Skarżąca urodziła się w 1958 roku i mieszka w Oslo. Jest znaną prawniczką, która zajmuje się głównie sprawami karnymi i o opiekę nad dziećmi. Jest mężatką (jej mąż jest biznesmenem), a wcześniej była prowadzącą program talk-show i aktywną uczestniczką debaty publicznej. W sierpniu i wrześniu 2010 r. skarżąca złożyła dwie skargi do Komisji Zażaleń Prasowych (Pressens Faglige Utvalg) przeciwko dwóm publikacjom należącym do i kontrolowanym przez pana Trygve Hegnara: tygodnikowi i dziennikowi biznesowemu „Kapital” oraz „Finansavisen”. Pan Hegnar był również właścicielem i kontrolował portal internetowy Hegnar Online, który skupiał się głównie na wiadomościach biznesowych i finansowych. Wszystkie trzy publikacje publikowały od późnego lata 2010 r. artykuły dotyczące roli skarżącej i jej relacji z zamożną, starszą wdową, od której miała odziedziczyć majątek. Publikacje zawierały bezpośrednie lub pośrednie sugestie, że skarżąca wyzyskała ją emocjonalnie lub finansowo. Po śmierci wdowy w 2011 r. jej krewni wszczęli postępowanie przeciwko skarżącej, kwestionując ważność testamentu. Sprawa spadkowa, którą skarżąca wygrała zarówno w pierwszej, jak i w drugiej instancji (odpowiednio w 2012 i 2014 r.), była szeroko opisywana w wyżej wymienionych publikacjach. Witryna internetowa Hegnar Online posiadała forum – pod osobnym adresem URL, do którego dostęp był możliwy za pośrednictwem dziennika internetowego – gdzie czytelnicy mogli inicjować debaty i przesyłać komentarze. Na forum nie było treści redakcyjnych; cała treść była generowana przez użytkowników. Użytkownicy mogli komentować anonimowo i nie było wymogu rejestracji. Co miesiąc publikowano ponad 200 000 komentarzy, a forum debat należało do największych tego typu w Norwegii. Forum było podzielone na wiele podforów z nagłówkami tematycznymi, takimi jak „Żegluga”, „IT”, „Finanse”, „Nieruchomości”, „Media” i „Temat dnia” („Dagens tema”). 5 listopada 2010 r. w podforum „Temat dnia” rozpoczęto wątek pod nagłówkiem „Mona Høiness – sprawa rośnie, według Kapital” („Mona Høiness – saken vokser, sier Kapital”), w którym autor pierwszego wpisu napisał tylko „Jaki jest status?” („Hva er status?”). Kolejny komentarz, zamieszczony tego samego dnia, brzmiał: „Sexy laska. O co chodzi w sprawie ???” („Sexy dame. Hva gjelder sagen ???”), na co inny komentator odpowiedział: „Pieniądze”. Następnego dnia o godz. 12.32 pojawił się kolejny komentarz, w którym autor twierdził, że „zna kogoś, kto kogoś zna”, kto „miał szczęście, że ją wyruchał” („Sexy hun da! Kjenner en som kjenner en som knulla henne. Heldiggris” – dalej „komentarz nr 1”).
Wątek był kontynuowany tego samego dnia przez komentatora piszącego: „status quo” i „ab absurdo”. Kolejny komentarz pojawił się następnego dnia: „Czytałem o tej sprawie pobieżnie kilka tygodni temu. Widzę teraz, że Kapital daje jej na pierwszą stronę. Spór dotyczy mieszkania na Frogner + zamożnej starszej pani, z którą Høiness zbudowała relację matka-córka przez wiele lat.” („Leste om denne saken såvidt, for flere uker siden. Ser nå at Kapital gir den forsiden. Striden gjelder en leilighet på Frogner + velstående eldre dame som Høiness har utviklet et mor/datter-forhold til over mange år.”)
Kolejny komentarz brzmiał: „Czy to sprawa Kapital [(„Saken til Kapital”)] rośnie?”, na co inny komentator odpowiedział grą słów: „To sprawa Hegnara [(„saken til Hegnar”)] rośnie”. Następnie pojawił się komentarz: „Jeśli szukacie ładnych pań, spójrzcie na wątek «Duma narodu»”, do czego inny autor dodał: „I to o ujawnieniu dotyczącym Marilyn”.
Następnego dnia, 8 listopada 2010 r., zamieszczono nowy komentarz: „Gdy w grze jest 100 milionów, jasne jest, że trochę nagią się etyczne zasady” („Med 100 mill i potten er det klart du tøyer de etiske reglene litt”), zanim inny użytkownik zapytał: „Czy zaszła w ciążę, czy tylko przytyła?”, a jeszcze inny dodał powyższą grę słów: „Czy kij Hegnara [(„staken til Hegnar”)] wciąż rośnie?”. O godz. 17.55 inny komentator napisał: „Gdybym miał ją j––, musiałbym mieć zawiązane oczy. Kobieta jest brzydka jak s––” („Skulle jeg k–– henne måtte det bli med bind for øya. Synes dama er dritstygg – ser ut som en h––” – dalej „komentarz nr 2”). Następnie użytkownik zapytał: „Ile ona ma lat?”, na co ostatni komentator odpowiedział: „Ma już 83 lata [(„etter hvert”)]. Czas leci!”
Wszystkie komentarze zostały zamieszczone anonimowo, a zatem liczba możliwych różnych autorów była nieznana. Zgodnie z wydrukiem wykonanym 8 listopada 2010 r. o godz. 19.26, komentarz nr 1 został do tego czasu przeczytany 176 razy, podczas gdy komentarz nr 2 został przeczytany dwanaście razy. Tego samego dnia, 8 listopada 2010 r., pełnomocnik skarżącej napisał list do Komisji Zażaleń Prasowych w toku postępowania dotyczącego jednej z wyżej wymienionych skarg w zakresie relacjonowania sprawy spadkowej (patrz punkt 7 powyżej). Pełnomocnik stwierdził m.in., że w Kapital opublikowano nowy raport, a sprawa została wybrana jako „Temat dnia” w Hegnar Online. W szczególności Hegnar „pozwalał użytkownikom na przedstawianie poważnego i poniżającego molestowania seksualnego” skarżącej. W liście wyraźnie stwierdzono, że nie ma to być częścią istniejącej skargi przeciwko Kapital, aby nie opóźniać dalej rozpatrywania tej skargi przez wydawcę. Dołączono kopię wydruku z odpowiedniego wątku forum (patrz punkt 9 powyżej). Pan Hegnar otrzymał kopię listu i w e-mailu do Komisji Zażaleń Prasowych z 9 listopada 2010 r. stwierdził m.in., że Hegnar Online jest oddzielnym dziennikiem z własnym redaktorem, niezwiązanym z Kapital. Zgłosił, że nie może więc być brany pod uwagę w skardze przeciwko temu ostatniemu. Komisja napisała e-mail do obu stron następnego dnia, stwierdzając, że – po konsultacji z pełnomocnikiem skarżącej – zauważyła, że list z 8 listopada 2010 r. nie stanowi nowej skargi, lecz jest załącznikiem do dokumentów w sprawie oczekującej przeciwko Kapital i nie dotyczy Hegnar Online. Komentarze nr 1 i 2 nie zostały usunięte. Pełnomocnik skarżącej wysłał e-maila 17 listopada 2010 r. o godz. 12.32 do pana B. i pana H., redaktora pracującego dla Hegnar Online, żądając pisemnego potwierdzenia, że komentarze zostaną natychmiast usunięte, i argumentując, że sam pan Hegnar „zrzekł się wszelkiej odpowiedzialności za sprawę” („fraskrev seg alt ansvar for saken”). Pan B. z Hegnar Online odpowiedział tego samego dnia o godz. 12.45, stwierdzając, że jest mu przykro, że komentarze naruszające ich wytyczne nie zostały usunięte, i że usunął teraz komentarze, które znalazł. 19 listopada 2010 r. pan Hegnar napisał artykuł redakcyjny w Kapital, komentując uwagi skarżącej na temat komentarzy na forum w kontekście skargi przeciwko Kapital (patrz punkt 10 powyżej). W artykule stwierdził, że Hegnar Online jest niezwiązany z Kapital i, co więcej, że Kapital nie weźmie odpowiedzialności za to, co entuzjaści piszą na Hegnar Online, który określił jako „otwarte forum”. Artykuł brzmiał m.in. następująco:
„... Na takich otwartych stronach internetowych, gdzie następuje późniejsza kontrola i brak ingerencji redakcyjnej przed publikacją, pisze się wiele dziwnych, irytujących i po prostu błędnych rzeczy.
Równie my sami musimy od czasu do czasu znosić ostre komentarze („tåle røff omtale”) na takich stronach, ale nie możemy z tym biegać do Komisji Zażaleń Prasowych.” 23 listopada 2010 r. Komisja Zażaleń Prasowych rozpatrzyła skargi skarżącej przeciwko Kapital i Finansavisen (patrz punkt 6 powyżej) i stwierdziła, że obie publikacje naruszyły kodeks etyki dziennikarskiej (Vær varsom-plakaten): Kapital za użycie mylącego nagłówka (sprawa nr 187/10) oraz Finansavisen za niedanie skarżącej możliwości równoczesnego odniesienia się (sprawa nr 192/10). 28 listopada 2010 r. na podforum „Media” rozpoczęto wątek forum. Rozpoczynający wątek, pod nagłówkiem „Mona Høiness kontra Trygve Hegnar”, skomentował sprawę spadkową i zarzut skarżącej o molestowanie seksualne (patrz punkty 7 i 10 powyżej). Kolejny wpis w wątku, zamieszczony tego samego dnia, brzmiał tylko: „Zapytajcie, czy Mona zna trønderbjørna? :))” („Spør om Mona kjenner trønderbjørn? :))”)
30 listopada 2010 r. kolejny użytkownik skomentował: „jedni mają pasję do gwiazd popu i piłkarzy, a inni lubią wędkować wokół domów seniora i domów opieki”, zanim inny napisał: „jesteś stary, chory i zdezorientowany? Kancelaria MH podejmuje sprawę. Uwaga! Tylko przedpłata”. O godz. 11.02 tego samego dnia zamieszczono komentarz zadający pytanie, czy skarżąca „nadal sypia” z osobą określaną pseudonimem „trønderbjørn” (patrz punkt 27 poniżej) („Driver hun fortsatt å knuller på denne trønderbjørn?” – dalej „komentarz nr 3”).
1 grudnia 2010 r. użytkownik napisał: „widziałam kobietę wymykającą się z krematorium Borgen [(krematorium w Oslo)] z dwiema torebkami wypełnionymi złotą biżuterią i portfelami. Uśmiechnęła się z rozbawieniem ... [(„smilte lutt”)]”.
Wszystkie komentarze w wątku zostały zamieszczone anonimowo. 3 grudnia 2010 r. redaktor w stacji radiowej (Radio Norge) zwrócił uwagę pełnomocnika skarżącej na debatę, która rozpoczęła się na forum Hegnar Online 28 listopada 2010 r. (patrz punkt 16 powyżej) i dołączył kopię odpowiedniego wątku w e-mailu. Z niego wynikało, że komentarz nr 3 został do tego czasu przeczytany 115 razy. 6 grudnia 2010 r. pełnomocnik prawny skarżącej napisał do pana H., dołączając e-mail od redaktora stacji radiowej i żądając potwierdzenia, że molestujące komentarze w podforum „Media” zostaną natychmiast usunięte. W e-mailu tego samego dnia pan H. odpowiedział, że został również skontaktowany bezpośrednio przez redaktora radiowego 3 grudnia 2010 r. i, po sprawdzeniu, zobaczył, że komentarze zostały już wówczas usunięte. 7 stycznia 2011 r. do Komisji Zażaleń Prasowych wniesiono skargę dotyczącą obu wątków forum w całości (patrz punkty 9 i 16 powyżej). 22 lutego 2011 r. stwierdziła ona w ogólnych słowach, że ani komentarze o treści seksualnej, ani komentarze oskarżające skarżącą o nieetyczne lub bezprawne zachowanie w sprawie spadkowej nie są zgodne z kodeksem etyki dziennikarskiej, i że redaktorzy powinni je zatem usunąć natychmiast, na mocy przepisu tego kodeksu (sprawa nr 002/11). 7 kwietnia 2011 r. pełnomocnik skarżącej wysłał list do Hegnar Online, stwierdzając zamiar skarżącej wszczęcia postępowania cywilnego przeciwko Hegnar Online i redaktorowi, panu H., ponieważ komentarze 1 do 3 były zniesławiające i sprzeczne z art. 246 Kodeksu Karnego (patrz punkt 43 poniżej). Za zniesławienie będzie dochodzić zadośćuczynienia na mocy § 3-6 ustawy o odszkodowaniach (patrz punkt 44 poniżej), w wysokości do 250 000 koron norweskich (NOK – obecnie około 25 000 euro (EUR)) od firmy Hegnar Online i NOK 25 000 (około 2500 EUR) od pana H. osobiście.
Pełnomocnik skarżącej argumentował, że komentarze 1 do 3 stanowiły molestowanie seksualne wykraczające poza to, co osoba publiczna musi znosić, i że jest to utrwalone prawo, że takie poniżające komentarze, dyskryminujące kobiety, nie są chronione przez art. 10 Konwencji w żadnych okolicznościach. Powołano się na sprawę Tammer przeciwko Estonii (nr 41205/98, ETPC 2001-I). Hegnar Online i pełnomocnik pana H. odpowiedzieli w liście z 28 kwietnia 2011 r. Pełnomocnik stwierdził, że firma Hegnar Media AS, do której włączono w międzyczasie Hegnar Online, posiadała procedurę, która ułatwiała składanie skarg na komentarze na forum, które ktoś mógł uznać za nieodpowiednie. Obok każdego wpisu znajdował się link, na który można było kliknąć, aby ostrzec firmę („przycisk ostrzegawczy”). Gdy firma otrzymywała takie skargi, zazwyczaj prowadziło to do usunięcia komentarza. Między 1800 a 2000 komentarzy miesięcznie było usuwanych na podstawie takich skarg. Ponadto firma miała moderatorów, którzy z własnej inicjatywy usuwali komentarze naruszające wytyczne forum. Komentarze 1 i 2 zostały usunięte natychmiast – w ciągu ośmiu minut od skargi skarżącej – a komentarz 3 został usunięty z inicjatywy moderatora.
W liście stwierdzono dalej, że Hegnar Media AS przeprosiło za to, że trzech jej użytkowników zamieściło komentarze o treści seksualnej pod adresem skarżącej, ale nie uważa się za odpowiedzialną za zapłatę odszkodowania. Trzy komentarze nie miały nic wspólnego z pracą dziennikarską firmy ani odpowiedzialnością redakcyjną; nie zostały wypowiedziane ani wyprodukowane przez firmę, ani firma nie autoryzowała ich do publikacji. Ponadto komentarze w question nie były zniesławiające i zostały usunięte, jak tylko firma o nich się dowiedziała. Chociaż firma nie uważała się za prawnie odpowiedzialną, zaoferowała skarżącej NOK 10 000 (obecnie około 1000 EUR) za niedogodności, których doznała z powodu komentarzy. 4 maja 2011 r. skarżąca wszczęła postępowanie cywilne przed Sądem Rejonowym w Oslo (tingrett) przeciwko Hegnar Media AS i redaktorowi, panu H., o zniesławienie. Jak wcześniej stwierdzono w liście do Hegnar Online (patrz punkt 20 powyżej), dochodziła roszczenia, że jej cześć została naruszona z powodu komentarzy 1 do 3 i że przysługuje jej zadośćuczynienie. Twierdziła m.in., że wniosek Komisji Zażaleń Prasowych (patrz punkt 19 powyżej) wspiera jej argument, że pozwani mają dokładnie taką samą odpowiedzialność redakcyjną za komentarze, jakby były to listy od czytelników drukowane w gazecie. Sąd Rejonowy rozprawiał sprawę od 19 do 20 grudnia 2011 r. Strony uczestniczyły ze swoimi pełnomocnikami i przesłuchano jednego świadka. W toku postępowania skarżąca powołała się na art. 246 i 247 Kodeksu Karnego (patrz punkt 43 poniżej) w związku z § 3-6 ustawy o odszkodowaniach (patrz punkt 44 poniżej). Pozwani argumentowali głównie, że sytuacja jest regulowana przez § 18 ustawy o handlu elektronicznym (patrz punkt 45 poniżej). Twierdzili również, że art. 246 i 247 Kodeksu Karnego nie mają zastosowania, ponieważ wymagają zamiaru (forsett) ze strony sprawcy. W niniejszej sprawie pozwani nie byli nawet świadomi komentarzy w question, a zasady dotyczące odpowiedzialności redakcyjnej były w każdym razie nieistotne. W każdym razie odpowiedzialność redakcyjna nie mogła mieć zastosowania do sytuacji przed momentem, w którym redaktor dowiedział się o komentarzach, a w niniejszej sprawie zostały one usunięte, jak tylko pan H. o nich się dowiedział. 4 stycznia 2012 r. Sąd Rejonowy w Oslo orzekł na korzyść pozwanych. Uznał, że trzy komentarze nie stanowiły bezprawnego zniesławienia, ponieważ nie były w stanie urazić ani czci, ani reputacji skarżącej. Co do komentarza nr 1, Sąd Rejonowy zauważył, że komentarz był w złym smaku i wulgarny, ale sam w sobie nie był oskarżeniem (beskyldning) o rozwiązłość lub jakiś rodzaj niemoralnego zachowania. W opinii Sądu Rejonowego nie mógł on zaszkodzić reputacji (omdømme) skarżącej w rozumieniu art. 247 Kodeksu Karnego (patrz punkt 43 poniżej). Ponadto nie wyrażał pogardy ani dezaprobaty wobec niej, więc nie mógł zaszkodzić jej czci (æresfølelse) w rozumieniu art. 246 Kodeksu Karnego (tamże). W odniesieniu do komentarza nr 2, Sąd Rejonowy ponownie stwierdził, że był w złym smaku i „poważny”. Anonimowy komentarz tego rodzaju nie mógł jednak zaszkodzić reputacji lub czci skarżącej. Mógł być uważany za wyśmiewanie, ale nie przekroczył progu, powyżej którego wyśmiewanie byłoby bezprawne. Sąd Rejonowy wziął również pod uwagę fakt, że „Temat dnia” był marginalnym forum odwiedzanym głównie przez anonimowe osoby. Był ogólnie niepoważny i, według Sądu Rejonowego, większość czytelników uznałaby, że komentarze mówią więcej o tych, którzy je zamieścili, niż o osobach wymienionych w komentarzach. Sąd Rejonowy wyraził, że całkowicie rozumie, że skarżącej jest nieprzyjemnie, że anonimowe osoby zamieściły „podłe” uwagi o niej w Internecie. Jednak, na podstawie całościowej oceny, Sąd Rejonowy concluded, że komentarz nr 2, sam ani w połączeniu z komentarzem nr 1, nie był w stanie zaszkodzić czci skarżącej. Przechodząc do komentarza nr 3, Sąd Rejonowy stwierdził, że jest to znowu komentarz, który większość osób uznałaby za nieodpowiedni, w złym smaku i wulgarny. Należy go interpretować jako zarzut, że skarżąca miała relację seksualną z osobą o pseudonimie trønderbjørn. Żadnych dalszych informacji o tym, kim lub jaką osobą może być, nie podano ani na forum, ani podczas sprawy cywilnej. Sąd uznał, że anonimowy komentarz wskazujący, że skarżąca miała relację seksualną z nieokreśloną osobą, nie może zaszkodzić reputacji lub czci skarżącej. W komentarzu nie było nic wyraźnie negatywnego. Ponadto, ponieważ autor był anonimowy, nie było powodu traktować go poważnie. Sąd Rejonowy dokonał również całościowej oceny trzech komentarzy viewed jako całości, ale stwierdził, że nadal nie stanowiły one bezprawnego zniesławienia. Zauważył, że kilka innych komentarzy w wątkach forum w question, których skarżąca nie skarżyła, mogło być zniesławiających, co zostało również wskazane przez pozwanych krótko podczas rozprawy, ale ponieważ skarżąca nie skarżyła się na żadne inne komentarze, Sąd Rejonowy nie mógł zdecydować o ich zgodności z prawem. Skarżąca została zobowiązana do zapłaty kosztów postępowania pozwanych w wysokości 225 480 koron norweskich (NOK – około 24 650 euro (EUR)). Sąd Rejonowy stwierdził, że nie ma wątpliwości co do wyniku sprawy i zauważył, że skarżąca odrzuciła ofertę ugody pozwanego (patrz punkt 21 powyżej). Pozwani dochodzili NOK 290 880 (około 30 615 EUR), kwoty, którą Sąd Rejonowy uznał za przekraczającą to, co jest rozsądne i konieczne zgodnie z odpowiednimi przepisami ustawy o sporach (patrz punkt 47 poniżej). 31 stycznia 2012 r. skarżąca odwołała się od wyroku Sądu Rejonowego do Sądu Okręgowego w Borgarting (lagmannsrett). Oprócz utrzymywania, że trzy oświadczenia (komentarze 1 do 3) stanowiły bezprawne zniesławienie, złożyła wniosek, że jej prawo do prywatności (privatlivets fred) zagwarantowane w art. 390a Kodeksu Karnego oraz jej prawa wynikające z ogólnych zasad dotyczących ochrony osobowości (det ulovfestede alminnelige rettsvern for personligheten) zostały naruszone. Ponadto argumentowała, że komentarze naruszyły § 8a ustawy o równości płci i że na mocy § 17 tej ustawy należy się odszkodowanie (patrz punkt 46 poniżej). Wreszcie złożyła wniosek, że pozwanym przyznano kwotę kosztów postępowania przekraczającą to, co było konieczne. Sąd Okręgowy rozprawiał sprawę 10 i 11 września 2013 r. Strony uczestniczyły i składały zeznania, a przesłuchano jednego świadka. Wyrok został ogłoszony 24 października 2013 r. Sąd Okręgowy stwierdził na początku wyroku, że było obszerne relacjonowanie sprawy spadkowej zarówno przez Grupę Hegnar, jak i inne media. Relacjonowanie to niewątpliwie było obciążeniem dla skarżącej, ale nie było tematem postępowania. Tworzyło jednak tło dla sprawy i wyjaśniało, dlaczego skarżąca znalazła się w centrum uwagi i następnie stała się tematem anonimowych oświadczeń na forum debat związanym z Hegnar Online. Sąd Okręgowy przeszedł do stwierdzenia, że jest zdania, że skarżąca miała dobry powód, aby zareagować na oświadczenia na forum Hegnar Online. Oświadczenia były niepoważne i obciążone seksualnie. W związku z tym, poprzez skargę do Komisji Zażaleń Prasowych, osiągnęła oświadczenie, że Hegnar Online naruszył kodeks etyki dziennikarskiej, ponieważ treść wątków forum przekroczyła to, co musiała zaakceptować, i że Hegnar Online powinien z własnej inicjatywy odkryć i usunąć komentarze szybciej niż to nastąpiło. Przechodząc do kwestii odpowiedzialności za zapłatę odszkodowania, Sąd Okręgowy stwierdził, że jest to inne pytanie niż to rozważane przez Komisję Zażaleń Prasowych. W tym momencie Sąd Okręgowy doszedł do tego samego wniosku co Sąd Rejonowy, ale na innych podstawach. Sąd Rejonowy rozpatrzył szczegółowo każdy z trzech komentarzy i concluded, że chociaż nieodpowiednie, niepoważne i w złym smaku („usaklige, useriøse og smakløse”), nie mieściły się w zakresie art. 246 i 247 Kodeksu Karnego (patrz punkty 24-28 powyżej i 43 poniżej). Sąd Okręgowy stwierdził, że podziela pogląd Sądu Rejonowego w zakresie braku powagi, ale uznał za zbędne ocenianie trzech komentarzy w świetle przepisów o zniesławieniu. Zamiast tego Sąd Okręgowy wyszedł z założenia, że roszczenie skarżącej o odszkodowanie nie może w każdym razie odnieść sukcesu, chyba że pozwani działali z wystarczającą winą. Decydujące było, czy taka wina została wykazana przez to, że Hegnar Online i pan H. nie zrobili wystarczająco dużo, aby odkryć, a następnie usunąć kwestionowane komentarze. Sąd Okręgowy stwierdził dalej, że jedną z cech wpisów na rodzaju forum debat w question, a także komentarzy do treści redakcyjnych zamieszczanych online, jest to, że są publikowane w czasie rzeczywistym bez możliwości wcześniejszej cenzury. Oznaczało to, że kontrole musiały być przeprowadzane następczo, niezależnie od tego, czy dotyczyło to treści podlegających odpowiedzialności redakcyjnej, czy witryny z tylko treścią generowaną przez użytkowników. W odniesieniu do ogólnego systemu monitorowania treści, Sąd Okręgowy zauważył, że na stronie internetowej znajdowały się „przyciski ostrzegawcze”, które czytelnicy mogli naciskać, aby zareagować na komentarze. Ponadto personel redakcyjny miał zadanie monitorowania treści i usuwania komentarzy z własnej inicjatywy. Było jednak bardzo dużą liczbę wpisów na forum jako całości, a Sąd Okręgowy przypuszczał, że tylko kilka odkryć treści do usunięcia miało miejsce w odpowiednim czasie. Przechodząc do trzech konkretnych komentarzy w question, Sąd Okręgowy zauważył, że komentarze 1 i 2 zostały zamieszczone odpowiednio 6 i 8 listopada 2010 r. Skarżąca została powiadomiona przez inne osoby o komentarzach i nie przeczytała ich sama na stronie internetowej. Personel redakcyjny został powiadomiony o dwóch komentarzach e-mailem 17 listopada 2010 r. i odpowiedział trzynaście minut później, że zostały one usunięte. Była to wyraźnie odpowiednia reakcja. Sąd Okręgowy omówił jednak, czy list pełnomocnika skarżącej do Komisji Zażaleń Prasowych z 8 listopada 2010 r. (patrz punkt 10 powyżej) implikował, że pan Hegnar powinien był wówczas zainicjować proces usuwania. Biorąc pod uwagę fakt, że list został formalnie złożony w innym kontekście, mianowicie w sprawie oczekującej przeciwko Kapital (patrz punkt 6 powyżej) i nie zawierał żadnego żądania usunięcia komentarzy, Sąd Okręgowy uznał, że odpowiednie było, że pan Hegnar rozważał list tylko jako dokument w sprawie Kapital. W odniesieniu do komentarza nr 3, został on zamieszczony 30 listopada 2010 r. 3 grudnia 2010 r. personel Radio Norge poinformował pełnomocnika skarżącej, który skontaktował się z Hegnar Online 6 grudnia 2010 r. Hegnar Online sprawdził już wówczas sprawę, ponieważ otrzymał podobne powiadomienie od Radio Norge 3 grudnia 2010 r. i w tej dacie zauważył, że komentarz został już usunięty, prawdopodobnie przez moderatora w Hegnar Online. Ponieważ ten komentarz został zatem szybko usunięty z własnej inicjatywy personelu, nie było nic, co sugerowałoby odpowiedzialność ze strony Hegnar Online. Sąd Okręgowowy utrzymał decyzję Sądu Rejonowego w zakresie kosztów postępowania przed Sądem Rejonowym i przyznał pozwanych NOK 183 380 (około 20 050 EUR) za ich koszty przed Sądem Okręgowym. Zauważył, że sprawa była jasna i że ani względy na dobro stron ani względna siła (patrz punkt 47 poniżej) nie mogły uzasadnić nieprzyznania kosztów stronie wygrywającej. Pozwani dochodzili NOK 231 980 (około 24 416 EUR), ale Sąd Okręgowy uznał, że ponieważ ich pełnomocnik pobierał wysoką stawkę godzinową, odpowiednią dla prawnika-specjalisty, powinno to odzwierciedlać się w niższej liczbie godzin. 22 listopada 2013 r. skarżąca odwołała się od wyroku Sądu Okręgowego do Sądu Najwyższego (Høyesterett). Kwestionowała ocenę Sądu Okręgowego, że pozwani działali z wystarczającą starannością i zarzuciła, że Sąd Okręgowy popełnił błąd prawny, ponieważ jego uzasadnienie nie było jasne w zakresie wymaganej staranności, w szczególności czy wyszedł z założenia, że niedbalstwo wystarczy do odpowiedzialności, czy też ustalenie rażącego niedbalstwa było konieczne. Kwestionowała również ocenę dowodów przez Sąd Okręgowy dotyczącą postępowania pana Hegnara z listem z 8 listopada 2010 r. skierowanym do Komisji Zażaleń Prasowych. Skarżąca zwróciła uwagę, że pan Hegnar napisał artykuł redakcyjny w Kapital 19 listopada 2010 r., wypowiadając się na temat tego, jak skarżąca skarżyła się na komentarze na forum (patrz punkt 14 powyżej). Ponadto skarżąca argumentowała, że Sąd Okręgowy błędnie wyszedł z założenia, że standardy moderowania witryn internetowych z treścią generowaną przez użytkowników były bardziej łagodne w 2010 r. niż w momencie wydania wyroku przez Sąd Okręgowy. Wreszcie odwołała się od decyzji Sądu Okręgowego w zakresie kosztów postępowania. Pełnomocnik pozwanych pobierał stawkę godzinową do NOK 3900 (około 410 EUR), co było tak wysokie, że wywołałoby efekt mrożący chęć osób fizycznych do kwestionowania naruszeń art. 8 Konwencji. 7 lutego 2014 r. Komisja Odwoławcza Sądu Najwyższego (Høyesteretts ankeutvalg) odmówiła skarżącej pozwolenia na odwołanie się zarówno od wyroku Sądu Okręgowego jako całości, jak i od jego decyzji w zakresie kosztów prawnych.


Skarżący urodził się w 1949 roku i mieszka w Belgradzie. 9 maja 2005 r. skarżący wniósł pozew o uznanie prawa własności do 265 akcji spółki Tri Grozda a.d. Beograd. 14 września 2007 r. Sąd Pierwszej Instancji w Belgradzie wydał wyrok korzystny dla skarżącego. 13 grudnia 2011 r. Sąd Apelacyjny w Belgradzie uchylił wyrok z 14 września 2007 r. i oddalił powództwo skarżącego. 3 kwietnia 2012 r. skarżący wniósł skargę konstytucyjną, powołując się na naruszenie prawa do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie oraz domagając się w tym zakresie zadośćuczynienia. 23 września 2014 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził naruszenie prawa skarżącego do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie. Uznał, że samo stwierdzenie naruszenia stanowiło w szczególnych okolicznościach niniejszej sprawy wystarczające zadośćuczynienie z następujących powodów. Po pierwsze, wartość nominalna spornych akcji wynosiła nieco ponad 200 euro. Sprawa miała zatem dla skarżącego niewielkie znaczenie. Po drugie, uznał, że skarżący przyczynił się do przedłużenia postępowania cywilnego poprzez nie wniesienie skargi konstytucyjnej w wcześniejszym terminie.


Skarżący urodził się w 1969 roku i mieszka w Romny. We wrześniu 2009 roku wszczęto przeciwko skarżącemu postępowanie karne w sprawie oszustwa i łapownictwa. 12 stycznia 2010 roku Sąd w Romny uznał skarżącego za winnego popełnienia obu czynów i skazał go na dwa lata pozbawienia wolności. Tym samym orzeczeniem sąd zastosował wobec niego tymczasowe aresztowanie do czasu wykonania wyroku. 23 marca 2010 roku, na wniosek skarżącego, Sąd Apelacyjny w Sumy („Sąd Okręgowy”) uchylił wyrok z 12 stycznia 2010 roku i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Tym samym orzeczeniem zarządził również przedłużenie jego tymczasowego aresztowania, nie podając żadnych powodów ani nie wskazując terminu jego trwania. 27 kwietnia 2010 roku skarżący zwrócił się do Sądu w Romny o zarządzenie jego zwolnienia z aresztu, pod warunkiem złożenia zobowiązania do nieuchylania się. Zauważył w szczególności, że po uchyleniu wyroku skazującego zobowiązanie do nieuchylania się stanowiłoby wystarczający środek zapewniający prawidłowy przebieg postępowania. W tym zakresie podał, że nie był wcześniej karany, a zarzucane mu czyny nie były poważne. Ponadto posiadał stałe miejsce zamieszkania i uzyskał pozytywne opinie o charakterze. Musiał również utrzymywać rodzinę, w tym dziecko, oraz cierpiał na kilka chorób przewlekłych wymagających regularnego nadzoru medycznego, które mogłyby się pogorszyć w przypadku pozostania w areszcie. Skarżący podał również, że będąc objętym zobowiązaniem do nieuchylania się przez cały pierwszy etap postępowania, nigdy nie próbował uciec ani utrudniać śledztwa i sumiennie wywiązywał się ze wszystkich obowiązków procesowych. W nieustalonym dniu maja 2010 roku Sąd w Romny odmówił uwzględnienia wniosku skarżącego o zwolnienie, uznając, że zarzucane mu czyny są wystarczająco poważne, by potencjalnie uzasadniać karę pozbawienia wolności trzech lat lub więcej. Orzekł również, bez podawania szczegółów, że istnieją wystarczające dowody, że skarżący mógłby utrudnić postępowanie, gdyby został zwolniony. W kilku kolejnych przypadkach (w szczególności 13 lipca, 29 września i 7 grudnia 2010 roku) skarżący składał podobne wnioski o zwolnienie; sąd odrzucał każdy taki wniosek w dniu jego złożenia, powołując się na powagę zarzucanych skarżącemu czynów oraz brak jakichkolwiek ważnych powodów uzasadniających jego zwolnienie. 10 lutego 2011 roku skarżący ponownie poprosił o zwolnienie z aresztu w toku postępowania przeciwko niemu, powtarzając swoje poprzednie argumenty i podkreślając, że przebywanie w areszcie bardzo utrudnia przestrzeganie specjalnej diety i zapewnienie niezbędnego nadzoru medycznego w związku z jego przewlekłymi chorobami. 23 lutego 2011 roku Sąd w Romny uwzględnił ten wniosek i zwolnił skarżącego, pod warunkiem złożenia zobowiązania do nieuchylania się. Powołując się na Artykuł 5 Konwencji, sąd stwierdził, że biorąc pod uwagę charakter skarżącego (w szczególności jego wiek, zdrowie, sytuację rodzinną i społeczną, brak wcześniejszych wyroków skazujących oraz pozytywne opinie o charakterze), nie ma powodów, by sądzić, że ucieknie, utrudni śledztwo lub popełni czyn zabroniony, jeśli zostanie zwolniony przed procesem. Następnie sprawa została przekazana do prokuratury w celu dalszego śledztwa. Zarzut łapownictwa został umorzony przez prokuraturę, a skarżącemu postawiono jedynie zarzut oszustwa. 23 listopada 2012 roku Sąd w Romny uznał skarżącego za winnego i skazał go na grzywnę. Jednakże zwolnił go z obowiązku zapłaty grzywny orzeczonej za czyn, za który był sądzony, ponieważ termin wykonania tej sankcji wygasł. W związku z tym sąd umorzył postępowanie z powodu przedawnienia. Skarżący nie odwołał się od tego orzeczenia i ono stało się prawomocne.


Skarżący, obywatel Uzbekistanu, urodził się w 1989 roku. W nieokreślonym dniu czerwca 2012 roku przybył do Rosji z Uzbekistanu. 13 czerwca 2013 roku skarżący został oskarżony w Uzbekistanie o przestępstwa o podłożu religijnym i politycznym, a mianowicie o udział w skrajnej organizacji religijnej Islamski Ruch Turkistanu. Wydano nakaz jego aresztowania, a jego tymczasowe aresztowanie zarządzono zaocznie. 24 listopada 2014 roku Sąd Obwodowy w Moskwie uznał skarżącego za winnego udziału w organizacji ekstremistycznej, fałszowania dokumentów urzędowych i próby nielegalnego przekroczenia granicy państwowej. Został przeniesiony do kolonii karnej w celu odbycia kary, a termin jego zwolnienia ustalono na 30 czerwca 2016 roku. 13 maja 2016 roku skarżący złożył wniosek o nadanie statusu uchodźcy, powołując się na realne ryzyko traktowania sprzecznego z Artykułem 3 przez władze uzbeckie w przypadku jego przekazania do Uzbekistanu. 27 maja 2016 roku władze migracyjne oddaliły jego wniosek, powołując się na fakt popełnienia przestępstwa w Rosji. Jednocześnie poinformowały go o możliwości ubiegania się o azyl tymczasowy. W aktach sprawy brak informacji o tym, czy skarżący złożył taki wniosek, czy też odwołał się od decyzji z 27 maja 2016 roku. 2 października 2015 roku, biorąc pod uwagę wyrok skazujący skarżącego, Ministerstwo Sprawiedliwości uznało jego pobyt w Rosji za niepożądany. Skarżący został powiadomiony o tej decyzji 13 listopada 2015 roku. 16 maja 2016 roku władze migracyjne w obwodzie archangielskim zarządziły deportację skarżącego, powołując się na powyższą decyzję o niepożądaniu jego pobytu w Rosji. Skarżący wniósł zażalenie do wyższego organu administracyjnego, jednak bezskutecznie. Skarżący zaskarżył również decyzję z 16 maja 2016 roku do sądu. W swoich pismach stwierdził, że należy do grupy wrażliwej i istnieje realne ryzyko, że władze uzbeckie poddadzą go traktowaniu sprzecznemu z Artykułem 3, a także zwrócił się o zastosowanie środka tymczasowego w postaci wstrzymania wydalenia. 21 czerwca 2016 roku Oktiabrski Sąd Rejonowy w Archangielsku odmówił zastosowania środka tymczasowego, stwierdzając, że „zaburzyłoby to równowagę między interesem publicznym a prywatnym”. 4 lipca 2016 roku Oktiabrski Sąd Rejonowy w Archangielsku utrzymał w mocy decyzję o deportacji. Sąd powołał się na: skazanie skarżącego w Rosji, negatywne opinie z kolonii karnej, zarzuty postawione mu w Uzbekistanie, międzynarodowy nakaz aresztowania, fakt, że skarżący przybył do Rosji w 2007 roku w poszukiwaniu pracy, oraz brak jakiejkolwiek historii prześladowań lub złego traktowania w Uzbekistanie. Sąd oddalił powołania się na raporty dotyczące Uzbekistanu jako ogólne i pozbawione związku z sytuacją skarżącego. Uznał, że twierdzenia dotyczące powyższych ryzyk były spekulacyjne. 13 października 2016 roku powyższy wyrok został utrzymany w mocy na skutek odwołania przez Sąd Obwodowy w Archangielsku. 28 czerwca 2016 roku Trybunał uwzględnił wniosek skarżącego o środek tymczasowy zgodnie z zasadą 39 Regulaminu, a jego wydalenie zostało wstrzymane na czas trwania postępowania przed Trybunałem. Rząd Federacji Rosyjskiej został niezwłocznie poinformowany o tym środku. Poinformowano ich również, że niewykonanie przez Państwo Stronę środka wskazanego zgodnie z zasadą 39 może naruszyć Artykuł 34 Konwencji. 30 czerwca 2016 roku, w dniu gdy skarżący zakończył odbywanie kary i został zwolniony z kolonii karnej w obwodzie archangielskim, został natychmiast aresztowany przez władze, nie mając możliwości skontaktowania się ze swoim adwokatem, który w tym czasie przebywał na zewnątrz kolonii karnej. Przedstawiciele skarżącego twierdzą, że niezwłocznie zweryfikowali u Przedstawiciela Federacji Rosyjskiej, czy odpowiednie władze zostały należycie poinformowane o zastosowanym środku tymczasowym. Przedstawiciele skontaktowali się również z Prokuraturą Generalną, lokalną policją oraz władzami migracyjnymi, informując ich o powyższym środku tymczasowym i wzywając do jego przestrzegania. Tego samego dnia skarżącego przewieziono na lotnisko w Archangielsku, a rano 1 lipca 2016 roku przybył na lotnisko Domodiedowo w Moskwie. Między godziną 9.49 a 12.28 przedstawiciel skarżącego wysłał faksy do Prokuratury Generalnej i na komisariat policji na lotnisku Domodiedowo, informując o wydarzeniach i o fakcie, że Trybunał wskazał środek tymczasowy. Zgodnie z informacją przedstawicieli skarżącego, funkcjonariusze policji na lotnisku Domodiedowo poinformowali ich o godzinie 12.45, że nie wiedzą, gdzie przebywa skarżący ani którym lotem ma zostać deportowany. O godzinie 13.54, 1 lipca 2016 roku, skarżący został deportowany do Uzbekistanu. 13 lipca 2016 roku komisariat policji na lotnisku Domodiedowo poinformował przedstawiciela skarżącego o deportacji w liście. W liście stwierdzono, że funkcjonariusze policji nie byli w stanie temu zapobiec, ponieważ gdy „funkcjonariusze policji przybyli na stanowisko postojowe... samolot był zamknięty i przygotowywał się do startu do lotniska docelowego”. 14 lipca 2016 roku przedstawiciel skarżącego zwrócił się do Komitetu Śledczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania karnego przeciwko funkcjonariuszom służb porządkowych, którzy wykonali decyzję o deportacji, a także przeciwko tym, którzy nie zdołali jej zapobiec. 22 lipca i 7 października 2016 roku Komitet Śledczy poinformował przedstawiciela skarżącego, że wniosek nie należy do jego kompetencji i został przekazany do Prokuratury Generalnej. 26 lipca i 2 września 2016 roku Prokuratura Generalna poinformowała przedstawiciela skarżącego, że nie wydano decyzji o ekstradycji, ponieważ ściganie w związku z zarzutami w Uzbekistanie uległo przedawnieniu; oraz że poinformowano ich o środku tymczasowym wskazanym przez Trybunał dopiero 1 lipca 2016 roku, po dokonaniu deportacji. Skargi na decyzje Komitetu Śledczego z 22 lipca i 7 października 2016 roku były oddalane przez Basmański Sąd Rejonowy w Moskwie kilka razy w latach 2016–2017, ale za każdym razem wyroki sądu niższej instancji były uchylane przez Sąd Miejski w Moskwie, który nakazywał ponowne rozpatrzenie skarg. 27 października 2017 roku sąd rejonowy ponownie oddalił skargi. Przedstawiciel skarżącego odwołał się 7 listopada 2017 roku. Trybunał nie został poinformowany o wyniku tych postępowań. Po przybyciu do Uzbekistanu 1 lipca 2016 roku skarżący został natychmiast aresztowany. 7 stycznia 2017 roku został uznany za winnego i skazany na siedem lat pozbawienia wolności przez Sąd Karny Regionu Kaszkadaryjskiego. Obecnie odbywa karę w kolonii karnej nr 64/6 w Czirczyku. 5 września 2017 roku Trybunał zwrócił się do przedstawicieli skarżącego z prośbą o podanie informacji, czy nadal utrzymują z nim kontakt i czy życzy sobie kontynuowania swojego wniosku. 24 października 2017 roku przedstawicielka skarżącego, pani Trenina, poinformowała Trybunał, że nadal utrzymuje kontakt ze skarżącym za pośrednictwem jego krewnych i adwokata reprezentującego go w Uzbekistanie oraz że on życzy sobie kontynuowania swojego wniosku. W celu potwierdzenia tego twierdzenia przedłożyła następujące dowody:
a) odręczną notatkę (w języku uzbeckim z tłumaczeniem na rosyjski) od matki skarżącego, datowaną na 28 września 2017 roku i skierowaną do pani Treniny, w której stwierdzono, że skarżący wyraził wolę kontynuowania wniosku podczas spotkania z nią w kolonii karnej;
b) odręczne oświadczenie skarżącego z datą 12 października 2017 roku, skierowane do pani Treniny, w którym stwierdził, że życzy sobie kontynuowania wniosku, że poddany był złemu traktowaniu podczas śledztwa w Uzbekistanie, że jest przetrzymywany w nieludzkich warunkach, że niemal stracił wzrok oraz że próbował popełnić samobójstwo podczas aresztu;
c) odręczne oświadczenie skarżącego z datą 12 października 2017 roku, skierowane do pani Treniny, opisujące jego deportację z Rosji, w którym w szczególności wspomniano, że pozostawał w kontakcie telefonicznym ze swoimi przedstawicielami przez cały czas trwania procedury deportacji 30 czerwca i 1 lipca 2016 roku oraz że funkcjonariusze służb porządkowych przeprowadzający deportację byli wielokrotnie informowani o wskazaniu środka tymczasowego przez Trybunał, ale zignorowali tę informację;
d) raport od pani Rachmatullajewej, adwokatki skarżącego w Uzbekistanie, z datą 18 października 2017 roku, skierowany do pani Treniny, w którym stwierdzono, że podczas spotkania w kolonii karnej – w obecności uzbeckiego funkcjonariusza służb porządkowych – skarżący potwierdził zarówno wolę kontynuowania wniosku, mimo widocznego strachu przed represjami ze strony władz uzbeckich, jak i fakty stwierdzone w powyższych odręcznych oświadczeniach z 12 października 2017 roku.


Spółka wnioskująca jest spółką z ograniczoną odpowiedzialnością zarejestrowaną zgodnie z prawem mołdawskim. W dniach 24 grudnia 2012 r. i 21 czerwca 2013 r. spółka wnioskująca wszczęła odpowiednio dwa postępowania cywilne, zaskarżając dwie decyzje wydane przez Państwową Inspekcję Podatkową w Strășeni (Inspectoratul Fiscal de Stat Strășeni – „Inspekcja”), na mocy których została ukarana grzywną za nieprzestrzeganie przepisów dotyczących raportowania podatku od towarów i usług. W dniu 5 września 2013 r. te dwa postępowania zostały połączone. W dniu 26 grudnia 2013 r. Sąd Rejonowy w Strășeni uwzględnił powództwo spółki wnioskującej i uchylił zaskarżone decyzje. Przedstawiciel Inspekcji nie był obecny podczas ogłoszenia wyroku, mimo że został prawidłowo poinformowany o dacie i godzinie rozprawy. W dniu 5 lutego 2014 r. Inspekcja wniosła apelację od wyroku Sądu Rejonowego w Strășeni. Nie złożono wniosku o przedłużenie ustawowego terminu do wniesienia apelacji. Spółka wnioskująca wniosła sprzeciw co do apelacji, argumentując, że została ona wniesiona po upływie trzydziestodniowego terminu oraz że Inspekcja nie wniosła o przedłużenie ustawowego terminu do jej wniesienia. Decyzją z dnia 3 września 2014 r. Sąd Apelacyjny w Kiszyniowie obliczył stosowny termin i stwierdził, że upłynął on 27 stycznia 2014 r., a w konsekwencji, że Inspekcja spóźniła się z wniesieniem apelacji. W związku z tym postanowił odrzucić apelację z powodu upływu terminu. Inspekcja wniosła skargę kasacyjną na tę decyzję. Argumentowała, że Sąd Apelacyjny w Kiszyniowie nie mógł odrzucić apelacji po rozpoczęciu badania meritum sprawy. W dniu 8 października 2014 r. Sąd Najwyższy uchylił decyzję Sądu Apelacyjnego w Kiszyniowie z dnia 3 września 2014 r. o odrzuceniu apelacji. Nie kwestionując obliczenia terminu do wniesienia apelacji dokonanego przez Sąd Apelacyjny, Sąd Najwyższy przyjął argument przedstawiony przez Inspekcję i stwierdził, że Sąd Apelacyjny naruszył przepisy proceduralne, wydając decyzję o odrzuceniu apelacji po rozpoczęciu badania meritum sprawy. Ostatecznie sprawa została skierowana z powrotem do Sądu Apelacyjnego w Kiszyniowie do ponownego rozpatrzenia. W dniu 28 stycznia 2015 r., po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Sąd Apelacyjny w Kiszyniowie uwzględnił apelację Inspekcji, uchylił wyrok Sądu Rejonowego w Strășeni z dnia 26 grudnia 2013 r. i wydał nowy wyrok, w którym oddalił powództwo spółki wnioskującej jako bezzasadne. W dniu 10 czerwca 2015 r. Sąd Najwyższy uznał skargę kasacyjną wniesioną przez spółkę wnioskującą za niedopuszczalną.


Skarżąca urodziła się w 1955 roku i mieszka w Dmitrowgradzie. W latach 2012–2014 skarżąca złożyła liczne skargi do lokalnego komisariatu policji dotyczące rzekomego nieuprawnionego użytkowania działki ziemi w pobliżu bloku mieszkalnego, w którym mieszkała jej rodzina. Twierdziła również, że przeciwko niej planowano kilka prób zamachu. 15 stycznia 2014 r. szef międzygminnego komisariatu policji przesłał następujący list do Służby Psychiatrycznej i Narkologicznej: „W związku z otrzymaniem licznych skarg, [komisariat policji] prosi o zbadanie (sprawdzenie) [skarżącej] ... w jej miejscu zamieszkania. Jej zachowanie jest niewłaściwe. Ona ciągle mówi o spiskach przeciwko niej. Skargi składane przez mieszkańców i przedsiębiorców dotyczące jej agresywnego zachowania wzrosły w liczbie. [Skarżąca] może wyrządzić krzywdę innym”. 28 i 29 stycznia 2014 r. psychiatra, Sav., przesłuchiwał sąsiadów skarżącej, pytając ich, czy zauważyli jakieś dziwne zachowanie ze strony skarżącej. 30 stycznia 2014 r. psychiatra odwiedził skarżącą w jej miejscu zamieszkania. 31 stycznia 2014 r. psychiatra poinformował policję, że skarżąca nie cierpi na żadne zaburzenia psychiatryczne. 12 marca 2014 r., w odpowiedzi na skargę skarżącej, Sąd Miejski w Dimitrowgradzie uznał działania psychiatry za bezprawne. Sąd ustalił, że wbrew obowiązującym przepisom prawa psychiatra nie uzyskał zgody skarżącej na badanie psychiatryczne oraz że skarżąca sprzeciwiła się takiemu badaniu. 17 marca 2014 r. skarżąca zwróciła się do sądu o uznanie decyzji policji o poddaniu jej badaniu przez psychiatrę za bezprawną. Uważała, że decyzja była arbitralna i stanowiła nieuzasadnioną ingerencję w jej życie prywatne. 29 kwietnia 2014 r. Sąd Miejski oddalił skargę skarżącej. Sąd uznał, że działania policji miały podstawę prawną. Sąd zinterpretował list z 15 stycznia 2014 r. wystawiony przez komisariat policji jako prośbę do psychiatry o informację, czy skarżąca cierpi na jakąkolwiek chorobę psychiczną. Dalej uzasadnił, że policja nie prosiła służby psychiatrycznej o zbadanie skarżącej. W 2012 r. policja otrzymała liczne skargi od skarżącej, która twierdziła, że jest prześladowana przez nieznane osoby, oraz skargi od właścicieli i pracowników stoisk handlowych, twierdzących, że skarżąca zniszczyła ich mienie i zakłócała ich działalność poprzez robienie scen. Policja przeprowadziła dochodzenie, które nie potwierdziło twierdzeń skarżącej. W związku z tym policja zdecydowała się uzyskać informacje o stanie psychicznym skarżącej. Na koniec sąd uznał, że fakt, iż w odpowiedzi na prośbę policji o informacje służba psychiatryczna bezprawnie zbadała skarżącą, nie miał wpływu na legalność działań policji. 22 lipca 2014 r. Sąd Obwodowy w Uljanowsku utrzymał w mocy wyrok z 29 kwietnia 2014 r. na skutek odwołania. 17 grudnia 2014 r. Sąd Obwodowy odmówił skarżącej zgody na wniesienie skargi kasacyjnej. 26 marca 2015 r. Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej wydał podobną decyzję w odpowiedzi na wniosek skarżącej o wniesienie skargi kasacyjnej.


Skarżący urodził się w 1990 roku i mieszka w Alphen aan den Rijn. 19 sierpnia 2009 r. skarżący, który miał wówczas dziewiętnaście lat, został aresztowany na podstawie podejrzenia rozpowszechniania pornografii dziecięcej (trzy zdjęcia 16-letniej dziewczyny) w kwietniu tego roku. Został poinformowany, że ma prawo do konsultacji z prawnikiem. Na komisariacie skarżący został objęty policyjnym aresztem (inverzekeringstelling) i, zanim skonsultował się z prawnikiem (który nie był natychmiast dostępny), ale za jego zgodą, funkcjonariusze policji przeprowadzili tzw. wywiad społeczny (sociaal verhoor), w trakcie którego zadawano mu pytania dotyczące jego sytuacji osobistej i osobowości, ale nie dotyczące czynu, z którego był podejrzany. Powiedział funkcjonariuszom, między innymi, że cierpi na zaburzenie mózgu: ma jamiste naczyniaki (skupiska nienormalnych naczyń krwionośnych) w mózgu i rdzeniu kręgowym. Nie wpływało to na jego funkcjonowanie, z wyjątkiem tego, że mogło mieć wpływ na jego zaufanie do innych; ponadto, choć mógł grać w piłkę nożną, nie mógł uderzać głową. Gdy prawnik skarżącego stał się dostępny, funkcjonariusze policji przerwali wywiad, aby dać skarżącemu możliwość konsultacji z prawnikiem telefonicznie. Po tej rozmowie skarżący oświadczył, że jego prawnik przyjdzie go zobaczyć pod koniec popołudnia i że, na radę swojego prawnika, nie będzie odpowiadał na więcej pytań. Wywiad został zakończony. Skarżący spotkał się ze swoim prawnikiem później tego dnia. Następnego dnia, 20 sierpnia 2009 r., ze skarżącym przeprowadzono dwa przesłuchania, w tym dotyczące rozpowszechniania pornografii dziecięcej, z którego był podejrzany. Na początku przesłuchania skarżący oświadczył, że wolałby, aby jego prawnik był obecny. Został poinformowany, że nie jest to możliwe, i przesłuchanie zostało rozpoczęte. Skarżący odpowiadał na zadawane mu pytania. W trakcie przesłuchania funkcjonariusze policji przesłuchujący skarżącego zauważyli, że wykonał ruch przypominający skurcz. Zapytali go, czy ma napad padaczkowy. Skarżący potwierdził, że tak. Wtedy funkcjonariusze policji postanowili przerwać przesłuchanie i wezwać lekarza. Usłyszeli od skarżącego, że napad mógł być spowodowany kombinacją stresu i innych czynników. Przesłuchanie zostało wznowione. Ostatnie przesłuchanie skarżącego odbyło się 21 sierpnia 2009 r. Wszystkie przesłuchania zostały nagrane na dysk audio. Skarżący został zwolniony z aresztu policyjnego 21 sierpnia 2009 r. 25 marca 2011 r. Sąd Rejonowy (rechtbank) w Hadze uznał skarżącego za winnego rozpowszechniania pornografii dziecięcej i skazał go na dwa tygodnie więzienia w zawieszeniu oraz osiemdziesiąt godzin prac społecznych. Sąd Rejonowy był zdania, że skarżący powinien mieć możliwość konsultacji z prawnikiem przed pierwszym przesłuchaniem przez policję. Nie wynikało jednak z kolejnych przesłuchań, że zostały one przeprowadzone bez możliwości konsultacji skarżącego z prawnikiem. Biorąc ponadto pod uwagę, że treść przesłuchań przeprowadzonych po uzyskaniu przez skarżącego pomocy prawnej nie różniła się istotnie od treści przesłuchania, które odbyło się bez pomocy prawnej, Sąd Rejonowy uznał, że stwierdzenie, że wymóg proceduralny nie został spełniony (vormverzuim), jest wystarczające. Skarżący wniósł apelację (hoger beroep). 3 lipca 2013 r. Sąd Apelacyjny (gerechtshof) w Hadze uchylił decyzję Sądu Rejonowego, uznał skarżącego za winnego tego samego czynu i skazał go na czterdzieści godzin prac społecznych. W odniesieniu do zarzutu, że skarżący powinien być reprezentowany przez prawnika podczas przesłuchań policyjnych, Sąd Apelacyjny stwierdził następująco:
„Na rozprawie apelacyjnej pełnomocnik złożył oświadczenie, że w czasie przesłuchań policyjnych podejrzany miał wiek umysłowy 15- lub 16-latka, a także że cierpi na zaburzenie mózgu, które mogło powodować u niego napady padaczkowe. Pełnomocnik nie złożył (medycznych) danych w celu potwierdzenia tego twierdzenia.
W opinii Sądu Apelacyjnego powyższe nie oznacza wskazania dla funkcjonariuszy przesłuchujących podejrzanego, że miał on wiek umysłowy 15- lub 16-latka, ani że zaburzenie mózgu, na które cierpi podejrzany, było zdolne do wywołania napadu padaczkowego. Po tym, jak podejrzany, w oczach przesłuchujących funkcjonariuszy, wykonał „rodzaj ruchu spastycznego”, konsultowali się oni z lekarzem przed wznowieniem przesłuchania. Sąd Apelacyjny uważa, że było to właściwe postępowanie. Sąd Apelacyjny nie zgadza się z pełnomocnikiem, że funkcjonariusze przesłuchujący powinni rozsądnie uznać podejrzanego za osobę wrażliwą lub nieletnią. Oznacza to w świetle orzecznictwa w sprawie Salduz, że podejrzany, który był wówczas dorosły, nie miał prawa do obecności prawnika na przesłuchaniu.” Sąd Apelacyjny oparł swoje uznanie skarżącego za winnego na następujących dowodach:
- zawiadomienie złożone na policji przez pokrzywdzoną, która twierdziła, że w marcu 2009 r. (kiedy miała 16 lat), pokazała skarżącemu różne części swojego ciała za pośrednictwem kamery internetowej, że następnie została poinformowana przez stronę trzecią, iż skarżący wysłał jej zdjęcia tej stronie trzeciej, oraz że została poinformowana przez dwie inne strony, że otrzymały one jej zdjęcia;
- dalsze zeznanie złożone przez pokrzywdzoną na policji, z którego wynikało, że zrobiła zdjęcie części swojego ciała i wysłała je skarżącemu telefonicznie;
- zeznanie złożone przez skarżącego na policji 20 sierpnia 2009 r., z którego wynikało, że wysłał kilka zdjęć (przedstawiających części ciała pokrzywdzonej), z których jedno zrobił za pomocą zrzutu ekranu, a pozostałe zostały mu wysłane przez pokrzywdzoną, do strony trzeciej telefonicznie oraz że przesłał je również na stronę hostingową obrazów;
- zeznanie złożone przez wyżej wymienioną stronę trzecią na policji, z którego wynikało, że otrzymała ona od skarżącego dwa zdjęcia przedstawiające części ciała pokrzywdzonej; oraz
- protokół sporządzony przez funkcjonariusza policji, którego dochodzenie w sprawie zarzutów pokrzywdzonej wykazało, że zdjęcia przedstawiające część ciała pokrzywdzonej były dostępne w sieci WWW za pośrednictwem profilu z nazwą używaną przez skarżącego na wyżej wymienionej stronie hostingowej obrazów. Skarżący wniósł skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego (Hoge Raad), powołując się, między innymi, na odmowę dopuszczenia go do pomocy prawnika podczas przesłuchania przez policję. 18 listopada 2014 r. Sąd Najwyższy oddalił skargę z uzasadnieniem skróconym, zgodnie z art. 81 ustawy o organizacji wymiaru sprawiedliwości (Wet op de rechterlijke organisatie). Na mocy tego przepisu Sąd Najwyższy może ograniczyć swoje uzasadnienie w decyzji do stwierdzenia, że skarga nie daje podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku lub nie wymaga odpowiedzi na pytania prawne w interesie jednolitego stosowania lub rozwoju prawa.


Skarżący urodził się w 1968 roku i mieszka w Bor. Postępowanie rozpoczęło się 30 marca 1992 r., kiedy to skarżący wniósł pozew przeciwko osobom trzecim dotyczący wykonania umowy. 19 czerwca 1997 r. sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo skarżącego. 30 października 1997 r. sąd odwoławczy uchylił rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów sądowych, przekazując tę kwestię do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, a w pozostałej części utrzymał w mocy wyrok sądu pierwszej instancji. Następnie sąd pierwszej instancji wydał trzy orzeczenia w przedmiocie kosztów postępowania: 23 lipca 1998 r., 23 lutego 1999 r. oraz 3 marca 2000 r. Wszystkie te orzeczenia zostały uchylone na skutek odwołania. 5 lutego 2013 r. sąd pierwszej instancji wydał czwarte orzeczenie w przedmiocie kosztów sądowych, przyznając skarżącemu około 2000 euro (EUR). Zgodnie z informacją zawartą w aktach sprawy, postępowanie jest obecnie w toku przed sądem drugiej instancji. 13 marca 2013 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził naruszenie prawa skarżącego do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki i przyznał mu 300 EUR zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową wyrządzoną w tym zakresie. Ponadto Trybunał Konstytucyjny zarządził przyspieszenie postępowania skarżącego.


Skarżący urodził się w 1954 roku i mieszka we wsi Marmarashen. W czerwcu 2006 roku syn skarżącego, Gegham Sergoyan, został powołany do armii ormiańskiej. 8 listopada 2006 roku został przydzielony do jednostki wojskowej nr 37673 („jednostka wojskowa”) stacjonującej w nieuznawanej Republice Górskiego Karabachu („NKR”). 9 kwietnia 2007 roku Gegham Sergoyan przeszedł operację palca u lewej stopy. Tego samego dnia lekarz jednostki wojskowej tymczasowo zwolnił Geghama Sergoyana z obowiązków do 16 kwietnia 2007 roku. Z powodu operacji pozwolono mu nosić kapcie zamiast wojskowych butów. 15 kwietnia 2007 roku Gegham Sergoyan został skierowany do służby. Tego dnia porucznik H.G. był oficerem dyżurnym odpowiedzialnym za jednostkę wojskową. Na mocy rozkazu wiceministra obrony Armenii z 29 grudnia 2003 roku, H.G. został zatrudniony do pełnienia służby wojskowej na okres pięciu lat i przydzielony do jednostki wojskowej w stopniu podporucznika.

Zgodnie z raportem osobowym dostarczonym przez dowództwo jednostki wojskowej, H.G. był słabym oficerem od pierwszego dnia służby. Był obiektem kilku kar dyscyplinarnych, w tym „surowej nagany” i oceny „nie w pełni zdolny do służby” odpowiednio we wrześniu i październiku 2004 roku. W lipcu 2006 roku H.G. otrzymał kolejną naganę. Jego przełożeni wskazali dalej, że wydajność H.G. była niewystarczająca, a jego przeszkolenie zawodowe słabe. 15 kwietnia 2007 roku o godzinie 21:40 H.G., widząc Geghama Sergoyana w pokoju dyżurnym, upominał go za wejście bez zezwolenia i za nieprzestrzeganie przepisów mundurowych, w tym za noszenie kapci zamiast wojskowych butów. Mimo że Gegham Sergoyan przyznał się do błędu i próbował opuścić pokój, H.G. znieważył go słownie i gwałtownie odepchnął do ściany. Następnie H.G. celował bronią w głowę Geghama Sergoyana i oddał strzał.

Tego samego dnia Gegham Sergoyan został przewieziony do Szpitala Wojskowego w Stepanakercie w „NKR” (SMH), gdzie przeszedł operację. Przy przyjęciu do szpitala wojskowego w Stepanakercie w dokumentacji medycznej Geghama Sergoyana odnotowano rozpoznanie urazu balistycznego kręgów szyjnych ze złamaniem obrotnika (drugiego kręgu szyjnego) oraz złamaniem żuchwy ze złamaniem z przemieszczeniem po prawej stronie. 16 kwietnia 2007 roku o godzinie 10:00 Geghama Sergoyana zbadali lekarze H.E., N.C. i A.G. z SMH, którzy w odpowiedniej dokumentacji stwierdzili, że Gegham Sergoyan doznał urazu balistycznego kręgów szyjnych ze złamaniem obrotnika oraz że ma złamanie prawej strony żuchwy. Tego samego dnia Gegham Sergoyan został przetransportowany do Centralnego Szpitala Wojskowego Ministerstwa Obrony Armenii (CMH) w Erywaniu na podstawie zaświadczenia o transporcie wydanego przez lekarza H.E. W zaświadczeniu tym wymieniono to samo rozpoznanie, a mianowicie uraz balistyczny i złamanie prawej strony żuchwy. Tego samego dnia Prokuratura Garnizonowa nr 1 w Askeran wszczęła postępowanie karne na podstawie art. 34-104 § 1 Kodeksu Karnego Armenii (usiłowanie morderstwa). 17 kwietnia 2007 roku Gegham Sergoyan został przyjęty do CMH w Erywaniu. W dokumentacji medycznej wskazano, że zgodnie z rozpoznaniem przy transferze Gegham Sergoyan doznał urazu balistycznego kręgów szyjnych. Wspomniano również o złamaniu żuchwy z przemieszczeniem po lewej stronie i złamaniu drugiego kręgu szyjnego, z znakiem zapytania.

Kliniczne rozpoznanie postawione przez lekarzy CMH brzmiało: uraz balistyczny szyi z uszkodzeniem odcinka szyjnego kręgosłupa (drugiego kręgu szyjnego) oraz balistyczne złamanie drugiego i trzeciego kręgu z urazowym uszkodzeniem rdzenia kręgowego. Podczas pobytu w CMH Geghama Sergoyana zbadal biegły lekarz medycyny sądowej A.D. z Republikańskiego Centrum Medycyny Sądowej Ministerstwa Zdrowia Armenii (Republikańskie Centrum Medycyny Sądowej), który w swojej opinii stwierdził, między innymi, że pocisk wszedł od lewej strony żuchwy i, zgodnie z opisami zawartymi w dokumentacji medycznej, był skierowany z lewej na prawą stronę oraz w górę od przodu do tyłu. 18 kwietnia 2007 roku H.G. został oficjalnie oskarżony o usiłowanie morderstwa i nadużycie władzy skutkujące poważnymi konsekwencjami (art. 34-104 § 1 i 375 § 1 Kodeksu Karnego). Tego samego dnia H.G. został przesłuchany i w pełni przyznał się do winy. Złożył w szczególności wyjaśnienia, że 15 kwietnia 2007 roku pełnił służbę, gdy o godzinie 21:40 widział swojego asystenta J.G. i Geghama Sergoyana wspólnie oglądających telewizję w pokoju dyżurnym. W związku z tym, że Gegham Sergoyan był w kapciach, upominał go za naruszenie przepisów mundurowych i za wejście do pokoju dyżurnego bez zezwolenia, oraz przeklinał, chwycił go za klatkę piersiową i odepchnął do ściany. Gegham Sergoyan i J.G. śmiali się podczas oglądania telewizji, a on pomyślał, że śmieją się z niego. Mimo że Gegham Sergoyan powiedział, że wyjdzie z pokoju, on jeszcze bardziej się złościł, ponieważ ten śmiał się, mówiąc do niego. W tamtym momencie wyciągnął broń, załadował ją i, celując w lewą stronę twarzy Geghama Sergoyana, przeklinał go i strzelił mu w głowę. Strzelił do Geghama Sergoyana z broni przydzielonej jemu.

2 maja 2007 roku Gegham Sergoyan zmarł w szpitalu, nie odzyskawszy przytomności. Tego samego dnia śledczy z Prokuratury Garnizonowej nr 1 w Askeran zarządził przeprowadzenie sekcji zwłok Geghama Sergoyana w Erywaniu przez biegłego lekarza medycyny sądowej A.L.D. z Republikańskiego Centrum Medycyny Sądowej. Biegły został poproszony o ustalenie, między innymi, przyczyny śmierci, istnienia jakichkolwiek obrażeń na ciele, czasu i sposobu ich zadania oraz ich możliwego związku ze śmiercią. Biegły został również poproszony o ustalenie, czy na ciele występowały jakiekolwiek inne obrażenia zewnętrzne poza urazem balistycznym, czasu ich zadania oraz ich ciężkości. 10 maja 2007 roku Minister Obrony Armenii wydał rozkaz dotyczący incydentu z udziałem syna skarżącego oraz nałożenia kar dyscyplinarnych na osoby odpowiedzialne. Rozkaz stwierdzał, między innymi, następujące:
„... Wewnętrzne dochodzenie ujawniło następujące fakty:
- dowództwo jednostki wojskowej nie dokładnie zbadało charakteru moralnego [H.G.] ani jego przygotowania osobistego i zawodowego, nie było należytej kontroli nad przestrzeganiem dziennego porządku;
- instrukcje personelu odpowiedzialnego za dzienny harmonogram w jednostce wojskowej miały charakter formalny;
- panowała niezdrowa atmosfera moralna wśród oficerów i poborowych...
W celu ukarania osób odpowiedzialnych za incydent rozkazuję 1. Nałożenie [następujących kar]
a. „nagany” wobec dowódcy [jednostki wojskowej] ... za słaby nadzór nad personelem odpowiedzialnym za dzienny harmonogram;
b. „surowej nagany” wobec:
- zastępcy dowódcy [jednostki wojskowej] ... za nieprawidłową organizację [służby] wojskowej;
- zastępcy dowódcy [jednostki wojskowej] odpowiedzialnego za zbrojownię ... (odpowiedzialnego za jednostkę wojskową w dniu incydentu) ...
- zastępcy dowódcy [jednostki wojskowej] odpowiedzialnego za pracę z personelem ... za napiętą atmosferę moralną wśród oficerów i poborowych. 2. Dowódcom jednostek wojskowych
- omówić incydent ... i podjąć konkretne środki w celu zapobiegania występowaniu takich ...”

W nieokreślonym dniu maja 2007 roku Ministerstwo Obrony Armenii wypłaciło skarżącemu 2 250 000 dramów ormiańskich (AMD) (około 4650 EUR w odpowiednim czasie), w tym odszkodowanie za koszty pogrzebu Geghama Sergoyana i jednorazowe świadczenie ubezpieczeniowe dla rodziny. 15 maja 2007 roku śledczy podjął decyzję o włączeniu skarżącego do postępowania jako prawnego spadkobiercę Geghama Sergoyana. 1 czerwca 2007 roku zakończono badanie pośmiertne, w tym sekcję zwłok. Biegły lekarz medycyny sądowej A.L.D. stwierdził, że śmierć Geghama Sergoyana została spowodowana ostrym przenikającym urazem balistycznym szyi. Biegły stwierdził, między innymi, że 17 kwietnia 2007 roku Geghama Sergoyana badał chirurg szczękowy, który nie wykrył żadnej patologii kości szczęki na podstawie wyników tomografii komputerowej i radiografii. 9 czerwca 2007 roku dochodzenie w sprawie śmierci Geghama Sergoyana przejęła Prokuratura Wojskowa Armenii. 14 września 2007 roku zmieniono zarzuty przeciwko H.G. i oskarżono go o morderstwo z motywów chuligańskich oraz nadużycie władzy skutkujące poważnymi konsekwencjami (art. 104 § 2 (10) i 375 § 1 Kodeksu Karnego). 13 lutego 2008 roku sprawa wraz z sfinalizowanym aktem oskarżenia została przekazana do Południowego Sądu Karnego do rozpoznania co do meritum. Następnie sprawa została przekazana do Sądu Rejonowego w Syunik z powodu właściwości terytorialnej. Tego samego dnia prokurator wojskowy wniósł powództwo cywilne przeciwko H.G. o odzyskanie od niego kwoty 2 789 153 AMD (około 6200 EUR w odpowiednim czasie). Kwota ta obejmowała wydatki pokryte z budżetu państwa, w tym wydatki medyczne pokryte przez państwo oraz 2 250 000 AMD wypłacone rodzinie Geghama Sergoyana na pokrycie kosztów pogrzebu i świadczenia ubezpieczeniowego.

W toku postępowania przed Sądem Rejonowym w Syunik skarżący wniósł powództwo cywilne przeciwko Republice Armenii, a mianowicie przeciwko Ministerstwu Obrony i Ministerstwu Finansów Armenii, domagając się odszkodowania w wysokości 300 000 EUR za szkodę niemajątkową poniesioną w wyniku morderstwa jego jedynego syna, co spowodowało u niego głęboki smutek i poważne cierpienia psychiczne: stracił normalny rytm życia, a jego zdrowie pogorszyło się. Skarżący powoływał się w szczególności na art. 18 Kodeksu Cywilnego Armenii oraz art. 2 i 13 Konwencji. W toku postępowania przed Sądem Rejonowym H.G. przyznał się do winy. W toku postępowania przesłuchano licznych świadków, w tym kolegów służbowych Geghama Sergoyana. W szczególności J.G., który osobiście był świadkiem wydarzeń z 15 kwietnia 2007 roku, zeznał, że widział, jak H.G. przeklinał Geghama Sergoyana i strzelił mu w twarz. Kilku oficerów jednostki wojskowej oświadczyło, że według ich wiedzy Gegham Sergoyan nigdy wcześniej nie miał żadnych problemów z porucznikiem H.G.

1 września 2009 roku Sąd Rejonowy w Syunik uznał H.G. za winnego zarzucanych mu czynów i skazał go na piętnaście lat pozbawienia wolności. Sąd Rejonowy oddalił powództwo cywilne skarżącego, stwierdzając, że prawo nie przewiduje możliwości odszkodowania za szkodę niemajątkową. Sąd stwierdził dalej, że chociaż oskarżony popełnił przestępstwo podczas służby wojskowej, przestępstwo to zostało popełnione na poziomie osobistym, a zatem wszelkie poniesione szkody powinny być zrekompensowane przez osobę za nie odpowiedzialną. 1 października 2009 roku skarżący złożył apelację. Wniósł, między innymi, że porucznik H.G. popełnił przestępstwo podczas swojej służby, będąc przydzielonym do służby w jednostce wojskowej 15 kwietnia 2007 roku. Gegham Sergoyan został zamordowany podczas wypełniania swoich obowiązków służby wojskowej, gdy był na służbie zgodnie z odpowiednimi rozkazami dowództwa jednostki wojskowej. Wniósł dalej, że chociaż prawo cywilne Armenii nie przewiduje możliwości odszkodowania za szkodę niemajątkową, taki wymóg istnieje w ramach Konwencji: zgodnie z art. 6 Konstytucji ratyfikowane umowy międzynarodowe stanowią integralną część systemu prawnego Armenii i w przypadku niezgodności z prawem krajowym, normy traktatu mają pierwszeństwo.

2 lutego 2010 roku Sąd Apelacyjny oddalił apelację skarżącego i utrzymał w mocy wyrok Sądu Rejonowego. W odniesieniu do powództwa cywilnego skarżącego Sąd Apelacyjny powołał się na art. 1087 Kodeksu Cywilnego, stwierdzając, że w przypadku śmierci ofiary prawo cywilne przewiduje tylko odszkodowanie za koszty pogrzebu. 26 lutego 2010 roku skarżący wniósł skargę kasacyjną. Skarżący przedstawił te same argumenty co wcześniej i powtórzył swoje stanowisko dotyczące roszczenia o odszkodowanie za szkodę niemajątkową, wyrażone w jego pierwotnym pozwie cywilnym do Sądu Rejonowego oraz w apelacji przed Sądem Apelacyjnym. 1 kwietnia 2010 roku Sąd Kasacyjny uznał skargę kasacyjną skarżącego za niedopuszczalną z powodu braku podstaw merytorycznych.

Artykuł 34 stanowi, że usiłowanie przestępstwa jest działaniem (zaniechaniem) popełnionym przez bezpośredni zamiar, celowo zmierzające do popełnienia przestępstwa, jeśli przestępstwo nie zostało ukończone z przyczyn niezależnych od osoby. Artykuł 104 § 1 stanowi, że morderstwo podlega karze pozbawienia wolności od sześciu do dwunastu lat. Artykuł 104 § 2 (10) stanowi, że morderstwo popełnione z motywów chuligańskich podlega karze pozbawienia wolności od ośmiu do piętnastu lat lub dożywotniego pozbawienia wolności. Artykuł 375 § 1 stanowi, że nadużycie władzy lub stanowiska publicznego, przekroczenie uprawnień publicznych, a także zaniechanie przez przełożonego lub funkcjonariusza publicznego, jeśli takie czyny zostały popełnione dla korzyści majątkowej, interesu osobistego lub interesów grupy i które spowodowały poważną szkodę, podlega karze pozbawienia wolności od dwóch do pięciu lat. Artykuł 154 § 3 stanowi, że powództwo cywilne wniesione w postępowaniu karnym jest rozpoznawane zgodnie z przepisami prawa cywilnego.

Zgodnie z art. 17 § 1 osoba, której prawa zostały naruszone, może dochodzić pełnego odszkodowania za poniesioną szkodę, chyba że prawo lub umowa przewiduje niższą kwotę odszkodowania. Zgodnie z art. 17 § 2, szkody to wydatki poniesione lub do poniesienia przez osobę, której prawa zostały naruszone, w związku z przywróceniem naruszonych praw, utratą jej mienia lub jego uszkodzeniem (szkoda majątkowa), w tym utracony dochód. Artykuł 18 stanowi, że szkoda wyrządzona osobom fizycznym lub prawnym w wyniku bezprawnych działań (zaniechań) organów państwowych i samorządu lokalnego lub ich funkcjonariuszy podlega odszkodowaniu przez Republikę Armenii lub odpowiednią społeczność lokalną. Artykuł 1077 § 2 stanowi, że szkoda wyrządzona życiu lub zdrowiu osoby podczas wykonywania, między innymi, służby wojskowej jest rekompensowana zgodnie z zasadami określonymi w Kodeksie Cywilnym, jeśli ustawa lub umowa nie przewiduje surowszej odpowiedzialności. Zgodnie z art. 1087, osoby odpowiedzialne za szkodę związaną ze śmiercią ofiary zwracają niezbędne koszty pogrzebu osobie, która poniosła takie wydatki.

Od 1 listopada 2014 roku art. 17 § 2 obejmuje szkodę niemajątkową w wykazie rodzajów szkód cywilnych, za które można dochodzić odszkodowania w postępowaniu cywilnym. Kodeks Cywilny został uzupełniony o nowe artykuły 162.1 i 1087.2, które regulują procedurę dochodzenia odszkodowania za szkodę niemajątkową. Do wprowadzenia dalszych poprawek 30 grudnia 2015 roku (obowiązujących od 1 stycznia 2016 roku), odszkodowanie za szkodę niemajątkową można było dochodzić w przypadku, gdy orzeczeniem sądowym ustalono, że naruszono prawa osoby gwarantowane w art. 2, 3 i 5 Konwencji, a także w przypadkach błędnego skazania. Trybunał Konstytucyjny uznał art. 17 § 2 Kodeksu Cywilnego za niezgodny z art. 3 § 2, 16 § 4, 18 § 1, 19 § 1 i 43 § 2 Konstytucji w zakresie, w jakim nie przewiduje on szkody niemajątkowej jako rodzaju szkód cywilnych i nie przewiduje możliwości uzyskania odszkodowania za szkodę niemajątkową, uniemożliwiając skuteczne wykonywanie prawa dostępu do sądu i prawa do sprawiedliwego procesu, a jednocześnie przeszkadzając należytemu wypełnianiu przez Republikę Armenii jej zobowiązań międzynarodowych. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 17 § 2 Kodeksu Cywilnego utraci swoją moc prawną najpóźniej 1 października 2014 roku.


Skarżąca urodziła się w 1955 roku i mieszka w Marusino, w obwodzie moskiewskim. 1 sierpnia 2000 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Białorusi wydało nakaz aresztowania skarżącej w związku z podejrzeniem popełnienia przez nią kilku przestępstw. W nieokreślonym dniu jej nazwisko zostało wpisane na listę osób poszukiwanych międzynarodowo. 18 lutego 2014 r. skarżąca została aresztowana w Lubiercach, w obwodzie moskiewskim. 20 lutego 2014 r. Sąd Miejski w Lubiercach w obwodzie moskiewskim zezwolił na aresztowanie skarżącej na czterdzieści dni w oczekiwaniu na jej ekstradycję do Białorusi. 28 marca 2014 r. Sąd Miejski przedłużył aresztowanie skarżącej do 18 sierpnia 2014 r. 18 sierpnia 2014 r. Sąd Miejski przedłużył aresztowanie skarżącej do 18 lutego 2015 r. 18 września 2014 r. Sąd Obwodowy w Moskwie utrzymał w mocy decyzję z 18 sierpnia 2014 r. po rozpatrzeniu odwołania. Skarżąca nie stawiła się na rozprawie. Obecni byli prawnicy skarżącej i składali wnioski do sądu. 10 lutego 2015 r. Prokurator Miejski zarządził zwolnienie skarżącej pod warunkiem nieopuszczania miasta. 20 sierpnia i 21 września 2015 r. Komitet Śledczy Republiki Białorusi umorzył postępowanie karne przeciwko skarżącej. 4 lutego 2016 r. Prokurator Miejski umorzył postępowanie ekstradycyjne przeciwko skarżącej. Od 21 lutego 2014 r. do 10 lutego 2015 r. skarżąca była przetrzymywana w areszcie śledczym SIZO-6 w obwodzie moskiewskim. Według rządu, była przetrzymywana w następujących celach:

Nr celi | Okres zatrzymania | Powierzchnia celi (m²)
--- | --- | ---
28 | Od 21 do 22 lutego 2014 r. |

Według rządu, przestrzeń osobista zapewniona skarżącej podczas jej zatrzymania w areszcie śledczym wynosiła około 3,27 m², co było poniżej ustawowego minimum standardowego wynoszącego 4 m². Zapewniono jej indywidualne miejsce do spania, materac, poduszkę, dwa prześcieradła, poszewkę na poduszkę, ręcznik i koc. Otrzymała również miskę, łyżkę i kubek. Więźniom pozwolono wziąć prysznic raz w tygodniu przez co najmniej piętnaście minut. Prześcieradła wymieniano raz w tygodniu. Skarżącej zapewniono dostęp do radia, książek i gier planszowych. Temperatura w celach wynosiła 22°C latem i co najmniej 18°C zimą. Żywność dostarczana więźniom była zgodna z odpowiednimi normami i standardami. Według skarżącej, cele, w których była przetrzymywana, były przepełnione i brudne. Ściany były pokryte pleśnią i grzybem. Oświetlenie było niewystarczające w ciągu dnia i nie było wyłączane w nocy. Ogrzewanie było również niewystarczające. W wielu przypadkach było całkowicie wyłączane. Materace, poduszki i pościel były zbyt stare i zużyte. Więźniom pozwolono wziąć piętnastominutowy prysznic raz w tygodniu. Jedzenie było niskiej jakości. Nie było dostępnych owoców ani warzyw. Więźniom pozwolono na jedną godzinę ćwiczeń dziennie na więziennym podwórku bez obiektów sportowych. Jeśli jeden z więźniów był chory lub odmówił udziału w codziennych ćwiczeniach, administracja odwoływała je dla wszystkich więźniów przetrzymywanych w tej samej celi. Podczas transportów między aresztem śledczym a sądem skarżąca była umieszczana w przedziale mierzącym 1 na 0,7 m, często z innym więźniem. Podróż trwała od dwóch i pół do trzech godzin. Po powrocie do aresztu śledczego skarżąca była umieszczana w celi tranzytowej mierzącej 1 na 1,5 m z trzema innymi więźniami. Przed dopuszczeniem do cel więźniowie byli zobowiązani do rozebrania się, wykonania kilku przysiadów, a następnie pozostania w kucki. 26 lutego 2014 r. Zastępca Prokuratora Miejskiego przeprowadził inspekcję aresztu śledczego SIZO-6. Ustalił, między innymi, że panuje w nim przepełnienie, zauważając w szczególności, że średnia przestrzeń osobista zapewniona więźniom wahała się od 1 do 3 m² oraz że w celach nr 8, 69 i 97 więźniom nie zapewniono indywidualnych łóżek. Według administracji więzienia, pojemność aresztu śledczego wynosiła 327 więźniów. Jednak w momencie inspekcji populacja więzienia przekraczała ten limit o 62%, przetrzymując łącznie 530 więźniów. W nieokreślonym dniu 2014 r. Prokuratura Regionalna przeprowadziła inspekcję warunków zatrzymania w areszcie śledczym SIZO-6. 21 marca 2014 r. Prokurator Regionalny wydał zawiadomienie do szefa regionalnej służby penitencjarnej (FSIN), zalecając, aby warunki zatrzymania w więzieniu zostały dostosowane do wymogów ustawowych. Co do kwestii przepełnienia, prokurator wskazał następująco: „Jeśli chodzi o liczbę łóżek... w celach... [ustawowy] wymóg 4 m² przestrzeni osobistej na więźnia nie jest przestrzegany... Średnia przestrzeń osobista zapewniona zatrzymanym wynosi 2,6 m², a w celach nr 10, 14, 16, 25 itd. waha się od 1,6 do 1,55 m² na więźnia”. Według skarżącej, między lutem a marcem 2014 r. Prokurator Miejski autoryzował wizyty matki skarżącej w areszcie śledczym trzykrotnie. 10 października 2014 r., w odpowiedzi na wniosek skarżącej o spotkanie z rodziną, Prokuratura Generalna odpowiedziała, że, zgodnie z Ustawą o zatrzymaniu przedprocesowym, podejrzani i oskarżeni mogą mieć nie więcej niż dwie wizyty rodzinne miesięcznie, pod warunkiem pisemnego zezwolenia od urzędnika lub organu prowadzącego sprawę karną, i doradziła skarżącej zwrócenie się do organów ścigania na Białorusi o zatwierdzenie wizyt jej krewnych. 21 stycznia 2015 r. Sąd Rejonowy Twerski w Moskwie oddalił skargę skarżącej na decyzję prokuratora z 10 października 2014 r., nie rozpatrując jej merytorycznie. 11 marca 2015 r. Sąd Miejski w Moskwie uchylił decyzję z 21 stycznia 2015 r. i przekazał sprawę do Sądu Rejonowego do ponownego rozpatrzenia. 6 maja 2015 r. Sąd Rejonowy oddalił skargę skarżącej na decyzję z 10 października 2014 r. 17 sierpnia 2015 r. Sąd Miejski utrzymał w mocy decyzję z 6 maja 2015 r. po rozpatrzeniu odwołania. 24 stycznia 2001 r. skarżącej wydano rosyjski paszport przez Ambasadę Rosji w Mińsku, na Białorusi. W nieokreślonym dniu przeprowadziła się do Moskwy, Rosji. 20 sierpnia 2004 r. rejonowy komisariat policji w Moskwie wydał paszport wewnętrzny na nazwisko skarżącej. 16 lutego 2012 r. Moskiewskie Miejskie Biuro Federalnej Służby Migracyjnej zdecydowało, na podstawie wcześniejszego zapytania, że skarżącej błędnie wydano rosyjski paszport. Swoje ustalenia oparli, między innymi, na informacjach otrzymanych z Ambasady Rosji w Mińsku wskazujących, że w odpowiedniej bazie danych nie ma informacji potwierdzających wydanie rosyjskiego paszportu na nazwisko skarżącej w 2001 r. 5 lutego 2015 r. Sąd Rejonowy Lubliński w Moskwie oddalił skargę skarżącej na decyzję z 16 lutego 2012 r. 26 czerwca 2015 r. Sąd Miejski utrzymał w mocy decyzję z 5 lutego 2015 r. W nieokreślonym dniu skarżąca, będąc obywatelką Białorusi, złożyła wniosek o zezwolenie na pobyt w Rosji. 17 kwietnia 2017 r. Federalna Służba Migracyjna wydała zezwolenie na pobyt.


Skarżący urodził się w 1987 roku i mieszkał w Syrii, zanim przybył do Rosji w 2015 roku. Okoliczności sprawy można streścić następująco. 23 marca 2016 r. skarżący został zatrzymany za naruszenie przepisów migracyjnych. Tego samego dnia Sąd Rejonowy w Iżewsku (rejonu Oktiabrskiego) („sąd rejonowy”) nałożył na skarżącego grzywnę administracyjną oraz zarządził jego administracyjne wydalenie i zatrzymanie do czasu wydalenia. 5 kwietnia 2016 r. Sąd Najwyższy Republiki Udmurckiej wyłączył zarządzenie o wydaleniu z kary administracyjnej nałożonej na niego przez sąd rejonowy. 2 czerwca 2016 r. skarżący został zwolniony. 3 czerwca 2016 r. Sąd Najwyższy Republiki Udmurckiej wznowił sprawę skarżącego na wniosek urzędnika ds. migracji i skierował ją do ponownego rozpatrzenia przez sąd rejonowy. 16 czerwca 2016 r. sąd rejonowy rozpatrzył zarządzenie o administracyjnym wydaleniu z 23 marca 2016 r. i utrzymał je w mocy. Skarżący został zatrzymany tego samego dnia. 12 września 2016 r. wyrok z 16 czerwca 2016 r. został utrzymany w mocy przez Sąd Najwyższy Republiki Udmurckiej. 7 lutego 2017 r. skarżący wniósł skargę kasacyjną od tych trzech orzeczeń do Sądu Najwyższego Federacji Rosyjskiej. 15 lipca, 7 listopada i 19 grudnia 2016 r. oraz 27 stycznia, 2 marca i 10 kwietnia 2017 r. Sąd Rejonowy w Iżewsku (rejonu Oktiabrskiego) uwzględnił wniosek komornika o odroczenie wykonania zarządzenia o wydaleniu administracyjnym o miesiąc ze względu na zastosowanie środka tymczasowego przez Trybunał w dniu 17 czerwca 2016 r. Sąd rejonowy uwzględnił wniosek komornika, powołując się na art. 31.5 Kodeksu Wykroczeń Administracyjnych („KWA”, patrz poniższy paragraf 21). W tych postępowaniach pełnomocnik skarżącego argumentował również, że brak jest podstaw do zatrzymania skarżącego, i wnosił o umorzenie postępowania egzekucyjnego oraz zwolnienie skarżącego. Sąd rejonowy oddalił jednak jej argumenty, stwierdzając, że:
„podstawy zatrzymania skarżącego zostały już ustalone przez sąd w postępowaniu o wydalenie, a umorzenie postępowania egzekucyjnego w okolicznościach [sprawy skarżącego] nie jest przewidziane w art. 31.7 KWA” (patrz poniższy paragraf 22).
Wszystkie te decyzje, z wyjątkiem z 15 lipca 2016 r. (nie wniesiono odwołania), zostały utrzymane w mocy przez Sąd Najwyższy Republiki Udmurckiej. 17 maja 2017 r. Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej („Sąd Najwyższy”) rozpoznał skargę kasacyjną skarżącego i ocenił orzeczenia wydane w sprawie jego wydalenia (patrz powyższy paragraf 13). Sąd Najwyższy utrzymał orzeczenia w mocy, ale wstrzymał wykonanie kary administracyjnej w postaci wydalenia nałożonego na skarżącego 23 marca 2016 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że skarżący może być narażony na ryzyko tortur lub nieludzkiego traktowania w Syrii w przypadku powrotu tam. 2 czerwca 2017 r. skarżący został zwolniony (po uprawomocnieniu się decyzji). 11 maja 2016 r. wniosek skarżącego o nadanie statusu uchodźcy został odrzucony. Według skarżącego nie odwołał się on od tej decyzji, ponieważ organy migracyjne przekonały go, że „jego wniosek o azyl tymczasowy zostanie uwzględniony”. 4 lipca 2016 r. wniosek skarżącego o azyl tymczasowy został odrzucony. 25 listopada 2016 r. drugi wniosek skarżącego o azyl tymczasowy został odrzucony przez organy migracyjne, a skarżący nie złożył skargi na tę odmowę. Zgodnie z informacją dostarczoną przez pełnomocnika skarżącego 9 listopada 2017 r., w czasie gdy postępowanie przed Trybunałem było w toku, skarżący opuścił Rosję dobrowolnie 2 sierpnia 2017 r. i osiedlił się w Szwecji.


Spółka wnioskodawcy jest zarejestrowana w Wilnie. Zajmuje się dostarczaniem sprzętu grzewczego, chłodniczego, wentylacyjnego i klimatyzacyjnego na Litwie. W 2013 roku Wileński Urząd Celny Terytorialny (zwany dalej „urzędem celnym”) przeprowadził kontrolę danych księgowych spółki wnioskodawcy, dotyczących towarów importowanych w okresie od 1 lipca 2009 r. do 31 sierpnia 2012 r. W tym okresie spółka wnioskodawcy nabyła pewne towary i zgłosiła je jako sprzęt klimatyzacyjny, składający się z jednej jednostki i jej części. Towary zostały zakupione od spółki zarejestrowanej w Stanach Zjednoczonych Ameryki (zwanej dalej „spółką sprzedającą”), jednak spółka wnioskodawcy twierdziła, że nie zawarła ze spółką umów kupna i że towary zostały zakupione na podstawie zamówienia. W kwietniu 2013 r. urząd celny stwierdził, że w dwudziestu trzech deklaracjach importowych wartość towarów była trzy do czterech razy niższa niż wartość podobnych towarów zgłoszonych przez innych importerów. Ponadto faktury przedłożone przez spółkę wnioskodawcy nie zawierały żadnych informacji o zapłacie za towary. Co więcej, urząd celny stwierdził, że spółka wnioskodawcy i spółka sprzedająca są powiązane, ponieważ dwóch menedżerów logistycznych tej ostatniej było również zatrudnionych przez spółkę wnioskodawcy. W rezultacie spółce wnioskodawcy nakazano zapłatę łącznie 618 083 euro (EUR) jako cło, podatek od towarów i usług, odsetki za opóźnienie w płatności oraz grzywnę. Spółka wnioskodawcy złożyła skargę na raport urzędu celnego do Departamentu Celnego. W czerwcu 2014 r. ten ostatni uchylił część raportu i nakazał urzędowi celnemu przeprowadzenie dodatkowego dochodzenia. Departament Celny uznał, że urząd celny nie wskazał precyzyjnie, które przepisy prawne nie zostały przestrzegane w odniesieniu do dowodów lub faktów przedstawionych przez spółkę wnioskodawcy. Ponadto nie było jasne, do której z podstaw określonych w art. 143 rozporządzenia Komisji (EWG) nr 2454/93 z dnia 2 lipca 1993 r. ustanawiającego przepisy w celu wykonania Wspólnotowego Kodeksu Celnego (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 2454/93”) (patrz punkt 25 poniżej) odwoływał się urząd celny, stwierdzając, że spółka wnioskodawcy i spółka sprzedająca są powiązane. Co więcej, sam fakt, że spółki kupującego i sprzedającego były powiązane, a zadeklarowana wartość towarów była niska, nie wystarczał do uzasadnienia przeliczenia podatków importowych. W grudniu 2013 r. urząd celny przeprowadził dodatkowe dochodzenie. Uznał, że w braku dowodów, które mogłyby udowodnić, że pracownicy spółki wnioskodawcy nie są powiązani ze spółką amerykańską, musiał stwierdzić, że kupujący i sprzedający są powiązani. Urząd celny odmówił również zatwierdzenia dwudziestu trzech deklaracji importowych przedłożonych przez spółkę wnioskodawcy i obliczył wartość towarów importowanych zgodnie z rozporządzeniem Rady (EWG) nr 2913/92 z dnia 12 października 1992 r. ustanawiającym Wspólnotowy Kodeks Celny (zwanym dalej „Wspólnotowym Kodeksem Celnym”). Urząd celny nakazał spółce wnioskodawcy zapłatę 173 005 litów litewskich (LTL – około 50 106 EUR) cła, 1 457 978 LTL (około 422 260 EUR) podatku od towarów i usług, 437 675 LTL (około 126 759 EUR) odsetek za opóźnienie oraz grzywnę w wysokości 163 098 LTL (około 47 236 EUR), a łączna kwota wynosiła 646 361 EUR. Spółka wnioskodawcy złożyła skargę na raport sporządzony w trakcie dodatkowego dochodzenia do Departamentu Celnego z wnioskiem o jego uchylenie. Spółka wnioskodawcy twierdziła, że odmowa urzędu celnego zatwierdzenia wartości towarów przez nią przedłożonych zgodnie z metodą wartości transakcyjnej była bezzasadna, podobnie jak wniosek, że spółka wnioskodawcy i spółka sprzedająca są powiązane. Ponadto spółka wnioskodawcy nie zgadzała się z odsetkami za opóźnienie, ponieważ uległy one zwiększeniu z powodu przedłużania się dochodzenia przez urząd celny. W marcu 2014 r. Departament Celny zatwierdził raport urzędu celnego z grudnia 2013 r. (patrz punkt 9 powyżej) i oddalił skargę spółki wnioskodawcy. Spółka wnioskodawcy odwołała się od tej decyzji do Komisji Sporów Podatkowych, przedkładając dokumenty od spółki sprzedającej dowodzące, że żaden z jej pracowników nie był również zatrudniony przez spółkę wnioskodawcy. W lipcu 2014 r. Komisja Sporów Podatkowych uznała, że ponieważ spółka wnioskodawcy dostarczyła niepełne dane, nie była w stanie ustalić dokładnych okoliczności umowy kupna zawartej ze spółką sprzedającą. Mimo to Komisja Sporów Podatkowych postanowiła zwolnić spółkę wnioskodawcy z zapłaty 27 118,40 LTL (około 7 854 EUR) odsetek za opóźnienie. Spółka wnioskodawcy złożyła skargę do Wileńskiego Sądu Administracyjnego. Twierdziła, że z raportu urzędu celnego z grudnia 2013 r. nie wynika jasno, na której z podstaw określonych w art. 143 rozporządzenia nr 2454/93 (patrz punkt 25 poniżej) urząd celny oparł się, stwierdzając, że spółka wnioskodawcy i spółka sprzedająca są powiązane. Sam fakt, że spółka wnioskodawcy i spółka sprzedająca brały udział w umowach kupna, nie był wystarczający do wniosku, że były one partnerami biznesowymi. Spółka wnioskodawcy argumentowała również, że urząd celny odmówił zastosowania metody wartości transakcyjnej bez podania jakichkolwiek powodów. W trakcie rozprawy spółka wnioskodawcy zwróciła się do Wileńskiego Sądu Administracyjnego o wystąpienie z wnioskiem o wydanie orzeczenia wstępnego do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zwanego dalej „TSUE”). 22 stycznia 2015 r. Wileński Sąd Administracyjny oddalił skargę spółki wnioskodawcy jako bezzasadną. Uznał, że w sprawie jest wystarczająco dużo informacji do podjęcia decyzji i nie powstało żadne pytanie dotyczące wykładni prawa celnego Unii Europejskiej (sąd zaznacza, że w sprawie jest wystarczająco dużo danych do podjęcia decyzji, sądowi nie powstały żadne dodatkowe pytania w zakresie wykładni prawa, dlatego nie ma podstaw do zwracania się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej). Spółka wnioskodawcy odwołała się od tej decyzji. Stwierdziła, że sąd pierwszej instancji błędnie zinterpretował przepisy Wspólnotowego Kodeksu Celnego i rozporządzenia nr 2454/93. Ponadto decyzja sądu pierwszej instancji nie była uzasadniona. Spółka wnioskodawcy wniosła, że wykładnia niektórych przepisów prawa Unii Europejskiej była konieczna, ponieważ orzecznictwo TSUE w zakresie stosowania art. 29–31 Wspólnotowego Kodeksu Celnego było niespójne. Zdaniem spółki wnioskodawcy konieczne było skierowanie do TSUE następujących pytań:
– (1) Czy warunki określone w art. 29 ust. 1 lit. b Wspólnotowego Kodeksu Celnego, które wpływają na sprzedaż i cenę towarów i których skutku nie można ocenić, obejmują przypadki takie jak niniejszy, w których w momencie przedstawienia towarów do celnej i oceny tych towarów istnieje dług kupującego wobec sprzedającego? Jeśli dług nie wywiera żadnego wpływu na sprzedaż lub cenę towarów, czy jest włączony do wartości transakcyjnej zdefiniowanej w art. 29 ust. 1 lit. b Wspólnotowego Kodeksu Celnego?
– (2) Czy różnica między ceną towarów importowanych a listą cen porównawczych zebranych przez urząd celny może być samodzielną podstawą do nieprzyjmowania metody wartości transakcyjnej, i czy ta różnica jest uważana za okoliczność, której wpływu na sprzedaż lub cenę towarów nie można ocenić, w rozumieniu art. 29 ust. 1 lit. b Wspólnotowego Kodeksu Celnego?
– (3) Jeśli sprzedający upoważnia pracowników kupującego do wykonania pewnych czynności związanych z transportem i procedurami celnymi towarów, czy można to uznać za związek między kupującym a sprzedającym, w rozumieniu art. 29 ust. 1 lit. d Wspólnotowego Kodeksu Celnego, i czy może to być podstawą do nieprzyjmowania metody wartości transakcyjnej?
– (4) Czy krajowy urząd celny może powołać się na art. 31 ust. 1 Wspólnotowego Kodeksu Celnego samodzielnie, bez stosowania metod określonych w art. 29 i 30 Wspólnotowego Kodeksu Celnego? Jeśli krajowy urząd celny musi powołać się na jedną z metod określonych w art. 29 i 30 Wspólnotowego Kodeksu Celnego, to dane porównawcze dotyczące którego okresu uważa się za istotne? Czy użycie jedynego przypadku eksportu jako porównania odpowiada kryterium „w tym samym czasie lub prawie w tym samym czasie” w przypadku stosowania go do ustalenia wartości towarów zadeklarowanych w okresie trzech lat? Czy można oceniać przypadki eksportu z innych państw (np. Malezji) i czy te dane można uznać za porównawcze? Czy krajowy urząd celny musi powołać się na dane przez niego zebrane i dotyczące przypadków eksportu wyłącznie na Litwie, czy też musi wysłać do innych państw członkowskich wniosek o informacje?
– (5) Czy przepis prawa krajowego, że urząd celny wykorzystuje dane istniejące w bazie danych Departamentu Celnego przy stosowaniu metody wartości transakcyjnej towarów podobnych i identycznych zgodnie z art. 31 ust. 1 Wspólnotowego Kodeksu Celnego, który przewiduje, że gdy wartość celna towarów importowanych nie może być ustalona na podstawie art. 29 lub 30, musi być ustalona na podstawie danych dostępnych we Wspólnocie, jest zgodny z prawem?
– (6) Czy wartość transakcyjna towarów podobnych może być porównywana poprzez porównywanie nie wartości transakcyjnej towarów podobnych, ale ceny jednego kilograma, która jest określana przez podzielenie wartości transakcyjnej istniejącej w krajowej bazie danych celnych przez ilość kilogramów?
22 marca 2016 r. Naczelny Sąd Administracyjny utrzymał w mocy decyzję sądu pierwszej instancji. Sąd powołał się na orzecznictwo Trybunału, że art. 6 ust. 1 Konwencji nie można rozumieć jako wymagającego szczegółowej odpowiedzi na każdy argument. Zakres, w jakim obowiązek uzasadniania ma zastosowanie, może się różnić w zależności od charakteru decyzji. Ponadto konieczne było wzięcie pod uwagę, między innymi, różnorodności twierdzeń, które strona procesowa może przedłożyć przed sądami, oraz różnic istniejących w Państwach Stronach w odniesieniu do przepisów ustawowych, reguł zwyczajowych, opinii prawnych oraz prezentacji i redagowania wyroków. Dlatego też pytanie, czy sąd nie wypełnił obowiązku podania przyczyn wynikającego z art. 6 Konwencji, mogło być ustalone jedynie w świetle okoliczności sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny powołał się na następujące orzeczenia: Hiro Balani przeciwko Hiszpanii, 9 grudnia 1994 r., § 27, Seria A nr 303‑B; Ruiz Torija przeciwko Hiszpanii, 9 grudnia 1994 r., § 29, Seria A nr 303‑A; oraz Suominen przeciwko Finlandii, nr 37801/97, § 34, 1 lipca 2003 r., Seria A nr 303‑A. Uznał, że decyzja sądu pierwszej instancji była odpowiednio uzasadniona. W orzecznictwie krajowym ustalono, że sąd może skierować sprawę do właściwego organu sądowego Unii Europejskiej (patrz punkt 18 poniżej). Jednakże Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że wniosek strony postępowania o skierowanie pewnego pytania do organu sądowego Unii Europejskiej nie był obowiązkowy, jeżeli stosowanie prawa Unii Europejskiej było tak oczywiste, że nie mogły wzbudzić żadnych wątpliwości (wniosek strony postępowania do sądu nie jest obowiązkowy i jeżeli stosowanie prawa Unii Europejskiej jest tak oczywiste, że co do przedstawionego pytania nie mogą powstać żadne uzasadnione wątpliwości, sąd krajowy ostatniej instancji nie musi zwracać się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z pytaniem prejudycjalnym). Również sam fakt, że strona postępowania nie zgadzała się z wykładnią prawa przedstawioną przez sąd pierwszej instancji, nie oznaczał, że treść prawa Unii Europejskiej nie była jasna i że istniała konieczność skierowania pytania do TSUE (Należy zauważyć, że sam fakt, że strona sporu nie zgadza się z wykładnią prawa przedstawioną przez sąd pierwszej instancji, nie oznacza z automatu, że treść prawa Unii Europejskiej nie jest jasna i, odpowiednio, że istnieje podstawa do zwrócenia się do TSUE o orzeczenie prejudycjalne). Naczelny Sąd Administracyjny uznał również, że stosowanie prawa Unii Europejskiej w niniejszej sprawie było wystarczająco jasne i że nie było potrzeby kierowania pytania do TSUE w celu wydania orzeczenia wstępnego (W zakresie niniejszego sporu sądowi nie powstają niejasności co do stosowania art. 29–31 Wspólnotowego Kodeksu Celnego, dlatego wniosek skarżącego o zwrócenie się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z pytaniem prejudycjalnym jest nieuzasadniony). Powołał się na inny swój wyrok dotyczący wykładni niektórych przepisów dyrektywy regulującej rynki instrumentów finansowych, w którym uznał, że spółka wnioskodawcy w tamtej sprawie nie wskazała konkretnych niejasności co do wykładni tej dyrektywy i nie wskazała, dlaczego skierowanie sprawy do TSUE było konieczne (sprawa nr A858-48/2011 z 14 kwietnia 2011 r.). W kwietniu 2017 r. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił wniosek złożony przez spółkę wnioskodawcy o wznowienie postępowania.


Skarżący urodził się w 1958 roku i mieszka w Moskwie. Od 1995 roku do przejścia na emeryturę 21 sierpnia 2006 roku był prokuratorem Północno-Zachodniego Rejonu Moskwy. 29 maja 2007 roku Prokuratura Miasta Moskwa wszczęła śledztwo karne w sprawie niedawnych działań grupy byłych i pełniących służbę funkcjonariuszy organów ścigania oraz urzędników. 24 kwietnia 2008 roku skarżący został aresztowany i tymczasowo aresztowany w oczekiwaniu na śledztwo i proces (zob. Valeriy Samoylov przeciwko Rosji, nr 57541/09, 24 stycznia 2012 r.). 23 lipca 2009 roku prokurator zakończył śledztwo w zakresie piętnastu podejrzanych, w tym skarżącego, i przekazał sprawę do Sądu Miasta Moskwa. 5 sierpnia Sąd Miasta Moskwa przeprowadził rozprawę wstępną i postanowił o wyłączeniu jawności rozpraw w sprawie karnej. W szczególności sąd orzekł następująco:
„[Sąd] rozpozna niniejszą sprawę z wyłączeniem jawności. Akta sprawy zawierają informacje sklasyfikowane jako tajemnica państwowa, a ujawnienie tych informacji może mieć poważne negatywne skutki dla interesów społeczeństwa i Państwa”.
24 maja 2010 roku ława przysięgłych wydała wyrok skazujący w sprawie skarżącego. 9 czerwca 2010 roku Sąd Miasta Moskwa skazał skarżącego na dziewięć lat pozbawienia wolności oraz grzywnę w wysokości 500 000 rubli (RUB). Skarżący wniósł apelację, powołując się w szczególności na brak rozprawy publicznej. 16 listopada 2010 roku Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej przeprowadził rozprawę apelacyjną. Sąd wysłuchał prokuratora, oskarżyciela cywilnego, oskarżonych, w tym skarżącego, oraz ich pełnomocników. Sąd w istocie utrzymał wyrok i zmniejszył karę skarżącego do ośmiu lat pozbawienia wolności. Co do zarzutu skarżącego dotyczącego braku rozprawy publicznej, sąd stwierdził następująco:
„... sąd [pierwszej instancji] uzasadnił swoją decyzję o rozpoznaniu sprawy z wyłączeniem jawności. Akta sprawy zawierają dokumenty stanowiące tajemnicę państwową, a ujawnienie takich informacji może pociągnąć za sobą poważne naruszenie [interesów] społeczeństwa i Państwa”.
10 września 2009 roku główny kanał telewizyjny nadający na terenie całego kraju wyemitował program o okolicznościach sprawy karnej przeciwko skarżącemu. Prezenter stwierdził, że skarżący, były prokurator rejonowy, żył z dochodów niepochodzących z pracy i że wartość jego majątku znacznie przewyższała jego dochody. Dalsze twierdzenia dotyczyły tego, że wartość domu skarżącego wynosiła 2 miliony dolarów amerykańskich (USD). W programie pokazano nagrania dwupiętrowego domu skarżącego i jego wnętrza oraz zeznania podatkowe skarżącego i członków jego rodziny. Pokazano również fotografię skarżącego w mundurze prokuratorskim. W nieokreślonym dniu skarżący i jego żona wnieśli powództwo cywilne o odszkodowanie przeciwko stacji telewizyjnej, argumentując, między innymi, że pozwana firma nie uzyskała ich zgody na ujawnienie ich danych osobowych, w tym informacji podatkowych oraz nagrań ich domu i jego wnętrza. 18 maja 2010 roku Sąd Rejonowy Ostankino oddalił w całości roszczenia skarżącego. W szczególności sąd orzekł:
„Media wielokrotnie donosiły i nadal donoszą o sytuacji finansowej i dochodach wysokich urzędników. W związku z tym sąd uznaje za możliwe powołanie się na orzecznictwo [Europejskiego Trybunału Praw Człowieka] i zauważa, w szczególności, że wolność prasowa obejmuje również możliwość uciekania się do pewnego stopnia przesady, a nawet prowokacji. [Sąd powołał się na sprawę Prager i Oberschlick przeciwko Austrii (26 kwietnia 1995 r., Seria A nr 313)].
Biorąc powyższe pod uwagę, sąd przyjmuje, że dokładna wartość domu należącego do powodów, dokładna kwota ich dochodów i dokładna kwota ich nieruchomości, w okolicznościach sprawy, są bez znaczenia. Najważniejszą kwestią jest to, że wartość ich domu nie odpowiada ich dochodom.
... Zgodnie z umową inwestycyjną ... wartość domu została oszacowana na ... 60 000 USD ..., co nie obejmowało kosztów wykończenia wnętrz, w tym instalacji schodów kręconych i wanny z hydromasażem ... [Jeden ze świadków powodów] złożył zeznanie, że [skarżącemu] zaoferowano obniżoną cenę domu z powodu jego przyjaźni z zarządem firmy budowlanej ... [Sąd] uważa to za niezgodne ze statusem prokuratora. [Sąd] bierze również pod uwagę, że powodowie zarejestrowali prawo własności do domu na podstawie umowy kupna ... W związku z tym, oprócz kwoty zapłaconej na mocy umowy inwestycyjnej ... powodowie zapłacili znaczną sumę pieniędzy, która przewyższała ich dochody ... oraz kwotę, którą otrzymali ze sprzedaży ich trzypokojowego mieszkania ... za równowartość 50 000 USD ...
... Zgodnie z [Federalną Ustawą Rosyjskiej Federacji o Środkach Masowego Przekazu], dziennikarz musi uzyskać zgodę na ujawnienie informacji dotyczących życia prywatnego osoby od tej osoby lub jej przedstawiciela, z wyjątkiem sytuacji, gdy takie ujawnienie jest niezbędne dla ochrony interesu publicznego. [Sąd] uważa, że ta zasada miała zastosowanie, gdy [dziennikarz] ujawnił informacje dotyczące dochodów rodziny prokuratora. Jest to uzasadnione interesem publicznym. Kwestia poruszona w programie dotycząca dochodu urzędnika służby cywilnej i wartości jego mienia jest sprawą interesu publicznego.
Sąd uważa, że roszczenia [skarżącego], że strona pozwana powinna wycofać informacje przedstawione w programie telewizyjnym, że [skarżący] był zaangażowany w działalność przestępczą i nielegalnie otrzymał od przedsiębiorcy 500 000 USD, powinny zostać również oddalone.
...
... [dziennikarz] przedstawił w programie dowody zawarte w aktach sprawy karnej, w tym zaświadczenie pokazujące dochody powodów, nagrania wideo przedstawiające dom powodów oraz fragmenty ich rozmów telefonicznych. Dziennikarz uzyskał te materiały legalnie, za zgodą śledczego. Dziennikarz ocenił te dowody. Rzetelność jego oceny nie może podlegać weryfikacji, biorąc pod uwagę, że taka weryfikacja powinna zostać przeprowadzona [w toku śledztwa karnego].
... Zgodnie z zeznaniami pani Samojłowej (żony skarżącego i powódki), Sąd Miasta Moskwa rozpoznaje sprawę karną przeciwko [skarżącemu] ... [Sąd uważa], że dziennikarz przedstawił publiczności swoją opinię, że istnieją dowody potwierdzające, że [skarżący] jest zamieszany w popełnienie przestępstw, o które jest oskarżony; [dziennikarz] skomentował śledztwo karne, pokazał zebrane dowody i je ocenił.
...
... Sąd uważa, że [dziennikarz] przedstawił dowody potwierdzające jego wypowiedzi o [zaangażowaniu skarżącego] w nielegalne działania i oddala roszczenia powodów.”
20 grudnia 2010 roku Sąd Miasta Moskwa utrzymał w mocy wyrok z 18 maja 2010 roku po rozpoznaniu apelacji.