣyate,[वि.९-औदार्यम्] अथौदार्यम् / विकटाक्षरबन्धत्वमार्यैरौदार्यमिष्यते
Prataparudriya,verse,viprud_6.15,yathā--- jagdhvā bhūyāṃsi māṃsānyahamahamikayā baddhāgārdhyān sapītyā- masrasyoccaistarāsthyutkaṣaṇabhavakaṭatkāraraudrāgradaṃṣṭrān / saṃbibhrāṇāḥ kṣapāṭān dvipagalitavasānirjharāntarnadīṣṇān kurvantyāyodhanorvyo bhayamavanibhṛtāmandhrasainyena sṛṣṭāḥ,यथा--- जग्ध्वा भूयांसि मांसान्यहमहमिकया बद्धागार्ध्यान् सपीत्या- मस्रस्योच्चैस्तरास्थ्युत्कषणभवकटत्काररौद्राग्रदंष्ट्रान् / संबिभ्राणाः क्षपाटान् द्विपगलितवसानिर्झरान्तर्नदीष्णान् कुर्वन्त्यायोधनोर्व्यो भयमवनिभृतामन्ध्रसैन्येन सृष्टाः
Prataparudriya,verse,viprud_6.16,[vi.10-udāttatā] athodāttatā / ślāghyairviśeṣaṇairyogo yastu sā syādudāttatā / yathā--- bṛṃhamāṇagajākīrṇā hreṣamāṇahayākulā / saṃkrīḍatsyandanā kṣveḍabhaṭā rudravibhoścamūḥ,[वि.१०-उदात्तता] अथोदात्तता / श्लाघ्यैर्विशेषणैर्योगो यस्तु सा स्यादुदात्तता / यथा--- बृंहमाणगजाकीर्णा ह्रेषमाणहयाकुला / संक्रीडत्स्यन्दना क्ष्वेडभटा रुद्रविभोश्चमूः
Prataparudriya,verse,viprud_6.17,[vi.11-aujaḥ] athaujaḥ / ojaḥ samāsabhūyastvam,[वि.११-औजः] अथौजः / ओजः समासभूयस्त्वम्
Prataparudriya,verse,viprud_6.18,yathā--- uddāmadviradaughadānalaharīsaurabhyalobhabhramad- bhṛṅgaśreṇinibaddhajhaṃkṛtikalāvācālitaprāṅgaṇāḥ / niḥ sīmaprathamānabhūmavibhavārambhapriyaṃbhāvukā modante bhuvi vīrarudranṛpatervidvadgṛhaśreṇayaḥ,यथा--- उद्दामद्विरदौघदानलहरीसौरभ्यलोभभ्रमद्- भृङ्गश्रेणिनिबद्धझंकृतिकलावाचालितप्राङ्गणाः / निः सीमप्रथमानभूमविभवारम्भप्रियंभावुका मोदन्ते भुवि वीररुद्रनृपतेर्विद्वद्गृहश्रेणयः
Prataparudriya,verse,viprud_6.19,[vi.12-suśabdātā] atha suśabdatā / supāṃ tiṅāṃ ca vyutpattiḥ sauśabdyaṃ parikīrtyate / yathā--- āśāmaṇḍalakūlamudvahakathairabbhraṅkaṣairvaibhavai rakṣan suprajasaḥ prajāstribhuvanakṣemaṅkaraprakriyaḥ / duṣṭānāṃ bhuvi niprahantumatulairāḍhyaṃbhaviṣṇurguṇair- bhūmnā saṃcarate 'dya kākatikule rudrāvatāro hariḥ,[वि.१२-सुशब्दाता] अथ सुशब्दता / सुपां तिङां च व्युत्पत्तिः सौशब्द्यं परिकीर्त्यते / यथा--- आशामण्डलकूलमुद्वहकथैरब्भ्रङ्कषैर्वैभवै रक्षन् सुप्रजसः प्रजास्त्रिभुवनक्षेमङ्करप्रक्रियः / दुष्टानां भुवि निप्रहन्तुमतुलैराढ्यंभविष्णुर्गुणैर्- भूम्ना संचरते ऽद्य काकतिकुले रुद्रावतारो हरिः
Prataparudriya,verse,viprud_6.20,[vi.13-preyaḥ] atha preyaḥ / preyaḥ priyatarākhyānaṃ cāṭūktau yadvidhīyate,[वि.१३-प्रेयः] अथ प्रेयः / प्रेयः प्रियतराख्यानं चाटूक्तौ यद्विधीयते
Prataparudriya,verse,viprud_6.21,"yathā--- dākṣiṇyaṃ tvayi, dakṣatā tvayi, dayā tvayyunnatatvaṃ tvayi prāgalbhyaṃ tvayi, pauruṣaṃ tvayi, kalāsaṃpattvayi, śrīstvayi / audāryaṃ tvayi, dhīratā tvayi, jagaddhaureyatā ca tvayi śrīmatkākatinātha ! pālaya bhuvaṃ vairiñcakalpān śatam","यथा--- दाक्षिण्यं त्वयि, दक्षता त्वयि, दया त्वय्युन्नतत्वं त्वयि प्रागल्भ्यं त्वयि, पौरुषं त्वयि, कलासंपत्त्वयि, श्रीस्त्वयि / औदार्यं त्वयि, धीरता त्वयि, जगद्धौरेयता च त्वयि श्रीमत्काकतिनाथ ! पालय भुवं वैरिञ्चकल्पान् शतम्"
Prataparudriya,verse,viprud_6.22,[vi.14-aurjityam] athairjityam / aurjitvaṃ gāḍhabandhatvam / yathā--- kṣoṇīrakṣaṇadakṣiṇāḥ kṣatajagatkṣobhā durīkṣakramāḥ kṣudrakṣatriyapakṣaśikṣaṇavidhau protkṣiptakaukṣeyakāḥ / uddāmodyamanasya rudranṛpaterderdaṇḍayoścaṇḍayor- garjaddurjanagarvaparvatabhidādambholayaḥ kelayaḥ,[वि.१४-और्जित्यम्] अथैर्जित्यम् / और्जित्वं गाढबन्धत्वम् / यथा--- क्षोणीरक्षणदक्षिणाः क्षतजगत्क्षोभा दुरीक्षक्रमाः क्षुद्रक्षत्रियपक्षशिक्षणविधौ प्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकाः / उद्दामोद्यमनस्य रुद्रनृपतेर्देर्दण्डयोश्चण्डयोर्- गर्जद्दुर्जनगर्वपर्वतभिदादम्भोलयः केलयः
Prataparudriya,verse,viprud_6.23,ikṣj.15samādhiḥ] atha samādhiḥ / samādhiranyadharmāṇāṃ yadanyatrādhiropaṇam,इक्ष्ज्.१५समाधिः] अथ समाधिः / समाधिरन्यधर्माणां यदन्यत्राधिरोपणम्
Prataparudriya,verse,viprud_6.24,yathā--- pṛcchantī dugdhasindhuṃ kuśalamanusarantyādarācchaṅkarādriṃ cāṭūktyā mānayantī muhuramaranadīṃ candramagre hasantī / vaidhātrīṃ yānahaṃsāvalimanukṛpayā svāgataṃ vyāharantī lokeṣu triṣvamīṣu prabhavati mahatī vīrarudrasya kīrttiḥ,यथा--- पृच्छन्ती दुग्धसिन्धुं कुशलमनुसरन्त्यादराच्छङ्कराद्रिं चाटूक्त्या मानयन्ती मुहुरमरनदीं चन्द्रमग्रे हसन्ती / वैधात्रीं यानहंसावलिमनुकृपया स्वागतं व्याहरन्ती लोकेषु त्रिष्वमीषु प्रभवति महती वीररुद्रस्य कीर्त्तिः
Prataparudriya,verse,viprud_6.25,[vi.16-vistaraḥ] atha vistaraḥ / samarthanaprapañcoktiruktasyārthasya vistaraḥ / yathā--- lokeṣu triṣu kākatīśvaraguṇān stotuṃ muhurvīkṣituṃ śrotuṃ bahvabhinandituṃ ca phaṇināmekaḥ kṣamo nāyakaḥ / yadvaktrāṇi sahasramasya kṛtino yad dve sahasre dṛśa- stā eva śrutayaḥ phaṇā daśaśatānyatyadbhutāndolane,[वि.१६-विस्तरः] अथ विस्तरः / समर्थनप्रपञ्चोक्तिरुक्तस्यार्थस्य विस्तरः / यथा--- लोकेषु त्रिषु काकतीश्वरगुणान् स्तोतुं मुहुर्वीक्षितुं श्रोतुं बह्वभिनन्दितुं च फणिनामेकः क्षमो नायकः / यद्वक्त्राणि सहस्रमस्य कृतिनो यद् द्वे सहस्रे दृश- स्ता एव श्रुतयः फणा दशशतान्यत्यद्भुतान्दोलने
Prataparudriya,verse,viprud_6.26,[vi.17-saṃmitatvam] atha saṃmitatvam / yāvadarthapadatvaṃ tu saṃmitatvamudāhṛtam,[वि.१७-संमितत्वम्] अथ संमितत्वम् / यावदर्थपदत्वं तु संमितत्वमुदाहृतम्
Prataparudriya,verse,viprud_6.27,yathā---- kākatīyanarendrasya kīrtticandanacarcanam / digaṅganā vitanvanti vataṃsīkṛtatadguṇāḥ,यथा---- काकतीयनरेन्द्रस्य कीर्त्तिचन्दनचर्चनम् / दिगङ्गना वितन्वन्ति वतंसीकृततद्गुणाः
Prataparudriya,verse,viprud_6.28,[vi.18-gāmbhīryam] atha gāmbhīryam / dhvanimattā tu gāmbhīryam / yathā--- viṣaṃ kaukṣeyake gaṅgā kīrttau digvasanaṃ ripau / indurmukhe ca rudrasya kākatīyasya dṛśyate,[वि.१८-गाम्भीर्यम्] अथ गाम्भीर्यम् / ध्वनिमत्ता तु गाम्भीर्यम् / यथा--- विषं कौक्षेयके गङ्गा कीर्त्तौ दिग्वसनं रिपौ / इन्दुर्मुखे च रुद्रस्य काकतीयस्य दृश्यते
Prataparudriya,verse,viprud_6.29,"atra śaṅkarasya kaṇṭhe viṣaṃ, maulau gaṅgā, kaṭisthale digvastraṃ, śirasi candra iti dhvanyate / [vi.19-saṃkṣepaḥ] atha saṃkṣepaḥ / saṃkṣiptārthābhidhānaṃ yat tat saṃkṣepaḥ prakīrtyate","अत्र शङ्करस्य कण्ठे विषं, मौलौ गङ्गा, कटिस्थले दिग्वस्त्रं, शिरसि चन्द्र इति ध्वन्यते / [वि.१९-संक्षेपः] अथ संक्षेपः / संक्षिप्तार्थाभिधानं यत् तत् संक्षेपः प्रकीर्त्यते"
Prataparudriya,verse,viprud_6.30,yathā--- vaṃśo 'sti kākatīyānāṃ tatrāsan bahavo nṛpāḥ / teṣāṃ bhāgyavivarto 'yaṃ vīrarudro nareśvaraḥ,यथा--- वंशो ऽस्ति काकतीयानां तत्रासन् बहवो नृपाः / तेषां भाग्यविवर्तो ऽयं वीररुद्रो नरेश्वरः
Prataparudriya,verse,viprud_6.31,atrātivistarakathanayogyārthasya saṃkṣepokteḥ saṃkṣepaḥ / [vi.20-saukṣmyam] atha saukṣmyam / antaḥ saṃjalparūpatvaṃ śabdānāṃ saukṣmyamucyate / yathā--- adhyadhaḥ parisaṃśliṣṭāḥ ṣṭhākṛñbhūdhātavaḥ sadā / vartante kākatīyendre kartaryanyatra karmaṇi,अत्रातिविस्तरकथनयोग्यार्थस्य संक्षेपोक्तेः संक्षेपः / [वि.२०-सौक्ष्म्यम्] अथ सौक्ष्म्यम् / अन्तः संजल्परूपत्वं शब्दानां सौक्ष्म्यमुच्यते / यथा--- अध्यधः परिसंश्लिष्टाः ष्ठाकृञ्भूधातवः सदा / वर्तन्ते काकतीयेन्द्रे कर्तर्यन्यत्र कर्मणि
Prataparudriya,verse,viprud_6.32,atrādhitiṣṭhatyadhaḥ karoti paribhavatītyantaḥ saṃjalparūpatvāt saukṣmyaṃ bhavati / [vi.21-prauḍhaḥ] atha prauḍhiḥ / prauḍhirukteḥ parīpāka iti kāvyavido viduḥ,अत्राधितिष्ठत्यधः करोति परिभवतीत्यन्तः संजल्परूपत्वात् सौक्ष्म्यं भवति / [वि.२१-प्रौढः] अथ प्रौढिः / प्रौढिरुक्तेः परीपाक इति काव्यविदो विदुः
Prataparudriya,verse,viprud_6.33,yathā--- vīpsā padmabhavasya candramukuṭasyāvṛttirāmreḍitaṃ daityāreḥ pratibimbanaṃ suragirerindoḥ samuttejanam / karṇādeḥ punarudbhavaḥ surataroḥ sarvasvamāviṣkriyā svardhenoriti tarkayanti kavayaḥ śrīvīrarudraprabhum,यथा--- वीप्सा पद्मभवस्य चन्द्रमुकुटस्यावृत्तिराम्रेडितं दैत्यारेः प्रतिबिम्बनं सुरगिरेरिन्दोः समुत्तेजनम् / कर्णादेः पुनरुद्भवः सुरतरोः सर्वस्वमाविष्क्रिया स्वर्धेनोरिति तर्कयन्ति कवयः श्रीवीररुद्रप्रभुम्
Prataparudriya,verse,viprud_6.34,[vi.22.-uktiḥ] athoktiḥ / vidagdhabhaṇitiryā syāduktiṃ tāṃ kavayo viduḥ / yathā--- diṭṭhā kamalāsattī raṇṇo tuha suhaa cittacariatsa / bhāsanto vi tumaṃ taṃ kuvalaalacchiṃ pasāhesi,[वि.२२.-उक्तिः] अथोक्तिः / विदग्धभणितिर्या स्यादुक्तिं तां कवयो विदुः / यथा--- दिट्ठा कमलासत्ती रण्णो तुह सुहअ चित्तचरिअत्स / भासन्तो वि तुमं तं कुवलअलच्छिं पसाहेसि
Prataparudriya,verse,viprud_6.35,(/dṛṣṭā kamalāsaktī rājñastava subhaga citracaritasya / bhāsvānapi tvaṃ tāṃ kuvalayalakṣmīṃ prasādhayasi //) [vi.23-rītiḥ] atha rītiḥ / yathopakramanirvāho rītirityabhidhīyate,(/दृष्टा कमलासक्ती राज्ञस्तव सुभग चित्रचरितस्य / भास्वानपि त्वं तां कुवलयलक्ष्मीं प्रसाधयसि //) [वि.२३-रीतिः] अथ रीतिः / यथोपक्रमनिर्वाहो रीतिरित्यभिधीयते
Prataparudriya,verse,viprud_6.36,yathā--- ṣaḍ guṇān sevate rājā ṣaḍ ripūnavamanyate / ṣaḍ darśanānyupādatte ṣaḍ balāni ca vīkṣate,यथा--- षड् गुणान् सेवते राजा षड् रिपूनवमन्यते / षड् दर्शनान्युपादत्ते षड् बलानि च वीक्षते
Prataparudriya,verse,viprud_6.37,[vi.24-bhāvikam] atha bhāvikam / bhavato vākyavṛttiryā bhāvikaṃ tadudāhṛtam,[वि.२४-भाविकम्] अथ भाविकम् / भवतो वाक्यवृत्तिर्या भाविकं तदुदाहृतम्
Prataparudriya,verse,viprud_6.38,yathā--- svāmiṃstāta kulottaṃsa vīrarudra jagatprabho / putriṇāṃ dhurameṣo 'haṃ putreṇāropitastvayā,यथा--- स्वामिंस्तात कुलोत्तंस वीररुद्र जगत्प्रभो / पुत्रिणां धुरमेषो ऽहं पुत्रेणारोपितस्त्वया
Prataparudriya,verse,viprud_6.39,atra premarūpabhāvavaśāt svamiṃstāteti vākyavṛttiḥ / [vi.25-gatiḥ] atha gatiḥ / gatirnāma suramyatvaṃ svarārohāvarohayoḥ,अत्र प्रेमरूपभाववशात् स्वमिंस्तातेति वाक्यवृत्तिः / [वि.२५-गतिः] अथ गतिः / गतिर्नाम सुरम्यत्वं स्वरारोहावरोहयोः
Prataparudriya,verse,viprud_6.40,yathā--- prakāśye trailokye satatamatulaiḥ kākativibhor- mahobhirniḥ sīmairdinakarakarāṭopapaṭubhiḥ / tamaḥ kṛtsnaṃ śokajvaladanalarociḥ paricayaṃ dadhatsvapyudvelatyarinṛpamanassveva satatam,यथा--- प्रकाश्ये त्रैलोक्ये सततमतुलैः काकतिविभोर्- महोभिर्निः सीमैर्दिनकरकराटोपपटुभिः / तमः कृत्स्नं शोकज्वलदनलरोचिः परिचयं दधत्स्वप्युद्वेलत्यरिनृपमनस्स्वेव सततम्
Prataparudriya,verse,viprud_7.1,"atra pūrvārdhe dīrghākṣaraprāyatvāt svarasyārohaḥ / uttarārdhe 'varohaḥ / eteṣāṃ guṇānāmarthagatatvamapi kecidicchanti / prācāmācāryāṇāṃ matena saṃghaṭanāśrayatvameva guṇānām / taduktamalaṃkārasarvasve---""saṃghaṭanādharmatvena śabdārthadharmatvena ca guṇālaṃkārāṇāṃ vyavasthānam'; iti / anayaiva bhaṅgyā guṇālaṃkārāṇāṃ nirūpitaḥ svarūpabhedaḥ / anyathā svarūpabhedasya durnirūpatvāt / kāvyaśobhākaratvameva guṇālaṃkārasvarūpatvam / taduktaṃ rud'rabhaṭṭena'--- ""yo hetuḥ kāvyaśobhāyāḥ so 'laṃkāraḥ prakīrtyate / guṇo 'pi tādṛśo jñeyo doṣaḥ syāt tadviparyayaḥ // '; iti / ato guṇānāṃ saṃghaṭanāśrayatvameva yuktam / iti śrīvidyānāthakṛtau pratāparudrayaśobhūṣaṇe 'laṃkāraśāstre guṇaprakaraṇaṃ samāptam / vii. // atha śabdālaṃkāraprakaraṇam // alaṅkārasvarūpanirūpaṇam / atha guṇanirūpaṇānantaramalaṅkārā nirūpyante / alaṃkriyate 'neneti cārutvaheturalaṃkāraḥ / tathā coktaṃ 'kāvyaprakāśe'--- ""upaskurvanti taṃ santaṃ ye 'ṅgadvāreṇa saṃśritāḥ / hārādivadalaṃkārāste 'nuprāsopamādayaḥ // '; iti / yathā karacaraṇādyavayavagatairvalayanū parādibhistattadalaṃkāratayā prasiddhairavayavyevālaṃkriyate tathā śabdārthāvayavagatairanuprāsopamādibhistattadalaṃkāratayā prasiddhairavayavībhūtaṃ kāvyamupaskriyate / āśrayāśrayibhāvenālaṃkāryālaṃkārabhāvo lokavat kāvye 'pi saṃmataḥ / cārutvahetutve 'pi guṇānāmalaṃkārāṇāṃ cāśrayabhedādbhedavyapadeśaḥ / saṃghaṭanāśrayā guṇāḥ, śabdārthāśrayāstvalaṃkārāḥ / tatra prathamaṃ śabdārthobhayagatatvena traividhyamalaṃkāravargasya / arthālaṃkārāṇāṃ cāturvidhyam; kecit pratīyamānavastavaḥ ; kecit pratīyamānaupamyāḥ kecit pratīyamānarasabhāvādayaḥ; kecidasphuṭapratīyamānā iti / samāsoktiparyāyoktyā'kṣepavyājastutyupameyopamānanvayātiśayoktiparikarāprastutapraśaṃsānuktanimittaviśeṣoktiṣupratīyamānaṃ vastu kāvyopaskāratāmupayāti / rūpakapariṇāmasaṃdehabhrāntimadullekhāpahnavotprekṣāsmaraṇatulyayogitādīpakaprativastūpamādṛṣṭāntasahoktivyatirekanidarśanāśleṣeṣvaupamyaṃ gamyate / rasavatpreyaūrjasvisamāhitabhāvodayabhāvasaṃdhibhāvaśabalatāsu rasabhāvādirvyajyate / upamāvinoktyarthāntaranyāsavirodhavibhāvanoktaguṇanimittaviśeṣoktiviṣasamacitrādhikānyonyakāraṇamālaikāvalīvyāghātamālādīpakakāvyaliṅgānumānasārayathāsaṃkhyārthāpattiparyāyaparivṛttiparisaṃkhyāvikalpasamuccayasamādhipratyanīkapratī paviśeṣanimīlanasāmānyāsaṅgatitadguṇātadguṇavyājoktivakroktisvabhāvoktibhāvikodātteṣu sahṛdayahṛdayāhlādi sphuṭaṃ pratīyamānaṃ nāsti / // atretthamalaṃkārakakṣyāvibhāgaḥ // sādharmyaṃ trividham---bhedapradhānamabhedapradhānaṃ bhedābhedapradhānaṃ ceti / upamānopameyayoḥ svato bhinnatvācchābdametanna vāstavam / rūpakapariṇāmasaṃdehabhrāntimadullekhāpahnavānāmabhedapravānasādharmyanibandhanatvam / dīpakatulyayogitānidarśanādṛṣṭāntaprativastūpamāsahoktipratīpavyatirekāḥ bhedapradhānasādhargyanibandhanāḥ / upamānanvayopameyopamāsmaraṇānāṃ bhedābhedasādhāraṇasādharmyamūlatā / utprekṣātiśayoktī adhyavasāyamūle / vibhāvanāviśeṣoktiviṣamacitrāsaṅgatyanyonyavyāghātātadguṇabhāvikaviśeṣāṇāṃ virodhamūlatā / yathāsaṃkhyaparisaṃkhyārthāpattivikalpasamuccayānāṃ vākyanyāyamūlatā / parivṛttipratyanīkatadguṇasamādhisamasvabhāvoktyudāttavinoktayo lokavyavahāramūlāḥ / kāvyaliṅgānumānārthāntaranyāsānāṃ tarkanyāyamūlatā / kāraṇamālaikāvalīmālādīpakasārāḥ śṛṅglāvaicitryamūlāḥ / vyājoktivakroktimīlanānyapahnavamūlāni / samāsoktiparikarau viśeṣaṇavaicitryamūlau / // athālaṃkārāṇāṃ parasparavailakṣaṇya nirūpyate // āropagarbhatve 'pyāropyamāṇasya prakṛtopayogānupayogābhyāṃ pariṇāmarūpakayorbhedaḥ / āropaviṣayasyāropyamāṇarūpasaṃbhavāsaṃbhavābhyāmullekharūpakayorbhedaḥ / āropaviṣayasya saṃdehabhrānt yapahnavaiḥ sandehabhrāntimadapahnavānāṃ parasparaṃ bhedaḥ / sādharmyamūlatve 'pi tulyayogitādīpakanidarśanāvyatirekadṛṣṭāntebhyaḥ sādharmyasya vācyatvādupamānanvayopameyopamā bhidyante / sādharmyasya vācyatvagamyatvābhyāmupameyopamāprativastūpamayorbhedaḥ / vastuprativastubimbapratibimbabhāvābhyāṃ prativastūpamādṛṣṭāntayorbhedaḥ / prastutāprastutānāṃ vyastasamastatvābhyāṃ tulyayogitādīpakayorbhedaḥ // upamānasya prasiddhatvāprasiddhatvābhyāmupamotprekṣayorbhedaḥ / arthasāmyaśabdasāmyābhyāmupamāśleṣayorbhedaḥ / upamānopameyayorbhedābhedābhyāmupamānanvayayorbhedaḥ / upamānopameyabhāvasya paryāyayaugapadyābhyāmupameyopamānanvayayorbhedaḥ / aprastutasya vācyatvagamyatvābhyāmaprastutapraśaṃsāsamāsoktyorbhedaḥ / vācyavyaṅgyayoḥ prastutatve paryāyoktiḥ vācyasyāprastutatve 'prastutapraśaṃsā / vyāptipakṣadharmatādyabhāvāt kāvyaliṅgasyānumānādbhedaḥ / sādhāraṇaguṇayogād bhedānupalabdhau sāmānyam / utkṛṣṭaguṇayogānnyūnaguṇatirodhāne mīlanam / anyavyavacchede tātparyābhāvāduttarālaṃkārasya parisaṃkhyāto bhedaḥ / kākatālīyatayā kāryasādhane kāraṇāntaropanipāte samādhiḥ / ahamahamikayā kāryasādhane bahūnāṃ kāraṇānāmudyame dvitīyaḥ samuccayaḥ / nihnavasya vācyatvagamyatvābhyāmapahnavavyājastutyorbhedaḥ / anyeṣāṃ bhedaḥ spaṣṭa eva / yadyapi vyājoktimīlasāmānyeṣu kathaṃcit sādṛśyamasti ; tathāpyavivakṣitatvānna sādṛśyamūleṣu gaṇanā / śabdālaṃkārā nirūpyante / athālaṃkārasvarūpavibhāgānantaraṃ śabdārthayormadhye śabdasyārthaṃ pratītyantaraṅgatvāt prathamaṃ śabdālaṃkārā nirūpyante / [vii.1-chekānuprāsaḥ]: chekānuprāsaḥ bhavedavyavadhānena dvayorvyañjanayugmayoḥ / āvṛttiryatra sa budhaiśchekānuprāsa iṣyate","अत्र पूर्वार्धे दीर्घाक्षरप्रायत्वात् स्वरस्यारोहः / उत्तरार्धे ऽवरोहः / एतेषां गुणानामर्थगतत्वमपि केचिदिच्छन्ति / प्राचामाचार्याणां मतेन संघटनाश्रयत्वमेव गुणानाम् / तदुक्तमलंकारसर्वस्वे---""संघटनाधर्मत्वेन शब्दार्थधर्मत्वेन च गुणालंकाराणां व्यवस्थानम्ऽ; इति / अनयैव भङ्ग्या गुणालंकाराणां निरूपितः स्वरूपभेदः / अन्यथा स्वरूपभेदस्य दुर्निरूपत्वात् / काव्यशोभाकरत्वमेव गुणालंकारस्वरूपत्वम् / तदुक्तं रुद्ऽरभट्टेनऽ--- ""यो हेतुः काव्यशोभायाः सो ऽलंकारः प्रकीर्त्यते / गुणो ऽपि तादृशो ज्ञेयो दोषः स्यात् तद्विपर्ययः // ऽ; इति / अतो गुणानां संघटनाश्रयत्वमेव युक्तम् / इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणे ऽलंकारशास्त्रे गुणप्रकरणं समाप्तम् / विइ. // अथ शब्दालंकारप्रकरणम् // अलङ्कारस्वरूपनिरूपणम् / अथ गुणनिरूपणानन्तरमलङ्कारा निरूप्यन्ते / अलंक्रियते ऽनेनेति चारुत्वहेतुरलंकारः / तथा चोक्तं ऽकाव्यप्रकाशेऽ--- ""उपस्कुर्वन्ति तं सन्तं ये ऽङ्गद्वारेण संश्रिताः / हारादिवदलंकारास्ते ऽनुप्रासोपमादयः // ऽ; इति / यथा करचरणाद्यवयवगतैर्वलयनू परादिभिस्तत्तदलंकारतया प्रसिद्धैरवयव्येवालंक्रियते तथा शब्दार्थावयवगतैरनुप्रासोपमादिभिस्तत्तदलंकारतया प्रसिद्धैरवयवीभूतं काव्यमुपस्क्रियते / आश्रयाश्रयिभावेनालंकार्यालंकारभावो लोकवत् काव्ये ऽपि संमतः / चारुत्वहेतुत्वे ऽपि गुणानामलंकाराणां चाश्रयभेदाद्भेदव्यपदेशः / संघटनाश्रया गुणाः, शब्दार्थाश्रयास्त्वलंकाराः / तत्र प्रथमं शब्दार्थोभयगतत्वेन त्रैविध्यमलंकारवर्गस्य / अर्थालंकाराणां चातुर्विध्यम्; केचित् प्रतीयमानवस्तवः ; केचित् प्रतीयमानौपम्याः केचित् प्रतीयमानरसभावादयः; केचिदस्फुटप्रतीयमाना इति / समासोक्तिपर्यायोक्त्याऽक्षेपव्याजस्तुत्युपमेयोपमानन्वयातिशयोक्तिपरिकराप्रस्तुतप्रशंसानुक्तनिमित्तविशेषोक्तिषुप्रतीयमानं वस्तु काव्योपस्कारतामुपयाति / रूपकपरिणामसंदेहभ्रान्तिमदुल्लेखापह्नवोत्प्रेक्षास्मरणतुल्ययोगितादीपकप्रतिवस्तूपमादृष्टान्तसहोक्तिव्यतिरेकनिदर्शनाश्लेषेष्वौपम्यं गम्यते / रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितभावोदयभावसंधिभावशबलतासु रसभावादिर्व्यज्यते / उपमाविनोक्त्यर्थान्तरन्यासविरोधविभावनोक्तगुणनिमित्तविशेषोक्तिविषसमचित्राधिकान्योन्यकारणमालैकावलीव्याघातमालादीपककाव्यलिङ्गानुमानसारयथासंख्यार्थापत्तिपर्यायपरिवृत्तिपरिसंख्याविकल्पसमुच्चयसमाधिप्रत्यनीकप्रती पविशेषनिमीलनसामान्यासङ्गतितद्गुणातद्गुणव्याजोक्तिवक्रोक्तिस्वभावोक्तिभाविकोदात्तेषु सहृदयहृदयाह्लादि स्फुटं प्रतीयमानं नास्ति / // अत्रेत्थमलंकारकक्ष्याविभागः // साधर्म्यं त्रिविधम्---भेदप्रधानमभेदप्रधानं भेदाभेदप्रधानं चेति / उपमानोपमेययोः स्वतो भिन्नत्वाच्छाब्दमेतन्न वास्तवम् / रूपकपरिणामसंदेहभ्रान्तिमदुल्लेखापह्नवानामभेदप्रवानसाधर्म्यनिबन्धनत्वम् / दीपकतुल्ययोगितानिदर्शनादृष्टान्तप्रतिवस्तूपमासहोक्तिप्रतीपव्यतिरेकाः भेदप्रधानसाधर्ग्यनिबन्धनाः / उपमानन्वयोपमेयोपमास्मरणानां भेदाभेदसाधारणसाधर्म्यमूलता / उत्प्रेक्षातिशयोक्ती अध्यवसायमूले / विभावनाविशेषोक्तिविषमचित्रासङ्गत्यन्योन्यव्याघातातद्गुणभाविकविशेषाणां विरोधमूलता / यथासंख्यपरिसंख्यार्थापत्तिविकल्पसमुच्चयानां वाक्यन्यायमूलता / परिवृत्तिप्रत्यनीकतद्गुणसमाधिसमस्वभावोक्त्युदात्तविनोक्तयो लोकव्यवहारमूलाः / काव्यलिङ्गानुमानार्थान्तरन्यासानां तर्कन्यायमूलता / कारणमालैकावलीमालादीपकसाराः शृङ्ग्लावैचित्र्यमूलाः / व्याजोक्तिवक्रोक्तिमीलनान्यपह्नवमूलानि / समासोक्तिपरिकरौ विशेषणवैचित्र्यमूलौ / // अथालंकाराणां परस्परवैलक्षण्य निरूप्यते // आरोपगर्भत्वे ऽप्यारोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगानुपयोगाभ्यां परिणामरूपकयोर्भेदः / आरोपविषयस्यारोप्यमाणरूपसंभवासंभवाभ्यामुल्लेखरूपकयोर्भेदः / आरोपविषयस्य संदेहभ्रान्त् यपह्नवैः सन्देहभ्रान्तिमदपह्नवानां परस्परं भेदः / साधर्म्यमूलत्वे ऽपि तुल्ययोगितादीपकनिदर्शनाव्यतिरेकदृष्टान्तेभ्यः साधर्म्यस्य वाच्यत्वादुपमानन्वयोपमेयोपमा भिद्यन्ते / साधर्म्यस्य वाच्यत्वगम्यत्वाभ्यामुपमेयोपमाप्रतिवस्तूपमयोर्भेदः / वस्तुप्रतिवस्तुबिम्बप्रतिबिम्बभावाभ्यां प्रतिवस्तूपमादृष्टान्तयोर्भेदः / प्रस्तुताप्रस्तुतानां व्यस्तसमस्तत्वाभ्यां तुल्ययोगितादीपकयोर्भेदः // उपमानस्य प्रसिद्धत्वाप्रसिद्धत्वाभ्यामुपमोत्प्रेक्षयोर्भेदः / अर्थसाम्यशब्दसाम्याभ्यामुपमाश्लेषयोर्भेदः / उपमानोपमेययोर्भेदाभेदाभ्यामुपमानन्वययोर्भेदः / उपमानोपमेयभावस्य पर्याययौगपद्याभ्यामुपमेयोपमानन्वययोर्भेदः / अप्रस्तुतस्य वाच्यत्वगम्यत्वाभ्यामप्रस्तुतप्रशंसासमासोक्त्योर्भेदः / वाच्यव्यङ्ग्ययोः प्रस्तुतत्वे पर्यायोक्तिः वाच्यस्याप्रस्तुतत्वे ऽप्रस्तुतप्रशंसा / व्याप्तिपक्षधर्मताद्यभावात् काव्यलिङ्गस्यानुमानाद्भेदः / साधारणगुणयोगाद् भेदानुपलब्धौ सामान्यम् / उत्कृष्टगुणयोगान्न्यूनगुणतिरोधाने मीलनम् / अन्यव्यवच्छेदे तात्पर्याभावादुत्तरालंकारस्य परिसंख्यातो भेदः / काकतालीयतया कार्यसाधने कारणान्तरोपनिपाते समाधिः / अहमहमिकया कार्यसाधने बहूनां कारणानामुद्यमे द्वितीयः समुच्चयः / निह्नवस्य वाच्यत्वगम्यत्वाभ्यामपह्नवव्याजस्तुत्योर्भेदः / अन्येषां भेदः स्पष्ट एव / यद्यपि व्याजोक्तिमीलसामान्येषु कथंचित् सादृश्यमस्ति ; तथाप्यविवक्षितत्वान्न सादृश्यमूलेषु गणना / शब्दालंकारा निरूप्यन्ते / अथालंकारस्वरूपविभागानन्तरं शब्दार्थयोर्मध्ये शब्दस्यार्थं प्रतीत्यन्तरङ्गत्वात् प्रथमं शब्दालंकारा निरूप्यन्ते / [विइ.१-छेकानुप्रासः]: छेकानुप्रासः भवेदव्यवधानेन द्वयोर्व्यञ्जनयुग्मयोः / आवृत्तिर्यत्र स बुधैश्छेकानुप्रास इष्यते"
Prataparudriya,verse,viprud_7.2,yatrāvyavahitayorvyañjanayugmayordvayoḥ paunaruktyaṃ tatra chekānuprāsaḥ / yathā--- mahīmahīnavibhave dhatte kṣemaṃkare kare / rājanyajanyavijayī rājā rājadguṇodayaḥ,यत्राव्यवहितयोर्व्यञ्जनयुग्मयोर्द्वयोः पौनरुक्त्यं तत्र छेकानुप्रासः / यथा--- महीमहीनविभवे धत्ते क्षेमंकरे करे / राजन्यजन्यविजयी राजा राजद्गुणोदयः
Prataparudriya,verse,viprud_7.3,[vii.2-vṛtyānuprāsaḥ] vṛttyanuprāsaḥ / ekadviprabhṛtīnāṃ tu vyañjanānāṃ yathā bhavet / punaruktirasau nāma vṛttyanuprāsa iṣyate,[विइ.२-वृत्यानुप्रासः] वृत्त्यनुप्रासः / एकद्विप्रभृतीनां तु व्यञ्जनानां यथा भवेत् / पुनरुक्तिरसौ नाम वृत्त्यनुप्रास इष्यते
Prataparudriya,verse,viprud_7.4,yathā--- re re kṣudramahīkṣitaḥ ! kṣaṇamitaḥ śrīkākatikṣmāpater- vīkṣadhvaṃ dhvajinīṃ durīkṣasubhaṭāṃ protkṣiptakaukṣeyakaiḥ / yotsyadhve yadi labhyamakṣayapadaṃ kāntārapakṣo vṛthā kṣmābhṛtkukṣicarattarakṣunikarāt tatrātmarakṣā kutaḥ,यथा--- रे रे क्षुद्रमहीक्षितः ! क्षणमितः श्रीकाकतिक्ष्मापतेर्- वीक्षध्वं ध्वजिनीं दुरीक्षसुभटां प्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकैः / योत्स्यध्वे यदि लभ्यमक्षयपदं कान्तारपक्षो वृथा क्ष्माभृत्कुक्षिचरत्तरक्षुनिकरात् तत्रात्मरक्षा कुतः
Prataparudriya,verse,viprud_7.5,[vii.3-yamakam] yamakam / yamakaṃ paunaruktye tu svaravyañjanayugmayoḥ,[विइ.३-यमकम्] यमकम् / यमकं पौनरुक्त्ये तु स्वरव्यञ्जनयुग्मयोः
Prataparudriya,verse,viprud_7.6,chekānuprāse vṛttyanuprāse ca svarapaunaruktyamānuṣaṅgikam / yamake tu sasvarayoḥ vyañjanayugmayoḥ āvṛttiḥ / tasyādimadhyāntagatatvena bahavo bhedāḥ / atra diṅmātramudāhriyate / pratāpaḥ kākatīndrasya mahāmahimatejasaḥ / śriyaṃ dadhāti padmeṣṭamahāmahimatejasaḥ,छेकानुप्रासे वृत्त्यनुप्रासे च स्वरपौनरुक्त्यमानुषङ्गिकम् / यमके तु सस्वरयोः व्यञ्जनयुग्मयोः आवृत्तिः / तस्यादिमध्यान्तगतत्वेन बहवो भेदाः / अत्र दिङ्मात्रमुदाह्रियते / प्रतापः काकतीन्द्रस्य महामहिमतेजसः / श्रियं दधाति पद्मेष्टमहामहिमतेजसः
Prataparudriya,verse,viprud_7.7,yatrārthaḥ pramukhe kiṃcit bhāsate punaruktavat / punaruktavadābhāso 'laṃkāraḥ sa satāṃ mataḥ,यत्रार्थः प्रमुखे किंचित् भासते पुनरुक्तवत् / पुनरुक्तवदाभासो ऽलंकारः स सतां मतः
Prataparudriya,verse,viprud_7.8,"[vii.4-punarīktavadābhāsaḥ] yatrārthaḥ punaruktavadābhāsate, anvayavelāyāmanyathā bhavati, sa punaruktavadābhāso 'laṃkāraḥ / arthālaṅkāratve 'pyasya śabdapaunaruktyāśritatvācchabdālaṃkāraprastāve lakṣaṇaṃ kṛtam / yathā--- jiṣṇurindraḥ kṣitibhujāṃ śrīpatiḥ puruṣottamaḥ / bhāsvān sūryasphurattejāḥ kākatīndro virājate","[विइ.४-पुनरीक्तवदाभासः] यत्रार्थः पुनरुक्तवदाभासते, अन्वयवेलायामन्यथा भवति, स पुनरुक्तवदाभासो ऽलंकारः / अर्थालङ्कारत्वे ऽप्यस्य शब्दपौनरुक्त्याश्रितत्वाच्छब्दालंकारप्रस्तावे लक्षणं कृतम् / यथा--- जिष्णुरिन्द्रः क्षितिभुजां श्रीपतिः पुरुषोत्तमः / भास्वान् सूर्यस्फुरत्तेजाः काकतीन्द्रो विराजते"
Prataparudriya,verse,viprud_7.9,athobhayapaunaruktyālaṃkāraḥ kathyate / [vii.5-larāṭānuprāsaḥ] lāṭānuprāsaḥ / śabdārthayoḥ paunaruktyaṃ yatra tātparyabhedavat / sa kāvyatātparyavidāṃ lāṭānuprāsa iṣyate,अथोभयपौनरुक्त्यालंकारः कथ्यते / [विइ.५-लराटानुप्रासः] लाटानुप्रासः / शब्दार्थयोः पौनरुक्त्यं यत्र तात्पर्यभेदवत् / स काव्यतात्पर्यविदां लाटानुप्रास इष्यते
Prataparudriya,verse,viprud_7.10,yatra śabdārthayostātparyabhedamātraṃ na svarūpabhedastatra lāṭānuprāsaḥ / yathā--- guṇā guṇāste gaṇyante ye rudranṛpamāśritāḥ / nītirnītirasau tasya lakṣmīrlaṃkṣmīśca kathyate,यत्र शब्दार्थयोस्तात्पर्यभेदमात्रं न स्वरूपभेदस्तत्र लाटानुप्रासः / यथा--- गुणा गुणास्ते गण्यन्ते ये रुद्रनृपमाश्रिताः / नीतिर्नीतिरसौ तस्य लक्ष्मीर्लंक्ष्मीश्च कथ्यते
Prataparudriya,verse,viprud_7.11,[vii.6-padmabandhādiḥ] citrālaṃkāraḥ padmabandhādiḥ / padmādyākārahetutve varṇānāṃ citramucyate / ādigrahaṇāccakrabandhādayaḥ / tatrāṣṭadalapadmabandho yathā--- yātā yasyāsamagrānatimiha kanakāsthānasaktāsanāyā yānāsaktāsanasthā sukhayatu kamalābhyāsasujñānamāyā / yā mānajñā susabhyā kṣitipatitilakaṃ jñātiraktā sageyā yāge saktā ratijñā sukṛtiṣu phalitagrāmasasyāyatāyā,[विइ.६-पद्मबन्धादिः] चित्रालंकारः पद्मबन्धादिः / पद्माद्याकारहेतुत्वे वर्णानां चित्रमुच्यते / आदिग्रहणाच्चक्रबन्धादयः / तत्राष्टदलपद्मबन्धो यथा--- याता यस्यासमग्रानतिमिह कनकास्थानसक्तासनाया यानासक्तासनस्था सुखयतु कमलाभ्याससुज्ञानमाया / या मानज्ञा सुसभ्या क्षितिपतितिलकं ज्ञातिरक्ता सगेया यागे सक्ता रतिज्ञा सुकृतिषु फलितग्रामसस्यायताया
Prataparudriya,verse,viprud_7.12,[vii.7-cakrabandhaḥ] cakrabandho yathā--- lakṣmīvīkṣitavaibhavasya jagatāṃ nāthasya bhadraśriyo dikṣvārabdhanijapratāpajanitāṃ bhākṛddhurāṃ yacchataḥ / nityaṃ rudrajanādhipasya jayino bhāti prikāśaṃ sthirā rājatpālanamoditātmani bhuje yogyāśritatvād dharā,[विइ.७-चक्रबन्धः] चक्रबन्धो यथा--- लक्ष्मीवीक्षितवैभवस्य जगतां नाथस्य भद्रश्रियो दिक्ष्वारब्धनिजप्रतापजनितां भाकृद्धुरां यच्छतः / नित्यं रुद्रजनाधिपस्य जयिनो भाति प्रिकाशं स्थिरा राजत्पालनमोदितात्मनि भुजे योग्याश्रितत्वाद् धरा
Prataparudriya,verse,viprud_7.13,atra cakrabandhe vaijanāthakṛtivīrarudrayaśa iti pratīyate / [vii.8-nāgabandhaḥ] nāgabandho yathā--- ojasye rudradeve vibhavati mahimatyājitānyapratāpe vidyāvarye 'bhinetaryuruharicaritaṃ viśvavistārabhāji / vairivrātā bhajante vanamatimalinakhyātayo devaviddhā vanyairadhvanyavāri kṣatimati vividhe jantubhiḥ sthānabhājaḥ,अत्र चक्रबन्धे वैजनाथकृतिवीररुद्रयश इति प्रतीयते / [विइ.८-नागबन्धः] नागबन्धो यथा--- ओजस्ये रुद्रदेवे विभवति महिमत्याजितान्यप्रतापे विद्यावर्ये ऽभिनेतर्युरुहरिचरितं विश्वविस्तारभाजि / वैरिव्राता भजन्ते वनमतिमलिनख्यातयो देवविद्धा वन्यैरध्वन्यवारि क्षतिमति विविधे जन्तुभिः स्थानभाजः
Prataparudriya,verse,viprud_8.1,iti śrīvidyānāthakṛtau pratāparudrayaśobhūṣaṇe 'laṃkāraśāstre śabdālaṃkāraprakaraṇaṃ samāptam / viii. // atha arthālaṃkārāḥ // tatra prathamamanekālaṃkārabījabhūtatvādupamā nirūpyate / [viii.1.upamāvibhāgaḥ] svataḥ siddhena bhinnena saṃmatena ca dharmataḥ / sāmyamanyena varṇyasya vācyaṃ cedekadopamā,इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणे ऽलंकारशास्त्रे शब्दालंकारप्रकरणं समाप्तम् / विइइ. // अथ अर्थालंकाराः // तत्र प्रथममनेकालंकारबीजभूतत्वादुपमा निरूप्यते / [विइइ.१.उपमाविभागः] स्वतः सिद्धेन भिन्नेन संमतेन च धर्मतः / साम्यमन्येन वर्ण्यस्य वाच्यं चेदेकदोपमा
Prataparudriya,verse,viprud_8.2,yatra svataḥ siddhena svato bhinnena sahṛdayasaṃmatenāprakṛtena saha prakṛtasya dharmataḥ sādṛśyamekadā vācyaṃ ced bhavati tatropamā / svataḥ siddhenetyanenotprekṣāvyāvṛttiḥ / utprekṣāyāmaprasiddhasyāpyupamānatvasaṃbhavāt / yathā--- kīrttiḥ kākativīrudranṛpateḥ siṃhāsanādhyāsinaḥ prācāṃ bhumībhujāṃ yaśaḥ pidadhatī koṭīndutulyadyutiḥ / rakṣādakṣiṇarājalābhajanitāmandapramodotthitā railokyāṭṭahāsaprabhave kakubhāṃ prānteṣu vidyotate,यत्र स्वतः सिद्धेन स्वतो भिन्नेन सहृदयसंमतेनाप्रकृतेन सह प्रकृतस्य धर्मतः सादृश्यमेकदा वाच्यं चेद् भवति तत्रोपमा / स्वतः सिद्धेनेत्यनेनोत्प्रेक्षाव्यावृत्तिः / उत्प्रेक्षायामप्रसिद्धस्याप्युपमानत्वसंभवात् / यथा--- कीर्त्तिः काकतिवीरुद्रनृपतेः सिंहासनाध्यासिनः प्राचां भुमीभुजां यशः पिदधती कोटीन्दुतुल्यद्युतिः / रक्षादक्षिणराजलाभजनितामन्दप्रमोदोत्थिता रैलोक्याट्टहासप्रभवे ककुभां प्रान्तेषु विद्योतते
Prataparudriya,verse,viprud_8.3,atra prabhāśabdo jātivacanaḥ / trailokyāṭṭahāsaprabhāyāḥ kaviprauḍhoktisiddhatvānnopamāśaṅkāvakāśaḥ / svato bhinnenetyanenānanvayanyāvṛttiḥ / ananvaye ekasyaivopamānopameyatvasaṃbhavāt / tathā hi--- santu loke suvarṇādriratnākarasudhākarāḥ / tathāpi vīrarudro 'yaṃ vīrarudra iva svayam,अत्र प्रभाशब्दो जातिवचनः / त्रैलोक्याट्टहासप्रभायाः कविप्रौढोक्तिसिद्धत्वान्नोपमाशङ्कावकाशः / स्वतो भिन्नेनेत्यनेनानन्वयन्यावृत्तिः / अनन्वये एकस्यैवोपमानोपमेयत्वसंभवात् / तथा हि--- सन्तु लोके सुवर्णाद्रिरत्नाकरसुधाकराः / तथापि वीररुद्रो ऽयं वीररुद्र इव स्वयम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.4,saṃmatenetyanena nyūnopamādivyāvṛttiḥ / yathā--- udanvāniva gambhīraḥ suvarṇādririvonnataḥ / diṅmahebha iva kṣoṇīdhaureyaḥ kākatīśvaraḥ,संमतेनेत्यनेन न्यूनोपमादिव्यावृत्तिः / यथा--- उदन्वानिव गम्भीरः सुवर्णाद्रिरिवोन्नतः / दिङ्महेभ इव क्षोणीधौरेयः काकतीश्वरः
Prataparudriya,verse,viprud_8.5,atra samudrasuvarṇādridiggajānāmupamānatvaṃ yogyamityupamaiveyam / dharmata ityanena śleṣālaṃkāravailakṣaṇyam / śleṣe śabdasāmyamātramabhyupagataṃ na guṇakriyāsāmyam / tathā hi --- nīrājayantyadhrapurīramaṇyaḥ pradīpajālairvaravīrarudram / candrānanā gotrapatiṃ rajanyastārāgaṇairmerumiva sphuradbhiḥ,अत्र समुद्रसुवर्णाद्रिदिग्गजानामुपमानत्वं योग्यमित्युपमैवेयम् / धर्मत इत्यनेन श्लेषालंकारवैलक्षण्यम् / श्लेषे शब्दसाम्यमात्रमभ्युपगतं न गुणक्रियासाम्यम् / तथा हि --- नीराजयन्त्यध्रपुरीरमण्यः प्रदीपजालैर्वरवीररुद्रम् / चन्द्रानना गोत्रपतिं रजन्यस्तारागणैर्मेरुमिव स्फुरद्भिः
Prataparudriya,verse,viprud_8.6,"atra pratāparudraṃ purastriyo nīrājayanti meruṃ rajanya iveti nopamā / gotrapatimiti viśeṣaṇārthasya sāmyābhāvāt / gotraśabdena rājapakṣe kulapratītiḥ, merupakṣe parvapratītiḥ / tathā candrānanā iti strīpakṣe candra iva ānanaṃ yāsāmiti samāsaḥ / rātripakṣe candra evānanaṃ yāsāmiti śabdamātrasāmyena nopamāprāptiḥ / kiṃ tu śleṣa eva / anyena varṇyasya sāmyamityanena pratīpālaṃkāro vyāvartyate / tathā hi--- loko 'yamaviśeṣajñaḥ kiṃ kurmaḥ kasya kathyate / yat kākatinarendreṇa sumerurupamīyate","अत्र प्रतापरुद्रं पुरस्त्रियो नीराजयन्ति मेरुं रजन्य इवेति नोपमा / गोत्रपतिमिति विशेषणार्थस्य साम्याभावात् / गोत्रशब्देन राजपक्षे कुलप्रतीतिः, मेरुपक्षे पर्वप्रतीतिः / तथा चन्द्रानना इति स्त्रीपक्षे चन्द्र इव आननं यासामिति समासः / रात्रिपक्षे चन्द्र एवाननं यासामिति शब्दमात्रसाम्येन नोपमाप्राप्तिः / किं तु श्लेष एव / अन्येन वर्ण्यस्य साम्यमित्यनेन प्रतीपालंकारो व्यावर्त्यते / तथा हि--- लोको ऽयमविशेषज्ञः किं कुर्मः कस्य कथ्यते / यत् काकतिनरेन्द्रेण सुमेरुरुपमीयते"
Prataparudriya,verse,viprud_8.7,atrāprakṛtasya meroḥ prakṛtena rājñā sādṛśyamiti pratīpālaṃkāro nopamā / ekadā sāmyamityanena upameyopamāvyāvṛttiḥ / upameyopamāyāmupamānopameyayoranekadā sāmyapratipādanam / dharmo 'rtha iva pūrṇaśrīrartho dharma iva sthitaḥ / kāmastāviva tau kāma iva rudranareśvare,अत्राप्रकृतस्य मेरोः प्रकृतेन राज्ञा सादृश्यमिति प्रतीपालंकारो नोपमा / एकदा साम्यमित्यनेन उपमेयोपमाव्यावृत्तिः / उपमेयोपमायामुपमानोपमेययोरनेकदा साम्यप्रतिपादनम् / धर्मो ऽर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव स्थितः / कामस्ताविव तौ काम इव रुद्रनरेश्वरे
Prataparudriya,verse,viprud_8.8,atra dharmo 'rtha iva artho dharma ivetyanekadā ivaśabdadvayena dharmārthakāmānāṃ sādṛśyaṃ pratipādyata ityupameyopamā / vācyamityanena pratīyamānaupamyānāṃ rūpakasaṃdehabhrāntimadullekhāpahnavatulyayogitādīpakaprativastūpamādṛṣṭāntasahoktivyatirekanidarśanānāṃ vailakṣaṇyam / tathā hi--- pratāparudranṛpatermaṇḍalāgravidhuṃtudaḥ / akhaṇḍavikramoddāmo grasate rājamaṇḍalam,अत्र धर्मो ऽर्थ इव अर्थो धर्म इवेत्यनेकदा इवशब्दद्वयेन धर्मार्थकामानां सादृश्यं प्रतिपाद्यत इत्युपमेयोपमा / वाच्यमित्यनेन प्रतीयमानौपम्यानां रूपकसंदेहभ्रान्तिमदुल्लेखापह्नवतुल्ययोगितादीपकप्रतिवस्तूपमादृष्टान्तसहोक्तिव्यतिरेकनिदर्शनानां वैलक्षण्यम् / तथा हि--- प्रतापरुद्रनृपतेर्मण्डलाग्रविधुंतुदः / अखण्डविक्रमोद्दामो ग्रसते राजमण्डलम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.9,atra maṇḍalāgravidhuṃtudayoḥ sāmānādhikaraṇyānyathānupapattyā sādṛśyaṃ lakṣyata iti nopamā ; kiṃ tu rūpakālaṅkāraḥ / [viii.2-rīpakālaraṅkāraḥ] kimeṣa navamo haritpatiramandasaṃpatpadaṃ kimeṣa daśamaḥ prajāpatirapūrvasargakramaḥ / kimeṣa harirurvaroddharaṇacuñcurekādaśaś cirāditi vitarkyate jagati kākatīndro janaiḥ,अत्र मण्डलाग्रविधुंतुदयोः सामानाधिकरण्यान्यथानुपपत्त्या सादृश्यं लक्ष्यत इति नोपमा ; किं तु रूपकालङ्कारः / [विइइ.२-रीपकालरङ्कारः] किमेष नवमो हरित्पतिरमन्दसंपत्पदं किमेष दशमः प्रजापतिरपूर्वसर्गक्रमः / किमेष हरिरुर्वरोद्धरणचुञ्चुरेकादशश् चिरादिति वितर्क्यते जगति काकतीन्द्रो जनैः
Prataparudriya,verse,viprud_8.10,atra kākatīśvarasya haritpatiprabhṛtīnāṃ ca parasparābhedapratīteḥ saṃdehanibandhanānyathānupapattyā sādṛśyamākṣipyate; tataḥ saṃdehālaṃkāraḥ / kākatīyavibhoḥ kīrttivibhave vyāptarodasi / divāpi candrikābuddhyā cakorā yānti nirvṛtim,अत्र काकतीश्वरस्य हरित्पतिप्रभृतीनां च परस्पराभेदप्रतीतेः संदेहनिबन्धनान्यथानुपपत्त्या सादृश्यमाक्षिप्यते; ततः संदेहालंकारः / काकतीयविभोः कीर्त्तिविभवे व्याप्तरोदसि / दिवापि चन्द्रिकाबुद्ध्या चकोरा यान्ति निर्वृतिम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.11,atra kīrttivibhave candrikābuddhiḥ candrikāsādṛśyaṃ vinā na saṃbhavatīti sādṛśyākṣepāt bhrāntimadalaṅkāraḥ / [viii.3-bhrāntimadalaṅkāraḥ] lakṣmīnivāsagṛhamityakhilā narendrāḥ śauryātibhūmikhanirityarivīravargāḥ / vidyāvihārapadavīti ca labdhavarṇāḥ śrīkākatīndranagarīmaniśaṃ stuvanti,अत्र कीर्त्तिविभवे चन्द्रिकाबुद्धिः चन्द्रिकासादृश्यं विना न संभवतीति सादृश्याक्षेपात् भ्रान्तिमदलङ्कारः / [विइइ.३-भ्रान्तिमदलङ्कारः] लक्ष्मीनिवासगृहमित्यखिला नरेन्द्राः शौर्यातिभूमिखनिरित्यरिवीरवर्गाः / विद्याविहारपदवीति च लब्धवर्णाः श्रीकाकतीन्द्रनगरीमनिशं स्तुवन्ति
Prataparudriya,verse,viprud_8.12,atra nagaryāṃ tattatpadārthatāropaḥ sādṛśyādṛte na saṃbhavatīti sādṛśyakalpanādullekhālaṃkāraḥ / vīrarudrasya bhūpālajayahomaṃ vitanvataḥ / dhūmarajiriyaṃ bhāti na camūreṇurutthitā,अत्र नगर्यां तत्तत्पदार्थतारोपः सादृश्यादृते न संभवतीति सादृश्यकल्पनादुल्लेखालंकारः / वीररुद्रस्य भूपालजयहोमं वितन्वतः / धूमरजिरियं भाति न चमूरेणुरुत्थिता
Prataparudriya,verse,viprud_8.13,"atrotthitāṃ camūreṇumavalokya dhūmapaṅktirityapahnavenāropaḥ sādṛśyamūla eveti sādṛśyākṣepādapahnavaḥ / evaṃ tulyayogitādiṣvapi sādṛśyasya gamyatvānnopamāśaṅkā / ataḥ sarvebhyaḥ sādṛśyamūlebhyo vilakṣaṇeyamupamā / sā prathamaṃ dvidhā - pūrṇā luptā ceti / upamānopameyasādhāraṇadharmasādṛśyapratipādakānāṃ caturṇāṃ prayoge pūrṇā / ekasya dvayostrayāṇāṃ vā lope luptā / pūrṇā dvividhā---śrautī ārthī ceti / sākṣātsādṛśyapratipādakayathevādiśabdānāṃ prayoge śrautī / dharmivyavadhānena sādṛśyapratipādakānāṃ sadṛśasaṃkāśanīkāśapratīkāśādiśabdānāṃ prayoge ārthī / dve api vākyasamāsataddhitagatatvena trivedhe / evaṃ pūrṇopamā ṣaṭprakārā / luptopamā ekonaviṃśatibhedā / ""tena tulyaṃ kriyā ced vatiḥ'; iti sadṛśārthe vihitasya vaterupādāne ārthī / ""tatra tasyeva'; iti ivārthe vihitasya vaterupādāne śrautī / ata eva sādṛśyārthe vihitasya vateḥ prayoge dharmopādāna evānvayasaukaryādanuktadharmā taddhitagā śrautī luptā nāsti / kalpabādiprayoge tvārthyeva / athodāharaṇāni / vākyagā pūrṇā śrautī yathā--- uddāmodyatavikrame kṛtayuge bāhau yayāteryathā tretāyāṃ raghunāyakasya mahitakhyātau bhujāyāṃ yathā / dordaṇḍe ca yudhiṣṭhirasya vilasacchaurye yathā dvāpare visrabdhādya kalau tathaiva ramate kṣoṇyandhrabharturbhuje","अत्रोत्थितां चमूरेणुमवलोक्य धूमपङ्क्तिरित्यपह्नवेनारोपः सादृश्यमूल एवेति सादृश्याक्षेपादपह्नवः / एवं तुल्ययोगितादिष्वपि सादृश्यस्य गम्यत्वान्नोपमाशङ्का / अतः सर्वेभ्यः सादृश्यमूलेभ्यो विलक्षणेयमुपमा / सा प्रथमं द्विधा - पूर्णा लुप्ता चेति / उपमानोपमेयसाधारणधर्मसादृश्यप्रतिपादकानां चतुर्णां प्रयोगे पूर्णा / एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा लोपे लुप्ता / पूर्णा द्विविधा---श्रौती आर्थी चेति / साक्षात्सादृश्यप्रतिपादकयथेवादिशब्दानां प्रयोगे श्रौती / धर्मिव्यवधानेन सादृश्यप्रतिपादकानां सदृशसंकाशनीकाशप्रतीकाशादिशब्दानां प्रयोगे आर्थी / द्वे अपि वाक्यसमासतद्धितगतत्वेन त्रिवेधे / एवं पूर्णोपमा षट्प्रकारा / लुप्तोपमा एकोनविंशतिभेदा / ""तेन तुल्यं क्रिया चेद् वतिःऽ; इति सदृशार्थे विहितस्य वतेरुपादाने आर्थी / ""तत्र तस्येवऽ; इति इवार्थे विहितस्य वतेरुपादाने श्रौती / अत एव सादृश्यार्थे विहितस्य वतेः प्रयोगे धर्मोपादान एवान्वयसौकर्यादनुक्तधर्मा तद्धितगा श्रौती लुप्ता नास्ति / कल्पबादिप्रयोगे त्वार्थ्येव / अथोदाहरणानि / वाक्यगा पूर्णा श्रौती यथा--- उद्दामोद्यतविक्रमे कृतयुगे बाहौ ययातेर्यथा त्रेतायां रघुनायकस्य महितख्यातौ भुजायां यथा / दोर्दण्डे च युधिष्ठिरस्य विलसच्छौर्ये यथा द्वापरे विस्रब्धाद्य कलौ तथैव रमते क्षोण्यन्ध्रभर्तुर्भुजे"
Prataparudriya,verse,viprud_8.14,samāsagā pūrṇā śrautī yathā--- bhāsvānivodyannudayādrilambī bhadrāsanastho varavīrarudraḥ / utpaśyatāmandhrapurījanānāṃ netrābjajāḍyaṃ śamayatyaśeṣam,समासगा पूर्णा श्रौती यथा--- भास्वानिवोद्यन्नुदयाद्रिलम्बी भद्रासनस्थो वरवीररुद्रः / उत्पश्यतामन्ध्रपुरीजनानां नेत्राब्जजाड्यं शमयत्यशेषम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.15,atra bhāsvāniveti ivena saha nityasamāsaḥ / taddhitagā pūrṇā śrautī yathā--- kūrmavaccheṣavad gotragirivaddiṅmahebhavat / bhuje pratāparudrasya dhurīṇe bhāti medinī,अत्र भास्वानिवेति इवेन सह नित्यसमासः / तद्धितगा पूर्णा श्रौती यथा--- कूर्मवच्छेषवद् गोत्रगिरिवद्दिङ्महेभवत् / भुजे प्रतापरुद्रस्य धुरीणे भाति मेदिनी
Prataparudriya,verse,viprud_8.16,vākyagā pūrṇār''thī yathā--- taistairmahīpālanasaṃvidhānaistaistaiḥ prajārañjanavaibhavaiśca / virājate saṃprati kākatīyalakṣmīpatirdāśaratheḥ samānaḥ,वाक्यगा पूर्णार्ऽऽथी यथा--- तैस्तैर्महीपालनसंविधानैस्तैस्तैः प्रजारञ्जनवैभवैश्च / विराजते संप्रति काकतीयलक्ष्मीपतिर्दाशरथेः समानः
Prataparudriya,verse,viprud_8.17,samāsagā pūrṇārthī yathā--- tādṛkpālanasāmarthyasaṃpadā kākatīśvaraḥ / haridīśvarasaṃkāśaḥ śāsti madhyamaviṣṭapam,समासगा पूर्णार्थी यथा--- तादृक्पालनसामर्थ्यसंपदा काकतीश्वरः / हरिदीश्वरसंकाशः शास्ति मध्यमविष्टपम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.18,taddhitagā pūrṇārthī yathā--- hemācalavadaunnatye gāmbhīrye kṣīrasindhuvat / pratāpe bhānuvad bhāti vīrarudranareśvaraḥ,तद्धितगा पूर्णार्थी यथा--- हेमाचलवदौन्नत्ये गाम्भीर्ये क्षीरसिन्धुवत् / प्रतापे भानुवद् भाति वीररुद्रनरेश्वरः
Prataparudriya,verse,viprud_8.19,eṣūdāharaṇeṣūpameyopamānasādhāraṇadharmasādṛśyapratipādakāni catvāri nibaddhānīti pūrṇatvam / atha luptopamāyā udāharaṇāni / anuktadharmā vākyagā śrautī luptā yathā--- yathā rucāṃ svāmini cakravākyo yathā ca nīhārarucau cakoryaḥ / yathā prasūnastabake bhramaryastathā prajāḥ kākativīrarudre,एषूदाहरणेषूपमेयोपमानसाधारणधर्मसादृश्यप्रतिपादकानि चत्वारि निबद्धानीति पूर्णत्वम् / अथ लुप्तोपमाया उदाहरणानि / अनुक्तधर्मा वाक्यगा श्रौती लुप्ता यथा--- यथा रुचां स्वामिनि चक्रवाक्यो यथा च नीहाररुचौ चकोर्यः / यथा प्रसूनस्तबके भ्रमर्यस्तथा प्रजाः काकतिवीररुद्रे
Prataparudriya,verse,viprud_8.20,anuktadharmā samāsagā śrautī luptā yathā--- pratāparudradevasya pādapīṭhīmanāratam / ārādhayanti bhūpālāḥ praṇatā devatāmiva,अनुक्तधर्मा समासगा श्रौती लुप्ता यथा--- प्रतापरुद्रदेवस्य पादपीठीमनारतम् / आराधयन्ति भूपालाः प्रणता देवतामिव
Prataparudriya,verse,viprud_8.21,anuktadharmā vākyagā ārthī luptā yathā--- kākatikṣmāpaterjaitraprasthānapaṭahadhvanim / tulyaṃ dambholinirghoṣaiḥ śṛṇvantyarimahībhṛtaḥ,अनुक्तधर्मा वाक्यगा आर्थी लुप्ता यथा--- काकतिक्ष्मापतेर्जैत्रप्रस्थानपटहध्वनिम् / तुल्यं दम्भोलिनिर्घोषैः शृण्वन्त्यरिमहीभृतः
Prataparudriya,verse,viprud_8.22,anuktadharmā samāsagā ārthī luptā yathā--- śaśvatpurīmekaśilābhidhānāṃ vasvokasārāsadṛśīmavekṣya / namanti bhūpā bhuvi kākatīyarājyapratiṣṭhāṃ bahumanyamānāḥ,अनुक्तधर्मा समासगा आर्थी लुप्ता यथा--- शश्वत्पुरीमेकशिलाभिधानां वस्वोकसारासदृशीमवेक्ष्य / नमन्ति भूपा भुवि काकतीयराज्यप्रतिष्ठां बहुमन्यमानाः
Prataparudriya,verse,viprud_8.23,anuktadharmā taddhitagā ārthī luptā yathā--- pratāparudranṛpaterjaganmahitatejasaḥ / kandarpakalpamākāraṃ paśyantyandhrapurandhrayaḥ,अनुक्तधर्मा तद्धितगा आर्थी लुप्ता यथा--- प्रतापरुद्रनृपतेर्जगन्महिततेजसः / कन्दर्पकल्पमाकारं पश्यन्त्यन्ध्रपुरन्ध्रयः
Prataparudriya,verse,viprud_8.24,eṣūdāharaṇeṣu dharmasyānupādānam / anuktadharmevādiḥ karmakyacā luptā yathā--- dugdhārṇavīyatvambhodhīn kailāsīyati bhūdharān / pratāparudradevasya yaśovaiśadyavaibhavam,एषूदाहरणेषु धर्मस्यानुपादानम् / अनुक्तधर्मेवादिः कर्मक्यचा लुप्ता यथा--- दुग्धार्णवीयत्वम्भोधीन् कैलासीयति भूधरान् / प्रतापरुद्रदेवस्य यशोवैशद्यवैभवम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.25,anuktadharmevādirādhārakyacā luptā yathā--- krīḍādrīyati gotraśailaśikhareṣvāsthānasadmīyati dvīpeṣvabdhiṣu dīrghikīyati haritsvekāntagehīyati / udyānīyati sīmaparvatataṭāraṇye suparvācale prāsādīyati vīrarudranṛpateḥ sphāraḥ pratāpodayaḥ,अनुक्तधर्मेवादिराधारक्यचा लुप्ता यथा--- क्रीडाद्रीयति गोत्रशैलशिखरेष्वास्थानसद्मीयति द्वीपेष्वब्धिषु दीर्घिकीयति हरित्स्वेकान्तगेहीयति / उद्यानीयति सीमपर्वततटारण्ये सुपर्वाचले प्रासादीयति वीररुद्रनृपतेः स्फारः प्रतापोदयः
Prataparudriya,verse,viprud_8.26,anuktadharmevādiḥ karmaṇamulā luptā yathā--- paśyantyātmajadarśamindumamarasrotasvinīṃ satsavī- darśaṃ kṣīrapayonidhiṃ priyasuhṛddarśaṃ giriṃ rājatam / līlādarpaṇadarśamanyadamalaṃ tārādi hārāvalī- darśaṃ khelati vīrarudranṛpateḥ kīrttirjagadvyāpinī,अनुक्तधर्मेवादिः कर्मणमुला लुप्ता यथा--- पश्यन्त्यात्मजदर्शमिन्दुममरस्रोतस्विनीं सत्सवी- दर्शं क्षीरपयोनिधिं प्रियसुहृद्दर्शं गिरिं राजतम् / लीलादर्पणदर्शमन्यदमलं तारादि हारावली- दर्शं खेलति वीररुद्रनृपतेः कीर्त्तिर्जगद्व्यापिनी
Prataparudriya,verse,viprud_8.27,anuktadharmevādiḥ kartṛṇamulā luptā yathā--- nṛpeṣu śikṣāvidhidaṇḍacāraṃ kāntāsu puṣpāyudhadhanvacāram / prajāsu cālambanayaṣṭicāraṃ caratyayaṃ rudranarendrakhaḍgaḥ,अनुक्तधर्मेवादिः कर्तृणमुला लुप्ता यथा--- नृपेषु शिक्षाविधिदण्डचारं कान्तासु पुष्पायुधधन्वचारम् / प्रजासु चालम्बनयष्टिचारं चरत्ययं रुद्रनरेन्द्रखड्गः
Prataparudriya,verse,viprud_8.28,anuktadharmevādiḥ kvipā luptā yathā--- sudhāpravāhati satāmasatāṃ kālakūṭati / vīrarudranarendrasya guṇajyotsnāvijṛmbhitam,अनुक्तधर्मेवादिः क्विपा लुप्ता यथा--- सुधाप्रवाहति सतामसतां कालकूटति / वीररुद्रनरेन्द्रस्य गुणज्योत्स्नाविजृम्भितम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.29,"eṣūdāharaṇeṣu dvayoranupādānam / ambhodhīn dugdhārṇavīyatītyatra karmakyaci dugdhārṇavāniva karotīti, gotraśikhareṣu krīḍādrīyatītyādhārakyaci krīḍādrīṣviva vartata iti, candramātmajadarśaṃ paśyantīti karmaṇamuli ātmajamiva paśyantīti, śikṣāvidhidaṇḍacāraṃ caratīti kartṛṇamuli śikṣāvidhidaṇḍa iva caratīti ivaśabdo 'ntargata iti tasya luptatvam / anuktadharmīvadiḥ kartṛkyacā luptā yathā--- jyotsnīyanti sudhīyanti candanīyanti sarvataḥ / pratāparudranṛpateḥ śubhrāḥ kīrttermahormayaḥ","एषूदाहरणेषु द्वयोरनुपादानम् / अम्भोधीन् दुग्धार्णवीयतीत्यत्र कर्मक्यचि दुग्धार्णवानिव करोतीति, गोत्रशिखरेषु क्रीडाद्रीयतीत्याधारक्यचि क्रीडाद्रीष्विव वर्तत इति, चन्द्रमात्मजदर्शं पश्यन्तीति कर्मणमुलि आत्मजमिव पश्यन्तीति, शिक्षाविधिदण्डचारं चरतीति कर्तृणमुलि शिक्षाविधिदण्ड इव चरतीति इवशब्दो ऽन्तर्गत इति तस्य लुप्तत्वम् / अनुक्तधर्मीवदिः कर्तृक्यचा लुप्ता यथा--- ज्योत्स्नीयन्ति सुधीयन्ति चन्दनीयन्ति सर्वतः / प्रतापरुद्रनृपतेः शुभ्राः कीर्त्तेर्महोर्मयः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.30,atra kīrttīnāṃ svarūpamupameyam / anuktadharmevādiḥ kartṛkyaṅā luptā yathā--- śeṣāyate mahīṃ voḍhuṃ kalpaśākhāyate 'rthinām / pratāparudradordaṇḍaḥ kāladaṇḍāyate dviṣām,अत्र कीर्त्तीनां स्वरूपमुपमेयम् / अनुक्तधर्मेवादिः कर्तृक्यङा लुप्ता यथा--- शेषायते महीं वोढुं कल्पशाखायते ऽर्थिनाम् / प्रतापरुद्रदोर्दण्डः कालदण्डायते द्विषाम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.31,anuktopamānā vākyagā luptā yathā--- vadānyo nānyo 'sti trijagati samo rudranṛpater- guṇaśreṇīślāghāpihitaharidīśānayaśasaḥ / samantādudbhūtairdviradamadagandhaiḥ surabhayaḥ kriyante yadvidvajjanamaṇigṛhaprāṅgaṇabhuvaḥ,अनुक्तोपमाना वाक्यगा लुप्ता यथा--- वदान्यो नान्यो ऽस्ति त्रिजगति समो रुद्रनृपतेर्- गुणश्रेणीश्लाघापिहितहरिदीशानयशसः / समन्तादुद्भूतैर्द्विरदमदगन्धैः सुरभयः क्रियन्ते यद्विद्वज्जनमणिगृहप्राङ्गणभुवः
Prataparudriya,verse,viprud_8.32,anuktopamānā samāsagā luptā yathā--- vīrarudrasamo rājā nāsti nāstyeva bhūtale / yasya dharmānubandhena kaliḥ kṛtayugīkṛtaḥ,अनुक्तोपमाना समासगा लुप्ता यथा--- वीररुद्रसमो राजा नास्ति नास्त्येव भूतले / यस्य धर्मानुबन्धेन कलिः कृतयुगीकृतः
Prataparudriya,verse,viprud_8.33,anuktadharmopamānā vākyagā luptā yathā--- loke kākativīrarudranṛpateruddāmabhūmaśriyaḥ kīrttyā kārttikakaumudīdhavalayā tulyaṃ na kiṃcit kvacit / yanmādhuryavijṛmbhitakṣataviṣāṃ grīvāṃ vilokyādhunā kaṇṭhāliṅganamīśiturvitanute nīrandhramadreḥ sutā,अनुक्तधर्मोपमाना वाक्यगा लुप्ता यथा--- लोके काकतिवीररुद्रनृपतेरुद्दामभूमश्रियः कीर्त्त्या कार्त्तिककौमुदीधवलया तुल्यं न किंचित् क्वचित् / यन्माधुर्यविजृम्भितक्षतविषां ग्रीवां विलोक्याधुना कण्ठालिङ्गनमीशितुर्वितनुते नीरन्ध्रमद्रेः सुता
Prataparudriya,verse,viprud_8.34,anuktadharmopamānā samāsagā luptā yathā--- pratāpaśrītulyaṃ kvacidapi na bhūtaṃ na ca bhavet na bhāvi trailokye kimapi jayinaḥ kākativibhoḥ / yathā lokālokakṣitidharataṭeṣvarkadṛṣadaḥ prakāśante naktaṃdivamuditarociḥ paricayāḥ,अनुक्तधर्मोपमाना समासगा लुप्ता यथा--- प्रतापश्रीतुल्यं क्वचिदपि न भूतं न च भवेत् न भावि त्रैलोक्ये किमपि जयिनः काकतिविभोः / यथा लोकालोकक्षितिधरतटेष्वर्कदृषदः प्रकाशन्ते नक्तंदिवमुदितरोचिः परिचयाः
Prataparudriya,verse,viprud_8.35,pūrvodāharaṇadvaye vadānyo nānyo 'stīti rājeti śabdābhyāṃ vitaraṇaśīlatvaṃ prajārañjakatvaṃ ca sādharmyamuktam / anantarodāharaṇadvaye dharmasyāpyanupādānamiti bhedaḥ / eṣu caturṣūdāharaṇeṣu na pratīpālaṃkāraśaṅkā / upamānasyākṣepābhāvāt ; upameyasyādhikyāvivakṣaṇācca / yatropameyasyādhikyavivakṣayopamānatvamucyate tatraiva pratīpālaṃkāraḥ / anuktevādiḥ samāsagā luptā yathā--- asatāmuṣṇabhānūṣṇaṃ satāṃ śītāṃśuśītalam / pratāparudradevasya caritaṃ viśvamaṅgaḷam,पूर्वोदाहरणद्वये वदान्यो नान्यो ऽस्तीति राजेति शब्दाभ्यां वितरणशीलत्वं प्रजारञ्जकत्वं च साधर्म्यमुक्तम् / अनन्तरोदाहरणद्वये धर्मस्याप्यनुपादानमिति भेदः / एषु चतुर्षूदाहरणेषु न प्रतीपालंकारशङ्का / उपमानस्याक्षेपाभावात् ; उपमेयस्याधिक्याविवक्षणाच्च / यत्रोपमेयस्याधिक्यविवक्षयोपमानत्वमुच्यते तत्रैव प्रतीपालंकारः / अनुक्तेवादिः समासगा लुप्ता यथा--- असतामुष्णभानूष्णं सतां शीतांशुशीतलम् / प्रतापरुद्रदेवस्य चरितं विश्वमङ्गऌअम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.36,anuktadharmevādyupamānā samāsagā luptā yathā--- kākatīndro raṇe bhāti bhīmasenaparākramaḥ / kiṃtvaduḥ śāsanāḥ sarve yasya pratyarthipārthivāḥ,अनुक्तधर्मेवाद्युपमाना समासगा लुप्ता यथा--- काकतीन्द्रो रणे भाति भीमसेनपराक्रमः / किंत्वदुः शासनाः सर्वे यस्य प्रत्यर्थिपार्थिवाः
Prataparudriya,verse,viprud_8.37,"atra bhīmasenasya parākrama iva parākramo yasya saḥ bhīmasenaparākrama iti dharmevādyupamāluptā / iti luptopamā darśitāḥ / atha sādhāraṇadharmopādāne dvaividhyam / dharmasya sakṛdupamānopameyagatatvena nirdeśaḥ, ubhayagatatvena pṛthagupādānaṃ ca / pṛthagupādānaṃ ca vastuprativastubhāvena bimbapratibimbabhāvena ca dvividham / ekasyārthasya śabdadvayenābhidhānaṃ vastuprativastubhāvaḥ / dvayorarthayordvirupādānaṃ bimbapratibimbabhāvaḥ / sakṛnnirdeśo yathā--- nṛpāḥ praṇatamūrdhānaḥ sevante kākatīśvaram / asādhūnāṃ vinetāraṃ guruṃ śiṣyā ivābhitaḥ","अत्र भीमसेनस्य पराक्रम इव पराक्रमो यस्य सः भीमसेनपराक्रम इति धर्मेवाद्युपमालुप्ता / इति लुप्तोपमा दर्शिताः / अथ साधारणधर्मोपादाने द्वैविध्यम् / धर्मस्य सकृदुपमानोपमेयगतत्वेन निर्देशः, उभयगतत्वेन पृथगुपादानं च / पृथगुपादानं च वस्तुप्रतिवस्तुभावेन बिम्बप्रतिबिम्बभावेन च द्विविधम् / एकस्यार्थस्य शब्दद्वयेनाभिधानं वस्तुप्रतिवस्तुभावः / द्वयोरर्थयोर्द्विरुपादानं बिम्बप्रतिबिम्बभावः / सकृन्निर्देशो यथा--- नृपाः प्रणतमूर्धानः सेवन्ते काकतीश्वरम् / असाधूनां विनेतारं गुरुं शिष्या इवाभितः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.38,atra nareśvarāṇāṃ śiṣyāṇāṃ ca praṇatamūrdhāna iti sakṛdeva sādharmyamuktam / yathā asādhūnāṃ vinetāramiti rājño gurośca tulyadharmatvaṃ sakṛdevoktam / vastuprativastubhāvena dvidhā nirdeśo yathā--- vaṃśo 'yaṃ kākatīyānāṃ vīrarudreṇa bhūṣitaḥ / anvavāyaḥ kakutsthānāṃ rāmeṇeva pariṣkṛtaḥ,अत्र नरेश्वराणां शिष्याणां च प्रणतमूर्धान इति सकृदेव साधर्म्यमुक्तम् / यथा असाधूनां विनेतारमिति राज्ञो गुरोश्च तुल्यधर्मत्वं सकृदेवोक्तम् / वस्तुप्रतिवस्तुभावेन द्विधा निर्देशो यथा--- वंशो ऽयं काकतीयानां वीररुद्रेण भूषितः / अन्ववायः ककुत्स्थानां रामेणेव परिष्कृतः
Prataparudriya,verse,viprud_8.39,atra bhūṣitapariṣkṛtaśabdābhyāmekārthapratītervastuprativastubhāvaḥ / bimbapratibimbabhāvo yathā--- sphuracchravetātapatraśrīḥ kākatīyanareśvaraḥ / hāṭakādririvābhāti śṛṅgasaṅgīndumaṇḍalaḥ,अत्र भूषितपरिष्कृतशब्दाभ्यामेकार्थप्रतीतेर्वस्तुप्रतिवस्तुभावः / बिम्बप्रतिबिम्बभावो यथा--- स्फुरच्छ्रवेतातपत्रश्रीः काकतीयनरेश्वरः / हाटकाद्रिरिवाभाति शृङ्गसङ्गीन्दुमण्डलः
Prataparudriya,verse,viprud_8.40,atra śvetātapatracandramaṇḍalayoḥ sādṛśyena kākatīndrasuvarṇācalayoḥ sādṛśyamiti bimbapratibimbabhāvaḥ / aparamapi dvaividhyamasyālaṃkārasya---samastavastuviṣayā ekadeśavartinī ceti / yathākramaṃ dvayorudāharaṇam--- vibhāti bhūrdyairiva kākatīndrapurī virājatyamarāvatīva / paurāḥ prathante tridaśā ivarddhi dhatte marutvāniva vīrarudraḥ,अत्र श्वेतातपत्रचन्द्रमण्डलयोः सादृश्येन काकतीन्द्रसुवर्णाचलयोः सादृश्यमिति बिम्बप्रतिबिम्बभावः / अपरमपि द्वैविध्यमस्यालंकारस्य---समस्तवस्तुविषया एकदेशवर्तिनी चेति / यथाक्रमं द्वयोरुदाहरणम्--- विभाति भूर्द्यैरिव काकतीन्द्रपुरी विराजत्यमरावतीव / पौराः प्रथन्ते त्रिदशा इवर्द्धि धत्ते मरुत्वानिव वीररुद्रः
Prataparudriya,verse,viprud_8.41,eṣā samastavastuviṣayā / ekadeśavartinī yathā--- dvipaiścaradbhirdharaṇīdharairvā turaṅgamaśreṇibhirūrmibharvā / nānāyudhairvyālajalagrahairvā balaṃ triliṅgādhipaterdurāpam,एषा समस्तवस्तुविषया / एकदेशवर्तिनी यथा--- द्विपैश्चरद्भिर्धरणीधरैर्वा तुरङ्गमश्रेणिभिरूर्मिभर्वा / नानायुधैर्व्यालजलग्रहैर्वा बलं त्रिलिङ्गाधिपतेर्दुरापम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.42,atra triliṅgādhipaterbalaṃ samudra ivetyarthāt pratīterekadeśavartitvam / mālārūpeṇāpyayamalaṃkāro dṛśyate / yathā--- kundati kumudati haṃsati hārati harati kṣapākarati / kailāsati ca yaśaḥ śrīvaiśadyaṃ vīrarudrasya,अत्र त्रिलिङ्गाधिपतेर्बलं समुद्र इवेत्यर्थात् प्रतीतेरेकदेशवर्तित्वम् / मालारूपेणाप्ययमलंकारो दृश्यते / यथा--- कुन्दति कुमुदति हंसति हारति हरति क्षपाकरति / कैलासति च यशः श्रीवैशद्यं वीररुद्रस्य
Prataparudriya,verse,viprud_8.43,atraikasyopameyasyānekopamānadarśanāt mālātvam / upamāyāṃ bhedābhedasādhāraṇasya sādharmyasya prayojakatvam / evaṃ bhedāntaraṃ yathāsaṃbhavamudāhāryam // ananvayālaṃkāraḥ / ekasyaivopamānopameyatve 'nanvayo mataḥ,अत्रैकस्योपमेयस्यानेकोपमानदर्शनात् मालात्वम् / उपमायां भेदाभेदसाधारणस्य साधर्म्यस्य प्रयोजकत्वम् / एवं भेदान्तरं यथासंभवमुदाहार्यम् // अनन्वयालंकारः / एकस्यैवोपमानोपमेयत्वे ऽनन्वयो मतः
Prataparudriya,verse,viprud_8.44,yatra dvitīyasabrahmacārinivṛttyarthamekasyaivopamānopameyabhāvo nibadhyate asāvananvayālaṃkāraḥ / yathā--- santu loke suvarṇādriratnākarasudhākarāḥ / tathāpi vīrarudro 'yaṃ vīrarudra iva svayam,यत्र द्वितीयसब्रह्मचारिनिवृत्त्यर्थमेकस्यैवोपमानोपमेयभावो निबध्यते असावनन्वयालंकारः / यथा--- सन्तु लोके सुवर्णाद्रिरत्नाकरसुधाकराः / तथापि वीररुद्रो ऽयं वीररुद्र इव स्वयम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.45,[viii.4-upameyāpamālaṅkāraḥ] upameyopamālaṅkāraḥ / paryāyeṇa dvayostasminnupameyopamā matā,[विइइ.४-उपमेयापमालङ्कारः] उपमेयोपमालङ्कारः / पर्यायेण द्वयोस्तस्मिन्नुपमेयोपमा मता
Prataparudriya,verse,viprud_8.46,tasminnityupamānopameyatvaparāmarśaḥ / yathā--- dharmo 'rtha iva pūrṇaśrīrartho dharma iva sthitaḥ / kāmastāviva tau kāma iva rudranareśvare,तस्मिन्नित्युपमानोपमेयत्वपरामर्शः / यथा--- धर्मो ऽर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव स्थितः / कामस्ताविव तौ काम इव रुद्रनरेश्वरे
Prataparudriya,verse,viprud_8.47,[viii.5-smaraṇālaṅkāraḥ] smaraṇālaṃkāraḥ / sadṛśānubhavādanyasmṛtiḥ smaraṇamucyate,[विइइ.५-स्मरणालङ्कारः] स्मरणालंकारः / सदृशानुभवादन्यस्मृतिः स्मरणमुच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.48,yatra sadṛśasya padārthasyānubhavena sadṛśavastvantaraparāmarśo jāyate tatra smaraṇālaṃkāraḥ / yathā--- rājñā pratāparudreṇa pāliteyaṃ vasuṃdharā / hariścandranalādīnāṃ prācāṃ smarati bhūbhujām,यत्र सदृशस्य पदार्थस्यानुभवेन सदृशवस्त्वन्तरपरामर्शो जायते तत्र स्मरणालंकारः / यथा--- राज्ञा प्रतापरुद्रेण पालितेयं वसुंधरा / हरिश्चन्द्रनलादीनां प्राचां स्मरति भूभुजाम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.49,atra nalanahuṣāditulyapālanapravīṇatayā pratāparudraṃ rakṣitāraṃ prāptavatyāḥ medinyāḥ pūrvarājasmaraṇam / bhedābhedasādhāraṇasādharmyanibandhanālaṃkārāḥ pradarśitāḥ / saṃpratyāropagarbhālaṃkāraprastāvaḥ / tatrāpi prādhānyāt prathamaṃ rūpakaṃ nirūpyate / [viii.6-rūpakālaṅkāraḥ] rūpakālaṅkāraḥ / āropaviṣayasya syādatirohitarūpiṇaḥ / uparañjakamāropyamāṇaṃ tadrūpakaṃ matam,अत्र नलनहुषादितुल्यपालनप्रवीणतया प्रतापरुद्रं रक्षितारं प्राप्तवत्याः मेदिन्याः पूर्वराजस्मरणम् / भेदाभेदसाधारणसाधर्म्यनिबन्धनालंकाराः प्रदर्शिताः / संप्रत्यारोपगर्भालंकारप्रस्तावः / तत्रापि प्राधान्यात् प्रथमं रूपकं निरूप्यते / [विइइ.६-रूपकालङ्कारः] रूपकालङ्कारः / आरोपविषयस्य स्यादतिरोहितरूपिणः / उपरञ्जकमारोप्यमाणं तद्रूपकं मतम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.50,"atrāropaviṣayasyetyanena adhyavasāyagarbhasya utprekṣādeḥ anāropamūlānāṃ copamādīnāṃ vyāvṛttiḥ / atirohitarūpiṇa ityanena saṃdehabhrāntimadapahnutipramukhānāṃ vyāvṛttiḥ / saṃdehālaṃkāre viṣayasya saṃdihyamānatayā tirodhānam / bhrāntimadalaṃkāre bhrāntyā viṣayatirodhānam / apahnutyalaṃkāre 'pahnavenāropaviṣayatirodhānam / uparañjakamityanena pariṇāmālaṃkāravyāvṛttiḥ / pariṇāme āropyamāṇasya prakṛtopayogitvenānvayo na prakṛtoparañjakatvena / ataḥ sādṛśyamūlebhyaḥ sarvebhyo vilakṣaṇaṃ rūpakam / tasya prathamaṃ traividhyam---sāvayavaṃ, niravayavaṃ paramparitaṃ ceti / sāvayavaṃ dvividham---samastavastuviṣayam, ekadeśavivarti ceti / niravayavaṃ dvividham---kevalaṃ mālārūpaṃ ceti / paramparitasyāpi śliṣṭanibandhanatvenāśliṣṭanibandhanatvena ca dvaividhyam / tayorapi pratyekaṃ kevalamālārūpatayā caturvidhyam / evamaṣṭavidho rūpakālaṃkāraḥ / athodāharaṇāni / yatrāvayavānāmavayavinaśca sāmastyena nirūpaṇaṃ nibadhyate, tat samastavastuviṣayaṃ rūpakam / yathā--- yātrāprāvṛṣi vīrarudranṛpaternissāṇadhārādhare vairikṣmāpatigarvaparvatabhidābhīmaṃ muhurgarjati / śatrustrīnayanāmbuvṛṣṭirasakṛjjātānayā sarvato vardhante haridantareṣu jagadānandā yaśaḥ kandalāḥ","अत्रारोपविषयस्येत्यनेन अध्यवसायगर्भस्य उत्प्रेक्षादेः अनारोपमूलानां चोपमादीनां व्यावृत्तिः / अतिरोहितरूपिण इत्यनेन संदेहभ्रान्तिमदपह्नुतिप्रमुखानां व्यावृत्तिः / संदेहालंकारे विषयस्य संदिह्यमानतया तिरोधानम् / भ्रान्तिमदलंकारे भ्रान्त्या विषयतिरोधानम् / अपह्नुत्यलंकारे ऽपह्नवेनारोपविषयतिरोधानम् / उपरञ्जकमित्यनेन परिणामालंकारव्यावृत्तिः / परिणामे आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वेनान्वयो न प्रकृतोपरञ्जकत्वेन / अतः सादृश्यमूलेभ्यः सर्वेभ्यो विलक्षणं रूपकम् / तस्य प्रथमं त्रैविध्यम्---सावयवं, निरवयवं परम्परितं चेति / सावयवं द्विविधम्---समस्तवस्तुविषयम्, एकदेशविवर्ति चेति / निरवयवं द्विविधम्---केवलं मालारूपं चेति / परम्परितस्यापि श्लिष्टनिबन्धनत्वेनाश्लिष्टनिबन्धनत्वेन च द्वैविध्यम् / तयोरपि प्रत्येकं केवलमालारूपतया चतुर्विध्यम् / एवमष्टविधो रूपकालंकारः / अथोदाहरणानि / यत्रावयवानामवयविनश्च सामस्त्येन निरूपणं निबध्यते, तत् समस्तवस्तुविषयं रूपकम् / यथा--- यात्राप्रावृषि वीररुद्रनृपतेर्निस्साणधाराधरे वैरिक्ष्मापतिगर्वपर्वतभिदाभीमं मुहुर्गर्जति / शत्रुस्त्रीनयनाम्बुवृष्टिरसकृज्जातानया सर्वतो वर्धन्ते हरिदन्तरेषु जगदानन्दा यशः कन्दलाः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.51,"yatrāvayavanirūpaṇādavayavino rūpaṇaṃ gamyate, tadekadeśavivarti rūpakam / yathā--- prasādhitāśāvalayāntarālaḥ śauryākaraḥ kākativīrarudraḥ / vikasvarairvāsanayā trilokīṃ guṇaprasūnaiḥ surabhīkaroti","यत्रावयवनिरूपणादवयविनो रूपणं गम्यते, तदेकदेशविवर्ति रूपकम् / यथा--- प्रसाधिताशावलयान्तरालः शौर्याकरः काकतिवीररुद्रः / विकस्वरैर्वासनया त्रिलोकीं गुणप्रसूनैः सुरभीकरोति"
Prataparudriya,verse,viprud_8.52,atrāvayavānāṃ guṇānāṃ prasūnasvarūpaṇena nṛpateḥ kalpaśākhitvaṃ nirūpyate / tasmādekadeśavivartitvam / yathā vā--- mathitād vairivāraśerbhujāmandarabhūbhṛtā / jātā pratāparudrasya kīrttirlokān dhinotyamūn,अत्रावयवानां गुणानां प्रसूनस्वरूपणेन नृपतेः कल्पशाखित्वं निरूप्यते / तस्मादेकदेशविवर्तित्वम् / यथा वा--- मथिताद् वैरिवारशेर्भुजामन्दरभूभृता / जाता प्रतापरुद्रस्य कीर्त्तिर्लोकान् धिनोत्यमून्
Prataparudriya,verse,viprud_8.53,"atra vairijanasya vārāśitvarūpaṇena bhujasya mandarādritvarūpaṇena ca jātāyāḥ kīrttiḥ sudhātvamarthādāpatati, lokānāmamaratvaṃ cetyekadeśavivartti rūpakam / yatrāvayavirūpaṇamātre kavisaṃrambhaviśrāntistanniravayavaṃ rūpakam / avayavarūpaṇamātre 'pi tadeva / tatra kevalaṃ yathā--- yātrārambhavijṛmbhamāṇasubhaṭaprakṣveḍitāmreḍitair nissāṇadhvanibhiḥ sphuṭaṃ pratidaladrodaḥ kaṭāhāntaraiḥ / kṣubdheṣvabdhiṣu kampiteṣu giriṣu śrutyaiva muñcantyasūn bhītāḥ kākativīrarudranṛpateḥ pratyarthinaḥ pārthivāḥ","अत्र वैरिजनस्य वाराशित्वरूपणेन भुजस्य मन्दराद्रित्वरूपणेन च जातायाः कीर्त्तिः सुधात्वमर्थादापतति, लोकानाममरत्वं चेत्येकदेशविवर्त्ति रूपकम् / यत्रावयविरूपणमात्रे कविसंरम्भविश्रान्तिस्तन्निरवयवं रूपकम् / अवयवरूपणमात्रे ऽपि तदेव / तत्र केवलं यथा--- यात्रारम्भविजृम्भमाणसुभटप्रक्ष्वेडिताम्रेडितैर् निस्साणध्वनिभिः स्फुटं प्रतिदलद्रोदः कटाहान्तरैः / क्षुब्धेष्वब्धिषु कम्पितेषु गिरिषु श्रुत्यैव मुञ्चन्त्यसून् भीताः काकतिवीररुद्रनृपतेः प्रत्यर्थिनः पार्थिवाः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.54,atra rodasaḥ kaṭāhatvaṃ rūpyate / mālāniravayavaṃ yathā--- rājñāṃ maulivibhūṣaṇasragamalā dikkuñjaraśrotrayoḥ sphāraṃ cāmarabhūṣaṇaṃ dharaṇibhṛcchṛṅgeṣu gaṅgāsarit / vyomnaḥ kṣaumavitānamujjvalataraṃ muktākalāpo bhuvaḥ sphāraḥ kākativīrarudrayaśasāṃ jāgarti visphūrjitam,अत्र रोदसः कटाहत्वं रूप्यते / मालानिरवयवं यथा--- राज्ञां मौलिविभूषणस्रगमला दिक्कुञ्जरश्रोत्रयोः स्फारं चामरभूषणं धरणिभृच्छृङ्गेषु गङ्गासरित् / व्योम्नः क्षौमवितानमुज्ज्वलतरं मुक्ताकलापो भुवः स्फारः काकतिवीररुद्रयशसां जागर्ति विस्फूर्जितम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.55,rūpakaheturūpakaṃ paramparitarūpakam / rūpakadvayamātravyavasthitatvādasya na samastavastuviṣaye 'ntarbhāvaḥ / śliṣṭakevalaparamparitaṃ yathā--- pratāparudradevasya maṇḍalāgravidhuntudaḥ / akhaṇḍavikramoddāmo grasate rājamaṇḍalam,रूपकहेतुरूपकं परम्परितरूपकम् / रूपकद्वयमात्रव्यवस्थितत्वादस्य न समस्तवस्तुविषये ऽन्तर्भावः / श्लिष्टकेवलपरम्परितं यथा--- प्रतापरुद्रदेवस्य मण्डलाग्रविधुन्तुदः / अखण्डविक्रमोद्दामो ग्रसते राजमण्डलम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.56,śliṣṭamālāparamparitaṃ yathā--- padmollāsasahasrabhānurasakṛtsanmārgacaryābudhaḥ kṣmābhṛtpakṣabhidāśaniḥ kuvalayālaṃkārarākāśaśī / nityodyatsumanovikāsasurabhiḥ kalyāṇasaṃpatsura- kṣoṇībhṛdbhuvanāśrayāmbudhirayaṃ śrīvīrarudro nṛpaḥ,श्लिष्टमालापरम्परितं यथा--- पद्मोल्लाससहस्रभानुरसकृत्सन्मार्गचर्याबुधः क्ष्माभृत्पक्षभिदाशनिः कुवलयालंकारराकाशशी / नित्योद्यत्सुमनोविकाससुरभिः कल्याणसंपत्सुर- क्षोणीभृद्भुवनाश्रयाम्बुधिरयं श्रीवीररुद्रो नृपः
Prataparudriya,verse,viprud_8.57,aśliṣṭakevalaparamparitaṃ yathā--- kākatīyasya dugdhābdheryaśolīlāmahormayaḥ / dikkūlamudrujāṭopāḥ khelantyabbhraṃkaṣocchrayāḥ,अश्लिष्टकेवलपरम्परितं यथा--- काकतीयस्य दुग्धाब्धेर्यशोलीलामहोर्मयः / दिक्कूलमुद्रुजाटोपाः खेलन्त्यब्भ्रंकषोच्छ्रयाः
Prataparudriya,verse,viprud_8.58,aśliṣṭamālāparamparitaṃ yathā--- dorāśīviṣajihvayā ripuvanaśreṇīmahāvātyayā śauryogrānaladhūmyayā jayaramāyoṣāvilāsabhruvā / saṃhṛṣyaddharaṇīvilāsaśikhinīsaṃvāsayaṣṭyā jagat- prasādārgalayā kṛpāṇalatayā rudro nṛpaḥ krīḍati,अश्लिष्टमालापरम्परितं यथा--- दोराशीविषजिह्वया रिपुवनश्रेणीमहावात्यया शौर्योग्रानलधूम्यया जयरमायोषाविलासभ्रुवा / संहृष्यद्धरणीविलासशिखिनीसंवासयष्ट्या जगत्- प्रसादार्गलया कृपाणलतया रुद्रो नृपः क्रीडति
Prataparudriya,verse,viprud_8.59,aśliṣṭamālāparamparitaṃ vaidharmyeṇāpi saṃbhavati / yathā--- trāsāndhakāramadhyāhnāḥ kaitavātaparātrayaḥ / jayanti vīrarudrasya raṇaprāṅgaṇakelayaḥ,अश्लिष्टमालापरम्परितं वैधर्म्येणापि संभवति / यथा--- त्रासान्धकारमध्याह्नाः कैतवातपरात्रयः / जयन्ति वीररुद्रस्य रणप्राङ्गणकेलयः
Prataparudriya,verse,viprud_8.60,evamaṣṭavidhasyāpi rūpakasya vākyasamāsagatatvena ṣoḍaśa rūpakabhedāḥ saṃbhavanti // [viii.7-pariṇāmālaṅkāraḥ] pariṇāmālaṅkāraḥ / āropyamāṇamāropaviṣayātmatayā sthitam / prakṛtasyopayogitve pariṇāma udāhṛtaḥ,एवमष्टविधस्यापि रूपकस्य वाक्यसमासगतत्वेन षोडश रूपकभेदाः संभवन्ति // [विइइ.७-परिणामालङ्कारः] परिणामालङ्कारः / आरोप्यमाणमारोपविषयात्मतया स्थितम् / प्रकृतस्योपयोगित्वे परिणाम उदाहृतः
Prataparudriya,verse,viprud_8.61,āropyamāṇaṃ prakṛtopayogītyanena sarvālaṅkāravyāvṛttiḥ / tasya sāmānādhikaraṇyavaiyadhikaraṇyābhyāṃ dvaividhyam / sāmānādhikaraṇyena pariṇāmo yathā--- śaśvat prasādhanavidhānakṛtābhilāṣā namrairbhajanti makuṭairavanīpavargāḥ / śrīvīrarudranṛpateḥ kakubhāṃ vijetu- rājñāmayīṃ srajamamandavilāsalakṣmīm,आरोप्यमाणं प्रकृतोपयोगीत्यनेन सर्वालङ्कारव्यावृत्तिः / तस्य सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्याभ्यां द्वैविध्यम् / सामानाधिकरण्येन परिणामो यथा--- शश्वत् प्रसाधनविधानकृताभिलाषा नम्रैर्भजन्ति मकुटैरवनीपवर्गाः / श्रीवीररुद्रनृपतेः ककुभां विजेतु- राज्ञामयीं स्रजममन्दविलासलक्ष्मीम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.62,vaiyadhikaraṇyena pariṇāmo yathā--- kirīṭamāṇikyamayūkhajālairvidhāya puṣpāñjalimarcayante / phalārthino rudranarendrapādapīṭhāntasīmānamarikṣitīndrāḥ,वैयधिकरण्येन परिणामो यथा--- किरीटमाणिक्यमयूखजालैर्विधाय पुष्पाञ्जलिमर्चयन्ते / फलार्थिनो रुद्रनरेन्द्रपादपीठान्तसीमानमरिक्षितीन्द्राः
Prataparudriya,verse,viprud_8.63,samāsoktāvāropyamāṇasya prakṛtopayogitve 'pyavācyatvānna pariṇāme 'ntarbhāvaḥ / [viii.8-sandehālaṅkāraḥ] saṃdehālaṅkāraḥ / viṣayo viṣayī yatra sādṛśyāt kavisaṃmatāt / saṃdehagocarau syātāṃ saṃdehālaṅkṛtiśca sā,समासोक्तावारोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे ऽप्यवाच्यत्वान्न परिणामे ऽन्तर्भावः / [विइइ.८-सन्देहालङ्कारः] संदेहालङ्कारः / विषयो विषयी यत्र सादृश्यात् कविसंमतात् / संदेहगोचरौ स्यातां संदेहालङ्कृतिश्च सा
Prataparudriya,verse,viprud_8.64,"sā trividhā / śuddhā, niścayagarbhā, niścayāntā ceti / saṃdehamātraparyavasāyinī śuddhā yathā--- kimeṣa navamo haritpatiramandasaṃpatpadaṃ kimeṣa daśamaḥ prajāpatirapūrvasargakramaḥ / kimeva harirurvaroddharaṇacuñcurekādaśa- ścirāditi vilokyate jagati vīrarudro janaiḥ","सा त्रिविधा / शुद्धा, निश्चयगर्भा, निश्चयान्ता चेति / संदेहमात्रपर्यवसायिनी शुद्धा यथा--- किमेष नवमो हरित्पतिरमन्दसंपत्पदं किमेष दशमः प्रजापतिरपूर्वसर्गक्रमः / किमेव हरिरुर्वरोद्धरणचुञ्चुरेकादश- श्चिरादिति विलोक्यते जगति वीररुद्रो जनैः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.65,niścayagarbho yathā--- kālāhiḥ kimayaṃ mṛṇālamṛdulaṃ bhogaṃ sa dhatte punaḥ kālabhrūkuṭireṣa kiṃ nu mukha evojjṛmbhate sā punaḥ / kālogrānaladhūmapaddhatirasau kiṃ sā punardhūyate vāteneti vikalpyate pratibhaṭai rudrasya kaukṣeyakaḥ,निश्चयगर्भो यथा--- कालाहिः किमयं मृणालमृदुलं भोगं स धत्ते पुनः कालभ्रूकुटिरेष किं नु मुख एवोज्जृम्भते सा पुनः / कालोग्रानलधूमपद्धतिरसौ किं सा पुनर्धूयते वातेनेति विकल्प्यते प्रतिभटै रुद्रस्य कौक्षेयकः
Prataparudriya,verse,viprud_8.66,niścayaparyavasānā yathā--- kiṃ kalpadrumamañjarīsraja ime kiṃ vā payorāśayaḥ svardhenorathavā kimujjvalatarāścintāmaṇeḥ sphūrtayaḥ / kiṃ vā siddharasormayaściramiti vyāmṛśya niścinvate santaḥ kākativīrarudranṛpateḥ smerāḥ kaṭākṣā iti,निश्चयपर्यवसाना यथा--- किं कल्पद्रुममञ्जरीस्रज इमे किं वा पयोराशयः स्वर्धेनोरथवा किमुज्ज्वलतराश्चिन्तामणेः स्फूर्तयः / किं वा सिद्धरसोर्मयश्चिरमिति व्यामृश्य निश्चिन्वते सन्तः काकतिवीररुद्रनृपतेः स्मेराः कटाक्षा इति
Prataparudriya,verse,viprud_8.67,[viii.9-bhrāntimadalaṅkāraḥ] bhrāntimadalaṅkāraḥ / kavisaṃmatāsādṛśyādviṣaye pihitātmani / āropyamāṇānubhavo yatra sa bhrāntimān mataḥ,[विइइ.९-भ्रान्तिमदलङ्कारः] भ्रान्तिमदलङ्कारः / कविसंमतासादृश्याद्विषये पिहितात्मनि / आरोप्यमाणानुभवो यत्र स भ्रान्तिमान् मतः
Prataparudriya,verse,viprud_8.68,yathā--- kākatīyavibhoḥ kīrttivibhave vyāptarodasi / divāpi candrikābuddhyā cakorā yānti nirvṛtim,यथा--- काकतीयविभोः कीर्त्तिविभवे व्याप्तरोदसि / दिवापि चन्द्रिकाबुद्ध्या चकोरा यान्ति निर्वृतिम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.69,[viii.10-apahnavālaṅkāraḥ] apahnavālaṅkāraḥ / niṣidhya viṣayaṃ sāmyādanyārope hyapahnutiḥ,[विइइ.१०-अपह्नवालङ्कारः] अपह्नवालङ्कारः / निषिध्य विषयं साम्यादन्यारोपे ह्यपह्नुतिः
Prataparudriya,verse,viprud_8.70,"tasyāstraividhyam---apahnutyāropaḥ, āropyāpahnavaḥ, chalādiśabdairasatyatvapratipādanaṃ ca / ādyadvayasyodāharaṇam--- udvellaccaturarṇavīkalakalo nāyaṃ camūḍambaro nedaṃ dundubhigarjitaṃ tripurajitkalpāntaḍhakkāravaḥ / itthaṃ rudranarendradhāṭiṣu mahībhārāvanamrībhava- ccheṣāśeṣaśirassu vismitamatha bhraṣṭaṃ digīśairapi","तस्यास्त्रैविध्यम्---अपह्नुत्यारोपः, आरोप्यापह्नवः, छलादिशब्दैरसत्यत्वप्रतिपादनं च / आद्यद्वयस्योदाहरणम्--- उद्वेल्लच्चतुरर्णवीकलकलो नायं चमूडम्बरो नेदं दुन्दुभिगर्जितं त्रिपुरजित्कल्पान्तढक्कारवः / इत्थं रुद्रनरेन्द्रधाटिषु महीभारावनम्रीभव- च्छेषाशेषशिरस्सु विस्मितमथ भ्रष्टं दिगीशैरपि"
Prataparudriya,verse,viprud_8.71,chalādiśabdairasatyatvapratipādanaṃ yathā--- sarvāṃ kākativīrarudradharaṇīnāthacchalena kṣitiṃ pātuṃ madhyamalokapālapadavīṃ prāptaḥ svayaṃbhūḥ śivaḥ / naivaṃ ced viṣamāvalokanakalāmātreṇa bhasmīkṛtair- jātaṃ vairipuraiḥ kathaṃ kathamavāgbhūtaṃ ca bhūbhṛdgaṇaiḥ,छलादिशब्दैरसत्यत्वप्रतिपादनं यथा--- सर्वां काकतिवीररुद्रधरणीनाथच्छलेन क्षितिं पातुं मध्यमलोकपालपदवीं प्राप्तः स्वयंभूः शिवः / नैवं चेद् विषमावलोकनकलामात्रेण भस्मीकृतैर्- जातं वैरिपुरैः कथं कथमवाग्भूतं च भूभृद्गणैः
Prataparudriya,verse,viprud_8.72,arthayogaruciśleṣairullekhanamanekadhā / grahītṛbhedādekasya sa ullekhaḥ satāṃ mataḥ,अर्थयोगरुचिश्लेषैरुल्लेखनमनेकधा / ग्रहीतृभेदादेकस्य स उल्लेखः सतां मतः
Prataparudriya,verse,viprud_8.73,rucyarthayogābhyāṃ yathā--- lakṣmīnivāsagṛhamityakhilā narendrāḥ śauryātibhūmikhanirityarivīravargāḥ / vidyāvihārapadavīti ca labdhavarṇāḥ śrīkākatīndranagarīmaniśaṃ stuvanti,रुच्यर्थयोगाभ्यां यथा--- लक्ष्मीनिवासगृहमित्यखिला नरेन्द्राः शौर्यातिभूमिखनिरित्यरिवीरवर्गाः / विद्याविहारपदवीति च लब्धवर्णाः श्रीकाकतीन्द्रनगरीमनिशं स्तुवन्ति
Prataparudriya,verse,viprud_8.74,"śleṣeṇa yathā--- ugraḥ sapatneṣu, guṇeṣu bhāsvān, rāmaḥ pratīkeṣu, raṇeṣu bhīmaḥ / līlāsu lakṣmyāḥ puruṣottamaścetyācakṣate rudranṛpaṃ kavīndrāḥ","श्लेषेण यथा--- उग्रः सपत्नेषु, गुणेषु भास्वान्, रामः प्रतीकेषु, रणेषु भीमः / लीलासु लक्ष्म्याः पुरुषोत्तमश्चेत्याचक्षते रुद्रनृपं कवीन्द्राः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.75,[viii.11-utprekṣālaṅkāraḥ] utprekṣālaṅkāraḥ / athādhyavasāyagarbhālaṃkāradvayaṃ nirūpyate / viṣayaviṣayiṇoranyataranigaraṇenābhedapratipattiradhyavasāyaḥ / sa dvividhaḥ---viṣayinigaraṇena viṣayanigaraṇena ca / yatrānyadharmasaṃbandhādanyatvenopatarkitam / prakṛtaṃ hi bhavet prājñāstāmutprekṣāṃ pracakṣate,[विइइ.११-उत्प्रेक्षालङ्कारः] उत्प्रेक्षालङ्कारः / अथाध्यवसायगर्भालंकारद्वयं निरूप्यते / विषयविषयिणोरन्यतरनिगरणेनाभेदप्रतिपत्तिरध्यवसायः / स द्विविधः---विषयिनिगरणेन विषयनिगरणेन च / यत्रान्यधर्मसंबन्धादन्यत्वेनोपतर्कितम् / प्रकृतं हि भवेत् प्राज्ञास्तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते
Prataparudriya,verse,viprud_8.76,"yatrāprakṛtaguṇakriyāsaṃbandhādaprakṛtatvena prakṛtasya saṃbhāvanam utprekṣā / sā dvividhā---vācyā, pratīyamānā ca / saṃbhāvanāpratipādakānāṃ ""nūnaṃ (dhruvaṃ) prāya'; ityevamādīnāṃ prayoge vācyā / aprayoge tu pratīyamānā / jātikriyāguṇadravyāṇāṃ caturṇāmadhyavasāyaviṣayatvena sā dvividhā ; pratyekaṃ caturvidhā / teṣāṃ bhāvābhāvarūpatayā dvaividhye 'ṣṭavidhā / adhyavasāyasya guṇanimittatvena kriyānimittatvena ca dvaividhye pratyekaṃ ṣoḍaśaprakārā / nimittasya vācyatvagamyatvābhyāṃ dvaividhyaṃ vācyotprekṣāyāmeva / pratīyamānotprekṣāyāmivādyanupādāne nimittasya cāprayoge utprekṣāyā niravalambanatvāt / tathā jātyādīnāṃ svarūpeṇa heturūpeṇa phalarūpeṇa cādhyavasāyaviṣayatve bahuvidhatvam / vācyotprekṣāyāmapi hetuphalayorutprekṣāviṣayatve nimittasyopādānameva / tathā hi---yathā sādhye 'nupātte sādhanatvena nirdeśo nānvayaṃ puṣṇāti, tathā sādhane 'nupātte sādhyatvena nirdeśo 'pi / tayoranyonyāpekṣitvāt / hetūtprekṣāyāṃ phalaṃ nimittam / tasyānupādāne kaṃ prati phalatvena saṃghaṭate / tathāhi--- pratāparudranṛpaterapāre kīrttisāgare / magnā durīśaduṣkīrttisaṅgādiva jagantrayī","यत्राप्रकृतगुणक्रियासंबन्धादप्रकृतत्वेन प्रकृतस्य संभावनम् उत्प्रेक्षा / सा द्विविधा---वाच्या, प्रतीयमाना च / संभावनाप्रतिपादकानां ""नूनं (ध्रुवं) प्रायऽ; इत्येवमादीनां प्रयोगे वाच्या / अप्रयोगे तु प्रतीयमाना / जातिक्रियागुणद्रव्याणां चतुर्णामध्यवसायविषयत्वेन सा द्विविधा ; प्रत्येकं चतुर्विधा / तेषां भावाभावरूपतया द्वैविध्ये ऽष्टविधा / अध्यवसायस्य गुणनिमित्तत्वेन क्रियानिमित्तत्वेन च द्वैविध्ये प्रत्येकं षोडशप्रकारा / निमित्तस्य वाच्यत्वगम्यत्वाभ्यां द्वैविध्यं वाच्योत्प्रेक्षायामेव / प्रतीयमानोत्प्रेक्षायामिवाद्यनुपादाने निमित्तस्य चाप्रयोगे उत्प्रेक्षाया निरवलम्बनत्वात् / तथा जात्यादीनां स्वरूपेण हेतुरूपेण फलरूपेण चाध्यवसायविषयत्वे बहुविधत्वम् / वाच्योत्प्रेक्षायामपि हेतुफलयोरुत्प्रेक्षाविषयत्वे निमित्तस्योपादानमेव / तथा हि---यथा साध्ये ऽनुपात्ते साधनत्वेन निर्देशो नान्वयं पुष्णाति, तथा साधने ऽनुपात्ते साध्यत्वेन निर्देशो ऽपि / तयोरन्योन्यापेक्षित्वात् / हेतूत्प्रेक्षायां फलं निमित्तम् / तस्यानुपादाने कं प्रति फलत्वेन संघटते / तथाहि--- प्रतापरुद्रनृपतेरपारे कीर्त्तिसागरे / मग्ना दुरीशदुष्कीर्त्तिसङ्गादिव जगन्त्रयी"
Prataparudriya,verse,viprud_8.77,atrotprekṣānimittasya majjanasyānupādāne saṅgāditi hetūtprekṣā na śobhāmāvahati / yathā vā--- jayaśrīvāsapadmasya vikāsāyeva bhānumān / pratibimbamiṣāt khaḍgaṃ praviśatyandhrabhūbhujaḥ,अत्रोत्प्रेक्षानिमित्तस्य मज्जनस्यानुपादाने सङ्गादिति हेतूत्प्रेक्षा न शोभामावहति / यथा वा--- जयश्रीवासपद्मस्य विकासायेव भानुमान् / प्रतिबिम्बमिषात् खड्गं प्रविशत्यन्ध्रभूभुजः
Prataparudriya,verse,viprud_8.78,atrotprekṣānimittasya bhānumatpraveśasyānupādāne jayaśrīvāsakamalavikāsāyeveti phalotprekṣaṇamasamīcīnam / ataḥ svarūpotprekṣāyāmeva nimittasyopādānānupādānābhyāṃ dvaividhyam / ataścetthaṃ vācyotprekṣāyā bhedagaṇanā / upāttaguṇanimittajātibhāvasvarūpotprekṣā / 1 /upāttaguṇanimittajātyabhāvasvarūpotprekṣā / 2 /upāttakriyānimittijātibhāvasvarūpotprekṣā / 3 /upāttakriyānimittajātyabhāvasvarūpotprekṣā / 4 /anupāttanimittijātibhāvasvarūpotprekṣā / 5 /anupāttanimittijātyabhāvasvarūpotprekṣā / 6 /upāttaguṇanimittajātibhāvahetūtprekṣā / 7 /upāttaguṇanimittajātyabhāvahetūtprekṣā / 8 /upāttakriyānimittajātibhāvahetūtprekṣā / 9 /upāttakriyānimittajātyabhāvahetūtprekṣā / 10 /upāttaguṇanimittajātibhāvaphalotprekṣā / 11 /upāttaguṇanimittajātyabhāvaphalotprekṣā / 12 /upāttakriyānimittajātyabhāvaphalotprekṣā / 13 / evaṃ caturdaśabhedā jātyutprekṣā / anenaiva krameṇa guṇakriyādravyotprekṣāpi parigaṇanīyā / evaṃ ca vācyotprekṣāyāḥ ṣaṭpañcāśad bhedāḥ / pratīyamānotprekṣāyastvaṣṭācatvāriṃśad bhedāḥ / atra svarūpotprekṣāyāmapi nimittopādānaniyamāt nimittasya gamyatve guṇarūpatvena kriyārūpatvena ca cārutvaviśeṣābhāvādeka eva bhedo gaṇyate / guṇakriyayorutprekṣāviṣayatvamutprekṣānimittatvaṃ cābhyupagatam / prācāmalaṅkāraprabandheṣu ṣaṇṇavatibhedotprekṣeti gaṇanāmātram / cārutvātiśayastu ṣaṭpañcāśat eva bhedānām / tatra yathāsaṃbhavamudāharaṇāni / upāttaguṇanimittajātibhāvasvarūpotprekṣā yathā--- kīrttiḥ kākativīrarudranṛpateḥ siṃhāsanādhyāsinaḥ prācāṃ bhūmibhujāṃ yaśaḥ pidadhatī koṭīndutulyadyutiḥ / rakṣādakṣiṇarājalābhajanitāmandapramodotthitā trailokyāṭṭahasaprabheva kakubhāṃ prānteṣu vidyotate,अत्रोत्प्रेक्षानिमित्तस्य भानुमत्प्रवेशस्यानुपादाने जयश्रीवासकमलविकासायेवेति फलोत्प्रेक्षणमसमीचीनम् / अतः स्वरूपोत्प्रेक्षायामेव निमित्तस्योपादानानुपादानाभ्यां द्वैविध्यम् / अतश्चेत्थं वाच्योत्प्रेक्षाया भेदगणना / उपात्तगुणनिमित्तजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा / १ /उपात्तगुणनिमित्तजात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा / २ /उपात्तक्रियानिमित्तिजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा / ३ /उपात्तक्रियानिमित्तजात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा / ४ /अनुपात्तनिमित्तिजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा / ५ /अनुपात्तनिमित्तिजात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा / ६ /उपात्तगुणनिमित्तजातिभावहेतूत्प्रेक्षा / ७ /उपात्तगुणनिमित्तजात्यभावहेतूत्प्रेक्षा / ८ /उपात्तक्रियानिमित्तजातिभावहेतूत्प्रेक्षा / ९ /उपात्तक्रियानिमित्तजात्यभावहेतूत्प्रेक्षा / १० /उपात्तगुणनिमित्तजातिभावफलोत्प्रेक्षा / ११ /उपात्तगुणनिमित्तजात्यभावफलोत्प्रेक्षा / १२ /उपात्तक्रियानिमित्तजात्यभावफलोत्प्रेक्षा / १३ / एवं चतुर्दशभेदा जात्युत्प्रेक्षा / अनेनैव क्रमेण गुणक्रियाद्रव्योत्प्रेक्षापि परिगणनीया / एवं च वाच्योत्प्रेक्षायाः षट्पञ्चाशद् भेदाः / प्रतीयमानोत्प्रेक्षायस्त्वष्टाचत्वारिंशद् भेदाः / अत्र स्वरूपोत्प्रेक्षायामपि निमित्तोपादाननियमात् निमित्तस्य गम्यत्वे गुणरूपत्वेन क्रियारूपत्वेन च चारुत्वविशेषाभावादेक एव भेदो गण्यते / गुणक्रिययोरुत्प्रेक्षाविषयत्वमुत्प्रेक्षानिमित्तत्वं चाभ्युपगतम् / प्राचामलङ्कारप्रबन्धेषु षण्णवतिभेदोत्प्रेक्षेति गणनामात्रम् / चारुत्वातिशयस्तु षट्पञ्चाशत् एव भेदानाम् / तत्र यथासंभवमुदाहरणानि / उपात्तगुणनिमित्तजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- कीर्त्तिः काकतिवीररुद्रनृपतेः सिंहासनाध्यासिनः प्राचां भूमिभुजां यशः पिदधती कोटीन्दुतुल्यद्युतिः / रक्षादक्षिणराजलाभजनितामन्दप्रमोदोत्थिता त्रैलोक्याट्टहसप्रभेव ककुभां प्रान्तेषु विद्योतते
Prataparudriya,verse,viprud_8.79,atra prabhāśabdo jātivacanaḥ / trailokyāṭṭahasaprabhāyāḥ kaviprauḍhoktisiddhatvānnopamāśaṅkāvakāśaḥ / upāttakriyānimittajātibhāvasvarūpotprekṣā yathā--- vīrasya rudranṛpateḥ priyavallabhasya rājyābhiṣekasalilaiḥ sarasīkṛtāyāḥ / sadyaḥ samucchvasitasāndraparāgarekhāḥ kṣoṇyāḥ pramodapulakāṅkuramañjarīva,अत्र प्रभाशब्दो जातिवचनः / त्रैलोक्याट्टहसप्रभायाः कविप्रौढोक्तिसिद्धत्वान्नोपमाशङ्कावकाशः / उपात्तक्रियानिमित्तजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- वीरस्य रुद्रनृपतेः प्रियवल्लभस्य राज्याभिषेकसलिलैः सरसीकृतायाः / सद्यः समुच्छ्वसितसान्द्रपरागरेखाः क्षोण्याः प्रमोदपुलकाङ्कुरमञ्जरीव
Prataparudriya,verse,viprud_8.80,atra pulakāṅkuramañjarīvetyutprekṣāyāṃ sarasīkaraṇaṃ kriyārūpaṃ nimittam / anupāttanimittijātibhāvasvarūpotprekṣā yathā--- pratāparudrasya nakhendukāntiḥ praṇāmabhājāṃ padayornṛpāṇām / lalāṭalagnā vidhinirmitāyā varṇāvalervācanadīpikeva,अत्र पुलकाङ्कुरमञ्जरीवेत्युत्प्रेक्षायां सरसीकरणं क्रियारूपं निमित्तम् / अनुपात्तनिमित्तिजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- प्रतापरुद्रस्य नखेन्दुकान्तिः प्रणामभाजां पदयोर्नृपाणाम् / ललाटलग्ना विधिनिर्मिताया वर्णावलेर्वाचनदीपिकेव
Prataparudriya,verse,viprud_8.81,atra dīpikeveti jātivacanājjātirutprekṣyate / upāttaguṇanimittajātyabhāvasvarūpotprekṣā yathā--- pratāparudrasya guṇāmṛtormidhautā virājantyamalīkṛtāṅgāḥ / prakṣālitātyuddhatabhūmipālāḥ khaḍgāmbubhiḥ svacchatarā bhavanti,अत्र दीपिकेवेति जातिवचनाज्जातिरुत्प्रेक्ष्यते / उपात्तगुणनिमित्तजात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- प्रतापरुद्रस्य गुणामृतोर्मिधौता विराजन्त्यमलीकृताङ्गाः / प्रक्षालितात्युद्धतभूमिपालाः खड्गाम्बुभिः स्वच्छतरा भवन्ति
Prataparudriya,verse,viprud_8.82,anupāttanimittajātyabhāvasvarūpotprekṣā yathā--- diśāṃ jeturviśvaprasṛtamahaso rudranṛpater- jayaprasthānodyatkarituragasaṃmardajanitam / rajaḥ kṛtvā grastapratibalamasūryāmiva divaṃ pratāpākhyān anyān diśi diśi vidhatte dinakarān,अनुपात्तनिमित्तजात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- दिशां जेतुर्विश्वप्रसृतमहसो रुद्रनृपतेर्- जयप्रस्थानोद्यत्करितुरगसंमर्दजनितम् / रजः कृत्वा ग्रस्तप्रतिबलमसूर्यामिव दिवं प्रतापाख्यान् अन्यान् दिशि दिशि विधत्ते दिनकरान्
Prataparudriya,verse,viprud_8.83,atrāsūryāmiti jātyabhāvaḥ / jātihetūtprekṣā yathā--- udārarītyā bhujayā pratāparudrasya viśvaikadurandharasya / viśvaṃbharā komalaśayyayeva vismāritā gotramahīdhravāsam,अत्रासूर्यामिति जात्यभावः / जातिहेतूत्प्रेक्षा यथा--- उदाररीत्या भुजया प्रतापरुद्रस्य विश्वैकदुरन्धरस्य / विश्वंभरा कोमलशय्ययेव विस्मारिता गोत्रमहीध्रवासम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.84,atra śayyeveti jātihetutvam / jātyabhāvahetūtprekṣā yathā--- bhūmerakalpavṛkṣatvāditi dhātā vicintayan / sṛṣṭavān kākatīśānaṃ nirvyājatyāgavaibhavam,अत्र शय्येवेति जातिहेतुत्वम् / जात्यभावहेतूत्प्रेक्षा यथा--- भूमेरकल्पवृक्षत्वादिति धाता विचिन्तयन् / सृष्टवान् काकतीशानं निर्व्याजत्यागवैभवम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.85,atrākalpavṛkṣatvāditi jātyabhāvasya hetutvam / jātiphalotprekṣā yathā--- nūnaṃ viśvaṃbharādhārastambhībhavitumāyatau / vīrarudranarendrasya bhujāvājānulambinau,अत्राकल्पवृक्षत्वादिति जात्यभावस्य हेतुत्वम् / जातिफलोत्प्रेक्षा यथा--- नूनं विश्वंभराधारस्तम्भीभवितुमायतौ / वीररुद्रनरेन्द्रस्य भुजावाजानुलम्बिनौ
Prataparudriya,verse,viprud_8.86,atra stambhībhavitumiti jāteḥ phalatvam / jātyabhāvaphalotprekṣā yathā--- paśūnavadhyānālokya śatravaḥ kākatīśituḥ / prāyeṇāmānuṣatvāya tṛṇavṛttiṃ samāśritāḥ,अत्र स्तम्भीभवितुमिति जातेः फलत्वम् / जात्यभावफलोत्प्रेक्षा यथा--- पशूनवध्यानालोक्य शत्रवः काकतीशितुः / प्रायेणामानुषत्वाय तृणवृत्तिं समाश्रिताः
Prataparudriya,verse,viprud_8.87,atrāmānuṣatvāyeti jātyabhāvasya phalatvam / kriyāsvarūpotprekṣā yathā--- śrīkākatīyanṛpaterdviṣadaṅganānāṃ śvāsormibhiḥ sapadi marmaritāntarālāḥ / tāsāṃ nivāsaviṣaye kṛtayācanānāṃ pratyuttarāṇi dadatīva marau vanāntāḥ,अत्रामानुषत्वायेति जात्यभावस्य फलत्वम् / क्रियास्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- श्रीकाकतीयनृपतेर्द्विषदङ्गनानां श्वासोर्मिभिः सपदि मर्मरितान्तरालाः / तासां निवासविषये कृतयाचनानां प्रत्युत्तराणि ददतीव मरौ वनान्ताः
Prataparudriya,verse,viprud_8.88,kriyāsvarūpābhāvotprekṣā yathā--- vimukhe sati kākatikṣitīndre vanasīmāpi kaṭhorakaṇṭakāgrā / cikureṣu vikarṣati pratīśān adadāneva nijāntarapraveśam,क्रियास्वरूपाभावोत्प्रेक्षा यथा--- विमुखे सति काकतिक्षितीन्द्रे वनसीमापि कठोरकण्टकाग्रा / चिकुरेषु विकर्षति प्रतीशान् अददानेव निजान्तरप्रवेशम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.89,atrādadāneti kriyāsvarūpābhāvaḥ / kriyāhetūtprekṣā yathā--- rājñāṃ garvāṅkurodbhedāḥ parimlānā dine dine / kākatīndrapratāpārkatīvroṣmābhibhavādiva,अत्राददानेति क्रियास्वरूपाभावः / क्रियाहेतूत्प्रेक्षा यथा--- राज्ञां गर्वाङ्कुरोद्भेदाः परिम्लाना दिने दिने / काकतीन्द्रप्रतापार्कतीव्रोष्माभिभवादिव
Prataparudriya,verse,viprud_8.90,atrabhibhavādiveti kriyāhetutvam / (kriyāhetvabhāvotprekṣā yathā--- kapolaphalakāvasyāḥ kathaṃ bhūtvā tathāvidhau / apaśyantāvivānyonyamīdṛśīṃ kṣāmatāṃ gatau,अत्रभिभवादिवेति क्रियाहेतुत्वम् / (क्रियाहेत्वभावोत्प्रेक्षा यथा--- कपोलफलकावस्याः कथं भूत्वा तथाविधौ / अपश्यन्ताविवान्योन्यमीदृशीं क्षामतां गतौ
Prataparudriya,verse,viprud_8.91,kriyāphalotprekṣā yathā--- dambholisaṃrambhamahājigopaḥ prasthānabherīninado 'ndhrabhartuḥ / līnānivānveṣṭumarātivargān vigāhate śailaguhāntarāṇi,क्रियाफलोत्प्रेक्षा यथा--- दम्भोलिसंरम्भमहाजिगोपः प्रस्थानभेरीनिनदो ऽन्ध्रभर्तुः / लीनानिवान्वेष्टुमरातिवर्गान् विगाहते शैलगुहान्तराणि
Prataparudriya,verse,viprud_8.92,kriyābhāvaphalotprekṣā yathā--- sīmādrikuñjeṣu vihārabhājaḥ siddhāṅganā kalpitacandrikārdhān / śrīvīrarudrasya yaśovilāsān gāyantyasaṃspraṣṭumivāndhakāram,क्रियाभावफलोत्प्रेक्षा यथा--- सीमाद्रिकुञ्जेषु विहारभाजः सिद्धाङ्गना कल्पितचन्द्रिकार्धान् / श्रीवीररुद्रस्य यशोविलासान् गायन्त्यसंस्प्रष्टुमिवान्धकारम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.93,atrāsaṃspraṣṭumiveti kriyābhāvasya phalatvam / guṇasvarūpotprekṣā yathā--- cakāsti kākatīndrasya kṛpālokanavibhramaḥ / prakṛtiṣvapi sarvāsu prasāda iva mūrtimān,अत्रासंस्प्रष्टुमिवेति क्रियाभावस्य फलत्वम् / गुणस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- चकास्ति काकतीन्द्रस्य कृपालोकनविभ्रमः / प्रकृतिष्वपि सर्वासु प्रसाद इव मूर्तिमान्
Prataparudriya,verse,viprud_8.94,guṇābhāvasvarūpotprekṣā yathā--- pratāparudrasya mahābhiṣekapayaḥ kaṇaiḥ śītalitākhilāṅgā / praśāntabhārārtaphaṇīndragāḍhaśvāsāniloṣmeva vibhāti pṛthvī,गुणाभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- प्रतापरुद्रस्य महाभिषेकपयः कणैः शीतलिताखिलाङ्गा / प्रशान्तभारार्तफणीन्द्रगाढश्वासानिलोष्मेव विभाति पृथ्वी
Prataparudriya,verse,viprud_8.95,atra praśāntoṣmeti guṇābhāvaḥ / guṇahetūtprekṣā yathā--- jayaśriyāmāśrayatāmupetaḥ (ti) śrīvīrarudrasya raṇe kṛpāṇaḥ / jayaśriyaṃ vairimahīpatīnāṃ samutsuko hartumasūyayeva,अत्र प्रशान्तोष्मेति गुणाभावः / गुणहेतूत्प्रेक्षा यथा--- जयश्रियामाश्रयतामुपेतः (ति) श्रीवीररुद्रस्य रणे कृपाणः / जयश्रियं वैरिमहीपतीनां समुत्सुको हर्तुमसूययेव
Prataparudriya,verse,viprud_8.96,atrāsūyayeveti guṇasya hetutvam / guṇābhāvahetūtprekṣā yathā--- jātā vayaṃ saṃprati vīrarudranarendragambhīrimagulphadanghāḥ / ityapramodādiva jīvaneṣu mālinyamambhonidhayo bhajanti,अत्रासूययेवेति गुणस्य हेतुत्वम् / गुणाभावहेतूत्प्रेक्षा यथा--- जाता वयं संप्रति वीररुद्रनरेन्द्रगम्भीरिमगुल्फदन्घाः / इत्यप्रमोदादिव जीवनेषु मालिन्यमम्भोनिधयो भजन्ति
Prataparudriya,verse,viprud_8.97,atrāpramodādiveti guṇābhāvasya hetutvam / guṇaphalotprekṣā yathā--- āśiṣāṃ viṣadhūmrāṇāṃ nairmalyārthamivotsukāḥ / bhujaṅgyaḥ kākatīndrasya guṇān gātuṃ sudhāmucaḥ,अत्राप्रमोदादिवेति गुणाभावस्य हेतुत्वम् / गुणफलोत्प्रेक्षा यथा--- आशिषां विषधूम्राणां नैर्मल्यार्थमिवोत्सुकाः / भुजङ्ग्यः काकतीन्द्रस्य गुणान् गातुं सुधामुचः
Prataparudriya,verse,viprud_8.98,atra nairmalyārthamiti guṇasya phalatvam / guṇābhāvaphalotprekṣā yathā--- araṇyavāsārjitabāndhavāsu mṛgīṣvavairārthamivāśaraṇyāḥ / triliṅgadeśeśvaravairināryaḥ parāṅmukhā locanavibhrameṣu,अत्र नैर्मल्यार्थमिति गुणस्य फलत्वम् / गुणाभावफलोत्प्रेक्षा यथा--- अरण्यवासार्जितबान्धवासु मृगीष्ववैरार्थमिवाशरण्याः / त्रिलिङ्गदेशेश्वरवैरिनार्यः पराङ्मुखा लोचनविभ्रमेषु
Prataparudriya,verse,viprud_8.99,atrāvairārthamiti guṇābhāvasya phalatvam / dravyasvarūpotprekṣā yathā--- na nityamasmin paripūrṇateti tyaktvā nabhaḥ kṣoṇitalāvatīrṇaḥ / ānandayanninduriva svadhāmnā vibhāti loke navakākatīndraḥ,अत्रावैरार्थमिति गुणाभावस्य फलत्वम् / द्रव्यस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- न नित्यमस्मिन् परिपूर्णतेति त्यक्त्वा नभः क्षोणितलावतीर्णः / आनन्दयन्निन्दुरिव स्वधाम्ना विभाति लोके नवकाकतीन्द्रः
Prataparudriya,verse,viprud_8.100,dravyasvarūpābhāvotprekṣā yathā--- ananyasādhāraṇadānaśauṇḍe sadyaḥ kṛtārthībhavadarthisārthe / śrīkākatīndre bhuvi rājamāne dyauḥ pārijātena vinākṛteva,द्रव्यस्वरूपाभावोत्प्रेक्षा यथा--- अनन्यसाधारणदानशौण्डे सद्यः कृतार्थीभवदर्थिसार्थे / श्रीकाकतीन्द्रे भुवि राजमाने द्यौः पारिजातेन विनाकृतेव
Prataparudriya,verse,viprud_8.101,atra divaḥ pārijātābhāva utprekṣyate / dravyahetūtprekṣā yathā--- pratāparudradevena kṣmābhṛtpakṣavijṛmbhitam / samunmūlitamāmūlādapareṇeva vajriṇā,अत्र दिवः पारिजाताभाव उत्प्रेक्ष्यते / द्रव्यहेतूत्प्रेक्षा यथा--- प्रतापरुद्रदेवेन क्ष्माभृत्पक्षविजृम्भितम् / समुन्मूलितमामूलादपरेणेव वज्रिणा
Prataparudriya,verse,viprud_8.102,dravyahetvabhāvotprekṣā yathā--- kākatīyapratāpoṣmavilīnāṅgena meruṇā / asuvarṇācaleneva viriñcirvyākulīkṛtaḥ,द्रव्यहेत्वभावोत्प्रेक्षा यथा--- काकतीयप्रतापोष्मविलीनाङ्गेन मेरुणा / असुवर्णाचलेनेव विरिञ्चिर्व्याकुलीकृतः
Prataparudriya,verse,viprud_8.103,atrāsuvarṇācaleneti hetvabhāvaḥ / dravyaphalotprekṣā yathā--- dugghārṇavaśatāyeva kailāsācalakoṭaye / nūnaṃ pratāparudreṇa yaśo dikṣu prasāritam,अत्रासुवर्णाचलेनेति हेत्वभावः / द्रव्यफलोत्प्रेक्षा यथा--- दुग्घार्णवशतायेव कैलासाचलकोटये / नूनं प्रतापरुद्रेण यशो दिक्षु प्रसारितम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.104,atra dugghārṇavaśatāyeti dravyasya phalatvam / dravyābhāvaphalotprekṣā yathā--- vīrarudranarendrasya jayaprasthānasaṃbhavam / rajaḥ pihitadiggolaṃ nirākāśamiva sthitam,अत्र दुग्घार्णवशतायेति द्रव्यस्य फलत्वम् / द्रव्याभावफलोत्प्रेक्षा यथा--- वीररुद्रनरेन्द्रस्य जयप्रस्थानसंभवम् / रजः पिहितदिग्गोलं निराकाशमिव स्थितम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.105,atra nirākāśamityākāśābhāvāya ityarthaḥ / evaṃ bhedāntaraṃ yathāsaṃbhavamudāhāryam / ityaupamyagarbhālaṃkāravivecanam / [viii.12-atiśayauktyalaṅkāraḥ] atiśayoktyalaṅkāraḥ / viṣayasyānupādānādviṣayyupanibadhyate / yatra sātiśayoktiḥ syāt kaviprauḍhoktijīvitā,अत्र निराकाशमित्याकाशाभावाय इत्यर्थः / एवं भेदान्तरं यथासंभवमुदाहार्यम् / इत्यौपम्यगर्भालंकारविवेचनम् / [विइइ.१२-अतिशयौक्त्यलङ्कारः] अतिशयोक्त्यलङ्कारः / विषयस्यानुपादानाद्विषय्युपनिबध्यते / यत्र सातिशयोक्तिः स्यात् कविप्रौढोक्तिजीविता
Prataparudriya,verse,viprud_8.106,"yatra kaviprauḍhoktyā viṣayatirodhānena viṣayī nibadhyate sātiśayoktiḥ / tasyāścāturvidhyam---bhede 'bhedaḥ, abhede bhedaḥ, saṃbandhe 'saṃbandhaḥ, asaṃbandhe saṃbandhaśceti / kāryakāraṇayoḥ paurvāparyaviparyayarūpā tvanadhyavasāyamūlatvād vyatiriktaiva / kiṃ tu prauḍhoktimūlatvādatiśayoktiriti kathyate / tatra bhede 'bhedo yathā--- sthāne kalpatarurjātaḥ kākatīyakulodadheḥ / lakṣmīpatirasau citraṃ martyalokamahotsavaḥ","यत्र कविप्रौढोक्त्या विषयतिरोधानेन विषयी निबध्यते सातिशयोक्तिः / तस्याश्चातुर्विध्यम्---भेदे ऽभेदः, अभेदे भेदः, संबन्धे ऽसंबन्धः, असंबन्धे संबन्धश्चेति / कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययरूपा त्वनध्यवसायमूलत्वाद् व्यतिरिक्तैव / किं तु प्रौढोक्तिमूलत्वादतिशयोक्तिरिति कथ्यते / तत्र भेदे ऽभेदो यथा--- स्थाने कल्पतरुर्जातः काकतीयकुलोदधेः / लक्ष्मीपतिरसौ चित्रं मर्त्यलोकमहोत्सवः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.107,atra pratāparudrakalpavṛkṣayorabhedādhyavasāyaḥ / abhede bhedo yathā--- aunnatyaṃ mahadanyadeva mahitaḥ ko 'pyeṣa gambhīrimā kāpyanyā saraṇiḥ pratāpayaśasoranyaiva bāhvoḥ prathā / sarvaṃ nūtanameva rudranṛpaterjāne na tannirmitau sāmagrī caturānanena kiyatī kīdṛkkramā kalpitā,अत्र प्रतापरुद्रकल्पवृक्षयोरभेदाध्यवसायः / अभेदे भेदो यथा--- औन्नत्यं महदन्यदेव महितः को ऽप्येष गम्भीरिमा काप्यन्या सरणिः प्रतापयशसोरन्यैव बाह्वोः प्रथा / सर्वं नूतनमेव रुद्रनृपतेर्जाने न तन्निर्मितौ सामग्री चतुराननेन कियती कीदृक्क्रमा कल्पिता
Prataparudriya,verse,viprud_8.108,"atraunnatyādervāstavābhede 'pi bhedaḥ kalpitaḥ / tataḥ svataḥ siddhakaviprauḍhoktisiddhayoraunnatyayorbhede 'pi abhedādhyavasāyaḥ / saṃbandhe 'saṃbandho yathā--- śilā cintāratnaṃ, taruramaraśākhī, paśurasau viyaddhenuḥ, sarvaṃ jagadapi tathā doṣavidhuram / na sṛṣṭivaidhātro tadiha caturaśrīḥ kathamiyaṃ spṛśeddevaṃ rudraṃ sakalaguṇasāmrājyanilayam","अत्रौन्नत्यादेर्वास्तवाभेदे ऽपि भेदः कल्पितः / ततः स्वतः सिद्धकविप्रौढोक्तिसिद्धयोरौन्नत्ययोर्भेदे ऽपि अभेदाध्यवसायः / संबन्धे ऽसंबन्धो यथा--- शिला चिन्तारत्नं, तरुरमरशाखी, पशुरसौ वियद्धेनुः, सर्वं जगदपि तथा दोषविधुरम् / न सृष्टिवैधात्रो तदिह चतुरश्रीः कथमियं स्पृशेद्देवं रुद्रं सकलगुणसाम्राज्यनिलयम्"
Prataparudriya,verse,viprud_8.109,atra vidhātṛsṛṣṭisaṃbandhe 'pyasaṃbandha uktaḥ / atītabrahmasṛṣṭineśvareṇātrābhedādhyavasāyaḥ / asaṃbandhe saṃbandho yathā--- brahman ! merugirau kṛte 'pi kimidaṃ naivaṃvidhāste mudaḥ svāmin ! satyamadhikriyādya phalitā yadvīrarudraḥ kṛtaḥ / mithyā kiṃ nu vikatthase trijagatastrāṇāya matprārthitaḥ śaṃbhuḥ kṣmāmavatīrṇavāniti kathā jātā haribrahmaṇoḥ,अत्र विधातृसृष्टिसंबन्धे ऽप्यसंबन्ध उक्तः / अतीतब्रह्मसृष्टिनेश्वरेणात्राभेदाध्यवसायः / असंबन्धे संबन्धो यथा--- ब्रह्मन् ! मेरुगिरौ कृते ऽपि किमिदं नैवंविधास्ते मुदः स्वामिन् ! सत्यमधिक्रियाद्य फलिता यद्वीररुद्रः कृतः / मिथ्या किं नु विकत्थसे त्रिजगतस्त्राणाय मत्प्रार्थितः शंभुः क्ष्मामवतीर्णवानिति कथा जाता हरिब्रह्मणोः
Prataparudriya,verse,viprud_8.110,atra haribrahmaṇorevaṃvidhagoṣṭyasaṃbandhe 'pi saṃbandha uktaḥ / śaṃbhunā saha kākatīndrasyābhedādhyavasāyaḥ / kāryakāraṇayoḥ paurvāparyaviparyayarūpātiśayoktiryathā--- mātaḥ ! kathaṃ kākatināthadṛṣṭeragresarāḥ kāmaśarāḥ patanti / tadrūpalāvaṇyajitaḥ smaro 'pi nūnaṃ gataḥ kiṃkaratāmamuṣya,अत्र हरिब्रह्मणोरेवंविधगोष्ट्यसंबन्धे ऽपि संबन्ध उक्तः / शंभुना सह काकतीन्द्रस्याभेदाध्यवसायः / कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययरूपातिशयोक्तिर्यथा--- मातः ! कथं काकतिनाथदृष्टेरग्रेसराः कामशराः पतन्ति / तद्रूपलावण्यजितः स्मरो ऽपि नूनं गतः किंकरताममुष्य
Prataparudriya,verse,viprud_8.111,atra kāryabhūtasya smaraśarapātasya kāraṇabhūtāt priyadṛṣṭipātāt pūrvakālatvamuktam / [viii.13-sahoktyalaṅkāraḥ] sahoktyalaṅkāraḥ / athoktisāmyālaṃkāranirūpaṇe 'tiśayoktihetukā sahoktirnirūpyate / sahārthenānvayo yatra bhavedatiśayoktitaḥ / kalpitaupamyaparyantā sā sahoktiritīṣyate,अत्र कार्यभूतस्य स्मरशरपातस्य कारणभूतात् प्रियदृष्टिपातात् पूर्वकालत्वमुक्तम् / [विइइ.१३-सहोक्त्यलङ्कारः] सहोक्त्यलङ्कारः / अथोक्तिसाम्यालंकारनिरूपणे ऽतिशयोक्तिहेतुका सहोक्तिर्निरूप्यते / सहार्थेनान्वयो यत्र भवेदतिशयोक्तितः / कल्पितौपम्यपर्यन्ता सा सहोक्तिरितीष्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.112,yatra bhede 'bhedarūpayā kāryakāraṇapaurvāparyaviparyayarūpayā vātiśayoktyā ekasya prādhānyenānvaye 'parasya sahārthena saṃbandhe upamānopameyabhāvaḥ kalpyate tatra sahoktiḥ / prākaraṇikāprākaraṇikaviṣayatvādupamānopameyabhāvasya sahārthasaṃbandhena dvayorapi prakṛtatvānna tadātmatā / kāryakāraṇapaurvāparyaviparyayarūpātiśayoktimūlā sahoktiryathā- andhrakṣamābhṛtsubhaṭāsidhārā raṇeṣu nīlotpalapatrabhāsaḥ / patanti kaṇṭheṣvaribhūpatīnāṃ sākaṃ surastrījanamuktamālyaiḥ,यत्र भेदे ऽभेदरूपया कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययरूपया वातिशयोक्त्या एकस्य प्राधान्येनान्वये ऽपरस्य सहार्थेन संबन्धे उपमानोपमेयभावः कल्प्यते तत्र सहोक्तिः / प्राकरणिकाप्राकरणिकविषयत्वादुपमानोपमेयभावस्य सहार्थसंबन्धेन द्वयोरपि प्रकृतत्वान्न तदात्मता / कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययरूपातिशयोक्तिमूला सहोक्तिर्यथा- अन्ध्रक्षमाभृत्सुभटासिधारा रणेषु नीलोत्पलपत्रभासः / पतन्ति कण्ठेष्वरिभूपतीनां साकं सुरस्त्रीजनमुक्तमाल्यैः
Prataparudriya,verse,viprud_8.113,atra kṛpāṇapatanottarakālabhāvino divyamālyapatanasya sahakālatvamuktamiti paurvāparyaviparyayaḥ / bhede 'bhedarūpātiśayoktiḥ śleṣagarbhābhedādhyavasāyarūpā cārutvātiśayahetuḥ / tanmūlā yathā--- dine dine rudranarādhipasya pratāpalakṣmīrudayaṃ prayāti / prakāśitāśeṣadigantarālā vivasvatā sārdhamanindyabhāsā,अत्र कृपाणपतनोत्तरकालभाविनो दिव्यमाल्यपतनस्य सहकालत्वमुक्तमिति पौर्वापर्यविपर्ययः / भेदे ऽभेदरूपातिशयोक्तिः श्लेषगर्भाभेदाध्यवसायरूपा चारुत्वातिशयहेतुः / तन्मूला यथा--- दिने दिने रुद्रनराधिपस्य प्रतापलक्ष्मीरुदयं प्रयाति / प्रकाशिताशेषदिगन्तराला विवस्वता सार्धमनिन्द्यभासा
Prataparudriya,verse,viprud_8.114,atrodayaṃ prayātīti śleṣeṇodayaparvatābhyudayayorabhedādhyavasāyaḥ / [viii.14-vinoktyalaṅkāraḥ] vinoktyalaṅkāraḥ / atha sahoktipratipakṣarūpā vinoktirnirūpyate / vinā saṃbandhi yatkiṃcidyatrānyasya parābhavet / aramyatā ramyatā vā sā vinoktiriti smṛtā,अत्रोदयं प्रयातीति श्लेषेणोदयपर्वताभ्युदययोरभेदाध्यवसायः / [विइइ.१४-विनोक्त्यलङ्कारः] विनोक्त्यलङ्कारः / अथ सहोक्तिप्रतिपक्षरूपा विनोक्तिर्निरूप्यते / विना संबन्धि यत्किंचिद्यत्रान्यस्य पराभवेत् / अरम्यता रम्यता वा सा विनोक्तिरिति स्मृता
Prataparudriya,verse,viprud_8.115,"yatra kasyacidasaṃnidhānādvastu ramyamaramyaṃ vā bhavet sā vinoktiḥ / sā dvividhā---aramyatā, ramyatā ceti / aramyatā yathā--- pratāparudradevasya guṇavarṇanayā vinā / kīdṛśī kāvyaracanā saṃśṛṇudhvaṃ kavīśvarāḥ","यत्र कस्यचिदसंनिधानाद्वस्तु रम्यमरम्यं वा भवेत् सा विनोक्तिः / सा द्विविधा---अरम्यता, रम्यता चेति / अरम्यता यथा--- प्रतापरुद्रदेवस्य गुणवर्णनया विना / कीदृशी काव्यरचना संशृणुध्वं कवीश्वराः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.116,atra pratāparudraguṇavarṇanena vinā kāvyaśriyo 'śobhanatvamuktam / anena kāvyaśobhāmicchadbhiḥ kavibhiḥ pratāparudraguṇā varṇayitavyā iti vidhireva prakāśyate / ramyatā yathā--- kalāpūrṇe nityaṃ jayati jagatīndau trijagato vapuṣmatyānande vimalavibhave rudranṛpatau / vinā lakṣma prāpya pratidivasapūrṇāṃ nijatanuṃ prakāśaḥ syādinduryadi divi bhavet so 'pi subhagaḥ,अत्र प्रतापरुद्रगुणवर्णनेन विना काव्यश्रियो ऽशोभनत्वमुक्तम् / अनेन काव्यशोभामिच्छद्भिः कविभिः प्रतापरुद्रगुणा वर्णयितव्या इति विधिरेव प्रकाश्यते / रम्यता यथा--- कलापूर्णे नित्यं जयति जगतीन्दौ त्रिजगतो वपुष्मत्यानन्दे विमलविभवे रुद्रनृपतौ / विना लक्ष्म प्राप्य प्रतिदिवसपूर्णां निजतनुं प्रकाशः स्यादिन्दुर्यदि दिवि भवेत् सो ऽपि सुभगः
Prataparudriya,verse,viprud_8.117,"atra pratāparudre candramasaḥ kalaṅkena vinā śobhanatvamuktam / sakalaguṇaśālinaḥ pratipakṣasya purastāt tādṛśaguṇavattayaiva ramyatā, nānyatheti / [viii.15-samāsoktyalaṅkāraḥ] samāsoktyalaṅkāraḥ / viśeṣaṇānāṃ taulyena yatra prastutavartinām / aprastutasya gamyatvaṃ sā samāsoktiriṣyate","अत्र प्रतापरुद्रे चन्द्रमसः कलङ्केन विना शोभनत्वमुक्तम् / सकलगुणशालिनः प्रतिपक्षस्य पुरस्तात् तादृशगुणवत्तयैव रम्यता, नान्यथेति / [विइइ.१५-समासोक्त्यलङ्कारः] समासोक्त्यलङ्कारः / विशेषणानां तौल्येन यत्र प्रस्तुतवर्तिनाम् / अप्रस्तुतस्य गम्यत्वं सा समासोक्तिरिष्यते"
Prataparudriya,verse,viprud_8.118,"yatra prakṛtaviśeṣaṇasāmyādaprastutaṃ gamyate sā samāsoktiḥ / tat trividham---śliṣṭaviśeṣaṇasāmyaṃ, sādhāraṇam, aupamyagarbhaṃ ceti / śliṣṭaviśeṣaṇasāmyaṃ yathā--- sadyo viślathamekhalāṃ pulakitāmṛjvīṃ tanuṃ bibhratī rāgādandhrapateḥ kṛpāṇalatikā gṛhṇāti kaṇṭheṣvarīn / tadyogādanuraktabhāvavivaśāḥ saṃmīlitākṣāściraṃ śūnyāntaḥ karaṇā bhajanti khalu te bhāvasthitiṃ kāmapi","यत्र प्रकृतविशेषणसाम्यादप्रस्तुतं गम्यते सा समासोक्तिः / तत् त्रिविधम्---श्लिष्टविशेषणसाम्यं, साधारणम्, औपम्यगर्भं चेति / श्लिष्टविशेषणसाम्यं यथा--- सद्यो विश्लथमेखलां पुलकितामृज्वीं तनुं बिभ्रती रागादन्ध्रपतेः कृपाणलतिका गृह्णाति कण्ठेष्वरीन् / तद्योगादनुरक्तभावविवशाः संमीलिताक्षाश्चिरं शून्यान्तः करणा भजन्ति खलु ते भावस्थितिं कामपि"
Prataparudriya,verse,viprud_8.119,atra viślathamekhalā pulakitāmiti śliṣṭaviśeṣaṇamahimnā kṛpāṇalatikāyā nāyikātvapratītiḥ / anuraktabhāvavivaśā ityādiviśeṣaṇadvārā ripūṇāṃ nāyakatvapratītiḥ / sādhāraṇaviśeṣaṇena yathā--- vītavrīḍamapāstamānamudayadvaisvaryamāvirbhavat- svedaṃ nirbharagātravepathu milanmūrcchaṃ galadbāṣpakam / saṃjātapralayaṃ ca kākatimamīnātha ! smarodvejitā bhūpāḥ śailaguhāsu yānti vijanaṃ bhītyā samāliṅgitāḥ,अत्र विश्लथमेखला पुलकितामिति श्लिष्टविशेषणमहिम्ना कृपाणलतिकाया नायिकात्वप्रतीतिः / अनुरक्तभावविवशा इत्यादिविशेषणद्वारा रिपूणां नायकत्वप्रतीतिः / साधारणविशेषणेन यथा--- वीतव्रीडमपास्तमानमुदयद्वैस्वर्यमाविर्भवत्- स्वेदं निर्भरगात्रवेपथु मिलन्मूर्च्छं गलद्बाष्पकम् / संजातप्रलयं च काकतिममीनाथ ! स्मरोद्वेजिता भूपाः शैलगुहासु यान्ति विजनं भीत्या समालिङ्गिताः
Prataparudriya,verse,viprud_8.120,atra śṛṅgārabhayānakasādhāraṇaviśeṣabalād bhītyā samāliṅgitā iti nṛpāṇāṃ nāyakatvapratītiḥ / aupamyagarbhaviśeṣaṇena yathā--- bhṛtātmā guṇaratnaughaiḥ pūrṇaḥ saujanyavāriṇā / pratāparudranṛpatirdhatte viśvaṃbharāśriyam,अत्र शृङ्गारभयानकसाधारणविशेषबलाद् भीत्या समालिङ्गिता इति नृपाणां नायकत्वप्रतीतिः / औपम्यगर्भविशेषणेन यथा--- भृतात्मा गुणरत्नौघैः पूर्णः सौजन्यवारिणा / प्रतापरुद्रनृपतिर्धत्ते विश्वंभराश्रियम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.121,"atra samāsoktau sarvatra vyavahārasamāropa eva jīvitam / sa caturvidhaḥ / laukike vastuni laukikavyavahārasamāropaḥ, śāstrīyavastuvyavahārasamāropaśceti dvividhaḥ ; tathā śāstrīyavastuni śāstrīyavastuvyavahārasamāropaḥ, laukikavastuvyavahārasamāropaśceti / evaṃ caturvidhaḥ / yathākramamudāharaṇāni / saptāṅgasphuraduddāmadānalakṣmīvirājitaḥ / pratāparudro bhadrātmā tanute sārvabhaumatām","अत्र समासोक्तौ सर्वत्र व्यवहारसमारोप एव जीवितम् / स चतुर्विधः / लौकिके वस्तुनि लौकिकव्यवहारसमारोपः, शास्त्रीयवस्तुव्यवहारसमारोपश्चेति द्विविधः ; तथा शास्त्रीयवस्तुनि शास्त्रीयवस्तुव्यवहारसमारोपः, लौकिकवस्तुव्यवहारसमारोपश्चेति / एवं चतुर्विधः / यथाक्रममुदाहरणानि / सप्ताङ्गस्फुरदुद्दामदानलक्ष्मीविराजितः / प्रतापरुद्रो भद्रात्मा तनुते सार्वभौमताम्"
Prataparudriya,verse,viprud_8.122,atra laukike prakṛtavastuni laukikasya sārvabhaumanāmadheyasya diggajasya vyavahārapratītiḥ / tathā--- gurupramāṇena nijena sadyastiraskṛtodyatpratipakṣahetau / pratāparudrasya samityudagre khaḍge mahatkhaṇḍanapaṇḍitatvam,अत्र लौकिके प्रकृतवस्तुनि लौकिकस्य सार्वभौमनामधेयस्य दिग्गजस्य व्यवहारप्रतीतिः / तथा--- गुरुप्रमाणेन निजेन सद्यस्तिरस्कृतोद्यत्प्रतिपक्षहेतौ / प्रतापरुद्रस्य समित्युदग्रे खड्गे महत्खण्डनपण्डितत्वम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.123,atra laukike khaḍge tarkaśāstraprasiddhavastuvyavahārasamāropaḥ / tathā--- apūrvārthaślāghāgurubhaṇitasārasyapadavī śrutigrāhyaṃ tattvaṃ kimapi kalayantī pratipadam / prabandhaśrīrvīrakṣitibhuji kavīnāṃ vijayate budhaśreṇī yasyāṃ nipuṇamadhikartuṃ prabhavati,अत्र लौकिके खड्गे तर्कशास्त्रप्रसिद्धवस्तुव्यवहारसमारोपः / तथा--- अपूर्वार्थश्लाघागुरुभणितसारस्यपदवी श्रुतिग्राह्यं तत्त्वं किमपि कलयन्ती प्रतिपदम् / प्रबन्धश्रीर्वीरक्षितिभुजि कवीनां विजयते बुधश्रेणी यस्यां निपुणमधिकर्तुं प्रभवति
Prataparudriya,verse,viprud_8.124,atrālaṃkāraśāstrīye vastuni tantraśāstraprasiddhavalastuvyavahārasamāropaḥ / tathā--- sālaṃkārā lasadvarṇā saguṇā rasanirbharā / bhāvānubandhinī bhāti bhāratī kākatīśvare,अत्रालंकारशास्त्रीये वस्तुनि तन्त्रशास्त्रप्रसिद्धवलस्तुव्यवहारसमारोपः / तथा--- सालंकारा लसद्वर्णा सगुणा रसनिर्भरा / भावानुबन्धिनी भाति भारती काकतीश्वरे
Prataparudriya,verse,viprud_8.125,atrālaṃkāraśāstrīye vastuni bhāratyākhye laukikanāyikāvyavahārasamāropaḥ / samāsoktau viśeṣaṇaviśeṣyayordvayorupādānābhāvācchleṣādviśeṣaḥ / [viii.16-vakroktyalaṅkāraḥ] vakroktyalaṅkāraḥ / anyeṣāmapyalaṃkārāṇāmuktisāmye 'pi śleṣagarbhatvaviśeṣāt vakroktirucyate--- anyathoktasya vākyasya kākvā śleṣeṇa vā bhavet / anyathā yojanaṃ yatra sā vakroktirnigadyate,अत्रालंकारशास्त्रीये वस्तुनि भारत्याख्ये लौकिकनायिकाव्यवहारसमारोपः / समासोक्तौ विशेषणविशेष्ययोर्द्वयोरुपादानाभावाच्छ्लेषाद्विशेषः / [विइइ.१६-वक्रोक्त्यलङ्कारः] वक्रोक्त्यलङ्कारः / अन्येषामप्यलंकाराणामुक्तिसाम्ये ऽपि श्लेषगर्भत्वविशेषात् वक्रोक्तिरुच्यते--- अन्यथोक्तस्य वाक्यस्य काक्वा श्लेषेण वा भवेत् / अन्यथा योजनं यत्र सा वक्रोक्तिर्निगद्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.126,yatra kayācidvivakṣayā prayuktasya vākyasya anyathā vivakṣayā yojanā kriyate sā vakroktiḥ / uktivakratve kathaṃcit saṃbhavatyapyevaṃvidhalakṣaṇābhāvāt sarvālaṃkārebhyo bhidyate / kākvā yathā--- bahuvaḷḷaho khu rāā sahi tassa siriṃmi ṇibhbharāsattī / ṇūṇā sirie vi tumaṃ appāṇaṃ kiṃ ṇu ḷahuvasi,यत्र कयाचिद्विवक्षया प्रयुक्तस्य वाक्यस्य अन्यथा विवक्षया योजना क्रियते सा वक्रोक्तिः / उक्तिवक्रत्वे कथंचित् संभवत्यप्येवंविधलक्षणाभावात् सर्वालंकारेभ्यो भिद्यते / काक्वा यथा--- बहुवऌऌअहो खु राआ सहि तस्स सिरिंमि णिभ्भरासत्ती / णूणा सिरिए वि तुमं अप्पाणं किं णु ऌअहुवसि
Prataparudriya,verse,viprud_8.127,"(/bahuvallabhaḥ khalu rājā sakhi tasya śriyāṃ nirbharāsaktiḥ / nyūnā śriyo 'pi tvamātmānaṃ kiṃ nu laghayasi //) atra tvamapi śriyo nyūnaguṇā na bhavati / atastvayyapi nṛpatirāsakta eva, kimityātmānaṃ laghūkaroṣīti kākvā pratīyate / śleṣeṇa yathā--- kaste sundari vartate hṛdi sadā ? kimindurna hi kṣoṇībhṛttilakaḥ; sumerurayi kiṃ ? no rudradevo vibhuḥ / īśaḥ kiṃ sakhi ! satyamāttha subhage ! tvaṃ gotrasārodbhave- tyālyāṃ khalvapahāsavāci virahaṃ kiṃcidvadhūrvyasmarat","(/बहुवल्लभः खलु राजा सखि तस्य श्रियां निर्भरासक्तिः / न्यूना श्रियो ऽपि त्वमात्मानं किं नु लघयसि //) अत्र त्वमपि श्रियो न्यूनगुणा न भवति / अतस्त्वय्यपि नृपतिरासक्त एव, किमित्यात्मानं लघूकरोषीति काक्वा प्रतीयते / श्लेषेण यथा--- कस्ते सुन्दरि वर्तते हृदि सदा ? किमिन्दुर्न हि क्षोणीभृत्तिलकः; सुमेरुरयि किं ? नो रुद्रदेवो विभुः / ईशः किं सखि ! सत्यमात्थ सुभगे ! त्वं गोत्रसारोद्भवे- त्याल्यां खल्वपहासवाचि विरहं किंचिद्वधूर्व्यस्मरत्"
Prataparudriya,verse,viprud_8.128,[viii.17-svabhāvoktiḥ] atha svabhāvoktiḥ / svabhāvoktirasau cāru yathāvadvastuvarṇanam,[विइइ.१७-स्वभावोक्तिः] अथ स्वभावोक्तिः / स्वभावोक्तिरसौ चारु यथावद्वस्तुवर्णनम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.129,yatra cārutayā vastuno yathāvadvarṇanaṃ nibadhyate sā svabhāvoktiḥ / yathā--- madaścyutā nartitakarṇatālamuddhūtamūrdhnā tripadasthitena / lolāgrahastena gajena jāto nityotsavaḥ kākativīrarudraḥ,यत्र चारुतया वस्तुनो यथावद्वर्णनं निबध्यते सा स्वभावोक्तिः / यथा--- मदश्च्युता नर्तितकर्णतालमुद्धूतमूर्ध्ना त्रिपदस्थितेन / लोलाग्रहस्तेन गजेन जातो नित्योत्सवः काकतिवीररुद्रः
Prataparudriya,verse,viprud_8.130,[viii.18-vyājoktyalaṅkāraḥ] vyājoktyalaṅkāraḥ / athoktisāmyād vyājoktirucyate / vyājoktiḥ sā samudbhūtaṃ vastu yatra nigūhyate,[विइइ.१८-व्याजोक्त्यलङ्कारः] व्याजोक्त्यलङ्कारः / अथोक्तिसाम्याद् व्याजोक्तिरुच्यते / व्याजोक्तिः सा समुद्भूतं वस्तु यत्र निगूह्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.131,yatra prakāśaṃ vastu sāmyagarbhatvena nigūhanārhatvāt kenacit vyājena pracchādyate sā vyājoktiḥ / yathā--- kṣoṇīpāṇigrahaṇasamaye saṃmadādromaharṣe sarvāṅgīṇe nṛpatitilakaḥ kākatīyānvayenduḥ / dhīrodāttaḥ śiśirasalilaiḥ kiṃ nu rājyābhiṣekaḥ kartavyaḥ syāditi mṛdu hasan vīkṣate mantrivṛddhān,यत्र प्रकाशं वस्तु साम्यगर्भत्वेन निगूहनार्हत्वात् केनचित् व्याजेन प्रच्छाद्यते सा व्याजोक्तिः / यथा--- क्षोणीपाणिग्रहणसमये संमदाद्रोमहर्षे सर्वाङ्गीणे नृपतितिलकः काकतीयान्वयेन्दुः / धीरोदात्तः शिशिरसलिलैः किं नु राज्याभिषेकः कर्तव्यः स्यादिति मृदु हसन् वीक्षते मन्त्रिवृद्धान्
Prataparudriya,verse,viprud_8.132,atra kṣoṇīpāṇigrahaṇajanitaṃ romaharṣaṇaṃ dhīrodāttatayā pratāparudradevena mahābhiṣekasalilaśaityavyājena pracchādayatā mantriṇo vīkṣyante / [viii.19-mīlanālaṅkāraḥ] mīlanālaṅkāraḥ / vyājoktyuttaraṃ kiṃcitsāmyānmīlanamucyate / mīlanaṃ vastunā yatra vastvantaranigūhanam,अत्र क्षोणीपाणिग्रहणजनितं रोमहर्षणं धीरोदात्ततया प्रतापरुद्रदेवेन महाभिषेकसलिलशैत्यव्याजेन प्रच्छादयता मन्त्रिणो वीक्ष्यन्ते / [विइइ.१९-मीलनालङ्कारः] मीलनालङ्कारः / व्याजोक्त्युत्तरं किंचित्साम्यान्मीलनमुच्यते / मीलनं वस्तुना यत्र वस्त्वन्तरनिगूहनम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.133,"yatra vastunā vastvantaraṃ pracchāditaṃ bhavati sa mīlanālaṃkāraḥ / sa dvividhaḥ---sahajenāgantukatirodhānam, āgantukena sahajatirodhānaṃ ceti / yathākramamudāharaṇe--- ugraiḥ kākativīrarudranṛpaterderdaṇḍavisphūrjitair- yuddhaprāṅgaṇavarjiteṣu patiṣu kvāpi pralīnātmasu / viṣvaktīvratarasmarajvarajuṣāmaṅge dviṣadyoṣitāṃ saṃkrānto 'pi na lakṣyate pathi mahānūṣmā ciraṃ māravaḥ","यत्र वस्तुना वस्त्वन्तरं प्रच्छादितं भवति स मीलनालंकारः / स द्विविधः---सहजेनागन्तुकतिरोधानम्, आगन्तुकेन सहजतिरोधानं चेति / यथाक्रममुदाहरणे--- उग्रैः काकतिवीररुद्रनृपतेर्देर्दण्डविस्फूर्जितैर्- युद्धप्राङ्गणवर्जितेषु पतिषु क्वापि प्रलीनात्मसु / विष्वक्तीव्रतरस्मरज्वरजुषामङ्गे द्विषद्योषितां संक्रान्तो ऽपि न लक्ष्यते पथि महानूष्मा चिरं मारवः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.134,atra sahajena ripukāminīgatena smarānaloṣmaṇā mārgavaśādāgantuko marūṣmā tirodhīyate / tathā--- pratāparudrasya bhujaprabhāvādantarbhayād bhūmibhujāmajasram / svedāśrukampādyudaye 'pyanaṅgagoṣṭhyāṃ striyaḥ premṇi na viśvasanti,अत्र सहजेन रिपुकामिनीगतेन स्मरानलोष्मणा मार्गवशादागन्तुको मरूष्मा तिरोधीयते / तथा--- प्रतापरुद्रस्य भुजप्रभावादन्तर्भयाद् भूमिभुजामजस्रम् / स्वेदाश्रुकम्पाद्युदये ऽप्यनङ्गगोष्ठ्यां स्त्रियः प्रेम्णि न विश्वसन्ति
Prataparudriya,verse,viprud_8.135,atra bhayajanitena kampādinā'gantukena sahajasya premajanitasya kampādestirodhānam / [viii.20-sāmānyālaṅkāraḥ] sāmānyālaṅkāraḥ / sāmānyaṃ guṇasāmyena yatra vastvantaraikatā,अत्र भयजनितेन कम्पादिनाऽगन्तुकेन सहजस्य प्रेमजनितस्य कम्पादेस्तिरोधानम् / [विइइ.२०-सामान्यालङ्कारः] सामान्यालङ्कारः / सामान्यं गुणसाम्येन यत्र वस्त्वन्तरैकता
Prataparudriya,verse,viprud_8.136,"yatra evasya vastuno guṇasāmyena vatsvantaraikātmyaṃ bhavati, sa sāmānyālaṃkāraḥ / yathā-- kailāsadugdhārṇavayānahaṃseṣvalakṣiteṣvandhranarendrakīrttau / trayaḥ pumāṃsaḥ prathame smayante svasevakān saṃbhramato vilokya","यत्र एवस्य वस्तुनो गुणसाम्येन वत्स्वन्तरैकात्म्यं भवति, स सामान्यालंकारः / यथा-- कैलासदुग्धार्णवयानहंसेष्वलक्षितेष्वन्ध्रनरेन्द्रकीर्त्तौ / त्रयः पुमांसः प्रथमे स्मयन्ते स्वसेवकान् संभ्रमतो विलोक्य"
Prataparudriya,verse,viprud_8.137,atra pratāparudrakīrttyāṃ jagatsu vijṛmbhitāyāṃ kailāsaprabhṛtīnāṃ vimalavastūnāṃ tadaikātmyam / [viii.21-tadguṇālaṅkāraḥ] tadguṇālaṅkāraḥ / itaraguṇasaṃnidhānātiśayasāmyāt tadguṇa ucyate / tadguṇaḥ svaguṇatyāgādanyotkṛṣṭaguṇāhṛtiḥ,अत्र प्रतापरुद्रकीर्त्त्यां जगत्सु विजृम्भितायां कैलासप्रभृतीनां विमलवस्तूनां तदैकात्म्यम् / [विइइ.२१-तद्गुणालङ्कारः] तद्गुणालङ्कारः / इतरगुणसंनिधानातिशयसाम्यात् तद्गुण उच्यते / तद्गुणः स्वगुणत्यागादन्योत्कृष्टगुणाहृतिः
Prataparudriya,verse,viprud_8.138,yatra nyūnaṃ svaguṇaṃ vihāya saṃnihitavastunaḥ sakāśādutkṛṣṭaguṇaḥ svīkriyate sa tadguṇālaṅkāraḥ / yathā--- pratāparudradevāṅghrinakhajyotsnāvijṛmbhitaiḥ / namannṛpatimāṇikyamaulayaḥ śucayaḥ kṛtāḥ,यत्र न्यूनं स्वगुणं विहाय संनिहितवस्तुनः सकाशादुत्कृष्टगुणः स्वीक्रियते स तद्गुणालङ्कारः / यथा--- प्रतापरुद्रदेवाङ्घ्रिनखज्योत्स्नाविजृम्भितैः / नमन्नृपतिमाणिक्यमौलयः शुचयः कृताः
Prataparudriya,verse,viprud_8.139,atra praṇamatāṃ bhūpatīnāṃ padmarāgamukuṭāḥ svāṃ śoṇaprabhāṃ muktvā kākativīrarudrapadanakhajyotsnāgataṃ dhavalimānamudvahanti sma / [viii.22-atadguṇālaṅkāraḥ] atadguṇālaṅkāraḥ / tatprātipakṣyādatadguṇo nirūpyate / sati hetāvanyaguṇāsvīkāraḥ syādatadguṇaḥ,अत्र प्रणमतां भूपतीनां पद्मरागमुकुटाः स्वां शोणप्रभां मुक्त्वा काकतिवीररुद्रपदनखज्योत्स्नागतं धवलिमानमुद्वहन्ति स्म / [विइइ.२२-अतद्गुणालङ्कारः] अतद्गुणालङ्कारः / तत्प्रातिपक्ष्यादतद्गुणो निरूप्यते / सति हेतावन्यगुणास्वीकारः स्यादतद्गुणः
Prataparudriya,verse,viprud_8.140,yatra saṃnidhānarūpe hetau satyapyanyaguṇasvīkāro nāsti asāvatadguṇālaṃkāraḥ / yathā--- īśānaṃ samayā jagatyaṭati tallīlāṭṭahāsojjvale daityāriṃ paritastadaṅgavilasannīladyutidyotite / brahmāṇaṃ nikaṣā ca tattanumilatsvarṇaprabhābhāsvare puṣṇan rudranarendrakīrttivibhavaḥ svāmeva śubhrāṃ chavim,यत्र संनिधानरूपे हेतौ सत्यप्यन्यगुणस्वीकारो नास्ति असावतद्गुणालंकारः / यथा--- ईशानं समया जगत्यटति तल्लीलाट्टहासोज्ज्वले दैत्यारिं परितस्तदङ्गविलसन्नीलद्युतिद्योतिते / ब्रह्माणं निकषा च तत्तनुमिलत्स्वर्णप्रभाभास्वरे पुष्णन् रुद्रनरेन्द्रकीर्त्तिविभवः स्वामेव शुभ्रां छविम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.141,atra hariharaviriñcīnāṃ samīpavartiṣu jagatsu tattannānāprabhāsamagreṣvapi nirantaraṃ viharamāṇasya pratāparudrayaśaso niraṅkuśaḥ svakīya eva dhavalim vijṛmbhate / [viii.23-virodhālaṅkāraḥ] virodhālaṅkāraḥ / atadguṇe kiṃcitprakrāntatvād virodhasya virodhālaṃkāro nirūpyate / ābhāsatve virodhasya virodhālaṃkṛtirmatā,अत्र हरिहरविरिञ्चीनां समीपवर्तिषु जगत्सु तत्तन्नानाप्रभासमग्रेष्वपि निरन्तरं विहरमाणस्य प्रतापरुद्रयशसो निरङ्कुशः स्वकीय एव धवलिम् विजृम्भते / [विइइ.२३-विरोधालङ्कारः] विरोधालङ्कारः / अतद्गुणे किंचित्प्रक्रान्तत्वाद् विरोधस्य विरोधालंकारो निरूप्यते / आभासत्वे विरोधस्य विरोधालंकृतिर्मता
Prataparudriya,verse,viprud_8.142,yatra prathamamābhāsatayā pratīto virodhaḥ paryavasāne parihriyate sa virodhālaṃkāraḥ / tatra jāterjātyādinā saha virodhe catvāro bhedāḥ / kriyāyāḥ kriyāguṇadravyaiḥ saha virodhe trayo bhedāḥ / guṇasya guṇadravyābhyāṃ virodhe dvau bhedau / dravyasya dravyeṇa saha virodhe eko bhedaḥ / evaṃ daśa virodhe bhedāḥ / jāterjātyā kriyayā ca virodho yathā--- padmākaro 'pi vilasati nitarāmajaḍāśayo 'yamurvīśaḥ / vimalataravāridhārāpyāsīdvairikṣitīśatāpakarī,यत्र प्रथममाभासतया प्रतीतो विरोधः पर्यवसाने परिह्रियते स विरोधालंकारः / तत्र जातेर्जात्यादिना सह विरोधे चत्वारो भेदाः / क्रियायाः क्रियागुणद्रव्यैः सह विरोधे त्रयो भेदाः / गुणस्य गुणद्रव्याभ्यां विरोधे द्वौ भेदौ / द्रव्यस्य द्रव्येण सह विरोधे एको भेदः / एवं दश विरोधे भेदाः / जातेर्जात्या क्रियया च विरोधो यथा--- पद्माकरो ऽपि विलसति नितरामजडाशयो ऽयमुर्वीशः / विमलतरवारिधाराप्यासीद्वैरिक्षितीशतापकरी
Prataparudriya,verse,viprud_8.143,"atra pūrvārdhe jātyorvirodhaḥ, kamalākaro 'pyajaḍāśaya iti virodhāt / uttarārdhe jātikriyayorvirodhaḥ, vimalataravāridhārāyāḥ saṃtāpakaraṇavirodhāt / atra śleṣamūlo virodhaḥ / jāterguṇadravyābhyāṃ virodho yathā--- amadaḥ sārvabhaumo 'pi bhāsvānapi kalānidhiḥ / vīrarudranarendro 'yamadbhutānāṃ vihārabhūḥ","अत्र पूर्वार्धे जात्योर्विरोधः, कमलाकरो ऽप्यजडाशय इति विरोधात् / उत्तरार्धे जातिक्रिययोर्विरोधः, विमलतरवारिधारायाः संतापकरणविरोधात् / अत्र श्लेषमूलो विरोधः / जातेर्गुणद्रव्याभ्यां विरोधो यथा--- अमदः सार्वभौमो ऽपि भास्वानपि कलानिधिः / वीररुद्रनरेन्द्रो ऽयमद्भुतानां विहारभूः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.144,atra sārvabhaumo 'pyamada iti jātiguṇayorvirodhaḥ / bhāsvānapi kalānidhiriti jātidravyayorvirodhaḥ / kalānidherekatvāt dravyatvam / atrāpi śleṣamūlatā / kriyāyāḥ kriyayā virodho yathā--- dharmadviṣāmarthamuṣāṃ ca bhaṅgamutpādayan kākativīrarudraḥ / trivargasādhāraṇagocaro 'pi karoti kāmadviṣi bhāvamārdram,अत्र सार्वभौमो ऽप्यमद इति जातिगुणयोर्विरोधः / भास्वानपि कलानिधिरिति जातिद्रव्ययोर्विरोधः / कलानिधेरेकत्वात् द्रव्यत्वम् / अत्रापि श्लेषमूलता / क्रियायाः क्रियया विरोधो यथा--- धर्मद्विषामर्थमुषां च भङ्गमुत्पादयन् काकतिवीररुद्रः / त्रिवर्गसाधारणगोचरो ऽपि करोति कामद्विषि भावमार्द्रम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.145,atra trivargasādhāraṇavṛtterdharmārthavirodhiṣu bhaṅgakaraṇaṃ kāmārau snehakaraṇaṃ ca viruddham / kriyāyā guṇadravyābhyāṃ virodho yathā--- eṣa jiṣṇuvihāro 'pi gotravātsalyalālasaḥ / karoti kamalollāsaṃ rājāpyandhranareśvaraḥ,अत्र त्रिवर्गसाधारणवृत्तेर्धर्मार्थविरोधिषु भङ्गकरणं कामारौ स्नेहकरणं च विरुद्धम् / क्रियाया गुणद्रव्याभ्यां विरोधो यथा--- एष जिष्णुविहारो ऽपि गोत्रवात्सल्यलालसः / करोति कमलोल्लासं राजाप्यन्ध्रनरेश्वरः
Prataparudriya,verse,viprud_8.146,atra jiṣṇuvihārasya gotravātsalyamiti kriyāguṇayorvirodhaḥ / kamalollāsaṃ kurvannapi rājeti kriyādravyayorvirodhaḥ / atrāpi śleṣamūlataiva / guṇasya guṇena virodho yathā--- rajjaṃto bhuvaṇamiaṃ rāetti jae salāhaṇijjo si / ruddaṇariṃda ! kahaṃ sā rattā vi a paṃḍurā jāā,अत्र जिष्णुविहारस्य गोत्रवात्सल्यमिति क्रियागुणयोर्विरोधः / कमलोल्लासं कुर्वन्नपि राजेति क्रियाद्रव्ययोर्विरोधः / अत्रापि श्लेषमूलतैव / गुणस्य गुणेन विरोधो यथा--- रज्जंतो भुवणमिअं राएत्ति जए सलाहणिज्जो सि / रुद्दणरिंद ! कहं सा रत्ता वि अ पंडुरा जाआ
Prataparudriya,verse,viprud_8.147,(rañjayan bhuvanamidaṃ rājeti yathā ślāghanīyo 'si / rudranarendra ! kathaṃ sā raktāpi ca puṇḍurā jātā //) atra raktatvapāṇḍuratvayorvihodhaḥ / guṇasya dravyeṇa virodho yathā--- jvalatpratāparaudro 'pi kākatīyanareśvaraḥ / bhūtvā jaivātṛko bhāti śaśvadviśvapriyaṃkaraḥ,(रञ्जयन् भुवनमिदं राजेति यथा श्लाघनीयो ऽसि / रुद्रनरेन्द्र ! कथं सा रक्तापि च पुण्डुरा जाता //) अत्र रक्तत्वपाण्डुरत्वयोर्विहोधः / गुणस्य द्रव्येण विरोधो यथा--- ज्वलत्प्रतापरौद्रो ऽपि काकतीयनरेश्वरः / भूत्वा जैवातृको भाति शश्वद्विश्वप्रियंकरः
Prataparudriya,verse,viprud_8.148,atra pratāparaudro 'pi jaivātṛka iti guṇadravyayorvirodhaḥ / dravyasya dravyeṇa virodho yathā--- vibhāti kākatīndro 'yaṃ rudro 'pi caturānanaḥ / tathā ca jiṣṇurityeṣa kathyate puruṣottamaḥ,अत्र प्रतापरौद्रो ऽपि जैवातृक इति गुणद्रव्ययोर्विरोधः / द्रव्यस्य द्रव्येण विरोधो यथा--- विभाति काकतीन्द्रो ऽयं रुद्रो ऽपि चतुराननः / तथा च जिष्णुरित्येष कथ्यते पुरुषोत्तमः
Prataparudriya,verse,viprud_8.149,evaṃ daśa bhedā darśitāḥ / ayamaśleṣeṇāpi bhavati / yathā--- svabhāvaśiśirā dṛṣṭirapi kākatibhūbhujaḥ / sarvāṅgatāpinī jātā pratipakṣamahībhṛtām,एवं दश भेदा दर्शिताः / अयमश्लेषेणापि भवति / यथा--- स्वभावशिशिरा दृष्टिरपि काकतिभूभुजः / सर्वाङ्गतापिनी जाता प्रतिपक्षमहीभृताम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.150,atra svabhāvaśiśirāpi tāpinīti virodhaḥ / [viii.24-viśeṣālaṅkāraḥ] viśeṣālaṅkāraḥ / atha virodhagarbhālaṃkārā nirūpyante / ādhārarahitādheyamekaṃ cānekagocaram / aśakyavastukaraṇaṃ viśeṣālaṃkṛtistridhā,अत्र स्वभावशिशिरापि तापिनीति विरोधः / [विइइ.२४-विशेषालङ्कारः] विशेषालङ्कारः / अथ विरोधगर्भालंकारा निरूप्यन्ते / आधाररहिताधेयमेकं चानेकगोचरम् / अशक्यवस्तुकरणं विशेषालंकृतिस्त्रिधा
Prataparudriya,verse,viprud_8.151,yatrādhāramantareṇādheyo nibadhyate sa eko viśeṣaḥ / ekasyānekagocaratve dvitīyo viśeṣaḥ / prakṛtādaśakyavastvantarakaraṇe tṛtīyaḥ / yathākramamudāharaṇāni-- nalanahuṣadilīpadharmaputraprabhṛtinareśvarasaṃśritā yaśaḥ śrīḥ / anudinamadhunābhyupetya maitrīṃ vilasati kākativīrarudrakīrttyā,यत्राधारमन्तरेणाधेयो निबध्यते स एको विशेषः / एकस्यानेकगोचरत्वे द्वितीयो विशेषः / प्रकृतादशक्यवस्त्वन्तरकरणे तृतीयः / यथाक्रममुदाहरणानि-- नलनहुषदिलीपधर्मपुत्रप्रभृतिनरेश्वरसंश्रिता यशः श्रीः / अनुदिनमधुनाभ्युपेत्य मैत्रीं विलसति काकतिवीररुद्रकीर्त्त्या
Prataparudriya,verse,viprud_8.152,atra prācāṃ bhūpatīnāmādhārabhūtānāṃ tirodhāne 'pyāśritāyāḥ kīrtteravasthānam / yathā ca--- paśyanto bhayavihvalāḥ pratinṛpāḥ paścāt puraḥ pārśvayor rapyantarbahirandhrapārthivapatiṃ protkṣiptakaukṣeyakam / niḥ sīnotbaṇadhāvanavyatikaraprabhraṣṭadorāyudhāḥ śailācchelamaṭanti kampavilasadgāmbhīryaśauryaśriyaḥ,अत्र प्राचां भूपतीनामाधारभूतानां तिरोधाने ऽप्याश्रितायाः कीर्त्तेरवस्थानम् / यथा च--- पश्यन्तो भयविह्वलाः प्रतिनृपाः पश्चात् पुरः पार्श्वयोर् रप्यन्तर्बहिरन्ध्रपार्थिवपतिं प्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकम् / निः सीनोत्बणधावनव्यतिकरप्रभ्रष्टदोरायुधाः शैलाच्छेलमटन्ति कम्पविलसद्गाम्भीर्यशौर्यश्रियः
Prataparudriya,verse,viprud_8.153,atra bhayabhrāntānāṃ śatrunṛpatīnāṃ pratāparudranṛpatireko 'pyanekatra pratīyate / tathā ca--- apārakaruṇānidheḥ sadasi vīrarudraprabhoḥ prasādamadhurakramā lagati yatra dṛṣṭirjane / atīndramatikiṃnarādhipamaśeṣalokonnataṃ na kiṃ mimadhitiṣṭhati tribhuvane sa sarvādhikaḥ,अत्र भयभ्रान्तानां शत्रुनृपतीनां प्रतापरुद्रनृपतिरेको ऽप्यनेकत्र प्रतीयते / तथा च--- अपारकरुणानिधेः सदसि वीररुद्रप्रभोः प्रसादमधुरक्रमा लगति यत्र दृष्टिर्जने / अतीन्द्रमतिकिंनराधिपमशेषलोकोन्नतं न किं मिमधितिष्ठति त्रिभुवने स सर्वाधिकः
Prataparudriya,verse,viprud_8.154,apra sādhāraṇo janaḥ pratāparudradṛṣṭiprasādapātrīkṛtaḥ kiṃ kiṃ na labhata ityaśakyavastvantarakaraṇam / [viii.25-adhikālaṅkāraḥ] adhikālaṅkāraḥ / ādhārādheyavaicitryādadhikālaṃkāro nirūpyate / ādhārādheyayorānurūpyābhāvo 'dhiko mataḥ,अप्र साधारणो जनः प्रतापरुद्रदृष्टिप्रसादपात्रीकृतः किं किं न लभत इत्यशक्यवस्त्वन्तरकरणम् / [विइइ.२५-अधिकालङ्कारः] अधिकालङ्कारः / आधाराधेयवैचित्र्यादधिकालंकारो निरूप्यते / आधाराधेययोरानुरूप्याभावो ऽधिको मतः
Prataparudriya,verse,viprud_8.155,"yatrāśrayāśrayiṇorānurūpyaṃ nāsti so 'dhikālaṃkāraḥ / sa dvividhaḥ, āśrayasyālpatvamahattvābhyām / stoke brahmāṇḍarandhre vipulataratayā svairasaṃcārahelā- saṃkocādekarāśībhavadatanurucau kākatīndrasya kīrttau / etaiḥ prāleyapṛthvīdhararajatagirisvarṇadīśītabhānu- kṣīrambhorāśimukhyaiḥ prakaṭitamadhunā taddhanībhāvarūpam","यत्राश्रयाश्रयिणोरानुरूप्यं नास्ति सो ऽधिकालंकारः / स द्विविधः, आश्रयस्याल्पत्वमहत्त्वाभ्याम् / स्तोके ब्रह्माण्डरन्ध्रे विपुलतरतया स्वैरसंचारहेला- संकोचादेकराशीभवदतनुरुचौ काकतीन्द्रस्य कीर्त्तौ / एतैः प्रालेयपृथ्वीधररजतगिरिस्वर्णदीशीतभानु- क्षीरम्भोराशिमुख्यैः प्रकटितमधुना तद्धनीभावरूपम्"
Prataparudriya,verse,viprud_8.156,atrāśrayasya rodaḥ kuharasyālpatvamāśritasya pratāparudrayaśaso vaipulyam / dvitīyo yathā--- kvāpi kvāpi kaliṅgamālavamahārāṣṭrāṅgavaṅgādayo bhūpāstādṛśasainyavaibhavasamākrāntākhilāśāntarāḥ / līnāḥ kākativīrarudranṛpatervyūhaprapañcaśriyā niḥ sīme balavāridhau vidadhate pūrtiṃ na koṇe 'pyaho,अत्राश्रयस्य रोदः कुहरस्याल्पत्वमाश्रितस्य प्रतापरुद्रयशसो वैपुल्यम् / द्वितीयो यथा--- क्वापि क्वापि कलिङ्गमालवमहाराष्ट्राङ्गवङ्गादयो भूपास्तादृशसैन्यवैभवसमाक्रान्ताखिलाशान्तराः / लीनाः काकतिवीररुद्रनृपतेर्व्यूहप्रपञ्चश्रिया निः सीमे बलवारिधौ विदधते पूर्तिं न कोणे ऽप्यहो
Prataparudriya,verse,viprud_8.157,atrāśrayasya pratāparudrasainyāmbudhervaipulyam / āśritānāmaṅgavaṅgakaliṅgaprabhṛtirājakānīkinīnāmalpatvam / atha vibhāvanā viśeṣoktiśca / kāraṇena vinā kāryasyotpattiḥ syādvibhāvanā / tatsāmagrayāmanutpattirviśeṣoktirnigadyate,अत्राश्रयस्य प्रतापरुद्रसैन्याम्बुधेर्वैपुल्यम् / आश्रितानामङ्गवङ्गकलिङ्गप्रभृतिराजकानीकिनीनामल्पत्वम् / अथ विभावना विशेषोक्तिश्च / कारणेन विना कार्यस्योत्पत्तिः स्याद्विभावना / तत्सामग्रयामनुत्पत्तिर्विशेषोक्तिर्निगद्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.158,yatra prasiddhakāraṇaparityāgena kāryasyotpattirnigadyate sā vibhāvanā / yatra sākalye satyapi kāryasyānutpattiḥ sā viśeṣoktiḥ / yathā--- pratāparudreṇa parājitānāṃ pratyarthināṃ vindhyaguhāgatānām / tamāṃsyarātrīṇi samudbhavanti tejāṃsi dhasreṣvapi nodbhavanti,यत्र प्रसिद्धकारणपरित्यागेन कार्यस्योत्पत्तिर्निगद्यते सा विभावना / यत्र साकल्ये सत्यपि कार्यस्यानुत्पत्तिः सा विशेषोक्तिः / यथा--- प्रतापरुद्रेण पराजितानां प्रत्यर्थिनां विन्ध्यगुहागतानाम् / तमांस्यरात्रीणि समुद्भवन्ति तेजांसि धस्रेष्वपि नोद्भवन्ति
Prataparudriya,verse,viprud_8.159,atra tamaḥ prādurbhāvasya prasiddhakāraṇaṃ rātriḥ / tayā vināpi tasyotpattirnibaddhā / aprasiddhaṃ kāraṇaṃ śokādyastyeva / tathā ahassu ravikiraṇeṣu satsvapi tejaso 'nutpattiriti atra niṣpratāpatvādi nimittamastyeva / [viii.26-asaṃgatyalaṅkāraḥ] asaṃgatyalaṅkāraḥ / kāryakāraṇavirodhaprastāvād asaṃgatirucyate / kāryakāraṇayorbhinnadeśatve satyasaṃgatiḥ,अत्र तमः प्रादुर्भावस्य प्रसिद्धकारणं रात्रिः / तया विनापि तस्योत्पत्तिर्निबद्धा / अप्रसिद्धं कारणं शोकाद्यस्त्येव / तथा अहस्सु रविकिरणेषु सत्स्वपि तेजसो ऽनुत्पत्तिरिति अत्र निष्प्रतापत्वादि निमित्तमस्त्येव / [विइइ.२६-असंगत्यलङ्कारः] असंगत्यलङ्कारः / कार्यकारणविरोधप्रस्तावाद् असंगतिरुच्यते / कार्यकारणयोर्भिन्नदेशत्वे सत्यसंगतिः
Prataparudriya,verse,viprud_8.160,yatraikadeśavartinorapi kāryakāraṇayorbhinnadeśasthitirnibadhyate 'sāvasaṃgatyalaṃkāraḥ / yathā--- bibhratyurvīdhurāṃ gurvī vīrarudranareśvare / bhavantyatitarāṃ śaśvannamrāḥ sāmantamaulayaḥ,यत्रैकदेशवर्तिनोरपि कार्यकारणयोर्भिन्नदेशस्थितिर्निबध्यते ऽसावसंगत्यलंकारः / यथा--- बिभ्रत्युर्वीधुरां गुर्वी वीररुद्रनरेश्वरे / भवन्त्यतितरां शश्वन्नम्राः सामन्तमौलयः
Prataparudriya,verse,viprud_8.161,atra rājñi bhūbhāraḥ śatruṣu namanamiti / [viii.27-vicitrālaṅkāraḥ] vicitrālaṅkāraḥ / virodhaprastāvādvicitraṃ nirūpyate / vicitraṃ svaviruddhasya phalaprāptyarthamudyamaḥ,अत्र राज्ञि भूभारः शत्रुषु नमनमिति / [विइइ.२७-विचित्रालङ्कारः] विचित्रालङ्कारः / विरोधप्रस्तावाद्विचित्रं निरूप्यते / विचित्रं स्वविरुद्धस्य फलप्राप्त्यर्थमुद्यमः
Prataparudriya,verse,viprud_8.162,yatra svaviruddhaphalaprāptyarthamudyogaḥ kriyate sa vicitrālaṃkāraḥ / yathā--- pratāparudranṛpateragre dūrānnareśvarāḥ / avarohanti hastibhyastānāroḍhumanargalam,यत्र स्वविरुद्धफलप्राप्त्यर्थमुद्योगः क्रियते स विचित्रालंकारः / यथा--- प्रतापरुद्रनृपतेरग्रे दूरान्नरेश्वराः / अवरोहन्ति हस्तिभ्यस्तानारोढुमनर्गलम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.163,atrāroḍhumavarohantīti viparītaphalaprāptyarthaṃ prayatnaḥ / anyonyālaṃkāraḥ / athānyonyaṃ nirūpyate / asyāpi virodhamūlatā / tadanyonyaṃ mitho yatrotpādyotpādakatā bhavet,अत्रारोढुमवरोहन्तीति विपरीतफलप्राप्त्यर्थं प्रयत्नः / अन्योन्यालंकारः / अथान्योन्यं निरूप्यते / अस्यापि विरोधमूलता / तदन्योन्यं मिथो यत्रोत्पाद्योत्पादकता भवेत्
Prataparudriya,verse,viprud_8.164,yatra parasparaṃ kriyādvārakamutpādyotpādakatvaṃ tadanyonyālaṃkāraḥ / yathā--- ārohatā rudranareśvareṇa virājate kākatirājapīṭham / āruhya tenojjvalaratnabhājā rājāpi lakṣmīmadhikāṃ bibharti,यत्र परस्परं क्रियाद्वारकमुत्पाद्योत्पादकत्वं तदन्योन्यालंकारः / यथा--- आरोहता रुद्रनरेश्वरेण विराजते काकतिराजपीठम् / आरुह्य तेनोज्ज्वलरत्नभाजा राजापि लक्ष्मीमधिकां बिभर्ति
Prataparudriya,verse,viprud_8.165,atra pratāparudrabhadrāsanayoranyonyālaṃkāryatvam / viṣamālaṃkāraḥ / atha virodhamūlo viṣamālaṃkāraḥ kathyate / viruddhakāryasyotpattiryatrānarthasya vā bhavet / virūpaghaṭanā cāsau viṣamālaṃkṛtistridhā,अत्र प्रतापरुद्रभद्रासनयोरन्योन्यालंकार्यत्वम् / विषमालंकारः / अथ विरोधमूलो विषमालंकारः कथ्यते / विरुद्धकार्यस्योत्पत्तिर्यत्रानर्थस्य वा भवेत् / विरूपघटना चासौ विषमालंकृतिस्त्रिधा
Prataparudriya,verse,viprud_8.166,yatra kāraṇādviruddhakāryasyotpattistadekaṃ viṣamam / akāryabhūtasyānarthasyotpattirdvitīyam / virūpayorvastunoḥ saṃghaṭane tṛtīyam / tatra prathamaṃ yathā--- rājñaḥ kākativīrarudranṛpateḥ khaḍgāt tamālaprabhād udbhūtāṃ śaradindukāntidhavalāṃ kīrttiśriyaṃ paśyatām / lokānāṃ muravairipādakamalājjātāṃ viyannimnagāṃ śrutvā saṃprati vismayādviramati prāptānubhāvaṃ manaḥ,यत्र कारणाद्विरुद्धकार्यस्योत्पत्तिस्तदेकं विषमम् / अकार्यभूतस्यानर्थस्योत्पत्तिर्द्वितीयम् / विरूपयोर्वस्तुनोः संघटने तृतीयम् / तत्र प्रथमं यथा--- राज्ञः काकतिवीररुद्रनृपतेः खड्गात् तमालप्रभाद् उद्भूतां शरदिन्दुकान्तिधवलां कीर्त्तिश्रियं पश्यताम् / लोकानां मुरवैरिपादकमलाज्जातां वियन्निम्नगां श्रुत्वा संप्रति विस्मयाद्विरमति प्राप्तानुभावं मनः
Prataparudriya,verse,viprud_8.167,atra nīlavarṇāt khaḍgādindughavalasya yaśasaḥ samutpattiḥ / dvitīyaṃ yathā--- āstāṃ jayāśā ripubhūpatīnāṃ saṃgrāmasīmāmamupāgatānām / pratāparudrasya vilokanena bhraśyanti jīvaiḥ samamāyudhāni,अत्र नीलवर्णात् खड्गादिन्दुघवलस्य यशसः समुत्पत्तिः / द्वितीयं यथा--- आस्तां जयाशा रिपुभूपतीनां संग्रामसीमाममुपागतानाम् / प्रतापरुद्रस्य विलोकनेन भ्रश्यन्ति जीवैः सममायुधानि
Prataparudriya,verse,viprud_8.168,atra samarodyogaphalasya na kevalaṃ jayasyānutpattiryāvajjīvitabhraṃśarūpānarthotpattirapi / tṛtīyaṃ yathā--- kva bhūpālāstādṛgvibhavamahanīyaprakṛtayaḥ kva ceyaṃ kāntārasthitiraśivavṛttyekanilayā / iti prekṣaṃprekṣaṃ vanabhuvi ripūn rudranṛpateḥ pratāpaṃ ślāghante śabarapuravīrāḥ pratidiśam,अत्र समरोद्योगफलस्य न केवलं जयस्यानुत्पत्तिर्यावज्जीवितभ्रंशरूपानर्थोत्पत्तिरपि / तृतीयं यथा--- क्व भूपालास्तादृग्विभवमहनीयप्रकृतयः क्व चेयं कान्तारस्थितिरशिववृत्त्येकनिलया / इति प्रेक्षंप्रेक्षं वनभुवि रिपून् रुद्रनृपतेः प्रतापं श्लाघन्ते शबरपुरवीराः प्रतिदिशम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.169,atra mahānagaranivāsayogyānāṃ rājñāmaśivānāṃ vanapradeśānāṃ virūpāṇāṃ saṃghaṭanam / evaṃ virodhagarbhālaṅkārā nirṇītāḥ / [viii.28-samālaṅkāraḥ] samālaṅkāraḥ / adhunā viṣamavaidharmyāt samālaṃkāro nirūpyate / sā samālaṃkṛtiryoge vastunoranurūpayoḥ,अत्र महानगरनिवासयोग्यानां राज्ञामशिवानां वनप्रदेशानां विरूपाणां संघटनम् / एवं विरोधगर्भालङ्कारा निर्णीताः / [विइइ.२८-समालङ्कारः] समालङ्कारः / अधुना विषमवैधर्म्यात् समालंकारो निरूप्यते / सा समालंकृतिर्योगे वस्तुनोरनुरूपयोः
Prataparudriya,verse,viprud_8.170,yatrānyonyānurūpapadārthasaṃghaṭanā kriyate sa samālaṅkāraḥ / yathā--- vijjāo sakalāo lacchīe samaṃ paāvaruddaṃmi / saṃghaṭiūṇa susarisaṃ hoi kaaccho saaṃ bahmā,यत्रान्योन्यानुरूपपदार्थसंघटना क्रियते स समालङ्कारः / यथा--- विज्जाओ सकलाओ लच्छीए समं पआवरुद्दंमि / संघटिऊण सुसरिसं होइ कअच्छो सअं बह्मा
Prataparudriya,verse,viprud_8.171,(vidyāḥ sakalā lakṣmyā samaṃ pratāparudre / saṃghaṭayya susadṛśaṃ bhavati kṛtārthaḥ svayaṃ brahmā //) atra pratāparudre sakalavidyānāṃ lakṣmyāśca yogaḥ / [viii.29-tulyayogitālaṅkāraḥ] tulyayogitālaṅkāraḥ / atha gamyamānopamyālaṃkāravargaprastāvaḥ / prastutānāṃ tathānyeṣāṃ kevalaṃ tulyadharmataḥ / aupamyaṃ gamyate yatra sā matā tulyayogitā,(विद्याः सकला लक्ष्म्या समं प्रतापरुद्रे / संघटय्य सुसदृशं भवति कृतार्थः स्वयं ब्रह्मा //) अत्र प्रतापरुद्रे सकलविद्यानां लक्ष्म्याश्च योगः / [विइइ.२९-तुल्ययोगितालङ्कारः] तुल्ययोगितालङ्कारः / अथ गम्यमानोपम्यालंकारवर्गप्रस्तावः / प्रस्तुतानां तथान्येषां केवलं तुल्यधर्मतः / औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता
Prataparudriya,verse,viprud_8.172,yatra kevalaprastutānāṃ kevalāprastutānāṃ vā samānadharmasaṃbandhādaupamyaṃ gamyate sā tulyayogitā / prastutānāṃ yathā--- bhadrāsanādhyāsini rudradeve tatkīrttayastaddviṣadaṅganāśca / anārataṃ bhrāntiviśeṣabhājaḥ pratikṣaṇaṃ pāṇḍuratāṃ bhajante,यत्र केवलप्रस्तुतानां केवलाप्रस्तुतानां वा समानधर्मसंबन्धादौपम्यं गम्यते सा तुल्ययोगिता / प्रस्तुतानां यथा--- भद्रासनाध्यासिनि रुद्रदेवे तत्कीर्त्तयस्तद्द्विषदङ्गनाश्च / अनारतं भ्रान्तिविशेषभाजः प्रतिक्षणं पाण्डुरतां भजन्ते
Prataparudriya,verse,viprud_8.173,atra kīrttīnāṃ dviṣadaṅganānāṃ ca prākaraṇikatvam / pāṇḍuratāṃ bhajanta iti samānadharmaḥ / aprākaraṇikānāṃ yathā--- kūrmendrapannagādhīśaharitkarikulādrayaḥ / mitho niḥ sāratāṃ prāptāḥ kākatīndre mahībhṛti,अत्र कीर्त्तीनां द्विषदङ्गनानां च प्राकरणिकत्वम् / पाण्डुरतां भजन्त इति समानधर्मः / अप्राकरणिकानां यथा--- कूर्मेन्द्रपन्नगाधीशहरित्करिकुलाद्रयः / मिथो निः सारतां प्राप्ताः काकतीन्द्रे महीभृति
Prataparudriya,verse,viprud_8.174,atra kūrmendraprabhṛtīnāmaprākaraṇikatvam / niḥ sāratāṃ prāptā iti samānadharmaḥ / atra gamyamānaupamyaṃ na vāstavam ; kiṃ tu vaivakṣikam / [viii.30-dīpakālaṅkāraḥ] dīpakālaṅkāraḥ / prasutāprastutānāṃ tu sāmastye tulyadharmataḥ / aupamyaṃ gamyate yatra dīpakaṃ tannigadyate,अत्र कूर्मेन्द्रप्रभृतीनामप्राकरणिकत्वम् / निः सारतां प्राप्ता इति समानधर्मः / अत्र गम्यमानौपम्यं न वास्तवम् ; किं तु वैवक्षिकम् / [विइइ.३०-दीपकालङ्कारः] दीपकालङ्कारः / प्रसुताप्रस्तुतानां तु सामस्त्ये तुल्यधर्मतः / औपम्यं गम्यते यत्र दीपकं तन्निगद्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.175,yatra prastutāprastutānāṃ samastānāmeva samānadharmasaṃbandhenaupamyaṃ gamyate taddīpakam / tasya dharmasyādimadhyāntagatatvena traividhyam / ādidīpakaṃ yathā--- bhāi ṇaleṇa kiajuaṃ rahuuladīveṇa soriṇā tetā / dāvāro tavajaṇiṇā kalījuaṃ vīruddeṇa,यत्र प्रस्तुताप्रस्तुतानां समस्तानामेव समानधर्मसंबन्धेनौपम्यं गम्यते तद्दीपकम् / तस्य धर्मस्यादिमध्यान्तगतत्वेन त्रैविध्यम् / आदिदीपकं यथा--- भाइ णलेण किअजुअं रहुउलदीवेण सोरिणा तेता / दावारो तवजणिणा कलीजुअं वीरुद्देण
Prataparudriya,verse,viprud_8.176,"(bhāti nalena kṛtayugaṃ raghukuladīpena śauriṇā tretā / dvāparastapojaninā kaliyugaṃ vīrarudreṇa //) atra yathā nalarāmadharmaputraiḥ kṛtatretādvāparāḥ śobhante, tathā vīrarudreṇa kaliyugaṃ śobhata ityaupamyaṃ gamyate / madhyadīpakaṃ yathā--- bhāīrahie jalaṇihī rāaī joṇhāe puṇṇimācaṃdo / suttīe kamalahavo kittīe paāvaruddo vi","(भाति नलेन कृतयुगं रघुकुलदीपेन शौरिणा त्रेता / द्वापरस्तपोजनिना कलियुगं वीररुद्रेण //) अत्र यथा नलरामधर्मपुत्रैः कृतत्रेताद्वापराः शोभन्ते, तथा वीररुद्रेण कलियुगं शोभत इत्यौपम्यं गम्यते / मध्यदीपकं यथा--- भाईरहिए जलणिही राअई जोण्हाए पुण्णिमाचंदो / सुत्तीए कमलहवो कित्तीए पआवरुद्दो वि"
Prataparudriya,verse,viprud_8.177,(bhāgīrathyā jalanidhī rājate jyotsnayā pūrṇimācandraḥ // śrutyā kamalabhavaḥ kīrttyā pratāparudro 'pi //) atra bhāgīrathyādibhiḥ samudrādayo yathā rājante tathā kīrttyā pratāparudro rājata ityaupamyaṃ gamyate / antadīpakaṃ yathā--- asuraloaṃ suraṇāho ṇaraloaṃ vīraruddaṇaraṇāho / phaṇiloaṃ phaṇiṇāho rakkhai ṇirupaddavojjeaṃ,(भागीरथ्या जलनिधी राजते ज्योत्स्नया पूर्णिमाचन्द्रः // श्रुत्या कमलभवः कीर्त्त्या प्रतापरुद्रो ऽपि //) अत्र भागीरथ्यादिभिः समुद्रादयो यथा राजन्ते तथा कीर्त्त्या प्रतापरुद्रो राजत इत्यौपम्यं गम्यते / अन्तदीपकं यथा--- असुरलोअं सुरणाहो णरलोअं वीररुद्दणरणाहो / फणिलोअं फणिणाहो रक्खै णिरुपद्दवोज्जेअं
Prataparudriya,verse,viprud_8.178,"(asuralokaṃ suranātho naralokaṃ vīrarudranaranāthaḥ // phaṇilokaṃ phaṇinātho rakṣati nirupadravodvegam //) atra yathā suralokaphaṇilokau suranāthaphaṇināthābhyāṃ rakṣitau, tathā vīrarudreṇa naraloko rakṣita ityaupamyaṃ gamyate / atha padārthagatālaṃkāradvayānantaraṃ vākyārthagatamalaṃkāradvayaṃ nirūpyate / pratīvastūpamālaṅkāraḥ / yatra sāmānyanirdeśaḥ pṛthagvākyadvaye yadi / gamyaupamyāśritā sā syāt prativastūpamā matā","(असुरलोकं सुरनाथो नरलोकं वीररुद्रनरनाथः // फणिलोकं फणिनाथो रक्षति निरुपद्रवोद्वेगम् //) अत्र यथा सुरलोकफणिलोकौ सुरनाथफणिनाथाभ्यां रक्षितौ, तथा वीररुद्रेण नरलोको रक्षित इत्यौपम्यं गम्यते / अथ पदार्थगतालंकारद्वयानन्तरं वाक्यार्थगतमलंकारद्वयं निरूप्यते / प्रतीवस्तूपमालङ्कारः / यत्र सामान्यनिर्देशः पृथग्वाक्यद्वये यदि / गम्यौपम्याश्रिता सा स्यात् प्रतिवस्तूपमा मता"
Prataparudriya,verse,viprud_8.179,yatra vastuprativastubhāvena sāmānyaṃ vākyadvaye nirdiśyate tena gamyaupamyā prativastūpamā / sā sādharmyavaidharmyābhyāṃ dvividhā / prathamā yathā--- manthānācala evaikaḥ kṣamaḥ sindhuviloḍane / pratāparudra evaikaḥ śaktaḥ śatruviloḍane,यत्र वस्तुप्रतिवस्तुभावेन सामान्यं वाक्यद्वये निर्दिश्यते तेन गम्यौपम्या प्रतिवस्तूपमा / सा साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां द्विविधा / प्रथमा यथा--- मन्थानाचल एवैकः क्षमः सिन्धुविलोडने / प्रतापरुद्र एवैकः शक्तः शत्रुविलोडने
Prataparudriya,verse,viprud_8.180,atra yathā samudraviloḍane manthānācalaḥ kṣamastathā śatruviloḍane pratāparudraḥ śakta ityaupamyaṃ gamyate / dvitīyā yathā--- pratāparudra evaikaḥ paṭīyān janarañjane / candrādṛte kṣamo nānyaścakoraparitoṣaṇe,अत्र यथा समुद्रविलोडने मन्थानाचलः क्षमस्तथा शत्रुविलोडने प्रतापरुद्रः शक्त इत्यौपम्यं गम्यते / द्वितीया यथा--- प्रतापरुद्र एवैकः पटीयान् जनरञ्जने / चन्द्रादृते क्षमो नान्यश्चकोरपरितोषणे
Prataparudriya,verse,viprud_8.181,"atra candreṇa yathā cakoraparitoṣaṇaṃ kriyate, tathā vīrarudreṇa janarañjanaṃ kriyata iti vaidharmyeṇaupamyaṃ gamyate / atha dṛṣṭāntaḥ / [viii.31-dṛṣṭāntālaraṅkāraḥ] dṛṣṭāntālaṅkāraḥ / yatra vākyadvaye bimbapratibimbatayocyate / sāmānyadharmo vākyajñaiḥ sa dṛṣṭānto nigadyate","अत्र चन्द्रेण यथा चकोरपरितोषणं क्रियते, तथा वीररुद्रेण जनरञ्जनं क्रियत इति वैधर्म्येणौपम्यं गम्यते / अथ दृष्टान्तः / [विइइ.३१-दृष्टान्तालरङ्कारः] दृष्टान्तालङ्कारः / यत्र वाक्यद्वये बिम्बप्रतिबिम्बतयोच्यते / सामान्यधर्मो वाक्यज्ञैः स दृष्टान्तो निगद्यते"
Prataparudriya,verse,viprud_8.182,"yatra bimbapratibimbabhāvena sāmānyaṃ vākyadvaye nirdiśyate, sa dṛṣṭāntālaṃkāraḥ / so 'pi sādharmyavaidharmyābhyāṃ dvividhaḥ / ādyo yathā--- kṣoṇīṃ bibhratu bhūbhṛtaḥ katipaye kāpi pratiṣṭhā punaḥ svarṇādrerdigadhīśavāsanagarīsaṃdigdhakuñjaśriyaḥ / rājānau janarañjanaṃ vidadhatāṃ śrīvīrarudraprabhoḥ ko 'pyanyo mahimā jagattrayadhurādhaureyadoḥ śālinaḥ","यत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावेन सामान्यं वाक्यद्वये निर्दिश्यते, स दृष्टान्तालंकारः / सो ऽपि साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां द्विविधः / आद्यो यथा--- क्षोणीं बिभ्रतु भूभृतः कतिपये कापि प्रतिष्ठा पुनः स्वर्णाद्रेर्दिगधीशवासनगरीसंदिग्धकुञ्जश्रियः / राजानौ जनरञ्जनं विदधतां श्रीवीररुद्रप्रभोः को ऽप्यन्यो महिमा जगत्त्रयधुराधौरेयदोः शालिनः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.183,atra pratāparudrasya merośca bimbapratibimbabhāvādaupamyaṃ gamyate / vaidharmyeṇa yathā-- kākatīndrakṛpādṛṣṭimātrājjāgrati saṃpadaḥ / tāvadabjāni nidrānti yāvannodeti bhānumān,अत्र प्रतापरुद्रस्य मेरोश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावादौपम्यं गम्यते / वैधर्म्येण यथा-- काकतीन्द्रकृपादृष्टिमात्राज्जाग्रति संपदः / तावदब्जानि निद्रान्ति यावन्नोदेति भानुमान्
Prataparudriya,verse,viprud_8.184,atra yathā bhāsvadudayamātreṇa padmāni samunmīlanti tathā pratāparudradayāvilokanamātreṇa saṃpadaḥ saṃbhavantīti vaidharmyeṇa bimbapratibimbanam / [viii.32-nidarśanālaṅkāraḥ] nidarśanālaṅkāraḥ / atha gamyamānaupamyaprastāvānnidarśanālaṃkāro nirūpyate / asaṃbhavaddharmayogādupamānopameyayoḥ / pratibimbakriyā gamyā yatra sā syānnidarśanā,अत्र यथा भास्वदुदयमात्रेण पद्मानि समुन्मीलन्ति तथा प्रतापरुद्रदयाविलोकनमात्रेण संपदः संभवन्तीति वैधर्म्येण बिम्बप्रतिबिम्बनम् / [विइइ.३२-निदर्शनालङ्कारः] निदर्शनालङ्कारः / अथ गम्यमानौपम्यप्रस्तावान्निदर्शनालंकारो निरूप्यते / असंभवद्धर्मयोगादुपमानोपमेययोः / प्रतिबिम्बक्रिया गम्या यत्र सा स्यान्निदर्शना
Prataparudriya,verse,viprud_8.185,"yatropamānadharmasyopameyagatatvena nibaddhasyānvayāsaṃbhavāt tatsambandhārthaṃ bimbapratibimbakaraṇamākṣipyate, saikā nidarśanā / tadviparyaye dvitīyā nidarśanā / prathamā yathā--- riputimiramudasyan ratnasiṃhāsanastha- stribhuvanamahanīyaḥ kākatīyakṣitīśaḥ / vahati mahitaviśvollāsilīlāmabhikhyā- mudayaśikharicūḍācumbinastīvrabhānoḥ","यत्रोपमानधर्मस्योपमेयगतत्वेन निबद्धस्यान्वयासंभवात् तत्सम्बन्धार्थं बिम्बप्रतिबिम्बकरणमाक्षिप्यते, सैका निदर्शना / तद्विपर्यये द्वितीया निदर्शना / प्रथमा यथा--- रिपुतिमिरमुदस्यन् रत्नसिंहासनस्थ- स्त्रिभुवनमहनीयः काकतीयक्षितीशः / वहति महितविश्वोल्लासिलीलामभिख्या- मुदयशिखरिचूडाचुम्बिनस्तीव्रभानोः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.186,atra tīvrabhānorabhikhyāyāḥ prakṛte 'saṃbhavādabhikhyāsadṛśīmabhikhyāṃ vahatīti bimbapratibimbakaraṇākṣepaḥ / upameyadharmasyopamāne 'saṃbhavād yathā--- vīrarudranarendrasya yaśovaiśadyasaṃpadaḥ / lakṣyante kṣīravārāśilīlādarpaṇamaṇḍale,अत्र तीव्रभानोरभिख्यायाः प्रकृते ऽसंभवादभिख्यासदृशीमभिख्यां वहतीति बिम्बप्रतिबिम्बकरणाक्षेपः / उपमेयधर्मस्योपमाने ऽसंभवाद् यथा--- वीररुद्रनरेन्द्रस्य यशोवैशद्यसंपदः / लक्ष्यन्ते क्षीरवाराशिलीलादर्पणमण्डले
Prataparudriya,verse,viprud_8.187,atra yaśovaiśadyasya dugghārṇavādau asaṃbhavāt sādṛśyopagamena bimbapratibimbanaṃ gamyate / kvacinniṣedhavaśādākṣiptayā prāptyā bimbapratibimbakaraṇākṣepo yathā--- yathā--- kākatīndradviṣatkāntā dhāvantyaḥ pratikānanam / padbhyāṃ muñcantyalākṣābhyāṃ sthale raktotpalaśriyam,अत्र यशोवैशद्यस्य दुग्घार्णवादौ असंभवात् सादृश्योपगमेन बिम्बप्रतिबिम्बनं गम्यते / क्वचिन्निषेधवशादाक्षिप्तया प्राप्त्या बिम्बप्रतिबिम्बकरणाक्षेपो यथा--- यथा--- काकतीन्द्रद्विषत्कान्ता धावन्त्यः प्रतिकाननम् / पद्भ्यां मुञ्चन्त्यलाक्षाभ्यां स्थले रक्तोत्पलश्रियम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.188,atra muñcantīti niṣedhāt pūrvaṃ raktotpalaśrīprāptirākṣiptā / [viii.33-vyatirekālaṅkāraḥ] vyatirekālaṅkāraḥ atha vyatirekaḥ / bhedapradhānasādharmyamupamānopameyayoḥ / ādhikyālpatvakathanād vyatirekaḥ sa ucyate,अत्र मुञ्चन्तीति निषेधात् पूर्वं रक्तोत्पलश्रीप्राप्तिराक्षिप्ता / [विइइ.३३-व्यतिरेकालङ्कारः] व्यतिरेकालङ्कारः अथ व्यतिरेकः / भेदप्रधानसाधर्म्यमुपमानोपमेययोः / आधिक्याल्पत्वकथनाद् व्यतिरेकः स उच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.189,yatropamānādupameyasyādhikyena nyūnatvena vā pratipādanena bhedapradhānaṃ sādharmyamupagamyate sa vyatirekālaṃkāraḥ / yathā--- dinakṛti kumudairdhṛto na rāgaḥ śaśini parāñci paraṃ saroruhāṇi / kuvalayakamalādṛtaprakāśaḥ prabhavati viśvasuhṛt pratāparudraḥ,यत्रोपमानादुपमेयस्याधिक्येन न्यूनत्वेन वा प्रतिपादनेन भेदप्रधानं साधर्म्यमुपगम्यते स व्यतिरेकालंकारः / यथा--- दिनकृति कुमुदैर्धृतो न रागः शशिनि पराञ्चि परं सरोरुहाणि / कुवलयकमलादृतप्रकाशः प्रभवति विश्वसुहृत् प्रतापरुद्रः
Prataparudriya,verse,viprud_8.190,atra raviśaśinorasaṃbhavena sarvapriyaṃkaratvenopameyabhūtasya pratāparudrasyādhikyaṃ kuvalayakamalādṛtaprakāśa ityuktamiti śleṣasamutthāpito vyatirekaḥ / atha śleṣālaṅkāro nirūpyate / prakṛtāprakṛtobhayagatamuktaṃ cecchabdamātrasādharmyam / śleṣo 'yaṃ śliṣṭatvaṃ sarvatrādyadvaye nāntye,अत्र रविशशिनोरसंभवेन सर्वप्रियंकरत्वेनोपमेयभूतस्य प्रतापरुद्रस्याधिक्यं कुवलयकमलादृतप्रकाश इत्युक्तमिति श्लेषसमुत्थापितो व्यतिरेकः / अथ श्लेषालङ्कारो निरूप्यते / प्रकृताप्रकृतोभयगतमुक्तं चेच्छब्दमात्रसाधर्म्यम् / श्लेषो ऽयं श्लिष्टत्वं सर्वत्राद्यद्वये नान्त्ये
Prataparudriya,verse,viprud_8.191,"yatra kevalaprakṛtayoḥ kevalāprakṛtayośca śleṣaḥ kathyate; tatra prakāradvaye viśeṣaṇaviśeṣyaśliṣṭatā / prakṛtāprakṛtaviṣaye 'ntyabhede viśeṣaṇamātraśliṣṭatā / viśeṣyayorapi śliṣṭatve śabdaśaktimūladhvaniprasaṅgāt / kevalaprakṛtayoḥ kevalāprakṛtayoścaikaśabdagocaratve tu na dhvaniśaṅkā / atrārthadvayapratipādane 'prastutatvena prastutatvena vā vaimagyābhāvādabhidhaiva samarthā / prastutāprastutaviṣaye tu abhidhāyāḥ prastutaikaparatantratvādaprastutārthapratipattirvyañjanavyāpārāyattaiva / tathā coktaṃ kāvyaprakāśe--- ""anekārthasya śabdasya vācakatve niyantrite / saṃyogādyairavācyārthadhīkṛd vyāpṛtirañjanam //'; iti / tadevaṃ tridhā śleṣaḥ / tatra kevalaprākaraṇikayoryathā--- rājñaḥ pūjāvidhiṃ dhatte sakalomādhave tithiḥ / nīlakaṇṭhakalāpāṅke sphuradabjamaṇitviṣi","यत्र केवलप्रकृतयोः केवलाप्रकृतयोश्च श्लेषः कथ्यते; तत्र प्रकारद्वये विशेषणविशेष्यश्लिष्टता / प्रकृताप्रकृतविषये ऽन्त्यभेदे विशेषणमात्रश्लिष्टता / विशेष्ययोरपि श्लिष्टत्वे शब्दशक्तिमूलध्वनिप्रसङ्गात् / केवलप्रकृतयोः केवलाप्रकृतयोश्चैकशब्दगोचरत्वे तु न ध्वनिशङ्का / अत्रार्थद्वयप्रतिपादने ऽप्रस्तुतत्वेन प्रस्तुतत्वेन वा वैमग्याभावादभिधैव समर्था / प्रस्तुताप्रस्तुतविषये तु अभिधायाः प्रस्तुतैकपरतन्त्रत्वादप्रस्तुतार्थप्रतिपत्तिर्व्यञ्जनव्यापारायत्तैव / तथा चोक्तं काव्यप्रकाशे--- ""अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते / संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृद् व्यापृतिरञ्जनम् //ऽ; इति / तदेवं त्रिधा श्लेषः / तत्र केवलप्राकरणिकयोर्यथा--- राज्ञः पूजाविधिं धत्ते सकलोमाधवे तिथिः / नीलकण्ठकलापाङ्के स्फुरदब्जमणित्विषि"
Prataparudriya,verse,viprud_8.192,atra pūjāviṣayatayā hariharayoḥ prākaraṇikatvam / aprākaraṇikayoryathā--- sadṛśaḥ kākatīndro 'yaṃ mahākulamahībhṛtām / śirogṛhītasanmārgasphuratkaṭakasaṃpadām,अत्र पूजाविषयतया हरिहरयोः प्राकरणिकत्वम् / अप्राकरणिकयोर्यथा--- सदृशः काकतीन्द्रो ऽयं महाकुलमहीभृताम् / शिरोगृहीतसन्मार्गस्फुरत्कटकसंपदाम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.193,atra mahākulānāṃ hariścandraprabhṛtīnāṃ kulaparvatānāṃ copamānatvenāprākaraṇikatvam / prākaraṇikāprākaraṇikayoryathā--- vijitāripuro mūrtau vilasatsarvamaṅgalaḥ / rājamauliḥ pratāpāṅkarudro rudra iva sthitaḥ,अत्र महाकुलानां हरिश्चन्द्रप्रभृतीनां कुलपर्वतानां चोपमानत्वेनाप्राकरणिकत्वम् / प्राकरणिकाप्राकरणिकयोर्यथा--- विजितारिपुरो मूर्तौ विलसत्सर्वमङ्गलः / राजमौलिः प्रतापाङ्करुद्रो रुद्र इव स्थितः
Prataparudriya,verse,viprud_8.194,atra pratāparudrarudrayoḥ prākaraṇikāprākaraṇikatvam / [viii.34-parikarālaṅkāraḥ] parikarālaṅkāraḥ / viśeṣaṇavaicitryamūlatvāt parikara ucyate / yatrābhiprāyagarbhā syād viśeṣaṇaparamparā / tatrābhiprāyaviduṣāmasau parikaro mataḥ,अत्र प्रतापरुद्ररुद्रयोः प्राकरणिकाप्राकरणिकत्वम् / [विइइ.३४-परिकरालङ्कारः] परिकरालङ्कारः / विशेषणवैचित्र्यमूलत्वात् परिकर उच्यते / यत्राभिप्रायगर्भा स्याद् विशेषणपरम्परा / तत्राभिप्रायविदुषामसौ परिकरो मतः
Prataparudriya,verse,viprud_8.195,yatra viśeṣaṇāni sābhiprāyāṇi nibadhyante sa parikarālaṃkāraḥ / yathā--- rājño yādavavaṃśapārthivamaṇeḥ prakhyātaśauryaśriyas tvaṅgattuṅgaturaṅgasainyamahato mānaikavittasya ca / sadyo rudranarendranāyakacamūnāthena kenāpyadhi- kṣiptasyācaritāni sevaṇapaterjānāti sā gautamī,यत्र विशेषणानि साभिप्रायाणि निबध्यन्ते स परिकरालंकारः / यथा--- राज्ञो यादववंशपार्थिवमणेः प्रख्यातशौर्यश्रियस् त्वङ्गत्तुङ्गतुरङ्गसैन्यमहतो मानैकवित्तस्य च / सद्यो रुद्रनरेन्द्रनायकचमूनाथेन केनाप्यधि- क्षिप्तस्याचरितानि सेवणपतेर्जानाति सा गौतमी
Prataparudriya,verse,viprud_8.196,atra rājña ityevamādiviśeṣaṇāni utprāsagarbhāṇi / [viii.35-ākṣepālaṅkāraḥ] ākṣepālaṅkāraḥ / athākṣepālaṃkāraḥ viśeṣabodhāyoktasya vakṣyamāṇasya vā bhavet / niṣedhābhāsakathanamākṣepaḥ sa udāhṛtaḥ,अत्र राज्ञ इत्येवमादिविशेषणानि उत्प्रासगर्भाणि / [विइइ.३५-आक्षेपालङ्कारः] आक्षेपालङ्कारः / अथाक्षेपालंकारः विशेषबोधायोक्तस्य वक्ष्यमाणस्य वा भवेत् / निषेधाभासकथनमाक्षेपः स उदाहृतः
Prataparudriya,verse,viprud_8.197,"yatra viśeṣapratipattyarthamuktavakṣyamāṇayoḥ prākaraṇikayorniṣedhābhāsaḥ kathyate, sa ākṣepālaṃkāraḥ / uktaviṣaye vastu vā kathanaṃ vā niṣidhyate / vakṣyamāṇaviṣaye kathanameva niṣidhyate / tatrāpi sāmānyarūpeṇa pratijñāya viśeṣarūpeṇa niṣedhaḥ / aṃśoktāvaṃśāntarasya vā niṣedhaḥ / evaṃ caturvidho 'yamākṣepaḥ / krameṇaiṣāmudāharaṇāni / narendramaule ! na vayaṃ tava saṃdeśahāriṇaḥ / jagatkuṭumbinaḥ kaścinna śatruriti kathyate","यत्र विशेषप्रतिपत्त्यर्थमुक्तवक्ष्यमाणयोः प्राकरणिकयोर्निषेधाभासः कथ्यते, स आक्षेपालंकारः / उक्तविषये वस्तु वा कथनं वा निषिध्यते / वक्ष्यमाणविषये कथनमेव निषिध्यते / तत्रापि सामान्यरूपेण प्रतिज्ञाय विशेषरूपेण निषेधः / अंशोक्तावंशान्तरस्य वा निषेधः / एवं चतुर्विधो ऽयमाक्षेपः / क्रमेणैषामुदाहरणानि / नरेन्द्रमौले ! न वयं तव संदेशहारिणः / जगत्कुटुम्बिनः कश्चिन्न शत्रुरिति कथ्यते"
Prataparudriya,verse,viprud_8.198,"atra rājasandhivigrahakāriṇāmuktau na vayaṃ saṃdeśahāriṇa iti vastuniṣedhaḥ / sa cānupapadyamānaḥ saṃdhivigrahakālocitakaitavavacanaparihāreṇa tattvavāditve paryavasitaḥ, sarvajagatpālakasya tava śatrubhāvena nālokanīyā rājānaḥ, kiṃ tu bhṛtyarūpeṇa saṃrakṣaṇīyā ityevamādiviśeṣamākṣipati / kathananiṣedho yathā--- vayamaśaraṇā ityeṣoktiḥ kathaṃ ghaṭate jagat- tritayaśaraṇe trāyasvāsmāniti sphuṭamajñatā / sakalajanatārakṣādakṣe tvayi praṇatā iti tribhuvananamaskārye siddhaṃ pratāpamahīpate","अत्र राजसन्धिविग्रहकारिणामुक्तौ न वयं संदेशहारिण इति वस्तुनिषेधः / स चानुपपद्यमानः संधिविग्रहकालोचितकैतववचनपरिहारेण तत्त्ववादित्वे पर्यवसितः, सर्वजगत्पालकस्य तव शत्रुभावेन नालोकनीया राजानः, किं तु भृत्यरूपेण संरक्षणीया इत्येवमादिविशेषमाक्षिपति / कथननिषेधो यथा--- वयमशरणा इत्येषोक्तिः कथं घटते जगत्- त्रितयशरणे त्रायस्वास्मानिति स्फुटमज्ञता / सकलजनतारक्षादक्षे त्वयि प्रणता इति त्रिभुवननमस्कार्ये सिद्धं प्रतापमहीपते"
Prataparudriya,verse,viprud_8.199,atra vayamaśaraṇā ityevamādyuktikathananiṣedhā (dā) bhāsarūpādavaśyaparipālanīyatvādiviśeṣaḥ pratīyate / vakṣyamāṇaviṣaye sāmānyaṃ pratijñāya kathananiṣedho yathā--- vijñāpayāmaste kiṃcit kākatīyakulodvaha / vijñāpyate kimathavā sarvajñe rakṣake tvayi,अत्र वयमशरणा इत्येवमाद्युक्तिकथननिषेधा (दा) भासरूपादवश्यपरिपालनीयत्वादिविशेषः प्रतीयते / वक्ष्यमाणविषये सामान्यं प्रतिज्ञाय कथननिषेधो यथा--- विज्ञापयामस्ते किंचित् काकतीयकुलोद्वह / विज्ञाप्यते किमथवा सर्वज्ञे रक्षके त्वयि
Prataparudriya,verse,viprud_8.200,atra vijñāpayāma iti sāmānyaṃ pratijñāya kathananiṣedhābhāsāt sarvathā vayaṃ rakṣaṇīyā iti viśeṣa ākṣipyate / aṃśoktāvaṃśāntarasya niṣedho yathā--- pratāparudraḥ svayamiddhatejā daivaṃ ca tadvikramadattahastam / yūyaṃ ca tūlopamasārabhājastad yuktamevaṃ yadi vā kimuktaiḥ,अत्र विज्ञापयाम इति सामान्यं प्रतिज्ञाय कथननिषेधाभासात् सर्वथा वयं रक्षणीया इति विशेष आक्षिप्यते / अंशोक्तावंशान्तरस्य निषेधो यथा--- प्रतापरुद्रः स्वयमिद्धतेजा दैवं च तद्विक्रमदत्तहस्तम् / यूयं च तूलोपमसारभाजस्तद् युक्तमेवं यदि वा किमुक्तैः
Prataparudriya,verse,viprud_8.201,"atra pratāparudro mahīyān, yūyamalpā ityaṃśoktyā yadi vā kimuktairityaṃśāntaraniṣedhābhāsena sarvathā praṇāmaiḥ prasādanīyo 'yam, na tu prātipakṣyamavalambanīyaṃ yuṣmābhiriti śatrustrīvacanabhaṅgyā viśeṣa ākṣipyate / samānārthatayāniṣṭavidhyābhāso 'pyākṣepa ityabhyupagamyate","अत्र प्रतापरुद्रो महीयान्, यूयमल्पा इत्यंशोक्त्या यदि वा किमुक्तैरित्यंशान्तरनिषेधाभासेन सर्वथा प्रणामैः प्रसादनीयो ऽयम्, न तु प्रातिपक्ष्यमवलम्बनीयं युष्माभिरिति शत्रुस्त्रीवचनभङ्ग्या विशेष आक्षिप्यते / समानार्थतयानिष्टविध्याभासो ऽप्याक्षेप इत्यभ्युपगम्यते"
Prataparudriya,verse,viprud_8.202,yathā ca iṣṭaniṣedhasyānupapadyamānatayā ābhāsatvaṃ tathā aniṣṭavidherapyanupapadyamānatayā ābhāsatvam / yathā--- nātha ! pratāparudrasya sevāṃ tyajasi cet tyaja / araṇyagṛhamedhinyā rītirabhyasyate mayā,यथा च इष्टनिषेधस्यानुपपद्यमानतया आभासत्वं तथा अनिष्टविधेरप्यनुपपद्यमानतया आभासत्वम् / यथा--- नाथ ! प्रतापरुद्रस्य सेवां त्यजसि चेत् त्यज / अरण्यगृहमेधिन्या रीतिरभ्यस्यते मया
Prataparudriya,verse,viprud_8.203,atrāniṣṭabhūtaṃ pratāparudrapādasevātyajanaṃ tadripukāminyā vidhīyate / sa vidhiranupapadyamāna ābhāse paryavasyati / araṇyagṛhamedhinyā rītirabhyasyata ityanena vidhyābhāsa eva upabṛṃhitaḥ / [viii.36-vyājastutyalaṅkāraḥ] vyājastutyalaṅkāraḥ / atha gamyaprastāvāt vyājastutirucyate / nindayā vācyayā yatra stutirevāvagamyate / stutyā vā gamyate nindā vyājastutirasau matā,अत्रानिष्टभूतं प्रतापरुद्रपादसेवात्यजनं तद्रिपुकामिन्या विधीयते / स विधिरनुपपद्यमान आभासे पर्यवस्यति / अरण्यगृहमेधिन्या रीतिरभ्यस्यत इत्यनेन विध्याभास एव उपबृंहितः / [विइइ.३६-व्याजस्तुत्यलङ्कारः] व्याजस्तुत्यलङ्कारः / अथ गम्यप्रस्तावात् व्याजस्तुतिरुच्यते / निन्दया वाच्यया यत्र स्तुतिरेवावगम्यते / स्तुत्या वा गम्यते निन्दा व्याजस्तुतिरसौ मता
Prataparudriya,verse,viprud_8.204,yatra nindākathanamukhena stutirgamyate---ekā sā / yatra stutimukhena nindā gamyate---sā dvitīyā vyājastutiḥ / krameṇa yathā--- kākatīyavibhoḥ kīrttyā kiṃ vādya dhavalīkṛtam / yattadīyārivaktreṣu dṛśyate kālimā mahān,यत्र निन्दाकथनमुखेन स्तुतिर्गम्यते---एका सा / यत्र स्तुतिमुखेन निन्दा गम्यते---सा द्वितीया व्याजस्तुतिः / क्रमेण यथा--- काकतीयविभोः कीर्त्त्या किं वाद्य धवलीकृतम् / यत्तदीयारिवक्त्रेषु दृश्यते कालिमा महान्
Prataparudriya,verse,viprud_8.205,stutyā nindā yathā--- pratāparudranṛpateraho sāhasikā dviṣaḥ / yadviśantyudadhīn śailānārohanti samantataḥ,स्तुत्या निन्दा यथा--- प्रतापरुद्रनृपतेरहो साहसिका द्विषः / यद्विशन्त्युदधीन् शैलानारोहन्ति समन्ततः
Prataparudriya,verse,viprud_8.206,[viii.37-aprastutapraśaṃsālaṅkāraḥ] aprastutapraśaṃsālaṅkāraḥ / atha gamyatvaprastāvādaprastutapraśaṃsocyate / aprastutasya kathanāt prastutaṃ yatra gamyate / aprastutapraśaṃseyaṃ sārūpyādiniyantritā,[विइइ.३७-अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः] अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः / अथ गम्यत्वप्रस्तावादप्रस्तुतप्रशंसोच्यते / अप्रस्तुतस्य कथनात् प्रस्तुतं यत्र गम्यते / अप्रस्तुतप्रशंसेयं सारूप्यादिनियन्त्रिता
Prataparudriya,verse,viprud_8.207,yatra sārūpyeṇa sāmānyaviśeṣabhāvena kāryakāraṇabhāvena cāprastutakathanāt prastutapratītistatrāprastutapraśaṃsā / aprastutāt prastutapratītirityanena samāsoktervyāvṛttiḥ / na ca kāryāt kāraṇapratītāvanumānāvirbhāvaśaṅkā ; anumānālaṃkāre pratyāyyapratyāyakayordvayorapi prākaraṇikatvābhyupagamāt / anena paryāyoktasya vyāvṛttirapi / na cāyaṃ dhvaniḥ / pratīyamānasya vācyasiddhyaṅgatvāt / tatra sārūpyeṇa yathā--- āśāsu praśamitavāsanodayebhyaḥ kiṃ labdhaṃ bhramaragaṇairjarattarubhyaḥ / punnāgo navanavasaurabhaprasūnairāmodaṃ diśati vivāsamārabhadhvam,यत्र सारूप्येण सामान्यविशेषभावेन कार्यकारणभावेन चाप्रस्तुतकथनात् प्रस्तुतप्रतीतिस्तत्राप्रस्तुतप्रशंसा / अप्रस्तुतात् प्रस्तुतप्रतीतिरित्यनेन समासोक्तेर्व्यावृत्तिः / न च कार्यात् कारणप्रतीतावनुमानाविर्भावशङ्का ; अनुमानालंकारे प्रत्याय्यप्रत्यायकयोर्द्वयोरपि प्राकरणिकत्वाभ्युपगमात् / अनेन पर्यायोक्तस्य व्यावृत्तिरपि / न चायं ध्वनिः / प्रतीयमानस्य वाच्यसिद्ध्यङ्गत्वात् / तत्र सारूप्येण यथा--- आशासु प्रशमितवासनोदयेभ्यः किं लब्धं भ्रमरगणैर्जरत्तरुभ्यः / पुन्नागो नवनवसौरभप्रसूनैरामोदं दिशति विवासमारभध्वम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.208,atra bhramaravṛttāntenāprastutena sarvān asaṃpūrṇavibhavān urvīśvarān vihāya sakalaguṇaparipūrṇaḥ sarvajanānandī pratāparudra eka eva sarveṣāṃ viduṣāṃ sevya iti prastutaṃ pratīyate / sāmānyādviśeṣapratītiryathā--- yaśasvinī padmabhavasya sṛṣṭirutpādayitrī nṛpaśekharāṇām / tatpālanāllālanabhāgyayogyo jātaścirānmadhyamaloka eṣaḥ,अत्र भ्रमरवृत्तान्तेनाप्रस्तुतेन सर्वान् असंपूर्णविभवान् उर्वीश्वरान् विहाय सकलगुणपरिपूर्णः सर्वजनानन्दी प्रतापरुद्र एक एव सर्वेषां विदुषां सेव्य इति प्रस्तुतं प्रतीयते / सामान्याद्विशेषप्रतीतिर्यथा--- यशस्विनी पद्मभवस्य सृष्टिरुत्पादयित्री नृपशेखराणाम् / तत्पालनाल्लालनभाग्ययोग्यो जातश्चिरान्मध्यमलोक एषः
Prataparudriya,verse,viprud_8.209,atra pratāparudrasya guṇamahattve prastute sāmānyamabhihitam / viśeṣāt sāmānyapratipattiryathā--- daṭṭhumaṇā vi ṇa pekkhai ṇa bhaṇai vattuṃ sakoduhalaā vi / parisāsaā vi ṇa ppasai vaṇiāe kīrisī siṭṭī,अत्र प्रतापरुद्रस्य गुणमहत्त्वे प्रस्तुते सामान्यमभिहितम् / विशेषात् सामान्यप्रतिपत्तिर्यथा--- दट्ठुमणा वि ण पेक्खै ण भणै वत्तुं सकोदुहलआ वि / परिसासआ वि ण प्पसै वणिआए कीरिसी सिट्टी
Prataparudriya,verse,viprud_8.210,(draṣṭumanā api na paśyati na bhaṇati vaktuṃ sakautūhalāpi / sparśāśayāpi na spṛśati vanitāyāḥ kīdṛśī sṛṣṭiḥ //) atra mugdhānāṃ navasaṃgame mahatī lajjeti sāmānye prastute viśeṣo 'bhihitaḥ / kāryāt kāraṇapratītiryathā--- gādhā ivārṇavā jātā nīcā iva mahādrayaḥ / mahīmavataratyasmin kākatīyakuleśvare,(द्रष्टुमना अपि न पश्यति न भणति वक्तुं सकौतूहलापि / स्पर्शाशयापि न स्पृशति वनितायाः कीदृशी सृष्टिः //) अत्र मुग्धानां नवसंगमे महती लज्जेति सामान्ये प्रस्तुते विशेषो ऽभिहितः / कार्यात् कारणप्रतीतिर्यथा--- गाधा इवार्णवा जाता नीचा इव महाद्रयः / महीमवतरत्यस्मिन् काकतीयकुलेश्वरे
Prataparudriya,verse,viprud_8.211,atrārṇavādīnāṃ gādhatvādibhiḥ kāryabhūtairaprastutaiḥ kāraṇabhūtaṃ pratāparudragāmbhīryādi pratīyate / kāraṇāt kāryapratītiryathā--- pratāparudranṛpaterdharitrīkalpaśākhinaḥ / jātā mayi kṛpādṛṣṭiḥ kiṃ vā vismayase sakhe,अत्रार्णवादीनां गाधत्वादिभिः कार्यभूतैरप्रस्तुतैः कारणभूतं प्रतापरुद्रगाम्भीर्यादि प्रतीयते / कारणात् कार्यप्रतीतिर्यथा--- प्रतापरुद्रनृपतेर्धरित्रीकल्पशाखिनः / जाता मयि कृपादृष्टिः किं वा विस्मयसे सखे
Prataparudriya,verse,viprud_8.212,atra kathamīdṛśamahāvibhavabhājanamadhunā bhavasīti kāryaṃ pṛcchate savismayāya suhṛde kāraṇabhūtā pratāparudrakṛpādṛṣṭirabhihitā / vācyasaṃbhāvasaṃbhavobhayarūpatayā yathāsaṃbhavaṃ bhedāḥ svayaṃ draṣṭavyāḥ / [viii.38-paryāyoktālaṅkāraḥ] paryāyoktālaṅkāraḥ / gamyatvaprastāvāt paryāyoktamucyate / kāraṇaṃ gamyate yatra prastutāt kāryavarṇanāt / prastutatvena saṃbaddhaṃ tat paryāyoktamucyate,अत्र कथमीदृशमहाविभवभाजनमधुना भवसीति कार्यं पृच्छते सविस्मयाय सुहृदे कारणभूता प्रतापरुद्रकृपादृष्टिरभिहिता / वाच्यसंभावसंभवोभयरूपतया यथासंभवं भेदाः स्वयं द्रष्टव्याः / [विइइ.३८-पर्यायोक्तालङ्कारः] पर्यायोक्तालङ्कारः / गम्यत्वप्रस्तावात् पर्यायोक्तमुच्यते / कारणं गम्यते यत्र प्रस्तुतात् कार्यवर्णनात् / प्रस्तुतत्वेन संबद्धं तत् पर्यायोक्तमुच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.213,"yatra prastutasyaiva kāryasya varṇanāt prastutameva kāraṇaṃ gamyate, tat paryāyoktam / yathā--- pratibhūpālaśuddhāntadīrghikāsvājidhūsaraḥ / prakṣālayanti gātrāṇi kākatīyacamūcarāḥ","यत्र प्रस्तुतस्यैव कार्यस्य वर्णनात् प्रस्तुतमेव कारणं गम्यते, तत् पर्यायोक्तम् / यथा--- प्रतिभूपालशुद्धान्तदीर्घिकास्वाजिधूसरः / प्रक्षालयन्ति गात्राणि काकतीयचमूचराः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.214,atra ripunagarīdīrghikāvārivihāreṇa pratāparudracamūcarakartṛkeṇa kāryabhūtena samaraprārambha eva svapurāṇi vihāya palāyitā pratinṛpāḥ iti kāraṇaṃ pratīyate / [viii.39-pratipālaṅkāraḥ] pratīpālaṅkāraḥ / atha pratīpam / ākṣepa upamānasya kaimarthakyena kathyate / yadvopameyabhāvaḥ syāt tatpratīpamudāhṛtam,अत्र रिपुनगरीदीर्घिकावारिविहारेण प्रतापरुद्रचमूचरकर्तृकेण कार्यभूतेन समरप्रारम्भ एव स्वपुराणि विहाय पलायिता प्रतिनृपाः इति कारणं प्रतीयते / [विइइ.३९-प्रतिपालङ्कारः] प्रतीपालङ्कारः / अथ प्रतीपम् / आक्षेप उपमानस्य कैमर्थक्येन कथ्यते / यद्वोपमेयभावः स्यात् तत्प्रतीपमुदाहृतम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.215,"yatropameyasya lokottaratvādupamānākṣepaḥ kriyate, tadekaṃ pratīpam / yatropamānasyopameyatvaṃ kalpyate, tat dvitīyam / ādyaṃ yathā--- kīrttau pratāparudrasya vilasantyāṃ digantare / kimarthamudayatyeṣa nirlajjaḥ śaśalāñchanaḥ","यत्रोपमेयस्य लोकोत्तरत्वादुपमानाक्षेपः क्रियते, तदेकं प्रतीपम् / यत्रोपमानस्योपमेयत्वं कल्प्यते, तत् द्वितीयम् / आद्यं यथा--- कीर्त्तौ प्रतापरुद्रस्य विलसन्त्यां दिगन्तरे / किमर्थमुदयत्येष निर्लज्जः शशलाञ्छनः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.216,dvitīyaṃ yathā--- kākatīyakule lakṣmīpatireṣa na saṃśayaḥ / anena kathamalpajñaiḥ sumerurupamīyate,द्वितीयं यथा--- काकतीयकुले लक्ष्मीपतिरेष न संशयः / अनेन कथमल्पज्ञैः सुमेरुरुपमीयते
Prataparudriya,verse,viprud_8.217,[viii.40-anumānālaṅkāraḥ] anumānālaṅkāraḥ / atha tarkanyāyamūlālaṃkārā nirūpyante / sādhyasādhananirdeśe tvanumānamudīryate,[विइइ.४०-अनुमानालङ्कारः] अनुमानालङ्कारः / अथ तर्कन्यायमूलालंकारा निरूप्यन्ते / साध्यसाधननिर्देशे त्वनुमानमुदीर्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.218,rūpakahetukatvena tarkānumānavailakṣaṇyam / yathā--- rajodhūmaḥ senāvyatikarabhavo yat prasarati sphuliṅgā dṛśyante bhaṭaghaṭitakaukṣeyakabhuvaḥ / tato manye yātrāśucisamayajo rudranṛpateḥ prabhūtaḥ kopāgnirdahati ripubhūpālanagarīḥ,रूपकहेतुकत्वेन तर्कानुमानवैलक्षण्यम् / यथा--- रजोधूमः सेनाव्यतिकरभवो यत् प्रसरति स्फुलिङ्गा दृश्यन्ते भटघटितकौक्षेयकभुवः / ततो मन्ये यात्राशुचिसमयजो रुद्रनृपतेः प्रभूतः कोपाग्निर्दहति रिपुभूपालनगरीः
Prataparudriya,verse,viprud_8.219,kāvyaliṅgālaṃkāraḥ / atha kāvyaliṅgam / hetorvākyapadārthatve kāvyaliṅgamudāhṛtam,काव्यलिङ्गालंकारः / अथ काव्यलिङ्गम् / हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गमुदाहृतम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.220,yatra heturvākyagatatvena padagatatvena vā pratipādyate tat kāvyaliṅgam / yathā--- pratāparudra ityeṣā kāpi pañcākṣarī śubhā / hṛdi yāṃ bibhrato bhūpā vaśīkurvanti saṃpadaḥ,यत्र हेतुर्वाक्यगतत्वेन पदगतत्वेन वा प्रतिपाद्यते तत् काव्यलिङ्गम् / यथा--- प्रतापरुद्र इत्येषा कापि पञ्चाक्षरी शुभा / हृदि यां बिभ्रतो भूपा वशीकुर्वन्ति संपदः
Prataparudriya,verse,viprud_8.221,atra vākyārthagato hetuḥ / padārthagato yathā--- mlānāpi bhūbhṛtāṃ phālalipirucchvasitā punaḥ / pratāparudradevāṅghrinakhajyotsnāmṛtokṣitā,अत्र वाक्यार्थगतो हेतुः / पदार्थगतो यथा--- म्लानापि भूभृतां फाललिपिरुच्छ्वसिता पुनः / प्रतापरुद्रदेवाङ्घ्रिनखज्योत्स्नामृतोक्षिता
Prataparudriya,verse,viprud_8.222,atra pūrvaṃ parimlānāyā bhūpālaphālalipeḥ punarucchvāse pratāparudranarendracaraṇanakhacandrikāsecanaṃ hetuḥ / tasya viśeṣaṇagatatvāt padārthagatatvoktiḥ / arthāntaranyāsālaṅkāraḥ / athārthāntaranyāsaḥ / kāryakāraṇasāmānyaviśeṣāṇāṃ parasparam / samarthanaṃ yatra so 'rthāntaranyāsa udāhṛtaḥ,अत्र पूर्वं परिम्लानाया भूपालफाललिपेः पुनरुच्छ्वासे प्रतापरुद्रनरेन्द्रचरणनखचन्द्रिकासेचनं हेतुः / तस्य विशेषणगतत्वात् पदार्थगतत्वोक्तिः / अर्थान्तरन्यासालङ्कारः / अथार्थान्तरन्यासः / कार्यकारणसामान्यविशेषाणां परस्परम् / समर्थनं यत्र सो ऽर्थान्तरन्यास उदाहृतः
Prataparudriya,verse,viprud_8.223,"yatra kāryakāraṇabhāvena, sāmānyaviśeṣabhāvena vā prakṛtasamarthanaṃ kriyate, so 'rthāntaranyāsaḥ / kāryakāraṇabhāvena yathā--- bhūpāḥ ! pratāparudrasya natā bhavata, nonnatāḥ / unnatān namayatyeṣa natānunnamayatyapi","यत्र कार्यकारणभावेन, सामान्यविशेषभावेन वा प्रकृतसमर्थनं क्रियते, सो ऽर्थान्तरन्यासः / कार्यकारणभावेन यथा--- भूपाः ! प्रतापरुद्रस्य नता भवत, नोन्नताः / उन्नतान् नमयत्येष नतानुन्नमयत्यपि"
Prataparudriya,verse,viprud_8.224,atra phalarūpeṇaunnatyena namratvakāraṇaṃ samarthitam / sāmānyādviśeṣasamarthanaṃ yathā--- udvejitā rudranareśvarasya raṇāpadānaiḥ pratipakṣabhūpāḥ / bibhratyamī citramacetanebhyo bhītasya sarvaṃ bhayakāri nūnam,अत्र फलरूपेणौन्नत्येन नम्रत्वकारणं समर्थितम् / सामान्याद्विशेषसमर्थनं यथा--- उद्वेजिता रुद्रनरेश्वरस्य रणापदानैः प्रतिपक्षभूपाः / बिभ्रत्यमी चित्रमचेतनेभ्यो भीतस्य सर्वं भयकारि नूनम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.225,atra bhītasya sarvaṃ bhayakārīti sāmānyamacetanebhyo ripubhūpā bibhyatīti viśeṣaṃ samarthayati / viśeṣāt sāmānyasamarthanaṃ yathā--- duṣṭo 'pi mahatāṃ saṃgādbhavatyeva hi sajjanaḥ / pratāparudramabhyetya kaliḥ kṛtayugāyate,अत्र भीतस्य सर्वं भयकारीति सामान्यमचेतनेभ्यो रिपुभूपा बिभ्यतीति विशेषं समर्थयति / विशेषात् सामान्यसमर्थनं यथा--- दुष्टो ऽपि महतां संगाद्भवत्येव हि सज्जनः / प्रतापरुद्रमभ्येत्य कलिः कृतयुगायते
Prataparudriya,verse,viprud_8.226,atra pratāparudrasaṃgatimahimnā kaliḥ kṛtayugasadṛśa iti viśeṣeṇa sāmānyasamarthanam / kāryakāraṇabhāve 'pi kāraṇāt kāryasamarthanaṃ kāvyaliṅge 'ntarbhūtamiti tannoktam / ataḥ prakāratrayamarthāntaranyāsasya / [viii.41-yathāsaṃkhyālaṅkāraḥ] yathāsaṃkhyālaṅkāraḥ / tarkanyāyamūlālaṃkārānantaraṃ vākyanyāyamūlālaṃkārā nirūpyante / uddiṣṭānāṃ padārthānāṃ pūrvaṃ paścād yathākramam / anūddeśo bhaved yatra tadyathāsaṃkhyamiṣyate,अत्र प्रतापरुद्रसंगतिमहिम्ना कलिः कृतयुगसदृश इति विशेषेण सामान्यसमर्थनम् / कार्यकारणभावे ऽपि कारणात् कार्यसमर्थनं काव्यलिङ्गे ऽन्तर्भूतमिति तन्नोक्तम् / अतः प्रकारत्रयमर्थान्तरन्यासस्य / [विइइ.४१-यथासंख्यालङ्कारः] यथासंख्यालङ्कारः / तर्कन्यायमूलालंकारानन्तरं वाक्यन्यायमूलालंकारा निरूप्यन्ते / उद्दिष्टानां पदार्थानां पूर्वं पश्चाद् यथाक्रमम् / अनूद्देशो भवेद् यत्र तद्यथासंख्यमिष्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.227,yatra yena krameṇoddiṣṭāḥ padārthāstenaiva krameṇānūddiśyante ; tatra yathāsaṃkhyālaṃkāraḥ / yathā--- gāmbhīryamaunnaṃtyamanargalatvaṃ pratāparudre samavekṣya dhātā / ambhonidhiṣvadriṣu diggajeṣu sṛṣṭiṃ prayāsaikaphalāmamaṃsta,यत्र येन क्रमेणोद्दिष्टाः पदार्थास्तेनैव क्रमेणानूद्दिश्यन्ते ; तत्र यथासंख्यालंकारः / यथा--- गाम्भीर्यमौन्नंत्यमनर्गलत्वं प्रतापरुद्रे समवेक्ष्य धाता / अम्भोनिधिष्वद्रिषु दिग्गजेषु सृष्टिं प्रयासैकफलाममंस्त
Prataparudriya,verse,viprud_8.228,[viii.42-arthāpyalaṅkāraḥ] arthāpattyalaṅkāraḥ / ekasya vastuno bhāvādyatra vastvanyad āpatet / kaimutyanyāyataḥ sā syādarthāpattiralaṃkriyā,[विइइ.४२-अर्थाप्यलङ्कारः] अर्थापत्त्यलङ्कारः / एकस्य वस्तुनो भावाद्यत्र वस्त्वन्यद् आपतेत् / कैमुत्यन्यायतः सा स्यादर्थापत्तिरलंक्रिया
Prataparudriya,verse,viprud_8.229,"yatra kasyacidarthasya niṣpattau tatsamānanyāyāt kaimutyenārthāntaramāpatati so 'rthāpattiralaṃkāraḥ / na cātrānumānaśaṅkā, kaimutyanyāyasaṃbandharūpatvāt / yathā--- samantādudvelairvi vidhahayadhāṭīkalakalair- jagatyāṃ krāmannapyajani vidhuraḥ sevaṇapatiḥ / manāk krodhodañcadbhrukuṭikuṭile rudranṛpatau nṛpāṇāmanyeṣāṃ viphalitaruṣāṃ kaiva gaṇanā","यत्र कस्यचिदर्थस्य निष्पत्तौ तत्समानन्यायात् कैमुत्येनार्थान्तरमापतति सो ऽर्थापत्तिरलंकारः / न चात्रानुमानशङ्का, कैमुत्यन्यायसंबन्धरूपत्वात् / यथा--- समन्तादुद्वेलैर्वि विधहयधाटीकलकलैर्- जगत्यां क्रामन्नप्यजनि विधुरः सेवणपतिः / मनाक् क्रोधोदञ्चद्भ्रुकुटिकुटिले रुद्रनृपतौ नृपाणामन्येषां विफलितरुषां कैव गणना"
Prataparudriya,verse,viprud_8.230,api ca--- trailokyasāro 'pi suvarṇaśailaḥ pratāparudreṇa nṛpeṇa tulyam / tulāṃ samāroḍhumapūrṇa eva mahībhṛtāṃ kā gaṇanetareṣām,अपि च--- त्रैलोक्यसारो ऽपि सुवर्णशैलः प्रतापरुद्रेण नृपेण तुल्यम् / तुलां समारोढुमपूर्ण एव महीभृतां का गणनेतरेषाम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.231,atra pratāparudrāpekṣayā merāvapyasāre 'nyeṣāṃ mahībhṛtāmarthādasāratvaṃ kaimutyādāpatati / parisaṃkhyālaṅkāraḥ / atha parisaṃkhyā / ekasya vastunaḥ prāptāvanekatraikadā yadi / ekatra niyamaḥ sā hi parisaṃkhyā nigadyate,अत्र प्रतापरुद्रापेक्षया मेरावप्यसारे ऽन्येषां महीभृतामर्थादसारत्वं कैमुत्यादापतति / परिसंख्यालङ्कारः / अथ परिसंख्या / एकस्य वस्तुनः प्राप्तावनेकत्रैकदा यदि / एकत्र नियमः सा हि परिसंख्या निगद्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.232,"yatraika vastu yugapadanekatra saṃbhāvyamānamekatraiva niyamyate, sā parisaṃkhyā sā prathamaṃ dvividhā, praśnapūrvikā, tadanyathā ceti / tayordvarjayorvarjanīyasya śābdatvārthatvābhyāṃ dvaividhye cāturvidhyam / tatra śābdavarjanīyā praśnapūrvikā yathā--- kiṃ maṇḍanaṃ trilokyāḥ kākatitilako na hāṭakakṣitibhṛt / stotavyaḥ kaḥ sudhiyāṃ rudranarendro na mandaraḥ kṣitibhṛt","यत्रैक वस्तु युगपदनेकत्र संभाव्यमानमेकत्रैव नियम्यते, सा परिसंख्या सा प्रथमं द्विविधा, प्रश्नपूर्विका, तदन्यथा चेति / तयोर्द्वर्जयोर्वर्जनीयस्य शाब्दत्वार्थत्वाभ्यां द्वैविध्ये चातुर्विध्यम् / तत्र शाब्दवर्जनीया प्रश्नपूर्विका यथा--- किं मण्डनं त्रिलोक्याः काकतितिलको न हाटकक्षितिभृत् / स्तोतव्यः कः सुधियां रुद्रनरेन्द्रो न मन्दरः क्षितिभृत्"
Prataparudriya,verse,viprud_8.233,ārthavarjanīyā praśnapūrvikā yathā--- kiṃ vā kṣaumavitānaṃ lokānāṃ ? kākatīyakulakīrttiḥ / kiṃ saukhyaṃ vasumatyā ? rudranarendrasya bhujavāsaḥ,आर्थवर्जनीया प्रश्नपूर्विका यथा--- किं वा क्षौमवितानं लोकानां ? काकतीयकुलकीर्त्तिः / किं सौख्यं वसुमत्या ? रुद्रनरेन्द्रस्य भुजवासः
Prataparudriya,verse,viprud_8.234,"śābdavarjanīyā apraśnapūrvikā yathā--- rāgo dharme na viṣayasukhe, saṃgatiḥ satsabhāyāṃ na strīgoṣṭhyāṃ, vyasanamaniśaṃ nītiśāstre na cākṣe / kīrttyāṃ nityārjanacaturatā nārthajāte, vinodo vidyābhyāse na ca parijane rudradevasya rājñaḥ","शाब्दवर्जनीया अप्रश्नपूर्विका यथा--- रागो धर्मे न विषयसुखे, संगतिः सत्सभायां न स्त्रीगोष्ठ्यां, व्यसनमनिशं नीतिशास्त्रे न चाक्षे / कीर्त्त्यां नित्यार्जनचतुरता नार्थजाते, विनोदो विद्याभ्यासे न च परिजने रुद्रदेवस्य राज्ञः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.235,ārthavarjanīyā apraśnapūrvikā yathā--- bhūreva bhuvanaṃ devaḥ svayaṃbhūreva pārthivaḥ / pratāparudra evaikaśilaiva nagarī śubhā,आर्थवर्जनीया अप्रश्नपूर्विका यथा--- भूरेव भुवनं देवः स्वयंभूरेव पार्थिवः / प्रतापरुद्र एवैकशिलैव नगरी शुभा
Prataparudriya,verse,viprud_8.236,kṣoṇīṃ rudranarādhīśe rakṣati kṣatavidviṣi / balisadmanyahibhayaṃ tridive gotrabhitkathā,क्षोणीं रुद्रनराधीशे रक्षति क्षतविद्विषि / बलिसद्मन्यहिभयं त्रिदिवे गोत्रभित्कथा
Prataparudriya,verse,viprud_8.237,alaṅkārasya śleṣeṇa cārutvātiśayaḥ / [viii.42-uttarālaṅkāraḥ] uttarālaṅkāraḥ / uttarāt praśna unneyo yatra praśnottare tathā / bahudhā ca nibadhyete taduttaramudīryate,अलङ्कारस्य श्लेषेण चारुत्वातिशयः / [विइइ.४२-उत्तरालङ्कारः] उत्तरालङ्कारः / उत्तरात् प्रश्न उन्नेयो यत्र प्रश्नोत्तरे तथा / बहुधा च निबध्येते तदुत्तरमुदीर्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.238,yatrottarānnibadhyamānāt praśna unnīyate tadekamuttaram / cārutvārthamasakṛllokottaraṃ praśnapratipādanapūrvamuttaraṃ dvitīyamuttaram / krameṇa yathā--- kimadya vyutpattistava sujanalokavyavahṛtau yadadya jñātavyaṃ prabhavati yadā rudranṛpatiḥ / tadārabhyonmūrdhā jayati viśado dharmavibhavo mahīdevāścodyadvividhavibhavārambhamuditāḥ,यत्रोत्तरान्निबध्यमानात् प्रश्न उन्नीयते तदेकमुत्तरम् / चारुत्वार्थमसकृल्लोकोत्तरं प्रश्नप्रतिपादनपूर्वमुत्तरं द्वितीयमुत्तरम् / क्रमेण यथा--- किमद्य व्युत्पत्तिस्तव सुजनलोकव्यवहृतौ यदद्य ज्ञातव्यं प्रभवति यदा रुद्रनृपतिः / तदारभ्योन्मूर्धा जयति विशदो धर्मविभवो महीदेवाश्चोद्यद्विविधविभवारम्भमुदिताः
Prataparudriya,verse,viprud_8.239,atra pratāparudro yadā prabhavati tadārabhya pūrṇadharmapratiṣṭhā mahī / mahīdevā api tathāvidhasaṃtoṣabhājaḥ / kimadhunā pṛcchasītyuttarāt kiṃ pratāparudrarājye dharmapratipālanamasti kiṃ sukhino bhūsurā ityunnīyate praśnaḥ / dvitīyaṃ yathā--- kiṃ ṇu dhaṇaṃ ? kulavijjā ; ko loho ? sajjaṇeṇa sahavāso / kā ṇaarī ? easilā ; ko rāā ? vīraruddaṇaraṇāho,अत्र प्रतापरुद्रो यदा प्रभवति तदारभ्य पूर्णधर्मप्रतिष्ठा मही / महीदेवा अपि तथाविधसंतोषभाजः / किमधुना पृच्छसीत्युत्तरात् किं प्रतापरुद्रराज्ये धर्मप्रतिपालनमस्ति किं सुखिनो भूसुरा इत्युन्नीयते प्रश्नः / द्वितीयं यथा--- किं णु धणं ? कुलविज्जा ; को लोहो ? सज्जणेण सहवासो / का णअरी ? एअसिला ; को राआ ? वीररुद्दणरणाहो
Prataparudriya,verse,viprud_8.240,(ki nu dhanaṃ ? kulavidyā ; ko lābhaḥ ? sajjanena sahavāsaḥ / kā nagarī ? ekaśilā ; ko rājā ? vīrarudranaranāthaḥ //) [viii.43-vikalpālaṅkāraḥ] vikalpālaṅkāraḥ / vākyanyāyamūlālaṅkāraprastāvādvikalpa ucyate / virodhe tulyabalayorvikalpālaṃkṛtirmatā,(कि नु धनं ? कुलविद्या ; को लाभः ? सज्जनेन सहवासः / का नगरी ? एकशिला ; को राजा ? वीररुद्रनरनाथः //) [विइइ.४३-विकल्पालङ्कारः] विकल्पालङ्कारः / वाक्यन्यायमूलालङ्कारप्रस्तावाद्विकल्प उच्यते / विरोधे तुल्यबलयोर्विकल्पालंकृतिर्मता
Prataparudriya,verse,viprud_8.241,yatra tulyapramāṇānuśiṣṭayorviruddhayoryugapatprāptau ekasyāsaṃbhavastatra vikalpaḥ / aupamyagarbhatvāccārutvam / yathā--- bhūpālāḥ kriyatāṃ mūrdhnāṃ dhanuṣāṃ vā vinamratā / pādacchāyāndhranāthasya vindhyādreryā niṣevyatām,यत्र तुल्यप्रमाणानुशिष्टयोर्विरुद्धयोर्युगपत्प्राप्तौ एकस्यासंभवस्तत्र विकल्पः / औपम्यगर्भत्वाच्चारुत्वम् / यथा--- भूपालाः क्रियतां मूर्ध्नां धनुषां वा विनम्रता / पादच्छायान्ध्रनाथस्य विन्ध्याद्रेर्या निषेव्यताम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.242,"atra pratāparudre prabhavati rājñāṃ saṃdhivigrahābhyāṃ tulyabalapramāṇābhyāṃ śironamanadhanurnamane yugapadeva prāpte, tayorviruddhatvādyaugapadyāsaṃbhave vikalpaḥ / samuccayālaṅkāraḥ / vikalpapratipakṣabhūtaḥ samuccayo nirūpyate / guṇakriyāyaugapadyaṃ samuccaya udāhṛtaḥ","अत्र प्रतापरुद्रे प्रभवति राज्ञां संधिविग्रहाभ्यां तुल्यबलप्रमाणाभ्यां शिरोनमनधनुर्नमने युगपदेव प्राप्ते, तयोर्विरुद्धत्वाद्यौगपद्यासंभवे विकल्पः / समुच्चयालङ्कारः / विकल्पप्रतिपक्षभूतः समुच्चयो निरूप्यते / गुणक्रियायौगपद्यं समुच्चय उदाहृतः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.243,yatra guṇānāṃ vaimalyādīnāṃ kriyāṇāṃ ca darśanādīnāṃ yugapadavasthānaṃ tatra samuccayālaṃkāraḥ / yathā--- pratāparudranṛpatau bhadrāsanamupeyuṣi / satāṃ prasannaṃ hṛdayamasatāṃ kaluṣaṃ manaḥ,यत्र गुणानां वैमल्यादीनां क्रियाणां च दर्शनादीनां युगपदवस्थानं तत्र समुच्चयालंकारः / यथा--- प्रतापरुद्रनृपतौ भद्रासनमुपेयुषि / सतां प्रसन्नं हृदयमसतां कलुषं मनः
Prataparudriya,verse,viprud_8.244,kriyāsamuccayo yathā--- pecchai imaṃ ṇarindo pavisai maaṇo a galai māṇo a / ghuṇṇai maṇo a suṇṇaṃ kiṃ edaṃ uvaha sahiāo,क्रियासमुच्चयो यथा--- पेच्छै इमं णरिन्दो पविसै मअणो अ गलै माणो अ / घुण्णै मणो अ सुण्णं किं एदं उवह सहिआओ
Prataparudriya,verse,viprud_8.245,(prekṣate imāṃ narendraḥ praviśati madanaśca galati mānaśca / ghūrṇate manaśca śūnyaṃ kimetat paśyata sakhyaḥ //) ete bhinnaviṣayatve udāharaṇe / ekaviṣayatve yathā--- trailokyaprathamānakīrttimahitaśrīvīrarudraprabhoḥ sevārthaṃ cirayatsu kākatipure bhūpeṣu tadyoṣitaḥ / dvāraṃ yānti vilokayanti purato niḥ śvāsamātanvate śuṣyanti pralapanti yānti tanutāṃ muhyanti mūrcchanti ca,(प्रेक्षते इमां नरेन्द्रः प्रविशति मदनश्च गलति मानश्च / घूर्णते मनश्च शून्यं किमेतत् पश्यत सख्यः //) एते भिन्नविषयत्वे उदाहरणे / एकविषयत्वे यथा--- त्रैलोक्यप्रथमानकीर्त्तिमहितश्रीवीररुद्रप्रभोः सेवार्थं चिरयत्सु काकतिपुरे भूपेषु तद्योषितः / द्वारं यान्ति विलोकयन्ति पुरतो निः श्वासमातन्वते शुष्यन्ति प्रलपन्ति यान्ति तनुतां मुह्यन्ति मूर्च्छन्ति च
Prataparudriya,verse,viprud_8.246,guṇakriyāsāmastyena yathā--- deve kākativīrarudranṛpatau jaitraprayāṇonmukhe mādyaddanti calatpadāti vicaladvāji pradhāvadratham / vicchāyānanamākulākṣamudayatkārpaṇyamāvirbhavat kampaṃ bhrāmyati sarvataḥ prativanaṃ pratyarthibhūbhṛdgaṇaḥ,गुणक्रियासामस्त्येन यथा--- देवे काकतिवीररुद्रनृपतौ जैत्रप्रयाणोन्मुखे माद्यद्दन्ति चलत्पदाति विचलद्वाजि प्रधावद्रथम् / विच्छायाननमाकुलाक्षमुदयत्कार्पण्यमाविर्भवत् कम्पं भ्राम्यति सर्वतः प्रतिवनं प्रत्यर्थिभूभृद्गणः
Prataparudriya,verse,viprud_8.247,dvitīyaḥ samuccayaḥ / khalekapotanyāyena bahūnāṃ kāryasādhane / kāraṇānāṃ samudyogaḥ sa dvitīyaḥ samuccayaḥ,द्वितीयः समुच्चयः / खलेकपोतन्यायेन बहूनां कार्यसाधने / कारणानां समुद्योगः स द्वितीयः समुच्चयः
Prataparudriya,verse,viprud_8.248,"yatraikaṃ kāryaṃ sādhayitumahamahamikayā bahūnāṃ kāraṇānāmudyamaḥ, so 'pi samuccaya eva, yugapadanekeṣāmavasthānāt / yathā--- śubhraṃ yaśaḥ śauryamahacca vṛttaṃ vidyānavadyā vimalaṃ kulaṃ ca / pratāparudrasya nareśvarasya lokottarāṃ rītimudañcayanti","यत्रैकं कार्यं साधयितुमहमहमिकया बहूनां कारणानामुद्यमः, सो ऽपि समुच्चय एव, युगपदनेकेषामवस्थानात् / यथा--- शुभ्रं यशः शौर्यमहच्च वृत्तं विद्यानवद्या विमलं कुलं च / प्रतापरुद्रस्य नरेश्वरस्य लोकोत्तरां रीतिमुदञ्चयन्ति"
Prataparudriya,verse,viprud_8.249,atra yaśaḥ prabhṛtīnāṃ lokottararītisaṃpādane pratyekaṃ hetutve 'pi yugapatkhalekapotanyāyena saṃbandhaḥ / samādhyalaṅkāraḥ / atha samādhirucyate / ekasmin kāraṇe kāryasādhane 'nyat parāpatet / kākatālīyanayataḥ sa samādhirudīryate,अत्र यशः प्रभृतीनां लोकोत्तररीतिसंपादने प्रत्येकं हेतुत्वे ऽपि युगपत्खलेकपोतन्यायेन संबन्धः / समाध्यलङ्कारः / अथ समाधिरुच्यते / एकस्मिन् कारणे कार्यसाधने ऽन्यत् परापतेत् / काकतालीयनयतः स समाधिरुदीर्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.250,yatraikasmin kāraṇe kāryasādhanāya pravṛtte kākatālīyatayānyat kāraṇamāgatya tatkāryaṃ sukaraṃ karoti sa samādhyalaṅkāraḥ /[viii.44-samādhyalaṅkāraḥ]yathā--- raṇāṅgaṇe rudranarendraroṣaśamāya rājñāṃ vihitastutīnām / vaktreṣu yadvāyuvaśāt patanti tṛṇāni devasya sa pakṣapātaḥ,यत्रैकस्मिन् कारणे कार्यसाधनाय प्रवृत्ते काकतालीयतयान्यत् कारणमागत्य तत्कार्यं सुकरं करोति स समाध्यलङ्कारः /[विइइ.४४-समाध्यलङ्कारः]यथा--- रणाङ्गणे रुद्रनरेन्द्ररोषशमाय राज्ञां विहितस्तुतीनाम् / वक्त्रेषु यद्वायुवशात् पतन्ति तृणानि देवस्य स पक्षपातः
Prataparudriya,verse,viprud_8.251,atra pratāparudranarendrakrodhaśāntyarthaṃ raṇāgre prakrāntastutīnāṃ rājñāṃ vaktreṣu vāyuvaśāt kākatālīyatayā patitaistṛṇaiḥ kopaśāntilakṣaṇakāryasya sukaratvam / [viii.45bhāvilaṅkāraḥ] bhāvikālaṅkāraḥ / atha lokanyāyamūlālaṃkārā nirūpyante / atītānāgate yatra pratyakṣe iva lakṣite / atyadbhutārthakathanādbhāvikaṃ tadudāhṛtam,अत्र प्रतापरुद्रनरेन्द्रक्रोधशान्त्यर्थं रणाग्रे प्रक्रान्तस्तुतीनां राज्ञां वक्त्रेषु वायुवशात् काकतालीयतया पतितैस्तृणैः कोपशान्तिलक्षणकार्यस्य सुकरत्वम् / [विइइ.४५भाविलङ्कारः] भाविकालङ्कारः / अथ लोकन्यायमूलालंकारा निरूप्यन्ते / अतीतानागते यत्र प्रत्यक्षे इव लक्षिते / अत्यद्भुतार्थकथनाद्भाविकं तदुदाहृतम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.252,"yatrādbhutacaritopavarṇanād bhūtabhāvinorvastunoḥ pratyakṣāyamāṇatvaṃ bhavati sa bhāvikālaṅkāraḥ / na ca bhūtabhāvinoḥ pratyakṣavadavabhāso viruddhaḥ / atyadbhutavastuvarṇanayā bhāvukānāṃ hṛdi bhāvanodayāt / tathā ca bhāvanāyāḥ (punaḥ) punaścetasi nidarśanāt pratyakṣāyamāṇatvaṃ ghaṭata eva / yathā pānthasya kāminībhāvanayā tasyāḥ pratyakṣāyamāṇatvam / na ceyaṃ svabhāvoktiḥ ; tasyāṃ vastusvabhāvasya yathāvadvarṇanayā pratyakṣāyamāṇatā / iha tvatyadbhutatvena / nāpi rasavadādyalaṅkāraḥ ; tatra vibhāvādyanusaṃdhānenaiva rasāderbhāvyatvam, na tvatyadbhutatvena / na ceyamutprekṣā, atītānāgatayoḥ pratyakṣatvenādhyavasāyābhāvāt, na cāyaṃ bhrāntimadalaṅkāraḥ, bhāvanāyā abhrāntirūpatvāt / ataḥ sarvottīrṇa evāyamalaṅkāraḥ / yathā--- dhvajāgre kākatīndrasya bhāti kroḍākṛtirhariḥ / mṛdbinduriva daṃṣṭrāgre yasyālakṣyata medinī","यत्राद्भुतचरितोपवर्णनाद् भूतभाविनोर्वस्तुनोः प्रत्यक्षायमाणत्वं भवति स भाविकालङ्कारः / न च भूतभाविनोः प्रत्यक्षवदवभासो विरुद्धः / अत्यद्भुतवस्तुवर्णनया भावुकानां हृदि भावनोदयात् / तथा च भावनायाः (पुनः) पुनश्चेतसि निदर्शनात् प्रत्यक्षायमाणत्वं घटत एव / यथा पान्थस्य कामिनीभावनया तस्याः प्रत्यक्षायमाणत्वम् / न चेयं स्वभावोक्तिः ; तस्यां वस्तुस्वभावस्य यथावद्वर्णनया प्रत्यक्षायमाणता / इह त्वत्यद्भुतत्वेन / नापि रसवदाद्यलङ्कारः ; तत्र विभावाद्यनुसंधानेनैव रसादेर्भाव्यत्वम्, न त्वत्यद्भुतत्वेन / न चेयमुत्प्रेक्षा, अतीतानागतयोः प्रत्यक्षत्वेनाध्यवसायाभावात्, न चायं भ्रान्तिमदलङ्कारः, भावनाया अभ्रान्तिरूपत्वात् / अतः सर्वोत्तीर्ण एवायमलङ्कारः / यथा--- ध्वजाग्रे काकतीन्द्रस्य भाति क्रोडाकृतिर्हरिः / मृद्बिन्दुरिव दंष्ट्राग्रे यस्यालक्ष्यत मेदिनी"
Prataparudriya,verse,viprud_8.253,atrāṣṭādaśadvīpayuktāyā medinyā daṃṣṭrāgre mṛdbindurūpateti atyadbhutavarṇanayā tathāvidhabhāvanāyāṃ pratyakṣavat pratītisaṃbhavaḥ / [viii.46-pratyanīkālaṅkāraḥ] pratyanīkālaṅkāraḥ / atha pratyanīkālaṅkāraḥ pratipādyate / balinaḥ pratipakṣasya pratīkāre suduṣkare / yastadīyatiraskāraḥ pratyanīkaṃ taducyate,अत्राष्टादशद्वीपयुक्ताया मेदिन्या दंष्ट्राग्रे मृद्बिन्दुरूपतेति अत्यद्भुतवर्णनया तथाविधभावनायां प्रत्यक्षवत् प्रतीतिसंभवः / [विइइ.४६-प्रत्यनीकालङ्कारः] प्रत्यनीकालङ्कारः / अथ प्रत्यनीकालङ्कारः प्रतिपाद्यते / बलिनः प्रतिपक्षस्य प्रतीकारे सुदुष्करे / यस्तदीयतिरस्कारः प्रत्यनीकं तदुच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.254,yatra prabalasya pratipakṣasya pratīkārāsāmarthyāt tadīyatiraskāro bhavati tat pratyanīkam / yathā--- kākatīyapatiśauryamahoṣmanyakkṛtasvamahimā baḍabāgniḥ / tadgabhīrimasanābhimajasraṃ bādhate nidhimapāṃ bahirantaḥ,यत्र प्रबलस्य प्रतिपक्षस्य प्रतीकारासामर्थ्यात् तदीयतिरस्कारो भवति तत् प्रत्यनीकम् / यथा--- काकतीयपतिशौर्यमहोष्मन्यक्कृतस्वमहिमा बडबाग्निः / तद्गभीरिमसनाभिमजस्रं बाधते निधिमपां बहिरन्तः
Prataparudriya,verse,viprud_8.255,atra sādṛśyahetukaṃ tadīyatvamityalaṃkāratvam / [viii.47vyaghātālaṅkāraḥ] vyāghātālaṅkāraḥ / atha vyāghātaḥ / yena yat sādhitaṃ vastu tenaiva kriyate 'nyathā / anyena tadalaṃkāro vyāghātā iti kathyate,अत्र सादृश्यहेतुकं तदीयत्वमित्यलंकारत्वम् / [विइइ.४७व्यघातालङ्कारः] व्याघातालङ्कारः / अथ व्याघातः / येन यत् साधितं वस्तु तेनैव क्रियते ऽन्यथा / अन्येन तदलंकारो व्याघाता इति कथ्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.256,"yadvastu yena kenacit kartrā yena sādhanena sādhitaṃ, tadvastu tenaiva sādhanenānyena kartrā yadanyathā kriyate sa vyāghātaḥ / yathā--- kākatīyābhijāto 'yaṃ nābhijātādhikasthitiḥ / dorbhyāṃ labdhodayān bhūpāṃstābhyāmanudayān sṛjan","यद्वस्तु येन केनचित् कर्त्रा येन साधनेन साधितं, तद्वस्तु तेनैव साधनेनान्येन कर्त्रा यदन्यथा क्रियते स व्याघातः / यथा--- काकतीयाभिजातो ऽयं नाभिजाताधिकस्थितिः / दोर्भ्यां लब्धोदयान् भूपांस्ताभ्यामनुदयान् सृजन्"
Prataparudriya,verse,viprud_8.257,[viii.48-paryāyālaṅkāraḥ] paryāyālaṅkāraḥ / atha lokanyāyamūlālaṅkāranirūpaṇaprastāvāt paryāyālaṃkāro nirūpyate / krameṇaikamanekasminnādhāre vartate yadi / ekasminnathavānekaṃ paryāyālaṅkṛtirmatā,[विइइ.४८-पर्यायालङ्कारः] पर्यायालङ्कारः / अथ लोकन्यायमूलालङ्कारनिरूपणप्रस्तावात् पर्यायालंकारो निरूप्यते / क्रमेणैकमनेकस्मिन्नाधारे वर्तते यदि / एकस्मिन्नथवानेकं पर्यायालङ्कृतिर्मता
Prataparudriya,verse,viprud_8.258,"yatra kramādekamādheyamanekasminnādhāre vartate sa ekaḥ paryāyaḥ / na cātra viśeṣālaṃkāraḥ, tatraikasyānekatra yugapadvartanam, atra krameṇa / tathaikasminnādhāre 'nekamādheyaṃ vartate sa dvitīyaḥ paryāyaḥ / na cātra samuccayālaṃkāraḥ, tatrāpyekatrānekeṣāṃ yugapadvartanam, atra krameṇa / yathā--- daṃṣṭrāyāṃ kuhanākiṭerbhagavato devasya śaureḥ purā paścānmastakamaṇḍale phaṇabhṛtaḥ pātālalokeśituḥ / adyorvīpatiśekharasya mahataḥ śrīkākatīyaprabhor- bāhau sarvadhurīṇasāramahite baddhotsavā medīnī","यत्र क्रमादेकमाधेयमनेकस्मिन्नाधारे वर्तते स एकः पर्यायः / न चात्र विशेषालंकारः, तत्रैकस्यानेकत्र युगपद्वर्तनम्, अत्र क्रमेण / तथैकस्मिन्नाधारे ऽनेकमाधेयं वर्तते स द्वितीयः पर्यायः / न चात्र समुच्चयालंकारः, तत्राप्येकत्रानेकेषां युगपद्वर्तनम्, अत्र क्रमेण / यथा--- दंष्ट्रायां कुहनाकिटेर्भगवतो देवस्य शौरेः पुरा पश्चान्मस्तकमण्डले फणभृतः पाताललोकेशितुः / अद्योर्वीपतिशेखरस्य महतः श्रीकाकतीयप्रभोर्- बाहौ सर्वधुरीणसारमहिते बद्धोत्सवा मेदीनी"
Prataparudriya,verse,viprud_8.259,atraikasyā medinyāḥ kramādanekatra vartanam / dvitīyaḥ--- yeṣāṃ mukhe nijavadhūsavidhe nṛpāṇāṃ śauryoktayaḥ samabhavannabhimānagarbhāḥ / teṣāṃ pratāpanṛpavīkṣaṇakātarāṇāṃ tatraiva dīnavacanāni samudbhavanti,अत्रैकस्या मेदिन्याः क्रमादनेकत्र वर्तनम् / द्वितीयः--- येषां मुखे निजवधूसविधे नृपाणां शौर्योक्तयः समभवन्नभिमानगर्भाः / तेषां प्रतापनृपवीक्षणकातराणां तत्रैव दीनवचनानि समुद्भवन्ति
Prataparudriya,verse,viprud_8.260,[viii.49-sūkṣmālaṅkāraḥ] sūkṣmālaṅkāraḥ / atha sūkṣmālaṅkāro nirūpyate / asaṃlakṣitasūkṣmārthaprakāśaḥ sūkṣma ucyate,[विइइ.४९-सूक्ष्मालङ्कारः] सूक्ष्मालङ्कारः / अथ सूक्ष्मालङ्कारो निरूप्यते / असंलक्षितसूक्ष्मार्थप्रकाशः सूक्ष्म उच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.261,vidagdhamātrajñeyasyārthasya yatrākāreṅgitābhyāṃ prakāśanaṃ sa sūkṣmālaṅkāraḥ / yathā--- guruaṇasavihammi vahū daṭhṭhūṇa ṇareṃdapesiāṃ dūiṃ / savvaṃgeśu sahāsaṃ katthūrivilevaṇaṃ kuṇai,विदग्धमात्रज्ञेयस्यार्थस्य यत्राकारेङ्गिताभ्यां प्रकाशनं स सूक्ष्मालङ्कारः / यथा--- गुरुअणसविहम्मि वहू दठ्ठूण णरेंदपेसिआं दूइं / सव्वंगेशु सहासं कत्थूरिविलेवणं कुणै
Prataparudriya,verse,viprud_8.262,(gurujanasavidhe vadhūrdṛṣṭvā narendrapreṣitāṃ dūtīm / sarvāṅgeṣu sahāsaṃ kastūrīvilepanaṃ karoti //) atra kastūrīvilepanena timirasamayaḥ saṃketakāla iti prakāśitam [viii.50-udāttālaṅkāraḥ] udāttālaṃkāraḥ / athodāttālaṃkāraḥ kathyate / tasyāpi lokanyāyamūlataivānantaryakāraṇam / tadudāttaṃ bhaved yatra samṛddhaṃ vastu varṇyate,(गुरुजनसविधे वधूर्दृष्ट्वा नरेन्द्रप्रेषितां दूतीम् / सर्वाङ्गेषु सहासं कस्तूरीविलेपनं करोति //) अत्र कस्तूरीविलेपनेन तिमिरसमयः संकेतकाल इति प्रकाशितम् [विइइ.५०-उदात्तालङ्कारः] उदात्तालंकारः / अथोदात्तालंकारः कथ्यते / तस्यापि लोकन्यायमूलतैवानन्तर्यकारणम् / तदुदात्तं भवेद् यत्र समृद्धं वस्तु वर्ण्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.263,"yatra mahāsamṛddhiśālino vastuno varṇanaṃ kriyate, tatra udāttālaṅkāraḥ / yathā--- ramyāmekaśilābhidānanagarīmāsedivāṃso budhāḥ sauvarṇeṣu gṛheṣu ratnaracitadvāstoraṇeṣu sthitāḥ / āruhyāṅgaṇamedinīṣu kalabhān krīḍotsukānarbhakān modante yadavekṣya rudranṛpatestattyāgalīlāyitam","यत्र महासमृद्धिशालिनो वस्तुनो वर्णनं क्रियते, तत्र उदात्तालङ्कारः / यथा--- रम्यामेकशिलाभिदाननगरीमासेदिवांसो बुधाः सौवर्णेषु गृहेषु रत्नरचितद्वास्तोरणेषु स्थिताः / आरुह्याङ्गणमेदिनीषु कलभान् क्रीडोत्सुकानर्भकान् मोदन्ते यदवेक्ष्य रुद्रनृपतेस्तत्त्यागलीलायितम्"
Prataparudriya,verse,viprud_8.264,atha samānanyāyāt parivṛttirnirūpyate / samanyūnādhikānāṃ ca yadā vinimayo bhavet / sākaṃ samādhikanyūnaiḥ parivṛttirasau matā,अथ समानन्यायात् परिवृत्तिर्निरूप्यते / समन्यूनाधिकानां च यदा विनिमयो भवेत् / साकं समाधिकन्यूनैः परिवृत्तिरसौ मता
Prataparudriya,verse,viprud_8.265,"samanyūnādhikānāṃ samādhikanyūnairvinimayaḥ parivṛttiḥ / samena samaparivṛttiḥ, nyūnenādhikaparivṛttiḥ, adhikena nyūnaparivṛttiśceti / samena samaparivṛttiryathā--- sādhārasamuco vāco dattvā kākatibhūbhuje / ato labhante kavayaḥ sahasraṃ gandhasindhurān","समन्यूनाधिकानां समाधिकन्यूनैर्विनिमयः परिवृत्तिः / समेन समपरिवृत्तिः, न्यूनेनाधिकपरिवृत्तिः, अधिकेन न्यूनपरिवृत्तिश्चेति / समेन समपरिवृत्तिर्यथा--- साधारसमुचो वाचो दत्त्वा काकतिभूभुजे / अतो लभन्ते कवयः सहस्रं गन्धसिन्धुरान्"
Prataparudriya,verse,viprud_8.266,atra vacasāṃ gandhasindhurāṇāṃ ca samatvam / nyūnenādhikaparivṛttiryathā--- upāyanaṃ gajāśvādi kṛtvā sarve 'pi bhūbhujaḥ / pratāparudradevasya labhante susthirāṃ kṛpām,अत्र वचसां गन्धसिन्धुराणां च समत्वम् / न्यूनेनाधिकपरिवृत्तिर्यथा--- उपायनं गजाश्वादि कृत्वा सर्वे ऽपि भूभुजः / प्रतापरुद्रदेवस्य लभन्ते सुस्थिरां कृपाम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.267,atra tyajyamānādupāyanāderādīyamānasya pratāparudrakṛpāvilasitasyaivādhikyam / adhikena nyūnaparivṛttiryathā--- pratāparudreṇa raṇe jitāḥ pratyarthibhūbhujaḥ / dattvā bhūṣāṃ kirātebhyo labhante valkalādikam,अत्र त्यज्यमानादुपायनादेरादीयमानस्य प्रतापरुद्रकृपाविलसितस्यैवाधिक्यम् / अधिकेन न्यूनपरिवृत्तिर्यथा--- प्रतापरुद्रेण रणे जिताः प्रत्यर्थिभूभुजः / दत्त्वा भूषां किरातेभ्यो लभन्ते वल्कलादिकम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.268,atra tyajyamānādābharaṇajātādādīyamānasya valkalādernyūnatvam / [viii.51-kāraṇamālālaṅkāraḥ] kāraṇamālālaṅkāraḥ / atha śṛṅkhalānyāyamūlālaṅkārā nirūpyante / pūrvapūrvaṃ prati yadā hetuḥ syāduttarottaram / tadā kāraṇamālākhyamalaṅkaraṇamucyate,अत्र त्यज्यमानादाभरणजातादादीयमानस्य वल्कलादेर्न्यूनत्वम् / [विइइ.५१-कारणमालालङ्कारः] कारणमालालङ्कारः / अथ शृङ्खलान्यायमूलालङ्कारा निरूप्यन्ते / पूर्वपूर्वं प्रति यदा हेतुः स्यादुत्तरोत्तरम् / तदा कारणमालाख्यमलङ्करणमुच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.269,"yadā pūrvapūrvaṃ krameṇottarottaraṃ prati hetutāṃ bhajate, sa kāraṇamālākhyo 'laṅkāraḥ / yathā-- vidyayā vinayotkarṣo vinayena guṇārjanam / guṇaiḥ prajānurāgaśca kramo 'yaṃ kākatīśvare","यदा पूर्वपूर्वं क्रमेणोत्तरोत्तरं प्रति हेतुतां भजते, स कारणमालाख्यो ऽलङ्कारः / यथा-- विद्यया विनयोत्कर्षो विनयेन गुणार्जनम् / गुणैः प्रजानुरागश्च क्रमो ऽयं काकतीश्वरे"
Prataparudriya,verse,viprud_8.270,[viii.52-ekāvalyalaṅkāraḥ] ekāvalyalaṅkāraḥ / yatrottarottareṣāṃ syāt pūrvaṃ pūrvaṃ prati kramāt / viśeṣaṇatvakathanamasāvekāvalī matā,[विइइ.५२-एकावल्यलङ्कारः] एकावल्यलङ्कारः / यत्रोत्तरोत्तरेषां स्यात् पूर्वं पूर्वं प्रति क्रमात् / विशेषणत्वकथनमसावेकावली मता
Prataparudriya,verse,viprud_8.271,"yatra pūrvapūrvaṃ prati krameṇottarottaraṃ viśeṣaṇatvaṃ bhajate, sa ekāvalyalaṅkāraḥ / yathā--- pratāparudranagarī sujanairupaśobhitā / sujanāḥ sphītavibhavairvibhavāḥ sthairyaśālinaḥ","यत्र पूर्वपूर्वं प्रति क्रमेणोत्तरोत्तरं विशेषणत्वं भजते, स एकावल्यलङ्कारः / यथा--- प्रतापरुद्रनगरी सुजनैरुपशोभिता / सुजनाः स्फीतविभवैर्विभवाः स्थैर्यशालिनः"
Prataparudriya,verse,viprud_8.272,etat sthāpanenodāharaṇam / apohanenāpi bhavati ; yathā--- na tadrājyaṃ prajā yatra na bhavantyūrjitaśriyaḥ / na tāḥ prajāḥ prabhuryāsāṃ na svayaṃ kākatīśvaraḥ,एतत् स्थापनेनोदाहरणम् / अपोहनेनापि भवति ; यथा--- न तद्राज्यं प्रजा यत्र न भवन्त्यूर्जितश्रियः / न ताः प्रजाः प्रभुर्यासां न स्वयं काकतीश्वरः
Prataparudriya,verse,viprud_8.273,[viii.53-mālādīpakālaṅkāraḥ] mālādīpakālaṅkāraḥ / yadā tu pūrvapūrvasya saṃbhaveduttarottaram / pratyutkarṣāvahatvaṃ tanmālādīpakamucyate,[विइइ.५३-मालादीपकालङ्कारः] मालादीपकालङ्कारः / यदा तु पूर्वपूर्वस्य संभवेदुत्तरोत्तरम् / प्रत्युत्कर्षावहत्वं तन्मालादीपकमुच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.274,yatra pūrvapūrvasyottarottaraguṇāvahatvaṃ sa mālādīpakālaṅkāraḥ / yathā--- bhāgyabhūmā mahīṃ prāptaḥ kākatīndrabhujaṃ mahī / bhujaḥ pratāpamatulaṃ pratāpaśca jagattrayam,यत्र पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरगुणावहत्वं स मालादीपकालङ्कारः / यथा--- भाग्यभूमा महीं प्राप्तः काकतीन्द्रभुजं मही / भुजः प्रतापमतुलं प्रतापश्च जगत्त्रयम्
Prataparudriya,verse,viprud_8.275,[viii.54-sārālaṅkāraḥ] sārālaṅkāraḥ / uttarottaramutkarṣaḥ sārālaṅkāra ucyate,[विइइ.५४-सारालङ्कारः] सारालङ्कारः / उत्तरोत्तरमुत्कर्षः सारालङ्कार उच्यते
Prataparudriya,verse,viprud_8.276,yathā--- jagatsu vasudhā bhāti tasyāmekaśilāpurī / kākatīyānvayastatra tasmin rudranareśvaraḥ,यथा--- जगत्सु वसुधा भाति तस्यामेकशिलापुरी / काकतीयान्वयस्तत्र तस्मिन् रुद्रनरेश्वरः
Prataparudriya,verse,viprud_9.1,"sakalabhuvanasārabhūtaṃ pratāparudraṃ viṣayīkurvataścirādasyālaṅkārasya sāra ityanvarthābhidhānam // iti śrīvidyānāthakṛtau pratāparudrayaśobhūṣaṇe 'laṅkāra- śāstre 'rthālaṅkāraprakaraṇaṃ samāptam / // atha miśrālaṅkāraprakaraṇam // atha saṃsṛṣṭisaṃkarau nirūpyete / yathā laukikānāmalaṅkārāṇāṃ hiraṇmayānāṃ maṇimayānāṃ ca pṛthak saundaryahetūnāmanyonyasaṃbandhena cārutvātiśayo dṛśyate ; tathaiva kāvyālaṅkārāṇāṃ rūpakādīnāṃ mithaḥ saṃbandhena saundaryātiśayaḥ pratīyate / sa ca saṃbandho dvividhaḥ---saṃyogarūpaḥ, samavāyarūpaśceti / saṃyoge (miśra) tilataṇḍulanyāyaḥ / samavāye---(miśra) kṣīranīranyāyaḥ / tilataṇḍulanyāyena saṃbandhe saṃsṛṣṭiḥ / kṣīranīranyāyena saṃbandhe saṃkaraḥ / anayoḥ pṛthak cārutvātiśayahetutvādalaṅkāradhurandharatvam ; na tu pūrvoktālaṅkāraśeṣatā / saṃsṛṣṭiḥ / tatra prathamaṃ saṃsṛṣṭirnigadyate / tilataṇḍulasaṃśleṣanyāyād yatra parasparam / saṃśliṣyeyuralaṅkārāḥ sā saṃsṛṣṭirnigadyate","सकलभुवनसारभूतं प्रतापरुद्रं विषयीकुर्वतश्चिरादस्यालङ्कारस्य सार इत्यन्वर्थाभिधानम् // इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणे ऽलङ्कार- शास्त्रे ऽर्थालङ्कारप्रकरणं समाप्तम् / // अथ मिश्रालङ्कारप्रकरणम् // अथ संसृष्टिसंकरौ निरूप्येते / यथा लौकिकानामलङ्काराणां हिरण्मयानां मणिमयानां च पृथक् सौन्दर्यहेतूनामन्योन्यसंबन्धेन चारुत्वातिशयो दृश्यते ; तथैव काव्यालङ्काराणां रूपकादीनां मिथः संबन्धेन सौन्दर्यातिशयः प्रतीयते / स च संबन्धो द्विविधः---संयोगरूपः, समवायरूपश्चेति / संयोगे (मिश्र) तिलतण्डुलन्यायः / समवाये---(मिश्र) क्षीरनीरन्यायः / तिलतण्डुलन्यायेन संबन्धे संसृष्टिः / क्षीरनीरन्यायेन संबन्धे संकरः / अनयोः पृथक् चारुत्वातिशयहेतुत्वादलङ्कारधुरन्धरत्वम् ; न तु पूर्वोक्तालङ्कारशेषता / संसृष्टिः / तत्र प्रथमं संसृष्टिर्निगद्यते / तिलतण्डुलसंश्लेषन्यायाद् यत्र परस्परम् / संश्लिष्येयुरलङ्काराः सा संसृष्टिर्निगद्यते"
Prataparudriya,verse,viprud_9.2,"yatra tilataṇḍulanyāyena parasparasaṃbaddhā rūpakādayo bhavanti sā saṃsṛṣṭiḥ / sā trividhā---śabdālaṅkāragatatvena, arthālaṅkāragatatvena, ubhayālaṅkāragatatvena ca / [ix.1.1-śabdālaṅkārasaṃsṛṣṭiḥ] śabdālaṅkārasaṃsṛṣṭiryathā--- śumbhatsaṃbhramagandhasindhuradhurānirdāritorvītalā- stvaṅgattuṅgaturaṅgamapratibhayā drāksyandanasyandanāḥ / tīvrārambhasamudyadudbhaṭabhaṭāṭopasphuraddiktaṭā niḥ sīmāḥ prasaranti rudranṛpaterjaitraprayāṇodyamāḥ","यत्र तिलतण्डुलन्यायेन परस्परसंबद्धा रूपकादयो भवन्ति सा संसृष्टिः / सा त्रिविधा---शब्दालङ्कारगतत्वेन, अर्थालङ्कारगतत्वेन, उभयालङ्कारगतत्वेन च / [इx.१.१-शब्दालङ्कारसंसृष्टिः] शब्दालङ्कारसंसृष्टिर्यथा--- शुम्भत्संभ्रमगन्धसिन्धुरधुरानिर्दारितोर्वीतला- स्त्वङ्गत्तुङ्गतुरङ्गमप्रतिभया द्राक्स्यन्दनस्यन्दनाः / तीव्रारम्भसमुद्यदुद्भटभटाटोपस्फुरद्दिक्तटा निः सीमाः प्रसरन्ति रुद्रनृपतेर्जैत्रप्रयाणोद्यमाः"
Prataparudriya,verse,viprud_9.3,atra cchekānuprāsavṛttyanuprāsayoḥ saṃsṛṣṭiḥ / [ix.1.2-arthālaṅkārasaṃsṛṣṭiḥ] arthālaṅkārasaṃsṛṣṭiryathā--- kākatīndracamūrdhatte mahimānamudanvataḥ / grasate yā dviṣadbhūpadhvajinīstaṭinīriva,अत्र च्छेकानुप्रासवृत्त्यनुप्रासयोः संसृष्टिः / [इx.१.२-अर्थालङ्कारसंसृष्टिः] अर्थालङ्कारसंसृष्टिर्यथा--- काकतीन्द्रचमूर्धत्ते महिमानमुदन्वतः / ग्रसते या द्विषद्भूपध्वजिनीस्तटिनीरिव
Prataparudriya,verse,viprud_9.4,atra nidarśanopamāyoḥ saṃsṛṣṭiḥ / [ix.1.3-ubhayasaṃsṛṣṭiḥ] ubhayasaṃsṛṣṭiryathā-- pratāparudradordaṇḍo maṇḍalāgreṇa maṇḍitaḥ / dṛśyate samare vīrairutphaṇaḥ phaṇavāniva,अत्र निदर्शनोपमायोः संसृष्टिः / [इx.१.३-उभयसंसृष्टिः] उभयसंसृष्टिर्यथा-- प्रतापरुद्रदोर्दण्डो मण्डलाग्रेण मण्डितः / दृश्यते समरे वीरैरुत्फणः फणवानिव
Prataparudriya,verse,viprud_9.5,atra vṛttyanuprāsopamāyoḥ saṃsṛṣṭiḥ / ix.2saṅkaraḥ / atha saṅkaro nirūpyate / kṣīranīranayād yatra saṃbandhaḥ syāt parasparam / alaṅkṛtīnāmetāsāṃ saṅkaraḥ sa udāhṛtaḥ,अत्र वृत्त्यनुप्रासोपमायोः संसृष्टिः / इx.२सङ्करः / अथ सङ्करो निरूप्यते / क्षीरनीरनयाद् यत्र संबन्धः स्यात् परस्परम् / अलङ्कृतीनामेतासां सङ्करः स उदाहृतः
Prataparudriya,verse,viprud_9.6,yatra kṣīranīranyāyenālaṅkārāṇāṃ mithaḥ saṃbandho bhavati sa saṅkaraḥ / tasyāṅgāṅgibhāvena ekavācakānupraveśena saṃdehena ca traividhyam / tatrāṅgāṅgibhāvasaṅkaro yathā--- udyadbṛṃhitagarjitairdvipaghaṭākādambinīsaṃbhramaiḥ kṣoṇībhṛtkaṭakoparodhapaṭubhiḥ prāvṛḍvihārā iva / śatrustrībahulāśruvṛṣṭiśamitakṣmācakratāpodayā yātrāḥ kākativallabhasya jagatāmānandamātanvate,यत्र क्षीरनीरन्यायेनालङ्काराणां मिथः संबन्धो भवति स सङ्करः / तस्याङ्गाङ्गिभावेन एकवाचकानुप्रवेशेन संदेहेन च त्रैविध्यम् / तत्राङ्गाङ्गिभावसङ्करो यथा--- उद्यद्बृंहितगर्जितैर्द्विपघटाकादम्बिनीसंभ्रमैः क्षोणीभृत्कटकोपरोधपटुभिः प्रावृड्विहारा इव / शत्रुस्त्रीबहुलाश्रुवृष्टिशमितक्ष्माचक्रतापोदया यात्राः काकतिवल्लभस्य जगतामानन्दमातन्वते
Prataparudriya,verse,viprud_9.7,atra yātrāḥ prāvṛḍvihārā ivetyupamālaṅkāreṇa dvipaghaṭākādambinītyatropamā prasādhyata iti sajātīyayoraṅgāṅgibhāvaḥ ; kādambinīva dvipaghaṭeti samāsāśrayaṇāt / kṣoṇībhṛtkaṭakoparodhetyatra śleṣamūlātiśayoktiḥ / vijātīyasaṅkaro yathā--- pratāparudrasya kṛpāṇadhārā pratyarthiphāleṣu patatyamandam / prakṣālanāyeva kṛtasya dhātrā tadvartino durlipikalmaṣasya,अत्र यात्राः प्रावृड्विहारा इवेत्युपमालङ्कारेण द्विपघटाकादम्बिनीत्यत्रोपमा प्रसाध्यत इति सजातीययोरङ्गाङ्गिभावः ; कादम्बिनीव द्विपघटेति समासाश्रयणात् / क्षोणीभृत्कटकोपरोधेत्यत्र श्लेषमूलातिशयोक्तिः / विजातीयसङ्करो यथा--- प्रतापरुद्रस्य कृपाणधारा प्रत्यर्थिफालेषु पतत्यमन्दम् / प्रक्षालनायेव कृतस्य धात्रा तद्वर्तिनो दुर्लिपिकल्मषस्य
Prataparudriya,verse,viprud_9.8,atra prakṣālanāyevetyutprekṣayā durlipikalmaṣasyetyatra rūpakaṃ prasādhyata iti vijātīyayoraṅgāṅgibhāvaḥ / ekavācakānupraviṣṭasaṅkaro yathā--- vijitāripuro mūrtau vilasatsarvamaṅgalaḥ / bhuvi śaṃbhurivābhāti kākatīyanareśvaraḥ,अत्र प्रक्षालनायेवेत्युत्प्रेक्षया दुर्लिपिकल्मषस्येत्यत्र रूपकं प्रसाध्यत इति विजातीययोरङ्गाङ्गिभावः / एकवाचकानुप्रविष्टसङ्करो यथा--- विजितारिपुरो मूर्तौ विलसत्सर्वमङ्गलः / भुवि शंभुरिवाभाति काकतीयनरेश्वरः
Prataparudriya,verse,viprud_9.9,"atra vijitāripura ityarthasāmyādupamā, vilasatsarvamaṅgala iti śabdasāmyāt śleṣaśca śambhurivetyekasminnivaśabde 'nupraviṣṭau / saṃdehasaṅkaro yathā--- jātaḥ pratāparudrenduḥ kākatīyānvayāmbudhau / dhatte janacakorāṇāṃ prasādajyotsnayāmṛtam","अत्र विजितारिपुर इत्यर्थसाम्यादुपमा, विलसत्सर्वमङ्गल इति शब्दसाम्यात् श्लेषश्च शम्भुरिवेत्येकस्मिन्निवशब्दे ऽनुप्रविष्टौ / संदेहसङ्करो यथा--- जातः प्रतापरुद्रेन्दुः काकतीयान्वयाम्बुधौ / धत्ते जनचकोराणां प्रसादज्योत्स्नयामृतम्"
Prataparudriya,verse,viprud_9.10,"atra kākatīyakulāmbudhau ityādau rūpakopamāyoḥ saṃdehasaṅkaraḥ / kākatīyānvaya evāmbudhiḥ, kākatīyānvayo 'mbudhiriveti samāsadvayasaṃbhavāt / na cātra sādhakaṃ bādhakaṃ vā pramāṇamanyatarasyāstīti saṃdeha eva paryavasyati / sādhakabādhakapramāṇasaṃbhave tu saṃdehanivṛttiḥ / atra sādhakaṃ yathā--- pratāparudranṛpateḥ pārijātāt samudbhavāḥ / vataṃsayanti diṅnāryo madhurāḥ kīrttimañjarīḥ","अत्र काकतीयकुलाम्बुधौ इत्यादौ रूपकोपमायोः संदेहसङ्करः / काकतीयान्वय एवाम्बुधिः, काकतीयान्वयो ऽम्बुधिरिवेति समासद्वयसंभवात् / न चात्र साधकं बाधकं वा प्रमाणमन्यतरस्यास्तीति संदेह एव पर्यवस्यति / साधकबाधकप्रमाणसंभवे तु संदेहनिवृत्तिः / अत्र साधकं यथा--- प्रतापरुद्रनृपतेः पारिजातात् समुद्भवाः / वतंसयन्ति दिङ्नार्यो मधुराः कीर्त्तिमञ्जरीः"
Prataparudriya,verse,viprud_9.11,atra kīrttaya eva mañjarya iti rūpakālaṅkāre vataṃsayantīti sādhakaṃ pramāṇam/ (a) vataṃsīkaraṇenābhedapratītiḥ / bādhakaṃ yathā--- kākatīndrasya niḥ sāṇadhvanau dikṣu vijṛmbhite / vyākulakṛtasattvo 'bhūt pratipakṣabalārṇavaḥ,अत्र कीर्त्तय एव मञ्जर्य इति रूपकालङ्कारे वतंसयन्तीति साधकं प्रमाणम्/ (अ) वतंसीकरणेनाभेदप्रतीतिः / बाधकं यथा--- काकतीन्द्रस्य निः साणध्वनौ दिक्षु विजृम्भिते / व्याकुलकृतसत्त्वो ऽभूत् प्रतिपक्षबलार्णवः
Prataparudriya,commentary,comm_1,"atra pratipakṣabalārṇava ityupamāyā vyākulīkṛtasattva iti bādhakaṃ pramāṇam ; ""upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyāprayoge'; ityanuśāsanena sāmānyaprayogasyopamābādhakatvāt / ataḥ pāriśeṣyādrūpakālaṅkāraḥ / evaṃ yathāsaṃbhavamanyeṣāmalaṅkārāṇāṃ saṃsṛṣṭisaṅkarau boddhavyau tatra tatra prabandheṣu // iti śrīvidyānāthamahopādhyāyakṛtau pratāparudrayaśobhūṣaṇe 'laṅkāra- śāstre miśrālaṅkāraprakaraṇaṃ samāptam / pritāparudrīyaṃ nāmālaṅkāraśāstraṃ samāptam //","अत्र प्रतिपक्षबलार्णव इत्युपमाया व्याकुलीकृतसत्त्व इति बाधकं प्रमाणम् ; ""उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगेऽ; इत्यनुशासनेन सामान्यप्रयोगस्योपमाबाधकत्वात् / अतः पारिशेष्याद्रूपकालङ्कारः / एवं यथासंभवमन्येषामलङ्काराणां संसृष्टिसङ्करौ बोद्धव्यौ तत्र तत्र प्रबन्धेषु // इति श्रीविद्यानाथमहोपाध्यायकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणे ऽलङ्कार- शास्त्रे मिश्रालङ्कारप्रकरणं समाप्तम् / प्रितापरुद्रीयं नामालङ्कारशास्त्रं समाप्तम् //"