Wnioskodawca, pan Steingrim Wolland, urodził się w 1961 roku i mieszka w Oslo w Norwegii. Prowadził kancelarię prawniczą pod własnym nazwiskiem w Oslo do czasu zawieszenia jego prawa do wykonywania zawodu w wyniku wszczęcia w kwietniu 2009 r. postępowania upadłościowego przeciwko niemu osobiście. 9 marca 2010 r. organ ścigania (Økokrim – Krajowy Urząd ds. Śledztwa i Ścigania Przestępstw Gospodarczych i Środowiskowych) postawił wnioskodawcy zarzuty (siktelse) dotyczące pomocnictwa w oszustwie związanym ze sprzedażą dzieł sztuki (kunstbedrageri), wniosku o kredyt bankowy (lånebedrageri) oraz fałszerstwa dokumentów związanych z tym ostatnim. 10 marca 2010 r. Sąd Miejski w Oslo (tingrett), stwierdzając, że istniały uzasadnione podstawy do podejrzenia (skjellig grunn til mistanke) w odniesieniu do zarzutów, postanowił na wniosek organu ścigania upoważnić do przeprowadzenia przeszukania w lokalach wnioskodawcy, w tym w jego biurze. Wnioskodawca nie odwołał się od decyzji Sądu Miejskiego. 23 marca 2010 r. policja przebywała w lokalach wnioskodawcy – jego domu i biurze. Zgodnie z art. 205 § 3 Kodeksu postępowania karnego (patrz poniżej paragraf 37) obecna była strona trzecia – znajomy adwokat wnioskodawcy. Ponieważ istniało domniemanie, że część materiałów będzie objęta ustawową tajemnicą adwokacką wnioskodawcy jako prawnika, a tym samym wyłączona od zajęcia na mocy art. 204 § 1 (tamże), dokumenty zostały umieszczone w zapieczętowanych workach zamiast być przeszukanymi przez policję pod kątem dowodów. Policja zabrała również dysk twardy i laptopa. Strona trzecia nie miała zastrzeżeń co do sposobu postępowania policji. Zrobiono kopie lustrzane (speilkopier) dysku twardego i laptopa; dysk twardy i laptop zostały zwrócone wnioskodawcy dwa dni później. 3 maja 2010 r. w biurze organu ścigania wnioskodawca przejrzał zebrane dokumenty papierowe i wyodrębnił te, które jego zdaniem były objęte tajemnicą adwokacką. Materiał ten został przechowany oddzielnie i zapieczętowany. 5 stycznia 2011 r. organ ścigania zwrócił się do Sądu Miejskiego o zbadanie materiałów papierowych zebranych w lokalach wnioskodawcy i o udostępnienie mu do przeszukania tych dokumentów, które mogły zostać legalnie zajęte. Jeśli chodzi o kopie lustrzane, organ ścigania zaproponował, aby Sąd Miejski upoważnił pracownika działu komputerowego Økokrim do zapoznania się z materiałem. Następnie organ ścigania powróciłby do Sądu Miejskiego z wnioskiem o decyzję, czy konkretne dokumenty będą wyłączone od zajęcia z powodu tajemnicy adwokackiej. Sąd Miejski zaakceptował tę procedurę (zobacz jednak poniżej paragraf 31). Następnie organ ścigania, po konsultacjach z wnioskodawcą co do słów kluczowych (søkeord), które miały być użyte przy wyszukiwaniu dokumentów na kopiach lustrzanych, przeprowadził wyszukiwanie słów kluczowych, które dało wyniki w 2309 plikach. Pismem z 16 lutego 2011 r. adwokat wnioskodawcy kwestionował legalność tego, co określił mianem „zajęcia” („beslag”), argumentując, że nie istniały uzasadnione podstawy do podejrzenia wobec wnioskodawcy, i wnosił o uchylenie przez Sąd Miejski decyzji o „zajęciu” i nakazanie zwrotu zebranego materiału. 6 maja 2011 r. organ ścigania przekazał 2309 plików z kopii lustrzanych do Sądu Miejskiego w celu zbadania. W odpowiedzi na pismo adwokata wnioskodawcy z 16 lutego 2011 r. (patrz powyżej paragraf 12) Sąd Miejski napisał pismo z 11 maja 2011 r., wskazując, że procedura mająca zastosowanie do materiału rzekomo objętego tajemnicą adwokacką została określona przez Sąd Najwyższy (Høyesterett) w wyroku z 3 marca 2011 r., opublikowanym w Norsk Retstidende (Rt.) 2011 str. 296 (patrz poniżej paragrafy 38-39). Zgodnie z tą procedurą nie było podstaw, by Sąd Miejski mógł w tamtym czasie przeprowadzić rozprawę sądową poświęconą uchyleniu jakiegokolwiek „zajęcia” i zwrotowi materiału. Nie wydano decyzji o zajęciu – sąd w tamtym czasie wykonywał zadanie przeglądu zebranego materiału, aby zdecydować, co ma zostać udostępnione organowi ścigania do przeszukania. Sąd Miejski zasięgnie opinii stron na rozprawie przed podjęciem formalnej decyzji o udzieleniu zezwolenia na przeszukanie przez organ ścigania. Od tej decyzji przysługiwałoby odwołanie. Ponieważ załatwienie sprawy do tej pory zajęło dużo czasu, badanie przez Sąd Miejski zostanie przyspieszone. Wnioskodawca i jego adwokat nie zgadzali się z opisem procedury, jaką miał zastosować Sąd Miejski. Po dalszej wymianie korespondencji między stronami Sąd Miejski powtórzył w piśmie z 22 lipca 2011 r. – które było formalnie decyzją sądową podlegającą odwołaniu (patrz poniżej paragrafy 16-24) – że decyzja o zajęciu nie została jeszcze podjęta. Istniało domniemanie, że dokumenty i inne materiały w biurze adwokata prywatnego podlegają tajemnicy adwokackiej. W takich przypadkach sąd najpierw przeglądałby materiał, aby zbadać, co może zostać udostępnione organowi ścigania do przeszukania. Sąd Miejski poinformował również strony, że zamierza wkrótce zakończyć to zadanie, po przejrzeniu każdego dokumentu. Powtórzył również swoje niezgadzanie się z poglądem wnioskodawcy, że przed przeprowadzeniem przeglądu materiału powinien ponownie rozważyć, czy istniały uzasadnione podstawy do podejrzenia wobec niego, w przeciwnym razie badanie materiału byłoby bezprawne, i że w braku takich podstaw powinien zwrócić mu cały materiał z nienaruszonymi pieczęciami. 19 sierpnia 2011 r. wnioskodawca odwołał się od decyzji Sądu Miejskiego z 22 lipca 2011 r. o niewzględnieniu jego wniosku o uchylenie tego, co w jego ocenie stanowiło „zajęcie”, oraz o zwrot materiału. 9 listopada 2011 r. Sąd Wyższy w Borgarting (lagmannsrett) oddalił odwołanie. Sąd Wyższy, podobnie jak Sąd Miejski, powtórzył, że odpowiednia procedura dotycząca przeszukania i zajęcia materiału rzekomo podlegającego tajemnicy adwokackiej została dokładnie zbadana przez Sąd Najwyższy w orzeczeniu Rt. 2011 str. 296 (patrz powyżej paragraf 14 oraz poniżej paragrafy 38-39). Sąd Miejski był w tamtym czasie w trakcie segregowania, które dokumenty mogły być legalnie przeszukane przez organ ścigania, i nie podjęto żadnych decyzji o zajęciu. Z powyższego wynikało, w ocenie Sądu Wyższego, że wnioskodawca nie był na tym etapie postępowania uprawniony do tego, by kwestia utrzymania „zajęcia” w mocy (spørsmålet om opprettholdelse av beslaget) na mocy art. 208 była poddana kontroli (patrz poniżej paragraf 37), i nie widział on, jak jego kwestionowanie istnienia uzasadnionych podstaw do podejrzenia w jego przypadku mogłoby prowadzić do innego wyniku. Orzeczenie Sądu Najwyższego nie zawierało stwierdzeń sugerujących, że procedura powinna być inna w takich przypadkach. Sąd Wyższy nie mógł również stwierdzić, że istniały inne podstawy, nawet z uwzględnieniem art. 6, 8, 10 i 13 Konwencji, na które powoływał się wnioskodawca, sugerujące, że oskarżony ma szersze prawo do kontroli sądowej w przypadkach, w których kwestionuje podstawy podejrzenia. Sąd Wyższy zauważył również, że Kodeks postępowania karnego zawierał kilka przepisów przyznających oskarżonemu prawo do kontroli sądowej w zakresie środków przymusu podjętych w formie przeszukania i zajęcia, między innymi od decyzji sądu o przekazaniu dokumentów organom ścigania po przeczytaniu dokumentów zgodnie z art. 204 (patrz poniżej paragraf 37) – co Sąd Miejski robił w tamtym czasie – przysługiwało odwołanie. Sąd Wyższy uznał, że Konwencja nie daje wnioskodawcy żadnych praw do sądowej kontroli legalności przeszukań i zajęć ponad to, co wynikało z Kodeksu postępowania karnego. Przeszukanie zostało upoważnione przez Sąd Miejski 10 marca 2010 r., po stwierdzeniu, że istniały uzasadnione podstawy do podejrzenia wobec wnioskodawcy. Wnioskodawca nie złożył żadnych terminowych odwołań od tej decyzji, a przeszukanie zostało przeprowadzone. Z powyższego rozumowania wynikało również, że alternatywny wniosek wnioskodawcy, że powinien mieć prawo do kontroli sądowej tego, czy istnieje podstawa prawna dla „trwającego przeszukania” (om det er grunnlag for en “pågående ransaking”), nie mógł zostać uwzględniony. Było również jasne, że oskarżony nie ma na ogół prawa do kontroli sądowej powodów postawienia mu zarzutów, czy to istniały uzasadnione podstawy do podejrzenia, czy nie, niezależnie od stosowania jakichkolwiek środków przymusu. Istnienie takich powodów mogło być zbadane ponownie, ale wtedy tylko w związku z na przykład przyszłymi środkami dochodzeniowymi, gdzie były one wymagane. Przepisy Konwencji, na które powoływano się, nie mogły prowadzić do innego wyniku. Na tym tle Sąd Wyższy uznał, że procedura Sądu Miejskiego nie cierpiała na żadne usterki. Jego decyzja z 22 lipca 2011 r. była oparta na prawidłowym podejściu do obchodzenia się z materiałem zebranym w lokalach wnioskodawcy. 20 grudnia 2011 r. Komisja Odwoławcza Sądu Najwyższego (Høyesteretts ankeutvalg), której kompetencja była ograniczona do przeglądu procedury Sądu Wyższego i wykładni prawa, odrzuciła odwołanie wnioskodawcy w obu zakresach. 25 stycznia 2012 r. Sąd Miejski przeprowadził rozprawę (patrz powyżej paragraf 14) w sprawie tego, które materiały mogły zostać wysłane do organu ścigania w celu przeszukania. W aktach sądowych zarejestrowano, że sąd poinformował strony, że pożądane byłoby podjęcie decyzji tak szybko, jak to możliwe, a najlepiej w ciągu miesiąca. W decyzji z 11 maja 2012 r. orzekł, że 1264 dokumenty zebrane z nośników danych mogą zostać przekazane. Wnioskodawca zaakceptował decyzję w odniesieniu do 858 dokumentów, ale odwołał się w odniesieniu do pozostałych 406 i niektórych dokumentów papierowych. Organ ścigania również odwołał się. 4 września 2012 r. Sąd Wyższy oddalił odwołanie organu ścigania i odrzucił odwołanie wnioskodawcy, z wyjątkiem jednej kwestii dotyczącej wyciągu z konta bankowego. 26 października 2012 r. Sąd Najwyższy uchylił decyzję Sądu Wyższego w zakresie, w jakim odrzucił on odwołanie wnioskodawcy (Rt. 2012 str. 1639). Uznał w istocie, że Sąd Wyższy zastosował zbyt wąskie rozumienie tego, co stanowi pracę adwokata (egentlig advokatvirksomhet), która może powodować objęcie tajemnicą adwokacką. Podczas ponownego rozpatrzenia sprawy Sąd Wyższy 8 stycznia 2013 r. stwierdził, że trzydzieści sześć ze spornych 406 dokumentów może zostać przekazanych organowi ścigania do przeszukania. 22 maja 2013 r. Sąd Najwyższy odrzucił odwołanie wnioskodawcy od decyzji Sądu Wyższego. 11 czerwca 2012 r. wnioskodawca złożył wniosek o zwrot części materiału, w tym kopii lustrzanych. Sąd Miejski 18 września 2012 r. odmówił uwzględnienia jego wniosku w zakresie, w jakim dotyczył on kopii lustrzanych, ale uwzględnił pozostałe jego części. Wnioskodawca odwołał się od decyzji do Sądu Wyższego, który 8 stycznia 2013 r. zarządził, że kopie lustrzane mają zostać zwrócone wnioskodawcy, chyba że organ ścigania niezwłocznie (relativt omgående) zwróci się do Sądu Miejskiego o ich zbadanie. Powołał się, między innymi, na ogólny obowiązek zapewnienia postępu w dochodzeniach, co odzwierciedla art. 226 Kodeksu postępowania karnego (patrz poniżej paragraf 37). Na skutek odwołania organu ścigania Sąd Najwyższy 27 czerwca 2013 r. (Rt. 2013 str. 968) zgodził się z Sądem Wyższym, że dalsze posiadanie i przeszukiwanie kopii lustrzanych przez organ ścigania (patrz powyżej paragraf 11) było bezprawne. Kopie lustrzane powinny być, podobnie jak dokumenty papierowe, zapieczętowane i przekazane do Sądu Miejskiego bez dostępu organu ścigania do materiału na nich poprzez wyszukiwanie słów kluczowych. W przeciwieństwie do Sądu Wyższego, Sąd Najwyższy nie uznał jednak z tego powodu, że kopie muszą zostać koniecznie zwrócone wnioskodawcy. Uchylił decyzję Sądu Wyższego, aby ten sąd mógł dalej ocenić argumenty organu ścigania, że kopie powinny być zamiast tego przechowywane przez Sąd Miejski, ponieważ Sąd Wyższy nie wystarczająco rozważył tej możliwości. Organ ścigania przekazał kopie lustrzane do Sądu Miejskiego 2 września 2013 r. Gdy 20 maja 2014 r. Sąd Wyższy skontaktował się z organem ścigania, a jego decyzja dotycząca kopii lustrzanych została uchylona przez Sąd Najwyższy (patrz powyżej paragraf 31), organ ten odpowiedział, informując Sąd Wyższy o rozwoju sytuacji w sprawie karnej przeciwko wnioskodawcy (patrz poniżej paragraf 35). Oświadczył również, że zajęcie zostało uchylone 28 maja 2014 r. i wnosił o umorzenie sprawy. Materiał mógł zostać usunięty przez sąd lub nośnik danych mógł zostać przekazany wnioskodawcy. Wnioskodawca argumentował, że sprawa nie powinna być umorzona i wniósł o to, aby Sąd Wyższy zbadał merytorycznie jego wniosek o zwrot kopii lustrzanych, aby mógł uzyskać kontrolę sądową tego, czy jego prawa wynikające z Konwencji zostały naruszone. W piśmie z 25 czerwca 2014 r. Sąd Wyższy przedstawił swoje stanowisko w tej sprawie. Stwierdził, między innymi, że sprawa dotyczy wniosku wnioskodawcy o zwrot kopii lustrzanych. Ten wniosek zostałby spełniony, gdyby kopie zostały faktycznie zwrócone, co było tym, co proponował organ ścigania. To utrudniało zrozumienie, dlaczego wnioskodawca powinien mieć legitymację procesową do żądania, aby sądy badały jego wniosek. Ponadto sąd założył, że wnioskodawca może uzyskać przegląd swoich roszczeń z Konwencji w inny sposób. Sprawa w zakresie dotyczącym kopii lustrzanych została ostatecznie umorzona 22 sierpnia 2014 r. Brak informacji o tym, by wnioskodawca odwołał się od tej decyzji. 10 stycznia 2013 r. Sąd Miejski uniewinnił wnioskodawcę od zarzutu uzyskania kredytu poprzez oszustwo (lånebedrageri) (patrz powyżej paragraf 6). 12 czerwca 2013 r. Sąd Wyższy skazał go za wykazanie w tym zakresie rażącego niedbalstwa. Wyrok ten stał się prawomocny, gdy Komisja Odwoławcza Sądu Najwyższego odmówiła zgody na odwołanie 18 października 2013 r. Zarzuty dotyczące fałszerstwa dokumentów (tamże) zostały umorzone 11 lutego 2013 r. Część zarzutów dotyczących pomocnictwa w oszustwie artystycznym (kunstbedrageri) (tamże) została umorzona 16 lutego 2011 r., a pozostałe 21 sierpnia 2013 r.


Skarżący są obywatelami rosyjskimi. Byli właścicielami mieszkań w Moskwie. Władze miejskie odzyskały mieszkania, a prawo własności skarżących do przedmiotowych nieruchomości zostało unieważnione. W 1977 roku szereg mieszkań w budynku mieszkalnym przy ul. Czurupy 15-3 w Moskwie zostało przydzielonych przez miasto Moskwa Ministerstwu Łączności. Mieszkania były wykorzystywane jako tymczasowe zakwaterowanie dla zagranicznych specjalistów oddelegowanych do Ministerstwa. W 1991 roku mieszkania zostały przeniesione na Otwartą Spółkę Akcyjną Rostelekom, następcę prawnego Ministerstwa. 18 lutego 2009 r. mieszkania zostały przeniesione z Rostelekomu do miasta Moskwy. Wydaje się, że mieszkania pozostawały puste. W latach 2008–2009 grupa osób, w tym policjant, prawnik, notariusz i kilku pracowników Rostelekomu, sfałszowała dokumenty dotyczące trzech mieszkań przy ul. Czurupy 15-3 w Moskwie, wskazując, że mieszkania te były własnością osób prywatnych i, po ich śmierci, zostały odziedziczone przez ich „spadkobierców”. Odpowiednie akty własności zostały sfałszowane przez notariusza K., a następnie zarejestrowane przez Miejski Wydział Rejestracji. Następnie „spadkobiercy” sprzedali mieszkania osobom prywatnym. W późniejszym czasie mieszkania zostały kupione przez skarżących. Każda transakcja dotycząca mieszkań została przeanalizowana i zatwierdzona przez Miejski Wydział Rejestracji. 8 sierpnia 2012 r. wszczęto śledztwo karne w sprawie utraty przez miasto tytułu prawnego do mieszkań. 7 grudnia 2012 r. Miejski Departament Mieszkalnictwa miasta Moskwy („Departament Mieszkalnictwa”) został uznany za pokrzywdzonego w sprawie. 9 grudnia 2013 r. Sąd Rejonowy w Pierowie uznał dziewięciu oskarżonych, w tym kilku pracowników Rostelekomu, za winnych oszustwa. Sąd ustalił, między innymi, że oskarżeni sfałszowali dokumenty i bezprawnie zarejestrowali mieszkania jako własność prywatną ze szkodą dla miasta Moskwy. Notariusz K. został przesłuchany w charakterze świadka. 11 marca 2014 r. Sąd Miejski w Moskwie utrzymał w mocy wyrok z 9 grudnia 2013 r. po rozpoznaniu odwołania. Według rządu notariusz K. również został uznany za winnego oszustwa i skazany na karę pozbawienia wolności. W 2014 roku Departament Mieszkalnictwa wniósł powództwa cywilne o zwrot mieszkań. Sąd Rejonowy w Czeriemuszkach w Moskwie uwzględnił powództwa Departamentu Mieszkalnictwa. Sąd unieważnił transakcje dotyczące mieszkań oraz prawo własności skarżących do mieszkań i nakazał ich eksmisję. Sąd zastosował przepisy prawa krajowego, które pozwalały właścicielowi na odzyskanie nieruchomości od nabywcy w dobrej wierze, jeżeli dana nieruchomość opuściła posiadanie właściciela wbrew jego woli. Sąd uznał, że miasto Moskwa nie miało zamiaru zrzec się mieszkań i miało prawo odzyskać skradzione mieszkania od skarżących. Sąd Miejski w Moskwie utrzymał w mocy wyroki Sądu Rejonowego po rozpoznaniu odwołania. W przypadku pani Titovej (wniosek nr 4919/16) Sąd Miejski nie dostrzegł w materiale akt sprawy dowodów, które potwierdzałyby jej twierdzenie, że kupiła mieszkanie w dobrej wierze. Sąd Miejski wziął pod uwagę, że kupiła mieszkanie półtora miesiąca po poprzedniej transakcji oraz że cena zakupu mieszkania była oczywista niższa od jego wartości rynkowej. W ocenie Sądu Miejskiego pani Titowa, działając z należytą starannością, powinna była mieć wątpliwości co do legalności tytułu prawnego sprzedającego i sprzedaży mieszkania. Następnie Sąd Miejski odmówił skarżącym zgody na wniesienie skargi kasacyjnej od wyroków w ich sprawach. Według rządu skarżący nie zostali eksmitowani i nadal zamieszkują w mieszkaniach. Szczegóły dotyczące każdej sprawy są podsumowane w załączniku II poniżej.


Skarżący urodził się w Peqin w 1977 roku. Obecnie odbywa karę pozbawienia wolności. W 1998 roku skarżący został powiązany z popełnieniem przestępstwa polegającego na zakładaniu i członkostwie w uzbrojonej grupie oraz innych przestępstw. 4 lutego 1999 roku prokurator oskarżył go o członkostwo w uzbrojonej grupie, usiłowanie zabójstwa z zamiarem bezpośrednim oraz inne przestępstwa. Odbiór zawiadomienia o zarzutach prokuratora został potwierdzony przez obrońcę z urzędu skarżącego. Wydaje się, że w toku postępowania przygotowawczego skarżący był reprezentowany przez obrońcę z urzędu. 12 lutego 1999 roku Sąd Rejonowy w Elbasan nakazał aresztowanie skarżącego. Nakaz ten nie mógł jednak zostać wykonany, ponieważ nie udało się namierzyć skarżącego. 19 lutego 1999 roku Sąd Rejonowy w Elbasan uznał skarżącego za zbiega po nieudanych próbach jego odnalezienia. W decyzji stwierdzono, że niemożliwe jest jego odnalezienie, gdyż wynikało, że uciekł w nieznanym kierunku (këto kërkime nuk kanë bërë të mundur kapjen e të pandehurit pasi ai rezulton të ketë ikur në drejtim të paditur). W nieokreślonym terminie prokurator zdecydował o skierowaniu skarżącego do sądu. 28 maja 1999 roku Sąd Najwyższy przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Durrës. 2 czerwca 1999 roku ojciec skarżącego ustanowił pełnomocnika do reprezentowania skarżącego przed sądami krajowymi. Postępowanie sądowe przeciwko skarżącemu zostało przeprowadzone zaocznie, a był on reprezentowany przez pełnomocnika wyznaczonego przez rodzinę zgodnie z art. 48 § 3 Kodeksu Postępowania Karnego („KPK”). 15 lutego 2000 roku Sąd Rejonowy w Durrës skazał skarżącego zaocznie za utworzenie i uczestnictwo w uzbrojonej grupie oraz usiłowanie zabójstwa. Został skazany na piętnaście lat pozbawienia wolności. Wyrok był oparty na dowodach z dokumentów i zeznaniach świadków. Pełnomocnik wyznaczony przez rodzinę skarżącego oraz inni współoskarżeni wnieśli apelację od wyroku do Sądu Apelacyjnego w Durrës („Sąd Apelacyjny”). 19 kwietnia 2000 roku Sąd Apelacyjny odmówił rozpoznania apelacji skarżącego, uznając, że rodzina skarżącego nie udzieliła pełnomocnikowi wyraźnego upoważnienia do takiej procedury. Jednakże Sąd Apelacyjny rozpoznał sprawę skarżącego w ramach całościowego rozpoznania, biorąc pod uwagę apelacje pozostałych oskarżonych. Uznał skarżącego za winnego popełnienia tych samych czynów co wcześniej i wymierzył mu karę trzynastu lat pozbawienia wolności. 7 grudnia 2000 roku Sąd Najwyższy oddalił apelacje skarżącego i innych współoskarżonych od wyroku Sądu Apelacyjnego z 19 kwietnia 2000 roku. 16 września 2005 roku skarżący został aresztowany przez władze czeskie na podstawie nakazu aresztowania wydanego przez Albanię. 25 stycznia 2006 roku skarżący został ekstradowany do Albanii. 1 marca 2006 roku skarżący został oficjalnie poinformowany o skazaniu zaocznie. 13 września 2007 roku skarżący wniósł skargę konstytucyjną na wyrok zaoczny. 24 października 2007 roku Sąd Konstytucyjny, rozpatrując sprawę na posiedzeniu niejawnym, uznał skargę za przedawnioną, ponieważ dwuletni termin zaczął biec 7 grudnia 2000 roku. W uzasadnieniu Sąd Konstytucyjny stwierdził, że w toku całego postępowania skarżący był reprezentowany przez obrońcę z urzędu lub obrońcę wyznaczonego przez rodzinę i że w związku z tym miał możliwość zapoznania się z toczącym się przeciwko niemu postępowaniem.


Skarżąca urodziła się w 1977 roku i mieszka w Osijeku. Okoliczności sprawy, przedstawione przez strony, można podsumować w następujący sposób. 6 listopada 2000 r., w postępowaniu spadkowym po śmierci babci skarżącej, krewny skarżącej, M.J., oraz ojciec skarżącej zostali uznani za beneficjentów w odniesieniu do domu, który nie był wpisany do księgi wieczystej, decyzją Sądu Miejskiego w Zaboku (Općinski sud u Zaboku). 18 października 2007 r. M.J. wniósł powództwo cywilne przeciwko skarżącej do Sądu Miejskiego w Zaboku (Općinski sud u Zaboku), wnosząc o uznanie jego prawa własności do udziału w połowie spadkowej nieruchomości oraz o zobowiązanie skarżącej do zezwolenia mu na wpisanie jego prawa własności do księgi wieczystej. Wycenił wartość przedmiotu sporu (vrijednost predmeta spora) na 110 000 chorwackich kun (HRK). W postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, 5 listopada 2007 r., skarżąca zakwestionowała wartość przedmiotu sporu i zaproponowała, aby ustalić ją na 300 000 HRK. Na rozprawie, która odbyła się 23 stycznia 2008 r., skarżąca, między innymi, wycofała swój sprzeciw wobec wartości przedmiotu sporu wskazanej przez powoda i oświadczyła, że się z nią zgadza. Wyrokiem z 25 kwietnia 2008 r. Sąd Miejski w Zaboku uwzględnił powództwo M.J. Skarżąca wniosła apelację do Sądu Okręgowego w Zlatarze (Županijski sud u Zlataru), a 16 września 2009 r. sąd drugiej instancji oddalił jej apelację jako bezzasadną, utrzymując wyrok sądu pierwszej instancji w mocy. 24 listopada 2009 r. skarżąca wniosła skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego (Vrhovni sud Republike Hrvatske), zaskarżając wyroki sądów niższych instancji. 27 maja 2010 r. Sąd Najwyższy uznał skargę kasacyjną skarżącej za niedopuszczalną ratione valoris. Zinterpretował powództwo cywilne M.J. jako składające się z dwóch odrębnych roszczeń wynikających z różnych podstaw faktycznych i prawnych – pierwszego o uznanie własności i drugiego o uzyskanie nakazu zabezpieczającego wpisanie jego własności do księgi wieczystej (dalej „wydanie klauzuli intabulandi”). Sąd Najwyższy zatem podzielił wartość przedmiotu sporu na pół i uznał, że wartość każdego roszczenia nie osiągnęła niezbędnego progu ratione valoris wynoszącego 100 001 HRK (około 13 300 euro (EUR)) dla dopuszczalności skargi kasacyjnej. Istotna część tej decyzji brzmi następująco:
„Powód w swoim powództwie wskazał wartość przedmiotu sporu na 110 000 HRK.
Zgodnie z art. 37 ust. 2 KPC [(Kodeks postępowania cywilnego)], jeżeli roszczenia w powództwie wynikają z różnych podstaw lub różni powodowie zgłaszają indywidualne roszczenia lub indywidualne roszczenia są podnoszone przeciwko kilku pozwanym, wartość przedmiotu sporu musi zostać ustalona zgodnie z wartością każdego indywidualnego roszczenia.
W niniejszej sprawie powód zgłosił dwa niepieniężne roszczenia, jedno dotyczące praw rzeczowych – o uznanie własności – oraz roszczenie z prawa zobowiązań – o wydanie klauzuli intabulandi, mianowicie o uzyskanie nakazu zabezpieczającego wpisanie jego własności do księgi wieczystej. W związku z tym wartość przedmiotu sporu musi zostać ustalona w odniesieniu do wartości przedmiotu sporu każdego roszczenia. W konsekwencji wartość przedmiotu sporu każdego roszczenia... musi zostać ustalona poprzez podzielenie wskazanej jednolitej wartości przedmiotu sporu przez [te] dwa [roszczenia].
Biorąc pod uwagę, że powód wskazał [jednolitą] wartość przedmiotu sporu jako 110 000 HRK i że ta kwota powinna zostać podzielona przez [liczbę roszczeń], wartość przedmiotu sporu każdego roszczenia nie przekracza kwoty 100 000. Wynika z tego, że skarga kasacyjna pozwanego jest niedopuszczalna.” Następnie skarżąca wniosła skargę konstytucyjną do Trybunału Konstytucyjnego (Ustavni sud Republike Hrvatske), argumentując, że powództwo M.J. miało dwa aspekty, których nie można było rozdzielić, i że decyzja Sądu Najwyższego stwierdzająca, że sprawa dotyczyła dwóch odrębnych roszczeń, była zatem arbitralna i naruszyła jej prawo do rzetelnego procesu, w szczególności prawo dostępu do Sądu Najwyższego, zgodnie z art. 29 Konstytucji. 17 lutego 2011 r. Trybunał Konstytucyjny oddalił skargę konstytucyjną skarżącej. Uznał, że skarżąca w swojej skardze konstytucyjnej „nie wykazała, aby Sąd Najwyższy nie przestrzegał przepisów Konstytucji dotyczących praw człowieka i podstawowych wolności, a mianowicie aby stosował odpowiednie prawo w sposób arbitralny” i że w związku z tym „niniejsza sprawa nie podnosi kwestii konstytucyjnej”. Decyzja ta została doręczona przedstawicielowi skarżącej 3 marca 2011 r.


Skarżąca urodziła się w 1959 roku i mieszka w Nova Goricy. Skarżąca pracowała jako sprzątaczka, gdy podobno rozwinęły się u niej poważne powikłania medyczne w lewym nadgarstku, których można było jedynie częściowo usunąć operacyjnie. Skutkowało to tym, że używała głównie prawej ręki, co z kolei doprowadziło do przeciążenia tej ręki, wywołując szereg problemów medycznych. Z powodu tych problemów zdrowotnych w 2006 roku uznano ją za niezdolną do dalszej pracy i oficjalnie uznano za osobę z częściową niezdolnością do pracy. 30 grudnia 2011 r. skarżąca złożyła wniosek do Instytutu Ubezpieczeń Emerytalnych i Inwalidzkich Republiki Słowenii („Instytut”) o zasiłek inwalidzki z tytułu uszczerbku na zdrowiu (nadomestilo za invalidnost – dalej „zasiłek inwalidzki”). 12 marca 2012 r. komisja ds. inwalidztwa pierwszej instancji Instytutu, z siedzibą w Nova Goricy, wydała raport stwierdzający, że skarżąca nie cierpi na żaden uszczerbek na zdrowiu wymieniony w Samorządowym Układzie w sprawie Wykazu Uszczerbków na Zdrowiu (Samoupravni sporazum o seznamu telesnih okvar – dalej „Wykaz”; patrz punkt 22 poniżej). Komisja – złożona ze specjalisty medycyny pracy, specjalisty ortopedii oraz lekarza medycyny fizykalnej i rehabilitacji – oparła swoją opinię na zbadaniu dokumentacji medycznej przedłożonej przez skarżącą oraz badaniu klinicznym skarżącej. 15 marca 2012 r. oddział Instytutu w Nova Goricy, powołując się na opinię komisji ds. inwalidztwa pierwszej instancji, oddalił wniosek skarżącej o zasiłek inwalidzki. Do decyzji dołączono kopię opinii komisji ds. inwalidztwa pierwszej instancji. Skarżąca odwołała się. 15 maja 2012 r. komisja ds. inwalidztwa drugiej instancji Instytutu, z siedzibą w Lublanie, złożona ze specjalisty medycyny pracy i specjalisty ortopedii, przeanalizowała dokumentację medyczną skarżącej i ponownie wydała raport stwierdzający, że nie stwierdzono żadnego uszczerbku na zdrowiu wymienionego w Wykazie. 7 czerwca 2012 r. Centrala Instytutu, powołując się na wnioski komisji ds. inwalidztwa drugiej instancji, oddaliła odwołanie skarżącej. Do decyzji dołączono kopię opinii komisji ds. inwalidztwa drugiej instancji. 12 lipca 2012 r. skarżąca wszczęła postępowanie sądowe przeciwko Instytutowi przed Sądem Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublanie, domagając się uchylenia powyższych decyzji podjętych przez Instytut, argumentując, że fakty zostały ustalone w sposób błędny, a postępowanie nie zostało przeprowadzone prawidłowo. Argumentowała, że z powodu niezdolności jej rąk funkcjonowanie jej organizmu jest ograniczone i do zaspokojenia codziennych potrzeb wymagane są większe wysiłki. Argumentowała również, że strona przeciwna powinnała poważniej przeanalizować wszystkie jej problemy medyczne. W jej ocenie uszczerbek na zdrowiu wynosił co najmniej 50% niezdolności; jednak dokładny stopień mógł zostać określony wyłącznie przez biegłego lekarza. W związku z tym wniosła o powołanie biegłego lekarza. 6 września 2013 r. Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublanie, rozpoznający sprawę w składzie jednoosobowym, oddalił wniosek skarżącej o zasiłek inwalidzki. Sąd stwierdził, że jego rolą jest sprawdzenie, czy zaskarżone decyzje administracyjne zostały wydane w postępowaniu zgodnym z przepisami proceduralnymi oraz czy opierały się na prawidłowym ustaleniu faktów i właściwym zastosowaniu prawa. Sąd zauważył ponadto, że powoływany uszczerbek na zdrowiu jest faktem prawnie istotnym, którego stopień ciężkości w świetle odpowiednich przepisów prawa (patrz punkt 22 poniżej) musi zostać udowodniony, aby ustalić prawo do zasiłku inwalidzkiego. Po przeanalizowaniu dokumentów w aktach i przesłuchaniu skarżącej sąd uznał, że Instytut prawidłowo ustalił fakty. Powołując się na ustalenia komisji ds. inwalidztwa i własną bezpośrednią obserwację skarżącej na rozprawie, sąd orzekł, że uszczerbek na zdrowiu skarżącej nie stanowi uszczerbku na zdrowiu w rozumieniu prawa. Uznając powyższe ustalenia za wystarczające do wydania orzeczenia, sąd oddalił wniosek skarżącej o powołanie biegłego lekarza jako nieuzasadniony. 17 października 2013 r. skarżąca złożyła apelację od orzeczenia sądu pierwszej instancji. Argumentowała, że uszczerbek na zdrowiu obu jej ramion, jej choroba psychiczna i bóle głowy oznaczały, że normalne funkcjonowanie jej organizmu jest ograniczone i musi ona wkładać większy wysiłek w wykonywanie codziennych zadań; że Wykaz, który jest nieaktualny, nie może zawierać pełnej listy wszystkich chorób i urazów; że sąd pierwszej instancji nie powinien był opierać się na opiniach komisji ds. inwalidztwa i lekarza (opiniach, które skarżąca kwestionowała); że sąd pierwszej instancji powinien był powołać biegłego lekarza, jak wnosiła skarżąca; że skarżąca nie mogła wyjaśnić wszystkich swoich problemów medycznych na rozprawie oraz że sąd nie był w stanie ocenić ruchomości jej ramion. 6 lutego 2014 r. Wyższy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację skarżącej, uznając, że fakty zostały wystarczająco ustalone, a prawo materialne zastosowane poprawnie. Sąd uznał również, że odmowa uwzględnienia wniosku skarżącej o powołanie biegłego nie podważyła legalności decyzji, ponieważ ta decyzja nie byłaby inna, nawet gdyby biegły został powołany. Wyższy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych stwierdził ponadto następujące co:
„Sąd w sporze sądowym z zakresu ubezpieczeń społecznych... ocenia poprawność i legalność zaskarżonych decyzji administracyjnych [w danej sprawie] i, biorąc pod uwagę spór o pełnej jurysdykcji [sąd], uchylając [decyzje administracyjne], rozstrzyga co do istoty sprawy. W kontekście sądowej kontroli decyzji administracyjnych [sąd] nie jest oczywiście zobowiązany do przyjęcia dowodów [przedłożonych przez] biegłego lekarza sądowego, jeśli opinie biegłych komisji ds. inwalidztwa pierwszej i drugiej instancji pozwalają na wniosek, że negatywne decyzje administracyjne są poprawne i legalne, ponieważ opierają się na ocenie obu komisji, która jest przekonująca w świetle dostępnej dokumentacji medycznej i raportu [odpowiedniego] badania lekarskiego. Taka sytuacja proceduralna ma miejsce w niniejszej sprawie, ponieważ w opinii sądu odwoławczego organy eksperckie w postępowaniu administracyjnym przed sądem prawidłowo ustaliły, że skarżąca nie ma żadnego uszczerbku na zdrowiu.”
Sąd stwierdził ponadto, że uszczerbki na zdrowiu nie mogą być ustalone w sprzeczności z tym, co przewiduje Wykaz. Ponadto kwestia tego, czy dany stan stanowi uszczerbek na zdrowiu, jest różna od kwestii tego, czy stanowi niezdolność do pracy. W przypadku skarżącej, choć miała ona uznana niezdolność do pracy, sam ten fakt – bez żadnych problemów funkcjonalnych w zakresie sztywności stawów – nie mógł wystarczyć do zakwalifikowania jej stanu jako uszczerbku na zdrowiu. Wyższy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zgodził się z sądem pierwszej instancji, że komisje ds. inwalidztwa w postępowaniu administracyjnym przed sądem dokonały prawidłowej oceny, konkludując, że skarżąca nie cierpi na żaden uszczerbek na zdrowiu. Sąd wskazał również, że sąd nie był zobowiązany do powołania niezależnego biegłego, jeśli możliwe było wyciągnięcie wniosku z opinii komisji ds. inwalidztwa, że decyzje Instytutu były dobrze uzasadnione, co miało miejsce w niniejszej sprawie. Skarżąca złożyła wniosek o zgodę na odwołanie w sprawach prawa. Argumentowała, że jej prawo do rzetelnego procesu nie zostało uszanowane, ponieważ sąd odmówił powołania biegłego lekarza i sam ocenił stan skarżącej, mimo braku niezbędnej wiedzy medycznej. Tym samym została pozbawiona jedynej możliwości zakwestionowania decyzji Instytutu. Skarżąca zwróciła również uwagę na fakt, że w licznych sprawach biegli sądowi uznali ustalenia faktyczne komisji ds. inwalidztwa za błędne. Argumentowała ponadto, że sąd pierwszej instancji nie powinien był opierać swojej decyzji na Wykazie. 10 czerwca 2014 r. Sąd Najwyższy oddalił wniosek skarżącej, uznając, że nie ma podstaw do przyjęcia odwołania w sprawach prawa. 21 lipca 2014 r. skarżąca złożyła skargę konstytucyjną. Skarżyła się, że decyzja Sądu Najwyższego nie została uzasadniona. Argumentowała dalej, że nie mogła wyjaśnić wszystkich swoich problemów medycznych na rozprawie oraz że sąd nie był w stanie ocenić ruchomości jej ramion. Jedynym skutecznym sposobem zakwestionowania decyzji Instytutu byłoby powołanie niezależnego biegłego lekarza; jak udowodniono w przeszłości, niezależni biegli lekarze często dochodzili do ustaleń sprzecznych z ustaleniami komisji ds. inwalidztwa. Powołała się na art. 22 (równa ochrona praw) i art. 23 (prawo do ochrony sądowej) Konstytucji. Ponowiła również swoją skargę dotyczącą oparcia się na Wykazie. 10 grudnia 2014 r. Sąd Konstytucyjny zdecydował o nieprzyjęciu skargi konstytucyjnej skarżącej do rozpoznania, uznając, że nie dotyczy ona ważnego pytania konstytucyjnego ani nie narusza praw człowieka, które miałoby poważne skutki dla skarżącej.


Skarżący urodził się w 1968 roku i jest osadzony w Rezina. Skarżący został skazany na dożywotnie pozbawienie wolności w nieznanej dacie około 10 lat przed istotnymi wydarzeniami i odbywa karę w więzieniu nr 17 w Rezina. 16 marca 2011 r. administracja więzienia znalazła telefon komórkowy w jego celi. Ponieważ jest to przedmiot, którego posiadanie jest zabronione przez przepisy więzienne, 23 marca 2011 r. administracja więzienia ukarała go upomnieniem. 26 lipca 2011 r. zarząd więzienia zdecydował, że skarżący ma być zawsze zakuty w kajdanki podczas przemieszczania się poza celą. Wyciąg z decyzji zarządu więzienia wydanej skarżącemu stwierdzał, że zarząd więzienia „przeanalizował [skarżącego]” i zdecydował o zastosowaniu kajdanek. Nie podano dalszych powodów, a długość okresu, na jaki środek ten miał być stosowany, nie została określona. Z pism skarżącego wynika, że środek został uchylony na nadzwyczajnym posiedzeniu zarządu więzienia pięć miesięcy po jego nałożeniu. 28 lipca 2011 r. skarżący zapytał administrację więzienia, na jakiej podstawie zarząd więzienia zdecydował, że ma być zakuty w kajdanki. 3 sierpnia 2011 r. został poinformowany, że sankcja została zastosowana na podstawie zarządzenia nr 4 Departamentu Więziennictwa (patrz poniższy paragraf 17). Nie podano dalszych szczegółów. W liście z 26 września 2011 r. Departament Więziennictwa poinformował skarżącego, w odpowiedzi na jego wniosek, że stosowanie kajdanek i innych środków przymusu jest przewidziane w Regulaminie dotyczącym wykonywania kar, przyjętym uchwałą Rady Ministrów nr 583 z 26 maja 2006 r. („Regulamin” – patrz poniższe paragrafy 14 i 16). Również 26 września 2011 r. skarżący zaskarżył decyzję zarządu więzienia do sędziego śledczego, argumentując, że został ukarany dwukrotnie za to samo przewinienie, w sprzeczności z wyraźnymi wymogami prawnymi, oraz że nie został poinformowany o powodach decyzji o zakuciu go w kajdanki. Zauważył, że zakucie w kajdanki jest sankcją i powołał się na odpowiedź Departamentu Więziennictwa (patrz poprzedni paragraf), argumentując, że ta sankcja może być zastosowana wyłącznie na podstawie Regulaminu, a nie jakiegoś tajnego zarządzenia. Żadna z okoliczności, w których Regulamin przewiduje stosowanie kajdanek, nie została przywołana przez zarząd więzienia. W swoich pismach do sądu administracja więzienia argumentowała, że sankcja została zastosowana zgodnie z prawem i że skarżący został należycie poinformowany. Prokurator, który również brał udział w rozprawie, dodał, że sankcja była konieczna, aby zapobiec stwarzaniu przez skarżącego zagrożenia dla innych osadzonych. 25 listopada 2011 r. Sąd Rejonowy w Rezina oddalił skargę skarżącego jako bezzasadną. Uznał, że środek ten został zastosowany zgodnie z prawem i w celu zapobieżenia stwarzaniu przez skarżącego zagrożenia dla innych osadzonych. Decyzja ta była ostateczna. Skarżący próbował uchylić decyzję za pomocą nadzwyczajnego środka zaskarżenia, jednak 3 października 2012 r. Sąd Najwyższy Sprawiedliwości odmówił uwzględnienia jego wniosku. Zgodnie z art. 593 Regulaminu dotyczącego wykonywania kar, przyjętego uchwałą Rady Ministrów nr 583 z 26 maja 2006 r. („Regulamin”), za przewinienie dyscyplinarne może być zastosowana tylko jedna sankcja. Zgodnie z art. 95 Regulaminu, zmienionym 26 września 2008 r., osoby odbywające karę dożywotniego pozbawienia wolności mają być zakute w kajdanki podczas przemieszczania się poza celą, jeśli zostanie ustalone podczas ostatniej oceny, że brak takiego środka będzie stwarzał bezpośrednie zagrożenie dla innych osadzonych, personelu więziennego lub innych osób. Oceny tego rodzaju mają być przeprowadzane co najmniej raz na sześć miesięcy. Zgodnie z art. 219 Regulaminu osadzony może być zakuty w kajdanki, jeśli (i) stawia fizyczny opór personelowi więziennemu lub „jest wściekły” (aż się uspokoi), (ii) odmawia przemieszczania się pod eskortą, (iii) istnieją podstawy do przypuszczenia, że istnieje ryzyko ucieczki osadzonego, (iv) usiłuje popełnić samobójstwo lub samookaleczenie lub atakuje innych osadzonych (aż do uspokojenia się osadzonego) lub (v) podczas eskortowania osadzonego po jego ucieczce i późniejszym zatrzymaniu. Zgodnie z informacjami Rządu, zarządzenie nr 4 Departamentu Więziennictwa przyjęte 13 stycznia 2009 r. przewiduje w sekcji 39/1, że zarząd więzienia może decydować o tym, czy istnieje potrzeba zakucia w kajdanki osoby skazanej na dożywotnie pozbawienie wolności, czy też zdjęcia kajdanek z takiej osoby, w zależności od stopnia zagrożenia, jakie ona stwarza. Europejskie Reguły Więziennictwa (załącznik do Rekomendacji Rec(2006)2 Komitetu Ministrów dla Państw Członkowskich z 11 stycznia 2006 r.), w zakresie istotnym, brzmią następująco:
„... 68.2 Kajdanki, kaftany bezpieczeństwa i inne środki przymusu fizycznego nie mogą być używane, z wyjątkiem:
a. jeśli jest to konieczne, jako środek ostrożności przeciwko ucieczce podczas transportu, pod warunkiem, że zostaną zdjęte, gdy więzień stawi się przed władzą sądową lub administracyjną, chyba że ta władza postanowi inaczej; lub
b. na polecenie dyrektora, jeśli inne metody kontroli zawiodą, w celu ochrony więźnia przed samookaleczeniem [lub] zranieniem innych lub w celu zapobieżenia poważnym zniszczeniom mienia, pod warunkiem, że w takich przypadkach dyrektor niezwłocznie zawiadomi lekarza i zgłosi sprawę wyższej władzy więziennej.
68.3 Środki przymusu nie mogą być stosowane dłużej niż jest to bezwzględnie konieczne.
...”
Istotne części 25. Ogólnego Raportu (kwiecień 2016) Europejskiego Komitetu ds. Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu (CPT/Inf (2016) 10) stanowią, co następuje:
„Podstawowe cele i zasady traktowania więźniów skazanych na dożywocie
74. Zdaniem CPT cele i zasady traktowania więźniów skazanych na dożywocie, sformułowane przez Komitet Ministrów w Rekomendacji Rec (2003) 23 dotyczącej zarządzania przez administracje więzienne skazanymi na dożywotnie pozbawienie wolności i innymi więźniami długoterminowymi, pozostają najbardziej trafnym i wyczerpującym dokumentem odniesienia dla tej grupy więźniów. Podsumowując, zasady te to:
...
- zasada normalizacji: więźniowie skazani na dożywocie powinni, jak wszyscy więźniowie, podlegać tylko takim ograniczeniom, które są niezbędne dla ich bezpiecznego i uporządkowanego osadzenia;
...
Wniosek
81. CPT wzywa państwa członkowskie do przejrzenia ich traktowania więźniów skazanych na dożywocie, aby zapewnić, że jest ono zgodne z indywidualnym ryzykiem, jakie oni stwarzają, zarówno w więzieniu, jak i dla społeczności zewnętrznej, a nie jest po prostu reakcją na wyrok, który na nich nałożono. W szczególności, zainteresowane państwa członkowskie powinny podjąć kroki w celu zniesienia prawnego obowiązku trzymania więźniów skazanych na dożywocie oddzielnie od innych (długoterminowych) więźniów oraz położenia kresu systematycznemu stosowaniu środków bezpieczeństwa, takich jak kajdanki, wewnątrz więzienia.”


Pierwszy skarżący urodził się w 1958 roku i mieszka w Pradze. 17 października 2003 roku ożenił się z B., obywatelką Ukrainy, w Pradze. 23 maja 2004 roku urodził się ich syn, drugi skarżący. W latach 2004–2007 skarżący i B. mieszkali razem jako rodzina w miejscu zamieszkania pierwszego skarżącego w Pradze. W 2007 roku para rozwiodła się. B. nadal mieszkała z dzieckiem pod innym adresem w Pradze. Na mocy decyzji Sądu Rejonowego dla Pragi 10 z 6 listopada 2008 roku, utrzymanej w mocy w postępowaniu odwoławczym 19 maja 2009 roku, pierwszemu skarżącemu i B. przyznano naprzemienną opiekę nad drugim skarżącym (ze zmianą rodzica co tydzień). 27 czerwca 2009 roku B. odebrała drugiego skarżącego w swoim miejscu zamieszkania zgodnie z powyższym schematem naprzemiennej opieki. Bez zgody pierwszego skarżącego przeniosła się na Ukrainę z drugim skarżącym i osiedliła się w Demeshkiwcach, w obwodzie iwanofrankiwskim. Pierwszy skarżący wszczął postępowanie w oparciu o Konwencję haską o cywilnych aspektach uprowadzenia dzieci międzynarodowym z 25 października 1980 roku („Konwencja haska”) w celu powrotu drugiego skarżącego do Republiki Czeskiej. W październiku 2009 roku Iwanofrankiwski Regionalny Departament Sprawiedliwości, działając w interesie pierwszego skarżącego, złożył pozew do Sądu Miejskiego w Iwanofrankiwsku o powrót drugiego skarżącego do Republiki Czeskiej, na mocy Konwencji haskiej. 2 lipca 2010 roku sąd uwzględnił powództwo, stwierdzając, że wywiezienie drugiego skarżącego z Republiki Czeskiej i jego zatrzymanie na Ukrainie było bezprawne w rozumieniu artykułu 3 Konwencji haskiej. Sąd nakazał B. zwrócić dziecko do miejsca zamieszkania pierwszego skarżącego w Republice Czeskiej. Dziecko miało zostać zwrócone przez B. w towarzystwie pierwszego skarżącego. 14 września 2010 roku Iwanofrankiwski Sąd Okręgowy utrzymał wyrok w mocy po rozpoznaniu odwołania, a tego dnia stał się on wykonalny. W październiku 2010 roku B. wniosła skargę kasacyjną. 25 lutego 2011 roku Sąd Najwyższy Ukrainy zawiesił wykonanie nakazu powrotu do czasu rozpoznania skargi kasacyjnej. 15 marca 2011 roku Sąd Najwyższy Ukrainy oddalił skargę kasacyjną B., nie znajdując dowodów na to, że sądy niższej instancji błędnie zastosowały prawo lub naruszyły jakiekolwiek przepisy proceduralne. W nawiązaniu do swojej wcześniejszej decyzji przyznającej rodzicom naprzemienną opiekę nad drugim skarżącym, Sąd Rejonowy dla Pragi 10 ponownie rozpatrzył sprawę w świetle nowych wydarzeń w sprawie, w szczególności uprowadzenia dziecka przez B., jego zatrzymania na Ukrainie oraz braku dostępu pierwszego skarżącego do dziecka. 10 listopada 2010 roku ten sąd uznał, że leży w najlepiej pojętym interesie dziecka mieszkanie z pierwszym skarżącym, któremu zatem przyznano wyłączną opiekę nad dzieckiem. 28 czerwca 2011 roku ta decyzja została utrzymana w mocy w postępowaniu odwoławczym. 9 grudnia 2013 roku Sąd Rejonowy w Haliczu w obwodzie iwanofrankiwskim rozstrzygnął o powództwie B. dotyczącym ustalenia miejsca zamieszkania drugiego skarżącego. Sąd zauważył, że wyrok z 2 lipca 2010 roku nakazujący powrót dziecka nie został wykonany i stwierdził, że dziecko w międzyczasie zadomowiło się w nowym środowisku na Ukrainie. W tym zakresie sąd powołał się na opinię psychologiczno-pedagogiczną, która wykazała, że dziecko jest przywiązane do matki i że rozmowa o ojcu wywołuje u niego uczucie strachu. Przeanalizował również raporty lokalnych władz opiekuńczych sugerujące, że dziecko powinno mieszkać z matką. Sąd stwierdził, że dziecko otrzymuje odpowiednią opiekę od matki i że leży w jego najlepiej pojętym interesie pozostanie z matką. W związku z tym orzekł, że dziecko powinno mieszkać z B. w jej miejscu zamieszkania na Ukrainie. Pierwszy skarżący odwołał się od tej decyzji, argumentując, że sąd ukraiński nie ma kompetencji do ustalania miejsca zamieszkania dziecka, ponieważ prawa opiekuńcze muszą być ustalone przez władze czeskie. 6 marca 2014 roku Iwanofrankiwski Sąd Okręgowy utrzymał w mocy decyzję sądu pierwszej instancji, stwierdzając, że dziecko zadomowiło się w nowym środowisku od przybycia w 2009 roku i że B. miała prawo wnieść ten pozew w celu zapewnienia najlepiej pojętego interesu dziecka. Pierwszy skarżący nie wniósł skargi kasacyjnej od tej decyzji. 27 września 2010 roku komornicy Rejonowego Departamentu Sprawiedliwości w Haliczu rozpoczęli postępowanie w celu egzekucji wyroku nakazującego powrót dziecka i skontaktowali się w tej sprawie ze stronami. W krótkim okresie wyznaczonym na dobrowolne wykonanie nakazu powrotu B. odmówiła jego wykonania. Z tego powodu 6 października 2010 roku nakazano jej zapłatę grzywny w wysokości 170 ukraińskich hrywien (UAH)[1]. Dwa dni później nakazano jej zapłatę kolejnej grzywny w wysokości 340 UAH[2]. 3 listopada 2010 roku Sąd Rejonowy w Haliczu w obwodzie iwanofrankiwskim oddalił wniosek komorników o umieszczenie dziecka na liście osób poszukiwanych. Sąd stwierdził, że nie ma dowodów na to, aby komornicy podjęli próby zidentyfikowania miejsca pobytu B. i dziecka. Na rozprawie obecna była B., która złożyła oświadczenie, że dziecko mieszka z nią i że nie otrzymała żadnych zawiadomień od komorników dotyczących egzekucji nakazu powrotu. Ponieważ B. nadal unikała wykonania wyroku, w listopadzie 2010 roku komornicy zwrócili się o wszczęcie przeciwko niej postępowania karnego pod zarzutem celowego niewykonania decyzji sądu na podstawie art. 382 § 1 Kodeksu karnego Ukrainy, który przewidywał maksymalną karę trzech lat pozbawienia wolności. 25 stycznia 2011 roku komornicy w towarzystwie policji, wicekonsula Republiki Czeskiej i prawnika pierwszego skarżącego odwiedzili szkołę państwową nr 7 w Kałuszu po otrzymaniu informacji, że drugi skarżący jest tam uczniem. Tam spotkali drugiego skarżącego, B. oraz prawnika B. B. początkowo zgodziła się przeprowadzić do Republiki Czeskiej i osiedlić się tam oraz zabrać drugiego skarżącego, aby mieszkał z nią. Kilka dni później B. poinformowała pozostałe strony, że zmieniła zdanie. Ponieważ B. i dziecka nie było w ich miejscu zamieszkania, a miejsce pobytu dziecka było nieznane, komornicy zwrócili się do sądu o umieszczenie dziecka na liście osób poszukiwanych i umieszczenie go tymczasowo w placówce opiekuńczej. 23 sierpnia 2011 roku Sąd Rejonowy w Haliczu uwzględnił wnioski. Jednak 29 września 2011 roku Iwanofrankiwski Sąd Okręgowy rozpoznał odwołanie wniesione przez B. i częściowo uchylił tę decyzję w zakresie tymczasowego umieszczenia dziecka w placówce opiekuńczej, uznając – w świetle stanowiska lokalnych władz opiekuńczych – że taki środek byłby nadmierny i szkodliwy dla dziecka. 21 listopada 2011 roku B. poinformowała komorników, że ona i dziecko mieszkają w swoim domu w Demeshkiwcach. Jednak gdy komornicy próbowali wejść do domu 28 listopada 2011 roku, B. odmówiła otwarcia drzwi. Ponieważ B. i dziecka nie było pod ich adresem podczas kolejnych wizyt komorników, komornicy zwrócili się do sądu o umieszczenie ich na liście osób poszukiwanych i umieszczenie dziecka w tymczasowej opiece. 5 marca 2012 roku Sąd Miejski w Iwanofrankiwsku odmówił uwzględnienia wniosków, uznając, że komornicy nie podjęli wystarczających kroków w celu zidentyfikowania miejsca pobytu B. oraz że dziecko mieszka w odpowiednich warunkach, co czyni zbędnym umieszczanie go w tymczasowej opiece. Sąd wysłuchał B., która była obecna na rozprawie i poinformowała sąd, że ona i dziecko mieszkają w Kałuszu w mieszkaniu o odpowiednim standardzie i że dziecko nadal uczęszcza do szkoły nr 7 w tym mieście. Sąd przeanalizował również stanowiska lokalnych władz opiekuńczych w tej sprawie. 26 marca 2012 roku komornicy odkryli, że dziecko – które miało już prawie osiem lat – przestało uczęszczać do szkoły i było kształcone w domu przez nauczyciela ze szkoły w Kałuszu. 5 lipca 2012 roku Sąd Miejski w Iwanofrankiwsku odmówił uwzględnienia wniosków komorników o umieszczenie B. i dziecka na liście osób poszukiwanych oraz umieszczenie dziecka w tymczasowej opiece. Od tej decyzji wniesiono odwołanie i 4 października 2012 roku Iwanofrankiwski Sąd Okręgowy uwzględnił ich wnioski. Jednak B. wniosła skargę kasacyjną i 26 grudnia 2012 roku Wyższy Sąd Specjalizowany do Spraw Cywilnych i Karnych utrzymał w mocy orzeczenie sądu pierwszej instancji i oddalił wnioski komorników. Sąd uznał, że wyrok z 2 lipca 2010 roku o powrocie dziecka do Republiki Czeskiej nie zawierał wymogu odebrania dziecka B., która była „dłużnikiem” w postępowaniu egzekucyjnym. Sąd stwierdził, że komornicy mieli uprawnienia do nakładania grzywien na B. i żądania innych środków odpowiedzialności prawnej. Jednak jeśli wyrok nie mógł zostać wykonany bez „dłużnika”, komornicy musieliby zakończyć postępowanie egzekucyjne. 7 lutego 2013 roku komornicy umorzyli postępowanie egzekucyjne, zauważając, że B. podlegała grzywnom w tych postępowaniach i że 18 maja 2011 roku została skazana za przestępstwo niewykonania decyzji sądu i ukarana grzywną w wysokości 1000 UAH[3]. 5 września 2013 roku Iwanofrankiwski Sąd Okręgowy uchylił decyzję komorników, uznając, że środki egzekucyjne były niewystarczające. 20 czerwca 2014 roku komornicy ponownie umorzyli postępowanie egzekucyjne. 22 sierpnia 2014 roku Sąd Miejski w Iwanofrankiwsku uchylił decyzję komornika jako bezzasadną. Jednak w odpowiedzi na odwołanie wniesione przez B., 16 grudnia 2014 roku Iwanofrankiwski Sąd Okręgowy uchylił decyzję z 22 sierpnia 2014 roku i zarządził ponowne rozpatrzenie sprawy przez sąd pierwszej instancji. 23 lutego 2015 roku sąd pierwszej instancji utrzymał w mocy decyzję komorników o umorzeniu postępowania egzekucyjnego. 9 kwietnia 2015 roku Sąd Okręgowy uchylił decyzję komorników i zarządził dalsze postępowanie egzekucyjne.


Skarżący urodził się w 1986 roku i mieszka w Kostino, w obwodzie kirowskim. Tło faktyczne dotyczące planowania, przebiegu i rozproszenia wydarzenia publicznego na placu Bołotnym zostało szczegółowo opisane w sprawie Frumkin przeciwko Rosji (nr 74568/12, §§ 7-65, 5 stycznia 2016 r.) oraz Jarosław Biełousow przeciwko Rosji (nr 2653/13 i 60980/14, §§ 7-33, 4 października 2016 r.). Poniżej przedstawiono stanowiska stron dotyczące okoliczności bezpośrednio istotnych dla niniejszej sprawy. 6 maja 2012 r. w centrum Moskwy odbyła się demonstracja publiczna pod nazwą „Marsz Milionów”, zorganizowana w proteście przeciwko rzekomo sfałszowanym wyborom prezydenckim. Wydarzenie zostało zatwierdzone przez władze miasta w formie marszu, po którym miało nastąpić zebranie na placu Bołotnym, które miało się zakończyć o godz. 19:30. Marsz przebiegał spokojnie i bez zakłóceń, jednak gdy uczestnicy dotarli na plac Bołotny, okazało się, że bariery zainstalowane przez policję zwęziły wejście na miejsce zebrania, rzekomo ograniczając przestrzeń wyznaczoną na zgromadzenie. Aby kontrolować tłum, kordon policyjny zmusił protestujących do pozostania wewnątrz barier. Doszło do licznych starć między policją a protestującymi. O godz. 17:30 policja zarządziła przedwczesne zakończenie zebrania i zaczęła rozpraszać uczestników. Usunięcie protestujących z placu zajęło im około dwóch godzin. Tego samego dnia moskiewski oddział Komitetu Śledczego Federacji Rosyjskiej wszczął postępowanie karne w celu zbadania podejrzanych aktów masowych zamieszek i przemocy wobec policji (art. 212 § 2 i 318 § 1 Kodeksu Karnego). 18 maja 2012 r. akta zostały przekazane do siedziby głównej Komitetu Śledczego w celu dalszego śledztwa. 28 maja 2012 r. wszczęto również śledztwo w sprawie przestępstwa organizowania masowych zamieszek (art. 212 § 1 Kodeksu Karnego). Dwie sprawy karne zostały połączone tego samego dnia. Skarżący wziął udział w demonstracji 6 maja 2012 r. na placu Bołotnym. Został aresztowany w dniu wskazanym poniżej i oskarżony o udział w masowych zamieszkach. Skarżący został zatrzymany i sądzony z tych zarzutów, ale następnie zwolniony z odpowiedzialności na mocy Ustawy o Amnestii. Skargi skarżącego dotyczące podstaw i długości jego tymczasowego aresztowania, złych warunków detencji oraz braku pomocy medycznej w areszcie śledczym zostały zbadane w sprawie Kowiazin i inni przeciwko Rosji (nr 13008/13 i 2 inne, 17 września 2015 r.). W chwili aresztowania skarżący pracował w niepełnym wymiarze godzin jako operator wideo dla lokalnej gazety „Wiackij Nabludatiel”. 4 maja 2012 r. otrzymał od redaktora naczelnego gazety zadanie udania się na „Marsz Milionów” 6 maja 2012 r. na plac Bołotny i nakręcenia materiału wideo z tego wydarzenia. Zgodnie z twierdzeniem skarżącego, 6 maja 2012 r. przybył na plac Bołotny, filmował wydarzenie i nie brał udziału w żadnych zamieszkach ani starciach z policją. Po omawianych wydarzeniach skarżący nadal mieszkał pod swoim zwykłym adresem i pracował dla gazety. 5 września 2012 r. skarżący został aresztowany i oskarżony na podstawie art. 212 § 2 Kodeksu Karnego (udział w masowych zamieszkach połączonych z przemocą). Oskarżono go o naruszenie porządku publicznego podczas demonstracji 6 maja 2012 r., a w szczególności o przewracanie przenośnych kabin toaletowych i układanie ich na drodze w celu zbudowania bariery blokującej oddziałom policji. 7 września 2012 r. skarżący został umieszczony w areszcie śledczym, w którym przebywał przez rok i trzy miesiące. Zostało ono uznane przez Trybunał za nieuzasadnione w sprawie Kowiazin i inni (powyżej cytowane, §§ 79-93). 24 maja 2013 r. sprawa karna skarżącego została przekazana do Zamoskworeckiego Sądu Rejonowego w Moskwie w celu rozpoznania zarzutów karnych. 6 czerwca 2013 r. postępowanie sądowe rozpoczęło się w sali rozpraw nr 338 w Sądzie Miejskim w Moskwie, przenosząc się pod koniec lipca do sali nr 635. Oskarżeni, w tym skarżący, byli przetrzymywani w szklanych kabinach w obu salach rozpraw. Od połowy września 2013 r. do końca 2013 r. rozprawy odbywały się w Nikulinskim Sądzie Rejonowym w Moskwie w sali nr 303. Była ona wyposażona w metalowe klatki, w których podczas rozpraw siedziało dziewięciu oskarżonych, w tym skarżący. Szczegółowy opis warunków w tych salach rozpraw znajduje się w sprawie Jarosław Biełousow (powyżej cytowane, §§ 74-77). 18 grudnia 2013 r. Państwowa Duma uchwaliła Ustawę o Amnestii, która zwalniała z odpowiedzialności karnej osoby podejrzane i oskarżone o przestępstwa przewidziane w art. 212 §§ 2 i 3 Kodeksu Karnego. 19 grudnia 2013 r. skarżący zwrócił się o umorzenie postępowania karnego przeciwko niemu na mocy Ustawy o Amnestii. Tego samego dnia Zamoskworecki Sąd Rejonowy uwzględnił wniosek i zwolnił go z aresztu.


Skarżący urodził się w 1971 roku i mieszka w Tbilisi. 29 marca 2006 r. skarżący został skazany za zmowę w celu wymuszenia na karę czterech lat pozbawienia wolności. Wyrok został podtrzymany w postępowaniu odwoławczym 30 czerwca 2006 r. Zgodnie z art. 5 § 2 Kodeksu Wyborczego oraz art. 28 § 2 Konstytucji skarżący, jako skazany więzień, został pozbawiony prawa udziału w jakichkolwiek wyborach. 25 lipca 2007 r. skarżący zakwestionował konstytucyjność zakazu z art. 5 § 2 Kodeksu Wyborczego w związku z art. 28 Konstytucji. Powołał się na orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczące praw wyborczych więźniów i podniósł, między innymi, że nie będzie mógł wziąć udziału w wyborach parlamentarnych w 2008 roku. 31 marca 2008 r. Trybunał Konstytucyjny uznał skargę za niedopuszczalną ze względu na identyczne ograniczenie zawarte w Konstytucji. Trybunał stwierdził następujące:
„Byłoby całkowicie bezcelowe, aby Trybunał Konstytucyjny uchylił zaskarżony przepis [art. 5 § 2 Kodeksu Wyborczego], ponieważ nie zwolni to skarżącego z ograniczenia nałożonego na niego przez art. 28 § 2 Konstytucji. Aby to osiągnąć, konieczne byłoby wprowadzenie poprawek do odpowiedniego przepisu Konstytucji, co wykracza poza kompetencje Trybunału Konstytucyjnego. ...
... Parlament Gruzji bezpośrednio skopiował zakaz zawarty w art. 28 § 2 Konstytucji do art. 5 § 2 Kodeksu Wyborczego. Zaskarżony przepis jest [zatem] analogiczny do przepisu zawartego w art. 28 § 2 Konstytucji, a jego konstytucyjność – co oznacza ocenę konstytucyjności normy konstytucyjnej – nie należy do kompetencji Trybunału Konstytucyjnego”. W rezultacie skarżący nie mógł głosować w wyborach parlamentarnych przeprowadzonych 21 maja 2008 r.


Skarżący urodzili się odpowiednio w 1963 i 1965 roku i mieszkają w Izmirze. Są rodzeństwem. Ich dzieci – odpowiednio Sibel Sartık i Nergiz Özer, w wieku 24 i 15 lat – zostały zabite przez żołnierzy 19 stycznia 2005 roku w południowo-wschodniej Turcji. Podczas tego samego incydentu żołnierze zabili również trzech innych młodych ludzi w wieku 13, 16 i 22 lat (zob. Gülbahar Özer i inni przeciwko Turcji, nr 44125/06, 2 lipca 2013 r.). Ciała tych trzech osób zostały następnie przekazane ich rodzinom, które pochowały je w Diyarbakırze. 23 stycznia 2005 r. prokurator zarządził wydanie ciał dwojga dzieci skarżących. Skarżący odebrali ciała z kostnicy, aby przewieźć je do miasta Siirt, gdzie chcieli je pochować i gdzie ich groby zostały już przygotowane przy pomocy urzędników miejskich. Tego samego dnia gubernator Siirtu wydał decyzję stwierdzającą, że na cmentarzu w Siircie zebrały się tłumy i zaatakowały pracowników miejskich przygotowujących groby. W następstwie wydarzenia na cmentarzu eskalowały i przerodziły się w „nielegalne demonstracje”. Dlatego też, „w celu zapobieżenia wszelkim niepożądanym konsekwencjom”, gubernator zdecydował zarządzić pochowanie dzieci skarżących w dwóch wsiach wymienionych w odpowiednich aktach urodzenia zmarłych. Gdy skarżący wraz z trumnami swoich dwojga dzieci byli w drodze do Siirtu, ich pojazdy zostały zatrzymane przez żandarmów, którzy poinformowali skarżących, że nie wolno im pochować swoich dzieci w Siircie. Żołnierze powiedzieli skarżącym, że zgodnie z decyzją podjętą przez gubernatora Siirtu, ciała zostaną pochowane w dwóch innych wsiach. Skarżący powiedzieli żołnierzom, że nie mają żadnego związku z tymi dwiema wsiami, które i tak zostały ewakuowane przez żołnierzy w latach 90. Oświadczyli, że chcą pochować swoje dzieci obok siebie na rodzinnym cmentarzu w Siircie. Mimo ich sprzeciwów ciała dwojga dzieci zostały skonfiskowane i zabrane przez żołnierzy. Tego samego dnia drugi skarżący złożył oficjalny wniosek do biura gubernatora, prosząc o zgodę na pochowanie dzieci w mieście Batman zamiast tego. Wniosek ten został odrzucony, ale gubernator zmienił swoją decyzję tak, aby dzieci skarżących mogły zostać pochowane na tym samym cmentarzu w mieście Eruh, zamiast w dwóch oddzielnych wsiach, jak wcześniej zarządził. Zgodnie z tą decyzją dzieci skarżących zostały pochowane przez władze na cmentarzu komunalnym w Eruh 24 stycznia 2005 r. o godzinie 1.45 bez żadnej ceremonii religijnej. 11 marca 2005 r. skarżący wnieśli sprawę do Sądu Administracyjnego w Diyarbakırze, domagając się uchylenia decyzji gubernatora Siirtu. Wnieśli również o wydanie przez Sąd Administracyjny środka tymczasowego pozwalającego im na ekshumację ciał przed ich rozkładem i pochowanie ich na cmentarzu według ich wyboru. Skarżący przyznali w szczególności, że utrzymanie porządku publicznego jest ważne i konieczne. Jednakże argumentowali, że decyzja gubernatora całkowicie ignorowała wartości moralne ich społeczeństwa i wywołała gniew. Wiadomość, że ich dzieci nie zostaną pochowane w Siircie i że ich ciała zostały skonfiskowane przez żołnierzy, wywołała wybuch emocji u ludzi czekających na cmentarzu w Siircie, w wyniku czego zaatakowali oni członków sił bezpieczeństwa i sklepy lokalne kijami i kamieniami. Gdy siły bezpieczeństwa odpowiedziały na te ataki z użyciem nadmiernej siły, dziesiątki osób zostało rannych, a ponad sto osób aresztowano. Wszystkie te niepokoje zostały spowodowane bezprawną decyzją gubernatora. Podczas pogrzebu trzech innych osób zabitych w tym samym czasie co ich dzieci, nie doszło do takich incydentów. W swojej skardze skarżący powołali się również na swoje prawa wynikające z art. 8 i 9 Konwencji. 30 marca 2006 r. Sąd Administracyjny w Diyarbakırze oddalił sprawę. Sąd zauważył, że decyzja gubernatora była oparta na art. 11/C ustawy o administracji prowincji, która przewidywała, że gubernator ma obowiązek utrzymywania pokoju i porządku publicznego w prowincji podległej jego odpowiedzialności. Decyzja została podjęta, ponieważ ludzie, którzy zebrali się na cmentarzu w Siircie i czekali na przyjazd ciał, rzucali kamieniami w pracowników miejskich i członków sił bezpieczeństwa. Decyzja o pochowaniu ciał w mieście Eruh została zatem podjęta w celu utrzymania porządku publicznego. Sąd Administracyjny uznał, że chociaż skarżący mieli prawo do pochowania swoich dzieci na cmentarzu według ich wyboru, odmowa pozwolenia im na to była zgodna z ograniczeniami określonymi w drugich paragrafach art. 8 i 9 Konwencji oraz w art. 13 Konstytucji tureckiej. Skarżący odwołali się od decyzji i podtrzymywali, że incydenty na cmentarzu, o których wspomniał Sąd Administracyjny, miały miejsce dopiero po tym, jak tłumy dowiedziały się o odmowie władz pozwolenia im na pochowanie dzieci w Siircie. Powtórzyli swój argument, że trzech innych zabitych przez żołnierzy w tym samym czasie co ich dzieci zostało pochowanych przez swoje rodziny w Diyarbakırze bez incydentów. Skarżący ponowili również wniosek o środek tymczasowy. Wniosek o środek tymczasowy został odrzucony przez Najwyższy Sąd Administracyjny 13 grudnia 2006 r. W decyzji z 24 października 2008 r. Najwyższy Sąd Administracyjny oddalił również odwołanie wniesione przez skarżących od decyzji Sądu Administracyjnego w Diyarbakırze. Wnioskując z tego, Najwyższy Sąd Administracyjny stwierdził, że incydenty na cmentarzu w Siircie rozpoczęły się, gdy zgromadzone tam osoby nalegały, aby dwoje dzieci skarżących zostało pochowanych obok grobów członków PKK. Decyzja Najwyższego Sądu Administracyjnego została doręczona skarżącym 19 marca 2009 r.


Skarżąca urodziła się w 1954 roku i mieszka w Zagrzebiu. W dawnym socjalistycznym reżimie jugosłowiańskim wszyscy pracownicy wpłacali składki na fundusze mieszkaniowe. Uzyskane w ten sposób środki były wykorzystywane, między innymi, do budowy bloków mieszkalnych. Mieszkania były przyznawane pracownikom, którzy nabywali do nich prawa do chronionego najmu, podobnie jak w przypadku innych już istniejących mieszkań będących własnością społeczną. Każda spółka będąca własnością publiczną sporządzała listę osób, którym miały zostać przyznane szczególnie chronione prawa najmu. Gdy osobie z takiej listy przyznawano szczególnie chronione prawo najmu, jej potrzeby mieszkaniowe uznawano za zaspokojone, a jej nazwisko usuwano z listy. Skarżąca była zatrudniona w spółce będącej własnością społeczną, S. Wszyscy pracownicy spółki S. opłacali składki na fundusz mieszkaniowy w wysokości 3% ich miesięcznych wynagrodzeń. 31 października 1988 roku spółka S. przyznała skarżącej szczególnie chronione prawo najmu mieszkania o powierzchni 65,08 metrów kwadratowych na przedmieściach Zagrzebia, z prawem zamieszkiwania w nim wraz z mężem i dwiema córkami. Ponieważ jednak ta decyzja nie była jeszcze prawomocna, spółka S. zawarła ze skarżącą 7 grudnia 1988 roku umowę dającą jej prawo do wprowadzenia się do mieszkania z rodziną i dbania o to mieszkanie. Skarżąca wprowadziła się do mieszkania i mieszka w nim od tego czasu. Decyzja o przyznaniu skarżącej szczególnie chronionego prawa najmu została zaskarżona przez trzech innych pracowników i uchylona przez Sąd Pracy Powiązanej w Zagrzebiu (Osnovni sud udruženog rada u Zagrebu). 27 marca 1990 roku komisja mieszkaniowa spółki S. sporządziła listę priorytetową podziału mieszkań. Skarżąca była pierwsza na tej liście. 23 kwietnia 1990 roku rada pracownicza spółki zatwierdziła listę priorytetową. Na podstawie tej listy przysługiwało jej wydanie decyzji o przydzieleniu jej mieszkania. 27 kwietnia 1992 roku mieszkania spółki S. zostały przekazane w zarząd Gminie Zagrzeb. 9 i 15 maja 1990 roku dwaj inni pracownicy spółki S. wnieśli powództwo do właściwego sądu, domagając się stwierdzenia nieważności listy priorytetowej. Właściwość w tej sprawie została następnie przeniesiona do Sądu Miejskiego w Zagrzebiu, który 3 lutego 1999 roku oddalił powództwa co do meritum, ponieważ zgodnie z obowiązującym prawem w ogóle nie było możliwości wniesienia takiego powództwa. Powództwo cywilne mogło być wniesione w celu zaskarżenia decyzji o przydziale mieszkania, ale nie w celu zaskarżenia listy priorytetowej. 23 czerwca 2004 roku Sąd Okręgowy w Zagrzebiu zmienił wyrok z 3 lutego 1999 roku, stwierdzając niedopuszczalność powództw z tych samych powodów, a mianowicie że lista priorytetowa nie mogła być zaskarżona przed sądem powszechnym. Tymczasem 3 czerwca 1991 roku Parlament uchwalił ustawę o sprzedaży mieszkań, w których przysługuje prawo najmu (Zakon o prodaji stanova na kojima postoji stanarsko pravo), która zniosła szczególnie chronione prawa najmu i uregulowała sprzedaż mieszkań będących własnością społeczną, wcześniej wynajmowanych na podstawie szczególnie chronionego prawa najmu. 29 listopada 1995 roku skarżąca zwróciła się do Gminy Zagrzeb jako właściciela mieszkania z wnioskiem o zawarcie umowy sprzedaży mieszkania, w której byłaby nabywcą. Gmina Zagrzeb nie podjęła żadnej decyzji w ustawowym terminie sześćdziesięciu dni. W nieokreślonym dniu w 2005 roku skarżąca ponownie złożyła w Gminie Zagrzeb wniosek o zakup zajmowanego przez siebie mieszkania. Wniosek został odrzucony 6 lipca 2005 roku, ponieważ nie przyznano jej szczególnie chronionego prawa najmu do tego mieszkania. 26 września 2005 roku skarżąca wytoczyła powództwo cywilne przeciwko Miastu Zagrzeb, które w międzyczasie stało się właścicielem zajmowanego przez nią mieszkania, domagając się wyroku zastępującego umowę sprzedaży przedmiotowego mieszkania. Powództwo zostało oddalone przez Sąd Miejski w Zagrzebiu 18 czerwca 2007 roku z powodu, że skarżąca nie nabyła chronionego prawa najmu do przedmiotowego mieszkania, ponieważ lista priorytetowa nie stanowiła decyzji o przyznaniu chronionych praw najmu w rozumieniu ustawy o mieszkaniach. Wyrok został utrzymany w mocy przez Sąd Okręgowy w Zagrzebiu 8 kwietnia 2008 roku. Sąd uznał, że skarżąca nie posiadała prawomocnej decyzji o przydzieleniu jej mieszkania. W późniejszej skardze konstytucyjnej wniesionej przez skarżącą, zarzuciła ona naruszenie jej prawa do równości przed prawem, prawa do odwołania, a także prawa do sprawiedliwego procesu. Argumentowała, że była pierwsza na liście priorytetowej sporządzonej przez spółkę S. w celu podziału mieszkań. Jedynymi powodami, dla których nie otrzymała formalnie szczególnie chronionego prawa najmu do zajmowanego przez siebie mieszkania, były zaskarżenie listy priorytetowej przez jej współpracowników i opóźnienie w postępowaniu cywilnym przed Sądem Miejskim w Zagrzebiu. Jednak po zakończeniu tych postępowań zostały spełnione wszystkie warunki uznania jej szczególnie chronionego prawa najmu do przedmiotowego mieszkania. Roczna ważność listy priorytetowej miała być liczona od daty jej potwierdzenia, co w przypadku skarżącej nastąpiło, gdy sądy krajowe oddaliły wszystkie zastrzeżenia dotyczące tej listy. Nieuznając jej prawa do szczególnie chronionego najmu, władze krajowe pozbawiły ją możliwości zakupu zajmowanego mieszkania na korzystnych warunkach. Powoływała się również na inne orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, w których przyznał on ochronę osobom znajdującym się w sytuacji porównywalnej do jej własnej. 11 maja 2012 roku Trybunał Konstytucyjny oddalił skargę konstytucyjną skarżącej z powodu, że ustalenia sądów niższych instancji, iż nie nabyła ona szczególnie chronionego prawa najmu do przedmiotowego mieszkania, były poprawne. Trybunał stwierdził dalej, że powoływane przez skarżącą orzeczenia dotyczyły osób, które posiadały szczególnie chronione prawa najmu, a następnie je utraciły.


Skarżący urodził się w 1972 roku i jest obecnie przetrzymywany w Zakładzie Karnym Corradino w Paola. 11 grudnia 2010 r. skarżący został zatrzymany przez policję pod zarzutem zamordowania swojej byłej partnerki. 13 grudnia 2010 r. postawiono mu zarzuty przed Sądem Pokoju, działającym jako Sąd Śledczy, w tym między innymi za zabójstwo umyślne. Następnie został tymczasowo aresztowany. Z akt postępowania wynika, że od momentu stawienia się skarżącego przed sądem do sierpnia 2012 r. skarżący złożył dziesięć wniosków o zwolnienie za kaucją, z których wszystkie zostały odrzucone po rozpatrzeniu odpowiednich wniosków, w tym podczas rozpraw ustnych. Oprócz rozpraw dotyczących wniosków o zwolnienie za kaucją i innych konkretnych wniosków, odbyło się czternaście rozpraw, podczas których zeznawało wielu świadków, oraz kolejne sześć rozpraw, podczas których nic się nie wydarzyło, a sprawa została odroczona. Tymczasem 10 kwietnia 2012 r. skarżący wszczął postępowanie o naprawienie szkody konstytucyjnej przed Sądem Cywilnym (Izba Pierwsza) działającym w zakresie jego kompetencji konstytucyjnych. Skarżył się na naruszenie artykułu 5 § 3 Konwencji w zakresie, w jakim był przetrzymywany przez ponad piętnaście miesięcy od momentu aresztowania. Wyrokiem z 27 czerwca 2012 r. Sąd Cywilny (Izba Pierwsza) oddalił roszczenia skarżącego. Wyrokiem z 23 listopada 2012 r. Sąd Konstytucyjny oddalił apelację skarżącego i potwierdził zaskarżony wyrok. Po tym, jak skarżący był przetrzymywany w areszcie przez maksymalny okres dozwolony przez prawo, nabył prawo do zwolnienia za kaucją zgodnie z art. 575(6)(a)(iii) Kodeksu Karnego (patrz odpowiednie prawo wewnętrzne). W konsekwencji, na skutek jego wniosku z 17 sierpnia 2012 r., postanowieniem z 22 sierpnia 2012 r., Sąd Pokoju przyznał skarżącemu zwolnienie za kaucją pod następującymi warunkami: aby stawiał się na wszystkich zaplanowanych rozprawach w postępowaniu karnym; aby nie wyjeżdżał za granicę ani nie ukrywał się; aby nie kontaktował się ani nie zbliżał, bezpośrednio ani pośrednio, do świadków oskarżenia; aby nie popełniał przestępstwa umyślnego podczas zwolnienia za kaucją; aby zgłaszał się na komisariacie policji każdego dnia między godziną ósmą rano a ósmą wieczorem; aby przebywał w domu nie później niż o godzinie dziesiątej wieczorem i nie opuszczał domu przed szóstą rano następnego dnia; aby informował policję o każdej zmianie adresu nie później niż w ciągu dwunastu godzin od takiej zmiany; aby wpłacił w formie zabezpieczenia kwotę 15 000 euro (EUR) do depozytu sądowego; oraz aby złożył osobiste poręczenie w wysokości 25 000 EUR. W przypadku naruszenia jakiegokolwiek warunku kaucji, cała kwota 40 000 EUR przepadłaby na rzecz Skarbu Państwa. 3 września 2012 r. Prokurator Generalny odwołał się od decyzji z 22 sierpnia 2012 r., uznając warunki za zbyt łagodne i że nie będą one wystarczającym środkiem odstraszającym przed ucieczką lub ingerowaniem w właściwy wymiar sprawiedliwości. Wniósł o ustalenie przez sąd wyższej kaucji odzwierciedlającej naturę przestępstw, o które oskarżono skarżącego, oraz o zmianę warunków poprzez zakazanie skarżącemu przebywania w miejscowości R., gdzie mieszkała ofiara i jej rodzina. 6 września 2012 r. skarżący wniósł sprzeciw wobec odwołania Prokuratora Generalnego, zauważając, że pozostał w areszcie właśnie dlatego, że nie mógł spełnić nałożonych warunków. Jednocześnie złożył wniosek o zmniejszenie przez sąd kwoty, którą miał wpłacić. Wyjaśnił, że ponieważ był przetrzymywany w areszcie przez ponad dwadzieścia miesięcy, był bezrobotny, a tym samym nie mógł zapłacić odpowiedniej kwoty. Złożył dwa dokumenty wykazujące, że otrzymywał zasiłki dla bezrobotnych w kwotach odpowiednio 1 262,22 EUR i 1 573,34 EUR w latach 2009 i 2010 oraz zaoferował wyjaśnienie swojej sytuacji finansowej (w razie potrzeby z dodatkowymi dowodami dokumentalnymi) podczas rozprawy ustnej. Z akt postępowania wynika, że następnie złożył formularze zeznań podatkowych z poprzednich dwunastu lat. Decyzją z 7 września 2012 r. Sąd Karny, po przebadaniu dokumentów złożonych przez skarżącego, oddalił wniosek Prokuratora Generalnego o podwyższenie kaucji, ale dodał warunek, że skarżący nie może przebywać w pobliżu miejscowości R. Oddalił również wniosek skarżącego, uznając, że Sąd Pokoju prawidłowo skorzystał ze swojego uznania. 9 października 2012 r. skarżący złożył kolejny wniosek o zmniejszenie kwoty kaucji. Skarżył się, że mimo iż przebywał w areszcie przez dwadzieścia dwa miesiące i przysługiwało mu zwolnienie za kaucją, pozostał jednak w areszcie, ponieważ on (i jego rodzina) nie było stać na zapłacenie tak wygórowanej kwoty w formie kaucji. Dalej zauważył, że główni świadkowie zostali już przesłuchani w postępowaniu przygotowawczym. 10 października 2012 r. Prokurator Generalny wniósł sprzeciw wobec nowego wniosku skarżącego, zauważając, że skarżący nie jest wiarygodny, a jego niezdolność do zapłacenia kaucji wykazała, że nie byłby w stanie zapłacić osobistego poręczenia, gdyby naruszył swoje warunki. Ponadto rodzina ofiary, a w szczególności jej córka, żyła w strachu przed skarżącym. Postanowieniem z 18 października 2012 r., po zapoznaniu się z wnioskiem i odpowiedzią złożoną przez Prokuratora Generalnego, sąd oddalił wniosek skarżącego. 4 grudnia 2012 r. skarżący złożył kolejny wniosek o zmniejszenie kwoty, którą musiał wpłacić. Zauważył, że pozostał w areszcie przez trzy i pół miesiąca od postanowienia przyznającego mu zwolnienie za kaucją z powodu niezdolności do zapłacenia. Prokurator Generalny wniósł sprzeciw ze względu na powagę przestępstwa. 7 grudnia 2012 r. sąd ponownie oddalił wniosek skarżącego; zauważył, że jego poprzednie decyzje ustalały kaucję w celu osiągnięcia wymaganej równowagi między z jednej strony powagą przestępstwa i potencjalną karą, a z drugiej strony obowiązkiem oskarżonego do spełnienia nałożonych warunków. 29 stycznia 2013 r. skarżący złożył jeszcze jeden wniosek o zmniejszenie kwoty kaucji. Zauważył, że przebywał w areszcie przez kolejne pięć miesięcy od postanowienia przyznającego mu zwolnienie za kaucją, a nadal nie był w stanie skorzystać z takiego zwolnienia – do którego miał prawo z mocy prawa – ponieważ nie mógł zapłacić nałożonej kaucji. Prokurator Generalny wniósł sprzeciw, uznając, że nałożona kwota jest odpowiednia w świetle surowości przestępstwa i okoliczności sprawy. 5 lutego 2013 r. skarżący złożył notatkę ponawiającą swój wniosek. Postanowieniem z 5 lutego 2013 r. sąd, po rozważeniu wniosków stron oraz swojego postanowienia z 7 grudnia 2012 r., uznał, że nie powinien zmieniać rozważań przedstawionych w ostatniej decyzji. W ten sposób oddalił wniosek skarżącego. 22 lipca 2013 r. skarżący zwrócił się do sądu z prośbą o przyjęcie jego matki, pani J.G. (i innych krewnych), jako poręczyciela w zamian za kaucję. Powołał się na nieruchomość, którą krewni odziedziczyli i którą byli skłonni zaoferować jako zabezpieczenie zamiast kaucji. Prokurator Generalny zwrócił się o przedłożenie przez skarżącego odpowiednich dowodów dotyczących spadku i wartości nieruchomości oraz o przesłuchanie przez sąd odpowiednich świadków w tej sprawie przed złożeniem jego ostatecznych wniosków. Podkreślił również, że do celów odpowiedniego hipoteki wymagany będzie akt notarialny. 30 lipca 2013 r. skarżący złożył wszystkie odpowiednie dokumenty dotyczące przedmiotowej nieruchomości, której wartość oszacowano na 95 000 EUR. 2 sierpnia 2013 r. sąd wyraził zgodę na to, aby matka skarżącego poręczyła poprzez hipotekę na wyżej wymienionej nieruchomości, którą posiadała wraz z innymi krewnymi. Taka nieruchomość miała służyć jako zabezpieczenie przestrzegania przez skarżącego nałożonych warunków; w przypadku naruszenia któregokolwiek z tych warunków, nieruchomość przepadłaby na rzecz Rządu Malty. Następnie 6 sierpnia 2013 r., po podpisaniu przez skarżącego osobistego poręczenia w wysokości 25 000 EUR i ustanowieniu przez jego matkę odpowiedniej hipoteki jako zabezpieczenia, skarżący został zwolniony z aresztu po trzydziestu dwóch miesiącach tymczasowego aresztowania. Tymczasem postępowanie przygotowawcze i przesłuchanie świadków trwały przez cały ten czas; dalsi świadkowie byli przesłuchiwani podczas trzech rozpraw, a kolejne cztery rozprawy zostały odroczone. 31 lipca 2013 r. organ ścigania oświadczył, że nie ma dalszych dowodów do przedstawienia. Tymczasem 6 lutego 2013 r. skarżący wszczął nowy zestaw postępowań o naprawienie szkody konstytucyjnej, skarżąc się na naruszenie artykułu 5 § 3 Konwencji w związku z „wygórowaną kwotą” żądaną (w szczególności odnoszącą się do kwoty ustalonej jako kaucja), która nie pozwalała mu na skuteczne korzystanie ze zwolnienia za kaucją. Wyrokiem z 3 lipca 2013 r. Sąd Cywilny (Izba Pierwsza) działający w zakresie jego kompetencji konstytucyjnych oddalił roszczenia skarżącego. Uznał, że gdy sąd uznał, że skarżącemu należy przyznać zwolnienie za kaucją, ten sąd musiał ustalić odpowiednie warunki, które skarżący musiał spełnić, aby zostać zwolnionym, a jednocześnie stawiać się na rozprawy sądowe. Jeśli zabezpieczenia obejmowały wpłatę sumy pieniędzy, taki warunek finansowy musiał być rozważany w odniesieniu do osoby oskarżonego i jego środków, a także jego relacji z osobą, która miałaby działać jako jego poręczyciel. Sąd powołał się na wyrok Trybunału w sprawie Iwanczuk przeciwko Polsce (nr 25196/94, § 66, 15 listopada 2011 r.), w którym stwierdzono, że oskarżony, wobec którego władze sądowe wyraziły gotowość do zwolnienia za kaucją, musi wiernie dostarczyć wystarczających informacji, które można sprawdzić w razie potrzeby, o kwocie kaucji do ustalenia. Sąd zauważył, że skarżący nie spełnił tego obowiązku. Jego obowiązkiem było dostarczenie sądom informacji o swoich dochodach, oszczędnościach i wykazie jego majątku. Mimo to skarżący dostarczył tylko kopie formularzy samooceny dla celów podatkowych za lata od 1998 do 2011. Zdaniem sądu, jeśli skarżący argumentował, że kaucja jest zbyt wysoka, musiał wykazać sądowi, na co go stać, dostarczając wykaz swojego majątku i nieruchomości, nawet jeśli oznaczało to, że musiał przeprowadzić badania w Rejestrze Publicznym i dostarczyć odpowiednią dokumentację. W jego ocenie skarżący musiał wykazać nie tylko, że nie posiada niezbędnych środków na wpłatę żądanej kwoty, ale także, że znajduje się w obiektywnej niemożności znalezienia niezbędnych środków. Musiał również wykazać, że nie jest w stanie znaleźć osób, które zaoferowałyby się jako poręczyciele. Dopiero gdy wszystko to zostało wykazane, skarżący spełniłby swój obowiązek dostarczenia wystarczających informacji, co pozwoliłoby sądowi na obiektywną ocenę. Zdaniem sądu, w niniejszej sprawie, biorąc pod uwagę powagę przestępstwa i potencjalną karę, skarżący nie przedstawił wystarczających dowodów przed sądami karnymi w celu potwierdzenia swojego twierdzenia, że te sądy nałożyły nadmierne warunki (w tym odnoszący się do kwoty kaucji). Dalej zauważył, że Sąd Konstytucyjny [w pierwszej rundzie postępowania] nie został przekonany, że nie dojdzie do manipulowania dowodami. Rzeczywiście, mimo że gromadzenie dowodów dobiegło końca, należało zagwarantować, że dowody pozostaną nienaruszone, a tym samym niezbędne były odpowiednie zabezpieczenia. Skarżący odwołał się. Wyrokiem z 31 stycznia 2014 r. Sąd Konstytucyjny oddalił apelację skarżącego i potwierdził wyrok sądu pierwszej instancji. Sąd Konstytucyjny powołał się na swój wyrok w sprawie Policja przeciwko Austine Eze i Osita Anagboso Obi z 25 października 2013 r., w którym stwierdził, że musi istnieć proporcjonalność między kwotą, jaką skarżący ma wpłacić za swoje zwolnienie za kaucją, a jego sytuacją finansową. Ustalona wysokość kaucji nie powinna być zbyt wysoka i powinna zapewnić obecność oskarżonego na różnych etapach postępowania karnego. Powołał się również na wyrok Trybunału w sprawie Mangouras przeciwko Hiszpanii ([WKS], nr 12050/04, § 79, ECHR 2010), a także na wyrok Sądu Konstytucyjnego Salvatore Gauci przeciwko Prokuratorowi Generalnemu z 31 lipca 1998 r., w których stwierdzono, że przy ustalaniu kwoty do wpłacenia jako zabezpieczenie sąd musi również wziąć pod uwagę inne okoliczności, takie jak powagę przestępstwa i zagrożenie dla społeczeństwa. Sąd Konstytucyjny uznał, że ciężar dowodu, że kwota kaucji jest dla skarżącego zbyt wysoka w świetle jego możliwości finansowych, spoczywa na samym skarżącym. Skarżący musi dostarczyć sądowi informacji o swojej sytuacji finansowej i o rzeczywistej możliwości znalezienia poręczyciela zdolnego do zagwarantowania przestrzegania nałożonych warunków. W niniejszej sprawie Sąd Konstytucyjny uznał, że skarżący nie rozważał tej ostatniej opcji i dopiero po licznych wnioskach o zmniejszenie kwoty ostatecznie zaproponował swoją matkę jako poręczyciela. Zauważył, że chociaż matka skarżącego nie była właścicielem budynku, którego użyła do celów zabezpieczenia, znajdował się on już w jej posiadaniu przez pewien czas przed złożeniem ostatniego wniosku o zmniejszenie kwoty. W ten sposób skarżący nie mógł twierdzić, że nie mógł podjąć tego działania wcześniej. Chociaż skarżący powoływał się na wyrok Trybunału w sprawie Iwanczuk (powyżej cytowany), w którym stwierdzono naruszenie na podstawie faktu, że polskie władze potrzebowały czterech miesięcy na dostosowanie warunków zwolnienia za kaucją, Sąd Konstytucyjny uznał, że (nawet jeśli tak było), skarżący – który był reprezentowany przez prawnika – nie zbadł wszystkich dróg w celu zadowolenia sądów odpowiednim zabezpieczeniem przestrzegania warunków kaucji. Skarżący nie wyjaśnił, dlaczego uzyskał zabezpieczenie w formie poręczyciela dopiero na późniejszym etapie. Zauważając, że skarżący zeznał, że czasami pracował jako kierowca autobusu i trener koni, oprócz innych zajęć, Sąd Konstytucyjny odróżnił sprawę skarżącego od sprawy osoby żyjącej z zasiłków. Fakt, że skarżący czasami pracował i otrzymywał wynagrodzenie lub płacę, sprawił, że potrzeba dostarczenia sądowi informacji o jego środkach była bardziej istotna. W kwestii ustalenia wysokości kaucji Sąd Konstytucyjny powołał się na artykuł 576 Kodeksu Karnego (patrz odpowiednie prawo wewnętrzne poniżej), który przewidywał czynniki do rozważenia w tym celu. Zgodnie z prawem maltańskim obejmowały one powagę przestępstwa i stosowną karę. Sąd Konstytucyjny uznał, że chociaż prawo odnosiło się również do sytuacji finansowej osoby oskarżonej, ten czynnik nie miał być brany pod uwagę w izolacji – to do sądu ustalającego kwotę kaucji należało rozważenie wszystkich czynników łącznie, a nie oddzielnie. W niniejszej sprawie, mając na uwadze te czynniki, kwota kaucji w wysokości 15 000 EUR była uzasadniona, tym bardziej, że prawo przewidywało możliwość ustanowienia poręczyciela – działania podjętego następnie przez skarżącego. Zdaniem Sądu Konstytucyjnego obawa sądów karnych, że skarżący nie dał niezbędnych gwarancji, że nie dojdzie do manipulowania dowodami, istniała przez całe postępowanie karne. Decyzją z 7 kwietnia 2014 r. uznano skarżącego za winnego naruszenia warunków kaucji, a jego zwolnienie za kaucją zostało odwołane. Kolejne wnioski o zwolnienie za kaucją były składane i odrzucane do 26 stycznia 2015 r., kiedy to wydano akt oskarżenia przeciwko skarżącemu. Od sierpnia 2013 r. do momentu oskarżenia odbyło się około dziesięciu rozpraw, podczas których nic się nie wydarzyło, a sprawa była odraczana. 16 czerwca 2015 r. Sąd Karny został poinformowany, że zawarto ugodę między skarżącym a oskarżeniem. 20 lipca 2015 r., po przyznaniu się przez skarżącego do wszystkich zarzutów, Sąd Karny wydał wyrok skazujący i skazał skarżącego na trzydzieści pięć lat pozbawienia wolności oraz na zapłatę kosztów biegłych sądowych.


Lista wnioskodawców i istotne szczegóły wniosków zostały przedstawione w załączonej tabeli. 5 kwietnia 2004 r. Sąd Rejonowy Wyborski w Sankt Petersburgu („Sąd Rejonowy Wyborski”) uznał wnioskodawczynię za osobę niezdolną do czynności prawnych za jej nieobecności. Wnioskodawczyni złożyła wyjaśnienie, że o wyroku dowiedziała się dopiero 19 kwietnia 2004 r. Dwukrotnie wniosła apelację, wraz z prośbami o przywrócenie terminu do ich wniesienia. 11 października 2004 r. Sąd Rejonowy Wyborski oddalił najnowszą prośbę wnioskodawczyni o rozpatrzenie jej apelacji. 22 grudnia 2004 r. Sąd Miejski w Sankt Petersburgu utrzymał to orzeczenie w mocy po rozpoznaniu apelacji. 27 lutego 2009 r. Trybunał Konstytucyjny Rosji uznał za niekonstytucyjną praktykę pozbawiania ludzi zdolności do czynności prawnych za ich nieobecności, chyba że nieobecność ta wynikała z określonych okoliczności. 8 czerwca 2009 r. wnioskodawczyni zwróciła się o wznowienie swojej sprawy w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 27 lutego 2009 r. Po początkowej odmowie, 24 września 2009 r. Sąd Miejski w Sankt Petersburgu uchylił wyrok z 5 kwietnia 2004 r. i przekazał sprawę wnioskodawczyni do ponownego rozpoznania. 26 listopada 2009 r. Sąd Rejonowy Wyborski umorzył postępowanie o ubezwłasnowolnienie, ponieważ powódka, córka wnioskodawczyni, nie stawiła się na rozprawie. Wnioskodawczyni tym samym odzyskała zdolność do czynności prawnych. 7 marca 2008 r. wezwano lekarza pogotowia do wnioskodawczyni i stwierdził on, że wymaga ona hospitalizacji. Psychiatra zbadał wnioskodawczynię przy przyjęciu do szpitala i potwierdził, że wymaga ona leczenia stacjonarnego. 10 marca 2008 r. brat wnioskodawczyni, który był wówczas jej opiekunem prawnym, wyraził zgodę na jej umieszczenie w szpitalu. Cztery dni później jego status opiekuna prawnego został odwołany i przekazany szpitalowi. 31 marca 2008 r. szpital, w tej roli, wyraził zgodę na przymusowe umieszczenie wnioskodawczyni. Zdaniem wnioskodawczyni szpital odrzucał jej prośby o wypis, a nie pozwolono jej używać telefonu komórkowego, wysyłać korespondencji ani przyjmować odwiedzin. Gdy wnioskodawczyni skontaktowała się ze swoim prawnikiem, rzekomo w celu aktualizacji wniosku do Trybunału i zakwestionowania swojego przymusowego umieszczenia, on próbował spotkać się z nią w szpitalu 13 marca i 1 kwietnia 2008 r., ale odmówiono mu pozwolenia. Prawnicy wnioskodawczyni złożyli następnie skargę na szpital, powołując się na prawo do komunikowania się z klientem. Prawnicy poparli skargę kopią pełnomocnictwa, które wnioskodawczyni udzieliła mu 21 czerwca 2005 r. na potrzeby wniosku do Trybunału. 9 lutego 2009 r. Sąd Rejonowy Primorski w Sankt Petersburgu („Sąd Rejonowy Primorski”) oddalił skargę, zauważając, że wnioskodawczyni nie posiadała zdolności do czynności prawnych do ustanowienia pełnomocnika. 10 marca 2009 r. komisja biegłych wydała dwustronicowy raport diagnozujący u wnioskodawczyni schizofrenię. Opierał się on na historii medycznej wnioskodawczyni od 2001 r. oraz jej stanie zdrowia prowadzącym do hospitalizacji w 2008 r. Biegli stwierdzili dalej, że podczas pobytu w szpitalu wnioskodawczyni unikała kontaktu; skarżyła się na swoje uwięzienie; pozostawała podejrzliwa i negatywna oraz utrzymywała urojenia dotyczące sąsiadów, lekarzy i innych pacjentów. Wnioskowali, że wnioskodawczyni wymaga dalszego leczenia psychiatrycznego w szpitalu. Tego samego dnia Sąd Rejonowy Primorski przeprowadził rozprawę dotyczącą przymusowego leczenia wnioskodawczyni w szpitalu psychiatrycznym. Lekarz wnioskodawczyni przedstawił sądowi raport komisji biegłych z 10 marca 2009 r. oraz własną opinię potwierdzającą, że wnioskodawczyni potrzebuje przymusowego leczenia w szpitalu. Wnioskodawczyni nieobecna była w sali rozpraw podczas tego wystąpienia, ale jej prawnik z urzędu, pani L., był obecny. Po wystąpieniu wnioskodawczyni wprowadzono na salę rozpraw i poinformowano o jej prawach. Następnie powiedziała, że chce wrócić do domu i nie chce kontynuować leczenia. Sędzia nie zadał jej żadnych innych pytań. Jedyną interwencją pani L. podczas całej rozprawy było stwierdzenie, że „nie ma zastrzeżeń” do dalszego umieszczania wnioskodawczyni w szpitalu psychiatrycznym. Sąd Rejonowy Primorski uznał, że wnioskodawczyni wymaga przymusowego leczenia w szpitalu. 21 kwietnia 2009 r. Sąd Miejski w Sankt Petersburgu uchylił wyrok z 9 lutego 2009 r., wskazując na naruszenie prawa pełnomocnika do spotkania z klientem. 25 maja 2009 r. wnioskodawczyni spotkała się ze swoim prawnikiem. 8 czerwca 2009 r. wnioskodawczyni poprosiła sąd o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji od wyroku z 10 marca 2009 r. 30 czerwca 2009 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek. 15 września 2009 r. Sąd Miejski w Sankt Petersburgu uchylił decyzję z 30 czerwca 2009 r. i przywrócił termin do wniesienia apelacji od wyroku z 10 marca 2009 r. 30 września 2009 r. Sąd Miejski w Sankt Petersburgu rozpoznał apelację i uznał przymusowe leczenie wnioskodawczyni za zgodne z prawem. Gdy wnioskodawczyni odzyskała swój status prawny 26 listopada 2009 r. (patrz punkt 10 powyżej), odmówiła kontynuowania leczenia w szpitalu i została wypisana 31 grudnia 2009 r. 11 listopada 2010 r. Sąd Rejonowy Piotrodworcowy w Sankt Petersburgu („Sąd Rejonowy Piotrodworcowy”) uznał wnioskodawczynię za osobę niezdolną do czynności prawnych. Stwierdził, że w związku z faktem, że prawo rosyjskie nie przewidywało częściowego ubezwłasnowolnienia w celu uwzględnienia stopnia zaburzeń psychicznych danej osoby, nie miał innego wyjścia, jak pozbawić wnioskodawczynię pełnej zdolności do czynności prawnych. 17 marca 2011 r. Sąd Miejski w Sankt Petersburgu oddalił apelację wniesioną przez wnioskodawczynię, w pełni popierając uzasadnienie Sądu Rejonowego Piotrodworcowego. 27 czerwca 2012 r. Trybunał Konstytucyjny Rosji rozpoznał skargę wniesioną przez wnioskodawczynię w związku z jej ubezwłasnowolnieniem i wezwał parlament do zmiany legislacji oraz wprowadzenia możliwości częściowego ubezwłasnowolnienia (patrz punkt 39 poniżej). 30 grudnia 2012 r. Kodeks Cywilny Rosji został odpowiednio zmieniony; wejście w życie poprawki zostało opóźnione do 1 marca 2015 r. (patrz punkt 40 poniżej). Na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, 26 marca 2013 r. Sąd Rejonowy Piotrodworcowy przekazał sprawę wnioskodawczyni do ponownego rozpoznania. Jednakże 6 sierpnia 2013 r. Sąd Rejonowy Piotrodworcowy potwierdził swoją poprzednią decyzję o pozbawieniu wnioskodawczyni pełnej zdolności, stwierdzając, że zmiana prawa jeszcze nie weszła w życie. 28 listopada 2013 r. Sąd Miejski w Sankt Petersburgu utrzymał wyrok w mocy po rozpoznaniu apelacji. 29 czerwca 2009 r. Sąd Rejonowy Promyszlenny w Stawropolu, działając za nieobecności wnioskodawcy, pozbawił go zdolności do czynności prawnych. Wyrok z 29 czerwca 2009 r. nie został zaskarżony i tym samym stał się prawomocny. W październiku 2012 r. wnioskodawca wystąpił o przywrócenie zdolności do czynności prawnych. 6 marca 2013 r. Sąd Rejonowy Kuczubiejewski w Kraju Stawropolskim („Sąd Rejonowy Kuczubiejewski”) oddalił wniosek wnioskodawcy. 4 czerwca 2013 r. Sąd Krajowy w Stawropolu utrzymał to orzeczenie w mocy po rozpoznaniu apelacji. 25 lipca 2016 r. Sąd Rejonowy Kuczubiejewski uwzględnił wniosek wnioskodawcy o uznanie go za osobę częściowo zdolną do czynności prawnych. 27 stycznia 2009 r. Sąd Rejonowy Koptiewski w Moskwie („Sąd Rejonowy Koptiewski”) uznał wnioskodawcę za osobę niezdolną do czynności prawnych za jego nieobecności. Wyrok z 27 stycznia 2009 r. nie został zaskarżony i tym samym stał się prawomocny. 20 stycznia 2013 r. wnioskodawca odwołał się od wyroku z 27 stycznia 2009 r., prosząc sąd o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji, ponieważ nie został poinformowany o postępowaniu o ubezwłasnowolnienie, nie uczestniczył w nim i nie otrzymał kopii wyroku. 14 lutego 2013 r. Sąd Rejonowy Koptiewski przywrócił termin do wniesienia apelacji. 10 września 2013 r. Sąd Miejski w Moskwie uchylił tę decyzję i oddalił wniosek wnioskodawcy o przywrócenie terminu na złożenie apelacji. 7 sierpnia 2003 r. Sąd Rejonowy Dmitrowski w Obwodzie Moskiewskim („Sąd Rejonowy Dmitrowski”) pozbawił wnioskodawcę pełnej zdolności do czynności prawnych za jego nieobecności. Wyrok z 7 sierpnia 2003 r. nie został zaskarżony i tym samym stał się prawomocny. Wnioskodawca rzekomo dowiedział się, że został pozbawiony zdolności do czynności prawnych dopiero w 2012 r. 24 grudnia 2012 r. poprosił Sąd Rejonowy Dmitrowski o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji od wyroku z 7 sierpnia 2003 r. 22 stycznia 2013 r. Sąd Rejonowy Dmitrowski oddalił wniosek. 29 maja 2013 r. Sąd Obwodowy w Moskwie rozpoznał apelację wniesioną przez wnioskodawcę od decyzji z 22 stycznia 2013 r. Przywrócił termin i podczas tej samej rozprawy rozpoznał meritum apelacji wniesionej przez wnioskodawcę od wyroku z 7 sierpnia 2003 r. Stwierdzając, że w 2003 r. Sąd Rejonowy Dmitrowski rozpoznał sprawę wnioskodawcy za jego nieobecności mimo braku jakichkolwiek informacji o zdolności wnioskodawcy do stawienia się, Sąd Obwodowy w Moskwie uchylił wyrok z 7 sierpnia 2003 r. Następnie przystąpił do ponownego rozpoznania meritum sprawy. Po wysłuchaniu stron i oparciu się na ustaleniach z opinii biegłego z 2003 r., Sąd Obwodowy w Moskwie ponownie uznał wnioskodawcę za osobę niezdolną do czynności prawnych. 4 września 2006 r. Sąd Rejonowy Ziużinski w Moskwie („Sąd Rejonowy Ziużinski”) uznał wnioskodawcę za osobę niezdolną do czynności prawnych. Wnioskodawca, który był wówczas leczony w zakładzie psychiatrycznym, nie wziął udziału w rozprawie. Wnioskodawca rzekomo dowiedział się o tym wyroku dopiero w 2013 r. Poprosiła sąd o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji w związku z brakiem powiadomienia o postępowaniu i jej nieobecnością na rozprawie. 24 października 2013 r. Sąd Rejonowy Ziużinski odmówił przywrócenia terminu, zauważając również, że obowiązujące wówczas prawo rosyjskie nie wymagało obowiązkowej obecności wnioskodawcy na rozprawie sądowej. 28 stycznia 2014 r. Sąd Miejski w Moskwie utrzymał w mocy decyzję z 24 października 2013 r. po rozpoznaniu apelacji.