Wszyscy skarżący są Romami mieszkającymi w Vâlcele. Około godziny 5:00 rano 15 grudnia 2011 r. kilku funkcjonariuszy policji i żandarmów wraz z miejscowym leśniczym – wszyscy ubrani w specjalne umundurowanie interwencyjne – zapukało do drzwi skarżących, podając się za ich sąsiadów. Gdy skarżący wahali się, siłowo wyważyli nie zamknięte na klucz drzwi wejściowe i wtargnęli do środka. Po wejściu do domu skarżących leśniczy założył na głowę kominiarkę. Funkcjonariusze policji również mieli na sobie kominiarki. W pierwszym pokoju policja znalazła czwartą skarżącą (panię Elenę Lingurar), jej córkę (drugą skarżącą, panią Anę Marię Lingurar) oraz jej synową z siedmiomiesięcznym dzieckiem na rękach. Policja wyrwała dwie skarżące z łóżek i zaczęła je bić. Czwarta skarżąca została uderzona pałką policyjną w obojczyk. Gdy druga skarżąca zapytała policję, dlaczego biją jej matkę, została uderzona w usta, a następnie zmuszona do umycia twarzy, aby usunąć ślady krwi. Gdy policja weszła do kolejnego pokoju, znalazła trzeciego skarżącego (pana Arona Lingurar, ur. w 1985 r.) z żoną. Zrzucili go na ziemię, kopali i wyzywali. Pierwszego skarżącego (pana Arona Lingurar, ur. w 1949 r.) również doprowadzono do tego pokoju. On również został pobity przez policję. Nie pozwalając im się ubrać, policja wyprowadziła pierwszego i trzeciego skarżącego na podwórko, rzuciła ich na ziemię i biła. Następnie wsadzili ich do radiowozu, gdzie przemoc trwała nadal. Czwartej skarżącej nie pozwolono do nich podejść ani zanieść im ubrań. Pierwszego i trzeciego skarżącego zabrano na komisariat, gdzie złożyli zeznania. Otrzymali mandaty i odesłano ich do domu.

12 grudnia 2011 r. leśniczy poinformował policję w Araci, że 7 grudnia 2011 r. pierwszy skarżący zabrał do domu drewno nielegalnie wycięte z lasu. W trakcie konfrontacji z leśniczymi pierwszy skarżący stał się agresywny. Leśniczy wyjaśnił, że pierwszy skarżący przejawia wrogi stosunek wobec leśniczych od czasu, gdy jego syn, trzeci skarżący, został ukarany mandatem przez policję wiosną 2011 r. Stwierdził, że pierwszy skarżący daje zły przykład swojej społeczności: „Uważamy, że pan Lingurar Aron, który uważa się za lidera Romów w Vâlcele, swoją postawą, zamiast pomagać nam w rozwiązywaniu problemów związanych ze społecznością romską w Vâlcele – która w rzeczywistości jest bardziej spokojna i pracowita niż społeczność w Araci – stwarza więcej problemów przykładem, który daje innym”. W tym kontekście i w celu zmniejszenia i zapobiegania przestępczości, wzmocnienia bezpieczeństwa obywateli, zidentyfikowania osób bez dokumentów tożsamości, wezwania osób podejrzanych o popełnienie kilku przestępstw oraz odzyskania skradzionego mienia, policja zorganizowała akcję 15 grudnia 2011 r.

14 grudnia 2011 r. Inspektorat Policji Powiatu Covasna (Inspectoratul de Poliție Județean Covasna; dalej „IPJ”) sporządził plan interwencji w celu przeprowadzenia akcji w miejscowościach gminy Vâlcele. Opisując ludność wioski skarżących, plan stwierdzał, że z 4311 mieszkańców 826 zostało warunkowo zwolnionych, 432 miało kartotekę karną, a 600 zostało uznanych za winnych przestępstw z użyciem przemocy. Ogólny kontekst został opisany następująco: „Gmina Vâlcele składa się z wiosek Vâlcele, Araci, Hetea i Ariuşd. Spośród ogółu 4300 mieszkańców 2902 osoby to Romowie. Większość członków tej grupy etnicznej nie ma stałego dochodu i wiąże koniec z końcem z zasiłków społecznych, sprzedaży drewna skradzionego z lasu, prac sezonowych i dorywczych oraz z przestępczości – głównie kradzieży. ... Wśród osób popełniających przestępstwa w 2011 r. wynika, że 80% stanowią Romowie, przy różnorodnych wykroczeniach. ... W wyniku działalności prewencyjnej prowadzonej przez [IPJ] we wsi Araci zidentyfikowano sześć grup przestępczych, składających się z członków rodzin romskich R., B., C., G., L. i N. [uwaga: rodzina skarżących nie jest wśród nich wymieniona]”.

Biorąc pod uwagę zakres problemów do rozwiązania i cele akcji, interwencja obejmowała: pięćdziesięciu trzech funkcjonariuszy policji (jedenastu z wydziału porządku publicznego, czterech z wydziału dochodzeniowo-śledczego, osiemnastu z komendy policji w Sfântu Gheorghe, sześciu z komisariatu w Vâlcele, dziesięciu z Służby Interwencji Szybkiej (Serviciul de Intervenție Rapidă; „SIR”) oraz dwóch z wydziału kryminalistyki) oraz trzydziestu żandarmów z Inspektoratu Żandarmerii Powiatu Covasna (Inspectoratul Județean de Jandarmi Covasna; dalej „IJJ”). Mieli do dyspozycji trzynaście samochodów. Zgodnie z raportem policji z 15 grudnia 2011 r., funkcjonariusze policji wykonali podczas akcji następujące czynności: przeszukali 140 samochodów i przeprowadzili 190 kontroli tożsamości; wystawili osiem mandatów administracyjnych (sancţiuni contravenţionale); skonfiskowali piętnaście metrów sześciennych drewna; doprowadzili sześćdziesiąt cztery osoby do siedziby policji w celu dalszych dochodzeń karnych; wyjaśnili sześć skarg karnych i wykonali dwa nakazy doprowadzenia (mandat de aducere); zidentyfikowali dziesięć osób na podstawie informacji operacyjnych policji oraz pobrali odciski palców i wykonali zdjęcia czternastu osobom.

Funkcjonariusze policji podeszli do domu skarżących po 6:00 rano i zapukali do drzwi. Gdy z domu wyszły dwie kobiety (druga i czwarta skarżąca), policja poprosiła je, aby wezwały trzeciego skarżącego, który był poszukiwany do przesłuchania w związku z kilkoma czynami kryminalnymi. Trzeci skarżący wyszedł z domu, wyzywał funkcjonariuszy policji i stał się fizycznie agresywny. W tym momencie policja zneutralizowała go i skuto kajdankami, a następnie zaprowadziła go do jednego z radiowozów. Następnie z domu wyszedł pierwszy skarżący, wykrzykując obelgi pod adresem funkcjonariuszy policji. Ze względów bezpieczeństwa skuto go kajdankami i doprowadzono do tego samego radiowozu, w którym czekał trzeci skarżący. Druga i czwarta skarżąca zostały najprawdopodobniej ranne w trakcie tego zdarzenia, ponieważ próbowały sprzeciwić się działaniom policji. Szarpały się za włosy, uderzały się po twarzach, uderzały pięściami w bramę i krzyczały, aby zastraszyć funkcjonariuszy policji.

15 i 16 grudnia 2011 r. skarżący zostali zbadani w oddziale ratunkowym miejscowego szpitala. Następnie przeszli również badanie sądowo-lekarskie. Raport sądowo-lekarski sporządzony 15 grudnia 2011 r. stwierdza, że u drugiej skarżącej stwierdzono zaschniętą krew na wargach i lewym policzku, ale nie stwierdzono siniaków ani bólu zębów. Przyczyny krwawienia nie ustalono. Odmówiła poddania się dalszym badaniom medycznym. Wnioskiem z raportu było, że nie stwierdzono u niej żadnych zmian urazowych, ale nie można wykluczyć urazu spowodowanego czynem agresji. 20 grudnia 2011 r. sporządzono raport sądowo-lekarski dla pierwszego skarżącego. Stwierdzono w nim, że skarżył się na ból w klatce piersiowej i miał dwa siniaki na klatce piersiowej. Badanie rentgenowskie wykonane tego samego dnia nie ujawniło żadnych dalszych uszkodzeń. Wnioskuje, że uraz mógł zostać spowodowany uderzeniem twardym obiektem i że z powodu obrażeń pierwszy skarżący potrzebował jednego do dwóch dni opieki medycznej. 20 grudnia 2011 r. sporządzono raport sądowo-lekarski dla trzeciego skarżącego. Odnotowano obecność siniaków na prawym oku, klatce piersiowej i prawym ramieniu. Biegły orzekł, że obrażenia mogły zostać spowodowane uderzeniem kijem baseballowym i że trzeci skarżący potrzebował czterech do pięciu dni opieki medycznej. 21 grudnia 2011 r. sporządzono raport sądowo-lekarski dla czwartej skarżącej. Skarżyła się na bóle brzucha i klatki piersiowej oraz miała siniak na dolnej części klatki piersiowej. Wnioskuje, że jej obrażenia mogły zostać spowodowane uderzeniem twardym obiektem i że potrzebowała jednego do dwóch dni opieki medycznej.

20 lutego 2012 r. skarżący złożyli zawiadomienie o przestępstwie przeciwko leśniczemu i funkcjonariuszom policji służącym 15 grudnia 2011 r. Oskarżyli funkcjonariuszy o pobicie ich i popełnienie innych czynów przemocy. Sprawę badało IPJ pod nadzorem prokuratury przy Sądzie Apelacyjnym w Braszowie. Trzynastu funkcjonariuszy policji i trzech żandarmów zostało objętych śledztwem. Prokurator przesłuchał skarżących oraz funkcjonariuszy policji i żandarmów, a także trzech świadków. Świadkowie byli sąsiadami skarżących, którzy byli obecni podczas zdarzeń. Skarżący wnioskowali o ich przesłuchanie. Prokurator ustalił, że operacja została zorganizowana zgodnie z planem interwencji sporządzonym przez IPJ i IJJ. Zadaniem było doprowadzenie na komisariat policji w Vâlcele kilku osób potrzebnych do przesłuchania w związku z kilkoma skargami karnymi związanymi z różnymi śledztwami karnymi. Opierając się na zeznaniach leśniczego i policji, prokurator ustalił, że leśniczy nie brał udziału w zdarzeniach, a akcja rozpoczęła się o 7:00 rano, a nie o 5:00 rano, jak wskazywali skarżący i ich sąsiedzi. Żandarmi zaprzeczyli, jakoby popełnili czyny przemocy lub widzieli ślady obrażeń u skarżących. Funkcjonariusz policji P.A. wyjaśnił, że użycie siły i założenie kajdanek było konieczne ze względu na agresywne zachowanie skarżących. Konkretnie, pierwszy skarżący sprzeciwił się interwencji policji, twierdząc, że jest lokalnym doradcą do spraw romskich, i wyzywał policję oraz groził jej.

6 lipca 2012 r. badacze zbadali drzwi wejściowe skarżących. Zauważyli, że niektóre szyby zostały stłuczone, drewno rozszczepione, a farba zniknęła z dolnej części drzwi; nie byli w stanie ustalić, kiedy drzwi zostały uszkodzone. 11 marca 2013 r. prokurator uznał, że nie ma wystarczających dowodów, aby wszcząć postępowanie przeciwko funkcjonariuszom policji. Skarżący wnieśli zażalenie na decyzję prokuratora. Argumentowali głównie, że prokurator bez uzasadnienia dał pierwszeństwo zeznaniom złożonym przez policję ze szkodą dla zeznań złożonych przez skarżących. Twierdzili również, że śledztwo nie wyjaśniło przemocy wobec nich zastosowanej. Podkreślali, że było to ugruntowaną i częstą praktyką policji w tym rejonie atakowania członków społeczności romskiej bez żadnego uzasadnienia.

17 kwietnia 2013 r. naczelny prokurator z prokuratury przy Sądzie Apelacyjnym w Braszowie oddalił zażalenie z następujących powodów:
– interwencja była legalna;
– zneutralizowanie skarżących i użycie kajdanek było legalne i konieczne ze względu na ich agresywne zachowanie; zostali więc doprowadzeni na komisariat, przesłuchani i ukarani mandatem;
– śledztwo zostało zakończone;
– prokurator wyjaśnił wszystkie aspekty sprawy i przeanalizował zebrane dowody;
– decyzja odzwierciedlała własne przekonanie prokuratora oparte na dowodach w aktach, a podane powody były odpowiednie;
– inne twierdzenia skarżących nie zostały potwierdzone dowodami.

Skarżący zaskarżyli decyzje prokuratorów, powtarzając argumenty przedstawione w swoim zażaleniu (patrz powyższy paragraf 29). Sąd Apelacyjny w Braszowie rozpoznał sprawę i decyzją z 23 maja 2013 r. przekazał sprawę z powrotem do prokuratury w celu dalszego śledztwa. Uznał głównie, że władze muszą uzasadnić obrażenia odniesione przez skarżących. Pierwszy i trzeci skarżący zostali doprowadzeni na komisariat i byli przez kilka godzin pod kontrolą policji. Druga i czwarta skarżąca odniosły obrażenia, których prokurator nie wyjaśnił. Sąd zauważył również, że prokurator nie zidentyfikował osoby, która wydała rozkaz zneutralizowania pierwszego i trzeciego skarżącego i doprowadzenia ich na komisariat. Zarówno żandarmi, jak i zaangażowani funkcjonariusze policji zaprzeczyli, jakoby zneutralizowali skarżących. Sąd przeszedł do kwestionowania legalności interwencji policji. Zauważył, że w tamtym czasie skarżący nie byli przedmiotem żadnego śledztwa karnego i nie wydano żadnego nakazu stawienia się przed policją na ich nazwisko. Zauważył również, że druga i czwarta skarżąca w ogóle nie zostały aresztowane. Sąd uznał, że śledztwo karne nie było wyczerpujące. Nakazał więc prokuratorowi:
– przesłuchać świadków, w szczególności inne osoby, które były celem tej interwencji policji, oraz sąsiadów, którzy mogliby wyjaśnić, czy funkcjonariusze policji weszli do domu skarżących;
– przesłuchać funkcjonariuszy policji biorących udział w operacji oraz tych odpowiedzialnych za jej przygotowanie, aby ustalić, kto wydał rozkaz zneutralizowania pierwszego i trzeciego skarżącego i kto wykonał ten rozkaz;
– ustalić, w jaki sposób doszło do zneutralizowania pierwszego i trzeciego skarżącego;
– ustalić, w jaki sposób druga i czwarta skarżąca, które nie zostały zneutralizowane przez policję, odniosły obrażenia;
– ustalić, kto wziął udział w operacji w imieniu władz, czy byli to funkcjonariusze policji, żandarmi czy inne osoby.

Przeprowadzono nowe śledztwo pod nadzorem tego samego prokuratora z prokuratury przy Sądzie Apelacyjnym w Braszowie. 24 lipca 2013 r. IPJ sporządziło raport ze śledztwa, potwierdzając poprzednie ustalenia dotyczące użycia siły i zachowania skarżących. Obrażenia odniesione przez drugą i czwartą skarżącą zostały w raporcie wyjaśnione w następujący sposób: „[Dwie kobiety] przejawiały zachowanie specyficzne dla Romów w takich okolicznościach: zaczęły szarpać się za włosy, uderzać się po twarzach, uderzać pięściami w bramę i krzyczeć, aby zastraszyć funkcjonariuszy policji”. 5 sierpnia 2013 r. prokuratura zdecydowała o niepodejmowaniu ścigania. Uznała, że wszystkie wskazówki sądu zostały uwzględnione podczas nowego śledztwa i że udzielono dalszych wyjaśnień dotyczących sprawy oraz ogólnej sytuacji w Vâlcele. Prokurator wyjaśnił w szczególności, że z powodu problemów ze społecznością romską w Vâlcele policja i żandarmeria musiały połączyć siły. Przypomniał, że 27 czerwca 2013 r. funkcjonariusz policji został ranny i przebywał obecnie w stanie krytycznym w szpitalu po interwencji policji mającej na celu rozstrzygnięcie konfliktu między dwoma rywalizującymi klanami romskimi. Podobnie, 15 lipca 2013 r. inny funkcjonariusz policji musiał otworzyć ogień w obronie własnej przeciwko osobie, która rozbiła przednią szybę radiowozu podczas interwencji policji wywołanej wezwaniem o pomoc. Prokurator zauważył, że większość mieszkańców Vâlcele, a w szczególności ci z trzech wiosek (Hetea, Vâlcele i Araci), była znana z łamania prawa i agresji wobec policji. Członkowie rodziny skarżących byli poddawani dochodzeniom w sprawie kradzieży drewna lub zakłócania porządku publicznego. Prokurator uznał, że obrażenia odniesione przez pierwszego i trzeciego skarżącego można wyjaśnić użyciem siły podczas zneutralizowania, co było konieczne ze względu na agresywne zachowanie skarżących. Druga i czwarta skarżąca zostały ranne, gdy zaatakowały funkcjonariuszy policji, aby powstrzymać ich przed zneutralizowaniem członków ich rodziny. Prokurator powtórzył wyjaśnienie podane w raporcie policji dotyczące zachowania, które rzekomo przejawiały druga i czwarta skarżąca. Tożsamość czterech żandarmów, którzy przeprowadzili zneutralizowanie, była znana, ale musiała być utrzymana w tajemnicy dla ich własnej ochrony.

Skarżący wnieśli zażalenie na tę decyzję, argumentując, że prokurator nie zbadał, czy użycie siły było proporcjonalne i uzasadnione. Skarżyli się również na używanie stereotypów wobec Romów w decyzji prokuratora. 20 września 2013 r. naczelny prokurator z tej samej prokuratury utrzymał decyzję w mocy na podstawie podobnych argumentów do tych podanych w decyzji z 17 kwietnia 2013 r. (patrz powyższy paragraf 30), a dodatkowo z powodu, że prokurator zastosował się do zarządzeń sądu (patrz powyższy paragraf 35). Skarżący skarżyli się na decyzje prokuratorów, powtarzając swoje poprzednie argumenty. 16 stycznia 2014 r. Sąd Apelacyjny w Braszowie oddalił skargę skarżących jako bezzasadną. Decyzja była ostateczna. Sąd uznał, że prokurator respektował wymagania ustalone przez poprzednią decyzję sądu (patrz powyższy paragraf 35). Przesłuchano dodatkowych świadków, którzy nie należeli do policji ani żandarmerii. Uznał również, że zebrane dowody nie mogą udowodnić poza wszelką wątpliwością, że funkcjonariusze policji zranili skarżących. Zeznania skarżących i raporty medyczne, które pozostały jedynymi elementami popierającymi tę teorię, nie były wystarczające do zmiany wniosku. Zdaniem Sądu Apelacyjnego wyjaśnienia przedstawione przez prokuratora co do przyczyny obrażeń były wiarygodne, a funkcjonariusze policji nie użyli nadmiernej siły. Sąd uznał również, że skarżący mieli obowiązek zidentyfikować rzekomych sprawców. Wreszcie sąd zauważył, że śledztwo nie było wpływowane przez fakt, że skarżący są Romami.


Skarżący urodził się w 1945 roku i mieszka w Erywaniu. Był prezydentem Armenii w latach 1991–1998. 19 lutego 2008 r. w Armenii odbyły się wybory prezydenckie. Skarżący kandydował jako główny kandydat opozycji, a jego głównym rywalem był ówczesny premier, pan Sargsyan, który reprezentował partię rządzącą i był bliskim sojusznikiem ustępującego prezydenta, pana Kocharyana. Natychmiast po ogłoszeniu wstępnych wyników wyborów skarżący wezwał swoich zwolenników do zebrania się na Placu Wolności w centrum Erywania, aby zaprotestować przeciwko nieprawidłowościom, które miały rzekomo miejsce podczas procesu wyborczego, ogłaszając, że wybory nie były wolne i uczciwe. Od 20 lutego 2008 r. zwolennicy skarżącego organizowali codzienne wiece protestacyjne w całym kraju, a ich głównym miejscem zebrań był Plac Wolności i otaczający go park. Wydaje się, że wiece na Placu Wolności, odbywające się w ciągu dnia i późno w nocy, przyciągały czasami dziesiątki tysięcy ludzi, podczas gdy kilkuset demonstrantów przebywało w tym obszarze przez całą dobę, rozbijając obóz. Skarżący uczestniczył w wiecach jako lider opozycji i kandydat na prezydenta, wygłaszając przemówienia dwa do trzech razy dziennie na tematy polityczne i społeczne oraz regularnie wzywając swoich zwolenników do kontynuowania masowych protestów. On sam również przebywał na Placu Wolności przez całą dobę, wychodząc stamtąd tylko na dwa do trzech godzin dziennie. 23 lutego 2008 r. ustępujący prezydent przeprowadził indywidualne spotkania z szefem policji, szefem armii i szefem służb bezpieczeństwa, ogłaszając, że nie pozwoli nikomu zdestabilizować sytuacji w kraju i wydając w tym zakresie odpowiednie instrukcje. Skarżący twierdził, że po tych spotkaniach rozpoczęły się prześladowania wielu jego zwolenników. Różni politycy i osoby publiczne, które wyraziły poparcie dla jego kandydatury, członkowie jego sztabu wyborczego i inni zwolennicy zostali aresztowani i oskarżeni na różnych podstawach. Ponadto wielu jego zwolenników w regionach było poddawanych nieludzkiemu traktowaniu i presji psychologicznej na komisariatach policji, było zwalnianych z pracy lub pozbawianych świadczeń socjalnych. Jego rozmowy telefoniczne oraz rozmowy jego zwolenników były podsłuchiwane, a różne lokale partyjne przeszukiwane. 24 lutego 2008 r. Centralna Komisja Wyborcza ogłosiła, że pan Sargsyan wygrał wybory, uzyskując około 52% wszystkich oddanych głosów, podczas gdy skarżący otrzymał około 21% głosów. 29 lutego 2008 r. wiece nadal trwały w pełni, podczas gdy wszyscy międzynarodowi obserwatorzy wyborczy opuścili już kraj. Skarżący twierdził, że władze celowo czekały na wyjazd międzynarodowych obserwatorów przed rozpoczęciem nielegalnego rozpędzenia zgromadzenia na Placu Wolności. W tym samym dniu skarżący złożył wniosek do Sądu Konstytucyjnego, kwestionując wyniki wyborów i domagając się ich unieważnienia. Skarżący twierdził, że 1 marca 2008 r. około godziny 6:00 rano na Plac Wolności przybyła policja. W tym czasie spał w swoim samochodzie zaparkowanym na placu. Większość demonstrantów, którzy tam obozowali, również spała, ale rozeszła się wieść, że policja jest w pobliżu, i demonstranci zaczęli budzić się. Skarżącego obudził jego ochroniarz i on poszedł w stronę jednego z pomników znajdujących się w centrum placu. Do tego czasu siły policyjne już otoczyły kilkuset demonstrantów przebywających na placu. Zaczęli robić duży hałas, uderzając gumowymi pałkami o tarcze, co wywołało panikę wśród demonstrantów. Niektórym z nich udało się włączyć mikrofony i oświetlenie na placu, po czym skarżący zwrócił się do demonstrantów z platformy: „Widzimy, że na plac przybyły siły policyjne. Proszę, nie nawiązujcie z nimi żadnego kontaktu i nie dotykajcie ich. Proszę, zachowajcie dystans. Poczekajmy i zobaczmy, czego od nas chcą. Jeśli mają nam coś do powiedzenia, jesteśmy gotowi ich słuchać. Proszę, bądźcie cierpliwi i spokojni”. Demonstranci zastosowali się do jego prośby i zachowali dystans do sił policyjnych, które do tego czasu otoczyły demonstrantów potrójnym kordonem. Nagle, bez żadnego wcześniejszego ostrzeżenia ani rozkazu rozproszenia się, siły policyjne, głośno krzycząc, zaatakowały demonstrantów, brutalnie bijąc ich gumowymi pałkami i niszcząc obóz. W ciągu kilku minut demonstranci zostali wypchnięci z Placu Wolności. Próbowali ocalić się, uciekając przed funkcjonariuszami policji, którzy bezlitośnie ich gonili, bili i kopali, niezależnie od ich wieku i płci. W międzyczasie do skarżącego, który znajdował się na platformie, podeszli szef Departamentu Ochrony Państwa (SPD) Służby Bezpieczeństwa Narodowego, który był również szefem zespołu ochrony prezydenta Armenii, oraz inni funkcjonariusze SPD. Otoczyli skarżącego i jego ochroniarzy, a następnie siłą zabrali ich do jednego z centralnych pomników na placu, gdzie skarżącemu kazano usiąść na ławce otoczony wyłącznie przez funkcjonariuszy SPD. Po oczyszczeniu placu ze wszystkich demonstrantów szef SPD podeszedł do skarżącego i kazał mu opuścić plac. Skarżący odmówił wykonania polecenia, mówiąc, że nie opuści placu dobrowolnie i że mogą zmusić go do tego tylko poprzez aresztowanie. Po dalszych nieudanych próbach nakłonienia skarżącego do opuszczenia placu, szef SPD siłą wsadził skarżącego do samochodu i zabrał go do jego domu w Erywaniu. Po przybyciu nie pozwolono mu opuścić terenu jego domu i ogrodu. Drogi do jego domu zostały zablokowane przez siły specjalne policji, funkcjonariuszy SPD, drogówkę i inne jednostki policji. Ustawiono blokady, a wszystkie pojazdy jadące do i z jego domu były sprawdzane i przeszukiwane. Nikt nie mógł dotrzeć do skarżącego ani wejść lub wyjść z jego domu bez zgody sił specjalnych. Siły specjalne, po przeszukaniu gości i ich pojazdów, zgłaszały ich tożsamość i cel wizyty nieokreślonemu przełożonemu i pozwalały gościom wejść i wyjść dopiero po otrzymaniu instrukcji od tej osoby. Wydaje się, że po oczyszczeniu Placu Wolności z demonstrantów, niektórzy z nich przenieśli się w rejon ambasady francuskiej, gdzie dołączyły do nich później tysiące innych osób, które najwyraźniej wylały się na ulice Erywania w odpowiedzi na wydarzenia z wczesnych godzin porannych, aby wyrazić swoje niezadowolenie. Wydaje się dalej, że wiece trwały w całym mieście do późna w nocy, obejmując starcia między protestującymi a funkcjonariuszami służb porządkowych i skutkując dziesięcioma zgonami, w tym ośmiu cywilów, licznymi rannymi oraz ogłoszeniem stanu wyjątkowego przez ustępującego prezydenta. Stan wyjątkowy, między innymi, zabraniał organizowania jakichkolwiek dalszych wieców i innych masowych wydarzeń publicznych przez okres dwudziestu dni. Rząd kwestionował powyższe zarzuty skarżącego i twierdził następujące rzeczy. Po pierwsze, powodem operacji policyjnej z 1 marca 2008 r. na Placu Wolności były informacje uzyskane dzień wcześniej przez organy ścigania, zgodnie z którymi duża liczba broni miała zostać rozdana protestującym w celu podżegania do prowokacyjnych działań i zamieszek w Erywaniu. Członkowie odpowiednich sił policyjnych przybyli na Plac Wolności około godziny 7:00 rano, aby zweryfikować te informacje, ale napotkali opór ze strony demonstrantów, którzy zaatakowali funkcjonariuszy policji drewnianymi kijami, metalowymi prętami i kamieniami. Po drugie, gdy na Placu Wolności wybuchła przemoc, ponieważ jego bezpieczeństwo było zagrożone, skarżący został otoczony na platformie przez szefa SPD i innych funkcjonariuszy SPD i zabrany na kraniec placu, około 20–30 metrów dalej, gdzie usiadł na ławce otoczony przez funkcjonariuszy SPD. Po zakończeniu zgromadzenia skarżącemu, który nadal siedział na ławce, szef SPD doradził, aby udał się do domu, ale on odmówił. W tym czasie dziennikarz swobodnie podeszedł do skarżącego, przeprowadził z nim wywiad i odszedł. Skarżącemu ponownie doradzono, aby udał się do domu, ale nie odpowiedział. Wtedy podjechał samochód SPD, a skarżący dobrowolnie wsiadł do samochodu i został zabrany przez funkcjonariuszy SPD do swojego domu w Erywaniu. Podczas transportu do domu skarżący nie wyraził żadnej chęci udania się gdzie indziej. Później po południu w pobliżu domu skarżącego rozmieszczono dodatkowe siły SPD i policji w ramach specjalnych środków bezpieczeństwa zastosowanych tego dnia wobec wszystkich osób objętych ochroną państwową, z powodu eskalacji przemocy w Erywaniu. Ze względów bezpieczeństwa funkcjonariusze SPD otrzymali instrukcję przeszukiwania każdej osoby wchodzącej do domu skarżącego, ale nigdy nie otrzymali instrukcji zabraniania komukolwiek wchodzenia do domu lub uniemożliwiania skarżącemu wyjścia. Skarżący wyraził chęć opuszczenia domu i dołączenia do demonstrantów w pobliżu ambasady francuskiej tylko raz, 1 marca. Powiedziano mu przez szefa SPD, że jest wolny i może wyjść tam, gdzie chce, ale SPD nie będzie w stanie zapewnić mu bezpieczeństwa w rejonie ambasady francuskiej i nie będą mu tam towarzyszyć. Skarżący nie chciał opuszczać domu bez ochrony państwowej. 1 marca 2008 r. Sekretarz Generalny Rady Europy wydał następujące oświadczenie prasowe: „Jestem bardzo zaniepokojony doniesieniami o obrażeniach podczas operacji sił bezpieczeństwa mającej na celu rozpędzenie protestujących w Erywaniu w tym poranku. Jeśli te doniesienia zostaną potwierdzone, wszystkie zarzuty dotyczące nadmiernego użycia siły powinny zostać należycie zbadane. Kluczowe jest również zapobieganie dalszej przemocy. Jestem również zaniepokojony doniesieniami, że kandydat, który zajął drugie miejsce w ostatnich wyborach prezydenckich, były prezydent [Lewon Ter-Petrosjan], został objęty aresztem domowym. Jeśli to prawda, powinien zostać natychmiast zwolniony. Jeśli jest oskarżony o popełnienie przestępstwa, powinien zostać formalnie oskarżony i sądzony przed sądem, tak jak każda inna osoba. W demokracji nie można arbitralnie zatrzymywać przeciwników politycznych”. Tego samego dnia SPD wydało oświadczenie, które zostało nadane w publicznym kanale telewizyjnym, w treści którego funkcjonariusze SPD zdecydowali usunąć skarżącego z Placu Wolności, na mocy art. 6 § 3 Ustawy o zapewnianiu bezpieczeństwa osobom podlegającym specjalnej ochronie państwowej, w celu zapewnienia jego bezpieczeństwa – jako byłego prezydenta Armenii podlegającego ochronie państwowej – przed jakimkolwiek niebezpieczeństwem wynikającym z sytuacji powstałej podczas operacji policyjnej w godzinach porannych 1 marca 2008 r. Skarżący został usunięty z placu i zabrany do swojego domu, który miał być podobnie chroniony przez SPD, na mocy art. 12 ust. 2 tej samej ustawy. Mając na uwadze konieczność zapewnienia bezpieczeństwa skarżącemu, a także biorąc pod uwagę fakt, że opuszczenie domu przez skarżącego może prowadzić do nieprzewidywalnych wydarzeń i stwarzać zagrożenie dla jego bezpieczeństwa, SPD – w zaistniałej sytuacji – ostrzegło skarżącego, że musi kategorycznie powstrzymać się od prób opuszczania domu, wskazując, że w przeciwnym razie SPD nie może ponosić odpowiedzialności za jego bezpieczeństwo, ponieważ nie mogą mu towarzyszyć na nielegalnej demonstracji. 4 marca 2008 r. przedstawiciel skarżącego złożył wniosek podczas rozprawy przed Sądem Konstytucyjnym, składając oświadczenie, że skarżący znajduje się w areszcie domowym de facto i nie może stawić się na rozprawie, oraz prosząc Sąd Konstytucyjny o podjęcie środków w celu zapewnienia jego obecności. Prezes Sądu Konstytucyjnego odpowiedział, że skarżący ma trzech przedstawicieli na rozprawie. Jeśli jednak skarżący również życzyłby sobie uczestniczyć, ale nie jest w stanie zrobić tego z jakiegokolwiek powodu, wniosek zostanie zbadany i podjęta zostanie odpowiednia decyzja. W tym samym dniu Sąd Konstytucyjny podjął decyzję, nakazując Prokuraturze Generalnej wyjaśnienie faktu rzekomego pozbawienia wolności skarżącego de facto, jak twierdzili jego przedstawiciele, oraz zapewnienie jego obecności na rozprawie przed Sądem Konstytucyjnym, jeśli on tego sobie życzy. W tym samym dniu Prokuratura Generalna odpowiedziała, że skarżący nie został pozbawiony wolności, nie ma żadnych ograniczeń w jego swobodzie przemieszczania się, w prawie nie ma takiego pojęcia jak „areszt domowy” i jest wolny w uczestnictwie w rozprawie przed Sądem Konstytucyjnym, jeśli tego sobie życzy. Nie było obowiązkiem Prokuratury Generalnej zapewnienia jego obecności. Skarżący twierdził, że po decyzji Sądu Konstytucyjnego pozwolono mu uczestniczyć w rozprawie 5 marca 2008 r. przez godzinę. W przeciwnym razie jego areszt domowy trwał bez przerwy co najmniej do 20 marca 2008 r. Rząd kwestionował twierdzenia skarżącego i twierdził, że skarżący uczestniczył w rozprawie przed Sądem Konstytucyjnym po wyrażeniu takiej chęci i był eskortowany przez funkcjonariuszy SPD. Po zakończeniu rozprawy sam prosił o powrót do domu i od tego czasu nie wyrażał żadnej chęci opuszczenia domu aż do zniesienia stanu wyjątkowego 20 marca 2008 r. Specjalne posiłki SPD zostały usunięte z domu skarżącego 16 marca 2008 r. Przez cały ten okres skarżący miał licznych gości w swoim domu, w tym dziennikarzy, dyplomatów i inne osoby, z których żadnej nie zabroniono wchodzenia. 8 marca 2008 r. Sąd Konstytucyjny oddalił wniosek skarżącego z 29 lutego 2008 r.


Skarżący urodził się w 1951 roku i mieszka w Kičevo. 2 lutego 2010 r. skarżący złożył pisemne oświadczenie, w którym zaprzeczył, jakoby współpracował z organami bezpieczeństwa państwa po 1944 roku. Takie oświadczenie miało być złożone do Komisji Weryfikacji Faktów („Komisja Lustracyjna”) przez urzędników państwowych i było wymagane na mocy ustawy o dodatkowych wymaganiach dla pełnienia funkcji publicznych z 2008 roku („ustawa lustracyjna z 2008 roku”). Decyzją z 12 września 2011 r. Komisja Lustracyjna potwierdziła, że skarżący spełnia dodatkowy warunek do pełnienia urzędu sędziego, stwierdzając, że nie współpracował z organami bezpieczeństwa poprzedniego reżimu. 16 listopada 2012 r. Komisja Lustracyjna, na wniosek swojego przewodniczącego, wznowiła postępowanie lustracyjne w sprawie skarżącego i, na podstawie „nowych faktów i dowodów”, uchyliła swoją decyzję z 12 września 2011 r. Decyzja Komisji, która wstępnie odnosiła się do złożeń dokonanych przez osobę trzecią (mianowicie pewnego Z.T., który został zidentyfikowany w związku z wnioskiem przewodniczącego), opierała się na trzech teczkach dotyczących trzech osób (jedną z nich był Z.T.), na podstawie których ustalono, że skarżący – wymieniony w tych teczkach jako „łącznik operacyjny” (оперативна врска) – dostarczał istotne informacje organom bezpieczeństwa państwa w latach 70. Istotne fragmenty tych notatek brzmiały następująco:
„... Spotkałem się [opiekun] ze [skarżącym], studentem prawa [w tamtym czasie], dwa razy, podczas których wyraził chęć współpracy z Urzędem Bezpieczeństwa Państwa (Служба за државна безбедност) ...
... relacja (пријателската врска) – [skarżący] poinformował mnie, że [nazwa kodowa] wymieniał listy z ...
... rozmowa ze [skarżącym] odbyła się z mojej [opiekuna] inicjatywy ... źródło [skarżący] było wykorzystywane okazjonalnie, podczas jego pobytu w Skopju. Został przeniesiony do wykorzystania przez ...”
Komisja Lustracyjna stwierdziła, że na mocy ustawy o ustalaniu warunków ograniczających wykonywanie funkcji publicznych, dostępu do dokumentów i publikowania informacji o współpracy z organami bezpieczeństwa państwa („ustawa lustracyjna z 2012 roku”, która zastąpiła ustawę lustracyjną z 2008 roku), skarżący współpracował z organami bezpieczeństwa państwa. W swojej decyzji stwierdziła między innymi:
„... [skarżący] dostarczył organom bezpieczeństwa informacje o pewnych osobach interesujących dla Urzędu Bezpieczeństwa Państwa ... na podstawie dowodów dokumentalnych ustalono, że Urząd Bezpieczeństwa Państwa wykorzystywał [skarżącego] jako łącznika operacyjnego ...
... Komisja Lustracyjna ustaliła, że [skarżący], jako tajny współpracownik, informator lub łącznik operacyjny, [w procesie] tworzenia i przechowywania informacji o pewnych osobach, w wyniku czego naruszono ich prawa i wolności z powodów politycznych lub ideologicznych, współpracował ze służbami bezpieczeństwa państwa w świadomy, tajny, zorganizowany i ciągły sposób, w zamian za przysługi w awansie, w wyniku czego spełniony jest warunek określony w sekcjach 4 i 18 [ustawy lustracyjnej z 2012 roku].”
Po opublikowaniu przez Komisję Lustracyjną powyższej decyzji (oraz notatek organów bezpieczeństwa, do których odnosi się decyzja) na swojej stronie internetowej, skarżący zwrócił się (składając oświadczenie o nieujawnianiu) i uzyskał zredagowaną kopię tych dokumentów, w formie, w jakiej zostały opublikowane na stronie internetowej Komisji. Zostały one zredagowane w celu ukrycia tożsamości opiekuna(ów), którzy je sporządzili, oraz osób trzecich, w odniesieniu do których skarżący miałby dostarczać informacje organom bezpieczeństwa. Dokumenty nie były podpisane przez skarżącego ani opiekuna. Skarżący poprosił również o dostarczenie kompletnej i niezanegowanej kopii (целосна копија) tych dokumentów. W pisemnym oświadczeniu z 27 listopada 2012 r., poświadczonym przez notariusza, P.K., opiekun, który sporządził część notatek, do których odniosła się Komisja Lustracyjna w swojej decyzji, oświadczył między innymi:
„... Sporządziłem [notatki] (содржината) dotyczące [skarżącego] bez jego wiedzy, zgodnie z moją interpretacją (по мое видување) i następująco po spontanicznej rozmowie, której on nie prosił, a co dopiero zamierzał, aby zostały wykorzystane do roli tajnego współpracownika lub informatora. Oświadczam, że [skarżący] nie został zarejestrowany przez organy bezpieczeństwa jako taki ... Ani ja, ani moi koledzy, o ile mi wiadomo, nie wnioskowali o to, aby został zarejestrowany jako tajny współpracownik, informator, łącznik operacyjny ... ani [skarżący] nie złożył wniosku o współpracę ze służbą bezpieczeństwa ...
Wnoszę, że treść oficjalnych zapisów nie jest prawdziwa (веродостојни) i że czasami [skarżący] nie dostarczał informacji w jakikolwiek zorganizowany sposób, tj. ... nie był zorganizowanym łącznikiem z Urzędem Bezpieczeństwa Państwa ...”
30 listopada 2012 r. skarżący zaskarżył decyzję Komisji przed Sądem Administracyjnym. Zarzucił, między innymi, że Komisja Lustracyjna nie przeprowadziła rozprawy ustnej i nie podała wystarczającego uzasadnienia dla swoich ustaleń, w szczególności aby wykazać, że jego rzekoma współpraca spełniała kryteria określone w sekcji 18 ustawy lustracyjnej z 2012 roku. Na poparcie tego zarzutu powołał się na oświadczenie P.K., które dołączył do swojego pozwu. Argumentował również, że zgodnie z dokumentami w jego aktach sprawy, nie podjęto żadnych środków przeciwko osobom, w odniesieniu do których rzekomo dostarczył informacje organom bezpieczeństwa. Ponadto kwestionował wiarygodność i autentyczność dokumentów w question, twierdząc, że tylko kopie dokumentów zostały dopuszczone jako dowód, że nie były one podpisane przez opiekuna ani przez niego samego i że nie przybito na nich żadnej oficjalnej pieczęci. W związku z tym, następnie złożył list od Służby Wywiadowczej (Управа за безбедност и контраразузнавање) datowany na 2013 rok, w którym potwierdzono, że skarżący nie został zarejestrowany w jej aktach i że dokumenty wykorzystane w kwestionowanym postępowaniu nie pochodziły z jej archiwów. Biorąc pod uwagę złożoność sprawy, skarżący wnosił o przeprowadzenie przez sąd publicznej rozprawy ustnej w celu ustalenia istotnych faktów. W tym zakresie wnosił o przesłuchanie przez sąd P.K. i biegłego (стручен помагач), V.P., profesora uniwersytetu i byłego oficera wywiadu, w zakresie wiarygodności dowodów dokumentalnych przeciwko skarżącemu oraz czy można go uznać za współpracownika w rozumieniu ustawy lustracyjnej z 2012 roku. W tym zakresie złożył kopię oświadczenia złożonego przez V.P. i opublikowanego w portalu informacyjnym, w którym V.P. podkreślił jakościowe kryteria takiej współpracy oraz różnicę między „informator” a „współpracownikiem”. W tym oświadczeniu V.P. zdefiniował „informatora” jako „osobę, która nie nawiązała stosunku współpracy (соработнички однос), ale dostarczyła informacje służbom bezpieczeństwa bez podpisania umowy o współpracy”. Na rozprawie przeprowadzonej z wyłączeniem jawności i w nieobecności stron, 20 grudnia 2013 r., Sąd Administracyjny oddalił powództwo skarżącego. Powołując się na informacje w odpowiednich dokumentach (patrz powyższy paragraf 6), które uznał za prawdziwe (po porównaniu kopii dokumentów w aktach sprawy skarżącego z oryginałami), sąd potwierdził ustalenia Komisji Lustracyjnej, że skarżący współpracował ze służbami bezpieczeństwa w świadomy, tajny, zorganizowany i ciągły sposób jako tajny informator, a w szczególności jako łącznik operacyjny. Istotne fragmenty decyzji brzmiały następująco:
„[skarżący] śledził, dostarczał i przekazywał informacje o ludziach ... w wyniku czego naruszono ich prawa i wolności z powodów politycznych lub ideologicznych w epoce komunistycznej ... niezależnie od tego, czy [ci ludzie] byli ścigani karnie.
... [skarżący] zgodził się na współpracę z Urzędem Bezpieczeństwa Państwa. Jego przyjazna relacja z opiekunem nie wykluczała współpracy w rozumieniu prawa, a wręcz taka relacja sugeruje, że współpracownik wiedział, do kogo i dlaczego dostarczał informacje. Z tych powodów sąd nie przyjmuje (не ја прифати) poświadczonego oświadczenia dołączonego do pozwu.
Sąd wydał decyzję na rozprawie przeprowadzonej z wyłączeniem jawności, ponieważ Komisja poprawnie ustaliła istotne fakty na podstawie materiałów pisemnych a [skarżący] nie złożył żadnych dowodów, które prowadziłyby do innych faktów.”
24 stycznia 2014 r. skarżący zwrócił się do Komisji Lustracyjnej z wnioskiem o udzielenie mu dostępu do oryginalnych dokumentów w jego aktach sprawy. W odpowiedzi Komisja poinformowała go, że oryginały zostały zwrócone do Archiwum Państwowego. Skarżący odwołał się od powyższej decyzji Sądu Administracyjnego, powtarzając swoje zarzuty i argumentując, że ten sąd nie przeprowadził rozprawy ustnej, na której mógłby wysłuchać zeznań stron, P.K. i V.P., w celu ustalenia jako faktu, czy doszło do jakiejkolwiek współpracy w rozumieniu ustawy lustracyjnej z 2012 roku, to jest czy działania skarżącego były świadome, tajne, zorganizowane i ciągłe. Uzasadnienie przedstawione w tym zakresie przez organy niższej instancji nie było wystarczające. Ponadto nie było dowodów na to, że w zamian za dostarczanie informacji uzyskał jakiekolwiek przysługi w awansie, co było wymogiem, aby rzekoma współpraca mieściła się w rozumieniu sekcji 18(4) ustawy lustracyjnej z 2012 roku. Z drugiej strony, istniały dowody, że materiały, na których opierały się zaskarżone decyzje, nie były wiarygodne (patrz powyższy paragraf 9) i że nie był świadomy, że informacje trafią do Urzędu Bezpieczeństwa Państwa. Autentyczność teczek użytych przeciwko niemu została również podważona, ponieważ z jednej strony nie pochodziły one z archiwów Służby Wywiadowczej, a z drugiej strony, najwyraźniej zostały sporządzone przez opiekunów w Urzędzie Bezpieczeństwa Państwa – który był poprzednikiem Służby Wywiadowczej. Ponadto zostały dopuszczone jako dowód jako kopie dokumentów, bez potwierdzenia ich autentyczności przez organy bezpieczeństwa. Wniósł o przeprowadzenie rozprawy ustnej. Na rozprawie przeprowadzonej z wyłączeniem jawności i w nieobecności stron, 12 czerwca 2014 r., Wyższy Sąd Administracyjny oddalił apelację skarżącego i utrzymał w mocy decyzję sądu niższej instancji bez przesłuchania zeznań świadków zaproponowanych przez skarżącego. Sąd potwierdził ustalenia organów niższej instancji po zweryfikowaniu, że treść dokumentów w aktach sprawy skarżącego, dopuszczonych jako kopie dokumentów, jest identyczna z oryginałami z Archiwum Państwowego. Stwierdził, że w wyniku postępowania skarżącego naruszono prawa i wolności człowieka innych osób. Sąd dodał:
„Biorąc pod uwagę, że Komisja Lustracyjna przeprowadza jedynie weryfikację faktów w celu ustalenia, czy doszło do współpracy lub braku współpracy z organami bezpieczeństwa państwa, raporty sporządzane przez opiekunów w [takich organach] należy traktować jako fakty”.
15 lipca 2014 r. Rada Sądownictwa Państwowego orzekła, że stanowisko skarżącego jako sędziego zostało zakończone (престанок на вршење на судиската функција). 13 listopada 2015 r. skarżący złożył nagrania audio i transkrypcję podsłuchanych rozmów telefonicznych, w których rzekomo brał udział ówczesny przewodniczący Komisji Lustracyjnej i poseł z rządzącej partii politycznej. Materiał dotyczył rozmów, w których ten poseł informował przewodniczącego Komisji Lustracyjnej, że pewne materiały dotyczące skarżącego zostały złożone przed Komisją przez Z.T. i prosił o przeprowadzenie postępowania tak szybko, jak to możliwe. Skarżący twierdził, że 6 kwietnia 2015 r. materiał audio został upubliczniony przez ówczesną opozycję polityczną w państwie respondencie i został również udostępniony online.


Pierwsza skarżąca urodziła się w 1983 roku. Mieszka w Wilnie i ma troje dzieci. Po raz pierwszy urodziła w 2009 roku w publicznym szpitalu w Wilnie. Zdaniem skarżącej lekarze tam pracujący byli nieuprzejmi i ganią ją za chęć porodu w domu, a ona czuła się upokorzona i przez długi czas potem nie mogła rozmawiać o swoim doświadczeniu porodu w szpitalu bez łez w oczach. Z tych powodów w 2011 roku urodziła swoje drugie dziecko w domu, przy pomocy nieposiadającej licencji douli (pribuvėja), J.I.Š. Ten poród przebiegł bez powikłań i bez konieczności interwencji medycznej. Po zajściu w trzecią ciążę i braku możliwości porodu w domu z powodu wniesienia oskarżenia karnego przeciwko wyżej wspomnianej duli, J.I.Š. (patrz akapity 31–35 poniżej), 9 maja 2012 r. pierwsza skarżąca poprosiła dwa publiczne szpitale – jeden w Wilnie i jeden w Kownie – o udzielenie jej pomocy medycznej podczas planowanego porodu domowego. Oba szpitale odmówiły, powołując się na to, że udzielanie takiej pomocy jest zabronione przez prawo litewskie – a mianowicie przez Rozporządzenie Medyczne MN 40:2006 (patrz akapit 44 poniżej). 13 czerwca 2012 r. pierwsza skarżąca zwróciła się do Ministerstwa Zdrowia z prośbą o zagwarantowanie udzielenia takiej pomocy medycznej podczas porodu jej trzeciego dziecka lub o zmianę przepisów wykonawczych tak, aby personel medyczny mógł być uprawniony do udzielania takiej pomocy. Uważała, że udział pracownika służby zdrowia w porodzie jest niezbędny w celu zagwarantowania bezpieczeństwa dziecka i jej własnego. Wskazała, że urodzi 4–5 lipca 2012 r. W liście z 5 lipca 2012 r. Ministerstwo Zdrowia odpowiedziało, że już otrzymało propozycje od kilku organizacji pozarządowych dotyczące uregulowania porodów poza szpitalem. Następnie Ministerstwo zasięgnęło opinii licznych organizacji medycznych – w tym Litewskiego Stowarzyszenia Położnych (Lietuvos akušerių sąjunga), Litewskiego Towarzystwa Położnych i Ginekologów (Lietuvos akušerių ir ginekologų draugija), Litewskiego Stowarzyszenia Lekarzy (Lietuvos gydytojų sąjunga), klinik położnictwa i pielęgniarstwa położniczego Uniwersytetu Wileńskiego oraz Litewskiego Uniwersytetu Nauk o Zdrowiu – na temat porodów domowych. Specjaliści byli jednak jednomyślni w wniosku, że dla kobiety najbezpieczniej jest rodzić na oddziale położniczym, nawet gdy ryzyko powikłań jest niewielkie. Nie można przewidzieć, że jakikolwiek poród przebiegnie bez powikłań, a zawsze istnieje możliwość, że rodząca kobieta lub noworodek mogą potrzebować pilnej pomocy medycznej, która może być udzielona tylko na oddziale położniczym. Ministerstwo zwróciło również uwagę, że Litwa podjęła wielkie wysiłki, aby zapewnić bezpieczne usługi zdrowotne dla rodzących kobiet (gimdyvė), a warunki na oddziałach położniczych zostały zaprojektowane tak, aby były jak najbardziej zbliżone do środowiska domowego. W tym celu placówki medyczne zostały wyposażone w nowoczesny sprzęt medyczny; jednocześnie członkowie rodziny kobiety mogli być obecni podczas porodu, a placówkom medycznym zalecano uzyskanie statusu „przyjaznego noworodkowi”. Przez ostatnie dwadzieścia lata Litwa osiągnęła dobre wyniki w znacznym zmniejszeniu śmiertelności kobiet w ciąży, rodzących i noworodków. Świadczenie usług położniczych w domu, gdzie nie ma wszystkich udogodnień niezbędnych do udzielenia pomocy rodzącym kobietom i noworodkom, stanowiłoby krok w tył. Podobnie przeniesienie odpowiedzialności prawnej i finansowej na danego specjalistę opieki zdrowotnej lub placówkę medyczną również byłoby nieakceptowalne. Ponadto kwestia porodu domowego dotyczyła nie tylko wyboru kobiety, ale także państwa; jednocześnie konieczne było zachowanie równowagi między interesami społeczeństwa a prawami jednostki. Pogląd ten był poparty wyrokiem Trybunału w sprawie Ternovszky przeciwko Węgrom (nr 67545/09, § 24, 14 grudnia 2010 r.). W związku z tym Ministerstwo nie planowało inicjowania zmian w przepisach wykonawczych, które regulowałyby świadczenie usług położniczych w domu. Pierwsza skarżąca oświadcza w swoim skardze, że 11 lipca 2012 r. „[urodziła] w domu bez kwalifikowanej pomocy medycznej i ryzykowała życiem i zdrowiem swoim oraz dziecka”.

Druga skarżąca urodziła się w 1979 roku. Mieszka w Wilnie i ma troje dzieci. Wskazała w swoim skardze, że urodziła w domu w 2006, 2008 i 2011 roku, przy pomocy J.I.Š., wyżej wspomnianej douli. Wszystkie trzy porody były „udane”. Druga skarżąca złożyła wyjaśnienie, że po zajściu w czwartą ciążę i „niemożności bezpiecznego urodzenia w domu” z powodu wniesienia oskarżenia karnego przeciwko wyżej wspomnianej duli, J.I.Š. (patrz akapit 6 powyżej oraz akapity 31–35 poniżej), w kwietniu 2012 r. poprosiła dwa publiczne szpitale – jeden w Trokach i jeden w Wilnie – o udzielenie jej pomocy medycznej podczas planowanego porodu domowego. Oba szpitale odmówiły, z tych samych powodów, co w przypadku pierwszej skarżącej (patrz akapit 6 powyżej). Następnie Ministerstwo Zdrowia również odmówiło wniosku drugiej skarżącej o zmianę odpowiednich przepisów, z powodów identycznych jak w przypadku pierwszej skarżącej (patrz akapity 8 i 9 powyżej). W skardze do Trybunału z 19 października 2012 r. druga skarżąca zauważyła, że jest „stanowczo zdecydowana (tvirtai nusiteikusi) urodzić w domu, niezależnie od tego, czy otrzyma kwalifikowaną pomoc podczas porodu”. Termin porodu wyznaczono na 17 listopada 2012 r.

Trzecia skarżąca urodziła się w 1982 roku. Mieszka w Wilnie. Wskazała w swoim skardze, że urodziła w domu w 2009 i 2010 roku, przy pomocy nieposiadającej licencji douli, J.I.Š. Oba porody przebiegły „bez powikłań [i] były udane, a dzieci [rosły] i rozwijały się zdrowo”. W skardze z 19 października 2012 r. trzecia skarżąca oświadczyła, że – pragnąc mieć więcej dzieci i spodziewając się zajścia w ciążę jak najszybciej, a także dowiedziawszy się o oskarżeniach karnych przeciwko duli J.I.Š. – wiosną 2012 r. stała się aktywnym członkiem ruchu znanego jako „gimimas.lt” (patrz akapity 26 oraz 31–35 poniżej). Skarżąca oświadczyła przed Trybunałem, że podczas trzeciej ciąży, mając pozytywne doświadczenia z pierwszych dwóch porodów domowych, nie wyobrażała sobie rodzenia poza domem, ponieważ wydawało jej się to „najbezpieczniejszym, najbardziej spokojnym [środowiskiem] ... na najbardziej intymną okazję”. We wrześniu 2012 r. poprosiła trzy publiczne szpitale w Wilnie o udzielenie jej pomocy medycznej podczas porodu domowego. Wszystkie szpitale odmówiły, powołując się na to, że na Litwie nie ma podstawy prawnej do udzielania pomocy medycznej podczas porodu domowego. Kierownik Klinik Położnictwa i Ginekologii Szpitala Uniwersyteckiego w Wilnie (Vilniaus universiteto Akušerijos ir ginekologijos klinika) wskazała również, że nie ma prawa zmuszać personelu medycznego do świadczenia usług medycznych poza szpitalem. Mimo to zaprosiła trzecią skarżącą do odwiedzenia oddziału położniczego tych klinik w celu „zapoznania się ze środowiskiem, [które jest] przytulne [dla] rodzącej kobiety”. 21 września 2012 r. trzecia skarżąca zwróciła się następnie do Ministerstwa Zdrowia z prośbą o zagwarantowanie pomocy medycznej w jej domu podczas porodu trzeciego dziecka lub o zmianę odpowiednich przepisów wykonawczych tak, aby personel medyczny był uprawniony do udzielania takiej pomocy. Argumentowała również, że jeśli dwa odpowiednie akty prawne wykonawcze zostałyby uchylone przez Ministra Zdrowia (patrz akapity 42 i 44 poniżej), nie pozostałyby żadne przeszkody dla kobiet w otrzymywaniu pomocy medycznej podczas porodów domowych. Wniosek ten został odrzucony przez Ministerstwo 16 października 2012 r. z tych samych powodów, które podano pierwszej i drugiej skarżącej (patrz akapity 8 i 9 powyżej). Biorąc pod uwagę, że w swoim wniosku trzecia skarżąca nalegała na powołanie się na wyrok Trybunału w sprawie Ternovszky (cytowany powyżej), Ministerstwo Zdrowia zasięgnęło opinii Ministerstwa Sprawiedliwości w tej sprawie. Ministerstwo Sprawiedliwości zauważyło, że Trybunał stwierdził naruszenie w wyżej wspomnianej sprawie ze względu na jej bardzo szczególne i specyficzne okoliczności, które doprowadziły Trybunał do wniosku, że sytuacja na Węgrzech, w zakresie w jakim dotyczyła ona pracowników służby zdrowia udzielających pomocy podczas porodów domowych, była otoczona niepewnością prawną, która prowadziła do arbitralności. Mimo to Trybunał uznał, że w zakresie świadczenia usług zdrowotnych Państwa mają szeroki margines uznania, a regulacje muszą zapewnić właściwą równowagę między interesami społeczeństwa a prawem będącym na szali. Ministerstwo Sprawiedliwości wskazało, że wyrok Trybunału nie oznacza, że Państwo jest pod ogólnym obowiązkiem ustanowienia ram regulacyjnych, które pozwalałyby specjalistom opieki zdrowotnej na świadczenie usług kobietom rodzącym w domu. Biorąc powyższe pod uwagę, a także w związku z tym, że prawo litewskie nie zawiera przepisów dotyczących świadczenia usług zdrowotnych kobietom rodzącym w domu, Ministerstwo wniosło, że kobieta w ciąży nie może żądać, aby na jej żądanie placówka medyczna lub specjalista opieki zdrowotnej świadczyli jej usługi zdrowotne związane z porodem poza placówką medyczną. Podobnie placówka medyczna lub specjalista nie mają obowiązku świadczenia takich usług, nawet jeśli kobieta w ciąży tego życzy. Mając to na uwadze, Ministerstwo podkreśliło również, że trzecia skarżąca może odwiedzić oddziały położnicze na Litwie i wybrać ten, który ma środowisko najbardziej dla niej odpowiednie. W skardze do Trybunału z 19 października 2012 r. trzecia skarżąca, podobnie jak druga, oświadczyła, że jest „stanowczo zdecydowana urodzić w domu, niezależnie od tego, czy otrzyma kwalifikowaną pomoc podczas porodu”. Termin porodu wyznaczono na marzec 2013 r. Po wniesieniu niniejszej skargi do Trybunału trzecia skarżąca wszczęła również postępowanie przed sądem administracyjnym w zakresie odmowy Ministerstwa uwzględnienia jej wniosku o zmianę przepisów wykonawczych (patrz akapity 17 i 18 powyżej). 8 kwietnia 2013 r. Wileński Sąd Okręgowy Administracyjny oddalił skargę trzeciej skarżącej. Sąd zauważył, że na Litwie nie ma instrumentów prawnych wyraźnie regulujących porody domowe. W związku z tym twierdzenie trzeciej skarżącej, że dwa akty prawne przyjęte przez Ministra Zdrowia (patrz akapity 42 i 44 poniżej) bezpośrednio zabraniają porodu domowego, było błędne i nieuzasadnione. Te akty prawne regulowały tylko porody w szpitalach, a nie porody domowe. 22 stycznia 2014 r. Naczelny Sąd Administracyjny utrzymał w mocy decyzję sądu pierwszej instancji. Odrzucił argument trzeciej skarżącej, że brak jakiejkolwiek regulacji prawnej pozwalającej na świadczenie usług zdrowotnych podczas porodów domowych stanowi naruszenie prawa do poszanowania życia prywatnego. Sąd powołał się na art. 52 ustawy o systemie opieki zdrowotnej (patrz akapit 39 poniżej), który gwarantuje prawo pacjenta do prywatności. Zdaniem sądu taka regulacja prawna uprawniała zatem trzecią skarżącą do porodu w wyspecjalizowanej placówce medycznej według jej wyboru, która była wyposażona zgodnie z wymaganiami dla takich placówek, tak aby zdrowie matki i noworodka było chronione i mogli otrzymać natychmiastową wysoką jakość i skuteczną pomoc, w przypadku gdyby jakiekolwiek zagrożenie dla ich zdrowia lub życia powstało podczas porodu. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że taka regulacja prawna utrzymywała równowagę między dwiema wartościami konstytucyjnymi: prywatnością i ochroną zdrowia. Naczelny Sąd Administracyjny odniósł się również do treści listu Ministerstwa Zdrowia z 16 października 2012 r. (patrz akapit 18 powyżej), w którym ta instytucja przypomniała trzeciej skarżącej, że członkowie jej rodziny mogą być obecni podczas porodu dziecka i zaoferowała jej możliwość odwiedzenia szpitali z oddziałami położniczymi i wybrania najbardziej odpowiedniego. W związku z tym trzecia skarżąca miała prawo i możliwość, gwarantowane ustawą, wyboru najbardziej odpowiedniej placówki medycznej i określenia swoich życzeń dotyczących warunków prywatności i ich zakresu (dėl privatumo sąlygų ir apimties). W aktach nie było informacji, by trzecia skarżąca kiedykolwiek zwróciła się do któregokolwiek z oddziałów położniczych lub napotkała przeszkody w wyborze sposobu korzystania z tego prawa do prywatności (na przykład poprzez żądanie określonych usług, takich jak pokój jednoosobowy) i następnie wszczęła postępowanie sądowe. Należy również mieć na uwadze fakt, że prywatność w zakresie życia osobistego trzeciej skarżącej (której poszukiwała, żądając udzielenia pomocy medycznej podczas porodu domowego) nie mogła być postrzegana jako mająca większą wartość niż zdrowie jej i noworodka, dla którego Państwo ustanowiło system opieki zdrowotnej i kwalifikowanej pomocy medycznej.

Czwarta skarżąca urodziła się w 1975 roku. Mieszka w Wilnie. Czwarta skarżąca oświadczyła, że urodziła w domu w 2001, 2003 i 2011 roku, przy pomocy douli J.I.Š. W skardze do Trybunału czwarta skarżąca oświadczyła również, że mimo że jest w „wieku rozrodczym”, nie odważyła się zajść w czwartą ciążę z powodu toczących się zarzutów przeciwko J.I.Š., „dopóki kwestia porodu domowego pozostawała prawnie nieuregulowana na Litwie” (kol Lietuvoje nėra teisiškai sureguliuotas gimdymo namuose klausimas). W 2012 roku została utworzona organizacja pozarządowa promująca porody domowe, „gimimas.lt”. W kwietniu 2012 r. opublikowała komunikat prasowy w Internecie wzywający społeczeństwo i władze państwowe, w tym Ministerstwo Zdrowia, do dyskusji na temat porodu domowego. Trzecia i czwarta skarżąca były wśród inicjatorów tej organizacji pozarządowej i były jej aktywnymi uczestnikami. W kwietniu 2012 r. Litewskie Stowarzyszenie Psychologów (Lietuvos psichologų sąjunga) zwróciło się do Ministerstwa Zdrowia o inicjowanie zmian w legislacji w celu umożliwienia położnym i ginekologom-położnikom udzielania pomocy medycznej kobietom wybierającym poród poza szpitalem. 26 kwietnia 2012 r. na Sejmie Ministrowi Zdrowia zadano pytanie o możliwość udzielania pomocy medycznej podczas porodów domowych. Odpowiedział, że jego opinia jest kategoryczna i negatywna; poprosił również organizacje pozarządowe promujące tę kwestię o ostrożność i odpowiedzialność. Minister zauważył, że w tamtym czasie toczyły się śledztwa karne dotyczące „oszustów” (apsišaukėliai), którzy pomagali przy porodach domowych, w których zmarły dzieci, a matki odniosły poważne obrażenia. Wskazał, że to właśnie z powodu tych śledztw karnych do Ministerstwa zaczęły napływać różne prośby dotyczące pomocy przy porodach domowych. W kwietniu i maju 2012 r. grupa organizacji pozarządowych zwróciła się do Litewskiego Stowarzyszenia Położnych i Litewskiego Towarzystwa Położnych i Ginekologów o ich opinię na temat porodu domowego. W pisemnej odpowiedzi z 17 maja 2012 r. Litewskie Stowarzyszenie Położnych wyraziło swoją dezaprobatę dla perspektywy pomocy położnych przy porodach domowych. 19 czerwca 2012 r. Litewskie Towarzystwo Położnych i Ginekologów odpowiedziało, że mimo znaczących zmian na świecie w zakresie opieki położniczej, kwestia planowanych porodów domowych pozostaje wrażliwa i kontrowersyjna. Zgodnie z informacjami publicznie dostępnymi, po śmierci dziecka urodzonego w domu w czerwcu 2011 r. policja rozpoczęła śledztwo karne. Ostatecznie władze zaczęły badać legalność działań licznych osób pomagających przy porodach domowych. Rząd został poinformowany przez policję, że w odniesieniu do tych postępowań karnych skarżące miały jedynie status świadków. W nieokreślonym dniu prokuratorzy wszczęli postępowanie karne na podstawie art. 202 Kodeksu karnego (Nieuprawnione wykonywanie działalności gospodarczej, patrz akapit 48 poniżej) przeciwko duli J.I.Š., która mimo braku jakiegokolwiek wykształcenia medycznego, w latach 1999–2011 trzydziestu sześciu razy pomagała przy porodach domowych. Zakres jej działań podczas tych porodów domowych wahał się od samego badania noworodków po wykonywanie pewnych czynności związanych z porodem. Wyrokiem z 23 grudnia 2016 r. Sąd Rejonowy Miasta Wilno uniewinnił J.I.Š., uznając, że wskrzesiła stary zawód douli, który choć nieuregulowany na Litwie, nie był również zabroniony przez prawo. Sąd uznał, że ponieważ J.I.Š. nie miała wykształcenia medycznego i nie działała jako ginekolog-położnik ani jako położna, ani jako pracownik służby zdrowia w ogóle, nie mogła ponosić odpowiedzialności na podstawie art. 202 § 2 Kodeksu karnego. 19 lipca 2017 r. Sąd Okręgowy w Wilnie uchylił wyrok sądu niższej instancji i uznał J.I.Š. za winną na podstawie art. 202 § 2 Kodeksu karnego. Sąd odwoławczy uznał, że biorąc udział w porodach domowych J.I.Š. świadczyła usługi zdrowotne należące do kompetencji ginekologa-położnika lub położnej, podczas gdy J.I.Š. nie miała ani wykształcenia medycznego, ani licencji na świadczenie takich usług. Działając w ten sposób J.I.Š. naruszyła istniejące przepisy prawne, zgodnie z którymi jedynymi specjalistami, którzy mogli pomagać przy porodach, byli ginekolodzy-położnicy i położne, a poród z taką pomocą mógł odbywać się (gimdymai priimami) tylko na oddziale położniczym. Z tego wynikało, że J.I.Š. zajmowała się zabronionymi działaniami medycznymi. Została skazana na sześć miesięcy pozbawienia wolności w zawieszeniu na jeden rok. J.I.Š. wniosła skargę kasacyjną. Postanowieniem z 12 czerwca 2018 r. rozszerzony skład (siedmiu sędziów) Sądu Najwyższego zauważył, że działalność związana z porodami domowymi, jako zjawisko, nie była ani penalizowana, ani zabroniona przez prawo na Litwie. W związku z tym sąd odwoławczy pomylił się, uznając, że J.I.Š. zajmowała się nieuprawnioną działalnością zawodową, w rozumieniu art. 202 § 2 Kodeksu karnego. Mimo to działalność J.I.Š., choć nie była zabroniona (jos vykdyta veikla nėra uždrausta), była niezgodna z prawem (neteisėta). Sąd Najwyższy stwierdził jednak, że akt oskarżenia nie ustalił dokładnej kwoty dochodu, jaki J.I.Š. otrzymała za swoją działalność. Dlatego niemożliwe było ustalenie elementu przedsiębiorczości, który był niezbędny do pociągnięcia osoby do odpowiedzialności karnej na podstawie art. 202 § 1 Kodeksu karnego. Musiała więc zostać uniewinniona.


Skarżący urodził się w 1980 roku i mieszka w Tbilisi. Skarżący był członkiem i jednym z liderów grupy, która nazywała się Narodowy Ruch Religijny, założonej w Tbilisi 11 maja 2011 r. 26 maja 2011 r. funkcjonariusz policji sporządził raport, w którym stwierdził, że posiada informacje, iż dwadzieścia cztery osoby, w tym Skarżący, spiskowały w celu gwałtownego obalenia Rządu Gruzji. Zgodnie z raportem, wszyscy domniemani spiskowcy przebywali w Monastyrze Kintsvisi, w regionie Kareli. 30 maja 2011 r. na stronie internetowej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych („MSW”) opublikowano komunikat prasowy, w którym poinformowano, że 26 maja 2011 r. w Kintsvisi zatrzymano uzbrojoną grupę dwudziestu czterech osób. Zgodnie z oficjalnym protokołem zatrzymania i przeszukania Skarżącego, który podpisał w należytym terminie, Skarżący został aresztowany 27 maja 2011 r. o godz. 6.12 w siedzibie policji w Tbilisi w związku z podejrzeniem popełnienia przestępstwa z art. 315 § 1 Kodeksu Karnego (spisek lub bunt mający na celu zmianę konstytucyjnego ustroju Gruzji przy użyciu przemocy). W raporcie stwierdzono, że został aresztowany po przesłuchaniu w charakterze świadka, a także odnotowano obecność siniaków w okolicy kości ogonowej, pośladków i lewego uda oraz wybroczyny na lewym oku, prawym policzku i nosie. Tego samego dnia o godz. 12.30 Skarżący został przewieziony do aresztu śledczego, gdzie przy przyjęciu poddano go oględzinom zewnętrznym. Sporządzony następnie raport potwierdził, że miał spuchnięte, sine oko lewe, wybroczyny na nosie oraz siniaki w okolicy kości ogonowej. Decyzją z 28 maja 2011 r. sędzia, działając na wniosek prokuratury, zastosował wobec Skarżącego tymczasowe aresztowanie na okres pięćdziesięciu pięciu dni. Na rozprawie aresztowej Skarżący zakwestionował oficjalny protokół aresztowania, oświadczając, że został zatrzymany 26 maja w Kintsvisi, a nie 27 maja 2011 r. w Tbilisi. Jego wniosek sprzeciwiający się oficjalnemu protokołowi aresztowania został jednak oddalony. Powołując się w szczególności na oficjalny protokół aresztowania, należycie podpisany przez Skarżącego, sędzia Sądu Miejskiego w Tbilisi uznał, że jego zarzuty dotyczące niezgodnego z prawem zatrzymania są nieuzasadnione. Skarżący odwołał się od zastosowania tymczasowego aresztowania, podtrzymując swoją wersję okoliczności towarzyszących zatrzymaniu. W szczególności oświadczył, że po zatrzymaniu w Monastyrze Kintsvisi około godz. 11.30 dnia 26 maja 2011 r., został przewieziony do komisariatu policji w Kareli, gdzie go bito. Następnie został przewieziony do siedziby policji w Tbilisi, gdzie po ponownym fizycznym ataku był przesłuchiwany przez około sześć godzin. Skarżący utrzymywał, że rzeczywisty czas jego zatrzymania różnił się od czasu aresztowania wskazanego w oficjalnym protokole. W takich okolicznościach termin 48 godzin, o którym mowa w art. 196 Kodeksu Postępowania Karnego (patrz punkt 36 poniżej), został przekroczony, co czyniło jego zatrzymanie niezgodnym z prawem. 6 czerwca 2011 r. odwołanie Skarżącego zostało odrzucone przez Sąd Apelacyjny w Tbilisi jako niedopuszczalne. Decyzja została doręczona Skarżącemu 9 czerwca 2011 r. 1 czerwca 2011 r. obrońca Skarżącego zlecił, na własny koszt, przeprowadzenie sądowo-medycznej ekspertyzy Skarżącego. 22 lipca 2011 r. Skarżącego zbadano pięciu lekarzy specjalistów, którzy stwierdzili, że z neurologicznego i urazowego punktu widzenia stan Skarżącego nie był poważny. Zauważyli, że siniaki i skaleczenia, które rzekomo miał 27 maja 2011 r. zgodnie z raportem z oględzin zewnętrznych, nie były widoczne. 15 lipca 2011 r. Skarżącemu postawiono dodatkowy zarzut nielegalnego nabycia i posiadania broni palnej, co stanowi przestępstwo z art. 236 §§ 1 i 2 Kodeksu Karnego. 21 lipca 2011 r. rozpoczął się proces Skarżącego. Skarżący powtórzył swój zarzut, że został zatrzymany 26 maja w Kintsvisi, a nie 27 maja w Tbilisi. Skarżył się również na fizyczne i psychiczne znęcanie się, nad którym go sprawowano w Kintsvisi, następnie na komisariacie policji w Kareli i wreszcie w siedzibie policji w Tbilisi. W szczególności twierdził, że został uderzony w twarz przez jednego z funkcjonariuszy Sił Specjalnych w Kintsvisi, a następnie dotkliwie pobity przez tego samego funkcjonariusza i kilku innych na komisariacie policji w Kareli. W Tbilisi był poddany dalszemu znęcaniu się i presji psychicznej w celu wymuszenia przyznania się do winy. 12 sierpnia 2011 r. Skarżący został uznany za winnego zarzucanych mu czynów i skazany na dwanaście lat pozbawienia wolności. Sędzia, powołując się na oficjalny protokół zatrzymania i przeszukania Skarżącego, oddalił jego twierdzenie, że został aresztowany w Kintsvisi, a nie w Tbilisi. Sąd nie odniósł się do zarzutów Skarżącego dotyczących złego traktowania. Skarżący odwołał się. Jego wyrok został utrzymany w mocy przez Sąd Apelacyjny w Tbilisi 22 listopada 2011 r. Decyzją z 12 marca 2012 r. Sąd Najwyższy Gruzji odrzucił kasację Skarżącego jako niedopuszczalną. Skarżący został zwolniony z więzienia 13 stycznia 2013 r. na mocy Ustawy o Amnestii z 28 grudnia 2012 r. 28 maja 2011 r. Skarżący został przewieziony do więzienia nr 8 w Tbilisi. Przy przyjęciu poddano go oględzinom zewnętrznym, które potwierdziły obecność siniaków i wybroczyn na jego ciele i twarzy (patrz punkty 9-10 powyżej). 1 czerwca 2011 r. administracja więzienia przesłała kopię powyższego raportu wraz ze skargą Skarżącego na rzekome złe traktowanie do Głównej Prokuratury Gruzji i wnioskuje o wszczęcie postępowania. 4 czerwca 2011 r. wszczęto śledztwo w sprawie przestępstwa przekroczenia uprawnień urzędowych z art. 333 § 1 Kodeksu Karnego. Skarżący wielokrotnie prosił o przesłuchanie w tej sprawie, ale jego prośby były ignorowane przez władze. 29 sierpnia 2011 r. wysłał list do prokuratury, skarżąc się na ich bezczynność. Podtrzymując swoje zarzuty, wnioskował o wszczęcie postępowania karnego przeciwko osobom, które popełniły wobec niego czyny niezgodne z prawem. Na poparcie swoich zarzutów złożył zdjęcie, rzekomo wykonane podczas początkowego przesłuchania, pokazujące obrażenia na jego twarzy. 2 września 2011 r. Skarżący został przesłuchany przez śledczego w więzieniu nr 8 w Tbilisi. Powtórzył swoją wersję wydarzeń dotyczących jego zatrzymania i późniejszego złego traktowania. Twierdził, że został uderzony w twarz przez jednego z funkcjonariuszy Sił Specjalnych w Kintsvisi. Następnie został pobity przez kilku funkcjonariuszy w wydziale policji w Kareli. Jeden z nich, według Skarżącego, miał na sobie maskę. W Tbilisi dwóch funkcjonariuszy policji dalej poddawało go fizycznemu i psychicznemu znęcaniu się. Następnie Skarżący złożył kilka skarg krytykujących brak postępów w śledztwie, a w szczególności fakt, że jego szczegółowe zeznanie nie doprowadziło do podjęcia szeregu dalszych czynności procesowych. W odpowiedzi na jedną ze skarg, w liście z 11 grudnia 2011 r., poinformowano go, że nie jest stroną w niniejszym postępowaniu karnym, a tym samym nie ma prawa do składania żadnych wniosków ani żądania podjęcia określonych czynności śledczych. W 2012 r. Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich Gruzji, działając na wniosek Skarżącego, wysłało trzy zapytania o informacje do Głównej Prokuratury Gruzji dotyczące śledztwa w sprawie rzekomego złego traktowania Skarżącego. Wszystkie trzy listy pozostały bez odpowiedzi. 18 grudnia 2012 r. Skarżący został ponownie przesłuchany. Potwierdził swój opis wydarzeń podany w zeznaniu z 2 września 2011 r., opisując w bardziej szczegółowy sposób operację aresztowania i rzekome złe traktowanie, które nastąpiło potem. Twierdził, że jego bicie w wydziale policji w Kareli trwało około godziny i że, między innymi, został dotkliwie pobity w kość ogonową pałką gumową. Skarżący podał również opis wyglądu funkcjonariuszy rzekomo zaangażowanych w jego złe traktowanie i twierdził, że może zidentyfikować co najmniej dwóch z nich. Jeśli chodzi o znęcanie się, którego rzekomo doznał w siedzibie policji w Tbilisi, twierdził, że może zidentyfikować obu zaangażowanych mężczyzn, ponieważ mieli budowę ciała zapaśnika. Mieli również, jak pamiętał Skarżący, uszkodzone uszy, cechę charakterystyczną dla zapaśników. 7 lutego 2013 r. Skarżący złożył skargę do Głównego Prokuratora Gruzji, krytykując brak postępów w śledztwie. Skargę tą następowały inne do Ministra Sprawiedliwości, Głównej Prokuratury i prowadzącego sprawę śledczego. 25 lutego 2013 r. Skarżący został ponownie przesłuchany. Tym razem, wraz z podaniem szczegółów dotyczących rzekomego złego traktowania, Skarżący przekazał śledczemu kilka fotografii i materiał wideo przedstawiający jednego z funkcjonariuszy Sił Specjalnych rzekomo zaangażowanego w jego złe traktowanie. W międzyczasie, między styczniem a kwietniem 2013 r., prowadzący śledztwo przesłuchiwał różnych urzędników MSW, w tym funkcjonariuszy policji z komisariatu w Kareli. Wszyscy zaprzeczyli, jakby widzieli Skarżącego lub jakiegokolwiek innego zatrzymanego będącego maltretowanym. Śledczy przesłuchał również personel lokalnego pogotowia ratunkowego. Potwierdzili, że 26 maja 2011 r. wezwano karetkę pogotowia dla jednego z zatrzymanych na komisariacie policji w Kareli. Podczas badania go zaobserwowano liczne wybroczyny na jego plecach. Widzieli również dwudziestu do dwudziestu pięciu innych zatrzymanych na komisariatu, chociaż sami nie byli świadkami żadnych aktów przemocy. W tym samym okresie śledztwo przesłuchało również dwudziestu trzech współoskarżonych Skarżącego. Wszyscy twierdzili, że byli źle traktowani w dniu aresztowania przez członków Sił Specjalnych. Zgodnie z aktami sprawy, 3 maja 2016 r. śledztwo w sprawie przestępstwa przekroczenia uprawnień przez policję zostało przeniesione z Prokuratury regionu Szida Kartli do Głównej Prokuratury Gruzji. 13 czerwca 2016 r. prowadzący śledztwo uzyskał dokumentację medyczną z więzienia nr 8 w Tbilisi, z której wynikało, że 28 maja 2011 r. u Skarżącego stwierdzono następujące obrażenia: małe siniaki na nosie i lewym oku, duże wybroczyny w okolicy pośladków, lewego uda i kości ogonowej. Zgodnie z dokumentacją, Skarżący twierdził, że odniósł te obrażenia przed aresztowaniem. W czerwcu 2017 r. śledczy przesłuchał dwóch byłych wysokich rangą funkcjonariuszy policji w Kareli. Uzyskał również nagrania wideo, które były najwyraźniej dostępne online w związku z operacją w Kintsvisi. 19 lipca 2017 r. śledzone przestępstwo zostało przekwalifikowane na przestępstwo przekroczenia uprawnień z użyciem przemocy, co stanowi przestępstwo z art. 333 § 3 (b) Kodeksu Karnego. Odpowiedzialny prokurator uznał, że istnieją wystarczające dowody medyczne wykazujące, że Skarżący i inni zatrzymani odnieśli różne obrażenia 26 maja 2011 r. Na poparcie swojego wniosku powołał się również na zeznania dwudziestu trzech współoskarżonych Skarżącego, którzy wszyscy potwierdzili fakt fizycznego i psychicznego znęcania się nad nimi w dniu aresztowania. Większość z nich, według prokuratora, nie zgłaszała zarzutów złego traktowania na początkowym etapie śledztwa z obawy przed dalszym znęcaniem się, a także w zamian za ugodę pozasądową, którą prokuratura zawarła z nimi. W maju 2018 r. ponownie przesłuchano dwunastu współoskarżonych Skarżącego. Podali szczegółowy opis swoich indywidualnych doświadczeń ze złym traktowaniem, koncentrując się dodatkowo na opisie wyglądu zaangażowanych funkcjonariuszy. Twierdzili, że funkcjonariusze Sił Specjalnych mówili po megrelsku (język kartwelski używany w niektórych regionach zachodniej Gruzji). 25 lipca 2018 r. Skarżący wysłał kolejny list do Głównej Prokuratury, skarżąc się na brak postępów w śledztwie. Skrytykował fakt, że mimo konsekwentnego utrzymywania, że może zidentyfikować funkcjonariuszy, którzy go źle traktowali, nie dokonano żadnych ustaleń w celu przeprowadzenia procedury identyfikacji przez ponad siedem lat. Wniósł również o przesłuchanie dwóch śledczych, którzy sporządzili protokół z jego aresztowania i osobistego przeszukania oraz którzy brali udział w jego przesłuchaniu 26 i 27 maja 2011 r., a także o przeprowadzenie dalszych przesłuchań z kilkoma innymi urzędnikami zaangażowanymi w jego aresztowanie. Wnosząc o podjęcie szeregu innych konkretnych czynności śledczych, Skarżący ponownie poprosił organy ścigania o nadanie mu statusu pokrzywdzonego, a także o przekwalifikowanie śledzonego przestępstwa z nadużycia władzy (przestępstwo z art. 333 Kodeksu Karnego) na tortury (przestępstwo z art. 144 § 1 Kodeksu Karnego). List Skarżącego najprawdopodobniej pozostał bez odpowiedzi. W lipcu-wrześniu 2018 r. podjęto dodatkowe czynności śledcze, w tym przesłuchanie personelu medycznego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i więzienia nr 8 w Tbilisi oraz duchownych z Monasteru Kintsvisi. Ci ostatni, potwierdzając, że widzieli, jak Skarżący i jego otoczenie są atakowani podczas aresztowania, podali również informacje o wyglądzie osób biorących udział w operacji aresztowania. Twierdzili również, że słyszeli, jak funkcjonariusze mówią po megrelsku. Zgodnie z aktami sprawy postępowanie wciąż trwa.


Spółka skarżąca, wydawnictwo i redakcja zarejestrowane w Moskwie, redaguje i wydaje ogólnokrajową gazetę o nakładzie 500 000 egzemplarzy, „Nowaja Gazieta” („gazeta”). Drugi skarżący urodził się w 1977 roku i mieszka w Moskwie. O godzinie 11.30 dnia 12 sierpnia 2000 roku K-141 Kursk, atomowy okręt podwodny z rakietami manewrującymi Marynarki Wojennej Rosji („Kursk”), zatonął w wyniku eksplozji na pokładzie podczas ćwiczeń morskich na Morzu Barentsa. Większość załogi zginęła w ciągu kilku minut po eksplozjach. Dwudziestu trzech członków załogi (spośród 118 przebywających na pokładzie) przeżyło jednak eksplozje i zebrało się w przedziale rufowym. Napisali notatkę w celu zgłoszenia zdarzenia. Wszyscy ci dwudziestu trzej mężczyźni zmarli na pokładzie Kurska przed przybyciem zespołu ratunkowego. Nie jest do końca wiadomo, jak długo mężczyźni pozostali przy życiu po eksplozjach. Ustalono jednak później, że zmarli w pożarze spowodowanym kontaktem wody morskiej z olejem z wyposażeniem, co wywołało reakcję chemiczną. W sprawie nr 29/00/0016-00 („śledztwo”) Główna Prokuratura Wojskowa wszczęła oficjalne śledztwo w sprawie wypadku na podstawie art. 263 § 3 Kodeksu Karnego Federacji Rosyjskiej (przepis dotyczący „naruszenia zasad bezpieczeństwa podczas korzystania ze środka transportu, powodującego śmierć dwóch lub więcej osób z niedbalstwa”). Dnia 22 lipca 2002 roku Główna Prokuratura Wojskowa umorzyła śledztwo z powodu braku dowodów popełnienia przestępstwa. Prokuratorzy stwierdzili, że w Kursku występowały drobne wady techniczne oraz pewne zaniedbania w organizacji i przeprowadzeniu ćwiczeń morskich oraz operacji ratunkowej. Stwierdzili jednak, że niemożliwe jest ustalenie związku przyczynowego między tymi wadami i zaniedbaniami a zatonięciem okrętu podwodnego oraz śmiercią członków załogi. W szczególności ustalili, że dwudziestu trzech członków załogi w dziewiątym przedziale zmarło w wyniku pożaru i uduszenia w ciągu ośmiu godzin od eksplozji. Biorąc pod uwagę szybkość ich śmierci, jakakolwiek próba ich uratowania okazałaby się bezskuteczna. Dnia 30 grudnia 2002 roku B.K., pełnomocnik rodzin zmarłych członków załogi Kurska, zaskarżył decyzję o umorzeniu śledztwa przed Głównym Prokuratorem Wojskowym. Dnia 4 stycznia 2003 roku jego skarga została oddalona. B.K. zaskarżył obie decyzje do sądu. Dnia 21 kwietnia 2004 roku Sąd Garnizonowy w Moskwie potwierdził decyzję z 22 lipca 2002 roku. Dnia 29 czerwca 2004 roku Trybunał Odwoławczy Sądu Garnizonowego w Moskwie utrzymał wyrok w mocy po rozpoznaniu odwołania. W latach 2000–2005 spółka skarżąca opublikowała w gazecie szereg artykułów napisanych przez drugiego skarżącego, dotyczących katastrofy Kurska i prowadzonego w tej sprawie śledztwa. Dnia 11 sierpnia 2003 roku gazeta opublikowała artykuł redakcyjny napisany przez drugiego skarżącego. Został on opublikowany z okazji trzeciej rocznicy katastrofy Kurska. Artykuł ukazał się pod nagłówkiem „Sprawę Kurska trzeba otworzyć na nowo”, a podtytuł brzmiał „Wśród winnych zatoniecia okrętu i śmierci załogi są osoby w stopniach wojskowych”. Artykuł krytykował władze za decyzję o umorzeniu śledztwa. Rozpoczynał się od gratulacji dla śledczych w związku z ich ciężką i skrupulatną pracą oraz odkryciem wielu zaniedbań ze strony wyższych oficerów Marynarki Wojennej. Dalej twierdzono, że istnieją powody, by sądzić, iż śledczy pod presją sformułowali wniosek o braku związku przyczynowego między zaniedbaniami oficerów marynarki a śmiercią członków załogi Kurska. Artykuł przytoczył fragmenty skargi wniesionej przez B.K. przeciwko decyzji o umorzeniu śledztwa. Skarga kwestionowała ustalenia śledczych i przedstawiała alternatywną interpretację zebranych dowodów. Artykuł sugerował dalej, że władze powinny zwrócić baczną uwagę na argumenty B.K. i ponownie rozważyć decyzję o niepociągnięciu do odpowiedzialności karnej wyższych oficerów marynarki. Artykuł opisywał również gwałtowną reakcję władz na skargę B.K. Reakcja V.K., głównego biegłego sądowego Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej, była szczególnie ostra, gdyż publicznie oskarżył B.K. o budowanie reputacji na katastrofie Kurska. Artykuł kontynuował się następująco:
„V.K. przewodniczył zespołowi biegłych lekarzy (co oznacza, że był odpowiedzialny za zebranie wszystkich opinii biegłych lekarzy w aktach sprawy). ...
Biegła ekspertyza wykonana przez V.K. ... [nie miała] być kluczowym dowodem, ALE [STAŁA SIĘ] DECYDUJĄCA[1], ponieważ [biegły] dążył do konkretnego celu: udowodnienia, że dwudziestu trzech członków załogi w dziewiątym przedziale zmarło nie później niż osiem godzin po eksplozji na Kursku”. Artykuł sugerował, że ustalenia biegłego sporządzone przez V.K. były szczególnie wygodne dla oficerów marynarki odpowiedzialnych za opóźnione rozpoczęcie operacji ratunkowej. Z tych ustaleń wynikało, że nawet gdyby operacja ratunkowa rozpoczęła się na czas, i tak byłoby niemożliwe uratowanie mężczyzn z dziewiątego przedziału, biorąc pod uwagę szybkość ich śmierci. Stąd wniosek, że nie istniał związek przyczynowy między zaniedbaniami podczas operacji ratunkowej a śmiercią członków załogi. Artykuł kontynuował:
„Taki jest cel, jaki przyświeca V.K. w jego ekspertyzie: pomóc oficerom marynarki odpowiedzialnym za operację ratunkową uniknąć odpowiedzialności karnej. V.K. używa dziwnego sformułowania: „Zmarli nie później niż cztery i pół do ośmiu godzin po eksplozji[2] na Kursku”. Jednak we wcześniejszych opiniach biegłych wspomniano, że załoga zmarła [kilka godzin] po zapaleniu się ognia[3] w dziewiątym przedziale i że nie było możliwe ustalenie momentu zapalenia. Akta sprawy nie zawierają żadnego dowodu na związek przyczynowy między eksplozją a pożarem w dziewiątym przedziale. ...
Pożar w dziewiątym przedziale ... wybuchł znaczny czas po eksplozji i zatonięciu Kurska. To, co zrobił V.K., nazywa się fałszowaniem faktów. Śledczy woleli jednak nie zauważyć tego fałszowania i dokonać oficjalnych ustaleń na podstawie opinii biegłego V.K.” Artykuł wspomniał również, że niezależni biegli uznali za niemożliwe naukowe ustalenie dokładnego czasu śmierci członków załogi. Ustalenia V.K. nie miały podstaw naukowych, a jego stopień wojskowy dawał powód do przypuszczenia, że był on stronniczy. V.K. wniósł powództwo o zniesławienie przeciwko skarżącym do Sądu Rejonowego Basmanny w Moskwie („Sąd Rejonowy”). Domagał się sprostowania następujących czterech stwierdzeń, które w jego opinii naruszyły jego honor, godność i dobre imię:
[1] „[Biegły] dążył do konkretnego celu: udowodnienia, że dwudziestu trzech członków załogi w dziewiątym przedziale zmarło nie później niż osiem godzin po eksplozji na Kursku”.
[2] „Taki jest cel, jaki przyświeca V.K. w jego ekspertyzie: pomóc oficerom marynarki odpowiedzialnym za operację ratunkową uniknąć odpowiedzialności karnej”.
[3] „V.K. używa dziwnego sformułowania: „Zmarli nie później niż cztery i pół do ośmiu godzin po eksplozji na Kursku””.
[4] „To, co zrobił V.K., nazywa się fałszowaniem faktów”.
V.K. domagał się również odszkodowania za szkodę niemajątkową i kosztów procesu. Dnia 6 listopada 2003 roku Sąd Rejonowy oddalił powództwo w całości. Uznał, że pierwsze z kwestionowanych stwierdzeń było prawdziwym stwierdzeniem faktu. Nie było sporne, że V.K. przeprowadził biegłą ekspertyzę medyczną i stwierdził, że załoga okrętu podwodnego zmarła w ciągu od czterech i pół do ośmiu godzin od eksplozji okrętu. Pozostałe stwierdzenia dotyczące celów przyświecających V.K. i domniemanego fałszowania faktów były opiniami drugiego skarżącego opartymi na wystarczającej podstawie faktycznej. Nie zawierały one żadnych zarzutów naruszenia przez V.K. przepisów prawa lub zasad moralnych. W związku z tym nie naruszały jego honoru, godności ani dobrego imienia. Dnia 14 maja 2004 roku Sąd Miejski w Moskwie („Sąd Miejski”) uchylił wyrok na skutek odwołania. Uznał, że Sąd Rejonowy popełnił błąd, uznając, że opublikowane przez skarżących stwierdzenia nie stanowiły zarzutu naruszenia prawa przez V.K. Jako biegły w śledztwie karnym był związany zasadami postępowania ustalonymi dla biegłych w Kodeksie Postępowania Karnego. Zarzuty dotyczące tego, że biegły miał niewłaściwe cele i fałszował fakty, równały się oskarżeniu o wydanie stronniczej opinii biegłej z naruszeniem tych zasad. Ponadto, w ocenie Sądu Miejskiego, dziennikarz nie mógł powoływać się na zwolnienie z odpowiedzialności za zniesławienie z powodu wyrażania opinii, jeśli ta opinia naruszała honor lub godność osoby trzeciej. Sprawa została przekazana do Sądu Rejonowego do ponownego rozpoznania. Dnia 6 grudnia 2004 roku Sąd Rejonowy uwzględnił częściowo roszczenia V.K. Powołując się na Uchwałę nr 11 Plenum Sądu Najwyższego (patrz punkt 30 poniżej), podkreślił, że w sprawie o zniesławienie jedyną rzeczą, którą powód musi udowodnić, jest fakt rozpowszechnienia kwestionowanego stwierdzenia przez pozwanego. Podkreślił również, że ciężar dowodu w zakresie prawdziwości rozpowszechnionego stwierdzenia spoczywał na pozwanym. Sąd Rejonowy uznał, że kwestionowane stwierdzenia – a mianowicie zarzuty, że V.K. przeprowadził ekspertyzę biegłą z określonym zamiarem i fałszował fakty w celu osiągnięcia tego celu – stanowiły oskarżenie o krzywoprzysięstwo, przestępstwo przewidziane w art. 307 Kodeksu Karnego, oraz oskarżenie o poważne naruszenia Kodeksu Postępowania Karnego. W zakresie istotnym wyrok Sądu Rejonowego brzmiał następująco:
„Zdaniem sądu analiza kwestionowanych stwierdzeń ujawnia, że zawierają one zarzuty, iż V.K. przeprowadził ekspertyzę biegłą z zamiarem uzyskania określonego wyniku, to jest, że był stronniczy i miał osobisty interes w postępowaniu.
To samo stwierdzenie potwierdza, że V.K., wbrew przepisom Kodeksu Postępowania Karnego, nie wyłączył się z sprawy. W związku z tym sporne stwierdzenia zawierają zarzuty naruszenia prawa przez V.K. ... i szkodzą jego honorowi, godności i dobremu imieniu.
Argument pozwanego, że kwestionowane stwierdzenia były dozwolonym wyrażeniem opinii przez dziennikarza, nie może zostać przyjęty przez sąd ... z następujących powodów. ...
Gwarantowana przez Konstytucję Federacji Rosyjskiej wolność słowa nie może być wykorzystywana jako instrument do ataku na honor i godność innych obywateli.
W związku z tym dziennikarz nie mógł powoływać się na zwolnienie z odpowiedzialności za zniesławienie z powodu wyrażania opinii, jeśli ta opinia wyrządzała szkodę interesom chronionym przez Konstytucję Federacji Rosyjskiej i Kodeks Cywilny Federacji Rosyjskiej, a mianowicie honorowi, godności i dobremu imieniu.
Argument pozwanego – że materiał z akt sprawy karnej ujawnił wiele naruszeń prawa, które miały miejsce podczas ekspertyzy z udziałem V.K. – nie został potwierdzony podczas rozprawy. Dokumenty z akt sprawy karnej przedłożone przez pozwanych nie zawierają żadnego bezpośredniego odniesienia do bezprawnych czynów popełnionych przez V.K. podczas ekspertyzy. Sąd cywilny nie ma kompetencji do kontroli sądowych lub innych decyzji podjętych w ramach postępowania karnego. ...
Dowody przedłożone przez pozwanych nie dowodzą prawdziwości rozpowszechnionych stwierdzeń o powodzie.” Sąd Rejonowy nakazał spółce skarżącej zapłacenie V.K. 50 000 rubli rosyjskich (RUB – około 1 350 euro[4] (EUR)) oraz drugiemu skarżącemu zapłacenie mu 5 000 RUB (około 135 EUR). W zakresie kosztów sądowych spółka skarżąca została zobowiązana do zapłaty 9 RUB, a drugi skarżący został zobowiązany do zapłaty 10 RUB. Sąd Rejonowy nakazał również spółce skarżącej opublikowanie sprostowania. Spółka skarżąca odwołała się, powołując się w szczególności na naruszenie jej prawa do wolności wypowiedzi gwarantowanego przez art. 10 Konwencji oraz art. 29 Konstytucji Federacji Rosyjskiej. Zarzuciła, że artykuł zawierał opinie i sądy wartościujące dziennikarza w sprawie interesu publicznego, a że miały one wystarczająco dokładne i wiarygodne podstawy faktyczne i nie podlegały dowodzeniu. Dnia 19 lipca 2005 roku Sąd Miejski utrzymał wyrok w mocy po rozpoznaniu odwołania, popierając uzasadnienie Sądu Rejonowego. Nie wspomniał o Uchwale nr 3 Plenum Sądu Najwyższego (patrz punkt 31 poniżej). W zakresie istotnym wyrok odwoławczy brzmiał następująco:
„Pozwani nie udowodnili, że rozpowszechnione stwierdzenia odpowiadały rzeczywistości. ...
W apelacji pozwana [spółka] twierdzi, że dziennikarz wyraził swoją opinię, która była oparta na materiale sprawy karnej, i że prawo cywilne nie pociąga dziennikarza do odpowiedzialności za wyrażenie opinii subiektywnej. Ten argument jest analogiczny do tego już ocenionego przez sąd pierwszej instancji, a skład [odwoławczy] popiera tę ocenę.
Ponadto kwestionowane stwierdzenia zawierają stwierdzenia faktów, a nie subiektywną opinię dziennikarza. ...” Dnia 15 sierpnia 2005 roku Sąd Rejonowy wydał nakazy egzekucyjne przeciwko skarżącym na rzecz V.K. Dnia 23 marca 2006 roku spółka skarżąca przelała na konto bankowe komornika 50 009 RUB do wypłaty V.K. Nie jest jasne, czy drugi skarżący zapłacił kwotę, którą Sąd Rejonowy nakazał jej zapłacić V.K.


Niniejsza sprawa dotyczy postępowania karnego przeciwko skarżącemu, który w okresie od lipca 2000 r. do maja 2001 r. pełnił funkcję ministra obrony, oraz trzem innym oskarżonym (K.Gj., V.T. i Lj.P.). Skarżący oraz K.Gj., który w owym czasie był podsekretarzem w Ministerstwie Obrony („Ministerstwo”), zostali skazani za nadużycie uprawnień w związku z dwoma umowami o zamówienia publiczne (na żywność i usługi budowlane) zawartymi w grudniu 2000 r. między Ministerstwem a HS („Spółka”), która wówczas należała do Z.S. i jego żony M.S. W lutym 2001 r. spółka została kupiona przez Lj.P. i V.T. – odpowiednio teścia i szwagra skarżącego. Ta druga umowa dotyczyła budowy mieszkań dla wojska w bazie wojskowej w Skopju. Wiosną 2001 r. w państwie respondencie wybuchł konflikt zbrojny. W nieokreślonym dniu 2001 r. sędzia śledczy Sądu Pierwszej Instancji w Skopju („sąd pierwszej instancji”) wszczął śledztwo w sprawie skarżącego, K.Gj., Lj.P. i V.T. z powodu uzasadnionego podejrzenia nadużycia uprawnień. Przesłuchano kilku świadków i zlecono sporządzenie opinii biegłych księgowych. 11 czerwca 2001 r. sędzia śledczy wysłuchał zeznań K.K., urzędnika Ministerstwa. Złożył on oświadczenie, że K.Gj. poprosił go o spotkanie z Lj.P. w celu podpisania umowy budowlanej i poinformował go, że skarżący nalegał na pilne podpisanie umowy. Spotkał się z Lj.P., ale pojawił się problem, gdy wskazano przez pomyłkę pewną spółkę o nazwie M. jako dostawcę. Wtedy Lj.P. zadzwonił do skarżącego i powiedział mu: „to nie jest nasza spółka, naszą spółką jest HS”. 18 czerwca 2001 r. sędzia śledczy wysłuchał zeznań skarżącego, który zaprzeczył stawianym mu zarzutom. 26 października 2001 r. sędzia śledczy wysłuchał zeznań Z.S. wyłącznie w obecności prokuratora. Zaprzeczył, aby osobiście znał skarżącego, i oświadczył, że Lj.P. poprosił go o złożenie oferty dostarczenia żywności do Ministerstwa. Ponadto potwierdził, że V.T. podpisał umowy w imieniu spółki, mimo że nie upoważnił go do jej reprezentowania. Po tym, jak Z.S. dowiedział się o przelewach bankowych z Ministerstwa, Lj.P. i V.T. zagrozili mu, że sprzeda spółkę im. 23 listopada 2001 r. prokurator złożył akt oskarżenia do sądu pierwszej instancji przeciwko czterem oskarżonym. Skarżący i K.Gj. zostali oskarżeni o nadużycie uprawnień, a Lj.P. i V.T. zostali oskarżeni o podżeganie ich do popełnienia tego czynu. Skarżącemu postawiono również zarzut wydania polecenia K.Gj. zawarcia w imieniu Ministerstwa dwóch umów o zamówienia publiczne ze spółką, w sprzeczności z procedurą przewidzianą w ustawie o zamówieniach publicznych (Dziennik Urzędowy nr 26/98). Prokurator zaproponował, aby podczas rozprawy dopuścić określone dowody i zwrócił się do sądu o wezwanie świadków, w tym Z.S. 11 marca 2002 r. trzech sędziów składu sądu pierwszej instancji potwierdziło akt oskarżenia, oddalając zażalenia oskarżonych jako bezzasadne. Wszyscy czterej oskarżeni złożyli ustne wyjaśnienia na rozprawie. Skarżący złożył wyjaśnienia na rozprawie, która odbyła się 13 czerwca 2003 r. Przez cały przebieg postępowania podtrzymywał swoją niewinność. Skarżący zaprzeczył jakimkolwiek zaangażowaniu w proces zamówień dotyczący obu umów i zakwestionował twierdzenia K.Gj. jako nieprawdziwe (patrz poniższy paragraf 14). Twierdził, że proces zamówień został przeprowadzony przez administrację Ministerstwa (służby specjalistyczne) i podsekretarza, że nie został poinformowany o szczegółach poszczególnych umów oraz że obie umowy zostały zawarte zgodnie z prawem. Podkreślał, że nie wiedział, że spółka należała do jego krewnych. Jego współoskarżony, K.Gj., twierdził, że poinformował skarżącego o decyzjach dotyczących zamówień publicznych i działał na jego polecenie. Potwierdził, że na polecenie skarżącego umowa budowlana, która została pierwotnie podpisana ze spółką M., została unieważniona i podpisano nową umowę ze spółką HS. Przez cały przebieg postępowania K.Gj. utrzymywał, że obie umowy zostały zawarte zgodnie z prawem, ponieważ zostały wyłączone z zwykłego procesu przewidzianego w ustawie o zamówieniach publicznych z następujących powodów: umowa dotycząca żywności dotyczyła pilnych zakupów; a umowa budowlana dotyczyła kwestii bezpieczeństwa i obrony. Dwaj pozostali współoskarżeni, V.T. i Lj.P., twierdzili, że przejęcie spółki nastąpiło za obopólną zgodą. V.T. twierdził, że podpisał dwie umowy na polecenie Z.S. i z odpowiednim upoważnieniem. Lj.P. oświadczył, że zamierzał wypełnić wszystkie zobowiązania umowne, ale budowa została wstrzymana z powodu wybuchu konfliktu zbrojnego. Na rozprawie w dniu 11 września 2003 r. sąd pierwszej instancji, mimo sprzeciwów obrony, odczytał przedprocesowe zeznania Z.S. (patrz powyższy paragraf 10), ponieważ ustalenia policji potwierdziły, że wyjechał on z kraju do Stanów Zjednoczonych. Na tej samej rozprawie sąd wysłuchał zeznań innych świadków, w tym M.S., która twierdziła, że ani ona, ani jej mąż nie upoważnili V.T. do podpisywania umów w imieniu spółki. Potwierdziła, że mąż poprosił ją o podpisanie dokumentów dotyczących przejęcia spółki i że się bał. V.M. (właściciel M.) również złożył zeznania, potwierdzając, że Ministerstwo wycofało się z umowy budowlanej, która została pierwotnie podpisana z jego spółką. 3 listopada 2003 r. sąd pierwszej instancji uznał oskarżonych za winnych stawianych im zarzutów, z wyjątkiem Lj.P., przeciwko któremu postępowanie zostało wyłączone. 2 marca 2004 r. ten wyrok został uchylony przez Sąd Apelacyjny w Skopju („Sąd Apelacyjny”), który wydał sądowi pierwszej instancji szczegółowe instrukcje. Sąd Apelacyjny zauważył, że sąd pierwszej instancji nie podjął wystarczających starań, aby wysłuchać dowodów od Z.S., którego zeznania uznano za kluczowy dowód. Jego przesłuchanie uznano za istotne w kontekście roli V.T. w sprawie oraz wykorzystania środków przelanych przez Ministerstwo do spółki. Sąd pierwszej instancji musiał również przesłuchać tych urzędników Ministerstwa, którzy uczestniczyli w procedurze zamówień dotyczącej umów, aby ustalić, czy argumenty obrony dotyczące legalności umów były uzasadnione. Wreszcie, należało ustalić wszystkie istotne fakty dotyczące wykonania dwóch umów, w tym istnienie jakichkolwiek obiektywnych trudności w tym zakresie. W postępowaniu ponownym sąd pierwszej instancji zlecił uzupełnienie opinii biegłych księgowych oraz dodatkową opinię biegłą dotyczącą umowy budowlanej. Pierwsza rozprawa w postępowaniu ponownym odbyła się 13 września 2005 r. W toku postępowania sąd pierwszej instancji przeprowadził liczne rozprawy, przesłuchał wielu świadków i dopuścił inne dokumenty oraz dowody z opinii biegłych (patrz poniższy paragraf 20). Połączył sprawę przeciwko Lj.P. ze sprawą skarżącego. Sąd wysłuchał zeznań urzędników Ministerstwa, którzy uczestniczyli w zamówieniach usług budowlanych i żywności oraz przesłuchał K.K., który podtrzymał swoje wcześniejsze zeznania (patrz powyższy paragraf 8). Kilka rozpraw zostało odroczonych z powodów zdrowotnych niektórych oskarżonych. Na rozprawie w dniu 27 kwietnia 2006 r. sąd pierwszej instancji dopuścił jako dowód pisemny zapis przedprocesowych zeznań Z.S. na podstawie art. 351 ust. 2 ustawy o postępowaniu karnym (patrz poniższy paragraf 29), ponieważ zapewnienie jego stawiennictwa na rozprawie byłoby niezwykle trudne i mogłoby przedłużyć postępowanie, biorąc pod uwagę, że powtarzające się ustalenia policji potwierdziły jego miejsce zamieszkania w Stanach Zjednoczonych. Ponadto zebrano wystarczające dowody dotyczące faktów, które miały zostać ustalone na podstawie jego zeznań. Obrona wniosła sprzeciw do jego zeznań, argumentując, że jego obecność jest wymagana w celu ustalenia wszystkich istotnych faktów, w szczególności w zakresie upoważnienia V.T. do reprezentowania spółki oraz domniemanego wykorzystania przez Z.S. środków spółki. Argumentowali, że adres zagraniczny Z.S. był znany i sąd pierwszej instancji mógł go wezwać przez kanały dyplomatyczne. Na tej samej rozprawie sąd dopuścił dowody z dokumentów, w tym: dokumenty finansowe i inne dotyczące spółki; dokumenty urzędowe z Ministerstwa dotyczące procesu zamówień i dwóch umów; oraz kilka listów z Ministerstwa wysłanych w odpowiedzi na zapytania składane przez sąd pierwszej instancji. Obrona zakwestionowała wiarygodność listów i wniosła o przesłuchanie sygnatariuszy na rozprawie. Zaproponowali, aby wziąć pod uwagę jako dowód dalszą dokumentację, w tym pełną teczkę sprawy z Ministerstwa dotyczącą umów. Te propozycje zostały odrzucone, ponieważ sąd pierwszej instancji nie znalazł powodu, by wątpić w wiarygodność listów i uznał, że wszystkie istotne dokumenty zostały już złożone, a wszelkie dalsze wnioski miały na celu jedynie przedłużenie procesu. Na rozprawach w dniach 10 i 17 listopada 2006 r. obrona powtórzyła wniosek o przesłuchanie sygnatariuszy listów (patrz powyższy paragraf 20) i innych świadków oraz zaproponowała jako dowód materiały pisemne (w tym raporty i dokumenty wojskowe, transkrypcje rządowe i artykuły prasowe dotyczące konfliktu zbrojnego), aby sąd mógł ustalić istotne fakty w okolicznościach dotyczących procesu zamówień, wykonania umów, wpływu pogarszającej się sytuacji bezpieczeństwa oraz roli Z.S. w sprawach spółki. Sąd pierwszej instancji odmówił uwzględnienia wniosku, uznając, że wystarczające dowody zostały już zebrane w odniesieniu do istotnych faktów, które miały zostać ustalone na podstawie proponowanych dowodów. 29 grudnia 2006 r. sąd pierwszej instancji uznał oskarżonych za winnych stawianych im zarzutów i nakazał im solidarnie zrekompensować Ministerstwu wyrządzoną szkodę. Skarżący został skazany na trzy lata i sześć miesięcy pozbawienia wolności. Opierając się na znacznej ilości dowodów, w tym na zeznaniach urzędników Ministerstwa uczestniczących w dwóch umowach i innych świadków, materiałach pisemnych dotyczących zamówień, dwóch opiniach biegłych oraz zeznaniach dwóch biegłych na rozprawie, sąd pierwszej instancji stwierdził, że dwie umowy nie zostały udzielone w procesie zgodnym z zasadami zamówień publicznych. Ustalono, że umowa na żywność nie mogła być uznana za pilne zamówienie. Co do umowy budowlanej, sąd stwierdził, że nie istniała ani podstawa prawna regulująca budowę mieszkań wojskowych na terenie bazy, ani jasna decyzja lub plan dla konkretnej lokalizacji, co sugerowało, że wybór lokalizacji przez oskarżonych miał na celu obejście przepisów o zamówieniach publicznych. Spółka nie była oficjalnie zarejestrowana do prowadzenia działalności budowlanej w momencie zawarcia umów, lecz dopiero później. Sąd pierwszej instancji stwierdził również, że wszelkie powody związane z niemożnością wykonania umów były nieistotne. Sąd pierwszej instancji oddalił linię obrony skarżącego, powołując się na zeznania K.Gj. i K.K., którzy potwierdzili jego zaangażowanie w kwestionowane umowy (patrz powyższe paragrafy 8 i 14). Pisemne polecenie podpisane przez skarżącego, wymagające, aby wszystkie zakupy były realizowane zgodnie z planem i aby był on informowany o procesie, uznano za dalsze potwierdzenie jego zaangażowania. Powołując się na zeznania Z.S., sąd pierwszej instancji oddalił obronę V.T. i Lj.P., stwierdzając, że jego i M.S. zeznania udowodniły, że ci dwaj oskarżeni przejęli spółkę za pomocą gróźb, w ramach swojego planu uzyskania nielegalnego zysku majątkowego (patrz powyższe paragrafy 10 i 16). W odniesieniu do odmówionych dowodów sąd powtórzył przyczyny podane na rozprawach (patrz powyższe paragrafy 20 i 21). Zeznania Z.S. zostały dopuszczone jako dowód, ponieważ zapewnienie jego obecności na rozprawie byłoby trudne, ponieważ zamieszkiwał pod adresem w Kalifornii w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Skarżący odwołał się, argumentując między innymi, że sąd pierwszej instancji oddalił wszystkie jego wnioski o dopuszczenie dowodów (patrz powyższe paragrafy 20 i 21), które miały na celu udowodnienie: (i) że pogarszająca się sytuacja bezpieczeństwa uzasadniała pilne zamówienie żywności i uniemożliwiła wykonanie umowy budowlanej; (ii) że jakakolwiek budowa w bazie wojskowej podlegała „wyjątkowi bezpieczeństwa” w przepisach o zamówieniach publicznych. Sąd pierwszej instancji nie zdołał również zapewnić obecności Z.S. na rozprawie, mimo instrukcji Sądu Apelacyjnego, i odmówił dopuszczenia dowodów mających obalić jego zeznania. 18 i 19 września 2007 r. Sąd Apelacyjny przeprowadził rozprawę publiczną, na której oddalił odwołania oskarżonych. Stwierdził, że wszystkie istotne fakty zostały poprawnie ustalone i że sąd pierwszej instancji zastosował się do jego instrukcji. Uznał, że odmówione dowody, które dotyczyły głównie niemożności wykonania umowy budowlanej, były nieistotne dla sprawy. Sąd odniósł się do zeznań Z.S. i M.S. w kontekście wykorzystania ich spółki w kwestionowanym procesie zamówień przez V.T. i Lj.P., nie komentując nieobecności Z.S. na rozprawie. Skarżący złożył wniosek o nadzwyczajne zbadanie prawomocnego wyroku, powtarzając swoje skargi (patrz powyższy paragraf 25). 20 maja 2008 r. Sąd Najwyższy utrzymał w mocy wyroki sądów niższych instancji oraz ich ustalenia dotyczące legalności umów. Stwierdził między innymi, że pogarszająca się sytuacja bezpieczeństwa nie wpłynęła na wydarzenia będące przedmiotem sprawy. Stwierdził dalej, że sąd pierwszej instancji dopuścił do akt dowody zaproponowane zarówno przez oskarżenie, jak i przez obronę, które były niezbędne do ustalenia istotnych faktów. Odmowa dopuszczenia dalszych dowodów nie naruszyła prawa oskarżonych do obrony, ani nie wpłynęła na legalne i poprawne rozstrzygnięcie sprawy.