Skarżący urodził się w 1969 roku i mieszka w Kowlu. Około godziny 13:30 27 sierpnia 2003 r. córka skarżącego (wówczas dwuletnia) została przyjęta w stanie krytycznym na oddział chorób zakaźnych Kowelskiego Szpitala Miejskiego. Zdiagnozowano u niej ostre zapalenie jelit z chorobami współistniejącymi. O godzinie 15:45 jej stan pogorszył się i odnotowano akrocyjanozę warg i nosa. O godzinie 16:00 specjaliści reanimacyjni przeprowadzili sztuczną wentylację płuc i masaż serca. O godzinie 17:40 lekarze stwierdzili zgon córki skarżącego. 9 września 2003 r. skarżący złożył skargę do kowelskiej międzyrejonowej prokuratury („prokuratura”) w sprawie śmierci swojej córki w szpitalu. 19 września 2003 r. prokuratura, po przeprowadzeniu wstępnego dochodzenia, postanowiła nie wszczynać postępowania karnego przeciwko lekarzom szpitala z powodu braku znamion czynu zabronionego. Następnego dnia decyzja ta została uchylona przez prokuratora nadzorującego i zarządzono dalsze dochodzenie. 10 października 2003 r. prokuratura wszczęła postępowanie karne w celu zbadania zarzutów niedbalstwa medycznego i niewywiązania się z obowiązku zapewnienia córce skarżącego prawa do bezpłatnej pomocy medycznej. 16 czerwca 2004 r. zespół biegłych lekarzy sądowych stwierdził, między innymi, że działania reanimacyjne zostały opóźnione; nie było jednak gwarancji, że wynik byłby pozytywny, gdyby środki te zostały podjęte w odpowiednim czasie. Biegli uznali, że główną przyczyną śmierci był charakter i poważność chorób, które spowodowały obrzęk mózgu pacjentki. 24 czerwca 2005 r. wołyńska prokuratura obwodowa poinformowała skarżącego, że dochodzenie zostało opóźnione i wydano polecenie właściwego zbadania sprawy. 16 września 2006 r. biegli lekarze sądowi wydali dodatkową opinię, stwierdzając, między innymi, że córka skarżącego została przyjęta do szpitala pięć dni po wystąpieniu pierwszych objawów procesu patologicznego. Gdyby jej rodzina zwróciła się o pomoc medyczną w odpowiednim czasie, rokowanie co do jej życia i zdrowia mogłoby być bardziej korzystne. 3 grudnia 2007 r. śledczy prowadzący sprawę karną zostali ukarani dyscyplinarnie za powodowanie opóźnień i niepodjęcie wszystkich niezbędnych środków w trakcie dochodzenia. 24 lipca 2008 r. dr G. postawiono zarzuty popełnienia przestępstw polegających na nieudzieleniu pomocy medycznej pacjentowi przez pracownika służby zdrowia oraz naruszeniu prawa do bezpłatnej pomocy medycznej. 7 sierpnia 2008 r. dochodzenie zostało zakończone. Sprawa została skierowana do sądu w celu rozprawy. 5 listopada 2008 r. Sąd Rejonowy w Turijsku zwrócił sprawę do prokuratury, stwierdzając, że prokurator nie spełnił wymogów proceduralnych przy przekazywaniu akt sprawy do sądu. 8 stycznia 2009 r. prokuratura zdecydowała, że w sprawie należy przeprowadzić dodatkowe czynności śledcze. 30 marca 2009 r. Sąd Rejonowy w Turijsku skierował sprawę dr G. na rozprawę. 26 października 2009 r. Sąd Rejonowy w Turijsku uznał, że 27 sierpnia 2003 r. dr G. popełniła przestępstwo polegające na nieudzieleniu pomocy medycznej córce skarżącego. Zwolnił ją również od jakiejkolwiek kary z powodu przedawnienia odpowiedzialności karnej. Następnie sąd uniewinnił dr G. od zarzutu naruszenia prawa do bezpłatnej pomocy medycznej, uznając, że ten zarzut był nieuzasadniony. Skarżący i prokurator odwołali się od tego wyroku. 23 lutego 2010 r. Wołyński Sąd Apelacyjny utrzymał w mocy wyrok z 26 października 2009 r. w zakresie częściowego uniewinnienia dr G. W zakresie jej skazania stwierdził, że sąd pierwszej instancji nie określił kary, od której została zwolniona. Sąd Apelacyjny uchylił więc wyrok w tej części i przekazał sprawę do sądu pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. 30 czerwca 2010 r. Sąd Rejonowy w Turijsku uznał, że dr G. jest winna nieudzielenia pomocy medycznej córce skarżącego. Stwierdził, że między godziną 15:45 a 16:00 27 sierpnia 2003 r. nie przeprowadziła sztucznego oddychania i masażu serca oraz że te zaniedbania zmniejszyły szanse powodzenia działań reanimacyjnych podjętych później przez innych lekarzy. Sąd skazał dr G. na grzywnę i trzyletni zakaz wykonywania praktyki medycznej. Mimo to zwolnił ją od tej kary z powodu przedawnienia odpowiedzialności karnej. 24 września 2010 r. Wołyński Sąd Apelacyjny utrzymał ten wyrok w mocy. 23 września 2011 r. skarżący wszczął postępowanie cywilne, dochodząc odszkodowania za szkodę niemajątkową spowodowaną niewywiązaniem się przez szpital z obowiązku zapewnienia córce odpowiedniego leczenia. Dr G. została dopuszczona do postępowania jako strona trzecia. 7 marca 2012 r. Sąd Rejonowy w Starowyzhiwce uznał, że skarżący poniósł szkodę niemajątkową z powodu zawodowego niedbalstwa dr G. Sąd przyznał skarżącemu 20 000[1] hrywien ukraińskich tytułem zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. W uzasadnieniu sąd powołał się na ustalenia sądu krajowego rozpatrującego sprawę karną przeciwko dr G. Sąd stwierdził dalej, że zgodnie z dokumentami statutowymi Kowelskiego Międzyrejonowego Terytorialnego Stowarzyszenia Medycznego, ta osoba prawna jest zobowiązana do zapłaty przyznanej kwoty. 18 kwietnia 2012 r. Wołyński Sąd Apelacyjny utrzymał w mocy decyzję z 7 marca 2012 r. 25 maja 2012 r. Wyższy Sąd Specjalizowany ds. Spraw Karnych i Cywilnych odmówił skarżącemu zgody na wniesienie skargi kasacyjnej od tych decyzji.


Skarżący jest spółką akcyjną zarejestrowaną zgodnie z prawem węgierskim. Ma siedzibę w Budapeszcie. 31 maja 2000 r. przeciwko skarżącemu wniesiono powództwo o roszczenie majątkowe, w którym żądano zapłaty wynagrodzenia z tytułu zlecenia w wysokości 275 milionów forintów węgierskich (HUF) (co w tamtym czasie odpowiadało około 1 057 000 euro (EUR)). 6 czerwca 2000 r. Sąd Okręgowy w Budapeszcie, na podstawie art. 187 ust. 1 ustawy nr LIII z 1994 r. o postępowaniu egzekucyjnym, nakazał skarżącemu wpłacenie zabezpieczenia w wysokości 275 mln HUF na rachunek powierniczy komornika. Skarżący odwołał się od tej decyzji, jednak bezskutecznie. Środki zostały wpłacone na rachunek powierniczy komornika 27 marca 2001 r. Zgodnie z prawem takie depozyty nie są oprocentowane. Skarżący zwrócił się o zwrot środków, argumentując, że jego sytuacja finansowa jest zadowalająca, nie ma potrzeby utrzymywania takiego depozytu oraz że środek ten stoi w sprzeczności z zasadą racjonalności ekonomicznej. Wniosek skarżącego został oddalony 8 maja 2001 r. Sąd Najwyższy jako sąd drugiej instancji utrzymał decyzję w mocy 8 listopada 2001 r. Kolejne wnioski skarżącego o zwrot środków w zamian za oferowane inne zabezpieczenia również zostały odrzucone. Po ponownym przekazaniu sprawy 27 listopada 2002 r. i 8 czerwca 2007 r., Sąd Okręgowy wydał w dniu 16 października 2008 r. wyrok, w którym częściowo uwzględnił powództwo i nakazał skarżącemu zapłatę 137 280 000 HUF (514 000 EUR według aktualnego kursu) oraz odsetek naliczonych od 6 stycznia 2000 r. Wyrok ten utrzymały w mocy odpowiednio Sąd Apelacyjny w Budapeszcie (16 października 2009 r.) oraz Kúria (29 kwietnia 2010 r.). Mimo że powód odniósł jedynie częściowy sukces w postępowaniu, kwota faktycznie do zapłaty przez skarżącego przekroczyła kwotę całego depozytu. Ten wynik był konsekwencją faktu, że podczas gdy od skarżącego nakazano zapłatę naliczonych odsetek od kwoty należnej powodowi w wysokości około 189 500 000 HUF (700 000 EUR według aktualnego kursu), jego własne środki zdeponowane na rachunku powierniczym komornika nie wygenerowały odsetek. Ostatecznie skarżący musiał oddać cały depozyt i zapłacić kolejne około 90 mln HUF (330 000 EUR). Skarżący zakwestionował zaskarżone przepisy ustawy nr LIII z 1994 r. o postępowaniu egzekucyjnym przed Trybunałem Konstytucyjnym, jednak jego skarga konstytucyjna została oddalona 7 czerwca 2011 r. Sąd ten uznał, że „odsetki” jako takie są wynagrodzeniem za „użytkowanie” cudzych pieniędzy; jednak organy w żaden sposób nie „użytkowały” zdeponowanej kwoty. Ponadto Konstytucja nie zapewnia żadnych zabezpieczeń przed utratą wartości aktywów, w tym depozytu pieniężnego podlegającego inflacji, a taka utrata wartości z przyczyn ekonomicznych lub innych nie stanowi pozbawienia własności.


Skarżący urodził się w 1991 roku i mieszka we Władywostoku. Skarżący jest z pochodzenia Uzbeckiem. Mieszkał w mieście Osz w Kirgistanie. Po masowych zamieszkach i starciach na tle etnicznym w regionie w czerwcu 2010 roku opuścił Kirgistan i wyjechał do Rosji. 4 lipca 2010 roku skarżący przybył do Rosji. 9 lipca 2010 roku władze kirgiskie postawiły skarżącemu zarzuty zaocznie dotyczące przestępstw z użyciem przemocy związanych z tymi zamieszkami, w tym uprowadzenia i morderstwa dwóch funkcjonariuszy organów ścigania. 10 lipca 2010 roku nakazały aresztowanie skarżącego. 12 lipca 2010 roku nazwisko skarżącego zostało wpisane na krajową listę osób poszukiwanych, a 16 września 2010 roku na międzynarodową listę osób poszukiwanych. 23 stycznia 2014 roku skarżący został zatrzymany we Władywostoku, w Kraju Nadmorskim, i osadzony w areszcie. Krótko po zatrzymaniu skarżący złożył wyjaśnienia, w których przyznał się do udziału w pobiciu jednego z funkcjonariuszy organów ścigania w czerwcu 2010 roku, ale zaprzeczył udziałowi w inne przestępstwa, za które miał być ścigany w Kirgistanie. Wskazał również, że choć nie został bezpośrednio poinformowany o postawionych mu w Kirgistanie zarzutach, wiedział, że jego ojciec został skazany na dożywotnie pozbawienie wolności za morderstwo tych samych funkcjonariuszy organów ścigania i przypuszczał, że on sam jest również poszukiwany przez władze kirgiskie. 24 stycznia 2014 roku Sąd Rejonowy we Władywostoku (Frunzenskiy) zadecydował o zastosowaniu wobec skarżącego tymczasowego aresztowania. Jego areszt był następnie przedłużany wielokrotnie. 29 stycznia 2014 roku rosyjska Prokuratura poinformowała władze kirgiskie o zatrzymaniu skarżącego. 16 stycznia 2015 roku sędzia Sądu Krajowego w Kraju Nadmorskim przedłużył areszt skarżącego do 23 lipca 2015 roku. Adwokat skarżącego odwołał się, argumentując, że skarżący zostałby pozbawiony sądowej kontroli legalności jego aresztowania przez długi okres. 11 lutego 2015 roku Sąd Krajowy w Kraju Nadmorskim utrzymał w mocy postanowienie o przedłużeniu aresztu na rozprawie odwoławczej. Nie odniósł się do argumentu skarżącego, że zostałby on pozbawiony sądowej kontroli legalności jego aresztowania przez długi okres. 27 lipca 2015 roku skarżący został zwolniony. Wydaje się, że skarżący przebywa obecnie na wolności. 11 lutego 2014 roku Kirgiska Prokuratura Generalna zwróciła się o ekstradycję skarżącego. Wniosek został poparty zapewnieniami, że skarżący nie będzie poddany torturom ani nieludzkiemu traktowaniu oraz że rosyjscy dyplomaci otrzymają możliwość odwiedzenia go. 17 października 2014 roku Zastępca Prokuratora Generalnego wyraził zgodę na wniosek o ekstradycję złożony przez władze kirgiskie. 6 listopada 2014 roku skarżący odwołał się, argumentując, że jako Uzbek z pochodzenia oskarżony o poważne przestępstwa związane z masowymi zamieszkami z czerwca 2010 roku, w przypadku ekstradycji będzie zagrażało mu poważne ryzyko tortur i złego traktowania. Powołał się również na zasadę non-refoulement (niezwracania) wobec ubiegających się o azyl w oczekiwaniu na rozpatrzenie jego wniosku o nadanie statusu uchodźcy. 12 grudnia 2014 roku Sąd Krajowy w Kraju Nadmorskim oddalił jego odwołanie w świetle zapewnień dyplomatycznych udzielonych przez władze kirgiskie oraz poprawy sytuacji w Kirgistanie. Co do zasady non-refoulement, Sąd Krajowy zauważył, że wniosek skarżącego o nadanie statusu uchodźcy został odrzucony przez władze migracyjne. 25 marca 2015 roku Sąd Najwyższy oddalił odwołanie skarżącego, a decyzja o ekstradycji stała się ostateczna. Stwierdził w szczególności, że oprócz zapewnień dyplomatycznych udzielonych na piśmie przez władze kirgiskie, przedstawiciele Konsulatu Generalnego Federacji Rosyjskiej w tym kraju byli w stanie monitorować sytuację osób już ekstradowanych do Kirgistanu, w tym osób zatrzymanych w związku z masowymi zamieszkami. Na przykład 30 i 31 lipca 2014 roku rosyjscy dyplomaci odwiedzili niektórych z takich zatrzymanych, którzy nie wnosili skarg dotyczących ich transferu, aresztowania, ścigania ani traktowania. W ocenie Sądu Najwyższego taki mechanizm monitoringu był skuteczny w obserwowaniu przestrzegania przez władze kirgiskie ich zobowiązań do zapewnienia praw ekstradowanych osób, w tym prawa do nietykania torturami i nieludzkiego traktowania. Sąd Najwyższy zauważył, że skarżący należał do grupy wrażliwej, której członkowie – według raportów międzynarodowych – byli narażeni na ryzyko bycia poddanym torturom przez organy ścigania. Uznał jednak, że w braku konkretnych dowodów złożonych przez skarżącego, że osobiście będzie poddany torturom lub nieludzkiemu i poniżającemu traktowaniu, te okoliczności same w sobie nie były wystarczające do odrzucenia wniosku o ekstradycję, ponieważ został oskarżony o zwykłe przestępstwa kryminalne, do części z których przyznał się 23 stycznia 2014 roku. 7 lutego 2014 roku skarżący złożył wniosek do Zarządu Federalnej Służby Migracyjnej w Kraju Nadmorskim (dalej zwanego „Zarządem FMS Kraju Nadmorskiego”) o nadanie statusu uchodźcy. 23 kwietnia 2014 roku Zarząd FMS Kraju Nadmorskiego odmówił skarżącemu nadania statusu uchodźcy. Mimo że w swojej decyzji powołał się na istniejące w Kirgistanie konflikty międzyetniczne, uznał, że przyjazd skarżącego do Rosji był raczej spowodowany sytuacją bezrobocia istniejącą w jego kraju ojczystym oraz chęcią uniknięcia ścigania karnego. Skarżący odwołał się do Federalnej Służby Migracyjnej (FMS) (dalej zwanej „FMS”). Twierdził, że jest prześladowany z powodu swojego pochodzenia etnicznego i że w przypadku ekstradycji będzie poddany torturom. 18 lipca 2014 roku FMS oddaliła jego odwołanie z powodu przedłużającego się braku ubiegania się o status uchodźcy oraz w świetle możliwości zaoferowanej rosyjskim dyplomatom do monitorowania przestrzegania przez władze kirgiskie standardów międzynarodowych w odniesieniu do osób ekstradowanych z Rosji. 13 listopada 2014 roku Sąd Rejonowy w Moskwie (rejon Basmannyj) utrzymał w mocy odmowę FMS nadania skarżącemu statusu uchodźcy, powołując się w szczególności na jego długotrwałe zaniechanie ubiegania się o ten status. Wskazał również, że skarżący nie był członkiem żadnej organizacji politycznej, religijnej, wojskowej ani publicznej, nie służył w armii ani nie brał udziału w żadnych działaniach wojskowych, nigdy nie był ścigany ani zagrożony przez władze i nie był zaangażowany w żadne incydenty z użyciem przemocy. 8 kwietnia 2015 roku Sąd Miejski w Moskwie utrzymał w mocy ten wyrok w postępowaniu odwoławczym. Sąd Miejski poparł uzasadnienie Sądu Rejonowego, powołując się dodatkowo na kilka źródeł międzynarodowych wykazujących pozytywne zmiany w sytuacji praw człowieka w Kirgistanie w okresie 2011-2012.


Skarżący urodził się w 1983 roku i mieszka w Kiszyniowie. Skarżący jest kierowcą autobusu. 14 sierpnia 2009 r. brał udział w wypadku z samochodem, w którym nikt nie został ranny. Zgodnie z ustaleniami policji kierowca drugiego pojazdu biorącego udział w wypadku, P.C., zmienił pas ruchu, nie zwracając uwagi na autobus skarżącego, który go wyprzedzał na sąsiednim pasie. Skarżący nie miał wystarczająco dużo czasu na hamowanie i uderzył w lewą tylną część samochodu P.C. Tego samego dnia główny inspektor policji drogowej wydał decyzję uznającą P.C. za odpowiedzialnego za wypadek na podstawie art. 242 § 1 Kodeksu Ruchu Drogowego (patrz punkt 12 poniżej), ukarał go grzywną w wysokości 800 lejów mołdawskich (MDL) (ekwiwalent 50 euro (EUR)) oraz przyznał mu pięć punktów karnych. W nieokreślonym terminie P.C. zaskarżył tę decyzję. Wyrokiem z 29 września 2009 r. Sąd Rejonowy w Anenii Noi oddalił odwołanie P.C. i utrzymał w mocy decyzję głównego inspektora policji drogowej. Skarżący nie brał udziału w postępowaniu. Obecni byli jedynie P.C. oraz policjant, który znajdował się na miejscu wypadku, przy czym ten ostatni sprzeciwił się odwołaniu P.C. P.C. zaskarżył decyzję Sądu Rejonowego. 19 listopada 2009 r. Sąd Apelacyjny w Bender uchylił decyzję sądu pierwszej instancji, uznając skarżącego za winnego spowodowania wypadku. Sąd uznał, że skarżący nie zachował bezpiecznej odległości między swoim autobusem a pojazdem jadącym przed nim i stwierdził następująco:
„...zgodnie z art. 49 Kodeksu Ruchu Drogowego kierowca pojazdu jest zobowiązany zachować bezpieczną odległość między swoim pojazdem a pojazdem z przodu, w taki sposób, aby uniknąć kolizji w przypadku nagłego hamowania przez pojazd poprzedzający.
Tych przepisów nie przestrzegał kierowca pojazdu jadącego z tyłu, a mianowicie kierowca autobusu [...], pan Igor Pascani, i w żadnym wypadku nie pan P.C.”
Skarżący ponownie nie brał udziału w postępowaniu i dowiedział się o nim dopiero w późniejszym terminie. Zgodnie z prawem krajowym nie mógł on zaskarżyć decyzji Sądu Apelacyjnego. W wyniku powyższego wyroku i w oparciu o jego ustalenia, 22 stycznia 2010 r. główny inspektor policji drogowej wydał nową decyzję, w której uznał skarżącego za winnego naruszenia art. 49 Kodeksu Ruchu Drogowego, spowodowania wypadku z 14 sierpnia 2009 r. Sentencja decyzji brzmiała następująco:
„...Igor Pascari ogłasza się winnym popełnienia wykroczenia przewidzianego w art. 242 § 1 Kodeksu Wykroczeń Administracyjnych (KWA), jednakże, zgodnie z art. 30 § 3 KWA, nie zostanie na niego nałożona sankcja ze względu na przedawnienie.” Z dokumentów złożonych przez strony wynika, że po wypadku właściciel autobusu odzyskał koszty jego naprawy od firmy ubezpieczeniowej P.C. Po postępowaniu sądowym, w którym skarżący został uznany za odpowiedzialnego, P.C. próbował odzyskać koszty naprawy swojego samochodu od firmy ubezpieczeniowej drugiej strony. Jednak z akt sprawy wynika, że firma zawiesiła wypłatę do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd.


Pani Marinova urodziła się w 1972 roku i mieszka w Tervel. W lutym 2006 roku złożyła skargę do Agencji Ochrony Dziecka, twierdząc, że nauczyciel jej syna, który miał wówczas czternaście lat, wielokrotnie znęcał się nad nim i go poniżał. W szczególności zarzuciła, że nauczyciel uderzył dziecko trzy lata wcześniej i od tego czasu często go obrażał, robił uwagi o jego rodzicach w obecności innych uczniów oraz umniejszał jego wyniki w nauce. Pani Marinova argumentowała, że stanowiło to nękanie, i powiedziała, że jej syn stracił motywację. Agencja zbadala skargę, wysłuchała nauczyciela, syna Pani Marinovej i innych świadków i uznała, że zarzut znęcania się nie został udowodniony. Stwierdziła, że relacje między Panią Marinovą a nauczycielem były napięte od 2003 roku, kiedy ojciec jej syna zagroził nauczycielowi w obecności innych uczniów. Nauczyciel wniósł w tej sprawie prywatny akt oskarżenia przeciwko ojcu, a postępowanie było w toku. W kwietniu 2006 roku Pani Marinova złożyła skargę do dyrektora szkoły i policji, że nauczyciel zabrał telefon komórkowy jej syna na lekcji i odmówił jego zwrotu. Organy ścigania wszczęły postępowanie karne przeciwko nieznanej osobie w związku z tym zarzutem, a w sierpniu 2006 roku je umorzyły z powodu nieustalenia sprawcy. W lipcu 2006 roku nauczyciel wniósł prywatny akt oskarżenia przeciwko Pani Marinovej w związku z tymi trzema skargami. Złożyła ona wyjaśnienie, że ich nie przeczytała, ponieważ organy je rozpatrujące jej ich nie pokazały. Jednakże została poproszona o złożenie wyjaśnień i z zadanych pytań wywnioskowała, że Pani Marinova oskarżyła ją o kradzież telefonu komórkowego i opisała ją jako stronniczego i niekompetentnego nauczyciela stosującego niewłaściwe metody dyscyplinarne. Na pierwszej rozprawie we wrześniu 2006 roku nauczyciel wniósł powództwo cywilne przeciwko Pani Marinovej, domagając się 5 000 bułgarskich lewów (BGN) (2 556 euro (EUR)) oraz odsetek jako zadośćuczynienia za krzywdy niemajątkowe. 29 listopada 2006 roku Sąd Rejonowy w Tervel uznał Panią Marinovę za winną zniesławienia funkcjonariusza publicznego, wbrew art. 147 i 148 § 1 (3) i 2 Kodeksu Karnego (patrz poniżej punkty 49 i 50). Sąd zastąpił odpowiedzialność karną Pani Marinovej grzywną administracyjną w wysokości 500 BGN (256 EUR). Częściowo uwzględnił powództwo nauczyciela o odszkodowanie, nakazując Pani Marinovej zapłacić jej 1 000 BGN (511 EUR) oraz odsetki. Nakazał również Pani Marinovej zapłacić koszty nauczyciela w wysokości 164 BGN (84 EUR) oraz część opłaty sądowej uiszczonej przez nauczyciela w wysokości 40 BGN (20 EUR). Sąd zauważył, że relacje między nauczycielem a Panią Marinovą od dawna były złe. Po zbadaniu ustaleń Agencji Ochrony Dziecka i organów ścigania w odniesieniu do skarg Pani Marinovej, sąd uznał, że jej zarzuty, z których pierwszy stał się znany dyrektorowi szkoły i doradcy pedagogicznemu w szkole, były fałszywe i w związku z tym zniesławiające. Sąd stwierdził również, nie podając podstawy dla tego wniosku, że Pani Marinova działała z bezpośrednim zamiarem. Ustalając wysokość grzywny, sąd wziął pod uwagę, między innymi, jej złą sytuację finansową. Pani Marinova odwołała się, argumentując, między innymi, że składanie skargi na funkcjonariusza publicznego do władz nie stanowi „rozpowszechniania” w rozumieniu art. 147 § 1 Kodeksu Karnego (patrz poniżej punkt 49). Takie skargi mogły w niektórych przypadkach być postrzegane jako fałszywe oskarżenie wbrew art. 286 Kodeksu (patrz poniżej punkt 54). Pani Marinova podkreśliła również, że nie ujawniła swoich zarzutów publicznie. W wyroku końcowym z 18 kwietnia 2007 roku Sąd Okręgowy w Dobrichu utrzymał w mocy wyrok sądu niższej instancji. Uznał, że zarzuty Pani Marinovej, jakoby nauczyciel znęcał się nad jej synem, nie znalazły potwierdzenia w ustaleniach Agencji Ochrony Dziecka ani w zeznaniach jej syna czy dyrektora, i stwierdził, że informacja jest „rozpowszechniana” w rozumieniu art. 147 § 1 Kodeksu Karnego, nawet jeśli tylko jedna osoba dowiedziała się o niej. Sąd uznał również, że zarzuty dotyczące telefonu komórkowego były fałszywe. Zgodził się, że oświadczenia w tym zakresie w skardze Pani Marinovej do policji stanowiły fałszywe oskarżenie i że sąd niższej instancji mylił się, kwalifikując je jako zniesławienie. Jednakże stwierdził, że w braku odwołania ze strony nauczyciela nie może uchylić tej części wyroku sądu niższej instancji. Utrzymał w mocy, bez podawania szczegółów, ustalenie sądu niższej instancji, że Pani Marinova działała z bezpośrednim zamiarem. Aby uzyskać zapłatę zasądzonego odszkodowania i kosztów, nauczyciel wszczął postępowanie egzekucyjne przeciwko Pani Marinovej. Nie jest jasne, jak się ono zakończyło.

Pan Zlatanov urodził się w 1963 roku i mieszka w Sofii. 28 lipca 2008 roku został zatrzymany przez dwóch funkcjonariuszy ruchu drogowego. Jeden z nich zapisał, że Pan Zlatanov nie zastosował się do znaku „STOP”. Pan Zlatanov zaprotestował, zapisując w protokole, że funkcjonariusz odmówił przedstawienia się, pachniał alkoholem i chwiejał się na nogach. W pisemnych wyjaśnieniach złożonych 5 sierpnia 2008 roku w Komisariacie Policji w Szabla, Pan Zlatanov powtórzył swoje zarzuty i powiedział, że funkcjonariusz zachowywał się agresywnie. Zarzuty Pana Zlatanova wywołały wewnętrzne dochodzenie, które uniewinniło funkcjonariusza od wszelkich nieprawidłowości. W grudniu 2008 roku funkcjonariusz wniósł prywatny akt oskarżenia przeciwko Panu Zlatanovowi w związku z tymi zarzutami. Domagał się również 5 000 BGN (2 556 EUR) zadośćuczynienia za krzywdy niemajątkowe. Wyrokiem z 6 marca 2009 roku Sąd Rejonowy w Kawarnie uznał Pana Zlatanova za winnego zniesławienia funkcjonariusza publicznego, wbrew art. 147 i 148 § 1 (3) i 2 Kodeksu Karnego (patrz poniżej punkty 49 i 50). Sąd zastąpił jego odpowiedzialność karną grzywną administracyjną w wysokości 500 BGN (256 EUR). Częściowo uwzględnił powództwo funkcjonariusza o odszkodowanie, nakazując Panu Zlatanowowi zapłacić mu 1 500 BGN (767 EUR) oraz odsetki. Nakazał również Panu Zlatanowowi zapłacić 60 BGN (30 EUR) opłat sądowych. Sąd szczegółowo przeanalizował wyniki wewnętrznego dochodzenia przeprowadzonego na skutek zarzutów Pana Zlatanova, testy przeprowadzone kilka godzin po incydencie 28 lipca 2008 roku wykazujące, że funkcjonariusz nie spożywał alkoholu, oraz dowody ustne drugiego funkcjonariusza obecnego na miejscu i przełożonego funkcjonariuszy. Uznał, że zarzuty Pana Zlatanova nie odpowiadały prawdzie. Uznał następnie, że Pan Zlatanov nie był pewien prawdziwości swoich zarzutów, ale mimo to zdecydował się je zgłosić, zarówno w protokole sporządzonym przez funkcjonariusza w trakcie incydentu 28 lipca 2008 roku, jak i w jego późniejszych pisemnych wyjaśnieniach. Pan Zlatanov odwołał się. Argumentował, między innymi, że jego oświadczenia, złożone w ramach wykonywania praw konstytucyjnych i skierowane wyłącznie do przełożonego funkcjonariusza, nie stanowiły „rozpowszechniania” w rozumieniu art. 147 § 1 Kodeksu Karnego (patrz poniżej punkt 49). Powołał się również, między innymi, na art. 10 Konwencji i orzecznictwo tego Trybunału w oparciu o ten przepis. W wyroku końcowym z 20 listopada 2009 roku Sąd Okręgowy w Dobrichu utrzymał w mocy wyrok sądu niższej instancji. Uznał za udowodnione, że funkcjonariusz nie wykazywał żadnych oznak upojenia alkoholowego, co w ocenie sądu oznaczało, że Pan Zlatanov był w pełni świadomy, że funkcjonariusz nie był pijany, ale mimo to zdecydował się postawić zarzuty, działając tym samym z bezpośrednim zamiarem zdyskredytowania funkcjonariusza. Te zarzuty, których celem było oczernienie funkcjonariusza, a jednocześnie uniewinnienie Pana Zlatanova od odpowiedzialności za wykroczenie drogowe zarejestrowane przez funkcjonariusza, nie mogły być usprawiedliwione prawem do obrony przed zarzutami karno-administracyjnymi ani prawem do wolności wypowiedzi. Sąd nakazał Panu Zlatanowowi zapłacić koszty funkcjonariusza dla postępowania odwoławczego w wysokości 512 BGN (262 EUR).

Pan Findulov urodził się w 1955 roku i mieszka w Burgas. 12 lipca 2009 roku Pan Findulov, który prowadził ciężarówkę, został zatrzymany przez dwóch funkcjonariuszy ruchu drogowego. Jeden z nich rzekomo zażądał łapówki. Pan Findulov obiecał przynieść mu pieniądze za dziesięć minut i zostawił funkcjonariuszom swoją dowód osobisty i dokumenty pojazdu. Następnie zadzwonił na policję i poinformował dyżurnego funkcjonariusza o incydencie. 23 lipca oraz 3 i 14 sierpnia 2009 roku Pan Findulov złożył skargi do Inspektoratu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Rzecznika Praw Obywatelskich Republiki i Ministra Spraw Wewnętrznych, twierdząc, że jeden z funkcjonariuszy, którzy go zatrzymali, a którego tożsamości nie znał, zażądał łapówki i zatrzymał jego dokumenty. 13 sierpnia 2009 roku Regionalna Dyrekcja MSW w Burgas odpowiedziała Panu Findulovowi, że jego skarga jest bezzasadna. Według Pana Findulova, 14 września 2009 roku znalazł swoją dowód osobisty w skrzynce pocztowej. Dokumenty pojazdu nigdy nie zostały odzyskane. W decyzji z 12 sierpnia 2009 roku Wydział Ruchu Drogowego Regionalnej Dyrekcji MSW w Burgas stwierdził, na podstawie raportu dwóch funkcjonariuszy ruchu drogowego sporządzonego w nieobecności Pana Findulova, że nie używał pasów bezpieczeństwa, że jedna z opon jego ciężarówki była zużyta, że odmówił badania trzeźwości i że odjechał w nieznanym kierunku. Nałożył na Pana Findulova dwie grzywny administracyjne w wysokości 50 BGN i jedną grzywnę administracyjną w wysokości 500 BGN, odebrał mu dwadzieścia pięć punktów karnych z prawa jazdy oraz zabronił mu prowadzenia pojazdów silnikowych przez dwanaście miesięcy. Pan Findulov wystąpił o sądową kontrolę tej decyzji. 30 listopada 2009 roku Sąd Rejonowy w Burgas uznał, że przeciwko grzywnom 50 BGN nie przysługuje odwołanie i umorzył postępowanie w tej części. Uchylił resztę decyzji z 12 sierpnia 2009 roku, uznając, że raport funkcjonariuszy ruchu drogowego nie został doręczony Panu Findulovowi. W wyroku końcowym z 25 marca 2010 roku Sąd Administracyjny w Burgas utrzymał ten wyrok w mocy. W nieokreślonym dniu 2009 roku funkcjonariusz oskarżony przez Pana Findulowa o żądanie łapówki wniósł prywatny akt oskarżenia przeciwko niemu w związku z tym zarzutem. Domagał się również 10 000 BGN (5 113 EUR) zadośćuczynienia za krzywdy niemajątkowe. Wyrokiem z 11 maja 2010 roku Sąd Rejonowy w Burgas uznał Pana Findulowa za winnego zniesławienia funkcjonariusza publicznego, wbrew art. 147 i 148 § 1 (3) i 2 Kodeksu Karnego (patrz poniżej punkty 49 i 50). Skazał go na grzywnę w wysokości 5 000 BGN (2 556 EUR) i publiczną naganę. Częściowo uwzględnił powództwo funkcjonariusza o odszkodowanie, nakazując Panu Findulowowi zapłacić mu 3 000 BGN (1 534 EUR). Nakazał również Panu Findulowowi zapłacić 120 BGN (61 EUR) opłat sądowych. Sąd zauważył, że w swoich skargach Pan Findulov nie podał nazwiska funkcjonariusza, ale uznał, że był on możliwy do zidentyfikowania na podstawie skarg, które wyraźnie twierdziły, że zażądał on łapówki, tym samym oskarżając go o przestępstwo przed osobami trzecimi. Przestępstwo zniesławienia nie wymagało, aby te osoby trzecie – przełożeni funkcjonariusza – faktycznie wierzyły w zarzuty lub podjęły jakiekolwiek działania w związkuz nimi. Pan Findulov, który na mocy art. 147 § 2 Kodeksu Karnego (patrz powyżej punkt 49) ponosił ciężar dowodu w tym zakresie, nie udowodnił, że funkcjonariusz faktycznie żądał łapówki. Sąd stwierdził następnie, nie wyjaśniając powodów tego wniosku, że Pan Findulow działał z bezpośrednim zamiarem. Orzekając karę, sąd zauważył, że nie może zastąpić odpowiedzialności karnej Pana Findulowa karą administracyjną, ponieważ jest to jednorazowa możliwość, a Pan Findulow skorzystał wcześniej z zaniechania jego odpowiedzialności karnej w związku z wykroczeniem drogowym. Ustalając wysokość zadośćuczynienia niemajątkowego dla funkcjonariusza, sąd zauważył, że zarzuty Pana Findulowa były szczególnie szkodliwe. Pan Findulow odwołał się. W wyroku końcowym z 14 lipca 2010 roku Sąd Okręgowy w Burgas utrzymał w mocy wyrok sądu niższej instancji. Całkowicie zgodził się z argumentacją podaną przez ten sąd, dodając, że Pan Findulow był w pełni świadomy, że jego zarzuty przeciwko funkcjonariuszowi były fałszywe, ale mimo to zdecydował się go zniesławić. Sąd nakazał również Panu Findulowowi zapłacić 250 BGN (128 EUR) poniesionych przez funkcjonariusza kosztów postępowania odwoławczego. Publiczna naganę została wykonana, jak nakazał sąd, poprzez ogłoszenie skazania i wyroku Pana Findulowa w lokalnej stacji radiowej. Aby uzyskać zapłatę zasądzonego odszkodowania i kosztów, funkcjonariusz wszczął postępowanie egzekucyjne przeciwko Panu Findulowowi. Nie jest jasne, jak się ono zakończyło.

Pan Dinchev urodził się w 1943 roku. Pani Dincheva urodziła się w 1947 roku. Oboje mieszkają w Łoweczu. Mieli oni długotrwały konflikt z sąsiadami. 14 listopada 2009 roku napięcia nasiliły się i Państwo Dinchevi wezwali policję, skarżąc się, że zostali zaatakowani przez sąsiadów. Dwaj funkcjonariusze przybyli i ostrzegli jednego z sąsiadów, aby nie nękał skarżących. 17 listopada 2009 roku Państwo Dinchevi złożyli skargę do szefa Rejonowej Dyrekcji Policji w Łoweczu na funkcjonariuszy, twierdząc, że nie wykazali zainteresowania incydentem i nie ochronili ich, zamiast tego zapraszając agresorów do radiowozu i „mamrocząc z nimi”. Państwo Dinchevi wysłali kopie skargi do Rejonowej Prokuratury w Łoweczu, szefa Straży Pożarnej w Łoweczu i Ministra Spraw Wewnętrznych. 4 grudnia 2009 roku szef Rejonowej Dyrekcji Policji w Łoweczu poinformował Państwa Dinchevi, że wewnętrzne dochodzenie ustaliło, że ich skarga jest bezzasadna. W nieokreślonym dniu 2010 roku funkcjonariusze wnieśli prywatny akt oskarżenia i powództwa o odszkodowanie przeciwko Państwu Dinchevi. Wyrokiem z 20 października 2010 roku Sąd Rejonowy w Łoweczu uznał Państwa Dinchevi za winnych zniesławienia funkcjonariuszy publicznych, wbrew art. 147 i 148 § 1 (3) i 2 Kodeksu Karnego (patrz poniżej punkty 49 i 50). Skazał każdego z nich na grzywnę w wysokości 2 500 BGN (1 278 EUR) i publiczną naganę. Naganę miała zostać wykonana poprzez ogłoszenie skazania i wyroku w lokalnej stacji radiowej. Sąd również częściowo uwzględnił powództwa funkcjonariuszy o odszkodowanie, nakazując skarżącym zapłacić każdemu z nich 400 BGN (205 EUR). W wyniku odwołania, w wyroku końcowym z 18 kwietnia 2011 roku Sąd Okręgowy w Łoweczu utrzymał wyrok skazujący z podobnym uzasadnieniem, ale zmniejszył grzywnę nałożoną na każdego skarżącego do 1 500 BGN (764 EUR). Po tym, jak Rząd został powiadomiony o wniosku (patrz powyżej punkt 4), zwrócił uwagę sprawy Państwa Dinchevi Głównego Prokuratora. W grudniu 2012 roku p.o. Głównego Prokuratora poprosił Sąd Najwyższy Kasacyjny o wznowienie postępowania, uchylenie wyroków przeciwko Państwu Dinchevi i ich uniewinnienie. Złożył wniosek, że oświadczenia w ich skardze na funkcjonariuszy nie były zniesławiające, lecz po prostu wyrazem ich niezadowolenia ze sposobu, w jaki funkcjonariusze pełnili swoje obowiązki. W świetle orzecznictwa tego Trybunału i orzecznictwa Sądu Najwyższego Kasacyjnego, funkcjonariusze publiczni mogą legitymie podlegać wzmocnionej krytyce. Uznanie, jak zrobiły to sądy w Łoweczu, że krytyczne oświadczenia w skargach przeciwko takim funkcjonariuszom są zniesławiające, oznaczałoby, że zdecydowana większość roszczeń i skarg składanych do sądów i organów ścigania przez osoby niebędące prawnikami mogłaby prowadzić do sankcji karnych. W wyroku końcowym z 7 marca 2013 roku (roz. nr 104 z 07.03.2013 r., sygn. akt nr 178/2013 r., SNK, III n.o.), Sąd Najwyższy Kasacyjny uwzględnił wniosek, wznowił postępowanie, uchylił dwa wyroki, uniewinnił Państwa Dinchevi i oddalił powództwa o odszkodowanie przeciwko nim. Uznał, że ich czyny nie stanowiły przestępstwa. Oświadczenia w ich skargach były wyrazem ich niezadowolenia ze sposobu, w jaki funkcjonariusze pełnili swoje obowiązki, oraz realizacją ich praw konstytucyjnych do składania skarg do władz, wyrażania opinii i obrony swoich praw. Oświadczenia te były sądami wartościującymi, których nie można było udowodnić ani obalić, i nie można ich było uznać za zniesławiające. Zniesławienie może polegać jedynie na przypisaniu konkretnych negatywnych faktów. Oświadczenia nie rodziły również odpowiedzialności odszkodowawczej.


Skarżący urodzili się odpowiednio w 1962 i 1951 roku i mieszkają w Lunga i Corjova, w regionie Naddniestrza w Mołdawii. Tło sprawy, w tym zbrojny konflikt naddniestrzański z lat 1991–1992 oraz wydarzenia późniejsze, zostało opisane w sprawie Ilaşcu i inni przeciwko Mołdawii i Rosji ([Wielka Izba], nr 48787/99, §§ 28–185, ECHR 2004‑VII) oraz w sprawie Catan i inni przeciwko Republice Mołdawii i Rosji ([Wielka Izba], nr 43370/04, 8252/05 i 18454/06, §§ 8–42, ECHR 2012). Niniejsza sprawa dotyczy konfiskaty i/lub ukarania grzywną skarżących za nieprzestrzeganie przepisów celnych narzuconych przez władze samozwańczej „Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej” („NRM”). Obaj skarżący używali samochodów zarejestrowanych u władz Republiki Mołdawii i posiadali mołdawskie tablice rejestracyjne. Podobnie jak wielu innych mieszkańców „NRM”, skarżący odmówili używania tablic rejestracyjnych wydanych przez władze „NRM”, które nie są uznawane przez żaden kraj i co oznacza, że samochody zarejestrowane z ich użyciem nie mogą opuścić terytorium Mołdawii. W listopadzie 2004 r. władze „NRM” przyjęły nowe zasady, zgodnie z którymi każdy samochód z tablicami rejestracyjnymi innymi niż „NRM” mógł wjechać na terytorium „NRM” dopiero po uiszczeniu cła za tymczasowy wjazd do „NRM”. Nieprzestrzeganie nowych zasad było karane grzywną, która mogła wynosić nawet pełną wartość samochodu. 27 stycznia 2005 r. skarżący jechał samochodem (pierwszy samochód) ze swojej wsi na prawy brzeg Dniestru, gdy został zatrzymany przez celnika „NRM”, który zajął jego samochód z powodu, że taki samochód z mołdawskimi tablicami nie został zarejestrowany u władz celnych „NRM” i nie zapłacono cła za jego tymczasowe użytkowanie na terytorium „NRM”. Decyzją z 9 lutego 2005 r. szefa dubosarskiego („NRM”) urzędu celnego skarżący został zobowiązany do zapłacenia grzywny w wysokości 2725 naddniestrzańskich rubli, równej dwudziestu procentom wartości samochodu, aby móc go odzyskać. W nieokreślonym dniu skarżący pożyczył samochód od przyjaciela (drugi samochód), który również miał mołdawskie tablice rejestracyjne, i zarejestrował go u władz celnych „NRM”, płacąc cło. Rejestracja miała wygasnąć 30 sierpnia 2005 r. W dniu wygaśnięcia, ponieważ skarżący był chory, wysłał syna, aby przedłużyć okres rejestracji samochodu u władz celnych „NRM”. Jednak odmówiono rejestracji samochodu z powodu, że skarżący musiał być obecny osobiście. Skarżący poszedł następnego dnia, tylko po to, by mieć zajęty samochód za niezarejestrowanie go w wyznaczonym terminie. Decyzją z 12 października 2005 r. dubosarskiego urzędu celnego skarżący został zobowiązany do zapłacenia 4275 naddniestrzańskich rubli, kwoty równej pięćdziesięciu procentom wartości samochodu, aby móc go odzyskać. Skarżący zaskarżył decyzję z 9 lutego 2005 r. przed sądami „NRM”, argumentując, między innymi, że przejeżdżał przez punkt kontrolny od 2002 r. i że nikt nie poinformował go o konieczności płacenia jakichkolwiek opłat celnych. Co więcej, ostatni raz przekroczył punkt kontrolny dopiero dwa dni przed konfiskatą jego samochodu. Decyzją z 8 grudnia 2005 r. Sąd Rejonowy w Dubosarach odrzucił odwołanie pierwszego skarżącego od decyzji dubosarskiego urzędu celnego z 9 lutego 2005 r. dotyczącej jego pierwszego samochodu. W rezultacie skarżący zdecydował się nie zaskarżać decyzji z 12 października 2005 r. w sądach „NRM”. Skarżący złożył również skargę do władz mołdawskich, które wszczęły postępowanie karne w sprawie bezprawnego zajęcia jego samochodu. Zgodnie z materiałami przedłożonymi przez Rząd Mołdawii, śledztwo karne zostało zawieszone 14 grudnia 2009 r., ponieważ nie udało się zidentyfikować sprawców. Z akt sprawy wynika, że skarżący nigdy nie odzyskał swoich samochodów od władz „NRM”. Skarżący miał zajęty samochód 28 lutego 2007 r. z powodu nieopuszczenia terytorium Naddniestrza przed wygaśnięciem rejestracji u władz celnych „NRM”. Był zobowiązany zapłacić równowartość około 30 euro (EUR), aby móc odzyskać samochód. Skarżący zapłacił pieniądze i odzyskał samochód 30 marca 2007 r. Nie kwestionował decyzji władz celnych „NRM” przed sądami „NRM”. Skarżący złożył również skargę do władz Mołdawii. Wynika, że 6 marca 2007 r. dubosarski komendant policji skierował list do współprzewodniczącego Wspólnej Komisji Kontroli („WKK”) (patrz paragraf 18 poniżej), informując go o incydencie z 28 lutego 2007 r. oraz że mołdawska inicjatywa zbadania sprawy samochodu drugiego skarżącego została zignorowana przez pozostałych członków WKK, w tym przez przedstawiciela Rosji. W liście z 13 marca 2007 r. Minister ds. Reintegracji Republiki Mołdawii poinformował drugiego skarżącego o odmowie członków WKK z Naddniestrza i Rosji zbadania incydentu dotyczącego zajęcia jego samochodu. Drugi skarżący został również poinformowany, że Ministerstwo ds. Reintegracji zwróciło uwagę ambasadorów Stanów Zjednoczonych, Unii Europejskiej i Ukrainy w Kiszyniowie na sprawę skarżącego. Ogólne zagadnienie dotyczące poszanowania praw człowieka w Naddniestrzu zostało podniesione przez przedstawiciela Mołdawii przy OBWE 8 marca 2007 r. W liście z 7 marca 2007 r. skarżący został poinformowany przez Prokuraturę Republiki Mołdawii, że nie posiada ona niezbędnych środków do rozwiązania problemu zajęcia jego samochodu przez władze „NRM”. 21 lipca 1992 r. prezydenci Federacji Rosyjskiej i Republiki Mołdawii podpisali w Moskwie porozumienie mające na celu zakończenie konfliktu zbrojnego w regionie Naddniestrza Mołdawii. Na mocy porozumienia utworzono strefę bezpieczeństwa między stronami konfliktu oraz powołano Wspólną Komisję Kontroli do monitorowania wdrażania porozumienia w strefie bezpieczeństwa. WKK składa się z przedstawicieli Rosji, Republiki Mołdawii i samozwańczej Republiki Naddniestrza. Jakiekolwiek decyzje podjęte przez WKK muszą mieć zgodę wszystkich stron (szczegółowe informacje patrz Ilaşcu i inni przeciwko Mołdawii i Rosji [Wielka Izba], nr 48787/99, §§ 87–91, ECHR 2004‑VII). W sprawie Catan i inni przeciwko Republice Mołdawii i Rosji ([Wielka Izba], nr 43370/04, 8252/05 i 18454/06, §§ 64–73, ECHR 2012 (fragmenty)) Trybunał podsumował treść różnych raportów organizacji międzyrządowych i pozarządowych dotyczących sytuacji w regionie Naddniestrza Mołdawii oraz rosyjskiego personelu wojskowego i sprzętu stacjonującego tam w latach 2003–2009. Podsumował również odpowiednie przepisy prawa międzynarodowego (tamże, §§ 74–76).


Wnioskodawcy są właścicielami domu przy ul. Wagon Street 4 w Rabat na Malcie, który odziedziczyli po swoim zmarłym ojcu w 1997 roku. Jest to dom narożny o powierzchni około 82 metrów kwadratowych. Wnioskodawcy twierdzili, że w nieokreślonym dniu 1987 roku pewien C.C. włamał się do domu i zaczął tam mieszkać ze swoją rodziną bez tytułu prawnego. Ich twierdzenie nie zostało udowodnione przed sądami krajowymi. Zmarły ojciec wnioskodawców wszczął postępowanie sądowe w celu eksmisji C.C. Zdaniem wnioskodawców C.C. próbował usankcjonować swoją pozycję, zabiegając o podjęcie działań przez władze. Kilka dni przed wyborami powszechnymi, 14 kwietnia 1987 r., rząd Malty wydał nakaz rekwizycji (nr 1031) na mocy ustawy o mieszkaniach, rozdział 125 praw Malty, w odniesieniu do tej nieruchomości. Władze przydzieliły nieruchomość C.C. Tym samym, od 30 kwietnia 1987 r., C.C. posiadał tytuł prawny do domu. Na skutek licznych skarg byłego właściciela, 2 czerwca 1987 r. cofnięto rekwizycję nieruchomości. Zmarły ojciec wnioskodawców ponownie wszczął postępowanie sądowe o eksmisję C.C., który nie posiadał już tytułu do nieruchomości. Sprawa ta została wycofana z powodu błędu pisarskiego w nazwisku powoda. Po poprawieniu błędu postępowanie zostało wznowione we wrześniu 1987 r. Tymczasem wniosek o zabezpieczenie (mandat ta’ inibizzjoni) zakazujący C.C. dokonywania zmian strukturalnych w nieruchomości oraz wchodzenia do niej został uwzględniony częściowo, a mianowicie w zakresie prac. 8 czerwca 1988 r., w oczekiwaniu na wyrok sądu powszechnego w sprawie eksmisji, rząd Malty ponownie zarekwirował nieruchomość na podstawie nakazu o tym samym numerze co pierwsza rekwizycja (nr 1031) i przydzielił ją C.C. W konsekwencji, na skutek działań Państwa, Sąd Pokoju (w swoim cywilnym zakresie kompetencji) wyrokiem z 18 stycznia 1991 r. oddalił powództwo wniesione przez poprzednika wnioskodawców. Uznał on, że skoro nieruchomość została ponownie zarekwirowana i jest obecnie administrowana przez Urząd Mieszkalnictwa, który przydzielił ją C.C., sąd nie może już rozpoznawać roszczeń zgłoszonych przez powoda. Nakazał jednak zwycięskiemu pozwanemu zapłatę kosztów postępowania. Czynsz ustalony przez władze wynosił około 35 euro (EUR) rocznie. Poprawki wprowadzone Ustawą X z 2009 r. zwiększyły czynsz płacony za nieruchomości zarekwirowane do maksymalnie 185 EUR rocznie, co może być podwyższane co trzy lata. Wnioskodawcy odmawiali przyjmowania takiego czynszu lub uznania C.C. za najemcę, aby nie szkodzić swojej sprawie. Zdaniem Rządu najemca deponował czynsz w sądzie; jednakże, zdaniem wnioskodawców, po przeszukaniu odpowiednich rejestrów sądowych, żadne takie harmonogramy depozytów nigdy nie zostały złożone. Zgodnie z wyceną z stycznia 2011 r. sporządzoną przez biegłego wyznaczonego przez wnioskodawców, wartość sprzedaży nieruchomości wynosiła 230 000 EUR, a ze względu na jej lokalizację miała ona potencjał komercyjny. Szacunek ten był jednak oparty na założeniu, że biegły widział nieruchomość tylko z zewnątrz i polegał na opisach wnioskodawców. Biegły Rządowy (który miał dostęp do nieruchomości) wycenił ją na cenę sprzedaży 153 000 EUR. Kwestionowane ograniczenia nie miały zastosowania do umów najmu zawartych po 1 czerwca 1995 r. 15 września 2008 r. wnioskodawcy wszczęli postępowanie o konstytucyjne środki zadośćuczynienia. Wnieśli powództwo przeciwko Dyrektorowi Mieszkalnictwa Społecznego. Urząd Mieszkalnictwa oraz C.C. zostali później dołączeni do postępowania. Wnioskodawcy skarżyli się, że nakaz rekwizycji naruszył ich prawa wynikające z Artykułu 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji. Wnieśli o przyznanie im przez sąd odpowiedniego odszkodowania odzwierciedlającego rozsądny czynsz od 8 czerwca 1988 r. do daty orzeczenia oraz wszelkich strat poniesionych w wyniku niemożności zagospodarowania nieruchomości. Dalsze wnioski dotyczyły nakazania przez sąd zwolnienia nieruchomości wolnej od obciążeń lub, jeśli to niemożliwe, ustalenia sprawiedliwych warunków w odniesieniu do nieruchomości i sprawiedliwego czynszu na przyszłość. Na koniec poprosili sąd o wydanie wszelkich innych nakazów lub zarządzeń w celu zapewnienia poszanowania ich praw podstawowych. Wyrokiem z 9 grudnia 2010 r. Sąd Cywilny (Izba Pierwsza) działający w zakresie jurysdykcji konstytucyjnej orzekł na korzyść wnioskodawców. Odnosząc się do podniesionych zarzutów wstępnych, sąd uznał, że nie było konieczne zawiadomienie również Prokuratora Generalnego – wymóg ten miał na celu zapewnienie obecności przedstawiciela departamentu rządowego, ryzyko nieobecności zostało wyeliminowane, gdyby zawiadomiono Prokuratora Generalnego, który musiał zapewnić prawników dla obrony departamentu. W niniejszej sprawie nie istniało takie ryzyko, a zatem brak zawiadomienia go nie spowodował nieważności powództwa. Wnioskodawcy cierpieli na ciągłe naruszenie od 1988 r., ponieważ pozostawali pozbawieni swojej nieruchomości, a tym samym mieli interes prawny w wytoczeniu powództwa. Ponadto wnioskodawcy nie mieli dostępnych żadnych innych środków odwoławczych. Istotnie, ich powództwo o eksmisję C.C. zostało oddalone z powodu niemożności kontynuowania takiego działania, gdy nieruchomość została zarekwirowana, a żaden inny środek nie mógł zaoferować wnioskodawcom odszkodowania za naruszenie ich praw własności. Co do meritum sprawy, Sąd Cywilny (Izba Pierwsza) stwierdził naruszenie praw wnioskodawców wynikających z Artykułu 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji, w zakresie w jakim wnioskodawcy byli dotknięci środkiem przez wiele lat, podczas których przysługiwało im jedynie 35 EUR rocznie. Sąd wyraził również wątpliwości co do interesu publicznego tego środka. Było to zgodne z ustaleniami Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w podobnych okolicznościach w sprawach Ghigo przeciwko Malcie (nr 31122/05, 26 września 2006 r.) oraz Fleri Soler i Camilleri przeciwko Malcie (nr 35349/05, ETPC 2006‑X). Przyznał wnioskodawcom kwotę 8 000 EUR tytułem odszkodowania na podstawie zasad słuszności (arbitrio boni viri) oraz nakazał zwrot nieruchomości wolnej od obciążeń wnioskodawcom w ciągu trzech miesięcy. Sąd uznał, że ma uprawnienie i obowiązek podjęcia takich działań na mocy Artykułu 4 (2) Ustawy o Konwencji Europejskiej (patrz odpowiednie prawo krajowe), w celu położenia kresu skutkom naruszenia doznawanego przez wnioskodawców. Sytuacja ta trwałaby nadal w przypadku braku ingerencji ustawodawczej. Koszty miały zostać pokryte przez pozwanych. Pozwani odwołali się zarówno w zakresie zarzutów wstępnych, jak i co do meritum. Prokurator Generalny również odwołał się w tej samej sprawie, dołączając tym samym do postępowania w fazie odwoławczej jako strona trzecia na podstawie swojego interesu w sprawie (appell ta’ terz). Wnioskodawcy odwołali się jedynie w zakresie przyznanego odszkodowania, które uznali za zbyt niskie w świetle wartości przedmiotu sporu. Zdaniem wnioskodawców, przed Sądem Konstytucyjnym ustnie zwrócili się do Przewodniczącego Sądu Konstytucyjnego o wyłączenie się z rozpoznawania sprawy (na podstawie Artykułu 734 Kodeksu Organizacji i Postępowania Cywilnego). W chwili wszczęcia postępowania był on Prokuratorem Generalnym, a tym samym głównym prawnikiem odpowiedzialnym za obronę dwóch współpozwanych w sprawie wnioskodawców. Był również prawnikiem doradzającym Rządowi przy sporządzaniu i wprowadzaniu Ustawy X z 2009 r. Jednakże, zdaniem wnioskodawców, Przewodniczący Sądu Konstytucyjnego odmówił wyłączenia się. Rząd zauważył, że nie zostało to wspomniane w akcie sprawy. Wyrokiem z 25 listopada 2011 r. Sąd Konstytucyjny utrzymał w mocy wyrok pierwszej instancji w zakresie zarzutów wstępnych i meritum, ale zmienił przyznane zadośćuczynienie. Sąd Konstytucyjny zauważył, między innymi, że wszelkie dostępne zwykłe środki odwoławcze, takie jak postępowanie o kontrolę sądową czy postępowanie przed Radą Regulacji Czynszów, nie były odpowiednie w takich okolicznościach. Co do meritum, uznał, że środek kontroli użytkowania był legalny i dążył do realizacji uzasadnionego celu w interesie publicznym, mianowicie zakwaterowania społecznego dla C.C., który – jak się okazało – uzyskał tytuł prawny do nieruchomości poprzez rekwizycję i tym samym nie mógł być uważany za samowolnego zajmującego. Mimo braku wyceny czynszu nieruchomości, było jasne, że nawet dla małego domu czynsz w wysokości 3 EUR miesięcznie (35 EUR rocznie do 2010 r.) był niezwykle niski i nie mógł być uznany za sprawiedliwy. Ta sytuacja trwała ponad dwadzieścia dwa lata. W konsekwencji wnioskodawcy ponieśli nieproporcjonalne obciążenie, ponieważ wymóg proporcjonalności nie został spełniony. W zakresie zadośćuczynienia Sąd Konstytucyjny zwiększył odszkodowanie do 14 000 EUR, ale uchylił część wyroku nakazującą zwrot nieruchomości. Uznał, że skoro rekwizycja była legalna i w interesie publicznym, zadaniem sądu było naprawienie braku sprawiedliwej równowagi, ale nie był on zobowiązany do uchylenia nakazu rekwizycji. Powołując się na krajowe orzecznictwo, stwierdził następująco:
 „... chociaż ten [konstytucyjny] sąd ma szeroki zakres swobody w wydawaniu jakichkolwiek nakazów, które może uznać za istotne w celu ochrony Artykułów 33 do 45 Konstytucji oraz praw człowieka i podstawowych wolności zdefiniowanych w Konwencji, taka swoboda nie była nieograniczona i była ograniczona przez system sądowy kraju, który nie pozwalał temu sądowi [jurysdykcji konstytucyjnej] zmieniać praw krajowych, ani nie mógł uczynić obowiązkowym działania, które zgodnie z prawem krajowym było uznaniowe, ani nie mógł nakazać Urzędowi Mieszkalnictwa zapłaty czynszu lub odszkodowania o wyższej wartości niż przewidziana w odpowiednim prawie. Odszkodowanie, jeśli w ogóle, które może zostać wypłacone przez ten sąd [jurysdykcji konstytucyjnej], jest odszkodowaniem za stwierdzone naruszenie.”
Co do wysokości odszkodowania, Sąd Konstytucyjny zauważył, że w takich przypadkach, biorąc pod uwagę uzasadniony cel, nie był zobowiązany do stosowania wartości rynkowych. W niniejszej sprawie sąd wziął pod uwagę kwoty zazwyczaj przyznawane przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, niską kwotę należnego czynszu, odpowiedni okres od 1988 r. do dnia dzisiejszego, brak dostępności ekspertyzy wartości czynszowej nieruchomości, fakt że wnioskodawcy wnieśli pozew w 2008 r. oraz że korzystniejszy nakaz sądu pierwszej instancji był uchylany. Każda ze stron miała zapłacić swoją część kosztów postępowania. Zdaniem wnioskodawców, w nieokreślonym dniu C.C. zmarł, a jego córka, L.B., przejęła posiadanie nieruchomości i stała się jej użytkowniczką. Następnie Departament Mieszkalnictwa Społecznego zapewnił L.B. alternatywne mieszkanie, do którego się przeprowadziła. Mimo opróżnienia nieruchomości, władze nie cofnęły jej rekwizycji. W nieokreślonym dniu L.B. powróciła do nieruchomości. Wnioskodawcy twierdzili, że powyższe informacje zwróciły ich uwagę w styczniu 2014 r. Ich prośby do władz (kopie przesłane do Sądu) o oficjalne dokumenty wyjaśniające szczegółowo powyższy przebieg wydarzeń pozostały bez odpowiedzi. Wnieśli zatem protest sądowy sprzeciwiający się postępowaniu władz i bezprawnemu zajęciu ich nieruchomości przez L.B. Rząd stwierdził, że powyższe zarzuty były nieuzasadnione.


Skarżący urodził się w 1972 roku. W chwili zdarzeń będących podstawą niniejszego wniosku był zatrzymany w Centrum Deportacji Cudzoziemców w Gaziantep („Centrum Deportacji w Gaziantep”). Jego obecny adres jest nieznany. W 2000 roku skarżący uciekł do Turcji, ponieważ był poszukiwany przez rosyjskie władze. Wydaje się, że krótko przed ucieczką stracił prawą nogę w wyniku ataku bombowego na meczet w Czeczenii. Po jego wyjeździe z Rosji rosyjskie władze wszczęły przeciwko skarżącemu postępowanie karne przed Sądem Miejskim w Czerkiesku z następujących zarzutów: (i) udział w zbrojnym powstaniu i członkostwo w uzbrojonej organizacji mającej na celu obalenie porządku konstytucyjnego i naruszenie integralności terytorialnej Federacji Rosyjskiej oraz (ii) posiadanie broni palnej i amunicji. Wydaje się, że Sąd Miejski w Czerkiesku wydał nakaz aresztowania skarżącego zaocznie. 24 stycznia 2008 r. skarżący został zatrzymany przez policję w Stambule w ramach operacji przeciwko Al-Kaidzie. Następnie został przewieziony do Gaziantep, gdzie na mocy nakazu Sądu Pokoju w Gaziantep osadzono go w areszcie śledczym w Zakładzie Karnym typu H w Gaziantep. W nieokreślonym dniu wszczęto postępowanie karne przeciwko skarżącemu przed Sądem Okręgowym w Adanie. 28 stycznia 2009 r. Sąd Okręgowy w Adanie zarządził zwolnienie skarżącego z Zakładu Karnego typu H w Gaziantep. W aktach sprawy nie ma dalszych informacji co do wyniku postępowania karnego. Po zwolnieniu z więzienia 28 stycznia 2009 r. skarżący został umieszczony w areszcie w Centrum Deportacji w Gaziantep, które podlega Dyrekcji Bezpieczeństwa w Gaziantep. W nieokreślonym dniu rosyjskie władze zwróciły się z wnioskiem o ekstradycję skarżącego. 3 kwietnia 2009 r. Sąd Okręgowy w Gaziantep odrzucił ten wniosek, uznając, że zarzucane czyny mają charakter polityczny i że na mocy prawa międzynarodowego i krajowego domniemani sprawcy takich czynów nie mogą być ekstradowani. 23 października 2009 r. skarżący złożył wniosek o azyl w biurze gubernatora w Gaziantep. 26 kwietnia 2010 r. skarżący został poinformowany, że jego wniosek został odrzucony. W międzyczasie, 8 kwietnia 2010 r., skarżący złożył petycję do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych („Ministerstwo”), w której wnosił o zwolnienie i przyznanie zezwolenia na pobyt. Wnioski skarżącego zostały oddalone przez Ministerstwo. Zażalenie skarżącego na tę decyzję zostało również oddalone przez Ministerstwo 10 czerwca 2010 r. 24 lipca 2010 r. skarżący został zwolniony z Centrum Deportacji w Gaziantep pod warunkiem opuszczenia Turcji w ciągu piętnastu dni. Wydaje się, że skarżący opuścił Turcję krótko po zwolnieniu. Zgodnie z informacjami zawartymi w aktach sprawy, skarżący spotkał się ze swoim prawnikiem łącznie dziewięć razy w okresie od 3 marca 2009 r. do 27 lipca 2010 r. podczas pobytu w Centrum Deportacji w Gaziantep.


Skarżący urodził się w 1980 roku i mieszka w Moskwie. Przed prywatyzacją mieszkanie o powierzchni 31,1 m² przy ul. Ławoczkina 12-5 w Moskwie było własnością miasta Moskwy. Sh. zamieszkiwała tam jako najemca na podstawie umowy najmu społecznego z miastem. 17 maja 2003 r. Sh. zmarła. 25 lipca 2003 r. były chłopak Sh., Un., i nieznana osoba podszywająca się pod Sh. zawarli związek małżeński w obwodzie tambowskim. Następnie Un. zwrócił się do lokalnego biura mieszkalnictwa, gdzie przedstawił akt małżeństwa i został zarejestrowany jako zamieszkujący w mieszkaniu Sh. na podstawie najmu. 31 października 2003 r. prawo własności do mieszkania zostało przeniesione na Un. w ramach programu prywatyzacji. 25 grudnia 2003 r. transakcja prywatyzacji i prawo własności Un. do mieszkania zostały zarejestrowane przez Moskiewski Komitet Miejski ds. Rejestracji Transakcji Nieruchomościami („Komitet Rejestracji Miejskiej”). W nieokreślonym dniu prokuratura wszczęła śledztwo karne w sprawie działań Un. dotyczących mieszkania, a 5 maja 2005 r. Sąd Rejonowy w Golowinskim w Moskwie uznał go za winnego oszustwa i skazał na karę pozbawienia wolności. Mieszkanie zostało przeniesione do Departamentu Mieszkalnictwa Miasta Moskwy („Departament Mieszkalnictwa”). 30 sierpnia 2005 r. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo złożone przez prokuratora w imieniu władz miasta i nakazał unieważnienie aktu małżeństwa Un. i umowy prywatyzacji oraz unieważnienie jego prawa własności do mieszkania. Strony nie odwołały się od tego wyroku i on stał się prawomocny. Gdy Un. został zwolniony w 2011 r., po odbyciu kary pozbawienia wolności za oszustwo, władze miasta nie powiadomiły jeszcze Komitetu Rejestracji Miejskiej o wyrokach z 5 maja i 30 sierpnia 2005 r. Un. był więc nadal oficjalnie zarejestrowany jako właściciel mieszkania i 28 października 2011 r. sprzedał mieszkanie S. 8 listopada 2011 r. Komitet Rejestracji Miejskiej zarejestrował umowę sprzedaży i prawo własności S. do mieszkania. 22 grudnia 2011 r. S. sprzedał mieszkanie skarżącemu. Umowa sprzedaży została zarejestrowana przez Komitet Rejestracji Miejskiej 29 grudnia 2011 r. Skarżący wprowadził się i zamieszkiwał w mieszkaniu ze swoją dziewczyną. W nieokreślonym dniu Departament Mieszkalnictwa wniósł powództwo cywilne przeciwko skarżącemu, domagając się m.in. (1) unieważnienia prawa własności skarżącego do mieszkania i jego eksmisji oraz (2) zwrotu mieszkania na rzecz Miasta Moskwy. 30 października 2012 r. Sąd Rejonowy rozpoznał sprawę. Uznał, że skarżący był nabywcą w dobrej wierze mieszkania. Niemniej jednak, powołując się na art. 302 rosyjskiego Kodeksu Cywilnego, sąd uwzględnił powództwo Departamentu Mieszkalnictwa, wskazując, że skarżącemu pozostaje możliwość wniesienia powództwa przeciwko S. w celu ochrony jego praw. Skarżący odwołał się. 12 marca 2013 r. Sąd Miejski w Moskwie utrzymał w mocy wyrok z 30 października 2012 r. po rozpoznaniu odwołania. 3 czerwca 2013 r. Sąd Miejski odmówił skarżącemu zgody na wniesienie skargi kasacyjnej od wyroków z 30 października i 12 marca 2013 r. 12 lutego 2014 r. Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej w składzie jednego sędzieza oddalił skargę kasacyjną wniesioną przez skarżącego od wyroków z 30 października i 12 marca 2013 r. 26 lipca 2013 r. służba komornicza rejonu wszczęła postępowanie egzekucyjne w zakresie wyroku z 30 października 2012 r. Zgodnie z twierdzeniem skarżącego, został eksmitowany 18 listopada 2013 r. 22 stycznia 2014 r. Sąd Miejski w Siergijew Posad obwodu moskiewskiego uwzględnił powództwo o odszkodowanie przeciwko S. wniesione przez skarżącego i przyznał mu 4 330 000 rosyjskich rubli (RUB). 28 lutego 2014 r. wyrok stał się prawomocny. W nieokreślonym dniu komornik wszczął postępowanie egzekucyjne w zakresie wyroku z 22 stycznia 2014 r. 17 czerwca 2014 r. postępowanie zostało umorzone, ponieważ nie udało się ustalić miejsca pobytu S. Zgodnie z informacją Rządu, 14 sierpnia 2014 r. przełożony komornika uchylił decyzję z 17 czerwca 2014 r., a postępowanie egzekucyjne jest nadal w toku.


Skarżący urodził się w 1967 roku i mieszka w Stari Bar, w Czarnogórze. W danym czasie był profesjonalnym koszykarzem. 9 lipca 1997 r. skarżący wniósł pozew przeciwko klubowi koszykarskiemu, w którym grał, Vojvodina BFC (Košarkaski klub Vojvodina BFC), z siedzibą w Nowym Sadzie. Klub miał status stowarzyszenia obywatelskiego. 17 lutego 1998 r. Sąd Miejski w Nowym Sadzie (dalej „Sąd Miejski”) orzekł na korzyść skarżącego, nakazując Vojvodina BFC (dalej „dłużnik”) zapłatę na jego rzecz, w ciągu piętnastu dni, kwoty 110 550 dinarów (RSD – około 10 000 euro (EUR) w tamtym czasie) oraz 8 500 RSD (około 730 EUR) kosztów, wraz z ustawowymi odsetkami. Wyrok stał się prawomocny w nieokreślonym dniu 1998 roku. Na wniosek skarżącego z 15 października 1998 r. o egzekucję, 19 października 1998 r. Sąd Miejski wydał nakaz egzekucyjny. 25 grudnia 1998 r. skarżący poinformował sąd, że dłużnik nie posiada wystarczających środków na swoim koncie bankowym i zaproponował, aby wyrok został wykonany poprzez sprzedaż nieruchomości dłużnika położonych na terenie Centrum Sportowo-Biznesowego Vojvodina. 17 marca 1999 r. wydano w tym zakresie nakaz egzekucyjny. W międzyczasie powstał nowy klub koszykarski, NIS-Vojvodina. 25 grudnia 2002 r. Bank Centralny w Nowym Sadzie poinformował sąd, że konto bankowe dłużnika zostało zablokowane. 14 marca 2003 r. skarżący poinformował sąd o innym koncie bankowym dłużnika. 9 maja 2003 r. zwrócił się do sądu, aby nie przeprowadzać egzekucji poprzez sprzedaż nieruchomości dłużnika, jak o to prosił wcześniej, ponieważ okazało się, że nieruchomości nie należą do dłużnika, lecz do klubu koszykarskiego NIS-Vojvodina. 12 maja 2003 r. Sąd Miejski zarządził egzekucję zgodnie z wnioskiem skarżącego z 14 marca 2003 r. 25 czerwca 2003 r. Bank Centralny w Nowym Sadzie poinformował sąd, że dane konta podane przez skarżącego nie dotyczyły dłużnika, lecz klubu koszykarskiego NIS-Vojvodina, a konto dłużnika nadal było zablokowane. 14 lipca 2003 r. NIS-Vojvodina wniosła odwołanie od nakazu egzekucyjnego z 12 maja 2003 r. Twierdziła, że nie jest prawnym następcą dłużnika. 1 kwietnia 2004 r. trzyosobowy skład Sądu Miejskiego (dalej „skład”) odmówił rozpoznania odwołania, dopóki sędzia ds. egzekucji nie ustali zobowiązań dłużnika. 24 czerwca 2004 r. NIS-Vojvodina złożyła pismo, zaprzeczając jakimkolwiek powiązaniom z dłużnikiem skarżącego. 19 października 2004 r. Sąd Miejski zwrócił się do skarżącego o odniesienie się do pisma NIS-Vojvodina i zaproponowanie innej metody egzekucji. Ponieważ skarżący tego nie uczynił, 11 stycznia 2005 r. Sąd Miejski zawiesił (obustavio) egzekucję przeciwko NIS-Vojvodina. Skarżący wniósł odwołanie. 14 lutego 2005 r. skład polecił sędziemu ds. egzekucji ustalenie, czy istniał jakikolwiek związek między dłużnikiem a NIS-Vojvodina przed ponownym przekazaniem akt z powrotem do składu. 30 maja 2005 r. Ministerstwo Edukacji i Sportu poinformowało Sąd Miejski, że dłużnik skarżącego figuruje w ich rejestrze organizacji sportowych od 3 sierpnia 1999 r., podczas gdy NIS-Vojvodina nigdy nie została zarejestrowana. W postępowaniu, które nastąpiło, sędzia ds. egzekucji, powołując się na notatkę informacyjną Ministerstwa z 30 maja 2005 r., stwierdził, że NIS-Vojvodina nie jest prawnym następcą dłużnika i przekazał akta sprawy do składu 1 września 2005 r. 16 marca 2006 r. skład utrzymał w mocy decyzję z 11 stycznia 2005 r., uznając, że nie ma podstaw do kontynuowania egzekucji przeciwko NIS-Vojvodina. 1 września 2011 r. Sąd Gospodarczy w Nowym Sadzie wszczął postępowanie upadłościowe wobec dłużnika i przyjął opracowany przez siebie plan restrukturyzacji. Zgodnie z planem dłużnik zapłaciłby skarżącemu 1 229 332,42 RSD (około 10 000 EUR) w ciągu pięciu lat, płacąc mu jedną piątą całej kwoty każdego roku. 17 września 2012 r. dłużnik zapłacił skarżącemu jedną piątą powyższej kwoty, czyli 245 866,48 RSD (około 2000 EUR). W aktach sprawy nie ma informacji, czy skarżący otrzymał jakiekolwiek płatności po tej dacie.


Skarżący urodził się w 1945 roku i mieszka w Rydze. Latem 2007 roku została opublikowana książka pt. „Kuchnia Litigacji” (Tiesāšanās kā ķēķis), która zawierała transkrypcje rzekomo autentycznych rozmów telefonicznych pomiędzy prawnikami znanej kancelarii prawnej na Łotwie a sędziami orzekającymi w różnych sądach, w tym w Senacie Sądu Najwyższego. Rzekomo nielegalne i nieetyczne zachowanie przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości wywołało znaczną debatę publiczną i zostało szeroko omówione w mediach. Sąd Najwyższy i Prokuratura Generalna wszczęły dochodzenie (pārbaude). 17 września 2007 r. Sąd Najwyższy powołał grupę roboczą składającą się z pięciu sędziów. Zadaniem grupy roboczej było przeprowadzenie oceny, czy „sędziowie Sądu Najwyższego, którzy rzekomo byli zaangażowani w skandal podsłuchowy, budzący wątpliwości co do niezależności wymiaru sprawiedliwości i uczciwości sędziów”, naruszyli Kodeks Etyki Sędziów. 8 października 2007 r. grupa robocza otrzymała od Prokuratury Generalnej transkrypcje rzekomych rozmów telefonicznych. 7 listopada 2007 r., podczas dorocznej konferencji sędziów, przewodniczący Sądu Najwyższego wygłosił przemówienie na temat skutków książki i wywołanej przez nią debaty publicznej. Oświadczył on:
„Minęło ponad dwa miesiące, odkąd pojawiła się informacja o rzekomych rozmowach telefonicznych między sędziami a określonym prawnikiem. To wydarzenie dodatkowo potwierdziło przekonanie przynajmniej niektórych ludzi w społeczeństwie, że wątpliwości co do bezstronności i niezależności sądów, a tym samym co do legalności ich orzeczeń, są uzasadnione.
Społeczeństwo postrzega opublikowane informacje jako wiarygodne, niezależnie od tego, czy uzyskano je legalnie, czy nielegalnie, i niezależnie od tego, jaki będzie wynik dochodzenia przeprowadzonego przez Prokuraturę, co podważa zaufanie do wymiaru sprawiedliwości. ...
... Uważam, że informacje o rzekomych rozmowach między sędziami a prawnikiem [...] należy traktować jako sygnał lub wezwanie do spojrzenia na problemy w wymiarze sprawiedliwości w szerszym kontekście ...
... W odniesieniu do tej konkretnej sytuacji uważam, że została ona spowodowana stosunkiem do państwa prawa i kodeksu etyki regulującego zachowanie sędziów. Płytkie, nieodpowiedzialne, a być może nawet nielegalne zachowanie niektórych sędziów zasadniczo wpłynęło na zaufanie do wymiaru sprawiedliwości ...
Dlatego [powinniśmy] również rozmawiać o odpowiedzialności sędziów, [powinniśmy] być świadomi faktu, że brak samokrytycyzmu i niezdolność do właściwego stosowania standardów etycznych stanowią zagrożenie dla niezależności wymiaru sprawiedliwości...”.
W nieznanej dacie dochodzenie prowadzone przez Prokuraturę Generalną wykazało, że rzekome rozmowy telefoniczne miały miejsce w okresie od listopada 1998 r. do kwietnia 2000 r. Ponieważ nie istniały nagrania audio rozmów, nie udało się ustalić autentyczności treści transkrypcji. W toku dochodzenia Prokuratura Generalna przesłuchała kilku sędziów wymienionych w książce. W odniesieniu do sędziego O.D.J., sędziego Senatu Sądu Najwyższego, Prokuratura Generalna stwierdziła, że w książce wspomniano o krótkiej rozmowie telefonicznej z 24 listopada 1999 r., podczas której prawnik A.G. umówił się na spotkanie w biurze sędziego O.D.J. Kwestionowana rozmowa nie dotyczyła żadnej konkretnej sprawy cywilnej, w związku z czym Prokuratura Generalna wniosła, że nie ma wystarczających podstaw do zbadania działalności sędziego O.D.J. 30 listopada 2007 r. powołana przez Sąd Najwyższy grupa robocza opublikowała raport ze swojego dochodzenia w sprawie rzekomego nieetycznego postępowania sędziów. Grupa robocza ustaliła, że dwaj z piętnastu sędziów, których zachowanie zostało ocenione, naruszyli Kodeks Etyki Sędziów, ale sędzia O.D.J., którego rozmowa z prawnikiem została opublikowana w książce, go nie naruszył. Stwierdzono w nim:
„... [12.5] W swoich wyjaśnieniach [5.5] O.D.J. nie zaprzeczył, że mógł prowadzić rozmowy [z prawnikiem], ale że dotyczyły one wyłącznie roszczeń odszkodowowych z Niemiec, jednak w tych sprawach [prawnik] nie reprezentował żadnej ze stron, w związku z czym grupa robocza wniosła, że O.D.J. nie naruszył Kodeksu Etyki”.
W 2004 roku skarżący i inna osoba wnieśli powództwo cywilne przeciwko osobie trzeciej. 25 stycznia 2005 r. Sąd Okręgowy w Rydze, działając jako sąd pierwszej instancji, oddalił powództwo, a 21 listopada 2006 r. Sąd Najwyższy, działając jako sąd odwoławczy, oddalił apelację skarżącego. W czerwcu 2007 r. Senat Sądu Najwyższego wyraził zgodę skarżącemu na wniesienie skargi kasacyjnej. Rozprawa przed sądem kasacyjnym odbyła się 29 sierpnia 2007 r. Senat orzekał w składzie trzech sędziów, w tym O.D.J. Pełnomocnik skarżącego zgłosił zastrzeżenia do udziału O.D.J., argumentując, że skarżący ma uzasadnione wątpliwości co do jego bezstronności, z powodu, że sędzia był w tym czasie przedmiotem kilku dochodzeń w związku z rzekomo nieetycznym lub nielegalnym zachowaniem. Skarżący twierdził również, że pełnomocnik pozwanego był byłym pracownikiem Sądu Najwyższego. 29 sierpnia 2007 r. pozostali dwaj sędziowie, powołując się na art. 19 ust. 1 pkt 4 Kodeksu Postępowania Cywilnego (patrz poniższy paragraf 16), oddalili zastrzeżenia. Stwierdzili, że wątpliwości skarżącego opierały się jedynie na przypuszczeniu oraz że zastrzeżenie nie zawiera dowodów pozwalających na wniosek, że wątpliwości skarżącego co do bezstronności sędziego O.D.J. w tej konkretnej sprawie były uzasadnione w rozumieniu powyższego przepisu. Tego samego dnia Senat Sądu Najwyższego utrzymał w mocy wyrok sądu odwoławczego co do meritum, którym oddalono powództwo skarżącego, i stał się on prawomocny w tej części, ale skierował sprawę do ponownego rozpoznania w części dotyczącej wykonania wyroku.


Skarżący urodził się w 1968 roku i mieszka w Diyarbakırze. W momencie wydarzeń będących przedmiotem sprawy skarżący był wiceprzewodniczącym HAK-PAR (Hak ve Özgürlükler Partisi – Partia Praw i Wolności). 4 stycznia 2004 r. partia odbyła swój pierwszy zwyczajny kongres w restauracji w Ankarze, podczas którego skarżący został wybrany przez delegatów na przewodniczącego obrad. 28 lutego 2005 r. prokurator w prokuraturze w Ankarze wniósł akt oskarżenia do Sądu Karnego Pierwszej Instancji w Ankarze przeciwko trzynastu członkom HAK-PAR, w tym skarżącemu, o naruszenie art. 81 ust. (c) ustawy nr 2820 podczas kongresu, powołując się m.in. na to, że obecne były transparenty w języku kurdyjskim oraz że większość wystąpień delegatów odbyła się w tym języku. Skarżący przyznał przed sądem pierwszej instancji, że nie interweniował jako przewodniczący, gdy niektórzy delegaci wypowiadali się w języku kurdyjskim. W związku z tym złożył wyjaśnienie, że jako członek założyciel HAK-PAR uważał, iż język kurdyjski powinien być używany we wszystkich sferach życia; że osoby mówiące po kurdyjsku posługiwały się swoim językiem ojczystym; oraz że jego zdaniem interwencja w celu zmuszenia ludzi do mówienia w innym języku niż ojczysty nie byłaby ani legalna, ani etyczna. Twierdził, że takie wystąpienia nie mogły stanowić przestępstwa, biorąc pod uwagę ustawy uchwalone zgodnie z kryteriami członkostwa w Unii Europejskiej oraz przepisy Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. W tym kontekście skarżący również podniósł, że odpowiednie przepisy ustawy nr 2820 są sprzeczne z Konstytucją. 7 grudnia 2005 r. sąd pierwszej instancji oddalił wniosek oskarżonych o zawieszenie postępowania i przekazanie sprawy do Trybunału Konstytucyjnego w celu zbadania zgodności odpowiednich przepisów z Konstytucją. 14 lutego 2007 r. Sąd Karny Pierwszej Instancji w Ankarze uznał skarżącego za winnego zarzucanych mu czynów. W szczególności sąd uznał, że skarżący, mimo ostrzeżeń ze strony rządowego komisarza obecnego na kongresie, nadal pozwalał niektórym delegatom na wygłaszanie wystąpień w języku kurdyjskim, naruszając tym samym art. 81 ust. (c) ustawy nr 2820. Skarżącemu wymierzono karę jednego roku pozbawienia wolności. 23 marca 2011 r. Sąd Najwyższy uchylił wyrok sądu pierwszej instancji, uznając, że ten ostatni nie rozważył, czy zostały spełnione warunki zawieszenia wydania wyroku przeciwko oskarżonym, zgodnie z art. 231 Kodeksu Postępowania Karnego. 6 grudnia 2011 r. Sąd Karny Pierwszej Instancji w Ankarze orzekł o umorzeniu postępowania karnego przeciwko skarżącemu i pozostałym oskarżonym z powodu upływu ustawowego terminu przewidzianego prawem krajowym.


Skarżący urodził się w 1932 roku i mieszka w Domitrovec. 12 lutego i 29 sierpnia 2003 roku dziennik „Večernji list” opublikował dwa artykuły, w których skarżący oskarżył swojego sąsiada, pewnego pana I.M., o „kradzież” jego domu i sadu. W wyniku dwóch wszczętych następnie postępowań karnych z oskarżenia prywatnego zainicjowanych przez I.M., skarżący został uznany winnym popełnienia dwóch czynów zniesławienia (kleveta). Wyrokiem z 17 grudnia 2004 roku Sąd Miejski w Varaždinie (Općinski sud u Varaždinu – dalej „Sąd Miejski”) ukarał skarżącego grzywną w wysokości 3475 chorwackich kun (HRK)[1] oraz zobowiązał go do zapłaty na rzecz I.M. kwoty 2660 HRK[2] tytułem kosztów postępowania. Wyrokiem z 12 stycznia 2005 roku, zmienionym przez Sąd Okręgowy w Varaždinie (Županijski sud u Varaždinu – dalej „Sąd Okręgowy”) w dniu 15 listopada 2005 roku, Sąd Miejski udzielił skarżącemu upomnienia sądowego (sudska opomena) oraz nakazał mu zapłatę na rzecz I.M. kwoty 2208 HRK[3] tytułem kosztów. W następczych postępowaniach cywilnych o zniesławienie wszczętych przez I.M. przeciwko skarżącemu, sądy powszechne również orzekły na rzecz powoda i przyznały mu odszkodowanie. Wyrokiem z 31 maja 2006 roku, zmienionym przez Sąd Okręgowy w dniu 4 września 2007 roku, Sąd Miejski nakazał skarżącemu zapłatę na rzecz I.M. kwoty 20 000 HRK[4] jako zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie oraz kwotą 6942 HRK[5] tytułem kosztów. Tymczasem inna sprawa cywilna pomiędzy tymi samymi stronami również zakończyła się niekorzystnie dla skarżącego. Wyrokiem z 2 maja 2005 roku Sąd Miejski oddalił powództwo skarżącego o stwierdzenie nieważności ugody sądowej zawartej między nim a I.M. w dniu 15 stycznia 1997 roku oraz nakazał mu zapłatę na rzecz pozwanego kwoty 2318 HRK[6] tytułem kosztów. Ponieważ skarżący nie uiścił w terminie powyższych kwot (dalej „dług”), w dniach 7 września i 31 października 2007 roku I.M. wszczął dwa postępowania egzekucyjne przed Sądem Miejskim, domagając się egzekucji z nieruchomości skarżącego, a konkretnie z jego udziału w domu i przyległym gruncie, który posiadał wraz z żoną. Wspomniana nieruchomość składała się z domu, podwórka i gruntów ornych (pól) o powierzchni odpowiednio 150, 500 i 204 metrów kwadratowych (dalej „nieruchomość”). W dniach 5 listopada 2007 roku i 4 stycznia 2008 roku sąd wydał dwa postanowienia o egzekucji (rješenja o ovrsi) nakazujące zajęcie i sprzedaż udziału skarżącego w nieruchomości. W dniach 10 marca 2008 roku i 2 czerwca 2009 roku Sąd Okręgowy w Varaždinie oddalił odwołania wniesione przez skarżącego i utrzymał w mocy postanowienia. Postanowieniem z 18 marca 2010 roku Sąd Miejski połączył dwa postępowania egzekucyjne. Na rozprawie w dniu 8 kwietnia 2010 roku sąd, w oparciu o informacje dostarczone przez organy podatkowe, ustalił, że wartość udziału skarżącego w nieruchomości wynosi 131 200 HRK[7]. Skarżący nie stawił się na rozprawie, mimo że został prawidłowo zawiadomiony. Postanowieniem z 27 lipca 2010 roku sąd zarządził sprzedaż udziału skarżącego w nieruchomości (zaključak o prodaji, patrz paragraf 48 poniżej) i wyznaczył licytację publiczną na dzień 14 października 2010 roku, na której, zgodnie z prawem, nieruchomość (lub jej udział) nie mogła zostać sprzedana za cenę niższą niż dwie trzecie jej wartości (patrz paragraf 50 poniżej). Na licytacji nie stawili się żadni zainteresowani nabywcy. Skarżący złożył jednak zaświadczenie potwierdzające, że w dniu 8 września 2010 roku wpłacił 14 400 HRK[8] długu i zobowiązał się do zapłaty reszty do Nowego Roku. Ponieważ tego nie uczynił, w dniu 12 stycznia 2011 roku I.M. zwrócił się do sądu z wnioskiem o wyznaczenie drugiej licytacji publicznej. W dniu 17 stycznia 2011 roku skarżący złożył kolejne zaświadczenie potwierdzające, że w dniu 14 stycznia 2011 roku wpłacił 7340 HRK[9] długu i poprosił sąd o niewyznaczanie drugiej licytacji, gdyż resztę długu spłaci stopniowo. W dniu 1 lutego 2011 roku I.M. powtórzył wniosek o drugą licytację i stwierdził, że poprzez wielokrotne obietnice stopniowej spłaty długu w terminach przez siebie wyznaczonych, których nie przestrzegał, skarżący jedynie przedłuża postępowanie egzekucyjne, które trwało do tej pory trzy i pół roku. Postanowieniem z 3 lutego 2011 roku sąd wyznaczył drugą licytację publiczną na dzień 17 marca 2011 roku, na której, zgodnie z prawem, nieruchomość (lub jej udział) nie mogła zostać sprzedana za cenę niższą niż jedna trzecia jej wartości (patrz paragraf 50 poniżej). Na drugiej licytacji jedynie I.M. zaoferował kupno udziału skarżącego w nieruchomości za kwotę 43 734 HRK[10]. Była to cena minimalna dopuszczona przez prawo i odpowiadała jednej trzeciej jej wartości. Pełnomocnik skarżącego poprosił sąd o odroczenie licytacji i zobowiązał się, że skarżący spłaci resztę długu w ciągu trzech miesięcy. Sąd oddalił ten wniosek i wydał postanowienie stwierdzające, że I.M. „spełnił warunki do przyznania [udziału w] nieruchomości”. Określono również, że postanowienie faktycznie przyznające mu udział w nieruchomości (rješenje o dosudi, patrz paragrafy 25 i 50 poniżej) zostanie doręczone w późniejszym terminie. W dniu 21 marca 2011 roku skarżący wpłacił 21 450 HRK[11] długu. W dniu 2 maja 2011 roku poinformował sąd, że tego samego dnia wpłacił kolejne 15 225,75 HRK[12] i tym samym uregulował w całości dług w wysokości 58 415,75 HRK[13] (w skład którego wchodziła kwota główna w wysokości 34 128,43 HRK oraz 24 287,32 HRK ustawowych odsetek za opóźnienie). Pozostało do zapłacenia jedynie koszty postępowania egzekucyjnego. W związku z tym poprosił sąd o umorzenie egzekucji i wydanie postanowienia określającego te koszty, które zobowiązał się zapłacić niezwłocznie. Na rozprawie w dniu 26 października 2011 roku I.M. potwierdził, że w dniu 2 maja 2011 roku skarżący uregulował dług w całości, ale nie pokrył kosztów postępowania egzekucyjnego. W związku z tym poprosił sąd o wydanie postanowienia w przedmiocie kosztów oraz postanowienia o przyznaniu nieruchomości. W dniu 18 listopada 2011 roku sąd wydał postanowienie o przyznaniu (rješenje o dosudi, patrz paragraf 21 powyżej i paragraf 50 poniżej). Stwierdzono w nim, że nieruchomość zostanie wydana (przeniesiona) na rzecz I.M. po wpłaceniu przez niego ceny nabycia, w terminie trzech miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia. Sąd uznał fakt, że skarżący uregulował dług w całości w dniu 2 maja 2011 roku, za nieistotny, ponieważ decyzja o sprzedaży udziału skarżącego w nieruchomości na rzecz I.M. została podjęta wcześniej, w dniu 17 marca 2011 roku (patrz paragraf 21 powyżej). Zauważono jednak, że fakt spłaty długu przez skarżącego zostanie wzięty pod uwagę przy podziale kwoty uzyskanej ze sprzedaży (patrz paragraf 32 poniżej). W szczególności sąd stwierdził następująco: „Biorąc pod uwagę, że nieruchomość została sprzedana w dniu 17 marca 2011 roku na drugiej licytacji publicznej, kiedy ustalono, że oferent I.M. złożył najlepszą ofertę i zaoferował [zapłatę] kwoty 43 734 HRK, tym samym spełniając warunki do przyznania nieruchomości, sąd wydał [niniejsze] postanowienie o przyznaniu ... bez względu na fakt, że dłużnik egzekucyjny w dniu 2 maja 2011 roku uregulował dług w zakresie kwoty głównej i odsetek. Przy zaspokajaniu roszczenia wierzyciela egzekucyjnego sąd wyda postanowienie o podziale, w którym uwzględni fakt, że dłużnik egzekucyjny uregulował dług w zakresie kwoty głównej i odsetek.” W dniu 5 grudnia 2011 roku skarżący odwołał się od tego postanowienia. Argumentował, że uregulował dług w całości kilka miesięcy przed wydaniem przez sąd zaskarżonego postanowienia o przyznaniu. W tym sensie I.M. „zyskał podwójnie”, ponieważ otrzymał zarówno spłatę długu, jak i nabył udział w nieruchomości. Nie było powodu, by sprzedawać jego udział w nieruchomości w celu spłaty tego samego długu. Ponadto stwierdził, że pokryłby również pozostałe do zapłaty koszty postępowania egzekucyjnego, gdyby sąd wydał postanowienie określające ich kwotę, czego nie uczynił. W dniu 16 stycznia 2012 roku Sąd Okręgowy oddalił odwołanie skarżącego i utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie, które tym samym stało się prawomocne. Sąd ten uznał, że niezbędne warunki do sprzedaży udziału skarżącego w nieruchomości na rzecz I.M. zostały już spełnione w dniu 17 marca 2011 roku. Fakt, że później spłacił dług, nie miał wpływu na ważność sprzedaży. W szczególności Sąd Okręgowy stwierdził następująco: „Mając na uwadze fakt, że w dniu 17 marca 2011 roku odbyła się druga licytacja publiczna, na której wierzyciel egzekucyjny wystąpił jako oferent i złożył najlepszą (jedyną) ofertę, oraz biorąc pod uwagę, że po licytacji sąd ustalił, iż wierzyciel egzekucyjny zaoferował najwyższą cenę i spełnił warunki do przyznania nieruchomości zgodnie z art. 98 ust. 3 ustawy o egzekucji, sąd pierwszej instancji był, na podstawie art. 98 ust. 4 [tej] ustawy, uprawniony (i zobowiązany) do wydania zaskarżonego [postanowienia o przyznaniu] ... Fakt, że dłużnik egzekucyjny po [drugiej licytacji] publicznej, w dniu 2 maja 2011 roku uregulował w całości roszczenie wierzyciela, nie ma znaczenia dla ważności zaskarżonego postanowienia, niezależnie od nieuzasadnionej (czasowej) luki pomiędzy licytacją a wydaniem zaskarżonego postanowienia. [Wynika to z tego], że na licytacji w dniu 17 marca 2011 roku, która odbyła się zgodnie z [odpowiednimi] przepisami ustawy o egzekucji, ustalono, że wierzyciel egzekucyjny zaoferował najwyższą cenę i spełnił warunki do przyznania nieruchomości. [Dlatego] zdarzenia, które nastąpiły później, nie mogą podważyć przyznania nieruchomości, ani wspomniane zdarzenie nie może stanowić podstawy do umorzenia egzekucji zgodnie z ustawą o egzekucji.” W dniu 27 lutego 2012 roku skarżący wniósł skargę konstytucyjną na postanowienie Sądu Okręgowego, powołując się na naruszenie jego konstytucyjnego prawa do rzetelnego procesu. W dniu 7 marca 2012 roku I.M. poinformował sąd, że wpłacił cenę nabycia i przedłożył na to dowód. Postanowieniem z 24 kwietnia 2012 roku (zaključak o predaji, patrz paragraf 51 poniżej) Sąd Miejski wydał (przeniósł) udział skarżącego w nieruchomości na rzecz I.M. W dniu 29 czerwca 2012 roku dział ksiąg wieczystych sądu wpisał go do księgi wieczystej jako współwłaściciela nieruchomości w miejsce skarżącego. Postanowieniem z 24 maja 2012 roku Sąd Konstytucyjny (Ustavni sud Republike Hrvatske) uznał skargę konstytucyjną skarżącego z dnia 27 lutego 2012 roku za niedopuszczalną (patrz paragraf 28 powyżej). Sąd ten stwierdził, że zaskarżone postanowienie nie podlega kontroli konstytucyjnej. W dniu 17 września 2012 roku Sąd Miejski wydał postanowienie o podziale (rješenje o namirenju, patrz paragraf 54 poniżej), rozdzielając kwotę 43 734 HRK[14] wpłaconą przez I.M. do sądu za udział skarżącego w nieruchomości. Sąd określił koszty postępowania egzekucyjnego, które obciążały skarżącego, na kwotę 10 703,12 HRK[15] i zwrócił tę kwotę I.M. Pozostała kwota 33 030,88 HRK[16] została wypłacona skarżącemu. W dniu 14 grudnia 2012 roku Sąd Okręgowy oddalił odwołanie skarżącego od tego postanowienia. W dniu 27 lutego 2013 roku wniósł skargę konstytucyjną na postanowienie Sądu Okręgowego. Postanowieniem z 25 kwietnia 2013 roku Sąd Konstytucyjny uznał tę skargę konstytucyjną za niedopuszczalną, stwierdzając, że zaskarżone postanowienie nie podlega kontroli konstytucyjnej. Postanowieniem z 20 stycznia 2013 roku Sąd Miejski stwierdził zakończenie egzekucji. Odwołanie skarżącego od tego postanowienia zostało oddalone przez Sąd Okręgowy w dniu 26 marca 2013 roku. W dniu 23 maja 2013 roku I.M. wszczął postępowanie nieprocesowe przed Sądem Miejskim przeciwko żonie skarżącego, składając wniosek o podział współwłasności. Ponieważ nieruchomość nie mogła zostać fizycznie podzielona, domagał się podziału poprzez sprzedaż, w której dochód zostałby rozdzielony między współwłaścicieli. Ponieważ żona skarżącego sprzeciwiła się podziałowi, postanowieniem z 2 lipca 2013 roku sąd umorzył postępowanie nieprocesowe i polecił I.M. wszczęcie odrębnego postępowania cywilnego przeciwko niej w tym celu. W dniu 17 lipca 2013 roku I.M. wniósł powództwo cywilne przeciwko żonie skarżącego zgodnie z poleceniem, do tego samego sądu. Domagał się podziału współwłasności w ten sam sposób, jak w swoim wniosku z dnia 23 maja 2013 roku. Wyrokiem z 6 listopada 2014 roku Sąd Miejski orzekł na rzecz powoda i zarządził podział poprzez sprzedaż oraz podział dochodu między współwłaścicieli. Nakazał również żonie skarżącego zapłatę na rzecz powoda kwoty 4050 HRK[17] tytułem kosztów. Odwołała się od wyroku, a postępowanie jest obecnie w toku przed sądem drugiej instancji. Tymczasem, w dniu 3 lipca 2013 roku I.M. wszczął również inne postępowanie cywilne przed Sądem Miejskim przeciwko skarżącemu, domagając się zapłaty czynszu za korzystanie z nieruchomości. Wyjaśnił, że skarżący nadal mieszkał w domu nawet po tym, jak I.M. nabył udział skarżącego. Jako współwłaściciel był więc uprawniony do dochodzenia od skarżącego połowy czynszu, za jaki dom mógłby zostać wynajęty. To postępowanie jest nadal w toku przed sądem pierwszej instancji.


Skarżąca urodziła się w 1962 roku i mieszka w Moskwie. 1 lutego 1994 r. F. kupił mieszkanie o powierzchni 19,3 m² przy ul. Nagatinskaja Nabiereżnaja 22-2-68 w Moskwie. 23 lipca 1997 r. F. zmarł bez testamentu i bez spadkobierców. Zgodnie z informacją Rządu, jego mieszkanie zostało zamknięte i opieczętowane przez spółkę zarządzającą budynkami. W nieokreślonym dniu N. wytoczyła powództwo cywilne, domagając się uznania za spadkobiercę ustawowy F. Władze miasta Moskwa wzięły udział w postępowaniu jako pozwany. 8 lutego 2010 r. Sąd Rejonowy Simonowski w Moskwie uwzględnił jej powództwo i uznał jej prawo własności do mieszkania F. Wyrok uprawomocnił się 19 lutego 2010 r. 14 maja 2010 r. N. sprzedała mieszkanie K. Transakcja została zarejestrowana przez Federalną Służbę Rejestracji. 24 czerwca 2010 r. Sąd Miejski w Moskwie uchylił wyrok z 8 lutego 2010 r. na skutek odwołania i oddalił powództwo N. 6 lipca 2010 r. K. sprzedał mieszkanie skarżącej. 21 lipca 2010 r. Federalna Służba Rejestracji zarejestrowała umowę sprzedaży oraz przeniesienie prawa własności mieszkania na skarżącą. W nieokreślonym dniu Departament Mieszkalnictwa wytoczył powództwo cywilne, twierdząc, że N. błędnie uznano za spadkobiercę ustawowego F. i że to miasto Moskwa powinno odziedziczyć jego mienie. 8 listopada 2012 r. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo Departamentu Mieszkalnictwa. Orzekł o przeniesieniu prawa własności mieszkania na miasto oraz odebraniu mieszkania skarżącej. Sąd uznał również, że skarżąca nie wykazała należytej staranności przy zakupie mieszkania od K. i nie może zostać uznana za nabywcę w dobrej wierze. 4 lutego 2013 r. Sąd Miejski w Moskwie utrzymał w mocy wyrok z 8 listopada 2012 r. na skutek odwołania skarżącej. 15 kwietnia 2015 r. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo Departamentu Mieszkalnictwa przeciwko skarżącej i nakazał jej eksmisję. Zgodnie z informacją Rządu, skarżąca nie została eksmitowana i nadal zamieszkuje w mieszkaniu. 9 grudnia 2013 r. Sąd Rejonowy Perowski w Moskwie uwzględnił powództwo skarżącej o odszkodowanie przeciwko K., przyznając jej, między innymi, 4 060 006 rubli rosyjskich (RUB). K. wniósł odwołanie. 20 marca 2014 r. Sąd Miejski w Moskwie utrzymał w mocy wyrok z 9 grudnia 2013 r. na skutek odwołania. Zgodnie z informacją Rządu, komornik nie ustalił miejsca pobytu K. ani nie zlokalizował żadnego elementu jego majątku. Wyrok korzystny dla skarżącej pozostaje niewykonany. Postępowanie egzekucyjne nadal trwa.


Skarżący urodził się w 1944 roku i mieszka w Sliema. Skarżący jest właścicielem nieruchomości o nazwie „London” przy ulicy Moroni 1, Gzira, Malta (dom dwupiętrowy, ze schodami umożliwiającymi dostęp do drugiego piętra, każde piętro ma dwa główne pokoje i mniejszy pokój, a także taras; oraz z dodatkowymi pokojami na dachu (dalej „nieruchomość”)). Po śmierci wujka skarżącego w dniu 16 lipca 1975 r., skarżący i pięciu innych spadkobierców odziedziczyło spadek po wujku, w tym nieruchomość. Na mocy aktu podziału z dnia 30 kwietnia 1980 r. nieruchomość została przyznana skarżącemu jako jedynemu właścicielowi. W 1976 r. nieruchomość została zarekwirowana i przydzielona P.S. W 1987 r. skarżący dowiedział się, że w nieokreślonym terminie P.S. wyprowadził się z nieruchomości i oddał klucze władzom, a następnie nieruchomość została zajęta przez pewnego C.C., który nie miał do niej tytułu prawnego (ponieważ nie została mu ona przydzielona przez władze). Skarżący złożył skargę do Housing Authority, która zamiast potępić nielegalne zajęcie, w dniu 23 maja 1988 r. wydała nowy nakaz rekwirowania, przydzielając nieruchomość C.C. Następnie C.C. uzyskał pozwolenie na budowę w celu przeprowadzenia prac adaptacyjnych w nieruchomości. Prace zostały wykonane bez zgody skarżącego, jako właściciela. Przez lata trwania nakazu rekwirowania skarżący miał otrzymywać roczny czynsz w wysokości 40 lir maltańskich (MTL) (około 93 euro (EUR)) od Housing Authority. Kwota ta została zwiększona do 80 MTL (około 185 EUR) w 2010 r. lub około tej daty. Jednak Housing Authority nie wypłaca skarżącemu od 2003 r., ani nie wynika, aby czynsz został złożony do depozytu sądowego. Zdaniem Rządu skarżący nigdy nie wystąpił o taką płatność do władz. Skarżący uważał, że te kwoty były znacznie poniżej wartości czynszowej nieruchomości. Po wielokrotnym bezskutecznym pisaniu do Housing Authority, w dniu 20 października 2009 r. skarżący wszczął postępowanie o konstytucyjne środki prawne przeciwko Housing Authority i Prokuratorowi Generalnemu. Wniósł o stwierdzenie przez sąd, że nakazy rekwirowania naruszyły jego prawa na mocy artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji. W konsekwencji domagał się uchylenia nakazu oraz zwolnienia nieruchomości na jego rzecz z wolnym i niezajętym posiadaniem. Domagał się również przyznania odszkodowania za zajęcie lokalu, a także wszelkich innych odpowiednich środków naprawczych. W zakresie istotnym trzeci paragraf jego wniosku dotyczący faktów w sprawie brzmi następująco:
„W 1987 r., po tym jak skarżący odziedziczył nieruchomość, odkrył, że pewien PS wyprowadził się z nieruchomości...”.
Następnie w paragrafie czwartym określono, że „23 maja 1988 r. ta sama władza ponownie zarekwirowała tę samą nieruchomość za pomocą nakazu rekwirowania nr 16830”. W paragrafie dziesiątym skarżący zauważył, że jego prawa są naruszane w wyniku „powyższego nakazu rekwirowania”. Wreszcie, jego pierwsze żądanie do sądu brzmiało, że sąd powinien „uznać powyższe rekwirowanie... za naruszające...”, a jego drugie żądanie brzmiało „uchylić wszystkie nakazy rekwirowania wydane przeciwko skarżącym” (tannulla l-ordni ta’ rekwizzjoni kollha rilevanti maħrugin kontra tagħhom). Zdaniem Rządu, składając zeznania w sądzie w dniu 30 listopada 2009 r., skarżący wspomniał o akcie podziału z dnia 30 kwietnia 1980 r. Jednocześnie przyznał, że nie kwestionował nakazu rekwirowania wydanego w 1976 r. (nie dostarczono na to dowodu). W oczekiwaniu na wynik postępowania sąd wyznaczył biegłego do wyceny nieruchomości. Zgodnie z raportem z dnia 21 stycznia 2010 r. biegły uznał, że roczna wartość czynszowa nieruchomości na rynku w 1987 r. wynosiła 249 MTL (około 580 EUR), a w 2010 r. wynosiła 1 223,50 MTL (około 2 850 EUR). Jej wartość rynkowa sprzedaży została oszacowana na 95 000 EUR. Wyrokiem z dnia 14 lipca 2011 r. Sąd Cywilny (Pierwsza Izba), działając w swoim zakresie jurysdykcji konstytucyjnej, uznał rację skarżącego. Uznał, że chociaż środek był legalny i dążył do legitymnego celu, skarżący poniósł naruszenie swoich praw własności z powodu braku proporcjonalności środka, w zakresie, w jakim obciążał on skarżącego nieproporcjonalnym ciężarem, biorąc pod uwagę niską kwotę czynszu w porównaniu do rynkowej wartości czynszowej nieruchomości. Uznał jednak, że środek nie był nadużyciem, ponieważ C.C. cierpiał na niepełnosprawność fizyczną i żył z zasiłków społecznych. Wymagał więc zakwaterowania odpowiedniego do jego potrzeb, aby uniknąć trudności, a przedmiotowa nieruchomość była odpowiednia do tego celu. Sąd stwierdził dalej, że Prokurator Generalny nie powinien być wezwany jako pozwany w sprawie (m’huwiex leġittimu kontradittur). Skarżący został zatem zobowiązany do zapłaty własnych kosztów postępowania, a także kosztów Prokuratora Generalnego (łącznie około 2 950 EUR). Sąd uznał, że biorąc pod uwagę, że naruszenie wynikło wyłącznie z braku sprawiedliwej równowagi, nie było konieczne uchylenie nakazu rekwirowania i zwolnienie nieruchomości. Powołując się na krajowe orzecznictwo, stwierdził:
„... chociaż ten [konstytucyjny] sąd ma szeroki zakres swobody w wydawaniu jakiegokolwiek postanowienia, które może uznać za istotne w celu ochrony artykułów 33-45 Konstytucji oraz praw człowieka i podstawowych wolności zdefiniowanych w Konwencji, taka swoboda nie była nieograniczona i była ograniczona przez system sądowy kraju, który nie pozwalał temu sądowi [jurysdykcji konstytucyjnej] zmieniać praw krajowych, ani nie mógł uczynić obowiązkowym działania, które zgodnie z prawem krajowym było uznaniowe, ani nie mógł nakazać Housing Authority zapłaty czynszu lub odszkodowania o wyższej wartości niż przewidziana w odpowiednim prawie. Odszkodowanie, jeśli w ogóle, które może zostać wypłacone przez ten sąd [jurysdykcji konstytucyjnej], jest to odszkodowanie za stwierdzone naruszenie.”
Sąd przyznał skarżącemu 21 000 EUR. Uznał odszkodowanie za sprawiedliwe i słuszne w okolicznościach sprawy i na podstawie zebranych dowodów, biorąc pod uwagę w szczególności następujące czynniki: że nieruchomość podlegała nakazowi rekwirowania od 1976 r., ale dotyczyło to skarżącego od 1988 r., kiedy odziedziczył nieruchomość (sic.); przez szereg lat C.C. płacił Housing Authority 40 MTL rocznie i dopiero niedawno (sic.) czynsz został zwiększony do 80 MTL; że skarżący otrzymywał płatność tylko do 2003 r.; że wartość czynszowa nieruchomości na rynku w 1987 r. wynosiła 249 MTL (około 580 EUR), a w 2010 r. wynosiła 1 223,50 MTL (około 2 850 EUR); i wreszcie, że nakaz rekwirowania został wydany w interesie publicznym w celu zapewnienia zakwaterowania osobom potrzebującym, a tym samym wypłacalne odszkodowanie mogło być niższe niż pełna wartość rynkowa. Skarżący odwołał się, skarżąc, że sąd nie uchylił nakazu rekwirowania i nie zwrócił mu nieruchomości mimo uznania jego racji. Pozostał więc ofiarą sytuacji, ponieważ sąd nie przyznał mu odpowiedniego środka zadośćuczynienia za naruszenie. Skarżył się również, że odszkodowanie było znacznie zbyt niskie i nie zostało ustalone zgodnie z obowiązującą wartością rynkową. Argumentował dalej, że Prokurator Generalny był właściwym pozwanym, biorąc pod uwagę, że wysokość czynszu zależała od prawa, co w konsekwencji było również kwestią w sprawie. Z pism procesowych nie wynika, aby skarżący wyraźnie podniósł kwestię odszkodowania w odniesieniu do lat przed 1988 r., podczas których był już właścicielem nieruchomości. Housing Authority i Prokurator Generalny również odwołali się. Zgadzali się z meritum wyroku pierwszej instancji, ale wnioskowali do sądu o obniżenie przyznanego odszkodowania, które zostało przyznane arbitrio boni viri i nie na podstawie właściwych obliczeń, a to zwłaszcza dlatego, że skarżący czekał dwadzieścia lat przed wszczęciem postępowania. Rozprawa odbyła się w dniu 14 listopada 2011 r. Wyrokiem z dnia 24 lutego 2012 r. Sąd Konstytucyjny obniżył kwotę odszkodowania do 16 000 EUR. Uznał również, że skarżący powinien zostać ukarany za opóźnienie (dwadzieścia lat od objęcia nieruchomości w posiadanie) w wszczęciu postępowania, jak to zrobiono w innych sprawach krajowych. Zauważył, że zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, kontrola państwa nad poziomem czynszów może często powodować znaczne obniżenie kwoty pobieranego czynszu; w okolicznościach niniejszej sprawy nie było zatem właściwe przyznawanie odszkodowań zgodnie z wartościami rynkowymi. Uznał, że sąd pierwszej instancji był wolny, aby przyznać odszkodowanie z uwzględnieniem zasad słuszności, i słusznie nie przyznał odszkodowania za okres przed 1988 r., datą, w której skarżący stał się właścicielem nieruchomości (sic.) i przed którą nie miał z nią żadnego związku. Sąd Konstytucyjny odmówił również uchylenia nakazu, biorąc pod uwagę, że został on wydany legalnie i dążył do legitymnego celu. Uznał, że w takich okolicznościach nie było właściwe (mhux indikat) zwolnienie nieruchomości i eksmisja najemcy (jak również stwierdzono w poprzednich sprawach, a mianowicie Carmen Cassar przeciwko Dyrektorowi Zakwaterowania Społecznego, wyrok Sądu Konstytucyjnego z 12 lipca 2011 r. i Gatt przeciwko Prokuratorowi Generalnemu, wyrok Sądu Konstytucyjnego z 5 lipca 2011 r.), ani nie mógł nałożyć wyższego czynszu na przyszłość, gdy taki czynsz nie był przewidziany przez prawo (jak również stwierdzono w sprawie Cassar, cytowanej powyżej). Podkreślił, że jego rola ogranicza się do przyznania odszkodowania za stwierdzone naruszenie. To samo stwierdził również Europejski Trybunał Praw Człowieka. Odszkodowanie w sprawach o charakterze konstytucyjnym nie jest równoznaczne ze szkodą cywilną, która może być dochodzona przed sądami powszechnej jurysdykcji. Sąd Konstytucyjny potwierdził dalej, że właściwym pozwanym był wyłącznie Housing Authority, a nie Prokurator Generalny, ponieważ skarżący nie kwestionował konstytucyjnej ważności samego prawa, ale wyłącznie nakaz rekwirowania wydany w odniesieniu do jego nieruchomości. Sąd Konstytucyjny utrzymał w mocy postanowienie sądu pierwszej instancji w zakresie kosztów i nakazał skarżącemu zapłacenie kosztów wszystkich stron związanych z odwołaniem. W wyniku tego wyroku skarżący musiał zapłacić swoją część kosztów postępowania, a także koszty Prokuratora Generalnego w pierwszej instancji oraz koszty wszystkich stron w postępowaniu odwoławczym.