Skarżąca urodziła się w 1955 roku i mieszka w Rustavi. 6 maja 2007 roku wszczęto śledztwo w sprawie zabójstwa. 24 maja 2007 roku przeprowadzono rozpoznanie. Świadek zdarzenia rozpoznał syna skarżącej, G.T., jako sprawcę. Ten ostatni został aresztowany i tymczasowo osadzony w więzieniu nr 5 w Tbilisi. 18 lutego 2008 roku G.T. został uznany winnym zabójstwa i skazany na dziesięć lat pozbawienia wolności. 23 czerwca 2008 roku sąd odwoławczy utrzymał wyrok i orzeczoną karę w mocy. 28 stycznia 2009 roku kasacja wniesiona przez G.T. została odrzucona jako oczywiście bezzasadna. W okresie od 24 maja 2007 roku do 7 lipca 2008 roku G.T. był przetrzymywany w więzieniu nr 5 w Tbilisi oraz więzieniu nr 8 w Gldani. G.T. nie zgłaszał żadnych dolegliwości medycznych podczas pobytu w tych placówkach, ani skarżąca nie twierdziła inaczej. 7 lipca 2008 roku G.T. został umieszczony w więzieniu nr 2 w Rustavi. 1 grudnia 2008 roku G.T. skarżył się na złe samopoczucie. Został zbadany przez lekarza dyżurnego, który podejrzewał gruźlicę. 8 grudnia 2008 roku w laboratorium Narodowego Centrum Gruźlicy i Chorób Płuc przeprowadzono badanie plwociny. 17 grudnia 2008 roku badanie plwociny wykazało obecność bakterii gruźlicy i zlecono badanie wrażliwości na leki pierwszego rzutu stosowane w leczeniu gruźlicy („pierwsze badanie wrażliwości”). Tego samego dnia lekarz z więzienia nr 2 w Rustavi zdiagnozował u G.T. gruźlicę i zalecił jego przeniesienie do placówki specjalistycznej. 21 grudnia 2008 roku G.T. został umieszczony w oddziale medycznym więzienia nr 2 w Rustavi i objęty programem DOTS (krótkotrwałe leczenie bezpośrednio obserwowane), będącym strategią wykrywania i leczenia gruźlicy zalecaną przez Światową Organizację Zdrowia. Zaczął przyjmować konwencjonalne leki przeciwgruźlicze pierwszego rzutu w oczekiwaniu na wyniki pierwszego badania wrażliwości. Wspomniany program funkcjonował w więzieniu nr 2 w Rustavi w okresie od 21 grudnia 2008 roku do 29 stycznia 2009 roku. 21 stycznia 2009 roku lekarz zapisał w dokumentacji medycznej G.T., że jego stan zdrowia pozostaje poważny mimo leczenia, i zalecił przeniesienie go do specjalistycznej placówki medycznej. 29 stycznia 2009 roku G.T. został umieszczony w placówce w Ksani dla więźniów z gruźlicą. Wpis medyczny z tej daty określa jego gruźlicę jako „oporną na wiele leków”, a ogólny stan opisuje jako „ciężki”. G.T. kontynuował leczenie w ramach programu DOTS. 24 lutego 2009 roku wyniki pierwszego badania wrażliwości wykazały, że G.T. jest oporny na leki pierwszego rzutu stosowane w leczeniu gruźlicy. W związku z tym zlecono drugie badanie wrażliwości na leki drugiego rzutu stosowane w leczeniu gruźlicy opornej na wiele leków („drugie badanie wrażliwości”). 26 lutego 2009 roku G.T. został przeniesiony do szpitala więziennego ze względu na dalsze pogorszenie się jego stanu zdrowia. Dokumentacja medyczna dotycząca jego pobytu w tej placówce wskazuje, że cierpiał na kacheksję, a od początku marca 2009 roku skarżył się, że nie jest w stanie chodzić. Kontynuował wcześniej przepisane leczenie przeciwgruźlicze lekami pierwszego rzutu w oczekiwaniu na wyniki drugiego badania wrażliwości. 10 kwietnia 2009 roku szpital więzienny otrzymał wyniki drugiego badania wrażliwości, które wykazały, że choroba reaguje na wszystkie leki drugiego rzutu oprócz jednego. 24 kwietnia 2009 roku podjęto decyzję o objęciu G.T. programem DOTS+ do leczenia gruźlicy opornej na wiele leków. 4 maja 2009 roku G.T. rozpoczął przepisane leczenie. 19 maja 2009 roku G.T. zmarł na skutek masywnego krwotoku płucnego. 19 maja 2009 roku Departament Śledczy Ministerstwa Więziennictwa wszczął wstępne śledztwo w sprawie zabójstwa z premedytacją. Tego samego dnia przeprowadzono sekcję zwłok w celu ustalenia dokładnej przyczyny śmierci G.T., która potwierdziła, że zmarł na skutek masywnego krwotoku płucnego, śmiertelnego powikłania choroby. Organy śledcze przesłuchały głównego lekarza więzienia nr 2 w Rustavi, lekarza z placówki w Ksani dla więźniów z gruźlicą oraz lekarza ze szpitala więziennego. Oświadczyli oni, że leczenie G.T. w ramach programu DOTS było odpowiednie. 13 października 2009 roku prowadzący śledztwo odmówił przyznania skarżącej statusu pokrzywdzonego. Stwierdził, że nie popełniono przestępstwa, ponieważ G.T. zmarł na skutek naturalnego powikłania gruźlicy. Skarżąca odwołała się. 19 listopada 2009 roku prokurator z Głównej Prokuratury nadzorujący śledztwa prowadzone przez Departament Śledczy Ministerstwa Więziennictwa przekazał odwołanie skarżącej od odmowy przyznania jej statusu pokrzywdzonego dyrektorowi tego departamentu „w celu odpowiedniego rozpatrzenia”. 22 lutego 2010 roku skarżącej przyznano status pokrzywdzonego. Niedatowany dokument podpisany przez prokuratora instruował śledczego, aby przesłuchał ekspertów z Narodowego Centrum Gruźlicy i Chorób Płuc oraz uzyskał dokumentację dotyczącą stanu zdrowia G.T. 5 lutego 2010 roku przesłuchano również dwóch ekspertów z Narodowego Centrum Gruźlicy i Chorób Płuc. Potwierdzili oni, że leczenie G.T. w ramach programu DOTS było odpowiednie. Jeśli chodzi o objęcie go programem DOTS+, jeden z ekspertów zauważył, że dopiero w lutym i kwietniu 2009 roku leczenie gruźlicy opornej na wiele leków stało się możliwe odpowiednio w placówce w Ksani i w szpitalu więziennym. W nieokreślonym dniu śledczy przesłał dokumentację medyczną G.T. do Agencji Regulacji Działalności Medycznej w celu oceny. Raport sporządzony 21 maja 2010 roku stwierdził, że masywny krwotok płucny jest możliwym śmiertelnym powikłaniem gruźlicy. Zauważono w nim, że objęcie G.T. programem DOTS, a później programem DOTS+, było zgodne z krajowymi standardami leczenia gruźlicy. 4 czerwca 2010 roku wstępne śledztwo zostało umorzone z powodu braku znamion przestępstwa. Śledczy powołał się na dowody medycyny sądowej, aby stwierdzić, że G.T. zmarł na skutek naturalnego powikłania gruźlicy, a także na zeznania świadków potwierdzające, że jego leczenie było odpowiednie. 22 lipca 2010 roku Sąd Miejski w Tbilisi uwzględnił wniosek skarżącej i nakazał wznowienie śledztwa w celu przesłuchania siostry G.T. Siostra rzekomo spotkała się z lekarzem w więzieniu nr 2 w Rustavi przed oficjalnym postawieniem diagnozy G.T. i przekazała mu silne leki przeznaczone dla jej brata na podstawie niepodpisanego i niedatowanego recepta. Ten lekarz nie został zidentyfikowany ani przesłuchany. W nieokreślonym dniu śledztwo zostało wznowione. Zostało ponownie umorzone 15 października 2010 roku po przesłuchaniu siostry G.T. i przeprowadzeniu badania sądowego niepodpisanego i niedatowanego recepta w celu ustalenia, czy jego autorem był rzeczywiście jeden z lekarzy więzienia nr 2 w Rustavi. Ponieważ pismo zbadane w ekspertyzie nie przypominało pisma żadnego z lekarzy w wymienionym więzieniu, śledczy uznał, że zarzuty siostry G.T. były oczywiście bezzasadne. Odpowiednie materiały krajowe i międzynarodowe dotyczące problemu gruźlicy w więzieniach gruzińskich w danym czasie, leczenia gruźlicy opornej na wiele leków w więzieniach gruzińskich w danym czasie oraz Wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia dotyczące leczenia gruźlicy lekoopornej zostały podsumowane przez Trybunał w sprawie Makharadze i Sikharulidze przeciwko Gruzji (nr 35254/07, §§ 44‑48, 22 listopada 2011 r.). W danym czasie zarządzanie więzieniami, w tym świadczenie opieki medycznej więźniom, było odpowiedzialnością Departamentu Więziennictwa Ministerstwa Więziennictwa (zob. Zarządzenie nr 60 Ministra Więziennictwa zatwierdzające Regulamin Departamentu Więziennictwa z 24 lutego 2009 r.). Departament Więziennictwa i Departament Śledczy były podporządkowane Ministrowi Więziennictwa (zob. cytowane powyżej Zarządzenie nr 60 oraz Zarządzenie nr 152 Ministra Więziennictwa zatwierdzające Regulamin Departamentu Śledczego z 16 kwietnia 2009 r.).


Wnioskodawcy urodzili się odpowiednio w 1963, 1960 i 1959 roku. Pierwszy wnioskodawca mieszka w Balzan, drugi w Naxxar, a trzeci w Sliema. Wnioskodawcy są właścicielami mieszkania nr 3 przy ulicy Melita 94 w Valletcie. Mieszkanie to zostało odziedziczone przez wnioskodawców po ich ojcu, który zmarł we wrześniu 2006 roku. Początkowo mieszkanie należało do zmarłego ojca wnioskodawców i jego braci. 4 sierpnia 1981 r. zmarły ojciec wnioskodawców i jego bracia zawarli umowę nadającą małżeństwu S. czasowe użytkowanie wieczyste na okres siedemnastu lat. Siedemnastoletnie czasowe użytkowanie wieczyste miało rozpocząć się 12 sierpnia 1981 r., a ustanowiony czynsz dzierżawny wynosił 120 lir maltańskich (MTL) (około 280 euro (EUR)) rocznie. W 1988 r. jeden ze współwłaścicieli podjął kroki prawne w celu odzyskania zaległego czynszu dzierżawnego za jedenaście lat oraz eksmisji małżeństwa S. Wyrokiem Sądu Apelacyjnego (właściwego w sprawach cywilnych) z 27 maja 1992 r. nakazano małżeństwu S. zapłatę zaległości; sąd nie zarządził jednak ich eksmisji. Zdaniem wnioskodawców, w 1992 r. ich zmarły ojciec prowadził negocjacje z małżeństwem S. w celu zawarcia nowej umowy najmu i podniesienia czynszu. Małżeństwo S. nie zaakceptowało warunków nowego najmu i nie zapłaciło zaległych należności. 17 października 1994 r. rodzeństwo podpisało akt podziału, a przedmiotowe mieszkanie zostało w całości przyznane zmarłemu ojcu wnioskodawców. 11 sierpnia 1998 r. czasowe użytkowanie wieczyste dobiegło końca. Mimo to małżeństwo S. nadal zajmowało mieszkanie z tytułu najmu, ponieważ prawo (art. 12 ust. 2 lit. b) i) Rozporządzenia o mieszkalnictwie (deregulacji) zmienionego Ustawą XXII z 1979 r. – patrz poniższe odpowiednie prawo wewnętrzne) przewidywało przekształcenie czasowego użytkowania wieczystego w najm, niezależnie od zgody właścicieli. W rezultacie małżeństwo S. mogło w praktyce przebywać w lokalach wnioskodawców przez czas nieokreślony. Ustalony wówczas czynsz, obliczony zgodnie z prawem, wynosił 170,70 MTL (około 397,62 EUR) rocznie i miał być weryfikowany co piętnaście lat (zgodnie z art. 12 i 13 Rozporządzenia o mieszkalnictwie (deregulacji)). Następna weryfikacja czynszu była zaplanowana na 2013 r., a czynsz wyniósłby wtedy 568,06 EUR. Ani wnioskodawcy, ani ich zmarły ojciec nigdy nie zaakceptowali żadnego czynszu zapłaconego przez małżeństwo S. z następujących powodów: należny czynsz obliczony zgodnie z prawem był znacznie niższy od wartości rynkowej najmu mieszkania; kwestionowane prawo (art. 12 Rozporządzenia o mieszkalnictwie (deregulacji)) naruszało ich prawa określone w art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji; warunki narzucone przez art. 12 Rozporządzenia o mieszkalnictwie (deregulacji) były nieproporcjonalne i nie służyły legalnemu celowi; właściciele byli pozbawiani możliwości korzystania z własnej nieruchomości; oraz w lokalach dokonano zmian strukturalnych bez zgody zmarłego ojca wnioskodawców (lub któregokolwiek z jego braci). Zgodnie z raportem architekta powołanego przez jedną ze stron sporządzonym 25 stycznia 2011 r., wartość rynkowa mieszkania w tamtym czasie wynosiła 125 000 EUR.

Postępowanie w sprawie konstytucyjnego zadośćuczynienia
(a) Pierwsza instancja 18 października 2012 r. wnioskodawcy wszczęli postępowanie przed Sądem Cywilnym (Izba Pierwsza) w zakresie jego jurysdykcji konstytucyjnej. Zarzucili, że ich poprzednicy nie mieli innego wyjścia, jak zawrzeć umowę o czasowe użytkowanie wieczyste, aby zapobiec rekwizycji mieszkania, a gdy umowa ta została przekształcona w najem na czas nieokreślony na mocy prawa i wbrew ich woli, wnioskodawcy utracili nieruchomość na czas nieokreślony i nie mieli możliwości jej odzyskania. Wnioskodawcy argumentowali, że gdyby nie zmiana Rozporządzenia o mieszkalnictwie (deregulacji) poprzez Ustawę XXII z 1979 r., czasowe użytkowanie wieczyste ich mieszkania po prostu zakończyłoby się i odzyskaliby nieruchomość. Jednakże, na skutek zmiany prawa (spowodowanej Ustawą XXII z 1979 r.), małżeństwo S. pozostało w nim, co uniemożliwiło wnioskodawcom odzyskanie posiadania ich mieszkania. Ponadto należny im czynsz, ustalony przez prawo, nie uderzał w sprawiedliwą równowagę między prawami właścicieli a prawami małżeństwa S. Argumentowali również, że potrzebują mieszkania na własny użytek. Wnioskodawcy wnioskowali o przyznanie im przez sąd odpowiedniego odszkodowania za poniesione szkody. 29 stycznia 2014 r. Sąd Cywilny (Izba Pierwsza), działając w ramach swoich kompetencji konstytucyjnych, oddalił powództwo wnioskodawców, odrzucił ich roszczenia i nakazał im pokrycie kosztów postępowania. Powołując się na sprawę Zammit przeciwko Malcie (nr 16766/90, decyzja Komisji z 12 stycznia 1991 r., Decisions and Reports 68), sąd stwierdził, że interwencja państwa w sprawy społeczno-gospodarcze, takie jak mieszkalnictwo, jest często niezbędna dla zapewnienia sprawiedliwości społecznej i dobra publicznego. W tej dziedzinie margines uznania dostępny dla ustawodawcy przy wdrażaniu polityki społecznej i gospodarczej był koniecznie szeroki, zarówno w odniesieniu do istnienia problemu o znaczeniu publicznym uzasadniającego środek kontroli, jak i do wyboru reguł wdrażania takiego środka. Uznając, że konieczne jest zachowanie równowagi między prawem właścicieli, państwa a osobą zajmującą mieszkanie, oraz że – zgodnie z wyrokiem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – taka równowaga nie została zachowana w sprawie Amato Gauci przeciwko Malcie (nr 47045/06, 15 września 2009 r. w związku z przepisami dotyczącymi niniejszej sprawy), sąd zauważył, że ani Konwencja, ani Konstytucja nie ustanawiają absolutnego prawa własności. Sąd stwierdził, że art. 12 Rozporządzenia o mieszkalnictwie (deregulacji) nie pozbawiał wnioskodawców ich własności, ale wpływał na możliwość korzystania z mieszkania przez wnioskodawców. Ponadto czynsz płatny na rzecz wnioskodawców nie odzwierciedlał wartości przedmiotowej nieruchomości – biegły sądowy ustalił, że wartość najmu mieszkania w 2014 r. wynosiła 3000 EUR rocznie, a wartość najmu mieszkania w 1998 r. wynosiła 2000 EUR rocznie. Jednakże, w ocenie sądu, wnioskodawcy nie mogli skutecznie twierdzić, że art. 12 Rozporządzenia o mieszkalnictwie (deregulacji), zmieniony Ustawą XXII z 1979 r., naruszył ich prawa, skoro czasowe użytkowanie wieczyste zostało ustanowione w 1981 r., kiedy to zmiany w Rozporządzeniu o mieszkalnictwie (deregulacji) wprowadzone przez Ustawę XXII były już w mocy. W tamtym czasie konsekwencje prawa zmienionego Ustawą XXII były jasne i przewidywalne; mimo to wnioskodawcy nadal wybrali zawarcie takiej umowy i zrobili to dobrowolnie.
(b) Apelacja 31 stycznia 2014 r. wnioskodawcy odwołali się od powyższego wyroku. 6 lutego 2015 r. Sąd Konstytucyjny oddalił apelację wnioskodawców i utrzymał w mocy wyrok sądu pierwszej instancji. Sąd Konstytucyjny nakazał wnioskodawcom pokrycie kosztów postępowania apelacyjnego. Uznał, że stopa inflacji została ustalona przez Głównego Statystyka Rządowego, zgodnie z wymogami art. 13 ust. 2 Rozporządzenia o mieszkalnictwie (deregulacji). Nie mając dowodów na odmienne stanowisko, należało założyć, że ustalona stopa inflacji była poprawna i obiektywna. Obliczenie czynszu należnego za najm (po przekształceniu czasowego użytkowania wieczystego w najm) zależało nie tylko od stopy inflacji, ale także od czynszu dzierżawnego, który był płatny w czasie trwania czasowego użytkowania wieczystego. Tym samym czynsz był niski nie na skutek stopy inflacji, ale w wyniku czynszu dzierżawnego, ustalonego dobrowolnie przez poprzedników wnioskodawców, który był niższy niż powinien być w tamtym czasie. Sąd Konstytucyjny uznał, że płatny w czasie czasowego użytkowania wieczystego czynsz dzierżawny dla przedmiotowej nieruchomości powinien wynosić 1476,27 EUR rocznie (na podstawie indeksu inflacji za 1981 r., który wynosił 408,16, oraz w świetle faktu, że indeks inflacji za 1998 r. wynosił 580,61 – czas, w którym biegły sądowy oszacował wartość najmu mieszkania na ten rok na 2100 EUR), a nie 120 MTL (około 280 EUR), na co zgodziły się strony. Sąd Konstytucyjny zauważył, że w momencie zawierania umowy o czasowe użytkowanie wieczyste obecnych było dwóch architektów obok poprzedników wnioskodawców (wówczas właścicieli mieszkania). W związku z tym wnioskodawcy nie mogli twierdzić, że ich poprzednicy nie znali wartości mieszkania. Sąd Konstytucyjny doszedł więc do wniosku, że właściciele mieszkania (które zostało obecnie odziedziczone przez wnioskodawców) wiedzieli, że: i) godzą się na czynsz dzierżawny o względnie niskiej wysokości; ii) po zakończeniu czasowego użytkowania wieczystego zostanie ono przekształcone w najem, który może być dziedziczony i odnawiany (ponieważ art. 12 Rozporządzenia o mieszkalnictwie (deregulacji) zmieniony Ustawą XXII był już w mocy w momencie zawierania umowy o czasowe użytkowanie wieczyste); oraz iii) że wartość czynszu zostanie obliczona na podstawie płatnego czynszu dzierżawnego, proporcjonalnie do wzrostu poziomu życia. W konsekwencji byli świadomi, że czynsz pozostanie względnie niski, podobnie jak czynsz dzierżawny. Sąd Konstytucyjny stwierdził również, że potrzeba wnioskodawców co do mieszkania, a mianowicie umieszczenia w nim ich matki, która sama mieszkała w wynajętym mieszkaniu opłacanym przez wnioskodawców (za 400 EUR miesięcznie), nie była dobrym powodem do odzyskania nieruchomości. Na koniec Sąd Konstytucyjny nie zaprzeczył, że poprzednikom wnioskodawców groziła możliwość rekwizycji mieszkania, ponieważ mieszkanie było puste (a puste nieruchomości mogły być zarekwirowane). Jednakże zawarcie umowy o czasowe użytkowanie wieczyste nie było jedynym wyborem, jaki mieli: poprzednicy wnioskodawcy mogli sprzedać mieszkanie lub wynająć je w celach komercyjnych. Ponadto Sąd Konstytucyjny argumentował, że właściciele mogli żądać wyższego czynszu dzierżawnego. Mimo to tego nie zrobili i dobrowolnie weszli w stosunek umowny, w pełni świadomi konsekwencji, które nastąpią.


Skarżący, urodzony w 1972 r., mieszka w Izmirze. 29 listopada 2004 r. skarżący został zatrzymany przez policję w związku z podejrzeniem członkostwa w organizacji terrorystycznej. 3 grudnia 2004 r. skarżący został doprowadzony przed sędziego Sądu Okręgowego w Stambule, który zastosował wobec niego tymczasowe aresztowanie, biorąc pod uwagę charakter zarzucanego czynu, stan dowodów oraz ryzyko ucieczki. 7 grudnia 2004 r. prokurator w Stambule wniósł akt oskarżenia do Sądu Okręgowego w Stambule, oskarżając skarżącego o członkostwo w organizacji terrorystycznej. 14 marca 2006 r. Sąd Okręgowy w Stambule uznał skarżącego za winnego zarzucanego mu czynu i skazał go na sześć lat i trzy miesiące pozbawienia wolności. Sąd zarządził przedłużenie jego aresztowania. 24 stycznia 2007 r. Sąd Najwyższy uchylił wyrok z przyczyn proceduralnych. Sprawa została w związku z tym przekazana do Sądu Okręgowego w Stambule. 19 lipca 2007 r. 10. Wydział Sądu Okręgowego w Stambule przeprowadził kolejną rozprawę, na której obecni byli zarówno skarżący, jak i jego pełnomocnik. Na zakończenie tej rozprawy sąd zarządził przedłużenie aresztowania skarżącego. 25 lipca 2007 r. pełnomocnik skarżącego wniósł zażalenie na postanowienie z 19 lipca 2007 r. 7 sierpnia 2007 r. 11. Wydział Sądu Okręgowego w Stambule oddalił to zażalenie bez przeprowadzenia rozprawy. Wydając decyzję, sąd wziął pod uwagę pisemną opinię prokuratora, która nie została doręczona skarżącemu ani jego pełnomocnikowi. 6 listopada 2007 r. Sąd Okręgowy w Stambule ponownie uznał skarżącego za winnego i skazał go na sześć lat i trzy miesiące pozbawienia wolności, zarządzając jednocześnie jego zwolnienie. 30 stycznia 2012 r. Sąd Najwyższy utrzymał to orzeczenie w mocy.


Skarżący urodził się w 1945 roku i mieszka w Klużu-Napoce. Jest profesorem uniwersyteckim i współpracownikiem różnych magazynów i gazet, głównie o charakterze ekonomicznym i finansowym. W momencie zdarzeń istotnych dla sprawy opublikował już ponad 180 artykułów w różnych publikacjach lokalnych lub krajowych. Przed wyborami parlamentarnymi, które odbyły się pod koniec listopada 2008 roku, skarżący napisał artykuł o M.I.-I., który kandydował z ramienia jednej z partii ogólnokrajowych. Artykuł, zatytułowany „Uwaga! On też chce [być] w Parlamencie”, został opublikowany na pierwszej stronie gazety F. 6 listopada 2008 roku. Brzmiał on następująco:
„Po pięciu turach wolnych wyborów parlamentarnych zwykli ludzie, którzy są politycznie aktywni tylko wtedy, gdy głosują, doszli do jednoznacznego wniosku: jest coś nie tak z ludźmi, którzy kandydują na różne funkcje polityczne. Nie wiedząc nawet dokładnie, co [jest nie tak], większość ludzi o wysokim morale i profesjonalizmie często decyduje się już nie głosować. Podejmują ten wybór zwłaszcza wtedy, gdy dowiadują się, że osoba widniejąca na plakacie wyborczym prosząca o głosy nigdy nie zrobiła niczego niezwykłego w swoim zawodzie. ...
Nie jest więc już zaskakujące, że rumuński parlament jest instytucją, która cieszy się najmniejszym zaufaniem publicznym.
Czas utwierdził opinię publiczną w przekonaniu, że większość kandydatów chce zostać parlamentarzystami, aby przez kilka lat korzystać z przywilejów, których sami sobie udzielają, lub z tych nieformalnych korzyści, które wynikają z rozwoju systemu powiązań związanych z ich funkcjami. Istnieją kandydaci, którzy robią wszystko, aby zostać parlamentarzystami w celu uchronienia się przed odpowiedzialnością za [czyny przestępcze], które popełnili przed zostaniem senatorami lub posłami.
Spośród wielu przypadków tego typu przedstawiam wam dzisiaj jeden. I jeśli to robię, nie to po to, by pomóc wyborcom, ponieważ oszustwo jednostki ujawnia się bez rezerwy czujnym masom, podczas gdy oszustwo grupy lub partii nie, zwłaszcza gdy można użyć wszystkich prezydenckich i samorządowych zasobów logistycznych, imponujących kwot funduszy i nieoczekiwanej siły przekonywania osób o niskim poziomie edukacji.
Jednym z takich przypadków jest przypadek pana M.I.-I. Ten pan jest w dobrej kondycji fizycznej, zwłaszcza po życiu w komforcie jako menedżer w R. Kluż [spółka publiczna], i teraz chce użyć swoich umiejętności w Parlamencie. I nie zamierza osiągnąć takiej pozycji tylko dzięki swojej dobrze znanej jasności umysłu, ale także za pomocą pewnego wsparcia finansowego dla wysiłków intelektualnych, które chce podjąć dla dobra wielu. W tym celu pożyczył 15 miliardów lei rumuńskich na okres 12 miesięcy, a mianowicie do 31 października 2008 roku – aby zainwestować na giełdzie i zarobić trochę więcej niż wierzyciel zażądałby jako odsetki, na podstawie w pełni legalnych dokumentów.
Jednak w pewnym momencie profil moralny tego przedstawiciela Demokratycznej Partii Kluż ujawnił się jasno. Nie zarabiając tyle [zysku], ile miał nadzieję, kandydat M.I.-I. zdecydował nie spłacić pożyczki w ten sposób zawartej, po błaganiu wierzyciela o litość, o odroczenie i niewymuszanie realizacji kontraktu. Mimo że wie, że kontrakt jest dla niego niekorzystny, polega na tej wadzie rumuńskiego wymiaru sprawiedliwości polegającej na odkładaniu orzekania w sprawach. W rzeczywistości pan M.I.-I. wniósł sprawę do sądu, który nie był właściwy do jej rozpoznania. Ale ma nadzieję w niedalekiej przyszłości móc powołać się na swoją nietykalność jako członek wybrany przez naród, tak jak jego duchowy opiekun, który zostawił nas bez floty morskiej.
Dlatego mówię, że musimy być ostrożni w tym, co pan M.I.-I. podpisuje i obiecuje! Bo następnego dnia może już do niczego się nie przyznać, może przejść do innej partii politycznej, jeśli mu dadzą więcej, może nawet sprzedać część okręgu wyborczego, w którym startował, a jeśli nikt tego nie będzie chciał, może iść do Smirnowa, bo w Tyraspolu jest cieplej niż w Huedin.”

9 kwietnia 2009 roku M.I.-I. wniósł powództwo cywilne przeciwko skarżącemu: domagał się 25 000 euro (EUR) zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową, ponieważ artykuł rzekomo poważnie naruszył jego reputację i sprawił, że przegrał wybory różnicą około stu głosów. M.I.-I. skarżył się również na opublikowanie przez skarżącego innego artykułu zniesławiającego 21 stycznia 2009 roku, który był utrzymany w podobnym tonie. Skarżył się również na rozdawanie ulotek przed wyborami, które odtwarzały treść artykułu z 6 listopada. Zarzucił, że wszystkie materiały miały na celu zdyskredytowanie go jako kandydata. Skarżący potwierdził, że jest autorem artykułu, o którym mowa, i że wszystko, co napisał, było prawdą, co udowodniły dokumenty z Trybunału Arbitrażowego Izby Handlowej w Klużu, które zostaną udostępnione sądowi. Ponadto zaprzeczył, jakoby w jakikolwiek sposób przyczynił się do publikacji lub dystrybucji innych artykułów i ulotek dotyczących M.I.-I.

20 lipca 2009 roku Sąd Pierwszej Instancji w Klużu-Napoce uwzględnił roszczenia M.I.-I. i uznał, że artykuł z 6 listopada 2008 roku zawierał zniesławiające wypowiedzi na jego temat. Uznał ponadto, że skarżący jest zobowiązany do zapłaty 20 000 EUR zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową oraz 3 291 lei rumuńskich (RON) kosztów sądowych. Sąd uznał, że skarżący nie udowodnił, że jego wypowiedzi były prawdziwe. Postępowanie przed Trybunałem Arbitrażowym, na które powoływał się skarżący w swojej obronie, dotyczyło sporu handlowego między M.I.-I. a spółką brokerską skarżącego, w którym roszczenia M.I.-I. zostały częściowo uwzględnione 7 kwietnia 2009 roku, ponieważ termin spłaty został ustalony na 30 kwietnia 2010 roku. Sąd uznał, że nawet jeśli byłyby prawdziwe, wypowiedzi skarżącego miały charakter zniesławiający i nie powinny być upubliczniane w mediach, zwłaszcza że dotyczyły spraw o charakterze prywatnym i handlowym. Sąd zauważył dalej, że wypowiedzi skarżącego zostały przedrukowane w ulotkach wyborczych, które zostały rozdystrybuowane w kilku miejscach publicznych, na stacjach autobusowych i w prywatnych skrzynkach pocztowych. Sąd uznał, że nawet jeśli to nie skarżący wyprodukował lub rozdał ulotki, istniał związek przyczynowy między publikacją artykułu a szkodą wyrządzoną reputacji M.I.-I., ponieważ gdyby nie napisał on swojego artykułu w pierwszej kolejności, nie byłoby ulotek ani spotęgowania negatywnych skutków dla wizerunku M.I.-I. Następnie sąd odniósł się do słów użytych przez skarżącego w artykule, w szczególności do nazwania pozwanego oszustem, co uznano za obraźliwe i pozbawione uzasadnienia faktycznego, ponieważ nie istniały żadne skargi karne o oszustwo przeciwko M.I.-I. Sąd stwierdził, że użyty język, przekazujący ideę, że M.I.-I. zaakceptuje każdy kompromis za pieniądze i w związku z tym zdradzi elektorat, swoją partię i swój kraj, przekroczył granice dopuszczalnej krytyki i zszargał jego honor.

Skarżący złożył apelację, argumentując przed Sądem Okręgowym w Klużu, że publikacja artykułu podczas kampanii wyborczej do parlamentu miała na celu rzetelne informowanie opinii publicznej o osobie publicznej. W takiej sytuacji granice dopuszczalnej krytyki są szersze. Argumentował, że podczas kampanii wyborczych prasa odgrywa istotną rolę w informowaniu społeczeństwa o przyszłych członkach rumuńskiego parlamentu. Argumentował również, że wysokość odszkodowania przyznanego przez sąd pierwszej instancji była nieproporcjonalna i miała oczywisty cel karny. Wyrokiem końcowym z 21 stycznia 2010 roku Sąd Okręgowy w zasadzie podtrzymał uzasadnienie sądu niższej instancji. Uznał, że sposób, w jaki działał skarżący, dowodzi, że nie wywiązał się z obowiązków i odpowiedzialności inherentnych w wykonywaniu wolności wyrażania opinii:
„Poważność jego zarzutów i czynów przypisywanych M.I.-I. czyni go [skarżącego] odpowiedzialnym za zachowanie najwyższej rygorystyczności i szczególnej ostrożności, których brak naruszyłby prawa innych”.

Sąd Okręgowy potwierdził, że sąd niższej instancji poprawnie ocenił, że konieczne było wyważenie prawa do życia prywatnego z jednej strony i wolności wyrażania opinii przyczyniającej się do debaty o interesie publicznym z drugiej, stwierdzając, że:
„Obrażanie i zniesławianie osoby nie może być uzasadnione i legalne, gdy jedna ze stron dąży do jednostronnego ujawnienia w prasie prywatnego sporu o charakterze handlowym dotyczącego dwóch podmiotów prywatnych.
Oceniając istniejący konflikt między wykonywaniem wolności wyrażania opinii w prasie a koniecznością ochrony reputacji i praw innych, sąd ocenia, że mimo że zarzuty skarżącego sformułowane w artykule prasowym podczas kampanii wyborczej dotyczyły potencjalnego członka rumuńskiego parlamentu, a tym samym były sprawą interesu publicznego, istnieją ograniczenia wolności wyrażania opinii, a skarżący był zobowiązany do działania w granicach wyznaczonych przez interes publiczny w ochronie reputacji i praw innej osoby, w tym prawa do domniemania niewinności.
Niewątpliwie, w momencie publikacji artykułu w gazecie F., skarżący nie przestrzegał minimalnych wymogów staranności przewidzianych w art. 10 § 2 Konwencji, w rozumieniu działania w dobrej wierze i zgodnie z etyką dziennikarską, tak aby [zapewnić], że dostarczone informacje są wiarygodne, mimo dawki przesady lub prowokacji dozwolonej w takich sytuacjach”.

Mimo to Sąd Okręgowy uwzględnił w części apelację skarżącego i zredukował odszkodowanie do 5 000 EUR, uznając, że kwota ta jest bardziej proporcjonalna do szkody poniesionej przez M.I.-I.


Skarżąca urodziła się w 1974 roku i mieszka w Ługańsku. Od dzieciństwa posiada pierwszą grupę inwalidzką. 2 kwietnia 1998 r., w czasie pobytu w Sławianoserbskim Domu Pomocy Społecznej dla Osób z Zaburzeniami Psychicznym zarządzanym przez Radę Obwodową w Ługańsku (Слав’яносербський психоневрологічний інтернат Луганської обласної ради) („dom pomocy”), inna pacjentka, B., wyrządziła skarżącej ciężki uszczerbek na zdrowiu. Odniesione obrażenia obejmowały wstrząs mózgu, złamanie szczęki i nosa oraz liczne cięcia na twarzy. Później straciła również wzrok w prawym oku, a wzrok w lewym oku uległ pogorszeniu, co – zgodnie z opinią biegłych z 25 czerwca 2007 r. – było również skutkiem urazu doznanego przez skarżącą 2 kwietnia 1998 r. 16 września 1998 r. B. zmarła. 8 maja 1998 r. Prokuratura Rejonu Sławianoserbskiego Obwodu Ługańskiego (прокуратура Слов’яносербського району Луганської області – „prokuratura”) odmówiła wszczęcia postępowania karnego przeciwko dwóm pracownikom domu pomocy (salowym), N. i L. W trakcie przesłuchania w sprawie incydentu salowe zeznały, że rano 2 kwietnia 1998 r. sprzątały pokoje, gdy usłyszały czyjś płacz. Znalazły skarżącą na łóżku z potłuczoną twarzą. Inni pacjenci powiedzieli N. i L., że B. pobiła skarżącą mopem, ponieważ ta uderzyła B. Prokurator zauważył, że (i) B. była „niezdolna do czynności prawnych z powodu zaburzeń psychicznych” (недієздатна внаслідок психічного розладу) i tym samym nie mogła ponosić odpowiedzialności karnej za napaść na skarżącą oraz (ii) mimo że wydawało się, że salowe N. i L. dopuściły się zaniedbań w pełnieniu obowiązków (zgodnie z zakresem obowiązków salowych domu pomocy przedłożonym przez Rząd nie miały one prawa pozostawiać pacjentów bez nadzoru), co mogłoby potencjalnie stanowić przestępstwo na mocy art. 167 Kodeksu Karnego z 1960 r. (patrz punkt 27 poniżej), nie były one uważane za „funkcjonariuszy publicznych”, którzy mogliby zostać oskarżeni na podstawie tego przepisu. 9 grudnia 2004 r., w toku postępowania cywilnego (patrz punkty 11–16 poniżej), przedstawiciel skarżącej zwrócił się do sądu pierwszej instancji o wznowienie śledztwa karnego w sprawie incydentu. W tym samym dniu wniosek został odrzucony. Sąd zauważył, że prokuratura wydała już decyzję 8 maja 1998 r., od której nie wniesiono odwołania. Ponadto B. zmarła, a zatem, zgodnie z obowiązującym prawem, nie można było wszcząć przeciwko niej postępowania karnego. Orzeczenie to zostało utrzymane w mocy przez Sąd Apelacyjny Obwodu Ługańskiego oraz Sąd Najwyższy Ukrainy odpowiednio 3 sierpnia 2005 r. i 31 marca 2006 r. Na skutek wejścia w życie nowego Kodeksu Postępowania Karnego, 26 grudnia 2012 r. skarżąca złożyła skargę na policję, zarzucając zaniedbania ze strony salowych. Skarga została zarejestrowana i wszczęto dwa odrębne śledztwa w sprawie niedbałego wykonywania obowiązków przez członków zawodów medycznych lub farmaceutycznych oraz zaniedbania obowiązków przez funkcjonariuszy publicznych. 19 lutego 2013 r. oba śledztwa zostały połączone. Przesłuchano kilku świadków, w tym skarżącą, jej matkę i salową L. Ta ostatnia zeznała, że nie widziała zajścia, ale później dowiedziała się, że z nieznanych powodów B. uderzyła skarżącą mopem pozostawionym przez L. w ich pokoju. 30 czerwca 2013 r. postępowanie zostało umorzone przez śledczego z Rejonowego Wydziału Policji w Sławianoserbsku (слідчій слідчого відділу Слов’яносербського районного відділу ГУМВС України в Луганській області). Decyzja ta była identyczna z decyzją z 8 maja 1998 r. (patrz punkt 8 powyżej) i odnosiła się do ustaleń śledczego, że (i) B. była „niezdolna do czynności prawnych z powodu zaburzeń psychicznych” (недієздатна внаслідок психічного розладу) i tym samym nie mogła ponosić odpowiedzialności za napaść na skarżącą oraz (ii) że mimo że wydawało się, iż salowe N. i L. dopuściły się zaniedbań w pełnieniu obowiązków, co mogłoby stanowić przestępstwo na mocy art. 167 (zaniedbanie obowiązków przez funkcjonariuszy publicznych) lub art. 140 nowego Kodeksu Karnego z 2001 r. (niedbałe wykonywanie obowiązków przez członków zawodu medycznego), nie były one uważane za „funkcjonariuszy publicznych” ani „członków zawodu medycznego”, którzy mogliby zostać pociągnięci do odpowiedzialności na podstawie tych przepisów prawa. 10 lutego 1999 r. skarżąca wszczęła postępowanie cywilne przeciwko domowi pomocy przed Sądem Rejonowym w Żowtnewem (Zhovtnevyy) w Ługańsku, dochodząc odszkodowania za szkodę niemajątkową i majątkową (koszty leków i wyżywienia poniesione podczas pobytu w szpitalu między 2 a 30 kwietnia 1998 r. oraz między 18 a 26 maja 1998 r., a także koszty opieki protetycznej). Skarżąca twierdziła, że na skutek zaniedbania ze strony pracowników domu pomocy L. i N. została pobita przez B. Skarżąca wskazała również, że dom pomocy nie powinien był umieszczać B. w jednym pokoju ze skarżącą, ponieważ B. była znana z agresywnego zachowania. 4 maja 1999 r., na wniosek prokuratora, sąd wszczął postępowanie w celu ustalenia zdolności prawnej skarżącej. Osiem dni później rozpatrywanie powództwa skarżącej o odszkodowanie zostało zawieszone do czasu zakończenia postępowania o ustalenie zdolności prawnej. 9 października 2002 r. postępowanie o ustalenie zdolności prawnej zostało umorzone, ponieważ prokurator nie stawił się na rozprawie. 19 czerwca 2003 r. sąd pierwszej instancji zarządził badanie lekarskie skarżącej, a sprawa została przekazana do Ługańskiego Biura Medycyny Sądowej. 19 października 2004 r. sprawa została zwrócona do sądu pierwszej instancji wraz z opinią biegłych potwierdzającą, że skarżąca odniosła ciężki uszczerbek na zdrowiu. 3 października 2006 r. Sąd Rejonowy w Żowtnewem w Ługańsku przyznał skarżącej 30 000 hrywien ukraińskich (UAH) tytułem zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową (około 4 500 euro (EUR) w tamtym czasie). Na rozprawie przedstawiciel domu pomocy złożył oświadczenie, że w jego opinii to skarżąca sama zainicjowała konflikt z B., a tym samym nie doszło do zaniedbań ze strony pracowników domu pomocy. Sąd, po wysłuchaniu stron i świadków oraz przeanalizowaniu materiału sprawy, uznał, że 2 kwietnia 1998 r. w wyniku bójki między skarżącą a B., „która w tamtym czasie została uznana za niezdolną do czynności prawnych” (яка на той момент була визнана недієздатною), skarżąca odniosła obrażenia. Sąd wyraźnie zaznaczył, że te wnioski nie były kwestionowane przez strony. Sąd powołał się również na decyzję prokuratury z 8 maja 1998 r. (patrz punkt 8 powyżej) i stwierdził, że skarżącej wyrządzono szkodę w wyniku zaniedbania pracowników domu pomocy (salowych). Wreszcie sąd oddalił roszczenia skarżącej o naprawienie szkody majątkowej (zadośćuczynienie za leki, żywność, utracone dochody i koszty podróży) z powodu braku odpowiednich dowodów. Skarżąca wniosła apelację, zaskarżając odmowę sądu przyznania jej odszkodowania majątkowego, ale później ją wycofała. Wyrok z 3 października 2006 r. stał się tym samym prawomocny i wykonalny. 13 grudnia 2006 r. prokuratura wysłała do domu pomocy żądanie wskazujące na naruszenia przepisów bezpieczeństwa pracy, które wymagały usunięcia. Zgodnie z żądaniem, prawa skarżącej zostały naruszone, ponieważ nie przeprowadzono wewnętrznego dochodzenia w sprawie incydentu w ustawowym terminie (w ciągu dziesięciu dni od incydentu). Brak informacji sugerujących, że dom pomocy zastosował się do żądania. 3 października 2007 r. skarżąca złożyła skargę do Sądu Rejonowego w Żowtnewem w Ługańsku, domagając się stwierdzenia, że wyrządzono jej krzywdę fizyczną. Skarżąca twierdziła w szczególności, że dom pomocy unika przedłożenia raportu na temat incydentu, mimo że było to niezbędne do ustalenia faktów dotyczących incydentu i uzyskania odszkodowania za odniesione obrażenia. 22 listopada 2007 r. skarga została uwzględniona przez sąd. Powołując się na swoje orzeczenie z 3 października 2006 r., które stało się prawomocne (patrz punkt 16 powyżej), sąd ustalił, że skarżąca stoczyła bójkę z B. i odniosła obrażenia podczas pobytu w domu pomocy. 18 lutego 2008 r. skarżąca wszczęła nowe postępowanie przeciwko domowi pomocy, dochodząc odszkodowania za utratę zdolności do pracy oraz koszty leków, których skarżąca stale potrzebowała. 15 czerwca 2012 r. Sąd Rejonowy w Żowtnewem uwzględnił powództwo. Powołując się na wyrok z 3 października 2006 r. (patrz punkt 15 powyżej), sąd ustalił, że skarżącej wyrządzono szkodę w wyniku zaniedbania pracowników domu pomocy. Sąd zauważył również, że mimo iż B. nie została uznana za niezdolną do czynności prawnych, w momencie incydentu zarówno ona, jak i skarżąca znajdowały się pod nadzorem domu pomocy, który powinien był w związku z tym ponosić odpowiedzialność za incydent. 23 października 2012 r. Sąd Apelacyjny Obwodu Ługańskiego utrzymał to orzeczenie w mocy. 30 stycznia 2013 r. Wyższy Sąd Specjalizowany ds. Spraw Cywilnych i Karnych Ukrainy, na skutek apelacji pozwanego, uchylił orzeczenia sądów niższych instancji i przekazał sprawę do sądu pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia. Sąd ten uznał, że skoro B. „nie została uznana za niezdolną do czynności prawnych” (не була визнана недієздатною), ponosiła ona częściową odpowiedzialność za incydent, a tym samym sądy niższe powinny były rozważyć zakres jej odpowiedzialności. 27 września 2013 r. sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo skarżącej w części i przyznał jej 44 130 UAH (około 4 140 EUR w tamtym czasie). Dom pomocy został zobowiązany do wypłacania skarżącej miesięcznie 779,52 UAH (około 71 EUR), co stanowiło 64% miesięcznej płacy minimalnej. Sąd zauważył, że zgodnie z wyrokiem sądu z 3 października 2006 r., skarżącej wyrządzono szkodę w wyniku zaniedbania pracowników domu pomocy. Jednakże, ponieważ B. nie została oficjalnie uznana za niezdolną do czynności prawnych i tym samym ponosiła częściową odpowiedzialność za incydent, odpowiedzialność za incydent i odszkodowanie została podzielona między dom pomocy a B. odpowiednio w stosunku 80% i 20%. Nie podano szczegółowych uzasadnień dla tej oceny. Obie strony odwołały się od tego wyroku. Skarżąca argumentowała, że wyłączną odpowiedzialność za jej obrażenia ponosi dom pomocy, powołując się na ustalenia sądu z 3 października 2006 r. (patrz punkt 15 powyżej) i 22 listopada 2007 r. (patrz punkt 20 powyżej). 18 grudnia 2013 r. Sąd Apelacyjny Obwodu Ługańskiego utrzymał w mocy wyrok z 27 września 2013 r., zauważając, że „sąd pierwszej instancji poprawnie ustalił stopień winy osób, które wyrządziły szkodę”. 17 lutego 2014 r. Wyższy Sąd Specjalizowany ds. Spraw Cywilnych i Karnych Ukrainy odrzucił wniosek skarżącej o dopuszczenie apelacji jako bezzasadny.


Skarżąca urodziła się w 1962 roku i mieszka w Lipiecku. 18 września 2007 r. skarżąca podpisała prywatną umowę kupna mieszkania w Lipiecku. Sprzedającą była pani E.M.T., działająca we własnym imieniu i w imieniu swojej córki Marii, małoletniej. W umowie postanowiono, że nieruchomość nie jest „obciążona hipoteką, roszczeniami osób trzecich, nie jest przedmiotem sporu ani obciążona”. Mieszkanie to zostało przydzielone jako mieszkanie z zasobów komunalnych pani E.M.T. i jej mężowi, panu V.A.V., w 1979 roku. Mieszkali tam wraz z ich czworgiem dzieci: Jeleną, Michaiłem, Dmitrijem i Marią. Michaił i Dmitrij zostali skazani na długoletnie kary pozbawienia wolności, odpowiednio w 1998 i 2004 roku, i w dalszym ciągu odbywali je w momencie rozpatrywania sprawy. Jelena wyprowadziła się w 1997 roku, aby kontynuować naukę w Dagestanie. W 2006 roku pani E.M.T. i Maria stały się jedynymi właścicielami nieruchomości w drodze prywatyzacji, podczas gdy pan V.A.V., Michaił, Dmitrij i Jelena zrzekli się na piśmie prawa do uzyskania udziałów w prywatyzowanym mieszkaniu. Ponieważ sprzedająca, pani E.M.T., opóźniała złożenie umowy do rejestracji państwowej, skarżąca wystąpiła o orzeczenie sądowe potwierdzające jej pełną własność nieruchomości. Sprzedająca, pani E.M.T., wniosła powództwo wzajemne. Złożyła wyjaśnienie, że nie jest w stanie wyprowadzić się, ponieważ zakup nowego mieszkania dla niej i jej córki Marii nie został jeszcze sfinalizowany. Jednakże, po tym jak pani E.M.T. nie stawiła się w sądzie, 2 kwietnia 2008 r. Sąd Rejonowy w rejonie Oktiabrskim w Lipiecku oddalił powództwo wzajemne i uwzględnił wniosek skarżącej, wydając nakaz zobowiązujący do państwowej rejestracji jej pełnej własności nieruchomości. 12 listopada 2008 r. własność została zarejestrowana. Następnie skarżąca pozwała byłą właścicielkę, panią E.M.T., oraz członków jej rodziny, domagając się wygaśnięcia ich prawa do używania mieszkania, unieważnienia rejestracji ich miejsca zamieszkania pod tym adresem oraz ich eksmisji. 7 kwietnia 2009 r. Sąd Rejonowy w rejonie Oktiabrskim w Lipiecku uwzględnił powództwo częściowo. Nakazał eksmisję pani E.M.T. i Marii, ponieważ nie były już właścicielami nieruchomości, ale oddalił powództwo w zakresie Jeleny, Michaiła i Dmitrija z następujących przyczyn:
„Zgodnie z twierdzeniami stron, sporna nieruchomość zawiera rzeczy osobiste i mienie ruchome pozwanych [Michaiła, Dmitrija i Jeleny]; wynika to z ich pisemnych oświadczeń, że w razie zrzeczenia się udziałów w spornej nieruchomości podczas jej prywatyzacji nie mieli zamiaru przestać korzystać z mieszkania. Ponieważ nie było porozumienia między właścicielem spornej nieruchomości a pozwanych w sprawie zaprzestania prawa do korzystania z nieruchomości, sąd uznał, że [Michaił, Dmitrij i Jelena] mieli prawo do korzystania z mieszkania, które było identyczne [pod względem zakresu] z prawem właściciela; odpowiednio, nie ma podstaw prawnych do uwzględnienia [powództwa skarżącej] o stwierdzenie wygaśnięcia ich prawa do korzystania z mieszkania.
Zmiana własności spornej nieruchomości nie może stanowić samodzielnej podstawy do wygaśnięcia [ich] prawa do korzystania z mieszkania ...
Argument powoda, że [Michaił, Dmitrij i Jelena] nie zamieszkują faktycznie w spornej nieruchomości, nie może stanowić samodzielnej podstawy do wygaśnięcia [ich] prawa do korzystania z mieszkania ...
Ponieważ prawo pozwanych do korzystania z mieszkania nie wygasło, nie ma podstaw do nakazania ich eksmisji ...”
27 maja 2009 r. Sąd Obwodowy w Lipiecku oddalił apelację skarżącej, podtrzymując wyrok sądu rejonowego.


Wnioskodawczyni Petra Wunderlich, urodzona w 1967 r., oraz wnioskodawca Dirk Wunderlich, urodzony w 1966 r., są małżeństwem. Wnioskodawcy są rodzicami czworga dzieci: M. (ur. w lipcu 1999 r.), J. (ur. we wrześniu 2000 r.), H. (ur. w kwietniu 2002 r.) oraz S. (ur. we wrześniu 2005 r.). Wnioskodawcy odrzucają państwowy system szkolny oraz obowiązek szkolny i pragną sami nauczać swoje dzieci w domu. W 2005 r. ich najstarsza córka, M., osiągnęła wiek szkolny. Wnioskodawcy odmówili zapisania jej do szkoły. Przeciwko wnioskodawcom wszczęto kilka postępowań w sprawie grzywn administracyjnych i postępowań karnych za nieprzestrzeganie przepisów o obowiązku szkolnym. Wnioskodawcy zaakceptowali te decyzje i zapłacili grzywny, ale nie zmienili swojego postępowania. W latach 2008–2011 wnioskodawcy mieszkali z dziećmi za granicą. W 2011 r. powrócili na stałe do Niemiec, ale nie zapisali dzieci do żadnej szkoły. Pismem z 13 lipca 2012 r. Państwowy Urząd Oświaty (staatliches Schulamt – dalej: „Urząd Oświaty”) poinformował właściwy sąd rodzinny, że wnioskodawcy celowo i uporczywie odmawiają posyłania dzieci do szkoły oraz przedstawił chronologiczną listę grzywn administracyjnych i dochodzeń karnych przeciwko wnioskodawcom – w tym za uderzenie jednej z córek – a także innych incydentów od 2005 r. Urząd Oświaty stwierdził, że dzieci dorastają w „świecie równoległym” bez żadnego kontaktu z rówieśnikami i że nie otrzymują żadnej uwagi, która umożliwiłaby im udział w życiu społecznym w Niemczech. W związku z tym zaproponował środki sądowe na podstawie art. 1666 niemieckiego kodeksu cywilnego (patrz punkt 25 poniżej), argumentując, że dobro dzieci jest zagrożone z powodu systematycznego pozbawiania ich możliwości uczestnictwa w „normalnym” życiu. Urząd ds. Młodzieży (Jugendamt – dalej: „Urząd ds. Młodzieży”) poparł wniosek Urzędu Oświaty. Uznał, że uporczywa odmowa wnioskodawców zagraża dobru dzieci. Sąd Rodzinny w Darmstadt wszczął postępowanie sądowe i wysłuchał zeznań wnioskodawców, ich dzieci oraz Urzędu ds. Młodzieży. Powołał również kuratora dla dzieci. Na rozprawie w dniu 6 września 2012 r. wnioskodawcy oświadczyli, że zapłacili nałożone na nich grzywny administracyjne za nieposyłanie dzieci do szkoły i że, mimo sankcji państwowych, będą nadal uczyć dzieci w domu. Już w poprzednim piśmie procesowym wnioskodawcy potwierdzili swoją niechęć do posyłania dzieci do szkoły i stwierdzili, że władze musiałyby zabrać ich dzieci z domu rodzinnego i odebrać im je całkowicie, jeśli dzieci miałyby kiedykolwiek pójść do szkoły państwowej. Dzieci wyjaśniły podczas rozprawy, że to głównie matka uczyła wszystkie czworo dzieci i że szkoła zazwyczaj zaczynała się o 10:00 i trwała do 15:00, z przerwą na lunch, którą przygotowywała matka. W dniu 6 września 2012 r. Sąd Rodzinny w Darmstadt odebrał wnioskodawcom prawo do decydowania o miejscu pobytu ich dzieci, prawo do podejmowania decyzji w sprawach szkolnych oraz prawo do występowania przed organami w imieniu dzieci i przekazał te prawa Urzędowi ds. Młodzieży. Nakazał również wnioskodawcom wydanie dzieci Urzędowi ds. Młodzieży w celu egzekwowania przepisów o obowiązku szkolnym i upoważnił ten urząd do użycia siły w razie konieczności. W uzasadnieniu sąd stwierdził, że uporczywa odmowa rodziców posyłania dzieci do szkoły państwowej lub uznanej, dofinansowanej szkoły prywatnej nie tylko naruszała art. 67 ustawy o szkolnictwie w Hesji (Hessisches Schulgesetz) (patrz punkt 31 poniżej), ale także stanowiła nadużycie władzy rodzicielskiej, które zagrażało w długim okresie dobru dzieci. Niezależnie od pytania, czy można było zapewnić, że dzieci nabywają wystarczającą wiedzę dzięki nauczaniu w domu przez wnioskodawców, nieuczęszczanie dzieci do szkoły uniemożliwiało im stanie się częścią społeczności i naukę umiejętności społecznych, takich jak tolerancja, asertywność i zdolność do bronienia własnych przekonań w obliczu poglądów większości. Sąd uznał, że dzieci muszą być narażone na wpływy inne niż dom rodzinny, aby nabyć te umiejętności. Na koniec sąd stwierdził, że nie dostępne są żadne mniej surowe środki. Ze względu na uporczywą odmowę wnioskodawców posyłania dzieci do szkoły, jedynie odebranie części władzy rodzicielskiej mogło zapewnić ciągłe uczęszczanie dzieci do szkoły i zapobiec wyrządzeniu im szkody w wyniku edukacji w domu. Wnioskodawcy odwołali się od tej decyzji. W liście z 15 listopada 2012 r. Urząd ds. Młodzieży poinformował wnioskodawców, że zamierza ocenić wiedzę dzieci w dniu 22 listopada 2012 r. i poprosił wnioskodawców o przygotowanie dzieci do odbioru w tym dniu. W dniu 22 listopada 2012 r. pracownik Urzędu ds. Młodzieży, działając jako opiekun prawny dzieci, próbował zabrać dzieci do siedziby Urzędu Oświaty w celu przeprowadzenia oceny wiedzy. Dzieci odmówiły pójścia z nim. Druga próba zabrania dzieci na ocenę wiedzy w tym samym dniu przez dwóch pracowników urzędu porządkowego i patrol policji również nie powiodła się z powodu odmowy towarzyszenia im przez dzieci. W liście z 10 grudnia 2012 r. wnioskodawcy zostali powiadomieni o dwóch terminach (19 grudnia 2012 r. i 17 stycznia 2013 r.), w których dzieci miały zostać ocenione w domu. Wnioskodawcy złożyli oświadczenia do Urzędu Oświaty, w których poinformowali go, że dzieci nie chcą wziąć udziału w ocenie. W liście z 20 grudnia 2012 r. Urząd Oświaty poinformował prawnika wnioskodawców, że w celu zapewnienia uczęszczania dzieci do szkoły dzieci muszą, między innymi, najpierw poddać się ocenie wiedzy. Jednocześnie rodzice zostali poinformowani, że termin z 19 grudnia 2012 r. został odwołany, ale termin z 17 stycznia 2013 r. pozostaje w mocy. Pracownicy Urzędu Oświaty nie zostali jednak wpuszczeni do domu rodzinnego, gdy przybyli na spotkanie w styczniu 2013 r. Ojciec rozmawiał z pracownikami i wyjaśnił, że uważa decyzję Sądu Rodzinnego za bezprawną i że tylko on jest uprawniony do decydowania, czy jego dzieci uczęszczają do szkoły, czy nie. W dniu 25 kwietnia 2013 r. Sąd Apelacyjny we Frankfurcie nad Menem oddalił apelację rodziców, ale wyjaśnił, że wnioskodawcy zachowują prawo do decydowania o miejscu pobytu dzieci podczas ferii szkolnych w Hesji. Na wstępie sąd zauważył, że do tej daty dzieci nie uczęszczały do szkoły, mimo że decyzja Sądu Rodzinnego w Darmstadt nie została zawieszona. Zauważył również, że wszystkie próby przeprowadzenia oceny wiedzy nie powiodły się z powodu oporu dzieci i rodziców. Jeśli chodzi o prawo, sąd zaznaczył, że decyzja o odebraniu części władzy rodzicielskiej na podstawie art. 1666 i 1666a Kodeksu Cywilnego (patrz punkty 25 i 26 poniżej) zakłada znaczące zagrożenie dla dobra dzieci, którego rodzice nie są w stanie lub nie chcą zapobiec. Aby ustalić takie zagrożenie, należało przeprowadzić proces zważenia różnych interesów, podczas którego należało wziąć pod uwagę prawa i interesy dzieci oraz rodziców, a także interesy społeczeństwa. W szczególności odebranie władzy rodzicielskiej nie może być uzasadnione umożliwieniem dzieciom otrzymania najlepszego możliwego wykształcenia, ale jedynie w celu zapobieżenia jakimkolwiek zagrożeniom dla dzieci. Stosując te zasady do niniejszej sprawy, sąd stwierdził, że uporczywa odmowa wnioskodawców zapewnienia, aby ich dzieci uczęszczały do szkoły, zagrażała dobremu dzieci. Zdaniem sądu dobro dzieci było w konkretnym niebezpieczeństwie z powodu trzymania ich w „symbiotycznym” systemie rodzinnym i odmowy edukacji spełniającej standardy, które są zarówno dobrze uznane, jak i fundamentalnie ważne dla dorastania w społeczeństwie. Edukacja, którą otrzymywały od wnioskodawców, nie mogła zrekompensować nieuczęszczania do szkoły. Pięć godzin nauczania w domu – w tym przerwa na lunch – prowadzonego jednocześnie dla wszystkich czworga dzieci, nie mogło wystarczyć, aby zaoferować każdemu dziecku zakres nauczania odpowiedni do jego wieku. Ponadto dzieci nie były członkami żadnego klubu sportowego, szkoły muzycznej lub podobnej organizacji, w której mogłyby zdobyć inne umiejętności ważne dla ich edukacji. Sąd zauważył również, że pisma wnioskodawców w całości wykazały, że ich głównym zmartwieniem było stworzenie silnej więzi między dziećmi a rodzicami z wykluczeniem innych. Co więcej, swoją uporczywą odmową uczyli również dzieci, że nie muszą przestrzegać zasad życia społecznego, jeśli uznają je za nieodpowiednie. Na koniec Sąd Apelacyjny stwierdził, że nie dostępne są żadne mniej surowe środki, ponieważ samo wydawanie instrukcji byłoby nieskuteczne, co wykazało poprzednie postępowanie i pisma wnioskodawców. W konsekwencji odebranie części władzy rodzicielskiej przez Sąd Rodzinny było słuszne. W dniu 9 października 2014 r. Federalny Trybunał Konstytucyjny odmówił przyjęcia skargi konstytucyjnej wnioskodawców do rozpoznania, bez podania przyczyn. Decyzja została doręczona wnioskodawcom w dniu 16 października 2014 r. W późniejszych postępowaniach (patrz punkt 23 poniżej) Sąd Apelacyjny we Frankfurcie nad Menem przekazał prawo do decydowania o miejscu pobytu dzieci z powrotem do wnioskodawców w dniu 15 sierpnia 2014 r. W dniu 26 sierpnia 2013 r. Urząd ds. Młodzieży zorganizował spotkanie między wnioskodawcami, ich prawnikiem, Urzędem ds. Młodzieży a Urzędem Oświaty. Podczas spotkania wnioskodawcy oświadczyli, że odmawiają – z zasady – nauczania swoich dzieci poza rodziną. Ponadto pan Wunderlich stwierdził, między innymi, że uważa dzieci za „własność” swoich rodziców. W dniu 29 sierpnia 2013 r. dzieci wnioskodawców zostały zabrane z domu rodzinnego i umieszczone w domu dziecka. Dzieci musiały być wyniesione z domu pojedynczo z pomocą funkcjonariuszy policji po tym, jak odmówiły spełnienia prośby komornika o wyjście dobrowolnie. W dniach 12 września 2013 r. i 16 września 2013 r. wiedza dzieci wnioskodawców była oceniana przez dziewięćdziesiąt minut każdorazowo podczas dwóch spotkań szkolnych w celu ustalenia odpowiedniej klasy i wymogów edukacyjnych dla dzieci. W pisemnych pismach z 10 września 2013 r. dotyczących innych toczących się postępowań przed Sądem Rodzinnym wnioskodawcy wyrazili zgodę na uczęszczanie dzieci do szkoły. W dniu 19 września 2013 r. sąd wysłuchał zeznań wnioskodawców, ich dzieci i pracownika Urzędu Oświaty. Dzieci zostały następnie przekazane z powrotem wnioskodawcom tego samego dnia, ponieważ wnioskodawcy byli teraz skłonni pozwolić dzieciom uczęszczać do szkoły. Po powrocie dzieci 19 września 2013 r., uczęszczały one do szkoły w roku szkolnym 2013/14. W dniu 16 maja 2014 r. Urząd Oświaty złożył zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przeciwko wnioskodawcom za nieprzestrzeganie przepisów o obowiązku szkolnym. W dniu 25 czerwca 2014 r. wnioskodawcy ponownie zabrali dzieci ze szkoły. W dniu 15 sierpnia 2014 r., w postępowaniach równoległych, Sąd Apelacyjny we Frankfurcie nad Menem przekazał prawo do decydowania o miejscu pobytu dzieci z powrotem do wnioskodawców. Sąd uznał, że, jak wskazano w jego decyzji z 25 kwietnia 2013 r. (patrz punkt 15 powyżej), uporczywa odmowa wnioskodawców posyłania dzieci do szkoły stanowiła zagrożenie dla dziecka i że ani ich tymczasowe uczęszczanie do szkoły, ani ocena wiedzy dzieci nie zmieniły tego wniosku. Jednak, kontynuował sąd, sytuacja zmieniła się w porównaniu do sierpnia 2013 r., w którym punkcie – zgodnie z informacjami dostarczonymi przez Urząd ds. Młodzieży – kilka elementów doprowadziło do zabrania dzieci z domu rodzinnego: ryzyko płynące od ojca dzieci dla ich fizycznej integralności nie mogło zostać wykluczone; nieudane próby doprowadzenia dzieci do szkoły przez policję doprowadziły do ryzyka, że dzieci wewnętrznie przyswoją postawę, że prawa ich nie dotyczą; próby przeprowadzenia oceny wiedzy nie powiodły się z powodu oporu wnioskodawców; oraz zgodnie z informacjami dostępnymi w tamtym czasie, można było założyć, że dzieci nie miały żadnego kontaktu z kimkolwiek spoza rodziny. Zgodnie z informacjami zebranymi od czasu zabrania dzieci przez Urząd ds. Młodzieży, wszelkie ryzyko dla ich fizycznej integralności płynące od wnioskodawców można teraz wykluczyć. Ponadto ocena wiedzy wykazała, że poziom wiedzy dzieci nie jest alarmujący i że dzieci nie są trzymane z dala od szkoły wbrew ich woli. Ponieważ stałe zabranie dzieci od rodziców byłoby jedynym możliwym sposobem zapewnienia ciągłego kształcenia dzieci, nie było to już proporcjonalne, ponieważ miałoby większy wpływ na dzieci niż nauka w domu prowadzona przez rodziców. Sąd Apelacyjny podkreślił jednak, że niniejsza decyzja nie powinna być rozumiana jako zezwolenie dla wnioskodawców na nauczanie dzieci w domu. W tym zakresie zauważył, że Urząd Oświaty już złożył zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przeciwko wnioskodawcom za nieprzestrzeganie przepisów o obowiązku szkolnym, co wiązało się z maksymalną karą sześciu miesięcy pozbawienia wolności.


Pierwszy skarżący urodził się w 1963 roku, a drugi skarżący urodził się w 1965 roku. Mieszkają odpowiednio w Dogana i Faetano. W chwili wniesienia skarg skarżący odbywali kary pozbawienia wolności w San Marino. W czasie zdarzeń pierwszy i drugi skarżący byli urzędnikami odpowiedzialnymi za nadzór nad bezpieczeństwem na budowach (Sicurezza Antinfortunistica). Ustawą nr 107 z 22 lipca 2011 r. parlament San Marino (Consiglio Grande e Generale) powołał komisję śledczą („komisja”) w celu zbadania zorganizowanej przestępczości w kraju (Commissione consigliare sul fenomeno delle infiltrazioni della criminalità organizzata). 27 września 2011 r. parlament zlecił komisji szczegółowe zbadanie istnienia jakichkolwiek powiązań między politykami a firmą F., firmą powierniczą, którą powiązano z B. (z zawodu notariuszem i prawnikiem). Komisja sporządziła raport, którego rozdział drugi był w całości poświęcony przestępczym powiązaniom między firmą F. a różnymi urzędnikami. Wskazano w nim na istnienie ugruntowanej korupcyjnej praktyki przedstawicieli lub pracowników niektórych wymienionych z nazwy firm budowlanych, którzy wręczali łapówki urzędnikom państwowym odpowiedzialnym za nadzór bezpieczeństwa na budowach (Sicurezza Antinfortunistica), aby ci zaniechali przeprowadzania obowiązkowych kontroli bezpieczeństwa w firmach rzekomo powiązanych z wyżej wymienioną firmą F. Dalsze szczegóły dotyczące prac komisji oraz odpowiedniego śledztwa i procesu zawarte są w sprawie Berardi i inni przeciwko San Marino ((dec.), nr 24705/16, ECHR, 1 czerwca 2017 r.). 12 grudnia 2012 r. skarżący (i inne osoby) zostali oskarżeni o ciągłe przestępstwo łapownictwa na podstawie art. 50, 73 i 373 Kodeksu Karnego (patrz poniżej odpowiednie prawo wewnętrzne). W szczególności zostali oskarżeni o okresowe przyjmowanie gotówkowych sum pieniędzy w celu zaniechania wykonywania ich obowiązków poprzez niewykonanie inspekcji na budowach firm kontrolowanych przez B. oraz powstrzymanie się od nakładania sankcji za naruszenia i nieprawidłowości stwierdzone w takich firmach. Pierwszego i drugiego skarżącego oskarżono w odniesieniu do zdarzeń do 1 stycznia 2010 r. 19 września 2014 r. sędzia pierwszej instancji uznał wszystkich oskarżonych, w tym skarżących, za winnych ciągłego przestępstwa łapownictwa. Skarżący zostali skazani na pięć lat i sześć miesięcy pozbawienia wolności, czteroletni zakaz pełnienia funkcji publicznych i wykonywania praw politycznych oraz grzywnę w wysokości 25 000 euro (EUR). W szczególności sędzia uznał B. za de facto właściciela (dominus) badanych firm i stwierdził, że był on odpowiedzialny za wydawanie poleceń i instrukcji różnym formalnym dyrektorom firm w celu wręczenia łapówki pierwszemu i drugiemu skarżącemu, aby uniknąć kontroli bezpieczeństwa na budowach jego firm. Sąd stwierdził, że zeznania świadków zostały potwierdzone przez rachunki bankowe pokazujące wypłaty, sumy pieniędzy wpłacone przez skarżących na ich konta bankowe w odpowiednich latach (2005–2012) oraz zeznania innej osoby, która oświadczyła, że często widziała, jak urzędnicy przychodzą do biura, aby spotkać się z M. (formalnym administratorem firmy, która była własnością i faktycznie kontrolowana przez B.) na bardzo krótki czas. Sędzia uznał, że przestępstwo musi zostać zakwalifikowane jako bezpośrednie łapownictwo (corruzione propria) na podstawie art. 373 § 1 Kodeksu Karnego, ponieważ skarżący wykonywali uprawnienia uznaniowe wynikające z ich urzędu podczas popełniania czynów zabronionych. W szczególności wykonywanie uznania przy świadomym naruszaniu zasad dotyczących jego wykonywania musiało być uznane za czyny sprzeczne z obowiązkami wynikającymi z urzędu skarżących. Fakt, że skarżący zgodzili się powstrzymać od wykonywania swoich uprawnień uznaniowych lub robić to w sposób aberracyjny w zamian za pieniądze, stanowił bezpośrednie łapownictwo. Co do kary, sędzia stwierdził w ogólnych słowach, że obliczył ją na podstawie parametrów, takich jak liczba czynów łapownictwa, rodzaj czynów, które były przedmiotem łapownictwa, rola każdej osoby oskarżonej oraz ramy czasowe, w jakich popełnili czyn zabroniony. 13 lutego 2015 r. skarżący odwołali się. Skarżyli się, między innymi, że przed uchwaleniem ustawy nr 92 z 17 czerwca 2008 r. nie było przepisu o przestępstwie „łapownictwa polegającego na zaniechaniu” (corruzione per omissione), to jest formie łapownictwa, w której urzędnik jest opłacany za zaniechanie wykonania lub opóźnienie czynu legalnego wynikającego z jego urzędu (dalej zwanego „łapownictwem polegającym na zaniechaniu”). W związku z tym, co najwyżej powinni zostać oskarżeni o pośrednie łapownictwo (corruzione impropria), które pociągało za sobą łagodniejszą karę (o jeden stopień/okres kary). Jednakże zostali oskarżeni o łapownictwo polegające na zaniechaniu w odniesieniu do faktów, które powstały przed wejściem w życie ustawy. Wyrokiem wpisanym do rejestru w dniu 12 stycznia 2016 r. Sędzia Odwoławczy w Sprawach Karnych (Giudice d’Appello Penale) utrzymał w mocy wyrok pierwszej instancji w części dotyczącej skarżących, ale zmniejszył karę do pięciu lat pozbawienia wolności, czteroipółletniego zakazu pełnienia funkcji publicznych i wykonywania praw politycznych oraz grzywny w wysokości 20 000 EUR. Sędzia nie zastosował zwiększonej kary przewidzianej w art. 50 Kodeksu Karnego (za ciągłe przestępstwo), którą zastosował sędzia pierwszej instancji, ponieważ sędzia pierwszej instancji nie wskazał konkretnego zakresu zastosowanej kary zwiększonej, stwierdzając jedynie, że kara została ustalona z uwzględnieniem kilku czynów o charakterze korupcyjnym. Zauważono, że wpłaty na konta bankowe dokonywane przez pierwszego i drugiego skarżącego pośrednio wskazywały na ich winę. Dowody przedstawione przez skarżących lub te, o których wniesienie prosili, a które nie zostały dopuszczone w pierwszej instancji, nie były wystarczające do obalenia jakichkolwiek wniosków opartych na stanie widocznym. Istotnie, nie było wyjaśnienia, dlaczego skarżący regularnie wpłacali pieniądze na swoje konta bankowe, gdy miał miejsce boom na rynku nieruchomości i budowlanym, lub dlaczego wpłaty te następnie spadły po kryzysie w sektorze w ogóle, a bardziej konkretnie po takim, który dotknął zainteresowane firmy. W świetle jasnych dowodów na dokonywanie płatności na rzecz pierwszego i drugiego skarżącego nie było potrzeby wchodzenia w szczegółową analizę ich roli na budowach. W związku ze skargą skarżących dotyczącą zasady nullum crimen sine lege, Sędzia Odwoławczy w Sprawach Karnych zauważył, że sprawa nie dotyczyła wielu przestępstw. Jedynym przestępstwem będącym przedmiotem sprawy było łapownictwo wynikające z układu (patto corruttivo) zawartego między B. a skarżącymi. Ten układ obejmował, z jednej strony, obietnicę nie tworzenia problemów dla omawianych firm budowlanych, to jest korzystne traktowanie dla przyjaciół, a z drugiej strony, został zawarty w zamian za dokonywanie i otrzymywanie regularnych płatności pieniężnych. Takie faworyzowanie miało konkretne odpowiednie nagrody zgodnie z tabelami porównawczymi dostosowanymi do tego celu. Istotnie, czas trwania układu wymagał różnych zmian w stosowanych taryfach, które zależały również od rotacji zaangażowanych osób i firm. Jednakże składał się on z jednego przestępstwa (unicità di reato) popełnianego w czasie, ponieważ każda płatność wynikająca z pierwotnego układu oznaczała odnowienie układu. W związku z datą popełnienia czynu zabronionego (tempus commissi delicti), przy obecności wszystkich elementów przestępstwa, sąd uznał, że okres w pytaniu obejmował cały czas od pierwotnego układu i trwał przez cały czas wykonania każdego czynu stanowiącego jego odnowienie. Przedłużony charakter czynu w pytaniu miał różne konsekwencje: (i) osoby trzecie, które nie były zaangażowane w pierwotny układ, stały się jednak wspólnikami przestępstwa łapownictwa; (ii) okresy przedawnienia musiały rozpocząć bieg od daty ostatniej płatności z udziałem oskarżonego oraz (iii) jak w przypadku przestępstw ciągłych, zmiana odpowiedniego prawa w okresie popełnienia przestępstwa musiała zostać zastosowana również do ciągłego przestępstwa łapownictwa, o które oskarżono skarżących. Sąd zauważył, że jeśli czyny przypisane skarżącym stanowiły łapownictwo polegające na zaniechaniu (to jest prywatny „korumpujący” zapłacił urzędnikom państwowym za niewykonanie ich obowiązku), to prawdą jest, że takie czyny mogły być uznane za nie stanowiące przestępstwa w tamtym czasie, lub bardziej precyzyjnie, że stanowiły one przestępstwo pośredniego łapownictwa, objęte paragrafem 2 starej ustawy. Jednakże tak nie było, ponieważ skarżący byli również opłacani za wykonywanie czynów, które były sprzeczne z obowiązkami ich urzędu, co było objęte „starym” art. 373 [§ 1]. Zdaniem Sędziego Odwoławczego w Sprawach Karnych, zmieniony art. 373, który wyraźnie przewidywał przestępstwo bezpośredniego łapownictwa obejmujące obietnicę zaniechania lub zapłatę za przeszłe zaniechanie, nie stworzył nowego przestępstwa, ale stanowił jedynie bardziej poważną klasyfikację prawną czynów, które już stanowiły przestępstwo. Zmiana prawa była zatem nieistotna w przypadku skarżących. W konkluzji sędzia odrzucił pogląd, że czyny, za które skarżący zostali uznani za winnych, powinny zostać zakwalifikowane jedynie jako łapownictwo polegające na zaniechaniu (dawniej pośrednie łapownictwo, następnie zakwalifikowane jako bezpośrednie łapownictwo po wejściu w życie nowej ustawy). Wynikało to z faktu, że skarżący zostali uznani za winnych nie tylko zaniechania czynów wynikających z ich urzędu, ale także posiadania ogólnej postawy faworyzowania wobec firm faktycznie kontrolowanych przez B. poprzez czasami niewykonanie niezbędnych kontroli bezpieczeństwa, wykonanie ich w mniejszym zakresie niż niezbędny lub ignorowanie możliwych nieprawidłowości. Postępując w ten sposób, działali oni wbrew obowiązkom związanym z ich urzędem w interesie prywatnego korumpującego. Wynikało z tego zatem, że bardziej ograniczone brzmienie art. 373 sprzed 2008 r. również obejmowało fakty sprawy skarżących.


Skarżący urodził się w 1969 roku i obecnie odbywa karę w zakładzie karnym w Niżnym Tagile. Okoliczności sprawy, przedstawione przez strony, można streścić w następujący sposób. 7 listopada 2013 r. zaplanowano transport grupy dziewięciu zatrzymanych, w tym skarżącego, z komisariatu policji do aresztu śledczego. Do transportu dostępny był więzienny furgon marki Gazela. Pojazd był przeznaczony do przewozu maksymalnie siedmiu więźniów, jednak major policji V., który odpowiadał za transport, podjął decyzję o zabraniu wszystkich dziewięciu więźniów jednocześnie w celu oszczędności paliwa. Załogę furgonu stanowiło czterech funkcjonariuszy. Kierowca G. i major V. siedzieli z przodu, a funkcjonariusze K. i D. podróżowali w tylnej części kabiny, obok cel dla więźniów. Pięciu więźniów umieszczono w dużej celi w furgonie, a trzech w celach jednoosobowych. Ponieważ skarżący był byłym funkcjonariuszem służb mundurowych, przepisy dotyczące transportu wymagały, aby został odseparowany od pozostałych zatrzymanych. Ponieważ nie było dostępnych innych cel jednoosobowych, pozwolono mu jechać z tyłu razem z funkcjonariuszami K. i D. W połowie drogi do celu więźniowie Sa., Ma. i Mu. wybili drzwi dużej celi i zaatakowali funkcjonariuszy konwoju. Więzień Mu. obezwładnił funkcjonariusza D. i przejął jego kaburę z pistoletem. Wywiązała się walka o broń, w trakcie której Mu. strzelił w podłogę. Więzień Sa. chwycił funkcjonariusza D. od tyłu, a padł drugi strzał. Tymczasem funkcjonariusz K. odepchnął więźnia Ma. na bok, dobył broni i kazał wszystkim stać w miejscu, grożąc, że strzeli. Więźniowie Sa. i Mu. nadal walczyli z funkcjonariuszem D. o broń. Funkcjonariusz K. strzelił do Sa. i trafił go. Major V. pobiegł do tyłu furgonu i otworzył drzwi. Padły kolejne strzały. W końcu więzień Mu. wypuścił broń i wyrzucił ją z furgonu. W pewnym momencie kula rykoszetowała, raniąc skarżącego w lewą goleń. Skarżącego przewieziono do lokalnego szpitala wojskowego, gdzie na jego ranną nogę założono gips. Następnego dnia został wypisany i przewieziony do szpitala więziennego. W grudniu 2013 r. skarżący złożył skargę do prokuratora, w której podał, że odniósł obrażenia w wyniku rażąco niedbałych działań funkcjonariuszy konwoju, którzy naruszyli przepisy dotyczące transportu. 9 stycznia 2014 r. śledczy z Baszkirskiego Regionalnego Oddziału Komitetu Śledczego odmówił wszczęcia postępowania karnego. Uznał, że decyzja o przewiezieniu dwóch więźniów ponad przepustowość furgonu nie wykazuje oznak rażącej niedbałości, a nieumieszczenie skarżącego w celi było podyktowane „względami oszczędności budżetowej i oszczędzaniem pieniędzy przeznaczonych na zakup paliwa”. 4 grudnia 2014 r. zastępca prokuratora rejonu kirowskiego w Ufie oddalił skargę skarżącego na decyzję śledczego. 30 kwietnia 2015 r. Sąd Rejonowy w rejonie kirowskim w Ufie uznał decyzję śledczego za legalną, stwierdzając, że wydanie takiej decyzji mieściło się w jego kompetencjach, a decyzja nie zawierała wad formalnych. 20 lipca 2015 r. Sąd Najwyższy Republiki Baszkortostanu oddalił apelację od wyroku sądu rejonowego. 14 września 2015 r. pełniący obowiązki szefa regionalnego oddziału Komitetu Śledczego zarządził dodatkowe „sprawdzenie wstępne” w celu ustalenia, czy doszło do popełnienia przestępstwa niedbalstwa skutkującego ciężkim uszkodzeniem ciała. Dziesięć dni później śledczy odmówił wszczęcia postępowania karnego: „... nie jest możliwe z całą pewnością ustalenie, czy kula, która trafiła [skarżącego], została wystrzelona z pistoletu funkcjonariusza V., czy też z [pistoletu] funkcjonariusza D., gdy znajdował się on w posiadaniu więźnia Mu. Ponadto, na mocy Artykułu [41] Kodeksu Karnego, wyrządzenie szkody interesom chronionym przez prawo karne nie stanowi przestępstwa, jeżeli czyn wyrządzający taką szkodę był oparty na uzasadnionej ocenie ryzyka i dążył do osiągnięcia celu społecznie użytecznego, takiego jak zapobieżenie próbie ucieczki w niniejszej sprawie.” 8 lutego 2016 r. zastępca szefa regionalnego oddziału utrzymał w mocy decyzję śledczego o odmowie wszczęcia postępowania karnego. 5 maja 2016 r. nadzorujący zastępca prokuratora Republiki Baszkortostanu uchylił decyzję i zarządził przeprowadzenie oceny sądowo-medycznej obrażeń skarżącego. 6 czerwca 2016 r. śledczy z Centralnego Wydziału Śledczego w Ufie ponownie odmówił wszczęcia postępowania karnego, zauważając, że nie udało się odnaleźć dokumentacji medycznej skarżącego. Została ona wysłana do zakładu, w którym skarżący odbywał karę, a ten zakład nie odpowiedział na prośbę śledczego o przesłanie kopii. W toczącym się równolegle postępowaniu karnym, 22 grudnia 2014 r. Sąd Rejonowy Ordżonikidzewski w Ufie uznał więźniów Mu. i Sa. za winnych usiłowania ucieczki z więzienia i skazał każdego z nich na pięć lat pozbawienia wolności. Funkcjonariusze konwoju K., D. i V. otrzymali w tych postępowaniach status pokrzywdzonych. Skarżący zeznawał jako świadek.


Skarżący urodził się w 1981 roku i mieszka w okręgu Ventspils. 6 grudnia 2001 r. skarżący został skazany za porwanie, zabójstwo ze szczególnym okrucieństwem oraz wymuszenie rozbójnicze na karę dwudziestu lat pozbawienia wolności. Wyrok ten został podtrzymany na dwóch poziomach odwoławczych i stał się prawomocny w 2002 roku. Zgodnie z art. 504 ust. 1 Kodeksu wykonywania kar (Latvijas Sodu izpildes kodekss), skarżący został umieszczony na najwyższym poziomie bezpieczeństwa w zakładzie karnym typu zamkniętego. W nieokreślonym terminie skarżący został przeniesiony na średni poziom bezpieczeństwa w tym zakładzie karnym typu zamkniętego. Zdaniem skarżącego, w 2008 roku uświadomił sobie, że istnieje różnica w traktowaniu odpowiednio mężczyzn i kobiet w zakresie wykonywania kary pozbawienia wolności. Mężczyźni skazani za poważne przestępstwa rozpoczynali odbywanie kary w zakładach karnych typu zamkniętego, podczas gdy kobiety skazane za te same przestępstwa rozpoczynały odbywanie kary w zakładach karnych typu półotwartego. Ponieważ skarżący uznał, że miało to zauważalny wpływ na ograniczenia różnych praw więźniów, złożył skargi dotyczące tej kwestii do kilku instytucji państwowych. 30 września 2008 r. skarżący został poinformowany o śmierci swojego ojca. 2 października 2008 r. zwrócił się z prośbą o pozwolenie na opuszczenie zakładu karnego w celu udziału w pogrzebie ojca. Tego samego dnia dyrektor zakładu karnego odpowiedział, że nie ma uprawnień do wyrażenia zgody na ten wniosek, ponieważ skarżący odbywa karę na średnim poziomie bezpieczeństwa w zakładzie karnym typu zamkniętego. Zgodnie z Kodeksem wykonywania kar tylko więźniowie odbywający karę na średnim lub minimalnym poziomie bezpieczeństwa w zakładach karnych typu półotwartego byli uprawnieni do takiej przepustki. W latach 2012–2015 skarżący otrzymywał jeden dzień przepustki rocznie. Z akt sprawy nie wynikają informacje o typie zakładu karnego i poziomie bezpieczeństwa, w którym skarżący odbywał karę w tym czasie. 11 września 2015 r. skarżący został warunkowo zwolniony. 1 lipca 2008 r. Ministerstwo Sprawiedliwości rozpatrzyło skargę skarżącego dotyczącą różnic w traktowaniu skazanych mężczyzn i kobiet. Powołało się na art. 504 ust. 1 i art. 505 ust. 1 Kodeksu wykonywania kar i stwierdziło, że ustawodawca zdecydował się na stworzenie odrębnych ram prawnych w zakresie wykonywania kary dla mężczyzn i kobiet. Ministerstwo Sprawiedliwości wniosło, że nie doszło do dyskryminacji ze względu na płeć, ponieważ prawa zarówno mężczyzn, jak i kobiet były ograniczone, a obie płci pozbawione były wolności. 25 października 2010 r. Rzecznik Praw Obywatelskich zakończył rozpatrywanie skargi skarżącego dotyczącej odmowy pozwolenia na udział w pogrzebie ojca. Stwierdził, że w zakładach karnych typu zamkniętego osadzani są mężczyźni skazani na pozbawienie wolności za popełnienie poważnych lub szczególnie poważnych przestępstw, a także skazani przeniesieni z zakładów karnych typu półotwartego za ciężkie lub systematyczne naruszanie reżimu, w którym byli przetrzymywani. W zakładach karnych typu zamkniętego skazani podlegali zaostrzonemu bezpieczeństwu i maksymalnemu nadzorowi. Z tego wynikało, że osoby umieszczone w tych zakładach były szczególnie niebezpieczne dla społeczeństwa. W związku z tym ograniczenie nałożone na skarżącego było proporcjonalne i konieczne w społeczeństwie demokratycznym. 9 lipca 2008 r. skarżący wniósł skargę konstytucyjną, argumentując, że art. 504 ust. 1 Kodeksu wykonywania kar jest dyskryminujący ze względu na płeć i narusza art. 91 Konstytucji. Ponieważ kobiety skazane za te same przestępstwa rozpoczynały odbywanie kary w zakładach karnych typu półotwartego, przysługiwało im więcej i dłuższych wizyt, więcej rozmów telefonicznych oraz mogły szybciej przejść do łagodniejszych poziomów bezpieczeństwa. Ponadto kobiety mogły otrzymać przepustkę z zakładu karnego do siedmiu dni rocznie, podczas gdy mężczyznom takie prawo nie przysługiwało. 29 lipca 2008 r. Trybunał Konstytucyjny, powołując się na art. 20 ust. 6 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, odmówił wszczęcia postępowania. Stwierdził, że uzasadnienie prawne zawarte w skardze było oczywiście niewystarczające dla uwzględnienia powództwa (acīmredzami nepietiekams prasījuma apmierināšanai). W szczególności skarżący nie określił, dlaczego różnica w traktowaniu mężczyzn i kobiet nie byłaby dopuszczalna. 7 sierpnia 2008 r. skarżący wniósł drugą skargę konstytucyjną, dodając, że mężczyźni i kobiety skazani za poważne i szczególnie poważne przestępstwa znaleźli się w tej samej sytuacji, ponieważ oboje byli więzieni. Mimo to, mimo zakazu dyskryminacji wymagającego równego traktowania mężczyzn i kobiet, ich prawa były ograniczane w różnym stopniu. Skarżący wskazał również, że w kontekście dyskryminacji ciężar dowodu został przeniesiony – mianowicie, po wykazaniu przez osobę różnicy w traktowaniu, na pozwanym spoczywał obowiązek wykazania, że ta różnica nie stanowiła dyskryminacji. 5 września 2008 r. Trybunał Konstytucyjny ponownie odmówił wszczęcia postępowania. W odniesieniu do pierwszego zdania art. 91 Konstytucji, które dotyczy zasady równości, Trybunał Konstytucyjny wskazał, że należy zbadać następujące kryteria – istnienie grup porównywalnych, różnicę w traktowaniu między tymi grupami oraz brak obiektywnego i rozsądnego uzasadnienia dla tej różnicy w traktowaniu. Ponieważ uzasadnienie prawne przedstawione przez skarżącego opierało się na założeniu, że mężczyźni i kobiety, którzy popełnili podobnie ciężkie przestępstwa, znajdują się w sytuacjach porównywalnych, Trybunał Konstytucyjny uznał to uzasadnienie za oczywiście niewystarczające do uwzględnienia skargi. W odniesieniu do zakazu dyskryminacji zawartego w drugim zdaniu art. 91 Konstytucji, Trybunał Konstytucyjny wskazał, że skarżący nie określił prawa człowieka, w powiązaniu z którym wniesiono skargę o dyskryminację. W związku z tym, w odniesieniu do tej części wniosku, nie przedstawiono uzasadnienia prawnego (nav sniegts juridiskais pamatojums) i nie spełniono wymogów formalnych skargi konstytucyjnej. W zakresie istotnym dla sprawy Trybunał Konstytucyjny powołał się na art. 20 ust. 5 pkt 3 i art. 20 ust. 6 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. W trzeciej skardze konstytucyjnej z 20 października 2008 r. skarżący dodał, że 2 października 2008 r. odmówiono mu pozwolenia na opuszczenie zakładu karnego w celu udziału w pogrzebie ojca. W ten sposób został poddany dyskryminacji ze względu na płeć, ponieważ kobiety w jego sytuacji mogłyby wziąć udział w pogrzebie. Na poparcie swojej skargi dotyczącej dyskryminacji skarżący powołał się na prawo do życia prywatnego, prawo do życia rodzinnego i wolność wypowiedzi. 21 listopada 2008 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił wszczęcia postępowania, powołując się na art. 20 ust. 6 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. Stwierdził, że wniosek nie zawierał uzasadnienia, dlaczego mężczyźni i kobiety skazani za poważne i szczególnie poważne przestępstwa i skazani na więzienie musieliby być poddani tym samym regułom wykonywania kary – mianowicie, w jaki sposób mężczyźni i kobiety znajdują się w sytuacjach porównywalnych. Z tych powodów uzasadnienie prawne zawarte w skardze konstytucyjnej uznano za oczywiście niewystarczające do uwzględnienia skargi.


Skarżący urodził się w 1980 roku i mieszka w Vrbovecu. 16 lipca i 30 sierpnia 2013 r. skarżący został oskarżony przed Sądem Rejonowym w Ivanić-Grad (Općinski sud u Ivanić-Gradu – dalej „Sąd Rejonowy”) o wypowiadanie poważnych gróźb pod adresem swoich sąsiadów. W następstwie opinii biegłego dotyczącej stanu psychicznego skarżącego w momencie popełnienia przypisywanych mu czynów, 2 stycznia 2014 r. właściwa Prokuratura zmieniła akty oskarżenia, argumentując, że dopuścił się czynów w stanie niepoczytalności spowodowanej paranoiczną schizofrenią, na którą chorował od kilku lat. Wniosła również o umieszczenie go w szpitalu psychiatrycznym zgodnie z ustawą o ochronie osób z zaburzeniami psychicznymi. Tymczasem, 26 listopada 2013 r. Sąd Rejonowy zarządził tymczasowe aresztowanie skarżącego z powodu obawy, że może ponownie popełnić przestępstwo. Został aresztowany 30 listopada 2013 r., a 2 grudnia 2013 r. umieszczono go w szpitalu więziennym w Zagrzebiu w celu leczenia. W toku postępowania jego tymczasowe aresztowanie było przedłużane kilka razy. Skarżący zaskarżył postanowienia o jego aresztowaniu do Sądu Okręgowego w Velikiej Goricy (Županijski sud u Velikoj Gorici), który 12 grudnia 2013 r. i 13 stycznia 2014 r. oddalił jego odwołania jako bezzasadne. Sędzia LJ.B. wziął udział w tych decyzjach jako członek składu odwoławczego Sądu Okręgowego w Velikiej Goricy. 14 stycznia 2014 r. Sąd Rejonowy uznał, że skarżący dopuścił się czynu wypowiadania poważnych gróźb pod adresem swoich sąsiadów w stanie niepoczytalności i że stanowi on zagrożenie dla innych. Na tej podstawie sąd zarządził jego internowanie w zakładzie psychiatrycznym zgodnie z ustawą o ochronie osób z zaburzeniami psychicznymi. Sąd zdecydował również, że pozostanie on w areszcie do czasu uprawomocnienia się wyroku. Skarżący zaskarżył wyrok pierwszej instancji, wnosząc apelację do Sądu Okręgowego w Velikiej Goricy. Zaskarżył również decyzję o dalszym aresztowaniu go do czasu uprawomocnienia się wyroku. 23 stycznia 2014 r. Sąd Okręgowy w Velikiej Goricy oddalił odwołanie skarżącego od decyzji o jego aresztowaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku. Sędzia LJ.B. wziął udział w tej decyzji jako członek trzyosobowego składu sędziowskiego. 3 marca 2014 r. trzyosobowy skład Sądu Okręgowego w Velikiej Goricy, w którym zasiadał sędzia LJ.B., oddalił apelację skarżącego od wyroku pierwszej instancji Sądu Rejonowego, który tym samym stał się prawomocny. Skarżący zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego w Velikiej Goricy, składając wniosek o nadzwyczajne sprawdzenie prawomocnego wyroku do Sądu Najwyższego (Vrhovni sud Republike Hrvatske) oraz skargę konstytucyjną do Trybunału Konstytucyjnego (Ustavni sud Republike Hrvatske). W szczególności zarzucił brak bezstronności ze strony Sądu Okręgowego w Velikiej Goricy, biorąc pod uwagę wcześniejszy udział sędziego LJ.B. w jego sprawie. 4 czerwca 2014 r. Sąd Najwyższy oddalił wniosek skarżącego o nadzwyczajne sprawdzenie wyroku, uznając, że nie ma powodu, by kwestionować bezstronność sędziego LJ.B. 20 maja 2015 r. Trybunał Konstytucyjny potwierdził te ustalenia i oddalił skargę konstytucyjną skarżącego jako bezzasadną. Po uprawomocnieniu się wyroku sądu karnego, 19 marca 2014 r. akta zostały przekazane do Sądu Okręgowego w Zagrzebiu (dalej „Sąd Okręgowy”) jako sądu właściwego do rozpoznania sprawy przymusowego umieszczenia skarżącego w szpitalu psychiatrycznym na mocy ustawy o ochronie osób z zaburzeniami psychicznymi (patrz punkty 34 i 36 poniżej). W aktach znajdowały się również pisma złożone przez F.Ž., pełnomocnika skarżącego w postępowaniu karnym. W tym czasie skarżący był nadal przetrzymywany w szpitalu więziennym (patrz punkt 8 powyżej). Tego samego dnia Sąd Okręgowy wszczął postępowanie w sprawie umieszczenia skarżącego w szpitalu psychiatrycznym. W postanowieniu o wszczęciu postępowania sąd zaznaczył, że skarżącego reprezentuje adwokat z urzędu, R.T. 21 marca 2014 r. Sąd Okręgowy stwierdził, że skarżący nie ustanowił pełnomocnika do reprezentowania go w postępowaniu i, ponieważ udział pełnomocnika był obowiązkowy, wyznaczył mu adwokata z urzędu, T.Ž. 10 kwietnia 2014 r. skierował skarżącego do Szpitala Psychiatrycznego w Vrapče (dalej „szpital”) na okres sześciu miesięcy, począwszy od 3 maja 2014 r. 28 lipca 2014 r. szpital zwrócił się do Sądu Okręgowego z wnioskiem o przedłużenie przymusowego pobytu skarżącego w szpitalu psychiatrycznym, argumentując, że leczenie zaczęło przynosić pozytywne rezultaty, ale było zbyt krótkie, dlatego potrzebne jest dalsze leczenie. Po otrzymaniu wniosku Sąd Okręgowy wszczął postępowanie w sprawie dalszego przymusowego umieszczenia skarżącego w szpitalu i wyznaczył adwokata z urzędu T.Ž. do reprezentowania go w postępowaniu. 30 lipca 2014 r. sędzia prowadzący postępowanie odwiedził skarżącego w szpitalu. Zgodnie z notatką z wizyty, było możliwe nawiązanie komunikacji ze skarżącym, angażował się on w zajęcia terapeutyczne, jego matka go odwiedzała, a on wyraził chęć uzyskania możliwości okazjonalnego korzystania z przepustek terapeutycznych ze szpitala. Notatka wskazywała również, że T.Ž. była obecna na spotkaniu. Nie ma żadnych wskazań, aby zadawała jakiekolwiek pytania lub w inny sposób zwracała się do skarżącego lub sędziego podczas spotkania. 7 sierpnia 2014 r. Sąd Okręgowy zlecił sporządzenie opinii biegłemu S.H., psychiatrze z innego szpitala psychiatrycznego niż ten, w którym przebywał skarżący, dotyczącej możliwości udzielenia skarżącemu przepustki terapeutycznej. S.H. był zdania, że można udzielić krótkoterminowej przepustki terapeutycznej ze szpitala. 20 sierpnia 2014 r. F.Ž., adwokat, który reprezentował skarżącego w postępowaniu karnym przed Sądem Rejonowym, zwrócił się do szpitala z wnioskiem o informacje dotyczące leczenia skarżącego. Podkreślił, że wszystkie jego poprzednie próby kontaktu ze szpitalem okazały się bezskuteczne. Poprosił szpital o rozważenie możliwości zwolnienia skarżącego, ponieważ jego rodzice aktywnie angażowali się w znalezienie mu pracy. Wydaje się, że ten list dotarł do Sądu Okręgowego dopiero 18 grudnia 2014 r. Tymczasem, 27 sierpnia 2014 r. Sąd Okręgowy przeprowadził rozprawę, w której wzięli udział przedstawiciele szpitala i Prokuratury, a także adwokat z urzędu skarżącego, T.Ž. Obecni na rozprawie zgodzili się, że skarżącemu należy udzielić krótkoterminowej przepustki terapeutycznej. Przedstawiciel szpitala powtórzył wniosek o dalsze przymusowe leczenie psychiatryczne skarżącego (patrz punkt 21 powyżej), a sędzia prowadzący postępowanie odczytała notatkę ze swojej wizyty u skarżącego (patrz punkt 23 powyżej). Przedstawiciel Prokuratury wyraził zgodę na wniosek. Adwokat z urzędu T.Ž. również wyraził zgodę na wniosek i nie zgłosił na rozprawie żadnych innych wniosków. Tego samego dnia Sąd Okręgowy zarządził przymusowe hospitalizowanie skarżącego na kolejny okres jednego roku. Powołał się na spotkanie sędziego ze skarżącym (patrz punkt 23 powyżej) i zaznaczył, że ani przedstawiciel Prokuratury, ani adwokat z urzędu skarżącego nie sprzeciwili się wnioskowi szpitala. Jednocześnie Sąd Okręgowy udzielił skarżącemu przepustki terapeutycznej na okres od 28 do 31 sierpnia 2014 r. Ojciec skarżącego, w imieniu syna, zaskarżył decyzję o dalszym przymusowym hospitalizowaniu syna przed trzyosobowym składem Sądu Okręgowego. Twierdził, że rodzina skarżącego nigdy nie została poinformowana o przedłużeniu jego pobytu w szpitalu psychiatrycznym i dowiedziała się o jego dalszym internowaniu przypadkowo dopiero po zapoznaniu się z aktami sprawy w Sądzie Okręgowym. Ojciec skarżącego skarżył się również na nieskuteczną reprezentację prawną w postępowaniu. 19 grudnia 2014 r. trzyosobowy skład Sądu Okręgowego w Zagrzebiu oddalił odwołanie jako bezzasadne, uznając, że adwokat został prawidłowo wyznaczony do reprezentowania skarżącego w postępowaniu dotyczącym jego przymusowego hospitalizowania. Następnie ojciec skarżącego wniósł skargę konstytucyjną do Trybunału Konstytucyjnego, argumentując, że adwokat z urzędu wyznaczony dla jego syna w postępowaniu przed Sądem Okręgowym działał jako przedłużenie ram instytucji, a nie jako prawnik chroniący jego interesy. 3 czerwca 2015 r. Trybunał Konstytucyjny oddalił skargę konstytucyjną, popierając uzasadnienie trzyosobowego składu Sądu Okręgowego. Tymczasem, 22 maja 2015 r. skarżący, za pośrednictwem swojego wybranego pełnomocnika F.Ž., poprosił o zwolnienie ze szpitala. 24 sierpnia 2015 r., po dalszym zbadaniu sytuacji skarżącego, Sąd Okręgowy zarządził warunkowe zwolnienie skarżącego ze szpitala.


Skarżąca urodziła się w 1934 roku i mieszka w Bogdanach. 26 stycznia 2004 r. skarżąca uzyskała od państwa akt własności działki rolnej (oficjalny tytuł z rejestru gruntów) na podstawie dekretu wydanego przez lokalną administrację w Warwince 22 grudnia 2003 r. Było to równoznaczne z oficjalną rejestracją jej tytułu własności ziemi zgodnie z procedurami krajowymi. W tamtym momencie skarżąca nie złożyła wniosku o wytyczenie granic działki i nie uprawiała ziemi. 26 lipca 2004 r. lokalna administracja zawarła umowę dzierżawy z prywatną spółką B., na mocy której spółka dzierżawiłaby ziemię skarżącej i płaciła czynsz lokalnej administracji. Skarżąca nie została poinformowana o tej umowie. O umowie dzierżawy dowiedziała się dopiero we wrześniu 2004 r., po tym jak prywatna spółka B. wysiała ziarna na ziemi. 4 października 2004 r. skarżąca zwróciła się do lokalnej administracji z prośbą o pozwolenie na wytyczenie granic swojej ziemi. W związku z tym, 19 października 2004 r., lokalna administracja zarządziła rozwiązanie umowy dzierżawy ze spółką B. i upoważniła skarżącą do przeprowadzenia prac mających na celu wytyczenie granic jej ziemi. W lipcu 2005 r. spółka zebrała swoje plony z ziemi skarżącej. 25 lipca 2005 r. wprowadzono zmiany do umowy dzierżawy z 26 lipca 2004 r., wyłączając działkę skarżącej z listy dzierżawionych gruntów. Od tego czasu ziemia skarżącej przestała być przedmiotem dzierżawy, a spółka B. nie korzystała z niej od tamtej pory. W tym samym miesiącu wytyczono granice ziemi skarżącej. 20 stycznia 2006 r. skarżąca wniosła powództwo cywilne do sądów krajowych przeciwko lokalnej administracji i spółce B. Twierdząc, że umowa dzierżawy z 26 lipca 2004 r. naruszyła jej prawa własności i powinna zostać uznana za nieważną, domagała się odszkodowania za korzystanie z ziemi przez spółkę B. Argumentowała, że kwota odszkodowania, która ma jej zostać wypłacona, powinna odpowiadać wartości plonów zebranych z jej ziemi. 2 czerwca 2006 r. Sąd Rejonowy w Warwie obwodu czernihowskiego uwzględnił powództwo skarżącej. W szczególności sąd stwierdził, że gdy skarżąca otrzymała tytuł własności do działki będącej przedmiotem sprawy, lokalna administracja nie powinna była zawierać żadnej umowy dotyczącej tej ziemi z innymi stronami. Co do granic, sąd stwierdził, że lokalna administracja bezprawnie uzależniła ich wytyczenie od istnienia praw własności skarżącej. Sąd zauważył również, że mimo faktu, że granice nie zostały wytyczone, lokalna administracja powinna była dowiedzieć się o tytule własności skarżącej do działki z rejestru gruntów i lokalnych planów zagospodarowania. Sąd dodał, że po złożeniu wniosku 4 października 2004 r. o wytyczenie granic działki, skarżąca próbowała przyspieszyć proces, zwracając się do lokalnej administracji i innych organów, jednak bezskutecznie. Sąd uznał, że umowa dzierżawy z 26 lipca 2004 r. naruszyła prawa własności skarżącej i miała zostać uznana za nieważną. Sąd orzekł również, że zgodnie z prawem krajowym skarżąca przysługuje odszkodowanie za korzystanie z jej mienia równe wartości plonów zebranych z jej ziemi (29 210 ukraińskich hrywien (UAH); 4493 euro (EUR) w czasie rozpatrywania sprawy). Zdaniem sądu odszkodowanie powinno zostać wypłacone skarżącej zarówno przez lokalną administrację, jak i przez spółkę B., ponieważ ponosiły one solidarną odpowiedzialność za nieuprawnione korzystanie z ziemi skarżącej. Lokalna administracja odwołała się. 12 września 2006 r. Sąd Okręgowy w Czernihowie uchylił powyższy wyrok. Sąd zauważył, że korzystanie z ziemi skarżącej przez spółkę B. było legalne, ponieważ opierało się na umowie dzierżawy. Sąd podkreślił dalej, że na mocy art. 125 Kodeksu Gruntowego Ukrainy prawo właściciela działki do jej użytkowania powstaje dopiero po wytyczeniu jej granic i po otrzymaniu przez właściciela dokumentu potwierdzającego to prawo. Sąd odwoławczy uznał, że skarżącej nie przysługuje odszkodowanie, ponieważ granice jej ziemi zostały wytyczone dopiero w lipcu 2005 r.; skoro nie mogła korzystać z ziemi przed tą datą, nie może rościć sobie prawa do zebranych plonów. Skarżąca wniosła skargę kasacyjną. 4 stycznia 2007 r. Sąd Najwyższy Ukrainy odmówił zbadania meritum skargi kasacyjnej skarżącej, uznając, że jest ona bezzasadna. W nieokreślonym terminie skarżąca wniosła kolejne powództwo cywilne przeciwko spółce B., dochodząc wartości ziemi, z której korzystała B., a także opłat za dzierżawę za korzystanie z jej ziemi. 7 czerwca 2006 r. Sąd Rejonowy w Warwie obwodu czernihowskiego pozostawił to powództwo bez rozpoznania z powodu postawy skarżącej, powołując się na fakt, że nieobecna była na rozprawach w swojej sprawie wielokrotnie bez uzasadnionego powodu.


Skarżący urodził się w 1968 roku i był przetrzymywany w LPU-3 w Czelabińsku. 14 listopada 2003 r. Sąd Miejski w Sankt Petersburgu uznał skarżącego za winnego zabójstwa ze szczególnym okrucieństwem oraz nielegalnego posiadania broni palnej i skazał go na dwadzieścia jeden lat pozbawienia wolności. 1 listopada 2004 r. wyrok został utrzymany w mocy na skutek odwołania. 28 września 2007 r. skarżący trafił do szpitalnego zakładu karnego nr LPU-3 w Czelabińsku, gdzie przebywał do 30 października 2007 r. 2 października 2007 r. skarżącemu nakazano opuścić celę. Wszedł na korytarz, odwrócił się twarzą do ściany i przyjął pozycję rozpostartą, opierając się o ścianę. Po odmowie rozebrania się do naga w celu przeszukania osobistego, został natychmiast poddany biciu. Strażnik wielokrotnie uderzył go w pośladki gumową pałką. W tym samym czasie inny strażnik zaczął kopać i uderzać skarżącego w plecy i głowę. Próbując chronić się przed poważniejszymi obrażeniami, skarżący obrócił się i stanął twarzą do napastników. Podniósł rękę i nieumyślnie uderzył w twarz strażnika. Bicie nasiliło się, a skarżącego przewrócono na podłogę. Strażnicy kontynuowali kopanie i uderzanie go pięściami oraz pałkami. Skarżący stracił przytomność. Strażnik szarpnął go z powrotem do celi, a skarżącego pozostawiono tam na podłodze. Tego samego dnia skarżącego zbadał lekarz więzienny. Lekarz stwierdził zasinienia na jego pośladkach i odnotował je w dokumentacji medycznej skarżącego w następujący sposób:
„Zaczerwienienie skóry obu pośladków, ślady urazu tępym przedmiotem, niebieskie zasinienia. Umiarkowany ból przy badaniu dotykowym”. 5 października 2007 r. wszczęto postępowanie karne przeciwko skarżącemu z podejrzeniem napaści na strażnika i zakłócenia porządku w zakładzie karnym. Stanowisko prokuratury brzmiało, że 2 października 2007 r. skarżący odmówił poddania się przeszukaniu osobistemu i machał rękami, aby uniemożliwić przeszukanie. Strażnik B. ostrzegł skarżącego o zamiarze użycia siły w przypadku niewykonania rozkazu. W odpowiedzi skarżący uderzył innego strażnika, pana L., w twarz, rozcinając mu wargę. 2 września 2008 r. Sąd Obwodowy w Czelabińsku na podstawie wyroku ławy przysięgłych uniewinnił skarżącego. Ustaliwszy, że uderzył strażnika L. raz i rozciął mu wargę, ława przysięgłych uznała jednak, że skarżący wyrządził obrażenia w próbie obrony własnej. Odpowiednia część wyroku brzmiała następująco:
„Ława przysięgłych ustaliła w wyroku, że dwa obrażenia dolnej wargi pana L. zostały spowodowane przez [skarżącego] pojedynczym ciosem w twarz pana L. [Skarżący] odmówił rozebrania się do naga i oddania ubrania do kontroli oraz poprosił o kopię decyzji dyrektora lub zastępcy dyrektora zakładu zezwalającej na pełne przeszukanie osobiste. [Skarżący], który stał twarzą do ściany, został następnie kopany i bity, oraz uderzany gumowymi pałkami wielokrotnie, co najmniej dziesięć razy, w różne części ciała, głowę [i] kończyny. [Bicie] było accompanied by verbal assaults (towarzyszyły mu ataki słowne). W celu zapobieżenia dalszemu biciu i obrony siebie, [skarżący], podczas upadania, obrócił się i wykonał niecelowany zamach w kierunku osób, które nadal go biły.” 18 listopada 2008 r. Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej utrzymał wyrok w mocy na skutek odwołania. Po uprawomocnieniu się uniewinnienia skarżący złożył skargę do prokuratury obwodu czelabińskiego, przedstawiając swoją wersję wydarzeń z 2 października 2007 r. i skarżąc się na nieludzkie traktowanie. 28 stycznia 2009 r. wydział śledczy rejonu Metalłurgiczeskij w Czelabińsku wszczął śledztwo karne w sprawie wydarzeń z 2 października 2007 r. pod zarzutem nadużycia władzy z użyciem przemocy. Śledczy przesłuchali skarżącego wraz z czternastoma świadkami i przeprowadzili trzy konfrontacje. 28 września 2009 r. śledztwo zostało umorzone z powodu niemożności ustalenia domniemanych sprawców. 18 listopada 2009 r. śledztwo zostało wznowione. 22 grudnia 2009 r. postępowanie karne przeciwko strażnikom więziennym zostało umorzone, a śledztwo zawieszono z powodu niemożności ustalenia domniemanych sprawców. Śledczy przesłuchali strażników B. i L. wymienionych w wyroku uniewinniającym z 2 września 2008 r., którzy zeznali, że rzeczywiście zadali do sześciu ciosów pałką w pośladki skarżącemu, ponieważ odmówił poddania się przeszukaniu osobistemu i uderzył strażnika L. w twarz. 8 listopada 2012 r. postępowanie karne przeciwko strażnikom zostało wznowione. 19 listopada 2012 r. śledztwo zostało ponownie zawieszone z powodu niemożności ustalenia domniemanych sprawców. Śledczy przeanalizował zeznania strażników i innych świadków oraz ustalenia badania lekarskiego z 2 października 2007 r. i stwierdził, że skarżący nie stosował się do legalnych rozkazów strażników i był agresywny. W związku z tym użycie gumowych pałek było uzasadnione. Ponadto dokumentacja medyczna zawierała niejasne, ogólne opisy obrażeń skarżącego, które nie zagrażały życiu. Wreszcie, werdykt ławy przysięgłych nie zawierał żadnej oceny działań strażników ani żadnego dowodu winy strażników. 14 listopada 2013 r. prokuratura obwodu czelabińskiego uchyliła decyzję z 19 listopada 2012 r. i wznowiła śledztwo. 28 lutego 2014 r. postępowanie karne przeciwko strażnikom zostało umorzone. Śledczy stwierdził, że strażnicy nie nadużyli władzy i działali zgodnie z prawem. Pełnomocnik skarżącego zaskarżył decyzję z 28 września 2009 r., argumentując, że wyrok ławy przysięgłych z 2 września 2008 r. już zidentyfikował napastników i dlatego nie było powodu do odroczenia postępowania. 10 lutego 2011 r. Sąd Rejonowy w rejonie Metalłurgiczeskij w Czelabińsku oddalił skargę, stwierdzając następująco:
„Z akt sprawy wynika, że 28 września 2009 r. starszy śledczy wydziału śledczego, pan V., odmówił wszczęcia sprawy karnej przeciwko funkcjonariuszom [szpitala więziennego nr 3], panu M., panu B. i panowi L., którzy, jak wynika z tej decyzji, legalnie użyli siły przeciwko [skarżącemu]. Decyzja ta pozostaje w mocy.
W tych okolicznościach decyzja o odroczeniu postępowania karnego jest legalna i uzasadniona; nie ma podstaw do uznania jej za niezgodną z prawem.” 9 kwietnia 2012 r. Sąd Obwodowy w Czelabińsku uchylił tę decyzję na skutek odwołania i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. 1 czerwca 2012 r. Sąd Rejonowy w rejonie Metalłurgiczeskij w Czelabińsku orzekł o umorzeniu postępowania, ponieważ decyzja z 28 września 2008 r. została uchylona 18 listopada 2009 r.
(b) Zaskarżenie decyzji śledczego z 22 grudnia 2009 r. i innych decyzji
W nieokreślonym dniu skarżący poprosił sąd o uznanie za niezgodne z prawem decyzji śledczego z 28 września 2008 r., 11 listopada 2008 r., 22 grudnia 2009 r. oraz opinii z 12 października 2009 r. uzasadniającej zawieszenie śledztwa. Argumentował, że te decyzje wzajemnie się wykluczają i dążą do ukrycia przestępstwa strażników. 9 listopada 2012 r. Sąd Rejonowy w rejonie Metalłurgiczeskij w Czelabińsku umorzył postępowanie w sprawie powództwa skarżącego. 21 marca 2013 r. Sąd Obwodowy w Czelabińsku uchylił tę decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. 18 kwietnia 2013 r. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo skarżącego. Uznał, że decyzje z 28 września 2008 r. i 22 grudnia 2009 r. nie zawierały wystarczającego uzasadnienia, nie zawierały żadnych odniesień do werdyktu ławy przysięgłych i opierały się wyłącznie na zeznaniach strażników. Nakazał usunięcie stwierdzonych naruszeń. Skarżący wniósł powództwo cywilne przeciwko prokuraturze obwodu czelabińskiego, Skarbowi Państwa i Ministerstwu Finansów, domagając się odszkodowania za szkodę niemajątkową spowodowaną bezprawnym wszczęciem postępowania karnego. Domagał się również przeprosin od osób zaangażowanych. 10 sierpnia 2011 r. skarżący i jego adwokat poprosili sąd o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności. 11 sierpnia 2011 r. Sąd Rejonowy w rejonie Centralnym w Czelabińsku przyznał skarżącemu 15 000 rubli rosyjskich (RUB) (353 euro (EUR)) tytułem zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową i oddalił pozostałe roszczenia. Sąd Rejonowy przeprowadził rozprawę w nieobecności skarżącego. Skarżący wniósł apelację od tej decyzji. 6 lutego 2012 r. Sąd Obwodowy w Czelabińsku utrzymał w mocy decyzję z 11 sierpnia 2011 r. i oddalił apelację skarżącego. Sąd odwoławczy zauważył również, że jako więzień skarżący został należycie powiadomiony o rozprawie, ale stawił się na niej.