Allgairisch isch an Sammlbegriff fir die zahlriiche regionale Dialäkt im Allgai. Ma schpricht veruifacht vom Allgairische Dialäkt, wil sich die uinzelne Regionaldialäkt doch reat schtark ähnled.
Allgemein
Allgairisch isch an Dialäkt, weeler zum schwäbisch-alemannische Schprochberiich gheert und zimle näh mit em Vorarlbergische und em Liechteschtuinische verwandt und gheert zum Bodeseealemannische. Mit em Vorarlbergische hot’s Allgairisch aber die greescht Ähnlichkoit, wil die siidliche Dtoil vum Allgai no bis ins Johr 1814 mit Vorarlberg veriint gsi isch.
Regionaldialäkt
Umgangsschprochliche Ydtoilung Schprochwisseschaftliche Ydtoilung Oberallgairisch  • Alemannisches Oberallgai• Zentraaler Dtoil um Immeschtadt - Kempte Oschtallgairisch  • Oschtallgai• Fiesse und dr oober Lechrain Unterallgairisch  • Allgaier Norde Weschtallgairisch  • Weschtallgai• Linde und Boodeseegebiit• Alemannisch-schwäbisches Ybergangsgebiit
Beischpil
Oberallgai (Bad Hindelang)
Bad Hindelanger Mundart Hoachditsch Nächt ischt no Wintr gweache, huit ischt schu Länzeg.  Gestern war noch Winter, heute ist schon Frühling. Gông i de Kealar und hol an Krätte Erdäpfl rüf,abr gib obacht dass de it na trôlesch.  Gehe in den Keller und hole einen Korb Kartoffeln herauf,aber pass auf, dass du nicht hinunterfällst! Die Fehl håt öü allat ebbas z'tind.  Dieses Mädchen hat auch immer etwas zu tun.
Weschtallgai
Weschtallgairisch Hohditsch Lueg dr amål d' Schbuddla aa!  Sieh dir einmal die Mädchen an! Gang i de Keer und hol an Krette Bodebira uffer,abr lueg, dass d' it abekejeschd!  Gehe in den Keller und hole einen Korb Kartoffeln herauf,aber pass auf, dass du nicht hinunterfällst! Des Feel håt ou allad ebbas z'm due.  Dieses Mädchen hat auch immer etwas zu tun.
Unterallgei (Markt Rettabach)
Unterallgeirisch Hoachdeitsch Nächt isch no Wintr gwea, heit isch scha Frialing.  Gestern war noch Winter, heute ist schon Frühling. Luag dr amaul dia Fehla ah!!  Sieh dir einmal die Mädchen an! Gang in da Keller nah und holl n Kretta Bodabira rauf,abr gib obacht, dass d' it nahfliagsch!  Gehe in den Keller und hole einen Korb Kartoffeln herauf,aber pass auf, dass du nicht hinunterfällst! Dia Fehl haut au allad ebbas zum doa.  Dieses Mädchen hat auch immer etwas zu tun.
Oschtallgai (Fiesse)
Lechruenarisch Hoachdaitsch Nächt isch no Wintr gwea, hait isch scho Auswäarts.  Gestern war noch Winter, heute ist schon Frühling. Luag dr amål diə Feela åå!!  Sieh dir einmal die Mädchen an! Gang in də Kheallar naa und holl an Khrettə Bodəbira rauf,abr pass obacht, dass d' it naafliəgsch! (... dassdi it naabokhət!)  Gehe in den Keller und hole einen Korb Kartoffeln herauf,aber pass auf, dass du nicht hinunterfällst! Diə Feel hått oo allat ebbs zum duə.  Dieses Mädchen hat auch immer etwas zu tun.
Ekschterne Syte
D' Allgaier Dialäktsite - zämmegschtellt vom Manfred Renn
Allgäuer Wörterbuch
Kategorie:Alemannischer Dialäkt
Kategorie:Allgai


Ich bin ein Mann.


Huuse im Wiisedal (IPA: ; amtlich Hausen im Wiesental) isch e Gmei im Wiisedal im Landchreis Löörech. Si isch als Heimetort vom alemannische Dichter Johann Peter Hebel bekannt und wird sällewäg au oft Hebeldorf gnännt. Vom 17. bis ins 19. Johrhundert isch z Huuse usserdem e Bergwerch gsi, wo zue de gröschte Industriebetriib im Markgräflerland ghört hät. Spöter isch de Ort, wie au de Rescht vom Wiisedal, vor allem vo de Textilindustrie prägt gsi. Hüt het Huuse  Iiwohner (Stand: ) und e Gmarkigsflächi vo 514 Hektar.
Geografi
Geografische Lag
miniatur|Blick uf Huuse vo Oschte her
Huuse lit zmits im Wiisedal, eme rächte Sittedal vom Rhii. S Wiisendal isch eini vo dr Gegnige im früejere Großherzogtum Bade, wo am früejeschte induschtrialisiert wore isch. D Gmei Huuse lit rund 15 Kilometer vo dr Schwyzer Gränze ewäg und isch fascht uf halbem Wäg zwische Feldberg und Basel.
D Gmarkig vom Ort erstreckt sich über 514 Hektar, dr höchscht Punkt isch uf em Tannebüel (727 m. ü.M.), dr diefscht an der Grenze zu Schopfe (385 Meter ü.M.).
Huuse isch im Weschte und Oschte vo Hiägl un Berg umgeh: Richtig Zell isch de Grendel, Richtig Gresge de Tannebiähl un de Knoble, im Weschte de Chölschberg un de Maieberg. Öschtlich vo de Wiise isch usserdem de Alzebiähl, und e weng wiiter weg d' Möhr und de Langefirscht.
Nochbergmeine
Nochbergmeine vo Huuse sin under anderem Zell im Norde (Ortstdeil Gresge) und Schopfe im Oschte, Süde un Weschte (Ortsdeil Raitbach, Fahrnau un Enkestei).
Wetter
Z' Huuse hets kei Wetterstation, wo Räge- un Temperatur regelmässig ufzeichnet duet. Allerdings git's so eini im Schopfemer Deilort Eie, nit wiit weg vo Huuse und fascht uf glicher Höchi. D langjährigi Durchschnittstemperatur z'Eie lit bi 8.5 Grad Celsius, di jährlichi Niederschlagsmängi bei 1185 mm.Deutscher Wetterdienst:
Gschicht
Huuse isch 1295 s'erscht Mol urchundlich erwähnt worde. Wirklich bekannt worde ischs non am Schluss vom 17. Johrhundert, wo mer im Ort e markgräfliches Iisewerk errichtet hät. Säll Werk isch ein vo dr gröschte Industriebetriib in dr Markgrafschaft un im Markgräflerland gsi und isch bis ins 19. Johrhundert bstande. Aschließend isch in Huuse, wie überall im Wiisetal, d' Textilindustrie sesshaft worde, allerdings ischs au mit dere ihrer Bedütig am End vom 20. Johrhundert bergab gange. Im Gegesatz zue andre Gmeine im Dal hätt Huuse aber au hüt no e großi Textilfabrik. Sit em 5. Septämber 1963 füert d Gmei dr Zuesatz im Wiesental im Namme.
Religione
Z Huuse git s e evangelischi un e römisch-katholischi Chilchegmei. Früejer het Huuse zue dr protestantische Markgrofschaft Bade-Durlach ghert und isch folglich lutherisch gsi. Durch s Iisewerk un spöter dann vor allem durch d Huusemer Textilfabrike sin dann aber immer meh Katholike in de Ort cho, sodass mer am Aafang vom 20. Jorhundert au e katholischi Chilche baut un gweiht hät. 1987 sind 47 % vo de Huusemer katholisch und 43 % protestantisch gsii. Landkreis Lörrach (Hrsg.): Der Landkreis Lörrach, S. 896
Interessant isch no, dass die beide Chilchegmeie grösser sin als die politische Gmei Huuse. Zue de evangelische Gmei ghört nämlich no de Nochberort Raitbach dezue, während die katholischi Gmei sich no um die ganze Katholike im Chleine Wiisedal chümmeret, wo’s in Tegernau e chlins Kappellele hät.
Politik
Gmeirot
miniatur|Rathus
Huuse hät e Gmeirot mit 12 Gmeiröt un em Burgermeischter as Vorsitzende.
Landdagswahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006:Statistisches Landesamt Baden-Württemberg:
Johr  CDU  SPD  FDP  Grüeni  Linki1  AfD  Suschtigi 2016  21,6 %  17,6 %  6,1 %  32,9 %  2,3 %  14,7 %  4,8 % 2011  29,1 %  29,3 %  4,7 %  28,4 %  3,6 %   4,9 %  2006  38,2 %  32,3 %  8,6 %  12,6 %  4,3 %   3,9 %
1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Burgermeischter
AmtszytNameAmtszytName1832–1836  Johann Georg Bipp   1877–1878  Johann Jakob Maurer1836–1837  Johann Georg Währer   1878–1879  Johann Friedrich Arzet1837–1839  Friedrich Riedmeyer   1879  Georg Friedrich Bipp1839–1841  Johann Georg Greiner   1879–1880  Theodor Herbster1841–1844  Johann Georg Bipp   1880–1911  Johann Jakob Roths1844–1847  Johann Friedrich Arzet   1911–1913  Gustav Behringer1847–1852  Johann Jakob Greiner   1913–1945  Albert Hauser1852–1856  Johann Friedrich Arzet   1945  Adolf Philipp1856–1865  Karl Chr. Greiner   1946–1955  Ernst Friedrich Schleith1865–1867  Georg Friedrich Behringer  1955–1975  Ernst W. Hug1867–1871  Johann Jakob Maurer   1975–1999  Karl Heinz Vogt1871–1872  August Klaile   syt 1999  Martin Bühler1872–1877  Georg Friedrich Fritz
Quälle: Hausen im Wiesental - Gegenwart und Geschichte, Hausen, 1985, S. 315
Wappe
Dr Entwurf für s Wappe vo 1963 stammt vom Armand Wilhelm Brendlin, eme früejere Gmeirot un Grafiker. S Wappe zeigt e silbrig Fachwerchhuus uf grüenem Grund. Neben em Bezug zum Ortsname (Huuse), stellt des ußerdem e Verbindig här zum Heimetdichter Johann Peter Hebel, wel s isch in däm Huus noogstaltet, wu dr Hebel din gwohnt het.
Partergmeine
Huuse hät zwei Partnergmeinde, nämlich Huuse im Aargau und Marlieshausen, hützetag en Ortsdeil vo Wipfratal z Thüringe.
Wirtschaft un Infrastruktur
Verkehr
Huuse hät zämme mit Schopfe-Raitbach en Bahnhof an de S-6-Regio-Bahn vo Basel uf Zell. Usserdem git's im Rahme vom Regio Verkehrsbund Lörrach lokali un regionali Busverbindige. D' Bundesstroos 317 verlauft am öschtliche Ufer vo de Wiise an Huuse vorbei un bindet de Ort ans überregionali Strossenetz an, e Kreisstroos verbindet Huuse usserdem mit Enkestei und em chleine Wiisedal.
Bildig
Huuse het en eigene Chindergarte und e eigini Grund- und Hauptschuel. Die Hauptschuel wird sit 2003 vom Förderverein Aufwind unterstützt, wo über 100 Mitglider het.
Kultur un Sehenswürdigkeite
miniatur|S „Hebelhuus“, s Heimethuus vom Johann Peter Hebel
Park
Z Huuse git s zwo Parkaalage. Nebe dr Schuel isch uf eme ehmolige Chilchhof e chleine Park gstaltet wore. Dert het d Hebelmusik ihre Üebigspavillon. Dr zwet, größer0 Park ghört dr Firma Brennet un wird sit e baar Johr von ere Arbetsgmeinschaft vo dr Schuel pflegt.
Musik
Sit 1855 git's z'Huuse d' "Hebelmusik". Usserdem git's no zwei Chilchechör (ei katholische un ein evangelische) sowie dr "Förderverein Musikschuel".
Sport
S Sportaagebot z Huuse wird vor allem vo Verein prägt. S git z Huuse ne Fueßballverein (FC Hausen), e Durnverein (TV Hausen), dr Tennisclub TC Grün-Weiss Hausen, e Schützegsellschaft, Verein für Hunds- un Angelsport un e Chleidierzüchterverein. D Gemeinde unterhaltet e Sportaalag uf dr „Stockmatt“, wu ne Waseplatz, ne Härt0platz un Liichtathletikaalage umfasst un au vo mehrere Verein brucht wird. D Huusemer Verein engagiere sich im Allgmeine seli stark im Jugendberiich.
Regelmäßige Veranstaltungen
All drej Johr wird z Huuse vo dr Verein e zwedägig Dorffescht organisiert.
Jedes Jahr findet am 10. Mai, Hebels Geburtstag, das Hebelfest statt, in dessen Rahmen alle zwei Jahre der Johann-Peter-Hebel-Preis verliehen wird.
Zue Ehre vom Johann Peter Hebel wird alljohr am 10. Mai z'Huuse s Hebelfescht gfiiret, un alli zwei Johr verleiht s'Land Bade-Württeberg dört dr mit 10.000 dotiert Hebelpriis. Bstanddeil vom Hebelfescht isch s „Hebelmähli“, wo vo dr Basler Johann-Peter-Hebel-Stiftig uusgrichtet wird, wo dermit e Bstimmig us em Teschtamänt vom Hebel erfülle duet: An siim Geburtstag were di 12 eltschte Manne (un mittlerwiili au di 12 eltschte Fraue) vom Dorf zuen eme feschtliche Esse gladen. All 25 Johre git s e „Großes Hebelfescht“ (nächschte Termin: 2010 zum 250. Geburtstag).
Persönlichkeite
miniatur|De Blick über's Huusemer Oberdorf
Die bekannteschti Persönlichkeit vo Huuse isch dr alemannisch Dichter Johann Peter Hebel. Dr Hebel isch zwar z'Basel uf d' Welt cho, hett aber en Grossdeil vo sinere Chindheit z'Huuse verbrocht und isch dört au vo 1766 bis 1769 uf d' Schuel gange. Zue siine Ehre wird s Hebelfescht gfiiret, un alli zwei Johr dr Hebelpriis verlihe. Usserdem verleiht d' Gmei Huuse jedes Johr d' Hebelplakette am „Hebelobe“, e baar Däg vor em 10. Mai.
S Heimethuus vom Hebel, s' sognannt Hebelhuus (oder Hebelhüsli), isch als Heimetmuseum iigrichtet worde. S wird au as Ort für Hochzitte, Läsige un anderi Veraastaltige brucht. Zum Große Heblefescht 2010 sol s erwitteret wäre.
Ehreburger
Johann Jakob Roths, Burgermeischter vo dr Gmei von 1880 bis 1911
Reinhold Zumtobel (1878–1953), SPD-Bolitiker, Redakteur, Gwerkschafter, Hebelpriisdreger 1953.
Ernst W. Hug, Burgermeischter vo dr Gmei vo 1955 bis 1975
Karl Heinz Vogt, Burgermeischter vo dr Gmei von 1975 bis 1999
Sühn un Döchtere vo dr Gmei
E wiiteri bekannti Persönlichkeit isch dr August Babberger, en wichtige expressionistische Moler, wo am 8. Dezember 1885 z'Huuse uf d' Welt cho isch un bis 1895 im Dorf gläbt het.
Au z'Huuse uf d Welt cho isch dr Johann Sebastian Clais (1742–1809), wo als Erfinder uf em Gebiet vo de Salzgwinnig bekannt worde isch.
Dr Oskar Rümmele (1890–1975), Gwerkschafter und Bolitiker (CDU), het as Mitglid vom Dütsche Bundesdag die innerörtli Högschtgschwindigkeit vo 50 km/h durgsetzt.
Dr Maurus Gerner-Beuerle (1903–1982), Pfarrer un Dialektdichter, isch Domprediger z Bremen wore.
Literatur
Gemeinde Hausen im Wiesental (Rusgäber): Hausen im Wiesental – Gegenwart und Geschichte. Hausen 1985
J. G. Behringer, R. Zumtobel: Hausen im Wiesental. Hausen 1937
Vyl über Huuse het au dr Elmar Vogt gschriibe; lueg dört sys Publikationsverzaichnis.
Weblink
Site vo de Gmei Huuse
Fueßnote
Kategorie:Ort (Landkreis Lörrach)


Das wundert mich.


Wollen Sie noch immer Offizier werden?


Wir leben im Atomzeitalter.


thumb|Wikipe-tan
Anime (jap. アニメ) isch e Abchürzig vom englische Begriff animation (jap. アニメーション animēshon) und bedütet usserhalb vo Japan, speziell i de westliche Länder, i Japan produzierti Zeichetrickfilm. I Japan stoht Anime für alli Arte von Zeichetrickfilm, für die im eigene Land produzierte gnauso wie für di importierte.
Bedütig vo Anime in Japan
Anime sind en feschte Bschtandteil vom japanische Kulturgut. D'Bedütig vo de Anime in Japan cha mer a de Tatsach erkenne, dass die drü (bis 2003) erfolgrichschte Kinofilm in Japan Anime sind: Mononoke Hime (engl.: Princess Mononoke, dt.: Prinzessin Mononoke), Pokémon: Der Film und Sen to Chihiro no Kamikakushi (engl.: Spirited Away, dt.: Chihiros Reise ins Zauberland).
Genre
Während europäischi und amerikanischi Zeichentrickfilm hauptsächlich uf e jüngers Publikum abzielet, kindergrechti Inhalt und Comedy weg dem im Vordergrund stönd und anderi Genres eher Randerschinige sind, gitt es bi de Anime ä breits Themenspektrum für alli Altersstufen. Vo Literaturverfilmige (z. B. Das Tagebuch der Anne Frank) über Horror bis ane zu Sciencefiction werdet fascht alli Breich und Altersklasse abdeckt. Au gits Genres bi Anime, die fast ausschließlich i Anime vorchömed (z. B. Mecha-Serie über überdimensional groaai Roboter). En Schwerpunkt bi de Produktion lit allerdings au i Japan bi TV-Serie für Chinder und Jugendlichi, dene oft öppis meh „zugmutet“ wird als i de weschtliche Kinderfilme üblich.
Anime- und Manga-spezifischi Genre:
Bishōjo: Japanisch für schönes Meitli. Pauschali Bezeichnig um Anime z'beschribe, in dene hübschi Meitli vorchömed.
Bishōnen: Japanisch für schöne Bueb. Männlichs Equivalent zum Bishōjo.
Etchi: Abgeleitet vo de Aussproch vom englische Buchstabe H für "H"entai. Japanisch für unanständigi Sexualität. Die Anime beinhaltet noch de westliche und insbesondere vo de dütsche Definition nur liecht sexuelli Adütige. Z'Japan isch Etchi und Hentai s'Gliche, wa sich vor allem dur d'Wortbildig selbser erkläre loht.
Hentai: Japanisch für abnormal oder pervers. De Begriff wird hauptsächlich vo westliche Zuseher für Anime mit pornographische oder erotische Inhalt gnutzt. Z'Japan aber werdet d'Begriff Poruno oder Ero benutzt um uf söttigs Material hinzwise.
Mahō shōjo: Japanisch für magisches Meitli, Bezeichnig für Gschichte vo Meitli mit magische Chräft.
Mecha: Anime und Manga, i dene riesigi Roboter vorchömmed.
Shōnen: Japanisch für Bueb. Die Bezeichnig bezieht sich uf Anime und Manga, i dene Nuene als Zielgruppe hat.
D'Anime-Industrie z'Japan
Musik
Wie i de Kinofilm wird au im Anime d'Musik als wichtigs künstlerisches Mittel gnutzt. Mit Anime-Soundtracks wird z'Japan sehr viel Geld gmacht, wel die sich hüfig so oft verchaufet wie Chartstürmer-Albe. Us dem Grund wird Animemusik hüfig vo erstklassigen Musiker, Stars und Komponiste komponiert und ufgführt. Fähigi Komponiste für d'Hintergrundmusik sind bi de Fans hochangseh. Bekannteri Komponiste sind z. B. Hisaishi Joe, Kajiura Yuki, Kanno Yōko und Kawai Kenji.
Zuedem wird praktisch zu jedem Anime e so gnannts Opening gmacht, das au vonere Titelmusik unterleit wird.
Bekannti Anime-Studios
S'bekanntischti und erfolgrichsti japanische Anime-Studio isch Studio Ghibli, i dem sit 1985 unter de Leitig vom Hayao Miyazaki en Blockbuster nach em andere entstoht (z. B. Prinzessin Mononoke 1997, Chihiros Reise ins Zauberland 2001, Das wandelnde Schloss 2004).
Sine bisher gröschte weltwite Erfolg häts Studio Ghibli mit Chihiros Reise ins Zauberland kha: De Film het nebet de zahlriche internationale Zuschauer- und Kritikerpreise im Johr 2002 de Goldeni Bär uf de Berlinale und im Johr 2003 de Oscar als beschte Animationsfilm, was ihm zum meistuszeichnete Zeichentrickfilm aller Zite g'macht het.
Weteri bekannti Anime-Studios:
Madhouse (Ninja Scroll, Vampire Hunter D: Bloodlust, Death Note, Black Lagoon, Card Capter Sakura)
GAINAX (Neon Genesis Evangelion, Die Macht des Zaubersteins, Gunbuster, FLCL)
Production I.G (Ghost in the Shell, Patlabor)
Sunrise Inc. (Inu Yasha, Cowboy Bebop, The Vision of Escaflowne)
Toei Animation (Sailor Moon, Dragonball, One Piece, Captain Future)
Nippon Animation (World Masterpiece Theater, eine Serienreihe)
Studio Pierrot (Naruto, Saber Rider)
Bones (Fullmetal Alchemist, Ouran High School Host Club, Wolf's Rain, Darker Than Black)
Kategorie:Film


Der Tom darf alles machen was er will.


Dehjenig oder diejenigi hätt mer chörzlech en riese Dienst erwiiise ohne dass siis gmerkt hätt, vele Dank.


Es het es Sushirestaurant i fascht jedem Land vo dä Wält.


Hallo, ich heiße Ken Saitou.


Ein nach em andere isch so langsam vor em Stöckli Sport z‘Ettigä itrudlet.


Mir hei ja scho vieu „uf und abs“ erläbt gäg Bäris Team…LEIDER a däm Tag eher äs „ab“,wöu am Schluss het d Resultattafele 5:7 für Riggisbärg azeigt.


Das Buch ist braun.


Wie oft gehst du angeln?


Wo isch ere schnöizer?


Uf der Redaktion schmeckts denn amme, wie im Fischerhaafe z Marseille.


Es kontinuierlechs guets Spiu isch gspiut worde.


Tugge  (amtlich Tuggen) isch e chliis Dorf un e politischi Gmeind im Bezirk March vum Kanton Schwyz i de Schwyz.
Geografi
Tugge liit i dr Linthebeni am Südabhang vom Buechberg und stoost an Zürisee. S het ä eigeni Autobaanuusfahrt am Zuebringer vu d'r Autobaan A3. In und um Tuggä häts vili Puurebetrieb. Es het au no Reschterand und anderi Chliibetriib. Zue de Gmeind ghööred ds Dorf Tùgge u d Wiiler Boleberg, Giredorf u Holeneich. Vu de Gmeindflechi sind 62,7 % landwirtschaftlichi Flechi, 22,1 % Wald, 11,6 % Sidligsflechi u 3,6 % suschtigi Flechi.
Gschicht
thumb|left|Tugge vom Buechberg us gsie
De Ortsname (ahd. Tuccunie, lat. Ducones) laitet me vom latinische Wort ducere ab, was "züche" haisst. Drum nint mer a, as dozmol d Schiff, wo vom Zürisee cho sind, umglade worde sind und denn d Güeter uf Flooss an Walesee zoge worde sind. De Grund isch, as früener de Zürisee vill grösser gsii isch und bis uf Tugge au schiffbar gsii isch. De Seetail het im Mittelalter Tuggenersee ghaisse.
Z Tugge hend um 610 de St. Gallus und de St. Columban missioniert. D Missionare hend afange e Chloster baue, well aber de Gallus die haidnische Tempel azunde het und d Opfergoobe in See ine grüert het, hend si müese flücheWalahafrid Strabo: Vita Galli. S Woppe vo de Gmaind Tugge zaigt de Hailigi Gallus ufeme Böötli.
Aber d Tuggener sind trotzdem glii Christe worde und die ältisti Erwäänig vode Chile z Tugge cha um 650/60 datiert werde. Im 7. Joorhundert sind i dere Chile au drai Mane bigrabe worde. S mittleri Graab lit gnau uf de Achs vode Chile und isch, wie die andere baide Gräber gostet und au gnau uf de Altoor uusgrichtetRainer Christlein: Die Alamannen; Stuggart (1978). .
Im Mittelalter hend d Groofe vo Rapperschwil en Turm baut, wo denn zum Schloss Grynau usbaut worden isch, wo im 13. Joorhundert dör Hüroot a d Groofe vo Toggeborg choo isch.
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005Bundesamt für Statistik: Eidgenössische Volkszählung 2000: Bevölkerungsentwicklung der Gemeinden 1850–2000. Bern 2005 (Online uf bfs.admin.ch, Date im Aahang)
Jaar  1850  1860  1870  1880  1888  1900  1910  1920 Iiwoner 1161  1134  1102  1076  1130  1060  1155  1297 Jaar  1930  1941  1950  1960  1970  1980  1990  2000 Iiwoner 1327  1358  1409  1551  1851  1854  2182  2646
De Uusländeraateil isch 2010 bi 14,4 % gläge.
Religion
78,2 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 9,6 % evangelisch-reformiert.Bundesamt für Statistik: Regionalporträts 2012: Kennzahlen aller Gemeinden, Mai 2012
Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 2646 Iiwoner 90,1 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 9,9 % anderi Spraache.
De Tieläkt vu Tùgge ghöört zum Höuchschtalemannisch.
Weblink
Offiziälli Homepage vu de Gmeind
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Schwyz)


Er hat ein Fahrrad.


mini|Dodetrompete (Craterellus cornucopioides)
mini|Laubholzhörnling (Calocera cornea)
D' Pilz oder Schwümm (latynisch:Fungi) bilde näbe dr Dierer, Pflanze un Protischte e eiges Riich. Als Eukaryote bsitze Pilzzelle mindischtens ei echte Zellchern (Nukleus) un e Cytoskelett. D'Vermehrig und d'Usbreitig erfolgt gschlechtlich un ugschlechtlich dur Spore oder vegetativ dur Usbreitig (eventuell mit Fragmentierig) vu dr Myzelie bzw. Mykorrhize, wo in verschidene Fäll sehr langläbig sin. Pilz sin im Gegesatz zue Pflanze heterotroph un ernähre sich meischtens dur s'Usschide vu Enzyme in die umiddelbar Umgäbig, wo Nährstoff dedur ufgschlosse un in d'Zelle ufgnu werre chenne.
Me het sä lang zue dr Pflanze grechnet,  hüt aber gelte Pilz ufgrund vu genetische un physiologische Eigeschaften als wesentlich nächer mit dr Dierer verwandt. Pilz chemme wie d'Bakchhäfe als Eizeller oder wie ebe de Steipilz als Mehzeller vor. Vu de Pflanze underscheide sich d'Pilz dur ihri heterotrophi Läbenswiis, wo ohni s'Pigment Chlorophyll uschunnt, un dur s'Vorchu vu Chitin in de Zellwand. Vu de Dierer underscheide si sich under anderem drdur, dass Pilzzälle wie d Zälle vo Pflanze Vakuole und Zellwänd häi.
D Gruppe, wo früeher als „Nideri Pilz“ bezeichnet worre isch, also Schliimpilz, pilzähnlichi Protiste wie d'Eipilze (Oomycota) oder Hypochytriomycota, werre hüt nimmi zue dr Pilz (Fungi) zellt.
D'Lehri vu de Pilz isch d'Mykologi. S'Wort „Pilz“ stammt ussem Althochdytsche buliz un isch wohrschinlich vum latinische boletus abgleitet. Dodrus het sich iber bülez un schließlich bülz die modern Form vum Wort entwicklet.  In Südostdytschland wird anstell vu Pilz au s'Wort Schwammerl verwendet. Au in dr meischte alemannische Dialekt heisst s Schwamm oder Schwumm.
Ufbau vu de Pilz
S'Größespektrum vu de Pilz reicht vu mikroskopisch chleine Arte bis zue de liicht erchennbare Großpilz. S'Myzel vun ere Hallimaschart (Armillaria ostoyae, in Amerika Honey Mushroom gnennt) us em Malheur National Forest (USA) isch mit ere Usdähnig vu 900 Hektar un eme gschätzte Alder vu 2400 Johr eins vu de äldeste un wohrschins s'größt Läbewese vu de Erd.
Pilz existiere in zwo underschidliche Forme: als Hyphegflecht oder als Eizeller (Häfe oder au Sprosspilz gnennt). Häfe sin eizelligi Stadie, wo sich hauptsächlich asexuell dur Bildig vu Blastokonidiospore oder dur Sprossig vermehre.
mini|e Häfezelle bi de Deilig
D'Hyphe bilde im Substrat ä mikroskopischs Gflecht, wo Myzel gnennt wird. Säll nimmt Nährstoff us de Umgäbig uf. D'Hyphe bestehn us einzelne Hyphezelle, wo dur Septe vun änander trennt sin. D'Septe (Trennwänd) enthalde Pore, wo ä Ustusch vu Cytoplasma gwährleischte. De Pilz lit in sinere vegetative Phase entweder als Myzelium oder als Sprosszelle vor; er läbt im Substrat wie em Bode, Holz oder Pflanzegweb. Die verschidene Fruchtchörper vu de Großpilz sin s usserlich uffälligscht Erchennigsmerkmol; ob huet-, cheule-, chnolle- oder chrusteförmig, bestehn si us verflochtene Hyphe, wo ä „Schin-Gweb“ (Plektenchym) bilde. Viilzelligi Hypheaggregatione werre au Thalli gnennt. D'Fruchtchörper stelle aber numme ä chleine Deil vum Gsamtorganismus Pilz dar, un diene de Vermehrig dur Bildig vu Spore, wo us ere Meiose hervorgange sin. D'Spore werre bi viile Pilz in bsundere Fruchtschichte vu de Fruchtchörper bildet (Hymenie). Bi Huetpilz befindet sich d'Fruchtschicht under em Huet; si cha us Leischte, Lamelle oder Röhre bestoh. Bi viile Schluchpilz befindet sich s'Hymenium chnapp under de Oberflächi vum Fruchtchörper in chleine Chammere (Perithekie), wo wie Pustle ussähn.
mini|Schnitt dur ä Perithekium
In de Zellwänd vu de Hyphe chumme als Baustoff Chitin, Hemizellulose, Lipid, Protein un anderi Stoff vor. D'Hyphe chenne sich au starch abwandle un spezialisiere; so bilde pflanzeparasitischi Pilz oft Haustorie us. Sälli stülpe sich in pflanzlichi Zelle, um dert Nährstoff ufznä. E baar Pilze, wu im Boode lääbe un carnivor sin, d. h. sich vu Fleisch ernähre, sin sogar in de Lag, mit ihre Hyphe Schlingfalle fer chleini Fadewürmer (Nematode) uszbilde. Bim Durchchrieche werre d'Nematode dodedur feschtghebt, dass sich de Hyphedurmesser vu de Schlingehyphe schnell vergrößeret un sich somit d'Schlingeöffnig schnell verchleineret. Ä anderi Abwandlig vu vegetative Hyphe sind d'Substrat- oder Lufthyphe. Mehreri Bündel vu Hyphe lege sich parallel anänander un bilde makroskopisch sichtbari Hyphestränge (Synnemata), wu je nooch Milieu- oder Umweltänderig entweder Yberdurigsorgane (Sklerotie, Chlamydospore) oder ugschlechtlich erzügti Spore drus chenne entstoh (Konidiospore).
Die vermuetlich ursprünglichscht Form vu de Pilze, d'Häfelipilz (Chytridiomycota) bilde keini Hyphe, sundern ä udifferenzeerte Thallus us. Bi viile Häfelipilz-Arte chumme während ihrem Läbenszyklus begaißleti Stadie vor, was uf ä gmainsame Ursprung vu Dierer un Pilz hidütet.
Fortpflanzig
Bi Pilz cha d'Fortpflanzig gschlechtlich dur Generationswexel un au ugschlechtlich dur Abschnüre vu vegetative Deil erfolge.
Gschlechtlichi Vermehrig
mini|Hyphegflecht mit Basidie un Spore
mini|e Riisebovist (Langermannia gigantea)
Dur ä Reduktionsdeilig (Meiose) erzüge d'Pilz sexuelli Spore (Meiospore). S'Meiosporangium, s'Organ fer d'Erzügig vu de Spore, isch zum Deil sehr typisch usbildet un dient als Grundlag fer d'Underscheidig vu de Pilz. Bi de Schluuch- un Basidiepilze sin's die Asci bzw. Basidie. Nooch de Chimig vu de us de Meiose hervorgangene Meiospore isch's Pilzgflecht, wo dodrus entstoht, (Primärmycel) ä znächscht meischt haploids Monokaryon, enthaldet also pro Zelle bloß ei Zellchern. Wenn sich zwei underschidlichi Myzelie, wu vum Chrüzigstyp passe, begegne, no bilde si ä Chrüzigsbruck us. Iber sälli werre die genetisch underschidliche Zellcherne ustuscht. Säller Vorgang heißt Plasmogami. Ä Hyphe mit underschidliche Zellchernarte nennt mer Heterokaryon. Wil bi Schluuch- un Basidiepilz numme maximal zwe genetisch underschidlichi Zellcherne je Thallus möglich sin, werre sälli beide Abdeilige vu de Pilz au gern zue de Dikaryomycota zämmegfasst. Ihri Thalli sin nooch de Plasmogami dikaryotisch. Es git aber au Abwichige vu sällem Schema. So werre au scho diploidi – dur Chernfusion vereinigti – Zellcherne in Hallimasch-Myzelie gfunde. Säller Zuestand existiert sunscht numme in de Phase vu de gschlechtliche Sporegenese in de Meiosporangie.
D'Zahl vu de produzierte Spore hängt vu de Art ab. De Riisebovischt (Langermannia gigantea), wo so groß wie ä Riisechürbis werre cha, haldet mit 5 bis 15 Billione Spore de bisherig Rekord. Ä durschnittliche Steipilz produziert immerhi noch einigi Milliarde Spore.
Ugschlechtlichi Vermehrig
Bi de Pilz isch die ugschlechtlich, vegetativ oder asexuell Vermehrig hüfig. Es git sogar sehr viili Pilz, wo d'Fähigkeit fer ä sexuelli Reproduktion vollständig verlore hän. Sälli Gruppe nennt mer Fungi imperfecti oder Deuteromycota. Dodrunter befinde sich Schimmelpilz un etlichi Arte, wu Pflanze schädige. Die ugschlechtlich erzügte Spore nennt mer Mitospore oder Konidiespore (Konidiospore). Sie entstehn meischtens dur Usstülpige am End vu de Hyphe (akropetale Konidiospore).
Ökologi
Pilz bilde näbe Pflanze un Dierer s'dritte Riich vu de viilzellige Eukaryote. Ihri ökologisch Bedütig isch sehr groß.
Pilze als Destruente
mini|Schwarzfueßporling (Polyporus squamosus): ä Holzabbauer. Zämme mit Bakterie un dierische Chleinschtläbewese bilde si us organischem Abfall de Humus.
Alli Pilz sin fer ihr Stoffwexel uf die vu andere Läbewese bildete organische Stoff agwiise (Heterotrophi). Si bilde die wichtigscht Gruppe vu de am Abbau vu organischer Materie (dote Läbewese, Exkrement, Detritus) bedeiligte Läbewese un gelte dodemit näbe de Bakterie als wichtigschti Destruente. So sin s fast usschließlich Pilz, wo Lignin, komplexi Verbindige in verholzte Zellwände vu Pflanze, chenne ufspalte un verwerte. Au im Abbau vu Cellulose, Hemicellulose un Keratin sin si die wichtigste Verwerter.
Mykorrhizae
Mer nimmt a, dass eppe 80 Prozent vu allene Pflanze dur d'Aweseheit vu Pilz im Bode in ihrem Waxtum gförderet werre. Oft sin d'Wurzle vu de Pflanze vume Mantel us Pilzfäde (Pilzhyphe), eme Myzelmantel, umgä. Sälli Art vu de Symbiose zwische Pilz un Pflanze wird als Mykorrhiza (Pilzwurzle) bezeichnet. Bi der Mykorrhiza sin d'Baumwurzle vu de Hyphe vum Pilz eng umschlunge. S findet Stoffustusch statt: De Baum produziert Chohlehydrat un git säll an de Pilz ab, säller ernährt sich devu. De Baum kriegt vum Pilz Wasser un Mineralstoffe. Dodedur drieit de Baum besser, wil ihm zuesätzlichs Wasser guet duet. Baum un Pilz ziege also beidi Nutze us ihrer Symbiose, es handlet sich um ä Mutualismus. Si isch 1885 erschtmols vu Albert Bernhard Frank an Waldbaim beobachtet worre. Au viili Orchidee läbe mit Pilz in Symbiose un sin fer d'Chimig vu ihre Some under natürliche Bedingige obligat uf ihri Symbiosepartner agwiise.
Pilz als Pflanzeschädling
mini|Birkeporling (Piptoporus betulinus): Ä Holzabbauer
Viili Pilzarte nutze nit nur dots, sundern au läbigs Material un werre dodedur bi wirtschaftlich wichtige Nutzpflanze zue Pflanzeschädling. Als sonigi chenne si schweri Pflanzechrankete hervorruefe. Wichtigi Bispil sin die wit verbreitete Pilzchrankete vu de Chestene oder de Ulme. Pilzlichi Chrankete vu de Pflanze chenne ohni Vorbügig oder Gegemaßnahme zue Totalusfäll un Misserne füehre. Zue de Pflanzeschädling ghöre au viili Arte vu de Baumpilz.
Wirtschaftlich wichtigi Pilzchrankete sin Welschchornbülebrand, Steibrand bi Weise, Butz bi Rogge, Herdepfelfüli (Phytophtora infestans), Welchichranket (Verticillium) bi viile Kulturpflanze, Epflschorf (Venturia), Biregitterroscht (Gymnosporangium sabinae), Obstbaumchräbs (Nectria galligena) un Echter Mähldau (Erisyphaceae). Denäbe existiere noch circa 10.000 witteri pilzlichi Pflanzechrankete.
Bedütig fer de Mensch
Mensche nutze Pilz in viilerlai Hisicht, z. B. als Spiisepilz oder als Biofermenter fer d'Herstellig vu Alkohol, Zitronesüri oder Vitamin C. Au in de menschliche Kultur un Technik spile Pilz ä wichtigi Rolle.
Pilz sin aber au Chranketserreger un chenne bim Mensch zahlriichi Pilzchrankete hervorruefe.
Spiise- un Giftpilz
mini|trockneti Pilz
Viili Pilzarte sind bekannti un beliebti Nahrigsmiddel. Dezue ghöre nit kultivierbari Arte, wie Steipilz un Pfifferling, aber au Kulturarte un -sorte wie Champignon, Shiitake, Trüffel un Austernpilz. Bim Sammle vu Wildpilz isch gröschti Sorgfalt botte, um nit us Versäh dur Giftpilz ä Pilzvergiftig z riskiere. Als wichtigschti Vorussetzig fer s Sammle vu Pilz gelte grundlegendi Chenntnis vu Spiise- un Giftpilz. Pilz müen vor em Verzehr guet dünstet oder brote werre, wil vili Arte giftigi Hämolysin oder hitzelabili Gift enthalde, wo dur s Erhitze zerstört were.
mini|Spiisemorchel (Morchella esculenta)
Die meischte Spiisepilz ghöre zue de Basidiepilz. Relativ wänigi Spiisepilz-Arte, dodrunder die Morchle un d Trüffel, stamme us de Abdeilig vu de Schluuchpilze (Ascomycota).
Bedütig fer alkoholischi Getränk un Milchprodukte
Vu de eizellige Pilz sin d'Wii-, Beer- oder Bakchhäfe die bekannteste Nutzpilz.
Bi de Wiiherstellig spilt de Mycelpilz Botrytis cinerea ä wichtigi Rolle. Er erzügt bi herbschtlich chüehlfüchtem Wetter bi de Beere ä Edelfüle, wo bewirkt, dass d'Beerehüt perforeert wird. D Zuckerkonzentration in de Beere stiigt, wil Wasser ustritt.
Viili Arte spile au bim Riifiprozess vu Milchprodukt, bsundrsch vu Sürmilchprodukt un Chäs, ä wichtigi Roll.
Heilpilz
Pilz werre au als Heilpilz verwendet. Z China sin zahlriichi Großpilz scho sit Johrhunderte Bestanddeil vu de traditionelle chinesische Medizin. De Shiitake (Lentinula edodes) het scho in de Ming-Dynasti (1368-1644) als Läbenselixier gulte, wo Verchältige heile, d'Durbluetig arege un d'Usdur het solle fördere. De Glänzig Lackporling (Ganoderma lucidum) isch als „Ling-Zhi“ oder „Reishi“ bekannt; er soll ä bsunders wirksams Tonikum si. De Pom-Pom-Pilz oder Igelstachelbart (Hericium erinaceus) wird bi Chrankete vum Mage empfohle. De europäisch Apothekerschwamm oder Lärchebaumschwamm (Laricifomes officinalis) isch als Heilmiddel gsuecht un hoch gschätzt. Si wirksame Bestanddeil isch Agaricinsüri; si wirkt starch abfüehrend un isch fer de usserordentlich bitter Gschmack verantwortlich.
Zauberpilz
mini|Usgfalleni Spore vume Pilz, wo mit de Lamellesite nooch unde iber Nacht uf eme Blatt Papier gläge isch.
Zauberpilz oder Ruschpilz sin Synonym fer Pilz, wo halluzinogeni Substanze enthalde. Es git exotischi Arte wie de Kubanisch Trüschling oder de Mexikanisch Ruschpilz (Psilocybe mexicana) aber au iheimischi Arte, vor allem us de Gattig vu de Chahlchöpf (Psilocybe). Ihri Wirkig isch maist ähnlich dere vum LSD. De Genuss vu Zauberpilz cha im Chrankehus ende, wenn entweder falschi Arte gsammlet worre sin, oder d'Wirkig vu de Pilz underschätzt worre isch. D'Verwendig vu Ruschpilz het früeher un au hüt no bi verschidenschte Völcher ä rituell-religiösi Bedütig.
Medizinischi Bedütig
Sit Afang vum 20. Johrhundert nutzt mer Pilz au fer schuelmedizinischi Zweck. Medikament wie s Antibiotikum Penicillin werre us Pilz gwunne.
Uf dr andere Sitte grife Pilze au Mensche a un ruefe bi ihne Pilzchrankete hervor. Hütt- un Nagelpilz sin wohl die bekannteste Pilzchrankete vum Mensch.
Witteri Bispile
Pityriasis versicolor
Candida albicans: meischt harmloser Mitbewohner, Chranket numme bi Abwehrschwächi
Aspergillus-Arte, als A. fumigatus de hüfigst Erreger vu de Aspergillose, ere Lungeerchranket
Cryptococcus neoformans als Erreger vu de Kryptokokkose
Rhizopus, ä Phykomyzete-Gattig, Erreger vu de Mukormykose
Coccidioides immitis, wo vor allem in de Südstaate vu de USA, in Mexiko un Argentinie d Kokzidioidomykose hervorrueft
Histoplasma capsulatum, Endoparasit vum retikuloendotheliale Gweb un Erreger vu de Histoplasmose
Als Gegemiddel werre Antimykotika igsetzt. Säll sin Medikamente, wo bi lokalem Pilzbefall vu de Hütt oder vu Schliimhütt oder systemische Pilzinfektione agwendet werre.
Witterer ökonomischer Nutze
De als Zunderschwamm, Fomes fomentarius, wu als Baumschädling vor allem in Bueche un Birkche waxt, ä Wissfülipilz, isch früeher zum Afiire verwendet worre: D'Inner Fruchtchörper, wu us de Baumstämm konsolartig ruswaxt, isch gchocht, drichnet, weichgchlopft, mit Kaliumnitrat-Lösig tränkt un nomol drichnet worre. De Zunder, wu so gwunne wore isch, cha dur Funke entzündet werre.
Dur bloßes Choche, Drichne un Weichchlopfe cha us em Fruchtkörper-Innere au ei im Filz ähnlichs Material gwunne werre, wo fer d'Herstellig vu verschidener Brüchsgegeständ (Chappe, Dasche un dergliiche) verwendet werre cha.
Ufsäh errege die uschinbare Zapferüebling in de Fachwelt, wil in ihne Strobilurine entdeckt worre sin, wu ihri synthetische Abchömmling dervu innerhalb vu wänige Johr ä Märtadail vu eppe 20 Prozent vum Weltmärt an Fungizid eroberet hän. Es isch devu uszgo, dass ihri Bedütig uf em Fungizidmärt noch witter zuenämme wird.
Stammesgschicht
Die nächschte Verwandte vu de Pilze sin d'Dierer (Animalia). Dodebii muess säller Begriff witt usglegt werre un au die einzellige Mesomycetozoa umfasse, wu menkmol zue de Protischte gstellt werre. Eb au die eizellige Microsporidie (Microsporidia, au Microspora gnennt) zue de Pilz z'zelle sin, isch zur Zitt noch umstritte. S'gmeinsam Taxon vu Pilz un Dierer wird als Opisthokonta bezeichnet:
Opisthokonta
|--Dierer (Animalia)
|  |--Mesomycetozoa
|  |--Viilzelligi Dierer (Metazoa)
|
|--N. N.
|?-Microsporidie (Microsporidia)
|--Pilz (Fungi)
Als gmeinsame Vorfahr vu Dierer un Pilze cha e Eizeller mit Geißle (Flagellat) agnu werre, wo biologisch demnooch de hütige Häfelipilze un au de Chragegaißledierli (Choanoflagellata) ähnlich gsi isch.
Fossilie
Vermuetlich existiere Pilz scho sit 900 bis 1200 Millione Johr. Ä Fund us 850 Millione Johr aldem Schiefergstei z Kanada wird menkmol als Pilzfossil dütet. Agäblichi, älderi Fund us China un Australie mit eme Alder vu 1,5 Milliarde Johr müen aber erscht noch als Pilz bstätigt werre.
Die erschte unumstrittene Pilzfund stamme us de erdgschichtliche Epoche vum Ordovicium un chenne villicht de Arbuskuläre Mykorrhizapilz zuegordnet werre. De erfolgriich Landgang vu de Pflanze wär ohni „Pilzsymbiose“ vermuetlich nit möglich gsi.
Systematik vu de Pilz
Mer chennt hüt öppe 100.000 Arte vu Pilz. Manchi Fachlüt nämme a, dass es iber 1.000.000 Arten gä chönnt. Die früeher au „Echti Pilz“ oder „Höcheri Pilz“ (Eumycota) gnennte Läbensforme werre in die folgende fümf Abdeilige underdeilt:
Häfelipilz (Chytridiomycota): Säll sin maist aizelligi Pilz. Wil begeißleti Stadie vorhande sin, werre d'Häfelipilz als sehr ursprünglichi Form vu de Pilz (Fungi) agsäh.
Jochpilze (Zygomycota): Si underscheide sich vu de andere Pilz dur d'Bildig vu jochartige Brucke zwische kompatible Hyphe während de sexuelle Fortpflanzig. Die hän au dr Namme gä. D'Zellwänd enthalde Chitin-Chitosan. D'Jochpilz bilde wohrschinlich kei natürlichi Verwandtschaftsgruppe,
Arbuskuläre Mykorrhizapilze (Glomeromycota): Die Arbuskuläre Mykorrhizapilz bilde ä typischi Endomykorrhiza us, wu baimliartigi Membranusstülpige, d'Arbuskel, bin ere in s'Inner vu pflanzliche Wurzlezelle waxe un uf sälli Art ä symbiotischi Beziegig etabliere.
Schluuchpilz (Ascomycota): D'Zelle sin dur Septe trennt un enthalde meischt numme ei Zellchern. Die gschlechtliche Spore werre in charakteristische Schlüch, de Asci bildet. Es git ä Reihe vu Arte, wu makroskopischi Fruchtkörper bin ene ufträtte un wu mer wäge däm als Großpilz bezeichnet duet.
Basidiepilz (Basidiomycota): D'Zelle sin ebefalls dur Septe trennt un enthalde maist zahlriichi underschidlichi Zellcherne. Die gschlechtliche Spore werre in Basidie bildet. Die yberwigend Azahl vu Arte vu de Großpilz entstammt vu dere Gruppe. S'Myzel cha im Extremfall wie bim Hallimasch mehreri tusend Johr ald werre.
right|Stammbaum vu de Pilz
Technischi Fortschritt in de molekulare Genetik un d'Anwendig vu computerunderstützte Analysemethodene hän s ermöglicht, detaillierteri un au sicheri Ussage iber die systematische Beziegige vu de obe ufgführte Pilztaxa zuänander z'mache. Manchi Verwandtschafte, wo vorher ufgrund vu morphologische, anatomische un physiologische Underschid oder Gmeinsamkeite vermuetet worre sin, sin dur sälli Technike bestätigt worre.
D'Häfelipilz hän sich demnooch sehr früeh vu de andere Pilz abgspalte un viili ursprünglichi Merkmol wie begeißleti Spore bewahrt. D'Jochpilz stelle higege sehr wohrschinlich kei einhaitlichi Verwandtschaftsgruppe, sundern ä polyphyletischi Gruppe vu verschidene Abstammigslinie dar.  D'Gattig Amoebidium, wo bisher zu ihne zellt worre isch, ghört demnooch nit ämol zue de Pilz. Au die Arbuskuläre Mykorrhizapilz, wo ursprünglich zue de Jochpilz gstellt worre sin, werre hüt als eigeständigi Verwandtschaftsgruppe agsäh, wo hüt meischtens in de Rang vu ere eigene Abdeilig erhobe wird. Sie wird no als evolutionäri Schweschtergruppe vume Taxon us Schluuch- un Basidiepilz agsäh, wo mer als Dikaryomycota bezeichnet.
Viili Pilzarte hän ihri Fähigkeit fer gschlechtlichi Vermehrig verlore. Diejenige Arte, wo vorläufig nit eidütig einere vu de obe gnennte Gruppe zuegordnet werre chenne, werre provisorisch zue de Fungi imperfecti (Deuteromycota) gstellt; säll stellt aber numme ä provisorischs un chünschtlichs Formtaxon dar.
Kulturgschichte
mini|Hexeei vu de Stinkmorchel (Phallus impudicus)
De griechisch Doktor Pedanios Dioskurides het scho im erste Johrhundert nooch Christus in sinem Lehrbuech devu gschriibe, dass es zwo Arte vu „Schwämm“ gäb:
„Die eine sin zuem Esse bequem, die andere aber ä dödlichs Gift.“
De Dioskurides het vermuetet, dass d'Giftigkeit vume Pilz mit sinem Wuxort zämmenhängt. Pilze, wo näbe verrostete Nägel oder Iise oder „fulem Duech“, näbe Schlangehöhlene oder näbe Baim, wo giftigs Obst trait hän, gwachse sin, seie „alli mitänander giftig“. Er het domols scho die schwer Verdaulichkeit vu Spiisepilz gchennt, und het devu gschribe, dass bi zue ybermäßiger Chost d'Pilz de Mensch „würge un versticke“ däte. De Adamus Lonicerus het im 16. Johrhundert in sinem Chrüterbuech iber d'Pilz gschriibe, dass „D'Natur vu alle Schwämm sei, z bedränge“. Si seie „chalter, phlegmatischer, füchter un rucher Natur“. Bis in d'Neizitt ni isch s'Erschine vu Pilz mit „Miasme“ erchlärt worre; d'Pilz entstüende ufgrund vu schlechte Usdünstige vu de Erde, oder andere fulige Substrat. Au hän domols vili noch an d'Urzügig (Generatio spontanea) glaubt, wil mer grad au bi de Pilz keini Some het säh chenne. De Adamus Lonicerus het au dodezue gschribe, dass bestimmti Pilz, „Schwämm vu de Götterchinder“ seie, wil si ohni ä Some waxe däte, un doher däte si au vu de Poete gr. Gygenais, lat- terra nati, Chinder vu de Erd, gnennt werre.
Phänomen wie de Hexering oder s'nächtlich grüen Lüchte vum Myzel vum Hallimasch hän mit zue dem langi Zitt ender sinischtre Bild vu de Pilz in de Öffetlichkeit bitrait.
Literatur
H. O. Schwantes: Biologie der Pilze, Ulmer 1996, ISBN 3-8252-1871-6
Heinrich Dörfelt (Hrsg.): Lexikon der Mykologie, Gustav Fischer Verlag, Stuttgart, New York, 1989, ISBN 3-437-20413-0
Heinrich Dörfelt, Heike Heklau: Die Geschichte der Mykologie, Einhorn-Verlag 1998, ISBN 3-927654-44-2
Emil Müller, Wolfgang Loeffler: Mykologie, Grundriss für Naturwissenschaftler und Mediziner, Thieme 1992, ISBN 3-13-436805-6
Edited by P. M. Kirk: Ainsworth and Bisby's Dictionary of the Fungi, 9th Edition. Utrecht, The Netherlands, 2001. 624 Seiten ISBN 0-85199-377-X (engl.)
Rene Flammer, Egon Horak: Pilzvergiftungen. Schwabe Verlag Basel ISBN 3-7965-2008-1
Herbert Hof: Candida, Aspergillus und Co: Pathogene Pilze. Pharmazie in unserer Zeit 32(2), S. 96 - 103 (2003), ISSN 0048-3664
Marcel Bon: Pareys Buch der Pilze, Kosmos (Franckh-Kosmos), 2005. ISBN 3-440-09970-9
Egon Horak, Meinhard Moser: Röhrlinge und Blätterpilze in Europa, Spektrum Akademischer Verlag, April 2005. ISBN 3-8274-1478-4
Weblink
Pilzgalerie
Volkers Pilzelinkseite mit umfangreicher Galerie
Dänische Pilzbildersammlung
[URL] mit ausführlicher Pilzgalerie + sehr aktivem Forum
Schwyzer Pilzphotos un Pilzschutz
Harrys Pilzphotopage mit Photos vu fast 400 Pilzarten
[URL] Datebank, Bilder, Forum etc.
Notizbrett.de/Pilze
Pilzverein Baden/CH, meh wie 300 Photos mit Beschribige
Zittschrifte
Der Tintling, ä Pilzzittschrift
Westfälische Pilzbriefe
Mykologie dytschsprochig
Deutsche Gesellschaft für Mykologie
Mykologie international
Mykoweb (uf Englisch)
British Mycological Society
International Mycological Association
The Mycology Net
[URL] (uf Englisch)
[URL] (uf Englisch)
Toxikologi
Pilzdatebank vu de Toxikologische Abdailig vum Klinikum Rechts der Isar


Weißt du, wer sie ist?


Meine Hausaufgabe ist fast fertig.


Hat Tom wirklich gelächelt?


Er muss unsere Pässe überprüfen.


Algerie häisst «Al-Jazair» uf arabisch.


D' "Gwässer" ufem Erdmo sin allisamt druche, denn es handelet sich bi de Meere. See, Sümpf un Buchte um basaltischi Diefbene, wo mer wäge ihrer dunkle Färbig nooch Gwässer daift het (do isch dr Wunsch wohl Vadder vum Gedanke gsi). D'Nomeklatur vu dr Mondtopographi isch wie in dr Astronomi yblich uf latinisch.
D' Maria (uf dr erste Silbe z'betone; latinisch fer "Meere", Singular: s' Mare) sin dunkli Diefebene uf em Mo (fast numme uf dr Mondvordersite), wo insgsamt 16 Prozent vu dr Oberflächi vum Mo vu dr Erde bedecke. Si hän ihr Namme doher, wil mer si früeher fer Meere ghalde het. Si besten us 3,1 bis 3,8 Milliarde Johre alde dunkle Basalte, wiise numme wänigi Krater uf un sin vu ere 2 bis 8 Meter dicke Regolithschicht bedeckt, wo riich an Iise un Magnesium isch. Si sind vermuetlich dur grossi Ischläg in dr Früehphasi vum Mo entstande. Wil in sällem Entwickligsstadium dr Mantel noch flüssig gsi isch, sin si aschliessend mit Lava (Lunabas) us em Innere vollgloffe.
D'Maria wiise, mit Usnahm vu dr Krater, numme sehr gringi Höcheunderschid vu maximal 100 Meter uf.
Bei dr als See (Lacus), Sumpf (Palus) un Buchte (Sinus) bezeichnete Strukture handelet es sich ebefalls um basaltischi Diefebene mit zue dr Maria vergliichbarer Entstoigsgschichte. Un natürlich waiht im Oceanus Procellarum numme dr Sunnewind.
Maria
+ D'Meere vum MoLatinischer NammeAlemannischer NammeSelenographischi LagMiddlererDurmesser (km) Mare Anguis Schlange-Meer  22° 36' N67° 42' O  150 Mare Australe Südmeer  38° 54' S93° 00' O  603 Mare Cognitum Bekannts Meer  10° 00' S23° 06' W  376 Mare Crisium Meer vu dr Gfahre  17° 00' N59° 06' O  418 Mare Fecunditatis Meer vu dr Fruchtbarkeit  7° 48' S51° 18' O  909 Mare Frigoris Kältimeer  56° 00' N1° 24' O  1596 Mare Humboldtianum Humboldt-Meer  56° 48' N81° 30' O  273 Mare Humorum Meer vu dr Füchtigkeit  24° 24' S38° 36' W  389 Mare Imbrium Rägemeer   32° 48' N15° 36' W  1123 Mare Ingenii Meer vu dr Begabig  33° 42' S163° 30' O  318 Mare Insularum Insel-Meer  7° 30' N30° 54' W  513 Mare Marginis Randmeer   13° 18' N86° 06' O  420 Mare Moscoviense  Moskau-Meer  27° 18' N147° 54' O  277 Mare Nectaris Nektarmeer   15° 12' S35° 30' O  333 Mare Nubium Wolkemeer   21° 18' S16° 36' W  715 Mare Orientale Ostmeer  19° 24' S92° 48' W  327 Mare Serenitatis Meer vu dr Heiterkeit  28° 00' N17° 30' O  707 Mare Smythii Smyth-Meer  1° 18' N87° 30' O  373 Mare Spumans Schümends Meer  1° 06' N65° 06' O  139 Mare Tranquillitatis Meer vu dr Rueh  8° 30' N31° 24' O  873 Mare Undarum Wellemeer   6° 48' N68° 24' O  243 Mare Vaporum Dämpfmeer  13° 18' N3° 36' O  245 Oceanus Procellarum Stürmischer Ozean  18° 24' N57° 24' W  2568
In dr Nöchi vo Mare Tranquillitatis het die erschti Mondlandig vo Apollo 11 am 20.7.1969 schtattgfunde.
Lacus
Vergliichbar mit dr Maria sin d' Lacus (alem. See), bi dene es sich um chleineri, uebeneri Basaltebene mit ähnlichem Ursprung handlet.
+ D'See vum MoLatinischer NammeAlemannischer NammeSelenographischi LagMiddlererDurmesser (km) Lacus Aestatis Summer-See 15° 00' S69° 00' W 90 Lacus Autumni Herbst-See 9° 54' S83° 54' W 183 Lacus Bonitatis See vu dr Güeti 23° 12' N43° 42' O 92 Lacus Doloris See vu dr Qual 17° 06' N9° 00' O 110 Lacus Excellentiae See vu dr Vortrefflichkeit 35° 24' S44° 00' W 184 Lacus Felicitatis See vum Glück 19° 00' N5° 00' O 90 Lacus Gaudii See vu dr Fraid 16° 12' N12° 36' O 113 Lacus Hiemalis Winter-See 15° 00' N14° 00' O 50 Lacus Lenitatis See vu dr Sanftheit 14° 00' N12° 00' O 80 Lacus Luxuriae See vum Yberfluss 19° 00' N176° 00' O 50 Lacus Mortis See vum Dod 45° 00' N27° 12' O 151 Lacus Oblivionis See vu dr Vergesseheit 21° 00' S168° 00' W 50 Lacus Odii See vum Hass 19° 00' N7° 00' O 70 Lacus Perseverantiae See vu dr Usdur 8° 00' N62° 00' O 70 Lacus Solitudinis See vu dr Eisamkeit 27° 48' S104° 18' O 139 Lacus Somniorum See vu dr Drüm 38° 00' N29° 12' O 384 Lacus Spei See vu dr Hoffnig 43° 00' N65° 00' O 80 Lacus Temporis See vu dr Zitt 45° 54' N58° 24' O 117 Lacus Timoris See vu dr Furcht 38° 48' S27° 18' W 117 Lacus Veris Früehligs-See 16° 30' S86° 06' W  396
Paludes
Witteri uregelmässigeri Basalt-Strukture werre als Palus (alem. Sumpf) bezeichnet.
+ D'Sümpf vum MoLatinischer NammeAlemannischer NammeSelenographischi LagMiddlererDurmesser (km) Palus Epidemiarum Sumpf vu dr Süche 32° 00' S28° 12' W 286 Palus Putredinis Sumpf vu dr Fülnis 26° 30' N0° 24' O 161 Palus Somni Sumpf vum Schlof 14° 06' N45° 00' O 143
Sinus
Halbchreisförmigi Usbuchtige vu dr Maria werre als Sinus (alem. Bucht) bezeichnet.
+ D'Buchte vum MoLatinischer NammeAlemannischer NammeSelenographischi LagMiddlererDurmesser (km) Sinus Aestuum Bucht vu dr Hitz 10° 54' N8° 48' W 290 Sinus Amoris Bucht vu dr Lieb 18° 06' N39° 06' O 130 Sinus Asperitatis Bucht vu dr Rauhheit 3° 48' S27° 24' O 206 Sinus Concordiae Bucht vu dr Eintracht 10° 48' N43° 12' O 142 Sinus Fidei Bucht vum Glaube 18° 00' N2° 00' O 70 Sinus Honoris Bucht vu dr Ehre 11° 42' N18° 06' O 109 Sinus Iridum Rägebogebucht  44° 06' N31° 30' W 236 Sinus Lunicus Luna-Bucht 31° 48' N1° 24' W 126 Sinus Medii Bucht vu dr Middi 2° 24' N1° 42' O 335 Sinus Roris Bucht vum Tau  54° 00' N56° 36' W 202 Sinus Successus Bucht vum Erfolg 0° 54' N59° 00' O 132
Lueg au
Liste vu dr Berg un Gebirge vum Erdmo
Liste vu dr Krater vum Erdmo
Weblink
D'Nämme vu dr Mondstrukture
Kategorie:Erdmoo


Nachäm Rundgang durd Firma händ mir no verschiedenes dörfe degustiere.


Bitte schriibe Sie das uf.


Was machst du beruflich?


Tom wusste nicht, was er fragen sollte.


Ihr hättet das einem der Erwachsenen sagen müssen.


Spanier haben zwei Nachnamen.


I han no dänkt, dass s kompliziert isch.


thumb|Fulesee und Thunersee
Fulesee (Schriftdütsch: Faulensee) isch es Dorf am Thunersee im Bärner Oberland (Schwiiz). Äs ghört zur politische Gemeind Spiez (Kanton Bärn).
Ortsgschicht
S'hüttige Fulesee geit zrügg uf e ne alti Güetergmeinschaft mit Aumänd u Waud, wos Dorf, Einzelhöf u Taunerhüser drzue ghört hei. Anne 1764 het Fulesee 317 Iwohner gha, im Jahr 1993 904 Iwohner. Bis i ds 19. Jahrhundert het's z' Fulesee e früehmittelalterlechi Kolumbankapäue gha, wo vo Schpiez isch abhängig gsii. Erwähnt worden isch das Chilcheni ds erschte Mau im Jahr 1330, bout worden isch sie über Gräber us der Bronzezyt. Vor em Iigang vo dr ehemauige Kapäue lyge Fundamänträschte von ere mittelauterliche Burg über em ne Fäuwd mit 41 Greber; die Burg cha me wäge Keramikfund uf d Zyt vom 11. bis 13. Jahrhundert datiere. Am glychen Ort schteit die hüttigi Chilche, wo vo 1961 bis 1963 isch boue worde. Früecher hei d'Lüt z'Fulesee vom Acker-, Obscht- und Räbbou gläbt, aber ou vom Fische und vom Schiffstransport. Mit em Aaschluss ad Thunerseestrass i de 1830er Jahr, mit dr Kursschiffahrt (Station sit 1876) und dr Schpiez-Interlake-Bahn (1893) isch z'Fulesee du dr Frömdevercher ufcho, nid zletsch natürlech o wägem milde Seeklima.
Wirtschaft
Hüt sy d' Parahotellerie, d' (Usflugs-) Gaschtronomie u der Transitverkehr öppe glych wichtig. Äs gyt öppis Chlygwärb, d' Landwirtschaft isch aber rücklöifig. Nach em ne länge Unterbruch wärde syt es paar Jahr o z'Fulesee wider gwärbsmässig Trübel aapflanzt, wo zu Wy verabeitet wärde.
Kategorie:Ort (Kanton Bärn)
Kategorie:Bärner Oberland


Ich habe für das Mittagessen einen Sandwich mitgenommen.


Dui parkiärsch i dr’Buäbägass z’Rusweyl, und lahsch’di, bi deym Agnes ordli dr’weyl.