Skarżąca urodziła się w 1954 roku i mieszka w Opfikon. Skarżąca była zatrudniona jako fryzjerka od 1993 roku i posiadała obowiązkowe ubezpieczenie od wypadków na mocy Federalnej Ustawy o Ubezpieczeniu od Wypadków (patrz poniżej odpowiednie prawo krajowe). 28 sierpnia 1995 roku została potrącona przez motocykl podczas przechodzenia przez jezdnię i upadła na plecy. Została hospitalizowana na jedną noc z powodu podejrzenia wstrząsu mózgu wynikającego z uderzenia głową o ziemię. 2 października 1995 roku skarżąca została zbadana przez reumatologa, który zdiagnozował u niej uraz szyi i możliwy uraz czaszkowy. 6 grudnia 1995 roku lekarz rodzinny zaświadczył, że jej obrażenia spowodowały całkowitą niezdolność do pracy do końca roku. 29 stycznia 1996 roku skarżąca została zbadana w Szpitalu Uniwersyteckim w Zurychu. Lekarz badający ją przewidział, że może ona stopniowo powrócić do pracy. Mimo to, 12 czerwca 1996 roku inny lekarz w tym samym szpitalu orzekł, że skarżąca jest całkowicie niezdolna do pracy. Na wniosek jej firmy ubezpieczeniowej stan zdrowia skarżącej został oceniony za pomocą badań ortopedycznych, neurologicznych, neuropsychologicznych i psychiatrycznych przez centrum medycznych badań rentowych (COMAI) w St. Gallen. Na podstawie oceny przeprowadzonej przez to centrum orzekło, że skarżąca jest w pełni zdolna do pracy od lutego 1997 roku. Decyzją z 23 stycznia 1997 roku firma ubezpieczeniowa poinformowała skarżącą, że prawo do zasiłków dziennych wygaśnie 1 kwietnia 1997 roku. 4 lutego 1997 roku skarżąca wniosła sprzeciw od tej decyzji, dołączając raport neurologa, który potwierdził niemal stałe bóle głowy, ograniczony ruch głowy, promieniowanie bólu w kierunku ramion i rąk z zaburzeniami czucia oraz zaburzenia snu. Ponadto specjalista podejrzewał, że skarżąca doznała urazu szyi (tzw. smagnięcia) i że dotknięta jest dysfunkcją neuropsychologiczną. We wrześniu 1997 roku firma ubezpieczeniowa odrzuciła skargę skarżącej, nie znajdując związku przyczynowego między wypadkiem a jej problemami zdrowotnymi. Skarżąca odwołała się do Sądu Ubezpieczeń Społecznych Kantonu Zurych (Sozialversicherungsgericht des Kantons Zürich). Decyzją z 24 sierpnia 2000 roku Sąd Ubezpieczeń Społecznych uwzględnił odwołanie skarżącej. Uchylił decyzję firmy ubezpieczeniowej i przekazał sprawę do dalszego wyjaśnienia. Biorąc pod uwagę częściowe sprzeczności istniejące między różnymi raportami medycznymi, sąd uznał, że skutki wypadku dla stanu zdrowia skarżącej nie zostały wystarczająco ustalone. Ponadto wątpliwości budziło, czy skarżąca doznała urazu szyi i kręgosłupa. Firma ubezpieczeniowa została zatem zobowiązana do wyjaśnienia sprawy. Następnie firma ubezpieczeniowa zleciła badanie multidyscyplinarne, które zostało przeprowadzone przez instytut biegłych lekarzy w Bazylei. W swoim raporcie biegli stwierdzili, że skarżąca jest całkowicie niezdolna do wykonywania obowiązków wymaganych w jej zawodzie. Jednakże firma ubezpieczeniowa zakwestionowała ten raport, gdy odkryła, że lekarz uczestniczący w jego przygotowaniu wcześniej przeprowadził prywatne badanie skarżącej na wczesnym etapie postępowania. Firma ubezpieczeniowa zleciła więc inny raport medyczny, który został dostarczony 11 listopada 2002 roku. Raport stwierdzał istnienie związku przyczynowego między wypadkiem a uszkodzeniem zdrowia skarżącej i był załączony do raportu neuropsychologicznego, który odnotował dysfunkcję mózgu następującą po urazie głowy. Tymczasem decyzją z 21 marca 2002 roku właściwy organ ubezpieczeń społecznych (Sozialversicherungsanstalt) Kantonu Zurych przyznał skarżącej pełną rentę inwalidzką z mocą wsteczną. Następnie skarżąca zwracała się kilkakrotnie do firmy ubezpieczeniowej o odniesienie się do obowiązku przyznania jej świadczeń ubezpieczeniowych. 5 października 2003 roku inny raport biegłego zlecony przez firmę ubezpieczeniową został przygotowany wyłącznie na podstawie wcześniejszych badań. Biegły lekarz potwierdził istnienie związku przyczynowego między wypadkiem a problemami zdrowotnymi skarżącej i stwierdził, że choroba skarżącej doprowadziła do całkowitej niezdolności do pracy. 14 stycznia 2005 roku firma ubezpieczeniowa wydała decyzję potwierdzającą wygaśnięcie świadczeń skarżącej od 1 kwietnia 1997 roku. Skarżąca wniosła skargę na tę decyzję. 11 czerwca 2005 roku inny niezależny lekarz stwierdził, wyłącznie na podstawie wcześniej sporządzonych raportów medycznych, że te ustalenia medyczne nie były wystarczająco jasne w zakresie związku przyczynowego. Jego zdaniem niezdolność do pracy skarżącej wynosiła nie więcej niż 20%. Silnie skrytykował również podejście i ustalenia innych biegłych lekarzy. Na podstawie tego raportu, 22 września 2005 roku firma ubezpieczeniowa oddaliła skargę skarżącej z powodu braku związku przyczynowego między wypadkiem a jej stanem zdrowia. Skarżąca odwołała się, argumentując, że większość raportów medycznych stwierdziła istnienie związku przyczynowego i że jedyny raport negujący istnienie takiego związku opierał się wyłącznie na raportach medycznych innych biegłych, a nie na bezpośrednim badaniu. 28 grudnia 2005 roku Sąd Ubezpieczeń Społecznych uznał istnienie związku przyczynowego między wypadkiem a problemami zdrowotnymi, na które skarżyła się skarżąca, i uwzględnił jej odwołanie. Sprawa została przekazana do firmy ubezpieczeniowej w celu rozstrzygnięcia prawa skarżącej do świadczeń ubezpieczeniowych. Następnie firma ubezpieczeniowa zaprosiła skarżącą do poddania się medycznej ocenie jej zdolności funkcjonalnych, na co ta się nie zgodziła. Skarżąca otrzymała wtedy formalne wezwanie w rozumieniu art. 43 ust. 3 Ustawy o Ubezpieczeniach Społecznych, wzywające ją do poddania się wspomnianej ocenie i ostrzegające o prawnych konsekwencjach niedokonania tego, wskazanych w tym przepisie (patrz poniżej § 38). Nie wspomniano o możliwości tajnego monitorowania. Następnie, w dniach 3, 10, 16 i 26 października 2006 roku, skarżąca była monitorowana przez prywatnych detektywów, zatrudnionych przez firmę ubezpieczeniową. Nadzór przeprowadzano w cztery różne dni w okresie dwudziestu trzech dni i trwał kilka godzin za każdym razem. Detektywi podążali za skarżącą na duże odległości. Po nadzorze sporządzono szczegółowy zapis monitorowania. Zgodnie z tym raportem, skarżąca zdawała się uświadomić sobie tajny nadzór w ostatnim dniu realizacji środka. Decyzją z 17 listopada 2006 roku firma ubezpieczeniowa odmówiła przedstawicielowi skarżącej dostępu do raportu z nadzoru. Skarżąca wniosła wtedy skargę do organu nadzorczego, mianowicie Federalnego Urzędu Zdrowia Publicznego, wnosząc o niedecydowanie w sprawie jej prawa do świadczeń. 14 grudnia 2006 roku firma ubezpieczeniowa wysłała raport prywatnych detektywów do skarżącej. Raport obejmował nagrania z nadzoru i stwierdzał, że uznało za konieczne przeprowadzenie nowej oceny neurologicznej skarżącej. Skarżąca odmówiła jednak poddania się dalszym badaniom i zażądała podjęcia decyzji w sprawie jej świadczeń. Decyzją z 2 marca 2007 roku firma ubezpieczeniowa ponownie odmówiła przyznania skarżącej jakichkolwiek świadczeń na podstawie obrazów zarejestrowanych podczas nadzoru i jej odmowy poddania się badaniu neurologicznemu. Skarżąca wniosła skargę na tę decyzję, dochodząc renty na podstawie stopnia niepełnosprawności wynoszącego 100%, a także odszkodowania za uszkodzenie integralności fizycznej. Poprosiła również o zniszczenie akt sprawy dotyczącej nadzoru. 12 kwietnia 2007 roku inny neurolog powołany przez firmę ubezpieczeniową, dr H., wydał anonimową opinię biegłego opartą na dowodach i sporządzoną z uwzględnieniem wszystkich wcześniejszych badań i ocen medycznych oraz obrazów z nadzoru. Stwierdził, że niezdolność do pracy skarżącej wynosi 10%. Ponadto oszacował uszkodzenie integralności fizycznej skarżącej na 5% do 10%. Na podstawie analizy obrazów z nadzoru stwierdził, że ograniczenie jej zdolności do prowadzenia normalnego życia było minimalne. 14 marca 2008 roku Federalny Urząd Zdrowia Publicznego wyznaczył firmie ubezpieczeniowej termin rozstrzygnięcia skargi skarżącej. Decyzją z 10 kwietnia 2008 roku firma ubezpieczeniowa odrzuciła wniosek skarżącej o zniszczenie obrazów i postanowiła przyznać jej zasiłki dzienne i rentę na podstawie stopnia niepełnosprawności wynoszącego 10%. 6 maja 2008 roku skarżąca wniosła odwołanie do Sądu Ubezpieczeń Społecznych, dochodząc odszkodowania za uszkodzenie integralności fizycznej oraz renty inwalidzkiej opartej na 70% niepełnosprawności. Ponadto dochodziła odsetek w wysokości 5% od zaległych zasiłków dziennych niezapłaconych od czasu wypadku. Poprosiła również o usunięcie z akt sprawy opinii biegłego dotyczącej dowodów, z uwzględnieniem materiałów wynikających z nadzoru. Skarżąca skarżyła się, że nadzór był „naganny i nieodpowiedni” i stanowił „atak na jej osobowość”. 29 maja 2009 roku Sąd Ubezpieczeń Społecznych orzekł na korzyść skarżącej. W szczególności orzekł, że z powodu braku podstawy prawnej dla nadzoru zapis monitorowania nie był dopuszczalny jako dowód. W rezultacie odmówił jakiejkolwiek wartości dowodowej opinii biegłego opartej na dowodach, która uwzględniała nielegalny nadzór. Ponadto, zgodnie z wcześniejszą decyzją sądu z 28 grudnia 2005 roku, skarżąca nie była zobowiązana do poddania się dalszym badaniom. Dlatego miała prawo odmówić medycznej oceny jej zdolności funkcjonalnych. Firma ubezpieczeniowa wniosła apelację od tej decyzji do Sądu Federalnego, krytykując w szczególności wysokość świadczeń, które mają zostać przyznane skarżącej. Wyrokiem z 29 marca 2010 roku, o którym skarżąca została powiadomiona 19 kwietnia 2010 roku, Sąd Federalny orzekł, że zgodnie ze swoim wcześniejszym orzecznictwem (patrz poniżej § 43), nadzór nad skarżącą przez prywatnych detektywów był legalny, a zatem akt nadzoru stanowił ważny dowód. Po ocenie akt nadzoru stwierdził, że raporty medyczne stoją w sprzeczności z obrazami i nagraniami wideo pokazującymi skarżącą wyprowadzającą psa, prowadzącą samochód na duże odległości, robiącą zakupy, niosącą zakupy i otwierającą bagażnik samochodu, unosząc ręce nad głowę bez zauważalnych ograniczeń lub niezwykłego zachowania. Ponadto stwierdził, że istniały rozbieżności nie tylko między wynikami nadzoru a raportami medycznymi, ale także między raportami medycznymi sporządzonymi przed nadzorem. Wreszcie badanie skarżącej przez neurologa było konieczne i dopuszczalne, ponieważ wcześniej odmówiła ona poddania się ocenie zdolności funkcjonalnych i badaniu neurologicznemu, które były wymagane w okolicznościach sprawy. W związku z tym Sąd Federalny odmówił wartości dowodowej nie tylko raportom medycznym poświadczającym całkowitą niezdolność do pracy skarżącej, ale także raportom poświadczającym jej niezdolność do pracy w mniejszym stopniu. Dlatego firma ubezpieczeniowa działała poprawnie, zamawiając ponowną ocenę jej zdolności do pracy poprzez krytyczną analizę wszystkich wcześniejszych raportów medycznych. Po analizie tego raportu biegłego opartego na dowodach Sąd Federalny uznał, że jego ustalenia są przekonujące. Uchylił decyzję Sądu Ubezpieczeń Społecznych, z wyjątkiem rozważań dotyczących odsetek od zaległości. Następnie skarżąca złożyła wniosek do Sądu Federalnego o wykładnię jego decyzji w świetle ustalonego orzecznictwa dotyczącego wartości dowodowej raportów medycznych. Sąd Federalny oddalił jej wniosek, stwierdzając, że złożyła wniosek nie w celach zdefiniowanych w tym środku prawnym, lecz w celu podniesienia zarzutu naruszenia artykułów 6 i 8 Konwencji.


Skarżący urodził się w 1974 roku i mieszka we Lwowie. Zgodnie z twierdzeniami skarżącego, około godziny 19:00 20 lutego 2002 r. został zatrzymany na ulicy przez funkcjonariuszy straży miejskiej (муніципальна дружина) i doprowadzony do Lwowskiego Ośrodka Medycznego Wytrzeźwiania, mimo że był trzeźwy. Y.B., ratownik medyczny pracujący w ośrodku, po zbadaniu jedynie wyglądu skarżącego i bez przeprowadzenia jakichkolwiek badań laboratoryjnych, stwierdził, że cierpi on na „stan nietrzeźwości w stopniu średnim”. W konsekwencji skarżący został zatrzymany w ośrodku w celu wytrzeźwienia. Około godziny 7:00 21 lutego 2002 r. personel ośrodka wytrzeźwiania poinformował telefonicznie matkę skarżącego o miejscu pobytu jej syna i poprosił ją o odbiór go z ośrodka. Około godziny 8:00 tego samego dnia matka skarżącego przybyła i odprowadziła go do domu, po uiszczeniu opłaty za usługę w wysokości 34,80 hrywien (UAH) (około 7 euro). Przed wypisaniem skarżący podpisał protokół zatrzymania („protokół zatrzymania”), w którym stwierdzono, że został umieszczony w ośrodku wytrzeźwiania 20 lutego 2002 r. o godzinie 22:20 po wypiciu 250 mililitrów wódki i że nie ma zastrzeżeń do personelu ośrodka. Protokół ten zawierał również nieczytelne odręczne uwagi ratownika medycznego dotyczące tętna skarżącego i innych wskaźników zdrowotnych zapisanych przy jego umieszczeniu w ośrodku. Około godziny 13:00 22 lutego 2002 r. skarżący złożył skargę lekarzowi w Lwowskiej Miejskiej Klinice Nr 3 („Klinika Miejska”), że 20 lutego 2002 r. został arbitralnie zatrzymany w ośrodku wytrzeźwiania, mimo że był trzeźwy, oraz pobity przez funkcjonariuszy straży miejskiej w odpowiedzi na jego pokojowe protesty. Tego samego dnia stwierdzono brak alkoholu w moczu skarżącego. Stwierdzono również u niego stłuczenia na jednym z łokci oraz w okolicy brwi. Tego samego dnia personel medyczny powiadomił policję, że skarżący skarżył się na pobicie. Od 25 lutego 2002 r. do 18 marca 2002 r. skarżący był dalej leczony ambulatoryjnie w swojej lokalnej przychodni z powodu powyższych obrażeń. 15 kwietnia 2002 r. Lwowska Policja Obwodowa skierowała do skarżącego list, w którym wskazała, że zawiadomienie Kliniki Miejskiej dla policji z 22 lutego 2002 r. dotyczące skargi skarżącego na rzekome pobicie zostało zarejestrowane w ich dzienniku. Dalsza część listu zawierała informację, że K., funkcjonariusz policji, został wyznaczony do przeprowadzenia dochodzenia w tej sprawie. Został uznany za winnego zaniedbania podlegającego ukaraniu dyscyplinarnemu, w szczególności za nieprzesłuchanie zainteresowanych stron. Skarżącemu udzielono również zapewnienia, że skarga będzie dalej badana. 3 lipca 2002 r. skarżący otrzymał list od lwowskiej prokuratury, w którym stwierdzono, że dochodzenie w sprawie jego skarg dotyczących działań funkcjonariuszy straży miejskiej i ratownika medycznego z ośrodka wytrzeźwiania zakończyło się stwierdzeniem, że te skargi były bezzasadne. W licznych przypadkach między lipcem 2002 r. a kwietniem 2003 r. skarżący skarżył się do różnych wydziałów prokuratury, że jego zarzuty dotyczące złego traktowania nie zostały należycie zbadane – w szczególności, że żadna ze stron zainteresowanych nie została nigdy przesłuchana. W różnych terminach prokuratura odpowiadała, że te skargi były bezzasadne i że 3 lipca 2002 r. skarżący otrzymał już właściwą odpowiedź. Po otrzymaniu ostatniego listu w tej sprawie (z dnia 11 lipca 2003 r.) skarżący nie kontynuował prób wszczęcia śledztwa przez prokuraturę. 20 sierpnia 2007 r. Lwowska Prokuratura Obwodowa, po zarchiwizowaniu materiałów akt sprawy, je zniszczyła; uczyniła to, ponieważ ustawowy termin archiwizowania akt sprawy po zakończeniu odpowiedniego śledztwa upłynął. W lipcu 2002 r. skarżący wniósł powództwo cywilne do Sądu Rejonowego w Lwowie (rejon szewczenkowski) przeciwko lwowskiej straży miejskiej, funkcjonariuszom straży miejskiej, którzy doprowadzili go do ośrodka wytrzeźwiania, oraz ratownikowi medycznemu Y.B. Domagał się zadośćuczynienia, twierdząc, że jego zatrzymanie było arbitralne i że został źle traktowany. 17 sierpnia 2002 r. główny oficer straży miejskiej poinformował Sąd Rejonowy w liście, że 20 lutego 2002 r. skarżący został zatrzymany przez jego funkcjonariuszy, ponieważ „chodził chwiejnie, przewracał się i krzyczał wulgaryzmy”. Na rozprawie skarżący złożył wyjaśnienia, między innymi, że nie potrafi szczegółowo opisać, kiedy i jak odniósł obrażenia. Utrzymywał również, że 21 lutego 2002 r., po wypisaniu z ośrodka wytrzeźwiania, musiał wziąć udział w rozprawie sądowej w innej sprawie. Będąc zajęty w sądzie przez cały dzień, nie mógł udać się do lekarza do 22 lutego 2002 r. Y.B., ratownik medyczny ośrodka wytrzeźwiania, złożył wyjaśnienie, że przy ustalaniu stopnia nietrzeźwości alkoholowej skarżącego działał zgodnie z „instrukcją wydaną przez departament medyczny Ministerstwa Spraw Wewnętrznych”. Zgodnie z tą instrukcją nie było konieczne przeprowadzanie badań laboratoryjnych w celu ustalenia poziomu nietrzeźwości danej osoby. Taki wniosek miał być sporządzony na podstawie badania wizualnego oraz pomiaru takich wskaźników życiowych, jak tętno i ciśnienie krwi. Ratownik medyczny podał dalej, że skarżący nie miał żadnych obrażeń ani w momencie umieszczenia w placówce, ani w momencie zwolnienia. 6 czerwca 2003 r. sąd oddalił roszczenia skarżącego jako nieudowodnione. Powołał się w szczególności na własne oświadczenie skarżącego w protokole zatrzymania, że wypił 250 mililitrów wódki i nie ma zastrzeżeń do personelu ośrodka wytrzeźwiania. W odniesieniu do skargi skarżącego na złe traktowanie, sąd zauważył, że prokuratura odmówiła wszczęcia postępowania karnego w sprawie incydentu, uznając skargę skarżącego za nieudowodnioną. Podobnie skarżący nie zdołał przekonująco wyjaśnić przed sądem, dlaczego po zwolnieniu rano 21 lutego 2002 r. po raz pierwszy skarżył się na obrażenia i poddał się testom na obecność alkoholu dopiero 22 lutego 2002 r., około trzydzieści godzin później. Sąd zauważył, że twierdzenie skarżącego, że był zajęty rozprawą sądową przez cały dzień 21 lutego 2002 r., było nieudowodnione, ponieważ odpowiednie zapisy w rejestrze wskazywały, że tego dnia skarżący przebywał w sądzie tylko między godziną 9:00 a 9:20. W tych okolicznościach sąd uznał, że skarżący najprawdopodobniej odniósł obrażenia po zwolnieniu. Skarżący odwołał się. Wniósł, w szczególności, że protokół zatrzymania nie stanowił wiarygodnego dowodu, ponieważ został podpisany przez niego pod przymusem. Protokół był w dużej mierze nieczytelny i zawierał liczne nieścisłości (na przykład podano błędną godzinę jego zatrzymania). Skarżący zgodził się jednak go podpisać, ponieważ bał się, że w przeciwnym razie nie zostanie zwolniony. Skarżący skarżył się również, że sąd pierwszej instancji bezpodstawnie odmówił jego wniosku o zobowiązanie prokuratury do przedłożenia wyników jej dochodzenia dotyczącego skarg skarżącego. 13 października 2003 r. Lwowski Sąd Okręgowy oddalił apelację skarżącego, uznając, że nie udowodnił swoich zarzutów. Zauważył również, że nie było potrzeby zwracania się do prokuratury o wyniki dochodzenia, ponieważ fakt, że odmówiła ona wszczęcia postępowania karnego w sprawie skargi skarżącego, był wystarczający do oddalenia sprawy. Skarżący wniósł skargę kasacyjną. Zaznaczył, w szczególności, że jego aresztowanie i zatrzymanie były arbitralne, ponieważ ani protokół zatrzymania, ani żaden inny dokument nie stwierdzał okoliczności, w jakich został aresztowany, ani podstaw jego zatrzymania. Zauważył dalej, że metoda, którą ustalono, że cierpi on na „średniego stopnia nietrzeźwość alkoholową”, opierała się wyłącznie na badaniu wizualnym, bez przeprowadzenia jakichkolwiek obiektywnych testów. Metoda ta była arbitralna, ani organ pozwanego, ani sądy nie powołały się na żaden konkretny przepis prawny regulujący taką praktykę. Skarżący podał również, że organy działały arbitralnie, nie powiadamiając jego rodziny o miejscu jego pobytu dopóki około dwanaście godzin po pozbawieniu go wolności. Skarżył się dalej, że ani prokuratura, ani sądy powszechne nie podjęły żadnego wysiłku w dobrej wierze w celu ustalenia okoliczności, w jakich odniósł obrażenia; tym samym jego wersja wydarzeń pozostała wiarygodna i nieobalona. 28 marca 2006 r. Sąd Najwyższy Ukrainy oddalił wniosek skarżącego o zgodę na wniesienie skargi kasacyjnej.


Skarżący urodzili się odpowiednio w 1952 i 1955 roku oraz mieszkają w Sofii. Rodzice pierwszego skarżącego byli właścicielami części domu w Sofii. W 1986 roku dom został wywłaszczony w celu budowy ulicy i budynku mieszkalnego. Decyzja o wywłaszczeniu, oparta na art. 98 ust. 1 ustawy o zagospodarowaniu terytorialnym i osadniczym z 1973 r. (Закон за териториалното и селищно устройство – „TUPA”), przewidywała w szczególności, że jako odszkodowanie skarżący otrzymają trzypokojowe mieszkanie. Inną decyzją z 28 maja 1993 r., opartą na art. 100 TUPA, burmistrz wskazał konkretne przyszłe mieszkanie, które miało być udostępnione skarżącym jako odszkodowanie. Mieszkanie to miało powierzchnię 87 metrów kwadratowych i znajdowało się w budynku, który miał zostać wybudowany przez gminę Sofia. Jego wartość ustalono na 21 185 starych lewów bułgarskich (BGL), co później zmieniono na 21 231 BGL. Skarżący zapłacili gminie część tej kwoty, która nie została pokryta przez wartość wywłaszczonej nieruchomości. W 1990 roku skarżący, ich dzieci oraz rodzice pierwszego skarżącego zostali zakwaterowani w trzypokojowym mieszkaniu komunalnym. Mieszkali tam do 2004 roku, kiedy to postanowili przeprowadzić się do innego lokalu, lepiej przystosowanego do słabego stanu zdrowia matki pierwszego skarżącego. W nieokreślonym dniu 2005 roku skarżący wnieśli powództwo o naprawienie szkody przeciwko gminie Sofia, domagając się odszkodowania i zadośćuczynienia z powodu ciągłego niedopełnienia przez nią obowiązku budowy i przekazania im mieszkania. Powództwo zostało oddalone 21 lutego 2006 r. przez Sąd Rejonowy w Sofii, który uznał, że skarżący nie udowodnili, że ponieśli szkodę, w szczególności dlatego, że zostali zakwaterowani w lokalu należącym do gminy, oraz że w każdym razie prawo krajowe przewiduje szczególny środek prawny dla osób w sytuacji skarżących, a mianowicie możliwość żądania nowej wyceny wywłaszczonej nieruchomości. W następstwie tego wyroku skarżący złożyli wniosek o nową wycenę. W liście z gminy datowanym na 2 czerwca 2006 r. i podpisanym przez zastępcę burmistrza zostali poinformowani, że nie są uprawnieni do ubiegania się o taką wycenę, ponieważ nie byli właścicielami wywłaszczonej nieruchomości. W międzyczasie wybudowano mieszkanie należne skarżącym, a oni objęli je w posiadanie 19 czerwca 2006 r. W postępowaniu odszkodowawczym Sąd Miejski w Sofii oraz Sąd Najwyższy Kasacyjny wyrokami z 14 grudnia 2006 r. i 8 lipca 2008 r. utrzymały w mocy wyrok Sądu Rejonowego w Sofii z 21 lutego 2006 r., powtarzając jego ustalenia. W tych postępowaniach zobowiązano skarżących do zapłaty 1200 nowych lewów bułgarskich (BGN, równowartość 612 euro – EUR) tytułem kosztów sądowych.


Sprawa wynikła ze skargi (nr 62614/13) przeciwko Federacji Rosyjskiej wniesionej do Trybunału na podstawie artykułu 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) przez obywatela Rosji, pana Gaika Lewonowicza Sarkisjana („skarżącego”), w dniu 23 września 2013 r.

Skarżącego reprezentowali pan A. Anochin i pani M. Gordejewa, prawnicy prowadzący praktykę w Astrachaniu. Rząd Rosyjski („Rząd”) był reprezentowany przez pana G. Matiuszkina, Przedstawiciela Federacji Rosyjskiej przy Europejskim Trybunale Praw Człowieka.

W dniu 28 stycznia 2016 r. skargi dotyczące artykułu 5 § 3 i artykułu 5 § 4 zostały przekazane Rządowi, a pozostała część skargi została uznana za niedopuszczalną na podstawie przepisu 54 § 3 Regulaminu Trybunału.

W szczególności Rząd uznał, że skarżący pozostawał w areszcie tymczasowym przez nadmiernie długi okres, co stanowiło naruszenie artykułu 5 § 3 Konwencji. Zaoferowali skarżącemu zapłatę 1 200 euro i zwrócili się do Trybunału z prośbą o wykreślenie skargi z listy spraw zgodnie z artykułem 37 § 1 (c) Konwencji. Kwota ta zostanie przeliczona na walutę państwa pozwanego według kursu obowiązującego w dniu płatności i będzie płatna w ciągu trzech miesięcy od dnia doręczenia wyroku Trybunału. W przypadku niezapłacenia tej kwoty w wyżej wymienionym trzymiesięcznym okresie Rząd zobowiązał się do zapłaty odsetek prostych od niej, od upływu tego okresu do momentu uregulowania, według stopy równej stopie kredytu lombardowego Europejskiego Banku Centralnego w okresie zwłoki powiększonej o trzy punkty procentowe. Oświadczenie nie wspominało o skarze skarżącego dotyczącej artykułu 5 § 4 Konwencji.


Skarżący urodził się w 1959 roku i mieszka w Baku. Okoliczności sprawy są podobne do okoliczności w sprawie Gahramanli i inni przeciwko Azerbejdżanowi (nr 36503/11, §§ 6-32, 8 października 2015 r.). Skarżący został zgłoszony przez skrzydło klasyczne partii Ludowy Front jako kandydat w wyborach parlamentarnych w dniu 7 listopada 2010 r. w jednomandatowym Okręgu Wyborczym Zangilan-Gubadly nr 125. Skarżący przegrał wybory w swoim okręgu. Po dniu wyborów skarżący złożył skargę do Centralnej Komisji Wyborczej („CKW”) dotyczącą szeregu nieprawidłowości w swoim okręgu, które miały rzekomo miejsce w dniu wyborów. Skarżył się na różne rodzaje nieprawidłowości, w tym ingerencję urzędników państwowych, nielegalną kampanię wyborczą, utrudnianie pracy i zastraszanie obserwatorów wyborów, wrzucanie fałszywych głosów do urn, wielokrotne głosowanie przez te same osoby, nieprawidłowe procedury liczenia głosów oraz sfałszowaną i zawyżoną frekwencję wyborczą. Na poparcie swoich zarzutów skarżący złożył różne rodzaje dowodów dokumentujących konkretne przypadki skarżonych nieprawidłowości, w tym oświadczenia złożone przez obserwatorów wyborów oraz nagrania wideo i audio. 20 listopada 2010 r. CKW wydała decyzję odrzucającą zarzuty skarżącego. Jej uzasadnienie było podobne do uzasadnienia decyzji CKW w sprawie Gahramanli i inni (powyżej cytowane, §§ 21-26). Skarżący złożył dalsze skargi do Sądu Apelacyjnego w Baku i Sądu Najwyższego, które odpowiednio 24 listopada i 1 grudnia 2010 r. oddaliły odwołania skarżącego. Ich uzasadnienie było podobne do uzasadnienia ich odpowiednich decyzji w sprawie Gahramanli i inni (powyżej cytowane, §§ 27-32). W międzyczasie, zanim Sąd Najwyższy wydał ostateczną decyzję w sprawie skarżącego, 29 listopada 2010 r. Sąd Konstytucyjny potwierdził ogólnokrajowe wyniki wyborów, w tym wyniki wyborów w okręgu skarżącego, jako ostateczne (tamże, § 30). W danym czasie pan Intigam Alijew reprezentował nie tylko skarżącego w niniejszej sprawie, ale także łącznie dwadzieścia siedmiu innych skarżących w sprawach dotyczących wyborów parlamentarnych w 2010 r. oraz szereg skarżących w innych sprawach przed Trybunałem. 8 sierpnia 2014 r. wszczęto postępowanie karne przeciwko panu I. Alijewowi, które jest przedmiotem odrębnej skargi wniesionej przez niego do Trybunału (skarga nr 68762/14). 8 i 9 sierpnia 2014 r. organy śledcze zajęły dużą liczbę dokumentów z biura pana I. Alijewa, w tym wszystkie akta spraw dotyczących postępowań toczących się przed Trybunałem, które znajdowały się w posiadaniu pana Alijewa i które dotyczyły łącznie ponad 100 skarg. Akta dotyczące niniejszej skargi zostały również zajęte w całości. Fakty dotyczące zajęcia i odpowiednich postępowań są opisane bardziej szczegółowo w sprawie Annagi Hajibeyli przeciwko Azerbejdżanowi (nr 2204/11, §§ 21-28, 22 października 2015 r.). 25 października 2014 r. organy śledcze zwróciły część akt spraw dotyczących skarg wniesionych do Trybunału, w tym akta dotyczące niniejszej skargi, prawnikowi pana Alijewa.


Skarżący urodzili się odpowiednio w 1966 i 1985 roku. Mieszkają w Permie, w Rosji. Okoliczności sprawy, zgodnie z przedstawieniem przez strony, można podsumować w następujący sposób.
Okoliczności sprawy W 1995 roku pierwszy skarżący przeprowadził się do Rosji z Tadżykistanu. W 1998 roku został skazany przez Dzierżyński Sąd Rejonowy w Permie na osiem lat pozbawienia wolności za handel narkotykami. W 2011 roku to skazanie zostało zatarte. W pewnym momencie po przyjeździe do Rosji pierwszy skarżący nawiązał relację z drugą skarżącą. W 2006 roku para miała syna, a w 2009 roku oficjalnie zawarli związek małżeński. W rodzinie skarżących było jeszcze dwoje dzieci z poprzedniego małżeństwa drugiej skarżącej. Z przedłożonych dokumentów wynika, że pierwszy skarżący mieszkał w Rosji na podstawie regularnie przedłużanych zezwoleń na pobyt czasowy i miał prawo do pracy. Był również zaangażowany w działalność Związku Tadżyków w Rosji (Союз Таджиков России), organizacji publicznej promującej więzi kulturowe między Tadżykistanem a Rosją. 13 maja 2013 roku pierwszy skarżący wyjechał z Rosji do Tadżykistanu. 21 maja 2013 roku, w drodze powrotnej do Rosji, na lotnisku Jekaterynburg Koltsovo został poinformowany, że nie ma prawa do ponownego wjazdu do kraju. Pisemne zawiadomienie przekazane mu stwierdzało, że objęty jest nakazem wydalenia i zakazem ponownego wjazdu na podstawie art. 27 § 1 ustawy o trybie wjazdu, a mianowicie „w celu zapewnienia zdolności obronnej lub bezpieczeństwa Państwa, albo ochrony porządku publicznego lub zdrowia”. Nie podano wskazówki co do długości trwania zakazu, odpowiedzialnego organu ani żadnych innych informacji. Po odmowie wpuszczenia pierwszego skarżącego do Rosji, w różnych terminach między majem a listopadem 2013 roku druga skarżąca wysyłała wnioski do licznych organów władzy wykonawczej, w tym do Federalnej Służby Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej (Федеральная служба безопасности (ФСБ)) (dalej „FSB”) i jej wydziału w Kraju Permskim (Федеральная служба безопасности по Пермскому краю) (dalej „Regionalny FSB”), Federalnej Służby Granicznej (Пограничная служба), Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Rosji (Министерство внутренних дел Российской Федерации) (МВД)), Ministerstwa Spraw Zagranicznych (Министерство иностранных дел Российской Федерации (МИД)), Federalnej Służby Kontroli Obrotu Narkotykami Federacji Rosyjskiej (Федеральная служба Российской Федерации по контролю за оборотом наркотиков (ФСКН)) oraz Federalnej Służby Migracyjnej Rosji (Управлении Федеральной миграционной службы (ФМС)) (dalej „FSM”) i jej wydziału w Kraju Permskim (dalej „Kraj Permski FSM”), pytając, czy to one podjęły decyzję o wydaleniu pierwszego skarżącego z Rosji. W swoich odpowiedziach agencje albo zaprzeczały, że dostarczyły podstawy dla zakazu ponownego wjazdu, albo odmawiały udzielenia informacji. Skarżący dostarczyli Sądowi kopie swoich wniosków o informację do powyższych agencji oraz ich odpowiedzi. W braku informacji dotyczących podstawy wydalenia i odpowiedzialnego za to organu władzy wykonawczej, w grudniu 2013 roku skarżący wnieśli skargę do Lenińskiego Sądu Rejonowego w Permie na Kraj Permski FSM, twierdząc, że podjął on decyzję o wydaleniu pierwszego skarżącego z nieznanych powodów i stwierdzając, że niezdolność pierwszego skarżącego do wjazdu do Rosji zakłóciła ich życie rodzinne. Decyzją z 20 lutego 2014 roku Leniński Sąd Rejonowy oddalił skargę, stwierdzając, że przedmiotem skargi nie powinien być Kraj Permski FSM, lecz Regionalny FSB. Pod koniec lutego 2014 roku skarżący wnieśli skargę na Regionalny FSB do Dzierżyńskiego Sądu Rejonowego w Permie i żądali uchylenia nakazu wydalenia oraz zniesienia zakazu ponownego wjazdu. Dzierżyński Sąd Rejonowy przekazał skargę do Sądu Krajowego w Permie (dalej „Sąd Krajowy”), ponieważ zgodnie z przepisami krajowymi sądy krajowe miały badać sprawy dotyczące tajemnic państwowych. 16 maja 2014 roku Sąd Krajowy zbadał skargę na posiedzeniu niejawnym. Przed tym badaniem druga skarżąca i pełnomocnik skarżących złożyli zobowiązania do zachowania poufności w zakresie informacji badanych na posiedzeniu niejawnym. Regionalny FSB dostarczył sądowi aktę sprawy dotyczącej pierwszego skarżącego. Akta, które wydawały się obejmować około dwieście czterdzieści stron, zostały przejrzane przez sędziego w przeciągu kilku minut. Ani druga skarżąca, ani pełnomocnik skarżących nie byli dopuszczeni do oglądania treści akt. Regionalny FSB był reprezentowany na rozprawie przez swojego pełnomocnika. Inny oficer FSB, oficer operacyjno-poszukiwawczy, który uczestniczył w działaniach operacyjnych przeciwko pierwszemu skarżącemu, został wezwany jako świadek. Zgodnie z twierdzeniami agencji wykonawczej, nakaz wydalenia i zakaz ponownego wjazdu zostały nałożone na pierwszego skarżącego na podstawie raportu sporządzonego przez Regionalny FSB z dnia 7 września 2012 roku, z którego wynikało, że pierwszy skarżący był członkiem grupy ekstremistycznej i podburzał napięcia etniczne. Regionalny FSB odmówił sprecyzowania, które działania pierwszego skarżącego posłużyły jako podstawa dla zakazu. Gdy pełnomocnik skarżących próbował przesłuchać oficera operacyjnego FSB w sprawie faktycznej podstawy raportu z 7 września 2012 roku, ten odmówił (za zgodą sędziego) odpowiedzi. Zgodnie z twierdzeniem drugiej skarżącej, ani ona, ani jej pełnomocnik nie mieli dostępu do żadnych z dokumentów, które posłużyły jako podstawa dla nakazu wydalenia. 16 maja 2014 roku Sąd Krajowy utrzymał w mocy wydalenie pierwszego skarżącego i zakaz ponownego wjazdu, stwierdzając, między innymi, że zgodnie z zeznaniem świadka, oficera operacyjno-poszukiwawczego FSB, „[pierwszy] skarżący był zaangażowany w działalność zagrażającą bezpieczeństwu państwa. Zostało to potwierdzone przez przedstawione tajne dokumenty operacyjne, które zostały przejrzane przez sąd i zwrócone przedstawicielowi FSB”. Sąd stwierdził dalej, że decyzja o wydaleniu pierwszego skarżącego została wydana zgodnie z procedurą przewidzianą przez prawo, a jej uzasadnienie odnosiło się do informacji przedłożonych przez Regionalny FSB; w związku z tym była legalna. Co do tego, czy nałożenie zakazu ponownego wjazdu stanowiło ingerencję w prawo do życia rodzinnego, sąd stwierdził, że interesy społeczeństwa przeważają nad prywatnymi interesami [pierwszego] skarżącego. Sąd stwierdził dalej, że biorąc pod uwagę fakt, że zakaz wjazdu był ważny przynajmniej do końca 2014 roku, druga skarżąca i jej syn mogli odwiedzić pierwszego skarżącego latem 2014 roku podczas wakacji szkolnych.
(b) Odwołanie do Sądu Najwyższego Federacji Rosyjskiej Skarżący wnieśli odwołanie od decyzji z 16 maja 2014 roku do Sądu Najwyższego Federacji Rosyjskiej (dalej „Sąd Najwyższy”), stwierdzając, między innymi, że (i) ani oni, ani ich przedstawiciel – mimo złożenia zobowiązania do zachowania poufności – nie zostali poinformowani o niczym w zakresie treści informacji, które posłużyły jako podstawa wydalenia oraz (ii) sąd wziął pod uwagę informacje operacyjne dostarczone przez Regionalny FSB, mimo że dowód ten nie został formalnie złożony i dlatego nie powinien być brany pod uwagę. Skarżący stwierdzili dalej, że informacje dostarczone przez FSB nie podawały szczegółów natury działalności pierwszego skarżącego, która rzekomo stanowiła ryzyko dla bezpieczeństwa narodowego. Wreszcie skarżący stwierdzili, że zakaz zakłócił ich życie rodzinne i że Sąd Krajowy nie zdołał zrównoważyć interesów w grę. 23 lipca 2014 roku Sąd Najwyższy utrzymał w mocy decyzję z 16 maja 2014 roku, stwierdzając w ogólnych słowach, że Sąd Krajowy należycie zbadał podstawę prawną wydalenia i że jego decyzja była legalna i zrównoważyła interesy publiczne i prywatne. Jak widać z przedłożonych dokumentów, nie jest jasne, do jakiej daty zakaz ponownego wjazdu pierwszego skarżącego pozostanie w mocy. Zgodnie z informacjami Rządu, 10 stycznia 2015 roku pierwszy skarżący ponownie wjechał do Rosji. 20 marca 2015 roku Kraj Permski FSM przyznał mu zezwolenie na pobyt czasowy, ważne do 20 marca 2018 roku. Pierwszy skarżący obecnie mieszka w Rosji. 13 stycznia 2015 roku Regionalny FSB złożył roszczenie o zwrot kosztów transportu i zakwaterowania związanych z badaniem odwołania od nakazu wydalenia pierwszego skarżącego w dniu 23 lipca 2014 roku przez Sąd Najwyższy w Moskwie. Sąd Krajowy zbadał roszczenie na posiedzeniu niejawnym i orzekł, że pierwszy skarżący ma zwrócić kwotę 19 404 rubli rosyjskich (RUB) (około 300 euro (EUR)), jak żądano. 4 kwietnia 2015 roku skarżący zapłacili powyższą kwotę. W odniesieniu do wniosku Sądu w zakresie informacji i dokumentów, które posłużyły jako podstawa wydalenia pierwszego skarżącego, Rząd nie dostarczył żadnych dokumentów.


Skarżący skarżyli się na nadmierną długość różnych postępowań cywilnych i karnych w oparciu o art. 6 § 1 Konwencji. Wszyscy skarżący uzyskali orzeczenia Sądu Konstytucyjnego Serbii, które stwierdziły naruszenie ich prawa do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie (szczegóły dotyczące każdego postępowania cywilnego i orzeczeń Sądu Konstytucyjnego zawarte są w załączonej tabeli). Sąd ponadto orzekł, że skarżący przysługuje dochodzone zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową, zgodnie z art. 90 ustawy o Sądzie Konstytucyjnym (patrz poniżej paragraf 14, art. 90). Wszyscy skarżący złożyli wnioski do Komisji ds. Odszkodowań o wypłatę zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. 14 października 2010 r. Komisja ds. Odszkodowań zaproponowała pani Prohasce Prodanić wypłatę 60 000 RSD (w tamtym czasie około 600 EUR) z tytułu poniesionej szkody niemajątkowej oraz 25 000 RSD na pokrycie kosztów i wydatków. Odmówiła przyjęcia tej płatności, ponieważ Komisja nie określiła terminu, w którym kwota ta zostałaby wypłacona. 15 września 2015 r. Ministerstwo Sprawiedliwości wypłaciło jej 85 000 RSD. Skarżący V. Tomić kilkakrotnie kontaktował się z Komisją ds. Odszkodowań, domagając się wypłaty zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. Wydaje się, że nie otrzymał odpowiedzi. 16 marca 2011 r. Komisja ds. Odszkodowań zaproponowała panu D. Trpkoviciowi wypłatę 35 000 RSD (w tamtym czasie około 350 EUR), jednak odmówił on przyjęcia tej kwoty, uznając ją za niewystarczającą.


Wnioskodawca urodził się w 1976 roku i jest osadzony w Togliatti, w obwodzie samarskim. 19 października 2006 r. wnioskodawca został aresztowany pod zarzutem handlu narkotykami. 20 października 2006 r. Sąd Rejonowy Samarski w Samarze zastosował wobec wnioskodawcy areszt tymczasowy. Sąd uznał, że wnioskodawca jest podejrzany o popełnienie poważnego przestępstwa, że może uciec, popełnić przestępstwa, zniszczyć dowody, zastraszyć świadków lub w inny sposób utrudnić śledztwo. 18 grudnia 2006 r. Sąd Rejonowy przedłużył areszt tymczasowy wnioskodawcy. Sąd powtórzył uzasadnienie poprzedniego postanowienia o aresztowaniu. Sąd wskazał również, że wnioskodawca odegrał wiodącą rolę w działalności przestępczej. 15 lutego 2007 r. Sąd Rejonowy przedłużył areszt tymczasowy wnioskodawcy, uzasadniając to tym, że śledztwo wciąż trwa i konieczne jest przeprowadzenie pewnych czynności śledczych. Sąd powołał się ponadto na te same podstawy co w poprzednich postanowieniach o aresztowaniu. Sąd Obwodowy w Samarze oddalił zażalenia wnioskodawcy na postanowienia o aresztowaniu. 1 czerwca 2007 r. Bolsze-Czernigowski Sąd Rejonowy obwodu samarskiego uznał wnioskodawcę za winnego handlu narkotykami i skazał go na 11 lat pozbawienia wolności oraz grzywnę. 21 sierpnia 2007 r. Sąd Obwodowy w Samarze utrzymał wyrok w mocy po rozpoznaniu odwołania.


Skarżący urodził się w 1980 roku i mieszka w Slavonskim Brodzie. W odpowiedzi na wniosek policji, 26 listopada 2007 r. Prokuratura do Walki z Korupcją i Zorganizowaną Przestępczością (Ured za suzbijanje korupcije i organiziranog kriminaliteta) zwróciła się do sędziego śledczego Sądu Okręgowego w Zagrzebiu (Županijski sud u Zagrebu) o upoważnienie do stosowania specjalnych środków dochodzeniowych, a mianowicie podsłuchiwania rozmów telefonicznych skarżącego oraz kilku innych osób, z powodu podejrzenia ich udziału w zorganizowanym handlu narkotykami, unikaniu cła oraz nadużyciu władzy i uprawnień. 27 listopada 2007 r. sędzia śledczy uwzględnił wniosek i wydał zarządzenie o stosowaniu tajnych środków nadzoru. Uzasadnienie jego decyzji brzmiało następująco:
„Prokuratura do Walki z Korupcją i Zorganizowaną Przestępczością zwróciła się do sędziego śledczego o upoważnienie do stosowania środków podsłuchu telefonicznego na podstawie art. 180 § 1 ust. 1 Kodeksu postępowania karnego w odniesieniu do ... Damira Basicia [i innych], z powodu, że wstępne dochodzenie [policji] sugerowało, iż te osoby zaangażowane są w działalność przestępczą polegającą na popełnieniu przestępstw określonych w art. 173 § 1 i 2, 298 § 2, 337 i 333 Kodeksu karnego.
Po ocenie wniosku [Prokuratury] i w świetle [wniosku od policji] ustalono, że istnieje prawdopodobna przyczyna do przypuszczenia, że przestępstwa zostały popełnione i że wymagane w niniejszej sprawie dochodzenie nie mogłoby zostać przeprowadzone innymi środkami lub byłoby to niezwykle trudne. Ponadto, biorąc pod uwagę, że sprawa dotyczy przestępstw wymienionych w art. 181 § 1 ust. 2 Kodeksu postępowania karnego, wniosek został uwzględniony i zdecydowano, jak wskazano w części dyspozytywnej niniejszego zarządzenia.” W toku dochodzenia sędzia śledczy wydał kilka dalszych zarządzeń dotyczących tajnego nadzoru o tej samej treści. Oprócz podsłuchu telefonicznego sędzia śledczy upoważnił również do tajnego monitorowania podejrzanych. Na podstawie dowodów uzyskanych dzięki wyżej wymienionemu stosowaniu tajnych środków nadzoru, 2 lipca 2008 r. policja złożyła zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przeciwko skarżącemu i pięciu innym osobom do Okręgowej Prokuratury w Slavonskim Brodzie (Županijsko državno odvjetništvo u Slavonskom Brodu) w związku z podejrzeniem handlu narkotykami i unikania cła. Tego samego dnia skarżący został doprowadzony przed sędziego śledczego Sądu Okręgowego w Slavonskim Brodzie (Županijski sud u Slavonskom Brodu), który przesłuchał go w związku z postawionymi mu zarzutami. Skarżący zdecydował się zachować milczenie i nie składać żadnych wyjaśnień. 4 lipca 2008 r. sędzia śledczy wszczęła dochodzenie w sprawie skarżącego i innych podejrzanych w związku z podejrzeniem handlu narkotykami. Zarządziła również tymczasowe aresztowanie skarżącego. Po zakończeniu dochodzenia, 25 listopada 2008 r. Okręgowa Prokuratura w Slavonskim Brodzie oskarżyła skarżącego i cztery inne osoby przed Sądem Okręgowym w Slavonskim Brodzie o handel narkotykami. 12 czerwca 2009 r. skarżący zwrócił się do Sądu Okręgowego w Slavonskim Brodzie o wyłączenie z postępowania dowodów uzyskanych za pomocą tajnego nadzoru jako uzyskanych niezgodnie z prawem. Argumentował, że tajny nadzór był przeprowadzany na podstawie zarządzeń wydanych w sprzeczności z odpowiednim prawem wewnętrznym i praktyką Trybunału Konstytucyjnego (Ustavni sud Republike Hrvatske), ponieważ nie zawierały one uzasadnienia uzasadniającego stosowanie tajnego nadzoru. Na rozprawie w dniu 18 czerwca 2009 r. Sąd Okręgowy w Slavonskim Brodzie oddalił wniosek skarżącego jako bezzasadny. Na tej samej rozprawie skarżący nie przyznał się do stawianych mu zarzutów, podczas gdy trzej inni oskarżeni przyznali się do winy. Sąd przesłuchał kilku świadków i biegłego oraz przeanalizował raporty zawarte w aktach sprawy. Kolejna rozprawa odbyła się 29 września 2009 r., na której skarżący powtórzył swój wniosek o wyłączenie dowodów uzyskanych w wyniku tajnego nadzoru jako uzyskanych niezgodnie z prawem. Skarżący twierdził dalej, że jego dokładne położenie w momencie domniemanego popełnienia przestępstwa powinno zostać ustalone poprzez uzyskanie danych o śledzeniu lokalizacji telefonu komórkowego, którego rzekomo używał. Sąd oddalił wniosek skarżącego jako bezzasadny i zdecydował o kontynuacji badania dowodów. Przesłuchał dwóch świadków i biegłego oraz odroczył postępowanie w celu umożliwienia obronie uzyskania kopii nagrań z tajnego nadzoru. Na rozprawie w dniu 26 listopada 2009 r. skarżący argumentował, że należy uzyskać listę połączeń przychodzących i wychodzących dla telefonów komórkowych rzekomo używanych przez oskarżonych, aby wyjaśnić wszystkie okoliczności sprawy. Sąd oddalił jego wniosek jako bezzasadny i przystąpił do badania nagrań audio z tajnego nadzoru. Obrona nie miała konkretnych zastrzeżeń do nagrań, ale wyraziła wątpliwości co do identyfikacji jednego z mówców jako jednego ze współoskarżonych skarżącego. Na rozprawie w dniu 14 grudnia 2009 r. sąd odtworzył dalsze nagrania audio z tajnego nadzoru. Obrona nie miała konkretnych zastrzeżeń do nagrań, ale wniosła o zbadanie w procesie dodatkowych dowodów i nagrań. Kolejne rozprawy odbyły się w dniach 2 i 19 lutego 2010 r., podczas których sąd badał nagrania z tajnego nadzoru. Skarżący ponowił swój wniosek o sporządzenie opinii biegłego z zakresu telekomunikacji w celu ustalenia lokalizacji jego telefonu komórkowego w momencie domniemanego popełnienia przestępstwa. Obrona zakwestionowała również wiarygodność raportu policji dotyczącego nadzoru nad skarżącym, wyrażając wątpliwości co do powodów, dla których z raportem tym nie były związane żadne nagrania. W związku z tym sąd przesłuchał dowody od oficera policji kierującego operacją, Z.H., który wyjaśnił, że nie dokonano nagrań z obawy, że w okolicznościach podejrzani mogliby zauważyć, że są śledzeni. Sąd przesłuchał również dowody od innego oficera policji, B.V., który wyjaśnił metodę identyfikacji telefonów komórkowych używanych przez oskarżonych. Po przesłuchaniu B.V. sąd oddalił wszystkie dalsze wnioski o badanie dowodów i odroczył rozprawę w celu przygotowania mów końcowych oskarżonych. 26 lutego 2010 r. sąd wysłuchał mów końcowych stron. Wyrokiem z 1 marca 2010 r. Sąd Okręgowy w Slavonskim Brodzie uznał skarżącego za winnego stawianych mu zarzutów i skazał go na pięć lat pozbawienia wolności. Co do argumentów skarżącego dotyczących domniemanej bezprawności zarządzeń dotyczących tajnego nadzoru, sąd ten stwierdził, że zarządzenia te zarysowały powody do wierzenia, że skarżący prawdopodobnie uczestniczył w popełnieniu przestępstwa będącego przedmiotem sprawy oraz że dochodzenie nie mogłoby zostać przeprowadzone innymi środkami. Sąd Okręgowy w Slavonskim Brodzie stwierdził dalej, że wszystkie wątpliwości obrony co do dokładności nagrań zostały wyjaśnione poprzez przesłuchanie funkcjonariuszy policji, którzy wyjaśnili sposób, w jaki nagrania zostały uzyskane i udokumentowane. Stwierdził również, że dostępne raporty policji dotyczące tajnego monitorowania dostarczyły wystarczających informacji o lokalizacji oskarżonego w momencie popełnienia przestępstwa i dlatego nie było potrzeby uzyskiwania dalszych dowodów, takich jak dane o lokalizacji telefonu komórkowego, w tym zakresie. W związku z tym oddalił zastrzeżenia skarżącego do wykorzystania dowodów uzyskanych w wyniku tajnego nadzoru i przystąpił do ich szczegółowej oceny przy ustalaniu winy skarżącego. 21 kwietnia i 6 lipca 2010 r., powołując się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – zgodnie z którym zarządzenia dotyczące tajnego nadzoru muszą być odpowiednio uzasadnione, aby spełnić wymóg legalności zgodnie z odpowiednim prawem wewnętrznym – skarżący wniósł apelację od wyroku pierwszej instancji do Sądu Najwyższego (Vrhovni sud Republike Hrvatske). Skarżył się również na wykorzystanie uzyskanych w ten sposób dowodów w celu uzyskania jego skazania. 21 września 2010 r. Sąd Najwyższy oddalił apelację skarżącego i utrzymał w mocy wyrok pierwszej instancji. Podkreślił w szczególności, że domniemany brak uzasadnienia uzasadniającego zarządzenia dotyczące tajnego nadzoru nie może skutkować bezprawnością dowodów uzyskanych w wyniku stosowania takiego tajnego nadzoru. Stwierdził również, że wszystkie istotne okoliczności sprawy zostały należycie ustalone przez sąd pierwszej instancji oraz że skazanie skarżącego opierało się na właściwej i przekonującej ocenie dowodów i istotnych faktów. 23 listopada 2010 r. skarżący wniósł skargę konstytucyjną do Trybunału Konstytucyjnego, skarżąc się, że jego prawo do poszanowania życia prywatnego i tajemnicy korespondencji, gwarantowane w art. 35 i 36 § 1 Konstytucji, zostało naruszone przez bezprawny i nieuzasadniony tajny nadzór oraz że jego prawo do sprawiedliwego procesu, gwarantowane w art. 29 Konstytucji, zostało naruszone poprzez wykorzystanie uzyskanych w ten sposób dowodów w postępowaniu karnym przeciwko niemu. 11 lipca 2012 r. Trybunał Konstytucyjny oddalił skargę konstytucyjną skarżącego jako bezzasadną, popierając uzasadnienie Sądu Najwyższego. Uznał w szczególności, że postępowanie karne przeciwko skarżącemu, rozpatrywane jako całość, nie było niesprawiedliwe. Decyzja Trybunału Konstytucyjnego została doręczona skarżącemu 11 września 2012 r.


7 października 2000 r. S.M. został dźgnięty nożem przez dwie osoby podczas wydarzenia w kawiarni w mieście Kostanaj w Kazachstanie. Zmarł w drodze do szpitala. Następnego dnia władze Kazachstanu wszczęły śledztwo w sprawie incydentu, a skarżący i jego przyjaciel, B.M., byli głównymi podejrzanymi. Przesłuchano licznych świadków. W szczególności świadek Kh.H., właściciel kawiarni, zeznał, że widział skarżącego i B.M. rozmawiających z ofiarą i jego bratankiem, G.T. W chwili incydentu przebywał on na zewnątrz kawiarni i wrócił do środka, gdy usłyszał hałas. Następnie dowiedział się od obecnych, że B.M. i skarżący dźgnęli ofiarę i uciekli.

Świadek K.H., syn Kh.H., zeznał, że przebywał w kuchni, gdy usłyszał hałas i wyszedł do sali. Wtedy zobaczył skarżącego z nożem w ręku idącego w stronę ofiary.

Świadek G.T. zeznał, że przebywał ze swoim wujkiem, ofiarą, w kawiarni i był świadkiem, jak skarżący i B.M. dźgnęli go.

Świadek O.D., kucharka pracująca w kawiarni w danym czasie, zeznała, że widziała skarżącego i B.M. kłócących się z ofiarą i dźgających go, po czym oboje uciekli.

Świadek V.H., brat Kh.H., który również przebywał w kawiarni tej nocy, zeznał, że widział, jak B.M. i ofiara się kłócili, po czym ten pierwszy dźgnął ofiarę, a następnie skarżący również go dźgnął.

Świadek G.A. złożył oświadczenie, że w dniu zdarzenia przebywał w kawiarni z żoną i był świadkiem ataku B.M. i skarżącego na ofiarę oraz że widział nóż w ręku skarżącego.

Przesłuchano również szereg innych osób, a mianowicie A.O. i A.G., wokalistów, V.K. i E.B., gości, oraz L.T., osobę odpowiedzialną za nagrywanie wydarzenia. Ci świadkowie nie podali żadnych konkretnych szczegółów ani nie wymieniali żadnych nazw i stwierdzili, że przebywali albo daleko od bijących się, lub z innego powodu nie widzieli dokładnie, co się stało. Świadek L.T. rozpoznał skarżącego na zdjęciu pokazanym mu podczas śledztwa.

21 stycznia 2004 r. organy śledcze Kazachstanu postawiły zarzuty skarżącemu i nakazały jego aresztowanie. Ponieważ jego miejsce pobytu było nieznane, wszczęto poszukiwania. 5 listopada 2004 r. skarżący został aresztowany w Armenii. W maju 2005 r. skarżący został zwolniony po tym, jak nie osiągnięto porozumienia między organami ścigania Armenii i Kazachstanu w sprawie jego ekstradycji. 29 maja 2006 r. Sąd Obwodowy w Kostanaju uznał B.M. za winnego morderstwa i skazał go na siedemnaście lat pozbawienia wolności. W odniesieniu do skarżącego sprawa została przekazana do Armenii, aby mógł być sądzony w swoim kraju ojczystym.

8 lipca 2008 r. jednostka śledcza policji w Wagharszapacie przejęła sprawę, a zarzuty przeciwko skarżącemu zostały dostosowane do odpowiednich przepisów Kodeksu Karnego Armenii. Skarżącemu postawiono zarzut zabójstwa z premedytacją. 21 sierpnia 2008 r. skarżący został aresztowany. Tego samego dnia został przesłuchany i odmówił złożenia jakichkolwiek wyjaśnień w sprawie wydarzeń z 7 października 2000 r. W toku śledztwa skarżący zwrócił się o konfrontację ze świadkami V.H., G.A., G.T., K.H., L.T. i O.D. Śledczy odrzucił jego wniosek z powodu, że zarówno w toku śledztwa, jak i podczas procesu B.M. ci świadkowie potwierdzili swoje zeznania przeciwko niemu.

20 października 2008 r. akt sprawy, w tym sfinalizowany akt oskarżenia, został przekazany do Południowego Sądu Karnego (jednego z sądów pierwszej instancji przed odpowiednimi zmianami w Kodeksie Postępowania Karnego) w celu wyznaczenia terminu rozprawy. W nieokreślonym dniu adwokat skarżącego złożył wniosek o zwrot sprawy do dalszego śledztwa, twierdząc, że między innymi konieczne jest przeprowadzenie kilku konfrontacji, biorąc pod uwagę istotne sprzeczności między zeznaniami skarżącego a zeznaniami świadków V.H., G.A., G.T., K.H., L.T. i O.D. Wydaje się, że Południowy Sąd Karny nigdy nie rozpatrzył tego wniosku. Po zmianach w Kodeksie Postępowania Karnego sprawa została przejęta przez Sąd Rejonowy w Armawirze. Zdaniem skarżącego jedenastu świadków zamieszkałych w Kazachstanie (patrz punkt 7 powyżej), którzy złożyli zeznania przeciwko niemu, nie zostało prawidłowo wezwanych, a Sąd Rejonowy nie uzyskał żadnego dowodu na to, że zostali powiadomieni o procesie. Skarżący twierdził dalej, że na rozprawie przygotowawczej prawny spadkobierca ofiary, żona S.M., złożyła oświadczenia od pięciu z jedenastu świadków podające przyczyny ich nieobecności na rozprawach. Oświadczenia sporządzone w języku rosyjskim nie zostały należycie zbadane przez Sąd Rejonowy, ale zostały dołączone do akt sprawy i postanowiono kontynuować rozpatrywanie sprawy w nieobecności wszystkich świadków.

Rząd argumentował, że wszystkich jedenaścioro świadków prawidłowo wezwano na proces skarżącego. Nie było jednak możliwe zlokalizowanie wszystkich z nich, podczas gdy ośmioro świadków złożyło do sądu oświadczenia poświadczone przez notariusza w Kazachstanie, stwierdzające ich niezdolność do stawienia się na rozprawie z powodów finansowych, rodzinnych lub zawodowych. Skarżący nie przyznał się do winy na rozprawie i kwestionował prawdziwość zeznań świadków złożonych podczas śledztwa w sprawie w Kazachstanie. Prawny spadkobierca ofiary zeznał przed sądem pierwszej instancji, że 7 października 2000 r. jej mąż, S.M., uczestniczył w wydarzeniu w kawiarni wraz z G.T. Następnie została poinformowana przez krewnych, że jej mąż został dźgnięty nożem podczas bójki.

Na rozprawie w dniu 26 maja 2009 r. skarżący złożył wniosek o zbadanie w sądzie nagrań wideo z miejsca zdarzenia zawartych w aktach sprawy. Twierdził, że konieczne jest zidentyfikowanie innych świadków zdarzenia i wyjaśnienie koloru jego odzieży wierzchniej w dniu przestępstwa. Sąd Rejonowy oddalił ten wniosek. 19 czerwca 2009 r. Sąd Rejonowy uznał skarżącego za winnego morderstwa i skazał go na czternaście lat pozbawienia wolności. W tym celu Sąd Rejonowy stwierdził w szczególności następujące rzeczy:

„Sąd, biorąc pod uwagę i oceniając dowody popierające oskarżenie, stwierdza, że [skarżącego] winę w popełnieniu przestępstwa ustalono następującymi dowodami zebranymi w toku śledztwa i zbadanymi w postępowaniu sądowym:
[Sądowe] zeznanie prawnego spadkobiercy ofiary... z którego wynika, że około godziny 20:00 7 października 2000 r. jej mąż S.M. uczestniczył w wydarzeniu w... kawiarni wraz z G.T. Została poinformowana... przez krewnych, że podczas bójki w kawiarni Ormianie [B.M.] i [skarżący] dźgnęli jej męża...
Zeznanie świadka Kh.H.... (odczytano zeznanie świadka Kh.H. złożone przed procesem)
Zeznanie świadka K.H.... (odczytano zeznanie świadka K.H. złożone przed procesem).
Zeznanie świadka G.T.... (odczytano zeznanie świadka G.T. złożone przed procesem).
Zeznanie świadka O.D.... (odczytano zeznanie świadka O.D. złożone przed procesem).
Zeznanie świadka V.H.... (odczytano zeznanie świadka V.H. złożone przed procesem).
Zeznanie świadka G.A.... (odczytano zeznanie świadka G.A. złożone przed procesem).
Zeznanie świadka A.O.... (odczytano zeznanie świadka A.O. złożone przed procesem).
Zeznanie świadka A.G.... (odczytano zeznanie świadka A.G. złożone przed procesem).
Zeznanie świadka V.K.... (odczytano zeznanie świadka V.K. złożone przed procesem).
Zeznanie świadka L.T.... (odczytano zeznanie świadka L.T. złożone przed procesem).
Zeznanie świadka E.B.... (odczytano zeznanie świadka E.B. złożone przed procesem).
[Skarżącego] winę... potwierdzono również przez:
Wyrok z 29.05.2006 Sądu Obwodowego w Kostanaju...
... wyjaśnienia dostarczone przez biegłego... podczas powyższego postępowania sądowego, że na ciele znajdowały się dwie rany kłute... każda z ran sama w sobie mogła spowodować śmierć.
Zeznanie biegłego technicznego [podczas postępowania przed Sądem Obwodowym w Kostanaju]...
Konkluzja sądowo-lekarskiej sekcji zwłok z 31.10.2000... Śmierć S.M. została spowodowana rozległym krwotokiem w wyniku ran wątroby.
Zeznanie biegłego lekarza sądowego [podczas postępowania przed Sądem Obwodowym w Kostanaju]... Każde pchnięcie raniło wątrobę.
Konkluzja technicznej ekspertyzy sądowej z 21.10.2005... zgodnie z którą... ślady dwóch ran kłutych... odkryte na kamizelce S.M. mogły zostać zadane... nożem.
Protokoły oględzin miejsca zdarzenia, protokoły... oględzin ubrania ofiary S.M., dwa nagrania wideo z wydarzenia, nagranie wideo z oględzin ciała podczas oględzin miejsca zdarzenia i sądowo-lekarskiej sekcji zwłok.”

Skarżący wniósł apelację, twierdząc między innymi, że nie doszło do konfrontacji między nim, B.M. a świadkami oskarżenia podczas śledztwa w sprawie, ani w Kazachstanie, ani w Armenii. Ponadto skarżył się, że Sąd Rejonowy nie wezwał prawidłowo świadków i powołał się na ich zeznania przedprocesowe bez uzasadnionego powodu. Skarżył się również na fakt, że nagrania wideo z miejsca zdarzenia nie zostały zbadane podczas procesu, mimo że Sąd Rejonowy powoływał się na nie jako na dowód przeciwko niemu. 31 sierpnia 2009 r. Sąd Karny Odwoławczy utrzymał w mocy wyrok skazujący skarżącego, powołując się na te same dowody. Co do nieobecności świadków Sąd Odwoławczy stwierdził, że zgodnie z materiałami sprawy świadkowie zostali prawidłowo wezwani, ale złożyli oświadczenia o swojej niezdolności do stawienia się przed sądem z powodu braku funduszy lub przyczyn rodzinnych lub zawodowych i potwierdzili swoje zeznania złożone podczas śledztwa przygotowawczego.

Skarżący wniósł skargę kasacyjną podnosząc argumenty podobne do tych przedstawionych w poprzedniej apelacji. 12 listopada 2009 r. Sąd Kasacyjny uznał skargę kasacyjną skarżącego za niedopuszczalną z powodu braku podstaw, stwierdzając między innymi, że Sąd Odwoławczy doszedł do prawidłowego wniosku w odniesieniu do skarg skarżącego dotyczących jego niemożności przesłuchania świadków przeciwko niemu.


Skarżący urodził się w 1959 roku i jest obecnie osadzony w zakładzie karnym w Baia Mare. 10 stycznia 2002 r. wszczęto przeciwko niemu śledztwo w sprawie przywłaszczenia mienia, fałszerstwa i nadużycia stanowiska służbowego jako Ministra Rolnictwa. Śledztwo karne zakończyło się 19 grudnia 2003 r. wniesieniem aktu oskarżenia przeciwko skarżącemu wraz z trzema innymi współoskarżonymi. 27 kwietnia 2011 r. skarżący został uznany za winnego powyższych przestępstw przez Wysoki Sąd Kasacyjny i Sprawiedliwości i skazany na siedem lat pozbawienia wolności. 28 maja 2012 r. apelacja skarżącego od powyższego wyroku została oddalona z mocą ostateczną przez pięcioosobowy skład Wysokiego Sądu Kasacyjnego i Sprawiedliwości. Pełny tekst wyroku został udostępniony skarżącemu 1 listopada 2012 r. Skarżący rozpoczął odbywanie kary w zakładzie karnym w Gherla 31 maja 2012 r. 2 kwietnia 2013 r. został przeniesiony do zakładu karnego w Baia Mare, gdzie obecnie odbywa karę. W momencie przyjęcia do zakładu karnego skarżący już chorował na cukrzycę typu II, leczoną insuliną, nadciśnienie tętnicze, chorobę niedokrwienną serca, kamicę żółciową oraz dyskopatię lędźwiową. Zgodnie z raportem sporządzonym przy przybyciu skarżącego do zakładu karnego w Gherla 31 maja 2012 r., skarżącemu pozwolono zabrać do celi, między innymi, jeden glukometr z czterdziestoma jednym paskami testowymi i igłami oraz kilka leków. Podczas swojego dziesięciomiesięcznego pobytu w zakładzie karnym w Gherla skarżący był zabierany do izby chorych osiemnaście razy. Otrzymywał specjalną dietę dla diabetyków i pozwolono mu pracować. Był zabierany do specjalistów diabetologów poza systemem więziennym kilka razy, gdzie zalecono mu specjalną dietę, leki i ciągłą samokontrolę poziomu glikemii. Zgodnie z dokumentacją medyczną skarżącego w zakładzie karnym w Gherla, poziom glikemii był mierzony dwa, trzy lub cztery razy dziennie w więziennej izbie chorych. Kopie tej samej dokumentacji medycznej wykazują również, że skarżący regularnie otrzymywał leki z izby chorych. 9 października 2012 r. jego podpis potwierdził odbiór trzynastu leków, w tym witaminy C i omega 3. Sądowo-lekarskie badania przeprowadzone we wrześniu i grudniu 2012 r. wykazały, że choroby skarżącego mogą być leczone w systemie więziennym. W zakładzie karnym w Baia Mare skarżący był badany w izbie chorych dwadzieścia cztery razy w okresie od kwietnia 2013 r. do września 2014 r. Ponadto był zabierany na specjalistyczne badania diabetologiczne i żywieniowe do Szpitala Powiatowego w Baia Mare dziewięć razy w okresie od 24 maja 2013 r. do 2 października 2014 r. Zgodnie ze stanowiskiem Rządu i kopiami dokumentacji medycznej skarżącego, przez cały okres osadzenia w zakładzie karnym w Baia Mare skarżący otrzymywał, według potrzeb i zaleceń lekarzy, insulinę oraz leki na nadciśnienie, a także leki neurotroficzne, osłonowe na żołądek, obniżające cholesterol i inne leki. Zgodnie z informacjami dostarczonymi przez Krajową Administrację Więziennictwa skarżący nie składał skarg dotyczących swojego leczenia. 10 sierpnia 2012 r. adwokat skarżącego został poinformowany, że skarga na umieszczenie skarżącego w zamkniętym typie zakładu karnego została odrzucona. 5 września 2013 r. adwokat skarżącego został poinformowany przez administrację zakładu karnego w Baia Mare, że skarżący nie może zostać wynagrodzony za pracę wykonaną w trakcie odbywania kary poprzez zezwolenie na opuszczanie zakładu karnego. Skarżący twierdził, że był transportowany w warunkach, które nie pozwalały mu na przyjęcie insuliny. Ponadto żywność dostarczana podczas transportu nie była dostosowana do jego cukrzycy. Pojazdy, w których był transportowany, nie posiadały klimatyzacji, a inni więźniowie palili podczas podróży. Z pism Rządu wynika, że skarżący był przewożony szesnaście razy między placówkami detencyjnymi, do szpitala lub do sądów, w specjalnych pojazdach (busy Iveco, Mercedes lub Raba), które były w dobrym stanie technicznym i spełniały ustawowe wymagania komfortu. Były wyposażone w okna, oświetlenie, ogrzewanie i okna dachowe. Niektóre z nich posiadały również klimatyzację. Liczba przewożonych więźniów nigdy nie przekraczała liczby dostępnych miejsc siedzących. Więźniom zapewniano jedzenie i wodę podczas transportów oraz pozwalano im na przerwy toaletowe. Palenie było surowo zabronione w pojazdach. Zgodnie z informacjami dostarczonymi przez Krajową Administrację Więziennictwa, skarżącyemu pozwolono zabrać ze sobą osobisty zestaw do pomiaru glikemii i leki, dzięki czemu mógł mierzyć swoją glikemię. Ponadto, podczas długich podróży robiono liczne przerwy, pozwalające skarżącemu na zaaplikowanie leku. Jeśli chodzi o żywność otrzymywaną podczas transportu, skarżącemu zapewniono dietę dla diabetyków w następujący sposób: podczas transportu do i z zakładu karnego w Gherla skarżący otrzymywał 100 gramów herbatników, 100 gramów sera, jedno jajko i 500 gramów chleba; podczas transportu do i z zakładu karnego w Baia Mare skarżący otrzymywał 320 gramów niesolonego sera, dwa jajka, 300 gramów przetworzonego mięsa drobiowego, 260 gramów chleba półbiałego i 250 gramów jabłek. Kopie menu więziennych zostały złożone na poparcie tych twierdzeń. Zgodnie z rejestrem wizyt w zakładzie karnym skarżący często otrzymywał paczki żywnościowe, które zawierały słodycze, owoce i warzywa oraz butelki soku, z których wszystkimi mógł zabrać ze sobą podczas transportu. Rząd przedstawił, że władze więzienne nie otrzymały żadnych skarg ani próśb od skarżącego w związku z warunkami transportu.


Okoliczności sprawy, przedstawione przez strony, można podsumować w następujący sposób. Skarżąca urodziła się w 1984 roku i na początku lat 2000. przeprowadziła się do Rosji. W 2008 roku poznała A.U., obywatela Rosji, i zaczęli żyć razem w Kraju Krasnodarskim. W 2009 roku córka skarżącej z poprzedniego małżeństwa wprowadziła się do nich, aby uczęszczać do szkoły podstawowej. 16 marca 2012 roku skarżąca i A.U. wzięli ślub, a 23 sierpnia 2012 roku urodził się ich syn. Otrzymał on obywatelstwo rosyjskie. 30 marca 2013 roku skarżąca wracała pociągiem do domu po wizycie na Ukrainie, wraz z dwojgiem dzieci. Krótko po północy 31 marca 2013 roku rosyjska Służba Kontroli Granicznej przekazała jej zawiadomienie, informując, że nie zostanie wpuszczona z powrotem do Rosji, zgodnie z ustawą o procedurach wjazdu i wyjazdu. Zawiadomienie nie określało podstaw tej decyzji. W kwietniu 2013 roku mąż skarżącej uzyskał kopię decyzji stwierdzającej, że jej pobyt w Rosji jest niepożądany („nakaz wykluczenia”), którą wydał Urząd Ochrony Praw Konsumentów (CPA) 9 czerwca 2012 roku. Treść nakazu wskazywała, że pobyt skarżącej w Rosji został uznany za niepożądany przez oddział regionalny CPA w Krasnodarze 9 czerwca 2012 roku, zgodnie z art. 25.10 ustawy o procedurach wjazdu i wyjazdu. Nie podawało żadnych faktów ani powodów wykluczenia skarżącej. Nakazywało skarżącej opuszczenie Rosji do 22 czerwca 2012 roku pod groźbą deportacji i informowało ją, że odmówi się jej ponownego wjazdu do Rosji, zgodnie z art. 27 ustawy o procedurach wjazdu i wyjazdu. Później okazało się, że podstawą nakazu wykluczenia był fakt, że podczas ciąży w 2012 roku u skarżącej wykryto HIV i szpital zgłosił jej stan zakażenia HIV do CPA. Zgodnie z informacją Rządu, oddział CPA w Krasnodarze wysłał nakaz wykluczenia skarżącej listem poleconym 19 czerwca 2012 roku. Przedstawili rejestr korespondencji poleconej, która miała zostać złożona na poczcie w celu nadania w tej dacie. Mąż skarżącej, występując jako powód i jako przedstawiciel skarżącej, zaskarżył nakaz wykluczenia przed rosyjskimi sądami, twierdząc w szczególności, że CPA pominął więzi rodzinne skarżącej w Rosji oraz jej stan zdrowia. 24 maja 2013 roku Sąd Rejonowy w Soczi (Tsentralnyj) oddalił powództwo w trybie uproszczonym, powtarzając wprost treść nakazu wykluczenia i uznając go za legalny. 23 lipca 2013 roku Sąd Krajowy w Krasnodarze utrzymał w mocy wyrok sądu rejonowego, uznając, że zakażenie skarżącej HIV „stwarza realne zagrożenie dla ludności Rosji”. W apelacji do instancji kasacyjnej mąż skarżącej powołał się na stanowisko rosyjskiego Sądu Konstytucyjnego, który podkreślał konieczność uwzględniania kwestii humanitarnych przy decydowaniu o usunięciu członka rodziny, oraz na orzecznictwo Sądu w oparciu o art. 8 Konwencji. Zaznaczył, że mąż skarżącej i noworodek są obywatelami rosyjskimi, że jej córka jest uczennicą rosyjskiej szkoły, a zakażenie HIV znajduje się w stadium utajonym. 30 września i 19 grudnia 2013 roku Sąd Krajowy w Krasnodarze i Sąd Najwyższy Rosji wydały odpowiednio decyzje podsumowujące, odrzucając wniosek o zbadanie sprawy przez instancję kasacyjną. Skarżąca i jej córka ostatecznie zamieszkały w Nowogrodowce w obwodzie donieckim na Ukrainie. Jej mąż i ich syn mieszkają w Petersburgu w Rosji. Mąż nie mógł jej odwiedzić w obwodzie donieckim. 12 marca 2015 roku Sąd Konstytucyjny orzekł w sprawie wniosku o zbadanie zgodności z konstytucją, złożonego przez skarżącą i dwóch innych cudzoziemców oraz ich rosyjskich małżonków, przeciwko art. 11 ust. 2 ustawy o zapobieganiu zakażeniom HIV, art. 7 ust. 1 pkt 13 ustawy o cudzoziemcach oraz art. 25.10 ustawy o procedurach wjazdu i wyjazdu. Sąd Konstytucyjny uznał, że prawo migracyjne może legalnie ograniczyć dostęp do Rosji cudzoziemcom, których stan zdrowia może zagrażać zdrowiu publicznemu i stwarzać zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego. Uznał współczesny konsensus medyczny, że HIV nie stanowi zagrożenia dla zdrowia publicznego, ponieważ nie może być przenoszone wyłącznie z powodu obecności zakażonej osoby w kraju ani poprzez kontakt codzienny, cząsteczki unoszące się w powietrzu, żywność lub wodę. Sąd Konstytucyjny orzekł następująco:
„1. Stwierdzić, że powiązane ze sobą przepisy art. 25.10 ustawy o procedurach wjazdu i wyjazdu, art. 11 ust. 2 ustawy o zapobieganiu zakażeniom HIV oraz art. 7 ust. 1 pkt 13 ustawy o cudzoziemcach są niezgodne z Konstytucją Rosji... w zakresie, w jakim pozwalają [władzom wykonawczym] uznać pobyt cudzoziemca lub osoby bezpaństwowej, której rodzina stale zamieszkuje w Rosji, za niepożądany, wydać nakaz deportacji lub zakaz wjazdu, odmówić mu zezwolenia na pobyt stały lub unieważnić wcześniej wydane zezwolenie na pobyt stały wyłącznie z powodu tego, że dana osoba jest nosicielem HIV, pod warunkiem, że osoba ta przestrzega wymogów prawnych dotyczących osób zakażonych HIV w zakresie zapobiegania rozprzestrzenianiu się zakażenia oraz pod warunkiem, że żadne inne okoliczności nie uzasadniałyby takich ograniczeń.
2. Ustawodawca federalny powinien – w świetle wymogów Konstytucji Rosji i stanowiska Sądu Konstytucyjnego, wyrażonego w niniejszym wyroku – wprowadzić niezbędne zmiany do obowiązującego corpus iuris, które wyjaśniłyby podstawy i procedurę podejmowania decyzji dotyczących prawa cudzoziemców lub osób bezpaństwowych zakażonych HIV do pobytu i życia w Federacji Rosyjskiej.”
Do czasu wprowadzenia takich zmian Sąd Konstytucyjny nakazał, aby władze wykonawcze i sądowe kierowały się stanowiskiem sformułowanym w wyroku. 20 kwietnia 2015 roku mąż skarżącej złożył wniosek do Sądu Rejonowego w Soczi (Tsentralnyj) o ponowne rozpatrzenie wyroku Sądu Rejonowego z 24 maja 2013 roku ze względu na nowe orzecznictwo Sądu Konstytucyjnego. 3 lipca 2015 roku Sąd Rejonowy oddalił jego wniosek. Uznał, że w braku informacji, iż skarżąca otrzymywała terapię antyretrowirusową, należy domniemywać, że stanowi zagrożenie dla innych, w tym dla osób, z którymi utrzymywała kontakty towarzyskie i przypadkowe. Sąd Rejonowy stwierdził również, że nie jest ona osobą przestrzegającą prawa, ponieważ urodziła dziecko w Rosji po tym, jak jej pobyt w tym kraju został uznany za niepożądany. Mąż skarżącej odwołał się i 22 października 2015 roku Sąd Krajowy w Krasnodarze uchylił powyższy wyrok, uznając, że Sąd Rejonowy nie wziął pod uwagę stanowiska Sądu Konstytucyjnego i błędnie przeniósł ciężar dowodu na skarżącą:
„Biuro Urzędu Ochrony Praw Konsumentów w Krasnodarze nie przedstawiło żadnych dowodów skazania pani Ustinowej na podstawie art. 122 Kodeksu Karnego (Zakażenie HIV) i/lub art. 6.1 Kodeksu Wykroczeń Administracyjnych (Ukrywanie źródła zakażenia HIV). Nie wykazało również, że naruszyła jakikolwiek obowiązek, który prawo nakłada na osoby zakażone HIV, na przykład odmawiając przyjęcia terapii antyretrowirusowej. W aktach sprawy nie ma takich informacji, podczas gdy sąd ustala, że [skarżąca i jej mąż] oboje otrzymują leczenie medyczne. Z tego wynika, że ustalenie sądu pierwszej instancji, że pobyt pani Ustinowej stanowi zagrożenie dla innych mieszkańców Rosji, w tym dla osób, z którymi miała kontakty towarzyskie i przypadkowe, jest błędne i stoi w sprzeczności z wyrokiem Sądu Konstytucyjnego, ponieważ sam fakt zakażenia HIV nie jest podstawą do stosowania tak istotnych ograniczeń w jej życiu prywatnym.” Sąd Krajowy uznał nakaz wykluczenia za niezgodny z prawem i nakazał biuru Urzędu Ochrony Praw Konsumentów w Krasnodarze usunięcie skutków naruszenia. W odpowiedzi na wniosek Sądu o dodatkowe informacje z 12 maja 2016 roku (patrz powyższy paragraf 4), 29 czerwca 2016 roku Rząd zgłosił, że skarżąca przekroczyła granicę rosyjską 17 sierpnia 2015 roku. 18 maja 2016 roku Federalna Służba Migracyjna wydała jej trzyletnie zezwolenie na pobyt czasowy. 31 maja 2016 roku Urząd Ochrony Praw Konsumentów poinformował Służbę Kontroli Granicznej o uchyleniu nakazu wykluczenia. Na koniec Rząd wskazał, że środki mające na celu usunięcie jej nazwiska z listy osób, którym odmawia się wjazdu do Rosji, „[były] podejmowane”. Skarżąca odpowiedziała, że mogła powrócić do Rosji tylko poprzez przekroczenie granicy między Ukrainą a Białorusią i kontynuowanie podróży z Białorusi do Rosji, ponieważ nie ma kontroli na granicy białorusko-rosyjskiej. Na dzień 16 sierpnia 2016 roku nie otrzymała zawiadomienia, że nakaz wykluczenia z 9 czerwca 2012 roku został formalnie uchylony i że baza danych Służby Kontroli Granicznej została odpowiednio zaktualizowana.


Wnioskodawca urodził się w 1974 roku i mieszkał w obwodzie swierdłowskim. 6 kwietnia 2012 r. Sąd Rejonowy w Niżnym Tagile wydał nakaz aresztowania wobec wnioskodawcy, którego oskarżono o morderstwo i który zbiegł. Nakaz ten miał obowiązywać przez początkowy okres dwóch miesięcy od momentu aresztowania wnioskodawcy. 19 lutego 2013 r. wnioskodawca został zatrzymany w Chinach i ekstradowany do Rosji. 30 kwietnia 2013 r. prokurator rejonowy zwrócił się do Sądu Rejonowego o przedłużenie aresztowania wnioskodawcy o kolejne dwa miesiące. Tego samego dnia Sąd Rejonowy uwzględnił wniosek w części. Przedłużył dopuszczalny okres aresztowania „o jeden miesiąc, do 19 maja”. Wnioskodawca wniósł zażalenie. Podnosił w szczególności, że początkowy dwumiesięczny okres aresztowania wygasł już 19 kwietnia 2013 r., a jego dalsze aresztowanie było niezgodne z prawem. 10 czerwca 2013 r. Sąd Obwodowy w Swierdłowsku oddalił zażalenie. 26 września 2013 r. sędzia Sądu Obwodowego odmówił wnioskodawcy zezwolenia na wniesienie skargi kasacyjnej do regionalnej instancji kasacyjnej. 4 marca 2014 r. sędzia Sądu Najwyższego Federacji Rosyjskiej odmówił wnioskodawcy zezwolenia na wniesienie skargi do Sądu Najwyższego. Sędzia stwierdził w szczególności, że spóźnione złożenie wniosku o przedłużenie dopuszczalnego okresu aresztowania nie stanowiło podstawy do zmiany środka zapobiegawczego.


Skarżący urodził się w 1976 roku i mieszka w Aczchoj-Martanie w Republice Czeczeńskiej. 13 stycznia 2001 r. dwóch żołnierzy rosyjskich sił federalnych, M. i P., przyszło do domu skarżącego kupić narkotyki. Po tym, jak skarżący sprzedał im heroinę, nieznane osoby zaatakowały żołnierzy, wsadziły ich do samochodu i zawiozły do kryjówki, gdzie przetrzymywano ich przez pięć dni. Porywacze zabrali również automat M. Żołnierze zostali uwolnieni przez funkcjonariuszy organów ścigania 18 stycznia 2001 r. Broń nigdy nie została odnaleziona. W nieokreślonym dniu władze wszczęły śledztwo karne w sprawie uprowadzenia żołnierzy. Skarżący był jedynym podejrzanym. Inni sprawcy nie zostali zidentyfikowani. Według skarżącego, 4 kwietnia 2007 r. około godziny 19:00 został zatrzymany na podejrzeniu udziału w uprowadzeniu M. i P. Zgodnie z protokołem aresztowania skarżący został zatrzymany 5 kwietnia 2007 r. o godzinie 10:40. 6 kwietnia 2007 r. Sąd Rejonowy w Aczchoj-Martanie w Republice Czeczeńskiej wydał zgodę na tymczasowe aresztowanie skarżącego na czas trwania postępowania karnego. W nieokreślonym dniu śledczy przesłuchał M. i P. Obaj zeznali, że zostali uprowadzeni z wewnętrznego podwórka przylegającego do domu skarżącego. Przyszli do domu skarżącego, aby kupić narkotyki. Skarżący poprosił ich o wejście, aby pomogli mu przestawić samochód, który był zaparkowany wewnątrz. Gdy skończyli z samochodem, zaatakowało ich czterech mężczyzn. M. wołał o pomoc do skarżącego, ale skarżący nic nie zrobił. Następnie zawiązano im oczy, wsadzono do samochodu i zawieziono w inne miejsce. 26 czerwca 2007 r. Sąd Rejonowy uznał skarżącego za winnego uprowadzenia i kradzieży broni palnej oraz skazał go na siedem lat pozbawienia wolności. Sąd oparł się na zeznaniach M. i P. złożonych podczas przesłuchania przez śledczego, pisemnych oświadczeniach ich rodziców, którym M. i P. opowiedzieli o swoim uprowadzeniu, oraz pisemnych zeznaniach innych żołnierzy, którzy potwierdzili, że M. i P. zaginęli w 2001 r. Śledczy Mir. zeznał przed sądem w kwestii przesłuchania M. i P. Sąd wysłuchał również licznych krewnych i sąsiadów skarżącego, którzy zeznali na temat charakteru skarżącego oraz godziny policyjnej wprowadzonej we wsi w 2001 r., a także przeanalizował materiały z akt sprawy przygotowanych przez śledczego. W zakresie wykorzystania pisemnych zeznań M. i P. sąd stwierdził następująco:
„... Zgodnie z [przepisami postępowania karnego], jeżeli ofiara przestępstwa nie stawi się w sądzie, sąd – na wniosek strony postępowania lub z urzędu – może zadecydować o odczytaniu [wcześniejszego] zeznania [ofiary] w przypadku klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych okoliczności uniemożliwiających stawienie się [ofiary] w sądzie. Sąd uważa, że ofiarom uniemożliwiono stawienie się w sądzie z następujących powodów: ich stan psychiczny, tj. brak chęci wspominania okoliczności uprowadzenia, związanych z pozbawieniem wolności i, ewentualnie, zagrożeniem życia, oraz przeżywania tego ponownie; brak bezpieczeństwa podczas podróży do Republiki Czeczeńskiej, gdzie sytuacja polityczna wciąż jest niepokojąca, zwłaszcza ... dla etnicznych Rosjan niebędących mieszkańcami tego miejsca; ryzyko, że krewni [skarżącego] mogą wywierać na nich presję; oraz fakt, że mieszkają daleko i nie mają środków na opłacenie podróży w celu udziału w rozprawie sądowej. Sąd uważa takie okoliczności za nadzwyczajne i uniemożliwiające ofiarom stawienie się w sądzie.” 15 sierpnia 2007 r. Sąd Najwyższy Republiki Czeczeńskiej utrzymał w mocy wyrok skazujący skarżącego w postępowaniu odwoławczym. 26 grudnia 2011 r. skarżący został zwolniony.


Skarżący urodził się w 1944 roku i mieszka w Sofii. Ojciec skarżącego był właścicielem domu z podwórkiem w Sofii, które zostały wywłaszczone decyzją burmistrza z 16 kwietnia 1987 roku w celu budowy budynków ambasad. Decyzja, oparta na art. 98 ust. 1 Ustawy o zagospodarowaniu terytorialnym i osadniczym z 1973 roku (Закон за териториалното и селищно устройство – „TUPA”), stanowiła, że ojciec skarżącego ma zostać zrekompensowany dwupokojowym mieszkaniem, a skarżący ma zostać zrekompensowany innym, trzypokojowym mieszkaniem. Dodatkową decyzją z 15 kwietnia 1988 roku, opartą na art. 100 TUPA, burmistrz określił dokładną lokalizację, wielkość i inne szczegóły dotyczące przyszłych mieszkań oferowanych jako rekompensata. Mieszkania miały się znajdować w budynku, który miał zostać wybudowany przez Biuro Obsługi Korpusu Dyplomatycznego („BSDC”). Mieszkanie przeznaczone dla ojca skarżącego miało powierzchnię 64,26 m². W 1987 roku rodzice skarżącego oraz skarżący i jego rodzina zostali zakwaterowani w dwupokojowym mieszkaniu komunalnym. W 1991 roku plany budowy budynku, w którym miały się znajdować przyszłe mieszkania oferowane jako rekompensata, zostały anulowane. Wywłaszczony dom został rozebrany, a roboty budowlane na działce rozpoczęły się w nieokreślonym terminie. W lutym 1996 roku ojciec skarżącego zmarł. Decyzją burmistrza z 10 lipca 1996 roku skarżącemu przydzielono inne mieszkanie, o powierzchni około 28 metrów kwadratowych większej niż powierzchnia mieszkania pierwotnie oferowanego mu jako rekompensata. Nie był zobowiązany do dopłaty za większe mieszkanie. W nieokreślonym terminie w 1996 roku skarżący i jego rodzina wprowadzili się do tego lokalu, a jego matka nadal zajmowała mieszkanie komunalne. W kolejnych latach skarżący złożył liczne wnioski do władz, prosząc o znalezienie odpowiedniego dwupokojowego mieszkania, które miałoby zostać przekazane jemu i jego matce w zamian za to, które pierwotnie przysługiwało. Kilka razy przed 2001 rokiem BSDC proponowało mieszkania, ale skarżący i jego matka je odrzucili, albo dlatego, że nie znajdowały się w pobliżu wywłaszczonej nieruchomości, albo dlatego, że nie były to samodzielne lokale. 10 czerwca 2004 roku skarżący zwrócił się do burmistrza Sofii z wnioskiem o zaoferowanie jako rekompensaty jednego z kilku mieszkań w pobliżu wywłaszczonej nieruchomości zarządzanych przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych, następcę prawnego BSDC. Wniosek został złożony zgodnie z art. 103 ust. 5 TUPA przewidującym tzw. rekompensatę (преобезщетяване). Ponieważ nie otrzymano odpowiedzi, skarżący wniósł odwołanie od dorozumianej odmowy burmistrza. W postępowaniu uczestniczyło również Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Wyrokiem końcowym z 9 kwietnia 2008 roku Najwyższy Sąd Administracyjny uchylił dorozumianą odmowę i przekazał sprawę z powrotem burmistrzowi do rozpatrzenia wniosku. Uznał, że to obowiązkiem burmistrza, a nie Ministerstwa Spraw Zagranicznych, jest zapewnienie mieszkania spadkobiercom ojca skarżącego. Wydaje się, że nawet po tym wyroku burmistrz nigdy nie podjął decyzji w sprawie wniosku skarżącego o rekompensatę. W międzyczasie matka skarżącego została eksmitowana z zajmowanego przez siebie mieszkania komunalnego. W 2007 roku zmarła, w wyniku czego skarżący stał się jedynym właścicielem przyszłego mieszkania przydzielonego jako rekompensata jego ojcu za wywłaszczenie z 1987 roku. W 2014 roku, po przekazaniu rządowi komunikatu w sprawie niniejszego wniosku, skarżący został poproszony o ponowne złożenie formalnego wniosku o rekompensatę do burmistrza Sofii. Uczynił to 4 sierpnia 2014 roku. Nie jest jasne, czy po tej dacie podjęto jakiekolwiek decyzje w tej sprawie.


Pierwszy skarżący urodził się w 1952 roku i mieszka w Hausen (kanton Argowia). Drugi skarżący, urodzony w 1990 roku, jest synem pierwszego skarżącego. Mieszka w Egipcie. Pierwszy skarżący przybył do Szwajcarii w 1997 roku, gdzie w tym samym roku złożył wniosek o azyl. W tamtym czasie drugi skarżący pozostał w Egipcie, gdzie był pod opieką matki. Wniosek o azyl pierwszego skarżącego został odrzucony przez właściwe władze. W marcu 1999 roku pierwszy skarżący ożenił się z obywatelką szwajcarską i uzyskał zezwolenie na pobyt. W 2000 roku urodziła im się córka. W 2002 roku drugi skarżący odwiedził swojego ojca w Szwajcarii na trzy miesiące na podstawie wizy turystycznej ważnej na ten okres. W lipcu 2003 roku drugi skarżący ponownie przybył do Szwajcarii w celu sprowadzenia rodziny z ojcem. W lutym 2004 roku pierwszy skarżący otrzymał zezwolenie na stały pobyt. W sierpniu 2004 roku uzyskał obywatelstwo szwajcarskie i od tego czasu posiada obywatelstwo zarówno Szwajcarii, jak i Egiptu. Po napotkaniu trudności w szkole i z macochą drugi skarżący powrócił do Egiptu w styczniu 2005 roku, gdzie był pod opieką matki i babki ze strony ojca. W 2006 roku pierwszy skarżący rozstał się z małżonką. Ta ostatnia nadal mieszkała w Szwajcarii z córką pary. 1 marca 2006 roku pierwszy skarżący złożył wniosek o sprowadzenie rodziny z drugim skarżącym, który miał wówczas 15 i pół roku i nad którym sprawował prawo do opieki zgodnie z prawem egipskim. 15 lutego 2007 roku Urząd Migracji Kantonu Argowia odmówił uwzględnienia tego wniosku. 12 marca 2007 roku skarżący złożył odwołanie od tej decyzji do Zespołu Prawnego Urzędu Migracji Kantonu Argowia. 6 czerwca 2007 roku ten organ oddalił odwołanie. 26 czerwca 2007 roku skarżący złożył odwołanie od tej decyzji do Sądu Odwoławczego w Sprawach Prawa Cudzoziemców (Rekursgericht im Ausländerrecht) Kantonu Argowia. 7 września 2007 roku ten sąd uwzględnił odwołanie skarżącego. W bardzo szczegółowej decyzji stwierdził, że warunki sprowadzenia rodziny zgodnie z art. 17 § 2 trzecie zdanie Ustawy o Pobycie i Osiedlaniu się Cudzoziemców (Bundesgesetz über Aufenthalt und Niederlassung der Ausländer, ANAG) nie zostały spełnione (patrz odpowiednie akty prawa wewnętrznego i praktyka w punktach 31‑33 poniżej). Opierając się w dużej mierze na art. 8 Konwencji, uznał jednak, że interesy skarżących w zakresie poszanowania ich życia rodzinnego przeważają nad interesem publicznym. Nakazał Urzędowi Migracji Kantonu Argowia zorganizowanie zezwolenia na pobyt dla drugiego skarżącego. Następnie Urząd Migracji Kantonu Argowia oświadczył, że wyda drugiemu skarżącemu zezwolenie na stały pobyt w celu sprowadzenia rodziny i 28 stycznia 2008 roku przekazał sprawę do Federalnego Urzędu ds. Migracji w celu uzyskania wymaganej zgody. 4 marca 2008 roku ten ostatni odmówił wyrażenia zgody, stwierdzając, że warunki sprowadzenia rodziny nie zostały spełnione, a decyzja sądu kantonu Argowia stoi w sprzeczności z orzecznictwem Federalnego Trybunału Najwyższego. 4 kwietnia 2008 roku pierwszy skarżący złożył odwołanie od tej decyzji do Federalnego Sądu Administracyjnego, zarówno w swoim własnym imieniu, jak i w imieniu syna. 30 lipca 2009 roku skarżący poinformowali władze, że sytuacja drugiego skarżącego uległa zmianie. Jego matka przeprowadziła się do Kuwejtu z nowym mężem, a on był teraz pod wyłączną opieką babki ze strony ojca. 2 lutego 2010 roku Federalny Sąd Administracyjny oddalił odwołanie. Stwierdził po pierwsze, że warunki sprowadzenia rodziny zgodnie z art. 17 § 2 trzecie zdanie Ustawy o Pobycie i Osiedlaniu się Cudzoziemców nie zostały spełnione (patrz odpowiednie akty prawa wewnętrznego i praktyka w punktach 31‑33 poniżej). Uznał po drugie, że skarżący nie mogą powoływać się na art. 8 Konwencji, ponieważ drugi skarżący osiągnął wiek dorosłości i nie był zależny od pierwszego skarżącego (patrz odpowiednie akty prawa wewnętrznego i praktyka w punkcie 33 poniżej). 8 marca 2010 roku skarżący złożyli odwołanie od tej decyzji do Federalnego Trybunału Najwyższego. 5 lipca 2010 roku Federalny Trybunał Najwyższy oddalił to odwołanie. Uznał w szczególności, że relacja między dwoma skarżącymi nie była nadrzędna („vorrangig”), mimo że pierwszy skarżący miał prawo do opieki nad drugim skarżącym zgodnie z prawem egipskim. Zauważył, że pierwszy skarżący nie ubiegał się o sprowadzenie rodziny natychmiast po przybyciu do Szwajcarii, że drugi skarżący był pod opieką matki i babki w Egipcie aż do ukończenia 18 lat, że drugi skarżący żył prawie całe życie w Egipcie i miał ważniejsze więzi społeczne i osobiste ze swoim krajem pochodzenia, które zostałyby negatywnie dotknięte, gdyby przeniósł się do Szwajcarii, oraz że powrócił do Egiptu po pobycie z ojcem w Szwajcarii przez półtora roku. Stwierdził, że pierwszy skarżący wolał więc w tamtym czasie, aby drugi skarżący mieszkał z matką, oraz że drugi skarżący stanąłby teraz przed jeszcze poważniejszymi wyzwaniami integracyjnymi niż podczas swojego pierwszego pobytu w Szwajcarii, biorąc pod uwagę jego wiek. Choć zauważając, że pierwszy skarżący miał bliską relację ze swoją córką w Szwajcarii i że nie można więc oczekiwać od niego przeprowadzki do Egiptu, aby tam żyć z drugim skarżącym, sąd stwierdził, że skarżący nie przedstawili wystarczających powodów uzasadniających ponowne zjednoczenie drugiego skarżącego z ojcem w Szwajcarii. Ponadto Federalny Trybunał Najwyższy uznał, że okoliczności niniejszej sprawy różnią się od okoliczności sprawy Tuquabo-Tekle i inni przeciwko Holandii, nr 60665/00, 1 grudnia 2005 r. Ta ostatnia dotyczyła sytuacji, w którym przy życiu pozostał tylko jeden z rodziców, matka dziecka. Matka starała się sprowadzić swoje dziecko do Holandii tak szybko, jak to możliwe po swoim przybyciu. Ponadto babcia dziecka, która opiekowała się nim w Etiopii, wbrew woli matki wypisała dziecko ze szkoły i planowała wymuszone małżeństwo. 7 października 2010 roku Sąd odmówił zastosowania reguły 39 Regulaminu Sądu.


Skarżący urodził się w 1957 roku i mieszka w Lizbonie. Skarżący jest profesorem uniwersytetu. W okresie objętym sprawą był również felietonistą w „O Independente”, ogólnopolskim tygodniku. Skarżący pracował wcześniej w Portugalskim Instytucie Meteorologicznym (Instituto Português de Metereologia – dalej „IM”), który od tego czasu zmienił nazwę na Portugalski Instytut Morza i Atmosfery (Instituto Português do Mar e da Atmosfera), gdzie pełnił funkcję wiceprezesa od maja 2003 r. do kwietnia 2004 r. oraz gdzie był koordynatorem projektu współfinansowanego przez agencję UE EUMETSAT od maja 1998 r. do momentu, w którym został usunięty z tego stanowiska przez Prezesa IM, A.S., w dniu 6 stycznia 2006 r. 3 marca 2006 r. „O Independente” opublikował artykuł zatytułowany „Zła pogoda w Instytucie”, który zawierał wypowiedzi skarżącego dotyczące problemów napotkanych podczas realizacji projektu. Artykuł zawierał również wypowiedzi A.S., które bagatelizowały wypowiedzi skarżącego i rzucały cień na zdolność skarżącego do kierowania projektem, jego kompetencje zawodowe i powagę. Istotne fragmenty artykułu brzmią następująco:
„... Ktoś, kto nie podziela tych poglądów, to Prezes IM, [A.S.], który zapewnił „O Independente”, że „projektowi nie grozi żadne ryzyko” i umniejszył Carlosa Câmara, którego nie uznaje za posiadającego „umiejętności do oceny rozwoju projektu”, oraz jego opinie... W odniesieniu do odejścia Câmara z projektu, [A.S.] wspomniał, że były koordynator naukowy „zerwał relację zaufania”, dodając, że jego zachowanie i profil doprowadziły do jego usunięcia...” 10 marca 2006 r. „O Independente” opublikował artykuł opinii, zatytułowany „Kłamca”, napisany przez skarżącego w odpowiedzi na artykuł z 3 marca 2006 r. Artykuł był podzielony na trzy części: i) powody, dla których zdecydował się napisać artykuł; ii) problemy z projektem w question, a mianowicie złe zarządzanie finansami i brak personelu; oraz iii) reakcja na wypowiedzi złożone przez A.S. Istotne fragmenty artykułu brzmią następująco:
„W zeszły piątek „O Independente” poświęcił artykuł okolicznościom dotyczącym mojego usunięcia z funkcji koordynatora naukowego projektu...
Skontaktowany przez A.F.S., moje oświadczenia skupiały się na dwóch kwestiach skrajnej wagi, ponieważ podważają one operacyjne funkcjonowanie projektu: brak centrum kosztów do zarządzania finansami i niezatrudnienie niezbędnych elementów do jego wykonania. Oczywiście, dziennikarz próbował uzyskać opinię drugiej strony i więc skontaktował się z Prezesem IM, [A.S.]. Mógłby albo potwierdzić moje oświadczenia, albo bezczelnie kłamać. [On] wybrał to drugie, a sprawa przestała być incydentem (nieszczęśliwym) w mojej karierze zawodowej, by stać się czymś, co zasługiwało na uwagę kroniki.
W odniesieniu do zarządzania finansami, Prezes IM oświadczył, że „zarówno IM, jak i „menedżer” projektu są świadomi wszystkich wydatków i funduszy zaangażowanych”. Jasne i obiektywne pytania wymagają jasnych i obiektywnych odpowiedzi, a pytanie dotyczy wyłącznie tego, czy istnieje centrum kosztów i czy w 2005 r. regularnie sporządzano raporty z wykonania finansowego wykazujące, że kwota 1 187 135 euro – z czego 768 315 euro otrzymano od EUMETSAT na początku 2005 r., a pozostałe 418 820 euro miało zostać zainwestowane przez IM – została wydana zgodnie z planem podpisanym przez Prezesa. I byłoby pożądane, aby raporty były podpisane przez kontrolera finansowego projektu, którego istnienie jest przewidziane w [planie] projektu, ale który nigdy nie został zatrudniony.
W odniesieniu do braku personelu, Prezes IM oświadczył, że „obecni koordynatorzy przeciwdziałają tej niedostateczności”. Jasne i obiektywne pytania wymagają jasnych i obiektywnych odpowiedzi, a jedyne pytanie, które się pojawia, to czy proponowane umowy zostały w rzeczywistości zawarte. Powiadam, że żaden raport finansowy nigdy nie został sporządzony, ani żadna umowa, mimo istnienia – od października 2004 r.! – listy nazwisk osób do zatrudnienia.
Przez zaprzeczanie tym faktom – które łatwo wykazać – Prezes pokazuje, że jest kłamcą...
W przeciwieństwie do Prezesa IM – który bez poparcia politycznego, jakie posiada, nie byłby niczym innym niż A. [odnosząc się do imienia Prezesa IM] – w świecie, w którym działam zawodowo, nie muszę być „koordynatorem”, aby moje kompetencje zostały uznane. W tym świecie – w którym moje kompetencje wynikają z uznania przez rówieśników i są wynikiem oceny mojej pracy – Prezes IM jest niczym innym jak nędznym kłamcą [mentiroso reles] i biedakiem [pobre diabo]. A bycie prezesem jest niczym więcej jak jedynie wypadkiem... niskiej polityki.” W nieznanej dacie A.S. złożył zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przeciwko skarżącemu, oskarżając go o zniesławienie. Zarzucił, że artykuł skarżącego rozpowszechniał o nim zniesławiające wypowiedzi. W nieznanej dacie A.S. wystąpił o zgodę na udział w postępowaniu jako osoba assisting (ze statusem pokrzywdzonego) przy prokuratorze (assistente) i złożył pozew o odszkodowanie przeciwko skarżącemu. Sąd Karny w Lizbonie przeanalizował dokumenty złożone do postępowania i przeprowadził dowody z zeznań świadków, ustalając, że kompetencje zawodowe i wiedza specjalistyczna skarżącego w dziedzinie meteorologii i klimatologii są wysoko cenione na szczeblu krajowym i europejskim. Ustalono dalej, że w latach 2004–2006, gdy skarżący koordynował projekt, napisał różne e-maile i memoranda skierowane do menedżera projektu, C.T., i Ministra Nauki, zgłaszając problemy w realizacji projektu, a także dodatkowy list otwarty do pracowników IM; skarżący odbył również spotkanie z Sekretarzem Stanu do spraw Nauki i Innowacji, na którym omówiono te problemy. Pięciu świadków zeznało, że między skarżącym a A.S. w IM istniały napięte relacje. Wyrokiem z dnia 14 lipca 2010 r. Sąd Karny w Lizbonie uznał skarżącego za winnego zniesławienia w zaostrzonej formie. Zgodnie z wyrokiem, składając kwestionowane wypowiedzi, skarżący celowo zniesławił A.S., formułując wobec niego pomówienia. Sąd zauważył dalej, że artykuł skarżącego, a w szczególności wybór słów „nędzny kłamca” i „biedak”, miał charakter mściwy i stanowił atak osobisty na A.S. Istotne fragmenty wyroku brzmią następująco:
„Artykuł opublikowany 10 marca 2006 r. był kulminacją napiętej relacji między [skarżącym] a osobą assisting przy prokuratorze i przykładem ich niezgodności zawodowych.
... po przeanalizowaniu zwrotów użytych w artykule, w szczególności „nędzny kłamca” i „biedak”, sąd jest zdania, że [skarżący] nie ograniczył się do obiektywnej krytyki w kontekście zawodowym i skierował się ku atakowaniu osoby assisting, biorąc pod uwagę, że te oceny wartościujące wykraczają poza samą krytykę zawodową i mieszczą się w twardym jądrze prawa do reputacji.
... kwestionowane zwroty są obiektywnie obraźliwe. [Skarżący], biorąc pod uwagę jego wykształcenie i doświadczenie w dziedzinie dziennikarstwa, wiedział, że te [zwroty] były zdolne do podważenia osobistego honoru osoby assisting, co też uczyniły.
Mimo że [skarżący] ma ostry, bezpośredni i w pewnym stopniu bezkompromisowy sposób pisania, w swoich pierwszych oświadczeniach przyznał, że prawdopodobnie nie użyłby dzisiaj tego samego tonu wypowiedzi. Prawdą jest, że [skarżący] przekroczył granice, pisząc i kierując te zwroty do osoby assisting w artykule opinii w gazecie, która w tamtym czasie miała szeroki nakład.
...
W chłodnej i ścisłej analizie faktów ustalonych w niniejszej sprawie... nie ma wątpliwości, że [skarżący] chciał, i mu się to udało, pomówić pokrzywdzonego przypisując mu epitety takie jak „Prezes IM jest niczym innym jak nędznym kłamcą i biedakiem”, które są szkodliwe dla jego osobistego i zawodowego honoru oraz podważając jego osobiste kompetencje i dobre imię. Są to oceny wartościujące, a nie stwierdzenia faktów...
...
Niniejsza sprawa nie mieści się w kontekście politycznym. Jesteśmy wewnątrz kręgu meteorologicznego (círculo da metereologia), w którym Prezes IM jest narażony na ryzyko. Jako osoba sprawująca stanowisko kierownicze w organie publicznym, podlega on krytyce...
Jednakże... nie może dochodzić do całkowitego ograniczenia prawa do honoru osoby zainteresowanej.
Jeśli w trakcie artykułu w question w niniejszej sprawie [skarżący] obiektywnie krytykował wydajność zawodową osoby assisting, nawet w odpowiedzi na poprzedni artykuł opublikowany 3 marca 2006 r., on [skarżący] popłynął w stronę ataku osobistego motywowanego uczuciem zemsty, gdy stwierdził, że „Prezes IM jest niczym innym jak nędznym kłamcą i biedakiem”. W rzeczywistości [skarżący], niezadowolony z faktu, że w jego opinii osoba assisting podważyła jego kompetencje zawodowe, użył jako kontrataku tych ocen wartościujących, które nie dotyczą pracy osoby assisting, ale bezpośrednio dotyczą osoby zainteresowanej.
Podczas gdy słowo „kłamca” byłoby faktem i jako takie skierowane do wydajności zawodowej osoby assisting, zwroty „nędzny kłamca” i „biedak” stanowią oceny wartościujące, które w opinii tego sądu są wyłączone z obiektywnej krytyki i mieszczą się w zakresie ataku osobistego na osobę assisting.
...
W niniejszej sprawie [skarżący] wiedział, że pokrzywdzony jest Prezesem IM, organu publicznego, i napisał te słowa o nim, aby odnieść się do pełnionych obowiązków i działalności wykonywanej w związku z tymi funkcjami.
...
[Skarżący] posunął się dalej, niż pozwalały na to jego prawo do obrony interesu publicznego i prawo do krytyki. Poprzez formułowanie ocen wartościujących, takich jak zbadane, nie może być podstawy do usprawiedliwienia [skarżącego], ponieważ obrona interesu publicznego nie może usprawiedliwić takiego ograniczenia prawa do honoru i dobrego imienia. Prawo do krytyki musi pozostać w ramach obiektywnej krytyki obowiązków pełnionych przez osobę zainteresowaną i nie przenosić się do krytyki osobistej, do ataku osobistego. W rzeczywistości zwroty miały tylko jeden cel – zostać użyte jako kontratak dla wywiadu udzielonego przez osobę assisting dziennikarzowi, w którym wspomniał, że nie uważa, że [skarżący] jest kompetentny do oceny postępu programu, i z celem degradacji i upokorzenia osoby assisting.” Sąd Karny w Lizbonie skazał skarżącego na 250 grzywn w stawkach dziennych, łącznie na kwotę 2000 euro (EUR). Został również zobowiązany do zapłaty 3000 euro zadośćuczynienia na rzecz A.S. W nieznanej dacie skarżący odwołał się od wyroku do Sądu Apelacyjnego w Lizbonie. 17 lutego 2011 r. Sąd Apelacyjny w Lizbonie utrzymał w mocy decyzję pierwszej instancji. Istotne fragmenty wyroku brzmią następująco:
„W niniejszej sprawie zwroty „nędzny kłamca” i „biedak”, w kontekście utworu pisanego dotyczącego relacji zawodowej między osobą assisting a [skarżącym], ich wykształcenia i ich relacji osobistych, nie mogą być pominięte tak, jak życzyłby sobie [skarżący]. Mimo możliwości „poszerzenia” zakresu pojęcia wolności wyrażania opinii, wykształcenie [skarżącego] pozwala nam zrozumieć, że mówił to, co myślał. Innymi słowy, nie może twierdzić, że słowo „kłamca” nie było z etycznego i moralnego punktu widzenia „niewinne”, a tym mniej, gdy dodaje się przymiotnik „nędzny”...
[Skarżący] mógłby prawdopodobnie osiągnąć „informacyjny” rezultat, którego chciał, mówiąc tylko „nieprzedstawianie prawdy”. Jednak tak się nie stało, ponieważ dodał przymiotnik do wyrażenia w taki sposób, aby uczynić ostrzejszą negatywną ocenę osoby zainteresowanej. I, w naszej opinii, [uczynił to] w niepotrzebny i nieproporcjonalny sposób.
Nie ma potrzeby argumentować, że status zawodowy stron czyni wolność wyrażania opinii nieograniczoną, w porównaniu z innymi sytuacjami, w których zaangażowane strony nie są postaciami narodowymi.
To, co się dzieje, musi być dokładnie odwrotnością. Nie tylko dlatego, że nie jest normalne dla wysokich urzędników służby cywilnej używanie wulgarnego języka, ale także dlatego, że ich wiedza i wykształcenie nakazują, aby akceptowali i rozwiązywali swoje niezgodności zawodowe bez uciekania się do osobistych „ataków” w dyskusjach publicznych.
...
Nawet w tym kontekście napiętej relacji zawodowej, nie może być wątpliwości, że zwroty „nędzny kłamca” i „biedak” są obiektywnie zniesławiające, zdolne do podważenia charakteru i tego, jak się jest postrzeganym...
W tym zakresie pożądana przez [skarżącego] wolność wyrażania opinii poszła znacznie dalej niż granice pokryte przez krytykę, wchodząc w sferę przestępstwa przeciwko honorowi (niepodzielnemu uczuciu, odnoszącemu się zarówno do aspektu zawodowego, jak i osobistego [jednostki]) i w zakres zniesławienia.”