Tłumaczenie Marian Reiter Czyta Marcin Popczyński


Pierwszy przekład rozmyśleń Marka Aurelego w języku polskim, opracowany z inicjatywy dr. Twardowskiego, profesora Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie.


ukazał się w roku 1913 jako dwudziesty tom wydawnictwa Sympozjon pod redakcją Leopolda Staffa we Lwowie.


Inicjatywę do wydania drugiego, w ćwierć wieku po pierwszym wydaniu, podjął dr Władysław Tatarkiewicz, profesor Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego w Warszawie.


Marian Reiter, Warszawa, wrzesień 1937


Po drugie, dobremu imieniu Ojca i pamięci o Nim, umiłowanie skromności i charakter męski.


I od razu nie tylko przed wyrządzaniem krzywdy, lecz i przed myślą o niej.


Nadto sposób życia prosty, daleki od zbytku ludzi bogatych.


że do szkoły publicznej nie chodził, lecz miał dobrych nauczycieli w domu.


I nabycie przeświadczenia, że powinno się na to nie żałować grosza.


Że nie stałem się ani zielonym, ani niebieskim, ani zwolennikiem okrągłych, ani długich.


I wytrwałość w trudach, i poprzestawanie na małym.


Przykładanie ręki do pracy i nie zajmowanie się zbyt wielu sprawami naraz.


I brak wiary w to, co mówią czarodzieje i kuglarze o zamawianiach i wypędzaniu złych duchów i temu podobnych.


I sposobność słuchania wykładów Bakhejosa najpierw, następnie Tandazysa i Markiana.


Zrozumienie potrzeby poprawy i pielęgnowania charakteru.


I uchronienie się przed ambicją błyszczenia w sofistyce.


I unikanie retoryczności, poetyczności i wyszukanego dowcipu.


I nie chodzenie w domu w stroju uroczystym, i pod innymi względami nie wykraczanie przeciw prostocie.


I sztukę pisania listów prostych, takich jak on sam na przykład napisał z Sinuessy do Matki Mojej.


I wyrozumiałość wobec tych, którzy mnie czymś zgniewali i obrazili.


i sztukę czytania dokładnego, a nie zadowolenia się czytaniem pobieżnym.


i poznanie wykładów Epikteta, których mi udzielił z własnej książnicy.


niezależność sądów i rozważną pewność w postępowaniu.


I niezważanie na nic innego, nawet trochę jak na rozsądek.


I stałą równowagę umysłu w cierpieniach dolegliwych przy stracie dziecka w chorobie długotrwałej.


I zobaczenie na jego żywym przykładzie jasno, że ten sam człowiek może być bardzo stanowczy i łagodny.


I zobaczenie człowieka uważającego doświadczenie i biegłość w udzielaniu nauki stanowczo za najmniejszą ze swych zalet.


I nauczenie, jak należy przyjmować tzw. usługi ze strony przyjaciół, nie tracąc przy tym swej niezależności, ani ich nie przeoczając obojętnie.


I zdolność troskliwego odgadywania potrzeb przyjaciół.


I cierpliwość w obcowaniu z prostakami i ludźmi myślącymi w sposób nienaukowy.


I zdolność przystosowania się do wszystkich ludzi taką, że obcowanie z nim było im milsze nad wszelkie pochlebstwo.


A chwila, którą z nim spędzali, była im właśnie ze względu na jego osobę bardzo pożądana.


I umiejętność wyszukania w sposób rozumny i stosowny, i ułożenia sobie zasad życiowych,


i unikanie nawet pozoru gniewu lub innego jakiegoś uniesienia.


Wzór najwyższego opanowania się, równocześnie spokoju i bardzo wielkiej tkliwości.


umiejętność chwalenia bez natarczywości, wielką też naukę, ale bez popisywania się.


Gdy kto użył zwrotu barbarzyńskiego, błędnego lub niezręcznego,


Nie wytykanie tego w sposób obraźliwy, lecz wypowiadanie tego, co należało powiedzieć i to w formie odpowiedzi lub potwierdzenia.


Lub w formie wspólnego zastanowienia się nad samą sprawą, a nie nad formą słowa lub w jakiś inny tego rodzaju sposób delikatnej poprawki.


Uświadomienie, jak okropna jest zawiść, chytrość i obłuda, idąca w parze z tyranią.


I jak ci, którzy zwą się u nas patrycjuszami, jakoś nikogo nie kochają.


Nie lekceważyć żalów przyjaciół, choćby nieuzasadnionych.


lecz usiłować przywrócić ich zwykły stosunek do nas.


Z gorącą też pochwałą wyrażać się o nauczycielach, tak jak to czytamy we wspomnieniach o Domicjuszu i Atenodocie.


Po czternaste, bratu memu Sewerowi. Miłość rodziny, prawdy i sprawiedliwości.


i zaznajomienie się z jego pomocą strazeaszem, helwidiuszem, katonem, dionem i brutusem.


i pojęcie istoty państwa demokratycznego z jednakim dla wszystkich uprawnieniem.


rządzącego się według zasad równości i sprawiedliwości.


Dobroczynność i hojność szeroką i ufność i wiarę w miłość przyjaciół.


i otwartość wobec ludzi zasługujących na jego nagane.


I to, że przyjaciele jego nigdy nie byli w tym położeniu, aby dopiero domyślać się, czego on chce lub czego sobie życzy.


Opanowanie siebie samego i nie tracenie przy niczym głowy.


I pogodę ducha w przykrych stosunkach życiowych i w chorobie.


i to, że wszyscy mu wierzyli, iż tak myśli, jak mówi.


I to, że niczemu się nie dziwił, niczego nie bał, nigdy się nie śpieszył, nie wahał.


Nikomu nie starał się przypodobać uśmiechem, na nikogo się nie gniewał, nikogo nie podejrzewał.


I ducha dobroczynności, i skłonność do przebaczenia, i prawdomówność.


I wzór człowieka idącego raczej prostą drogą niż takiego, który wraca na prostą drogę.


I że nikt nie mógł przypuszczać ani na chwilę, że on patrzy na niego z góry.


Ale też nikt nie mógłby się odważyć na to, by siebie wyżej stawiać od Niego.


Łagodność i niewzruszone trwanie przy sądzie wydanym po dokładnej rozwadze.


i obojętność wobec tzw. zaszczytów i pracowitość i wytrwałość.


I chętne skłanianie ucha tym, którzy mieli jakiś wniosek pożyteczny dla ogółu.


i doświadczenie, gdzie trzeba nacisku, a gdzie sfolgowania.


I pozwalanie przyjaciółom zasiadać z nim zawsze do stołu i nie towarzyszyć mu w podróżach.


I okazywanie się jednakim zawsze wobec tych, którzy dla jakiegoś powodu byli nieobecni.


Podczas obrad dokładne i cierpliwe badanie każdej sprawy i nie zaprzestawanie myślenia o niej pod pierwszym lepszym pozorem.


I sztukę utrzymywania przy sobie przyjaciół, nie przykrzenia ich sobie i nie przesadzania ich w miłości.


i wystarczanie samemu sobie we wszystkim, i umysł pogodny.


i ukrócenie zwyczaju okrzyków powitalnych i innych oznak pochlebstwa wobec siebie.


I obojętność wobec wyrzutów z tego powodu czynionych.


ani strachu zabobonnego przed bogami, ani ubiegania się o względy ludzi, ani o to, aby im się podobać, czy też schlebiać po spólstwu.


Owszem, trzeźwość w każdej sprawie i stałość, zawsze wielki takt i niechętne skłanianie się do jakichkolwiek nowości.


Skromne zarazem i chętne używanie darów losu, które się przyczyniają do umilenia życia.


I to, że nikt nie mógłby wyrazić się o nim, iż to sofista, gaduła lub pedant,


Chyba raczej, iż jest mężem dojrzałym, zupełnym, niedostępnym pochlebstwom, zdolnym do kierowania sobą i innymi.


Do tego poszanowanie ludzi szczerze oddających się filozofii, a brak lekceważenia dla innych.


Uprzejmość bez przesady i umiarkowana troska o własne ciało, ale nie taka, jakby ją pojmował człowiek rozmiłowany w życiu, ani nie dla chęci błyszczenia.


Wszakże bez zaniedbania, także dzięki własnej uwadze niezmiernie rzadko uciekał się do sztuki leczniczej, czy to do lekarstwa, czy maści zewnętrznych.


którzy talentem jakimś się odznaczyli, czy to w wymowie, czy w znajomości praw lub stosunków obyczajowych, czy w czym innym.


i życzliwa nad nimi opieka, by każdy z nich stosownie do swych zdolności miał odpowiednie uznanie.


I trzymanie się wzoru przodków, bez silenia się przecież na okazywanie, że strzeże tradycji rodowej.


Do tego pewien konserwatyzm i niechęć do zmian gwałtownych


a po gwałtownych bólach głowy natychmiastowa gotowość i zdolność zajęcia się zwykłymi zatrudnieniami.


I niewielka liczba tajemnic, owszem bardzo mała i rzadka, i dotyczących się spraw państwowych.


Roztropność i umiarkowanie w urządzaniu uroczystości ludowych i budowie gmachów i rozdawnictwie zboża i temu podobnych sprawach.


Do tego baczność na to, co należy zrobić, a nie na to, jaka sława na nim spłynie z jego czynów.


Nie używał kąpieli niewporę, ani nie miał namiętności budowania, ani myślał o wyszukanych potrawach, ani o materii i barwie szat.


Suknie z lorium wyrobu włości tamtejszej i z lanowium po największej części używał. Płaszcz z tuskulum nosił taki, że prosił o wybaczenie i tak dalej.


Nic podejrzliwego lub gwałtownego, ale i nic takiego, by kto mógł powiedzieć aż do umęczenia.


Owszem, takie, że wszystko można było uznać jako rozważone w spokojnej chwili, bez zamieszania, uporządkowane, stałe i z sobą zgodne.


przystałoby do niego to, co opowiadają o Sokratesie.


Że umiał i wstrzymać się, i używać tego, od czego większość ludzi z trudnością się wstrzymuje i czemu przy używaniu namiętnie się oddaje.


Zachowanie zaś mocy i siły, trzeźwości w obu wypadkach jest cechą męża o duszy tęgiej i niezłomnej.


a takim się okazał na przykład w czasie choroby Maksyma.


Że miałem dobrych dziadków, dobrych rodziców, dobrą siostrę, dobrych nauczycieli, dobrych domowników, krewnych, przyjaciół, prawie wszystkich.


i że wobec nikogo z nich nie posunąłem się aż do obrazy, mimo takiego usposobienia, że przy nadarzonej sposobności byłbym to mógł uczynić.


Rzeczliwość to zaś Bogów, że nie nastąpił taki zbieg okoliczności, który by prawdopodobnie mnie tą winą obarczył.


I to, że mnie nazbyt długo się chował u kochanki dziadka.


Że był podległy władcy i ojcu, który miał wszelką we mnie wykorzenić zarozumiałość, a doprowadzić mnie do zrozumienia, że można żyć w pałacu?


a nie mieć ani straży przybocznej, ani szat wyróżniających, ani pochodni, ani posągów i podobnego przepychu.


a przecież nie być z tego powodu niezdolniejszym lub niedbalszym w wypełnianiu dla dobra publicznego obowiązków kierownika państwa.


I żem takiego właśnie miał brata, który mógł swoim zachowaniem zachęcić mnie do czuwania nad sobą, a zarazem radował mnie swym poważaniem i miłością.


że ma dzieci nie bez zdolności i nie kaleki.


I żem się za nadto nie oddał retoryce i poezji i innym naukom, w których niewątpliwie byłbym ugrzązł, gdybym był zauważył, że w nich robię postępy.


do takich wynieść dostojnictw, których wedle mego mniemania pożądali.


a nie łudzić nadzieją, że to zrobię później, ponieważ są jeszcze młodzi.


I to, żem poznał Apoloniusza, Rustyka i Maksyma.


Iżem dokładnie i często rozmyślał nad tym, czym jest też życie według natury.


Także o ile to zawisło od bogów i od darów z nieba i ich pomocy i natchnień,


Nic mi już nie przeszkadza żyć według natury, a że mnie jeszcze tego nie dopiął, to tylko z powodu własnego i dlatego, że nie uważam na wskazówki boskie, nieledwie na bezpośrednie pouczenia.


I że mi sił fizycznych starczyło na tak ciężkie chwile w tak ciężkim życiu.


I żem nie miał stosunków ani z Benedyktą, ani z Teodotem, lecz żem i później, popadłszy w namiętności miłosne, ozdrowiał.


I żem zagniewany nieraz na Rustyka nic takiego nie uczynił, czego bym później żałował.


I że matka, jakkolwiek młodo miała umrzeć, przecież lata ostatnie u mnie spędziła.


że ilekroć chciałem dopomóc komuś w biedzie lub potrzebującemu innej jakiejś pomocy,


Nigdym nie słyszał, że nie mam na to środków i że mnie nigdy nie przygniotła potrzeba podobna przyjęcia czegoś od innych.


I że mam żonę taką, tak posłuszną, tak kochającą, tak prostą.


I że mi w snach środki lecznicze zostały podane, przede wszystkim przeciw pluciu, krwią i zawrotowi głowy.


i że w gaecie usłyszałem, jak ich mam używać.


Że jakkolwiek pragnąłem zaznajomić się z filozofią, nie wpadłem w ręce żadnego sofisty i nie wgłębiałem się w pisarzy,


Ani nie bawiłem się rozwiązywaniem sylogizmów, ani nie marnowałem czasu na badanie tajemnic nieba.


Do tego bowiem wszystkiego potrzeba pomocy boskiej.


Zetknę się z ludźmi natrętnymi, niewdzięcznymi, zuchwałymi, podstępnymi, złośliwymi, niespołecznymi.


Wszystkie te wady powstały u nich z powodu braku rozeznania złego i dobrego.


Mnie zaś, którym zbadał naturę dobra, że jest piękne i zła, że jest brzydkie,


I naturę człowieka grzeszącego, że jest mi pokrewnym, nie dlatego, że ma w sobie krew i pochodzenie to samo, ale że ma i rozsądek i boski pierwiastek.


Nie mogę też czuć gniewu wobec krewnego, ani go nienawidzić.


Zrodziliśmy się bowiem do wspólnej pracy, tak jak nogi, jak ręce, jak brwi.


Wzajemne więc szkodzenie sobie jest przeciwne naturze.


Wzajemnym zaś szkodzeniem jest uczucie gniewu i nienawiści.


To, czym jestem, składa się z ciała, tchu, woli. Precz z książkami, już nie dawaj się im pociągnąć, nie wolno.


Ale jakoby już na łożu śmierci popatrz ze wzgardą na ciało.


Oto kupa kały ignatów, tkanina, plecionka ścięgien, żył tętnic.


I to nie zawsze jest on tym samym, lecz każdej chwili wyrzuca się go i znowu wciąga.


Ale i w dziełach przypadku widać albo działanie praw natury, albo działanie praw wynikłych z powiązania i splotu faktów, które są dziełem opatrzności.


Ale z tym łączy się konieczność i pożytek całości wszechświata, którego jesteś cząstką.


To zaś jest dobre dla każdej cząstki natury, co przynosi z sobą natura wszechświata i co służy do jej zachowania.


Czynnikami zaj zachowania świata są i przemiany pierwiastków, i ciał złożonych.


To niech ci wystarczy, niech ci zawsze służy jako pewnik.


Łaknienie zaś książek precz od siebie rzuć, byś nie umierał wśród narzekań, lecz spokojnie.


Po czwarte, pomnij, od jak dawna to odraczasz.


i ile też sposobności otrzymałeś od bogów, a z nich nie korzystasz.


Raz już należy odczuć, jakiego świata jesteś cząstką i jakiemu to władcy swój początek zawdzięczasz.


a jeżeli go nie użyjesz, dla uzyskania pogody ducha zniknie on i ty znikniesz.


W każdej chwili usilnie dbaj o to jako Rzymianin i jako mężczyzna.


Byś, co masz właśnie pod ręką, to załatwił z pełną, a nieudaną godnością i miłością, i swobodą, i zachowaniem sprawiedliwości.


i byś zapewnił sobie niezależność od wszelkich innych myśli.


Zapewnisz zaś ją sobie, jeżeli będziesz każdą pracę wykonywał jakoby ostatnią w życiu.


Tak, by była wolna od wszelkiej nierozwagi i rażącej niezgody z nakazami rozumu i od obłudy i samolubstwa.


Widzisz, jak niewiele jest warunków, po których w spełnieniu można pędzić życie miłe i bogobojne.


Bogowie bowiem nic więcej nie będą żądali od tego,


By sama sobie zapewnić szacunek, nie będziesz miała czasu.


To twoje już się prawie do końca zbliża, a ty sama dla siebie nie masz szacunku, lecz szczęścia swego szukasz w duszach ludzi innych.


Zapewnij sobie chwilę wolną do nauczenia się czegoś dobrego i przestań błądzić w koło.


Albowiem i ci są szaleni, którzy życie strawili w pracy, jeżeli nie mają celu, ku któremu kierują popędy wszelkie i w ogóle swoje myśli.


Nie widziano jeszcze, by kto był nieszczęśliwy z tego powodu, że nie troszczy się o to, co się dzieje w duszy innego człowieka.


Należy zawsze pamiętać o tym, czym jest natura świata, a czym moja.


i o tym, w jakim ona do tamtej pozostaje stosunku.


I o tym, jaką on jest cząstką jakiej całości.


I o tym, że nikt nie ma siły powstrzymania Cię, abyś w każdej chwili nie czynił lub nie mówił tego, co jest zgodne z naturą, której jesteś cząstką.


Filozof Theophrast mówi przy porównywaniu błędów.


Nie wiem, czy można porównywać w sposób przystępny tego rodzaju sprawy.


że cięższe są błędy dokonane z rządzy niż z gniewu.


Człowiek bowiem gniewny zdaje się odwracać od rozsądku z jakimś bólem i tajonym upokorzeniem.


Ulegając pragnieniu rozkoszy, wydaje się jakoś w błędach bardziej wyuzdany i niemęski.


Sądził więc słusznie i zgodnie z myśleniem filozoficznym, że błąd popełniony z rozkoszy jest karygodniejszy niż popełniony z bólu.


Jeden przedstawia się w ogóle raczej jako człowiek, względem którego popełniono nieprawość i którego ból zmusza do uniesienia się.


Drugi zaś dobrowolnie dąży do nieprawości, rządzą popychany do pewnego czynu.


Tak należy wszystko czynić i mówić, i o wszystkim myśleć, jakby się już miało odejść z życia.


Odejść zaś od ludzi, jeżeli bogowie istnieją, niczym nie jest strasznym.


Jeżeli zaś ich nie ma lub jeżeli ich ludzie nic nie obchodzą, po cóż mi żyć w świecie pozbawionym bogów lub pozbawionym opatrzności?


I żeby człowiek nie wpadł w nieszczęścia istotne, od niego zupełnie zawisłym uczynili.


A gdyby i poza tym było jakieś zło, to i tak pamiętaliby o tym, aby od każdego człowieka to było zawisłe, by w nie nie popadł.


Co zaś nie robi człowieka złym, jakże może uczynić życie człowieka złym?


Ani więc nieświadomie, ani świadomie. A to wtedy, gdyby mogła ustrzec się błędu lub go naprawić,


A niby tak dalece nie zawiniła, czy to wskutek niemocy, czy wskutek niezdarności, aby zło i dobro przypadło w udziale na równi i bez planu ludziom dobrym i złym.


W świecie sami ludzie, w czasie i wspomnienie o nich.


Takie są wszystkie rzeczy pod zmysły podpadające, a przede wszystkim to, co wabi przyjemnością lub przejmuje obawą bólu.


lub co z powodu pozornej swej wielkości jest na ustach wszystkich.


Jak to jest drobne i mało ważne, i nędzne, i znikome, i trupie.


Gdy się kto jej samej przypatrzy i rozbiorem jej wyobrażenia oddzieli to, co z nią łączy wyobraźnia,


to za nic innego nie będzie się jej uważało jak za dzieło natury.


Kto zaś boi się dzieła natury, jest dzieciakiem.


A śmierć nie tylko jest dziełem natury, ale i dziełem dla niej pożytecznym.


Pomyśl nad tym, w jaki sposób człowiek i jaką częścią swej istoty styka się z Bogiem.


jak się ta właśnie cząstka człowieka w pewnych razach zachowuje.


Nie ma nieszczęśliwszej istoty nad człowieka, który około wszystkiego się kręci i wnętrzności ziemi, jak mówią, bada.


I wysnuła wnioski o tym, co się dzieje w duszach bliźnich, a nie widzi.


że mu wystarcza jedynie obcowanie z demonem wewnątrz siebie i szczera dla niego służba.


służba zaś Jego, to utrzymywać Go wolnym od namiętności i nierozwagi i niezadowolenia z tego, co się dzieje z woli Bogów i ludzi.


Co bowiem od Bogów pochodzi, jest czcigodne dla ich doskonałości.


a czasem jakby i politowania godne dla braku poznania złego i dobrego.


która nie pozwala rozróżniać rzeczy białych od czarnych.


A chociażbyś miał żyć jeszcze trzy tysiące lat, albo dziesięć tysięcy razy dłużej,


Przecież pamiętaj o tym, że nikt innego nie traci życia nad to, którym żyje.


Traźniejszość bowiem jest równa u wszystkich, a więc i to, co się traci, jest równe.


Tak więc to, co się traci, przedstawia się jako pozbawione czasu co do długości.


Nikt bowiem nie może stracić tego, co już przeszło lub co przyjdzie.


Jakże bowiem można być pozbawionym tego, czego się nie ma?


Po pierwsze o tym, że wszystko od wieków w podobny sposób się dzieje i wciąż się powtarza.


I o tym, że jest wszystko jedno, czy się będzie patrzyło na te same rzeczy lat 100 czy 200, czy przez wieczność.


że i człowiek bardzo stary i ten, który ma umrzeć we wczesnej młodości, tracą porówni.


Oczywiste jest bowiem to, co mówił cynik Monimos.


Oczywisty jest i pożytek jego twierdzeń, byleby z nich wyciągać wnioski w granicach prawdy.


Poniża sama siebie dusza ludzka, a to najbardziej wtedy, gdy się stanie, o ile to od niej samej zawisło, podroślą i jakby wrzodem świata.


Nie być bowiem zadowolonym z tego, co się dzieje, jest odstępstwem od natury, bo nią objęte są natury wszystkich innych rzeczy.


Następnie, gdy się odwróci z niechęcią, od jakiego bądź człowieka lub zwraca się przeciw niemu z zamiarem wyrządzenia mu szkody, a takie są dusze ludzi w gniewie.


Po trzecie, poniża sama siebie, gdy ulega rozkoszy lub bólowi.


Po czwarte, gdy jest obłudna i czyni coś lub mówi w sposób udany i nieszczery.


Po piąte, gdy czynu swego i popędu nie kieruje ku żadnemu celowi, lecz czyni wszystko bez rozwagi i uwagi,


Chociaż powinno się i sprawy najmniejsze wiązać z pewnym celem.


Celem zaś istot rozumnych jest stosowanie się do zasad i ustaw państwa i społeczności, tej najstarszej.


Istota płynna, spostrzeganie niejasne. Zespół całego ciała to zgnilizna, dusza wir, los to zagadka.


Krótko mówiąc, wszystko co związane z ciałem to rzeka.


Życie to wojna i przystanek chwilowych podróży, wspomnieniem pośmiertnym zapomnienie.


i by wszystkie zdarzenia i losy przyjmował jako pochodzące skądś stamtąd, skąd sam przyszedł.


By w każdym położeniu śmierci oczekiwał z otuchą, w przeświadczeniu, że to nic innego jak rozkład pierwiastków, z których każde stworzenie się składa.


Jeżeli zaś samym pierwiastkom niestraszna jest przemiana nieustanna jednego w drugi,


a nic nie jest złe, co jest zgodne z naturą.


Nie tylko to powinno się wziąć pod rozwagę, że co dnia zużywa się życie i pozostaje coraz mniejsza jego cząstka, ale i to,


Gdy się bowiem zacznie dziecinnieć, pozostanie wprawdzie zdolność oddychania i karmienia się, i tworzenia wyobrażeń, i pożądania, i tak dalej.


I to wszystko, co w wysokim stopniu wymaga umysłu wyćwiczonego.


Należy się więc śpieszyć. I to nie tylko dlatego, że każdej chwili bliżsi stajemy się śmierci, ale i dlatego, że ustaje zdolność wnikania w zdarzenia i ich zrozumienia.


Należy się i nad tym zastanawiać, że i w zjawiskach wtórnych tworów natury jest coś miłego i pociągającego.


Na przykład, gdy się chleb piecze, otrzymuje pewne pęknięcia.


Także figi, gdy są najdojrzalsze, pękają.


I oliwek zupełnie dojrzałych, zbliżające się psucie, dodaje jakiegoś swoistego uroku owocowi.


I pia nalejąca się z pyska dzików i innych wiele objawów, które są dalekie od piękności.


Gdyby im się przypatrzyć każdemu z osobna, przecież służą ku ozdobie i miłe są duszy.


Także jeżeli ktoś odczuwa i ma głębsze zrozumienie tego, co się dzieje w wszechświecie,


temu prawie wszystkie objawy wtórne będą się wydawały jakieś miłe i zharmonizowane.


Ten będzie z nie mniejszą przyjemnością patrzył na rzeczywiste paszcze dzikich zwierząt, jak na te, które naśladując pokazują malarze i rzeźbiarze.


i wdzięk młodzieńczy u chłopiąt będzie mógł oglądać rozumnym swym okiem.


I inne liczne podobne zjawiska nie każdemu będą miłe, lecz tylko temu, kto się naprawdę zżyje z naturą i jej dziełami.


Hipokrates, który wiele chorób wyleczył, sam zachorował i umarł.


Haldejczycy przepowiedzieli śmierć wielu ludzi, następnie i ich przeznaczenie dosięgło.


Aleksander i Pompejusz i Gaius Cezar, którzy całe miasta telekroć do gruntu zburzyli, a wiele dziesiątek tysięcy jeźdźców i pieszych w boju wybili.


Heraklit, który tyle nafilozofował o zniszczeniu świata przez ogień, dostał puchliny wodnej i gnojem okryty zmarł.


Jeżeli zaś ku bezczuciu, to przestaniesz odczuwać przykrości i przyjemności i służyć naczyniu o tyle podlejszemu, o ile jest szlachetniejsze to, co mu służy.


Jedno bowiem to rozum i demon, drugie zaś to ziemia i kał.


Nie marnuj pozostającej ci części życia na rozmyślania o innych, jeżeli to nie ma związku z jakąś sprawą użyteczności publicznej.


Zaiste bowiem zaniedbujesz innej pracy, jeżeli mianowicie rozmyślasz, co i dlaczego ktoś tam coś robi, co mówi, czego pragnie, nad czym myśli, co planuje.


I o innych tym podobnych rzeczach, które cię odwodzą od pielęgnowania woli własnej.


Należy więc zawładnąć tym, co jest w zakresie wyobrażeń nierozważne i bezcelowe, a przede wszystkim pozbyć się niepotrzebnej ciekawości i złośliwości.


I należy się przyzwyczaić do tego, by tak tylko myśleć, iżbyś, gdyby cię ktoś nagle zapytał, o czym teraz myślisz, mógł natychmiast swobodnie odpowiedzieć.


Zapaśnika walki najtrudniejszej, polegającej na tym, aby nie dać się pokonać żadnej namiętności, przepojonego do głębi umiłowaniem sprawiedliwości.


z całej duszy przyjmującego z miłością to, co mu się zdarza i wszystko to, co mu przypada w udziale.


A człowiek taki nieczęsto i to nie bez potrzeby wielkiej i dobro publiczne mający na celu rozmyśla o tym, co też kto inny mówi, czy czyni, czy myśli.


Obowiązki bowiem tylko swoje własne spełnia, a rozmyśla dokładnie nad tym, co w nim tkwi z wszechświata.


Los bowiem każdemu wyznaczony jest związany z losem wszechświata i wiąże go z nim.


Pamięta zaś o tym, że wszelkie stworzenie rozumne jest z nim spokrewnione.


Że więc troska o wszystkich ludzi jest zgodna z naturą człowieczą, ale że nie należy dbać o dobrą opinię u wszystkich, lecz u tych tylko, którzy żyją zgodnie z prawami natury.


Zawsze zaś przywodzi sobie na pamięć, jakimi są ci, którzy tak nie żyją, w domu i poza domem, w nocy i w dzień i z kim przestają.


a więc nie troszczy się o pochwałę płynącą z ust takich ludzi,


Nie działaj nigdy pod przymusem ani wbrew dobru publicznemu, ani bez rozwagi, ani w wewnętrznej rozterce.


A myśl niech będzie prosta, bez sztucznych dodatków.


Nadto Bóg, w Tobie przebywający, niech będzie kierownikiem stworzenia o charakterze męskim, dojrzałego i znającego się na sprawach państwa.


Rzymianina i władcy, człowieka, który takie zajął stanowisko, jak człowiek oczekujący z wszelką gotowością znaku odwołującego go z życia.


Człowieka, który nie potrzebuje przysięgi ani żadnego świadka.


I nie miej potrzeby pomocy zewnętrznej i nie pożądaj spokoju takiego, którego inni użyczają.


Należy więc samemu się trzymać, a nie być podtrzymywanym.


jeżeli w ludzkim życiu znajdujesz co lepszego nad sprawiedliwość, szczerość, roztropność, dzielność.


Słowem nad taki stan duszy Twej, że czuje się zadowolona z czynów zdziałanych stosownie do praw prawdziwego rozsądku lub z losu.


O ile chodzi o to, co ci przypada w udziale bez twojego wyboru,


Zwróć się ku temu całą duszą i używaj tego najlepszego znalezionego dobra.


Jeżeli zaś nic ci się nie zdaje lepszym nad demona w tobie mieszkającego, który własne popędy podporządkował sobie i wyobrażenia bada,


I wyrwał się spod panowania zmysłowych podniet, jak mówi Sokrates,


Jeżeli wszystko inne uważasz za gorsze od Niego i marniejsze,


Bo gdy się ku niej raz zwrócisz i nią zajmiesz, już potem nie będziesz mógł bez przeszkody owego, sobie właściwego i Twego własnego dobra uczcić ponad inne.


Dobru bowiem z zakresu rozumu i miłości spraw publicznych nie godzi się przeciwstawiać nic z innego zakresu.


jak na przykład pochwałę pospólstwa lub zaszczyty, lub bogactwo, lub używanie rozkoszy.


Chociażby się na chwilę odpowiednim wydało, natychmiast wzięłoby górę i zawiodłoby na manowce.


Ty zaś mówię po prostu i dobrowolnie wybierz to, co lepsze i tego się dziersz.


To, co ci korzyść przynosi jako istocie rozumnej, pielęgnuj.


Co zaś jako stworzeniu, tego zaniechaj i zachowaj sąd swój wolnym od zaślepienia.


byleś tylko badanie przedsiębrał z zachowaniem wszelkiej przezorności.


Nie poczytuj nigdy tego za pożyteczne dla siebie, co cię kiedyś może zmusić do złamania słowa.


Opuszczenia drogi wstydu, do nienawiści względem kogoś, do podejrzeń, przekleństw, obłudy, pożądania czegoś.


Kto bowiem obrał dla siebie służbę swego rozumu i demona i tajemnic jego cnoty, ten nie przybiera maski tragicznej, nie wzdycha.


A co najważniejsze, w życiu swym ani nie będzie ubiegał się o nic, ani unikał czegokolwiek.


a będzie mu to obojętne zupełnie, czy na dłuższy, czy na krótszy przeciąg czasu będzie korzystał z usług duszy swej zamkniętej w ciało.


by umysł nie poszedł w kierunku niegodnym stworzenia rozumnego i społecznego.


W duszy człowieka, który osiągnął najwyższy stopień doskonałości i czystości, nie znajdziesz zgnilizny ani skalania, ani ukrytego wrzodu.


Przeznaczenie nie odbiera mu życia niedokończonego, jakby to można powiedzieć o aktorze, którego się oddala przed ukończeniem i odegraniem sztuki.


Od niej to przede wszystkim zawisło, by w Twej woli nie powstała myśl niezgodna z prawami natury i ustrojem stworzenia rozumnego.


życzliwością dla ludzi i posłuszeństwem dla Bogów.


Odrzuciwszy więc wszystko precz, tych kilku tylko prawd się trzymaj.


I o tym pamiętaj, że każdy żyje tylko tą oto teraźniejszością, chwilką.


Maluczki kącik ziemi, gdzie żyje, króciuchne, chociażby najdłużej trwające wspomnienie pośmiertne.


A i ono żyje koleją człowieczków, którzy wnet umrą, a nic nie wiedzą sami o sobie, a cóż dopiero o tych, którzy dawno zmarli.


Do tego, co powiedziałem, muszę dodać jeszcze jedną zasadę.


Konieczne jest odgraniczenie i utworzenie zawsze dokładnego obrazu z danego wrażenia.


tak, by można je widzieć takim, jakim ono jest w swojej istocie.


i by można uprzytomnić sobie jego właściwe imię i imiona tych rzeczy, z których jest złożone, tudzież tych, na które się rozłoży.


Nic bowiem nie daje takiej wielkości ducha, jak zdolność wniknięcia w każde zdarzenie w życiu w sposób odpowiedni i istotny.


I zdolność zachowania takiego punktu widzenia, aby ci zawsze było jasne, dla jakiego to szeregu zjawisk i jaką to zdarzenie korzyść przynosi.


Jaką przedstawia wartość dla wszechświata, a jaką dla człowieka, jako obywatela państwa najwyższego?


Czym jest samo w sobie? Jakie są jego części składowe i jak długi czas może przetrwać to, co u mnie w tej chwili wywołuje pewne wrażenie?


Czy łagodnie, mężnie, szczerze, ufnie, z zadowoleniem i prostotą itd.


Dlatego należy przy każdym wydarzeniu powiedzieć sobie


To zaś z powodu szczególnego zbiegu i nawijającego się splotu wypadków.


z woli losu albo z powodu takiego właśnie zderzenia się wypadków lub z powodu przypadku.


który jednak nie wie, co dla niego jest stosowne według praw natury.


I dlatego zachowuje się wobec Niego życzliwie i sprawiedliwie, stosownie do naturalnego prawa współżycia.


Zarazem oczywiście uwzględniam stosownie do wartości i rzeczy obojętne.


Jeżeli wypełniasz dzisiejsze obowiązki, idąc drogą właściwą i rozsądną, gorliwie, wytrwale, życzliwie.


A nie zwracasz uwagi na żadną rzecz poboczną, lecz utrzymujesz swego demona w czystości takiej, jakbyś go musiał wnet oddać.


A nie ma nikogo, kto by mocen był temu przeszkodzić.


Jak lekarze zawsze mają pod ręką narzędzia i noże do niespodziewanych operacji.


Tak i Ty mnie ich pogotowił stałe zasady, byś mógł świadomie oceniać sprawy boskie i ludzkie.


a najdrobniejszą nawet rzecz spełniać z pamięcią o wzajemnym rzeczypowiązaniu.


ani bowiem żadnej sprawy z zakresu spraw ludzkich nie zdziałasz bez uwzględnienia spraw boskich ani na odwrót.


A odrzuciwszy próżne nadzieje, przyjdź sam sobie z pomocą, dopóki można.


Nie wiedzą, co znaczy kraść, siać, kupować, odpoczywać, znać swe obowiązki.


To widzi się nie oczyma, lecz pewnym innym wzrokiem.


Do ciała należą wrażenia, do duszy popędy, do rozumu zasady.


Zdolność odbierania wrażeń ma bydło, i dzikie zwierzęta, i obojnaki, i Falaris, i Neron ulegają popędom.


Iść za przewodem rozumu ku temu, co się wydaje obowiązkiem, mogą i ci, którzy w bogów nie wierzą, i ojczyznę zdradzają, i działają tylko przy drzwiach zamkniętych.


Jeżeli więc według tego, co powiedziałem, to jest wspólne.


To pozostaje jako swoista cecha człowieka dobrego miłować.


i z chęcią przyjmować to, co mu się zdarza i co los mu zsyła.


A chociażby i wszyscy ludzie mu nie wierzyli, że żyje po prostu, skromnie i pogodnie.


Co wewnątrz nas rządzi, jest wedle praw natury, to taki jest jego stosunek do zdarzeń, że z łatwością dostosowuje się do tego, co możliwe i co mu jest dane.


Nie lubi żadnego tworzywa wyznaczonego, lecz co mu się nastręcza, z pewnym wyborem przyjmuje.


Ogień pełny bardzo szybko przyswaja sobie to, co mu się przynosi.


Ustroni sobie szukają na wsi, nad morzem lub w górach.


Wszystko to jest bardzo niemądre, bo przecież można usunąć się, kiedykolwiek zechcesz, w głąb siebie.


Nigdzie bowiem nie schroni się człowiek spokojniej i łatwiej jak do duszy własnej.


Zwłaszcza ten, kto ma taką ustroń wewnętrzną, że się natychmiast zupełny znajdzie spokój, jeżeli się w nią wpatrzy.


a nic innego nie nazywam spokojem jak wewnętrzny ład.


Jak najczęściej więc dostarczaj sam sobie tej ustroni i odświeżaj sam siebie.


Przypomnij sobie alternatywę, albo opatrzność, albo atomy i dowody twierdzenia, że świat to państwo.


Pomyśl, że dusza nie ulega żadnemu wpływowi ani łagodnemu, ani gwałtownemu, skoro się tylko sama w sobie zamknie i własną moc uświadomi.


I przypomnij sobie to wszystko, coś słyszał i przyswoił sobie z nauki o przykrości i przyjemności.


Popatrz, jak szybko wszystko ulega zapomnieniu.


Popatrz na ogrom niezmierzonego przed Tobą czasu i po Tobie.


jak są zmienni w sądzie i jak go nie mają ci, którzy się zdają sławę Twą głosić.


Jak szczupłe miejsce, do którego się ta sława ogranicza.


Cała bowiem ziemia to punkcik, a w niej jakimże kącikiem część zamieszkana.


A w niej iluż jest i co za jedni ci, co cię chwalić mają.


Że możesz cofnąć się do własnej ustroni, a przede wszystkim nie daj się pociągnąć tu i tam?


Nie upieraj się przy niczym, lecz bądź wolnym i patrz na rzeczy jako mąż, jako człowiek, jako obywatel, jako stworzenie śmiertelne.


Dwa zaśpewniki niech będą wśród podręcznych, na których się oprzesz.


Jeden, że wypadki zewnętrzne duszy nie dotykają, lecz stoją spokojnie poza nią, a wszelki niepokój jest jedynie skutkiem wewnętrznego sądu.


I drugi, że wszystko, co widzisz, wnet ulega zmianie i wnet zniknie.


I zawsze miej w pamięci, ilu już zmian sam byłeś świadkiem.


To i wspólny jest rozsądek, na mocy którego jesteśmy istotami myślącymi.


A w takim razie jest i wspólny rozsądek, który nam nakazuje coś czynić lub nie.


A w takim razie jesteśmy członkami jakiegoś organizmu państwowego, a w takim razie świat jest poniekąd państwem.


Co bowiem innego mieć będzie na myśli ten, kto powie, że cały ród ludzki tworzy wspólny organizm państwowy?


To z tego wspólnego państwa mamy i zdolność myślenia i sądzenia i poczucie prawa, bo skądże by?


bo jak część nasza ziemska oddzieliła się od jakiejś ziemi.


A to, co wilgotne z innego pierwiastka, a i to, czym oddychamy, z jakiegoś źródła pochodzi.


I ciepłota, i to co ogniste, z jakiegoś sobie właściwego źródła.


Tak więc i zdolność myślenia gdzieś musi mieć swój początek.


Śmierć jest tak samo jak urodzenie tajemnicą natury.


Jak to jest połączeniem się pierwiastków, tak śmierć ich rozłączeniem się w to samo, czym były.


Nie sprzeciwia się to bowiem ani temu, że jest się istotą rozumną, ani zasadzie jej budowy.


Jest rzeczą konieczną, że ludzie tak, a nie inaczej, stosownie do swej natury muszą działać.


Kto tego sobie nie życzy, chce, aby figa soków nie miała.


Przecież pamiętaj o tym, że w najbliższym czasie i ty, i on pomrzecie.


a wkrótce nie pozostanie śladu nawet z imion waszych.


Usuń wyobrażenie, a usunie się i poczucie krzywdy, usunie się i krzywda.


Co nie czyni człowieka gorszym, niż on jest sam w sobie, to i życia jego nie czyni gorszym, ani mu nie wyrządza krzywdy, ani fizycznej, ani moralnej.


To, co jest pożyteczne, musi nim być, bo taka jest jego natura.


Do tego przekonania przyjdziesz, gdy się nad tym dokładnie zastanowisz.


A nie myślę tylko o następstwie naturalnym rzeczy, lecz o zasadzie słuszności.


O tym, że widać w tym, jakby wolę kogoś, kto rozdziela wszystko według zasługi.


Tej drogi dziersz się, jak zacząłeś, a cokolwiek czynisz, czyń w tym poczuciu, mianowicie, by być dobrym w tym znaczeniu, w jakim rozumie się właściwie pojęcie dobry.


Nie pojmuj spraw tak, jak je pojmuje człowiek zły lub jak on chce, byś ty sądził, lecz uważaj, jakim jest coś rzeczywiście.


Czynić jedynie to, co ci rozum królewski i prawodawczy nasuwa dla dobra ludzi i drugie,


Zmienić sąd, gdy cię ktoś sprostuje i odwiedzie od jakiegoś mniemania.


Gdy On czyni, co do Niego należy, czegoż jeszcze chcesz?


Znikniesz w tym, co cię stworzyło, a raczej zostaniesz na powrót wchłonięty w myśl twórczą według zasady przemiany.


W dziesięciu dniach Bogiem zdawać się będziesz tym, dla których teraz jesteś zwierzę i małpą, jeżeli powrócisz do zasad i służby rozumu.


Nie żyj tak, jakbyś miał żyć lat dziesięć tysięcy. Los wisi nad tobą.


Dopóki żyjesz, dopóki można, bądź dobrym.


Jak wielki spokój zyskuje ten, kto nie baczy na to, co bliźni mówi, czyni lub myśli, ale na to tylko, co sam robi, by było sprawiedliwe i zbożne.


Dobry bowiem człowiek nie powinien zwracać uwagi na błędy innych, lecz iść drogą prostą, bez zboczeń.


Ten, kto namiętnie troszczy się o sławę pośmiertną, nie myśli o tym, że wszyscy ci, którzy o nim pamiętają, wnet sami pomrą.


Następnie znowu i ten, który tę pamięć od tamtego przejął, aż wreszcie wszelkie wspomnienie zatrze się, idąc koleją ludzi, którzy je zapalali i gasili.


Ale przypuść, że ci, którzy o tobie będą pamiętali, są nawet nieśmiertelni i że wspomnienie jest nieśmiertelne.


Nawet nie mówię, że nic z tego po śmierci, ale za życia cóż z pochwały.


Chyba, że wymaga tego jakiś szczególny zbieg okoliczności.


Zaniedbujesz teraz niewporę dar natury mający co innego na względzie.


Zresztą wszystko to, co piękne, jakiekolwiek ono jest, jest piękne z siebie i samo przez się nim być przestaje, a pochwała nie tworzy jego części.


To, co chwalimy, nie staje się przez to ani gorszym, ani lepszym.


A mówię to i o tym, co zwyczajnie nazywa się pięknym, na przykład o dziełach natury i sztuki.


To więc co istotnie jest piękne, niczego nie potrzebuje.


Tak jak prawo, jak prawda, tak jak życzliwość lub wstydliwość.


Kość słoniowa, purpura, lira, mieczyk, kwiatek lub bukiet?


Jeżeli dusze trwale bytują, jakże je od niepamiętnych czasów ogarnia powietrze.


a wchłaniane na powrót do myśli twórczej Wszechświata zostawiają miejsce wolne swym następcom.


Taka byłaby odpowiedź przy hipotezie o istnieniu pośmiertnym dusz.


Należy zaś uwzględnić nie tylko mnóstwo tak grzebanych ciał, ale i mnogość stworzeń zjadanych codziennie przez nas inne stworzenia.


Jakże wielka bowiem ich liczba trawi się i w ten sposób idzie jakby do grobu w ciałach tych, którzy się nimi żywią.


przemieniając w krew i zmieniając w pierwiastek powietrzny lub ognisty.


Nie błąkaj się tu i tam, lecz przy każdym postanowieniu myśl o tym, co jest sprawiedliwe.


Na wszystko godzę się, co jest zgodne z Tobą o wszechświecie.


Nic mi nie jest za wczesne, nic za późne, co tobie w porę.


Wszystko mi jest owocem, co przynoszą Twe pory o naturo.


Z Ciebie wszystko, w Tobie wszystko, w Ciebie wszystko.


Nie zajmuj się naraz wielu sprawami, mówią, jeżeli chcesz zachować pogodę ducha.


czy nie lepiej czynić to, co konieczne i to, czego wymaga ustrój istoty przeznaczonej z natury do współżycia i tak, jak wymaga.


Bo to przynosi z sobą pogodę ducha płynącą nie tylko z tego, że działa się pięknie, ale i z tego, że działa się mało.


Gdyby bowiem kto nie mówił ani nie czynił przeważającej części tego, co mówimy i czynimy, a co nie jest konieczne, miałby i więcej czasu i mniej niepokoju.


Stąd też przy każdej sprawie należy przypominać sobie, czy też ona nie jest jedną z tych, które nie są konieczne.


A należy nie tylko strzec się czynów niekoniecznych, ale i myśli.


W tym razie bowiem i czynów nie będzie, które z drogi prostej odwodzą.


zadowolonego z przeznaczenia i poprzestającego na prawej działalności własnej i życzliwym stosunku do innych.


Nie napełniaj sam siebie niepokojem, sam się poskrom.


To, co cię spotyka, było ci od początku przeznaczone z całości wszechświata i z tobą sprzężone.


Korzystaj z teraźniejszości w sposób rozumny i słuszny, bądź rozsądny w odpoczynku.


Istnieje albo świat uporządkowany, albo też zamęt pomieszany bez ładu.


Czy jednak w tobie może istnieć pewien ład, a w całości ma istnieć bezład?


I to tak, mimo że wszystko jest rozdzielone, zmącone, a przecież związane współzależnością.


Istnieje charakter czarny, charakter słaby, charakter nieugięty, zwierzęcy, dziecinny, bydlęcy.


Tępy, fałszywy, błazeński, matacki, despotyczny.


Jeżeli obcym jest w wszechświecie ten, kto nie pojmuje, co w nim jest, niemniej obcym i ten, kto nie rozumie, co się dzieje.


Kto oddziela się i usuwa spod praw wspólnej natury przez to, że nie jest zadowolony z losu?


Odpadkiem od społeczeństwa ten, kto duszę własną oddziela od duszy istot rozumnych, choć jest jedna.


Kochaj sztukę, której się nauczyłeś i w niej znajdź spokój.


Resztę zaś życia przepędź jako człowiek, który z całej duszy zdał swe sprawy w ręce bogów, a z siebie nie czyni ani tyrana, ani sługi żadnego człowieka.


Niektórzy błagali o śmierć, narzekali z powodu losu, kochali się, zbierali skarby, pożądali konsulatów i tronu.


Owo to ich życie już nigdzie nie istnieje.


Tak samo popatrz na inne nagrobki wszystkich czasów i ludów i zobacz ilu to zmarłszy w krótkim czasie upadło i rozłożyło się w pierwiastki.


A przede wszystkim przypomnij sobie tych, których sam znałeś, jak wyciągali ręce po rzeczy marne, a zaniedbywali czynić to, co jest zgodne z ich własnym ustrojem.


Tego trzymać się rękami i zębami i tym się zadowalać.


Konieczne zaś jest pamiętać o tym, że zajęcie się każdą sprawą ma swoją wartość i miarę.


Albowiem nie będziesz czuł niezadowolenia wtedy tylko, gdy będziesz się zajmował rzeczami wagi drobniejszej nie więcej niż należy.


Tak też i nazwiska ludzi niegdyś wielce wielbionych teraz są jakby pustym dźwiękiem.


Camillus, queso, volesus, dentatus.


A wkrótce i Scypion, i Kato, potem i August, potem i Hadrian, i Antonin.


Wszystko bowiem przemija i przechodzi szybko w legendę, a wnet okrywa się zupełnym zapomnieniem.


Po innych bowiem wraz z śmiercią niśla do niewieści.


Sprawiedliwy umysł i działalność pożyteczną dla ogółu?


Wszystko jako rzecz konieczną, jako rzecz zrozumiałą.


jako to, co płynie z tego samego, co i my, początku i źródła.


Dobrowolnie oddaj się klocie, prządce żywota.


zezwalając na sprzężenie z takimi stosunkami, z jakimi ona zechce.


Wszystko bowiem, co jest, jest jakby nasieniem tego, co zeń powstanie.


A ty myślisz tylko o tym, jako o nasieniu, co wpada do ziemi lub macicy.


Wnet umrzesz, a jeszcze nie jesteś ani prosty, ani spokojny.


ani wolny od podejrzenia, że coś zewnętrznego może ci szkodę wyrządzić,


Ani życzliwy dla wszystkich, ani nie pojmujesz, że rozum polega jedynie na postępowaniu sprawiedliwym.


Patrz na ich wolę i na ludzi rozumnych, czego unikają, a do czego dążą.


A chociażby to ciało, z nim tak ściśle złączone, było krajane, palone, rozpadało się we wrzodach, gniło.


To znaczy niech osądzi, że nie jest niczym złym ani dobrym, co porówni dotknąć może człowieka złego i dobrego.


Co bowiem porówni dotyka człowieka żyjącego wbrew naturze i żyjącego według natury?


Zawsze patrz na wszechświat jako na jedno stworzenie, mające jedno ciało i jedną duszę.


Pomyśl, że wszystko dzieje się za jednym jego odczuciem, jak on wszystko tworzy za jednym popędem i jak wszystko jest przyczyną wszystkiego, co się dzieje.


I jakie jest wzajemne powiązanie i splątanie wszystkiego?


Nie dzieje się żadne zło ulegającym zmianie, jak też żadne dobro istniejącym przez zmianę.


Każde zdarzenie jest tak zwykłe i znane, jak róża na wiosnę i owoc w jesieni.


Czymś takim jest bowiem i choroba, i śmierć, i potwarz, i zasadzka, i wszystko to, co głupców cieszy lub smuci.


W następstwie rzeczy po sobie następujących widać zawsze pewien związek.


Bo nie jest to jakby wyliczanie szczegółów bez związku, połączonych tylko w myśli, ale połączenie rozumne.


A jak to, co jest, jest ułożone w sposób harmonijny, tak i to, co się dzieje, okazuje nie proste następstwo, ale cudowny jakiś związek.


Jest śmiercią ziemi stać się wodą, a śmiercią wody stać się powietrzem, a powietrza ogniem i na odwrót.


Należy zaś tu mieć na uwadze także człowieka, który zapomina, dokąd droga wiedzie.


I o tym należy pamiętać, że z rozumem, który rządzi wszechświatem, żyją ludzie w niezgodzie, a z czym codziennie się stykają, to wydaje im się obce.


i o tym, że nie należy czynić i mówić jakby we śnie.


I o tym, że nie należy postępować jako dzieci rodziców, to jest bezmyślnie, bo tak nas nauczono.


Tak, jak nie bardzo byś to uważał za ważne, gdyby ci Bóg jaki powiedział, że jutro umrzesz, a z pewnością pojutrze.


Chyba gdybyś był w najwyższym stopniu tchórzem, jakaż to bowiem jest różnica?


Tak nie uważaj za rzecz ważną, czy umrzesz po wielu latach, czy jutro.


Rozmyślaj zawsze o tym, ilu to lekarzy umarło, którzy nieraz brwispę ściągali nad chorymi.


Iluż astrologów, którzy jako rzecz ważną śmierć innym przepowiadali.


Ilu filozofów, którzy o śmierci i nieśmiertelności tysiączne snuli pomysły.


Ilu tyranów, którzy mocno nad duszami dzierżyli, straszną zuchwałością, jakby sami nieśmiertelni.


Helike i Pompeje i Herkulanum i inne niezliczone.


Ten temu ostatnią oddał przysługę, a potem nogi wyciągnął ów tamtemu.


Zbierając to razem, patrz na sprawy ludzkie zawsze jako na jednodniowe i marne.


Co wczoraj było kroplą śluzu, jutro już mumią lub prochem.


Podobny bądź do skały, o którą się ciągle fale rozbijają.


O, ja nieszczęśliwy, że mnie to spotkało. Ależ nie tak, lecz...


O ja szczęśliwy, że chociaż mnie to spotkało, żyję bez smutku. Nie gnębi mnie teraźniejszość, ani nie boję się przyszłości.


Dlaczegoż więc owo jest bardziej nieszczęściem, jak to szczęściem?


Czyż w ogóle nazwiesz to nieszczęściem człowieka, co nie jest odstąpieniem od natury człowieka?


Czy odstąpieniem od natury ludzkiej zdaje ci się być to, co nie jest niezgodne z wolą jego natury?


Czyż więc to, co ci się zdarzyło, wzbrania ci być sprawiedliwym, wielkodusznym, roztropnym, rozumnym, ostrożnym, szczerym, obyczajnym?


i inne mieć cechy, przy których natura ludzka swą właściwość zachowuje?


Pamiętaj zresztą przy każdym zdarzeniu, które cię do smutku przywodzi o zasadzie.


Owszem, szczęściem jest znosić to wzniośle.


Prostym, a przecież skutecznym środkiem służącym do gardzenia śmiercią jest wspomnienie o tych, którzy z uporem trzymali się życia.


Cóż im z tego zawiększa korzyść niż tym, którzy wcześniej zmarli?


Z tym wszystkim gdzieś tam leżą Kadykianus, Fabius, Julianus, Lepidus.


Tak jak i ci wszyscy, którzy innych na cmentarz odprowadzali i sami zostali odprowadzeni.


I to z jaką przykrością osiągnięta, wśród jakich przykrości, wśród jakich ludzi, w jakim ciele.


Patrz bowiem na bezmiar czasu poza tobą i na bezmiar przed tobą.


A w nim cóż za różnica między trzydniowcem a trzywiekowcem?


Według tego, jako według zasady najzbawienniejszej, wszystko mów i działaj.


Ta zasada uwalnia od smutków i walki i wszelakiej interesowności.


Rankiem, gdy się niechętnie budzisz, pomyśl sobie


Czyż więc czuć się mam niezadowolonym, że idę do pracy, dla której się zrodziłem i zesłany zostałem na świat?


Czy na tom stworzony bym się wygrzewał, wylegując się w łóżku?


Czy nie widzisz, jak roślinki, wróbelki, mrówki, pająki, pszczoły czynią, co do nich należy?


a stosownie do sił swoich przyczyniają się do harmonii świata.


Nie śpieszysz do obowiązków nałożonych Twą naturą?


A przecież ty idziesz poza granice, poza potrzeby.


Tylko nie w pracy, owszem, tu pozostajesz w granicy możności.


Albowiem sam siebie nie miłujesz, w przeciwnym razie bowiem kochałbyś i swą naturę, i jej wolę.


Inni, którzy swe zajęcia miłują, w trudach około nich się niszczą, zapominając o kąpieli i jedzeniu.


Ty zaś naturę swą mniej cenisz niż snycerz snycerstwo, albo tancerz sztukę taneczną, albo skąpiec pieniądz, albo człowiek ambitny sławę.


Oni też coś umiłowawszy nie przenoszą jadła ani spoczynku nad zwiększenie tego, ku czemu ich żądza ciągnie.


Tobie zaś czynności dla dobra publicznego wydają się mniej cenne i godne mniejszego wytężenia?


Jakże łatwo odtrącić od siebie i odepchnąć wszelkie wyobrażenie niepokojące i obce i natychmiast uzyskać pogodę ducha.


Uważaj się godnym wszelkiej mowy i czynu zgodnego z naturą.


I niech też nie odwodzi ciebie ani czyjaś nagana późniejsza albo gadanie.


Owszem, jeżeliś coś zrobił lub powiedział pięknego, nie czyń sobie wyrzutów.


Oni bowiem mają własną wolę i idą za własnym popędem.


A ty na to nie patrz, lecz dąż drogą prostą, idąc za naturą własną i ogólną.


Idę drogą wskazaną przez naturę, aż padłszy ustanę i tchnienie oddam tam, skąd codziennie tchnienie biorę.


A padnę tam, skąd ojciec mój nasienie zebrał, a krew matka, a mleko piastunka.


Skąd codziennie przez tyle lat i ja pokarm biorę i napój.


Bystrością swą nie wzbudzasz podziwu, mniejsza oto.


Ale jest wiele innych zalet, o których nie możesz powiedzieć nie mam z urodzenia.


Powagę, wytrwałość, obojętność wobec rozkoszy, zadowolenie z losu, wstrzemięźliwość, życzliwość, swobodę, prostotę.


Nie widzisz, ile to zalet możesz okazać, co do których nie możesz wymówić się brakiem zdolności z urodzenia lub odpowiedniego wykształcenia?


A czy brak zdolności z urodzenia zmusza cię do tego, byś czuł się niezadowolonym, był leniwym, schlebiał, składał winy na swe ciało?


Owszem, z dawna mogłeś się uwolnić od tych błędów.


I co najwyżej być uważanym za tępego i trudno pojmującego.


a nie spuszczać tego z uwagi i nie trwać z przyjemnością w lenistwie.


Jeden, gdy odda komuś jaką przysługę, natychmiast myśli o wdzięczności dla siebie.


Inny zaś wprawdzie o tym w tej chwili nie myśli, ale poza tym uważa go w duszy jako dłużnika i ma świadomość swego czynu.


Lecz podobny jest do winnej latorośli, która wydała grono i nic więcej nie żąda, skoro już wydała owoc własny.


który wyświadczył dobrodziejstwo, nie rozgłasza tego, lecz przechodzi do innej sprawy.


jak winna latorośl, by w porze stosownej znowu owoc wydać.


Czyż więc należy być jednym z tych, którzy to robią jakby nieświadomie?


Przecież jest cechą właściwą, tak mówią, stworzenia towarzyskiego odczuwać, że działa dla dobra społecznego i na Zeusa chcieć tego, aby to odczuł i współtowarzysz.


Prawda to, co mówisz, ale nie rozumiesz tych słów.


I oni dają się w błąd wprowadzać logicznemu niby prawdopodobieństwu.


Ale gdybyś zechciał zrozumieć to, o czym w tej chwili mowa,


Nie obawiaj się, byś z tego powodu zaniedbał jakiegoś czynu obywatelskiego.


Spuść deszcz, spuść deszcz, miły Zeusie, na pola i niwy ateńskie.


Jak się mówi, Asklepios zalecił temu jazdę konną albo zimne kąpiele, albo chodzenie boso.


Natura wszechrzeczy zaleciła temu chorobę albo kalectwo, albo stratę, albo coś innego w tym rodzaju.


Tam bowiem przepisał, zalecił, oznacza tyle, co zalecił mu to, jako stosowne dla zdrowia.


a tu to, co się każdemu wydarza, jakby mu zostało zalecone jako stosowne dla losu przeznaczonego.


Tak bowiem mówimy i my, że coś się nam składa, jak budowniczowie mówią o kamieniach kwadratowych w murach lub piramidach, że się składają.


A jak z wszystkich ciał Wszechświat wypełnia się w ciało tak pełne, tak z wszystkich przyczyn wypełnia się całość, przyczyna najwyższa – los.


Wiedzą o tym zaś, co mówię, i ludzie zupełnie prości.


a więc to było darowane albo to mu było zalecone.


Przyjmujmy więc to tak, jak zalecenia Asklepiosa.


I w nich bowiem jest wiele goryczy, a przecież przyjmujemy je chętnie w nadziei zdrowia.


Zachowuj się wobec tego, co jest wypełnieniem i wykończeniem przepisów wszechnatury, jak wobec swego zdrowia.


Prowadzi do zdrowia wszechświata, do powodzenia i pomyślności Zeusa.


Nie byłby on bowiem tego nikomu nadarzył, gdyby to nie było zarazem darem dla całości.


Albowiem i jakakolwiek natura nie zdarza nic niestosownego dla przedmiotu, którym rządzi.


Dla dwóch więc powodów należy z miłością przyjmować to, co się wydarza.


Po pierwsze dlatego, że tobie się to stało i tobie zostało zalecone.


i do ciebie w jakimś pozostawało stosunku sprzężone z tobą od wieków z przyczyn przedwiecznych.


Powtórę zaś dlatego, że dla zarządcy świata jest i to, co jednostkom się wydarza, czynnikiem powodzenia i doskonałości wszechświata.


Gdybyś nawet w drobnostce przerwał związek i spłyjnie tak cząstek fizycznych, jak i przyczyn.


Przerywasz zaś, o ile to w twojej mocy, jeżeli się czujesz z czegoś niezadowolonym i jakoby niweczysz.


Nie czuj wstrętu ani nie trać odwagi i nie popadaj w zwątpienie, gdy ci się nie powiedzie uczynić wszystkiego według zasad słuszności.


Lecz zbity z drogi wróć na powrót i czuj się zadowolonym, jeżeli większa część twych czynów jest bardziej zgodna z naturą ludzką, a miłuj to, do czego wracasz.


A nie wracaj do filozofii, jak do srogiego nauczyciela, lecz tak jak ludzie chorzy na oczy, do gąbki i jaja.


W tym bowiem tylko razie nie będziesz deklamował o posłuszeństwie dla rozumu, ale rzeczywiście na nim się oprzesz.


Pamiętaj zaś o tym, że filozofia tylko tego wymaga, czego wymaga twa natura.


Ty zaś pożądałeś czegoś, co nie było według praw natury.


Czyż nie one są powodem, że dajemy się uwieść rozkoszy?


Czy nie jest przyjemniejsza dla nas wielkoduszność, swoboda, prostota, szlachetność, zbożność?


A od samego rozsądku, co jest przyjemniejsze?


Byleś przeze nie rozumiał to, co jest stałe i zawsze skuteczne jako zdolność pojmowania i rozumienia.


Sprawy świata są okryte taką jakąś tajemniczością, że filozofom, i to nie małym, ani pierwszym lepszym, wydają się zupełnie nie do pojęcia.


a nawet samym stoikom wydają się trudne do pojęcia.


Jak krótkotrwałe i marne, możliwe do osiągnięcia i przez nierządnika i nierządnicę i rabusia.


a następnie przejdź do charakterów ludzi współżyjących.


Trudność cierpieć i charakter najmilszego z nich, a już nie mówię o tym, że i siebie z trudnością się znosi.


Powinno się ze spokojem samemu czekać na rozkład naturalny, a nie zrzymać się z powodu zatrzymania, lecz z ufnością polegać na tych jedynie prawdach.


Że nic mi się nie zdarzy, co nie jest zgodne z prawami wszechświata?


Powtórę, że mam moc nie popełnić nic wbrew memu Bogu i demonowi.


Nie ma bowiem nikogo, kto by mnie zmusił do grzechu przeciw niemu.


W każdym wypadku takie sobie należy postawić pytanie i badać, co się teraz dzieje w tej cząstce, którą nazywają wolą.


I czyją mam teraz duszę? Czy nie dziecka? Czy nie chłopięcia? Czy nie kobiety? Czy nie tyrana?


Jeżeli ktoś ponad wszystko inne myśli o jakimś dobru, rzeczywiście dobrym, np. o roztropności, mądrości, sprawiedliwości, męstwie.


nie może usłyszeć o sobie docinka z tych dobrych.


A gdy kto w myśli na plan pierwszy wysunie to, co się większości wydaje dobre,


usłyszy i łatwo połknie to zdanie poety komicznego, jako że stosownie do niego zwrócone.


Zdanie to bowiem gorszyłoby i nie byłoby stosowne w pierwszym przypadku.


a przyjmujemy je jako należycie i dowcipnie powiedziane, jeżeli jest skierowane przeciw bogactwu lub temu szczęściu, które płynie z rozwiązłości i sławy.


Czy też należy pojmować jako rzeczy dobre i szanować takie dobra?


że o człowieku, który o nich przede wszystkim myśli, słusznie można powiedzieć,


Z wielkiego nadmiaru nie ma gdzie spełnić potrzeby naturalnej.


Ani jedno, ani drugie nie zmarnieje w nic, tak jak nie powstało z niczego.


Każda więc moja cząstka przez przemianę przejdzie w jakąś cząstkę wszechświata.


a owa znowu w inną jakąś cząstkę wszechświata się zmieni i tak w nieskończoność.


Taką to przemianą i ja powstałem, i moi rodzice.


chociażby świat był urządzany w okresach ściśle odgraniczonych.


Są to zdolności wystarczające sobie samym i czynom, które przez nie doszły do skutku.


Ze swoistego więc początku wychodząc, podążają do celu przed sobą leżącego.


Tego rodzaju czyny nazywają się z tego powodu pomyślne.


Te rzeczy nie są potrzebą człowieka, ani ich natura ludzka nie obiecuje, ani też nie są dopełnieniem natury ludzkiej.


A więc nie polega na nich cel człowieka, ani też wypełnienie celu, dobro.


Gdyby coś z tych rzeczy było istotnie związane z człowiekiem, to nie mogłoby mu przysługiwać prawo pogardzania nimi i sprzeciwiania się im.


A ten, kto by nie czuł ich braku, nie byłby godny pochwały.


ani nie byłby dobrym ten, kto by chętnie się pozbawiał którejś z tych cech.


Im kto więcej pozbawia sam siebie tych cech i innych podobnych lub znosi to, że go się jednej z nich pozbawia, tym jest lepszy.


Od tego, co sobie często wyobrażasz, zawisł twój sposób myślenia.


Napawaj więc ją szeregiem takich wyobrażeń, na przykład, gdzie można żyć, tam można żyć dobrze.


Można żyć w pałacu, można więc i w pałacu żyć dobrze.


Dobrem więc stworzenia rozumnego współżycie.


Dawno bowiem udowodniono, żeśmy zrodzeni do współżycia.


Czyż nie jasne, że niższe istoty stworzone dla wyższych, a wyższe dla siebie nawzajem?


Wyższe zaś od nieżywotnych są żywotne, od żywotnych zaś obdarzone rozumem.


Po siedemnaste, pożądać niemożliwości jest szaleństwem.


A niemożliwe jest, by ludzie moralnie źli nie popełniali nic takiego.


Nic się nikomu nie zdarza, do zniesienia czego nie byłby z natury przysposobiony.


Innemu się to samo wydarza, a pozostaje spokojnym i nie odczuwa szkody dlatego, że albo jest nieświadomy nieszczęścia, któremu się zdarzyło,


Straszna to rzecz, że nieświadomość i próżność są silniejszą pobudką nadrozum.


Wypadki zewnętrzne ani troszeczkę nie dotykają duszy, ani nie mają wstępu do duszy, ani nie mogą duszy zmienić, ani poruszyć.


a do jakich sądów sama się wzniesie, takie wydaje o tym, co się jej zdarza z zewnątrz.


Z jednego względu jest dla nas człowiek istotą najbliższą.


Ale o ile niektórzy przeszkadzają mi w pełnieniu obowiązków, to staje mi się człowiek jedną z rzeczy obojętnych, tak jak słońce, jak wiatr lub zwierzę.


Z ich strony mogłaby wprawdzie pewna działalność moja doznać przeszkody, ale nie dążenie i usposobienie.


A to dlatego, ponieważ istnieje możliwość wyboru i zmiany kierunku.


Rozum bowiem zwraca i układa wszelką przeszkodę swej działalności w kierunku zamierzonym.


Otaczaj czcią to, co jest najsilniejsze w wszechświecie.


a jest nim to, co się wszystkim posługuje i wszystkim kieruje.


a otaczaj także czcią to, co w tobie jest najsilniejsze.


A jest nim to samo, co w tobie posługuje się wszystkim innym. Pod jego kierownictwem stoi i twoje życie.


Co państwu nie jest szkodliwe, nie przynosi szkody i obywatelowi.


Przy każdym wyobrażeniu szkody następującej trzymaj się zasady.


Jeżeli to państwu szkody nie przyniosło i mnie nie przyniosło.


A jeżeli państwo szkodę ponosi, nie należy gniewać się na tego, kto przynosi szkodę państwu, lecz wskazać mu, w czym zbłądził.


często myśl o tym, jak szybko ulega porwaniu i znika to, co jest i co się dzieje.


Skutki ulegają ciągłym zmianom, a przyczyny tysiącznym zwrotom.


A w pobliżu przepastna jest nieskończoność przeszłości i przyszłości, w której znika wszystko.


Pamiętaj o całości materii, której malutką cząstkę posiadasz i o całym czasie, którego krótki i drobniuchny dział ci wydzielono.


I o losie, którego jakże znikomą jesteś cząstką.


A ja mam teraz to, co mi mieć każe natura wszechrzeczy.


Niech będzie niewzruszona, czy to przy łagodnym, czy przy gwałtownym podnieceniu ciała.


Niech mu się nie da pociągnąć, owszem, niech sama siebie oddzieli i ograniczy owe podniety do części ciała.


A gdyby z powodu wzajemnego oddziaływania wtargnęły do rozsądku wobec zjednoczenia ciała z duszą,


Wtedy nie należy usiłować opierać się wrażeniu czysto fizycznemu.


Niech od siebie nie dołącza sądu, jako o dobru czy złu.


Obczuje zaś z bogami ten, kto im okazuje duszę swą zawsze zadowoloną z losu przeznaczonego, czyniącą to, czego chce demon, dany każdemu przez Zeusa.


Ale człowiek ma rozum, powie ktoś, i może przy pewnej uwadze widzieć, w czym jest przykry. Doskonale.


Bądź rozumnym usposobieniem, rozumne usposobienie.


A gdy ma uszy ku słuchaniu, wyleczysz go i nie będzie trzeba gniewu.


By ci życie było upłynęło, tak żyć tu na ziemi możesz.


Tak jednak, jakbyś nie odczuwał żadnej przykrości.


Ale jak długo nic takiego mnie stąd nie wypędza, dobrowolnie pozostaje.


a chce tego, co jest zgodne z naturą stworzenia obdarzonego rozumem do współżycia przeznaczonego.


Rozum wszechświata ma na celu współżycie.


Stworzył więc istoty niższe dla wyższych, a wyższe przystosował do siebie wzajem.


Widzisz, jak wszystko ułożył pod i współrzędnie i wydzielił każdemu, co mu się należy?


a istoty najwyższe sprzągu w harmonię wzajemną.


Jaki był Twój stosunek dotychczas do bogów, do rodziców, braci, żony, dzieci, nauczycieli, wychowawców, przyjaciół, krewnych i domowników?


I o tym pamiętaj, że dzieje Twego życia już doszły do pełna i służba skończona.


i o tym na ileś marnych wspaniałości nie zwrócił uwagi.


Wobec ilu nierzyczliwych okazałeś się życzliwym.


Dlaczego dusze nieukształcone i nieuczone niepokoją duszę kształconą i mądrą?


Ta, która jest świadoma początku i końca, i rozumu, przenikającego całe istnienie i zarządzającego wszystkim od wieków w określonych periodach.


Po trzydzieste trzecie, wnet będziesz pyłem lub szkieletem, tylko imieniem, a nawet już i imienia nie będzie.


a to, co się w życiu szacunkiem otacza wielkim, marne i zgniłe i drobne.


lub do dzieci sprzeczających się, skłonnych do śmiechu, a wnet potem do płaczu.


Cóż cię więc jeszcze tu wstrzymuje, jeżeli to, co jest spostrzegalne, jest zmienne i nietrwałe, a zmysły ciemne i złudne?


Dobrze czynić ludziom, znosić ich lub trzymać się od nich z dala?


I pamiętać o tym, że wszystko, co jest poza granicami Twej istoty fizycznej i duchowej, ani do Ciebie nie należy.