Skarżący urodził się w 1977 roku i jest więźniem skazanym na dożywocie. Jest osadzony w więzieniu X od 2008 roku. Okoliczności sprawy, przedstawione przez strony, można podsumować w następujący sposób. W następstwie skierowania przez więzienną jednostkę medyczną na kolonoskopię skarżącego, dyrektor więzienia wydał 9 listopada 2010 r. zarządzenie przydzielające trzyosobowy zespół konwojentów wyposażony w broń palną, amunicję i kamizelki kuloodporne w celu przewiezienia skarżącego do szpitala Y. Tego samego dnia sporządzono plan konwoju (saateplaan), który obejmował sekcję zatytułowaną „Istotne okoliczności wykonania zadania konwojowego”. Zawierał on przegląd przeszłego zachowania kryminalnego skarżącego, z notatką, że został skazany na dożywocie za morderstwo ze szczególnym okrucieństwem oraz że, przebywając w więzieniu, został skazany za posiadanie substancji odurzających i wielokrotnie karany za czyny przemocy wobec funkcjonariuszy publicznych. Plan konwoju obejmował również ocenę ryzyka osobistego. Zauważono, że skarżący reagował agresywnie na legalne rozkazy funkcjonariuszy, gdy uważał, że są one nieuzasadnione, a także w sytuacjach, w których czuł się w sytuacji bez wyjścia. Nie respektował reżimu więziennego i był skłonny do samookaleczeń. Ponadto uważano, że staje się bardziej niebezpieczny w sytuacjach, w których interpretował informacje w sposób oczekujący korzystnego dla siebie wyniku, który jednak nie nastąpił. Ryzyko jego ucieczki uznawano za wyższe poza więzieniem. W tym kontekście uznano za konieczne, aby skarżący nosił kajdanki i kajdanki na nogi. Tego samego dnia skarżący został przewieziony z więzienia do szpitala publicznego. Funkcjonariusze więzienni pozostali w pokoju z nim podczas badania, a on był skrępowany kajdankami na ręce i nogi. Zdaniem skarżącego nie pozwolono mu nosić własnego ubrania podczas wizyty. Członkowie zespołu konwojowego mogli podsłuchiwać rozmowę między nim a lekarzem i mogli obserwować badanie jego narządów wewnętrznych na monitorze. Zdaniem Rządu skarżący nie wnosił o pozwolenie na noszenie własnego ubrania podczas wizyty. Złożyli wyjaśnienie złożone 11 sierpnia 2016 r. przez lekarza ze szpitala Y, który zauważył, że nie pamięta tej konkretnej wizyty, ale twierdził, że chociaż członkowie zespołu konwojowego zazwyczaj pozostają w gabinecie badawczym, umieszczany jest parawan między nimi a pacjentem. Specjalista ds. zarządzania jakością w szpitalu potwierdził, że parawany są powszechnie stosowane, ponieważ zapobiegają one bezpośredniej obserwacji badania przez funkcjonariuszy więziennych, ale pozwalają im na interwencję w razie potrzeby. Rząd złożył również szczegółowe informacje o planie piętra szpitala i zauważył, że odpowiedni gabinet badawczy miał 40 metrów kwadratowych, więc funkcjonariusze więzienni nie byli w bezpośrednim sąsiedztwie skarżącego. W następstwie skierowania przez więzienną jednostkę medyczną do szpitala na badanie przez specjalistę laryngologa, dyrektor więzienia wydał 27 października 2011 r. zarządzenie przydzielające czteroosobowy zespół konwojentów wyposażony w broń palną i amunicję w celu przewiezienia skarżącego do szpitala Y. Informacje o zachowaniu kryminalnym skarżącego i ocenie ryzyka osobistego zostały powtórzone (patrz powyższy paragraf 8) i uznano za konieczne, aby nosił kajdanki i kajdanki na nogi podczas wizyty. Tego samego dnia skarżący został przewieziony z więzienia do szpitala Y. Zdaniem skarżącego nie pozwolono mu nosić własnego ubrania podczas wizyty. W swoim wniosku stwierdził, że funkcjonariusze więzienni pozostali w pokoju podczas badania i mogli podsłuchiwać rozmowę między nim a lekarzem. W swoich uwagach złożył wyjaśnienie, że bardzo krótko po przewiezieniu do szpitala poprosił o powrót do więzienia i odmówił pójścia do lekarza, ponieważ był zawstydzony tym, że był widziany w kajdankach i kajdankach na nogach. Rząd złożył wyjaśnienie, że skarżący nie wnosił o pozwolenie na noszenie własnego ubrania. Stwierdzili, że chociaż z notatki w planie konwoju skarżącego wynikało, że odmówił wizyty u lekarza w szpitalu z powodu kajdanek i kajdanek na nogach, jego dokumentacja medyczna ujawniła jednak, że krótkie spotkanie między skarżącym a lekarzem mogło mieć miejsce. Zgodnie z informacją uzyskaną ze szpitala, odpowiedni gabinet lekarski miał 33,5 metra kwadratowego. 30 stycznia 2012 r. zastępca dyrektora więzienia wyraził zgodę na wniosek skarżącego o wizytę u jego noworodkowej córki (która przeszła operację i była w ciężkim stanie) w szpitalu. Skarżący złożył wniosek o pozwolenie na noszenie własnego ubrania podczas wizyty. Przydzielono sześcioosobowy zespół (czterech z nich miało obowiązek przebywania w bezpośrednim sąsiedztwie skarżącego, a dwóch miało za zadanie „zabezpieczenie konwoju”) wyposażony w broń palną i amunicję do konwojowania skarżącego. Zgodnie z planem konwoju, który zawierał informacje o zachowaniu kryminalnym skarżącego i ocenie ryzyka osobistego (patrz powyższy paragraf 8), uznano za konieczne, aby nosił kajdanki i kajdanki na nogi. Wizyta odbyła się 31 stycznia 2012 r. Zdaniem skarżącego funkcjonariusze więzienni byli świadomi, że godziny odwiedzin w szpitalu trwają od 12:00 do 19:00, ale został przewieziony do szpitala około 11:00. Jego wizyta z córką trwała tylko dziesięć minut, ponieważ przebywał tam w czasie, gdy u pacjentów przeprowadzano procedury medyczne. Ponadto chciał dotknąć swoje dziecko i lekarze wyrazili na to zgodę, ale funkcjonariusze więzienni mu to uniemożliwili. Funkcjonariusze więzienni pozostawali z nim przez cały czas i mogli podsłuchiwać rozmowę między skarżącym a lekarzem dotyczącą zdrowia jego córki. Powołując się na informacje dostarczone przez więzienie X, Rząd stwierdził, że na odpowiednim oddziale intensywnej terapii szpitala godziny odwiedzin trwają dwadzieścia cztery godziny na dobę. Czas wizyty poza ogólnymi godzinami odwiedzin szpitala (od 12:00 do 19:00) został jednak specjalnie uzgodniony ze szpitalem w celu zminimalizowania kontaktu między skarżącym a innymi osobami. Zgodnie z planem konwoju skarżący przybył do szpitala o 10:50, a wizyta zakończyła się o 11:15. Rząd złożył wyjaśnienie sporządzone 2 kwietnia 2012 r. przez szefa zespołu konwojowego pełniącego służbę w dniu wizyty. Stwierdzono w nim, że podczas wizyty nie przeprowadzano żadnych procedur medycznych u córki skarżącego oraz że wizyta nie została przerwana – sam skarżący chciał opuścić szpital. Rząd złożył również wyjaśnienie złożone 18 sierpnia 2016 r. przez przewodniczącego zarządu szpitala, który przyznał, że nie pamięta rzeczywistej wizyty, ale stwierdził, że zgodnie z regulaminem szpitala i kodeksem dobrych praktyk, oddział intensywnej terapii był bardzo cichy i wszelkie informacje przekazywane były cicho, aby nikogo nie niepokoić. Personel musiał dbać o to, aby informacje nie były słyszane przez nikogo innego niż zainteresowana osoba. Biorąc pod uwagę stan medyczny córki skarżącego, mało prawdopodobne było, aby wyrażono zgodę na dotknięcie jej lub przytulenie, ponieważ mogłoby to pogorszyć jej stan. Po odrzuceniu jego roszczeń przez więzienie X, skarżący wniósł pozew do Sądu Administracyjnego w Tartu 5 lutego 2012 r., twierdząc, że warunki i okoliczności powyżej opisanych wizyt były niezgodne z prawem. 16 kwietnia 2012 r. wniósł pozew do Sądu Administracyjnego w Tartu o odszkodowanie za szkodę niemajątkową w wysokości 30 000 euro (EUR), oparty na tych samych zarzutach. W tym pozwie argumentował, między innymi, że ograniczenia wizyty u córki i niemożność dotknięcia jej były niezgodne z prawem. Sąd połączył dwa postępowania. Wyrokiem z 29 stycznia 2013 r. Sąd Administracyjny w Tartu oddalił w całości skargę skarżącego. Uznał, że stosowanie kajdanek i kajdanek na nogi było dozwolone przez prawo, na podstawie zapobiegawczych względów bezpieczeństwa i jako takie było proporcjonalne. W części „fakty i przebieg postępowania” (asjaolud ja menetluse käik) wyroku sąd zauważył, że skarżący skarżył się na przebywanie funkcjonariuszy więziennych w gabinecie badawczym podczas procedur medycznych oraz na to, że wizyta u córki odbyła się o niewłaściwej porze i była ograniczona czasowo. Sąd nie odniósł się do tych zarzutów w uzasadnieniu wyroku. 28 lutego 2013 r. skarżący wniósł apelację do Sądu Apelacyjnego w Tartu, prosząc o uchylenie wyroku pierwszej instancji i uwzględnienie jego skargi w całości. W apelacji zauważył, między innymi, że Sąd Administracyjny w Tartu nie odpowiedział na argumentację popierającą jego roszczenia i nie odniósł się do naruszenia poufności relacji lekarz-pacjent w swoim wyroku. Wyrokiem z 26 sierpnia 2014 r. Sąd Apelacyjny w Tartu oddalił w całości skargę skarżącego, ale zmienił część uzasadnienia dostarczonego przez sąd pierwszej instancji. Potwierdził wniosek Sądu Administracyjnego dotyczący stosowania kajdanek i kajdanek na nogi podczas badania medycznego. Zauważył, że w apelacji skarżący twierdził, że Sąd Administracyjny nie odniósł się do obowiązku noszenia odzieży więziennej, sposobu, w jaki funkcjonariusze więzienni nosili broń i sprzęt specjalny oraz naruszenia poufności relacji lekarz-pacjent. Sąd Apelacyjny oddalił skargę skarżącego na obecność funkcjonariuszy więziennych podczas jego wizyt szpitalnych, ponieważ funkcjonariusze więzienni mieli obowiązek wynikający z Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości „Obowiązki i procedury konwojowania więźniów” (patrz poniższy paragraf 36) konwojowania i strzeżenia go. Rozporządzenie wymagało również, aby co najmniej jeden członek zespołu konwojowego utrzymywał kontakt wzrokowy z więźniem przez cały czas. Nawet jeśli podsłuchali rozmowę między skarżącym a lekarzem, mieli służbowy obowiązek zachowania poufności tych informacji. Sąd odniósł się również i oddalił skargi skarżącego dotyczące obowiązku noszenia odzieży więziennej i noszenia broni palnej przez funkcjonariuszy więziennych. W części „fakty i przebieg postępowania” wyroku Sąd Apelacyjny zauważył, że skarżący, między innymi, skarżył się, że wizyta u córki odbyła się o niewłaściwej porze, ograniczając jego wizytę. Sąd nie odniósł się do tej skargi w uzasadnieniu wyroku. 26 września 2014 r. skarżący wniósł skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego. Powtórzył swoje zarzuty dotyczące kajdanek i kajdanek na nogi oraz obecności funkcjonariuszy więziennych podczas wizyt. Skarżący stwierdził również, że Sąd Apelacyjny nie odniósł się do jego skargi dotyczącej zabrania go przez funkcjonariuszy więziennych do dziecka o niewłaściwej porze (co ograniczyło czas trwania wizyty) oraz uniemożliwienia mu dotknięcia córki. 15 stycznia 2015 r. Sąd Najwyższy odmówił rozpoznania skargi kasacyjnej skarżącego.


Skarżący urodził się w 1974 roku i mieszka w Berlinie. 13 marca 2010 roku doszło do bójki w mieszkaniu skarżącego między skarżącym, S. (współlokatorem skarżącego w tamtym czasie) a gośćmi S. Pismem z 18 marca 2010 roku policja zawiadomiła skarżącego o wszczęciu przeciwko niemu postępowania przygotowawczego oraz o tym, że jest oskarżony o znieważenie S. oraz o popychanie i uderzenie go w twarz, co skutkowało stłuczeniem czaszki S. i problemami z żuchwą. W piśmie stwierdzono również, że ma on możliwość złożenia uwag pisemnych lub ustnych oraz że może w dowolnym momencie, nawet przed przesłuchaniem, skonsultować się z obrońcą wybranym przez siebie. 7 marca 2011 roku Sąd Rejonowy w Berlinie (Tiergarten) wydał wobec skarżącego nakaz karny (Strafbefehl), uznając go za winnego zniesławienia oraz dwóch napadów na S. i B., gościa na danym wydarzeniu, i skazując go na 80 stawek dziennych po 30 EUR każda. Skarżący, który przed wydaniem nakazu karnego wnioskował o dostęp do akt i otrzymał ich kopie, w terminie złożył sprzeciw od tego nakazu i poprosił o ponowny dostęp do akt, co zostało mu przyznane. 9 maja 2011 roku Sąd Rejonowy dopuścił S. jako oskarżyciela posiłkowego (patrz punkt 18 poniżej), reprezentowanego przez pełnomocnika opłacanego przez samego S. 12 maja 2011 roku adwokat S., w kontekście postępowania karnego, złożył powództwo cywilne o odszkodowanie na podstawie art. 403 i nast. Kodeksu postępowania karnego (patrz punkt 19 poniżej) oraz zawnioskował o przyznanie S. pomocy prawnej w celu dochodzenia tych roszczeń. Skarżącemu dano możliwość złożenia pisemnych uwag w tej sprawie i skorzystał on z tej możliwości. 24 maja 2011 roku Sąd Rejonowy w Berlinie (Tiergarten) przyznał S. pomoc prawną i wyznaczył jego adwokata do reprezentowania go w dochodzeniu roszczeń cywilnych w kontekście postępowania karnego. Następnego dnia odbyła się główna rozprawa, trwająca około 75 minut. Sąd Rejonowy przesłuchał ustnie S. oraz B. i M., przy czym dwaj ostatni byli obecni na danym wydarzeniu jako świadkowie, a także ocenił zaświadczenie lekarskie dotyczące obrażeń odniesionych przez S. Uznał skarżącego za winnego zniesławienia i dwóch napadów oraz skazał go na grzywnę w wysokości 90 stawek dziennych po 15 EUR każda. W zakresie roszczeń cywilnych nakazał mu również zapłatę 430 EUR zadośćuczynienia (400 EUR za szkodę niemajątkową i 30 EUR za szkodę majątkową) wraz z odsetkami na rzecz S. Adwokat S. otrzymał zezwolenie na wypowiedzenie się wyłącznie w sprawie powództwa o odszkodowanie cywilne. Skarżący złożył wcześniej pisemne pisma przedstawiające jego stanowisko i został przesłuchany ustnie przez Sąd Rejonowy. 26 maja 2011 roku skarżący wniósł apelację od wyroku. 4 lipca 2011 roku sędzia przewodniczący właściwej izbie odwoławczej Sądu Okręgowego w Berlinie poinformował prokuraturę o swoim zamiarze wyznaczenia skarżącemu obrońcy z urzędu. Tego samego dnia pan Förster, adwokat skarżącego w postępowaniu przed Trybunałem, zawiadomił, że od teraz reprezentuje skarżącego. W piśmie z 11 lipca 2011 roku oświadczył, że chce kontynuować apelację wniesioną przez skarżącego jako rewizję (co skutkuje kompetencją Sądu Apelacyjnego w Berlinie, a nie Sądu Okręgowego). Oprócz skarżenia się na błędną aplikację prawa do meritum sprawy, zarzucił błąd proceduralny, ponieważ podczas procesu przed Sądem Rejonowym nie było obecnej żadnej obrony dla skarżącego. Twierdził, że reprezentacja przez obrońcę była konieczna, biorąc pod uwagę, że oskarżyciel posiłkowy S. był reprezentowany przez pełnomocnika, który był obecny na głównej rozprawie. 14 marca 2012 roku Sąd Apelacyjny w Berlinie oddalił rewizję, z wyjątkiem zezwolenia skarżącemu na zapłatę grzywny w ratach. Uznał, że warunki obowiązkowego wyznaczenia obrońcy z urzędu zgodnie z art. 140 § 2 Kodeksu postępowania karnego (patrz punkt 20 poniżej) nie zostały spełnione. Ustawodawca celowo zdecydował się ograniczyć domniemanie, że oskarżony nie może bronić się sam, do przypadków, w których właściwy sąd wyznaczył radcę prawnego dla ofiary do oskarżenia posiłkowego zgodnie z art. 397a oraz 406g §§ 3 i 4 Kodeksu (patrz punkt 20 poniżej). Istniały uzasadnione powody dla tego rozróżnienia, biorąc pod uwagę, że pełnomocnik jest wyznaczany dla oskarżyciela posiłkowego dla ofiar pewnych poważnych przestępstw lub tam, gdzie ofiara nie jest w stanie wystarczająco chronić swoich interesów lub nie można tego po niej oczekiwać, w tym w scenariuszach, które rodzą szczególne trudności faktyczne lub prawne. W niniejszej sprawie pełnomocnik S. został wyznaczony przez sąd wyłącznie w zakresie roszczeń cywilnych (patrz punkt 10 powyżej), ale nie do oskarżenia posiłkowego, w zakresie którego pełnomocnik został zatrudniony przez S. na własny koszt (patrz punkt 8 powyżej). Gdy pełnomocnik działał dla (ofiary i) oskarżyciela posiłkowego bez wyznaczenia przez sąd, domniemanie zawarte w art. 140 § 2 Kodeksu nie miało zastosowania. W takim scenariuszu należało ocenić indywidualne okoliczności sprawy, aby ustalić, czy należy wyznaczyć obrońcę. Przechodząc do okoliczności sprawy, Sąd Apelacyjny stwierdził, że skarżący był zdolny do skutecznej obrony samodzielnej bez pełnomocnika i rzeczywiście tak zrobił. Uznał, że skarżący miał wiedzę o częściach akt istotnych dla decyzji, które nie stwarzały trudności faktycznych ani prawnych, że charakter przestępstw i potencjalna kara nie były znaczące, a że tło faktyczne i przeprowadzanie dowodów były łatwo zrozumiałe. Pełnomocnik S. działał wyłącznie w zakresie roszczeń cywilnych. Pisemne pisma skarżącego, w tym jego terminowa apelacja od wyroku Sądu Rejonowego, wykazały, że był on zdolny do samodzielnego ochrony swoich interesów prawnych. 30 kwietnia 2012 roku Sąd Apelacyjny oddalił wniosek skarżącego o przesłuchanie. 18 września 2012 roku Federalny Trybunał Konstytucyjny odmówił rozpatrzenia skargi konstytucyjnej skarżącego (nr 2 BvR 1377/12), uznając, że jest ona niedopuszczalna, ponieważ nie ubiegał się on o wyznaczenie obrońcy przed Sądem Rejonowym.


Skarżący urodził się w 1966 roku i mieszka w Podgoricy. 29 lub 30 stycznia 2013 r. skarżący zadzwonił na policję i zgłosił X za grożenie mu. 1 lutego 2013 r. X wszedł do kawiarni należącej do skarżącego i poprosił go, aby wyszedł na zewnątrz. Gdy tylko wyszli, X zaczął bić skarżącego. Przechodnie rozdzielili X od skarżącego, po czym X opuścił miejsce zdarzenia mówiąc: „Przyniosę nóż i młotek, żeby cię zabić”. Niedługo potem X wrócił do baru z młotkiem kuchennym i zaczął uderzać skarżącego w głowę i po całym ciele, mówiąc: „Zabiję cię”. Jeden z kelnerów i kilku klientów rozdzieliło X od skarżącego i zabrało skarżącego na leczenie w trybie nagłym. Lekarz dyżurny oddziału ratunkowego stwierdził, że skarżący doznał urazu głowy o wymiarach 4 cm na 1 cm zadanego młotkiem. Tego samego dnia skarżący złożył pisemne zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przeciwko X, po czym X został aresztowany. 6 lutego 2013 r. X został oskarżony o przemoc. W trakcie postępowania w sprawie aktu oskarżenia okazało się, że przeciwko X toczy się inne postępowanie, w którym został oskarżony o dźgnięcie nożem V.J. i spowodowanie u niego lekkich obrażeń ciała. Postępowania w sprawie tych dwóch aktów oskarżenia zostały połączone w jedno postępowanie. 30 maja 2013 r. Sąd Rejonowy (Osnovni sud) w Podgoricy uznał X za winnego spowodowania lekkich obrażeń ciała u V.J. 9 października 2012 r. oraz stosowania przemocy wobec skarżącego 1 lutego 2013 r. Sąd zarządził obowiązkowe leczenie psychiatryczne X w szpitalu (środek bezpieczeństwa: obowiązkowe leczenie psychiatryczne i zatrzymanie w placówce medycznej) oraz konfiskatę dwóch noży i młotka kuchennego. W toku postępowania ujawniono, że X był długoterminowym pacjentem psychiatrycznym, cierpiącym na schizofrenię, i że był kilkakrotnie leczony w specjalnym szpitalu psychiatrycznym. Ujawniono również, że kilkakrotnie atakował niektórych swoich sąsiadów, podpalił swoje mieszkanie oraz spowodował powódź w sąsiednim mieszkaniu. W trakcie postępowania ciotka X złożyła oświadczenie, że około trzy miesiące przed atakiem na skarżącego X stał się bardziej agresywny i że ograniczyła z nim kontakt do minimum. Sąd ustalił również, że X dźgnął V.J. bez żadnego powodu. Z akt sprawy wynika, że po tym ataku X został aresztowany, a następnie zwolniony, ale brak informacji o dokładnych datach. Sąd stwierdził, że istniał bezpośredni związek przyczynowy między stanem psychicznym X a popełnionymi przez niego przestępstwami, że istniało poważne niebezpieczeństwo, że może popełnić poważniejsze przestępstwo (neko teže djelo) oraz że wymagał leczenia psychiatrycznego w celu zapobieżenia temu. Wyrok ten stał się prawomocny 20 czerwca 2013 r. 24 czerwca 2013 r. Sąd Rejonowy zwrócił się do władz więziennictwa o przeniesienie X do szpitala specjalistycznego w Kotorze. 16 listopada 2015 r. Sąd Rejonowy umorzył (obustavio) wykonanie obowiązkowego leczenia psychiatrycznego w warunkach stacjonarnych i zastąpił go obowiązkowym leczeniem psychiatrycznym w warunkach ambulatoryjnych, tak długo, jak istniała potrzeba leczenia, ale nie dłużej niż przez trzy lata. 12 kwietnia 2016 r. Sąd Rejonowy wydał zarządzenie (nalog) nakazujące X poddanie się leczeniu psychiatrycznemu w warunkach ambulatoryjnych w ośrodku zdrowia (Dom zdravlja). Został ponownie przyjęty do szpitala w okresie od 22 sierpnia do 21 października 2016 r., najwyraźniej na własne życzenie. W okresie od 18 kwietnia 2016 r. do października 2017 r. X poddawał się regularnym miesięcznym badaniom kontrolnym u specjalisty. 27 maja 2013 r. skarżący wszczął postępowanie cywilne przeciwko Państwu, domagając się 1700 euro (EUR) odszkodowania za szkodę niemajątkową. Wniósł w istocie, że X zaatakował już inne osoby przed zaatakowaniem go, w tym V.J. cztery miesiące wcześniej. Ponadto skarżący zgłosił X na policję za grożenie mu przed atakiem. W wyniku niepodjęcia przez Państwo jakichkolwiek środków zapobiegawczych wobec X, skarżący został przez niego zaatakowany i odniósł obrażenia. W toku postępowania, 20 grudnia 2013 r., sąd przesłuchał Z.Ɖ., policjanta, który patrolował okolicę, w której mieszkał X i w której znajdował się bar skarżącego, przez ponad dziesięć lat. Złożył on oświadczenie, że dwa do trzech dni przed atakiem skarżący wezwał policję, zgłaszając X, który „sprawiał mu problemy” (stvarao mu problem) i który powiedział skarżącemu, że „zobaczy, kto jest szefem w okolicy”. Po tym zgłoszeniu Z.Ɖ. szukał X, aby z nim porozmawiać, ale nie był w stanie go znaleźć przez następne dwa dni. Po zaatakowaniu skarżącego Z.Ɖ. udał się na miejsce zdarzenia i, „wiedząc, że X zawsze nosił przy sobie nóż lub inną broń białą”, zapytał go, czy ma nóż. W odpowiedzi X wyjął nóż z pleców i oddał go. Z.Ɖ. złożył również oświadczenie, że policja często otrzymywała skargi na hałas, zakłócanie porządku (neredi) i ataki ze strony X. Policja zawsze przeprowadzała z X „rozmowę informacyjną” (informativni razgovor) i zawiadamiała o tym właściwego prokuratora państwowego (Osnovni državni tužilac). Nie wiedział jednak, czy te skargi były dalej rozpatrywane. 19 lutego 2015 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo skarżącego. Sąd uznał, że policja działała zgodnie z wymogami, w szczególności poprzez sporządzanie protokołów z zeznań X i przekazywanie ich właściwemu prokuratorowi do dalszego rozpatrzenia. Ponadto, po ataku X został osądzony karnie i uznany za winnego. W związku z tym nie doszło do zaniechania działania, a tym samym Państwo nie ponosiło odpowiedzialności za szkodę niemajątkową poniesioną przez skarżącego. Powołując się na art. 148 ust. 1 ustawy o zobowiązaniach, sąd stwierdził następująco: „Sąd oddala jako bezpodstawne faktycznie i prawnie twierdzenia skarżącego, że Państwo powinno było hospitalizować X przed zdarzeniem będącym przedmiotem niniejszej sprawy, ponieważ organy państwowe zarządziły jego hospitalizację niezwłocznie po spełnieniu warunków do tego. Fakt, że stało się to dopiero po sprawie będącej przedmiotem rozpatrzenia, nie wpływa na wniosek sądu. Sąd doszedł do wniosku, że organy państwowe działały zgodnie z prawem i swoimi kompetencjami zarówno w odniesieniu do tego zdarzenia, jak i innych poprzedzających zdarzeń, a tym samym warunki przyznania odszkodowania nie zostały spełnione.” 20 kwietnia 2015 r. Sąd Wyższy utrzymał w mocy wyrok pierwszej instancji. Uznał w istocie, że nie istniał związek przyczynowy między działaniami Państwa a szkodą, biorąc pod uwagę, że obrażenia skarżącego były wynikiem ataku osoby trzeciej. W związku z tym Państwo nie ponosiło odpowiedzialności za wypłatę mu odszkodowania za said szkodę. Sąd stwierdził, że przeanalizował inne wnioski, ale uznał, że nie miały one wpływu na jego werdykt. 12 czerwca 2015 r. skarżący wniósł skargę konstytucyjną. Wniósł w istocie, że: (a) Państwo nie zareagowało w odpowiedni sposób po tym, jak X zaatakował V.J.; (b) cztery miesiące później X zaatakował i zranił skarżącego; oraz (c) trzy dni przed atakiem skarżący złożył skargę na policję, że X go groził. Państwo było zatem odpowiedzialne, ponieważ miało wiedzę o tym, jakim człowiekiem jest X, ale nie zareagowało. Skarżący powołał się na art. 28 Konstytucji (patrz poniższy paragraf 22) oraz na ustalenia Trybunału w sprawie Branko Tomašić i inni przeciwko Chorwacji w odniesieniu do art. 2 Konwencji. 14 października 2015 r. Sąd Konstytucyjny odrzucił (odbacuje se) skargę konstytucyjną skarżącego, stwierdzając w szczególności: „[skarżący] skarży się na naruszenie jego praw w istocie poprzez kwestionowanie ustalonych faktów. Sąd Konstytucyjny podkreśla, że nie jest uprawniony do zastępowania sądów powszechnych w ocenie faktów i dowodów, ale że jest to zadaniem sądów powszechnych [aby to uczyniły] (zob. wyrok Europejskiego Trybunału w sprawie Thomas przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 10 maja 2005 r., nr 19354/02). Zadaniem Sądu Konstytucyjnego jest zbadanie, czy postępowanie jako całość było sprawiedliwe w rozumieniu art. 6 Europejskiej Konwencji oraz czy decyzje sądów powszechnych naruszają prawa konstytucyjne. W związku z tym Sąd Konstytucyjny nie jest uprawniony do zastąpienia oceny sądów powszechnych własną oceną, ponieważ to do tych sądów należy ocena dowodów i ustalenie faktów istotnych dla wyniku postępowania. W związku z tym skarga konstytucyjna będąca przedmiotem rozpatrzenia jest oczywiście (prima facie) bezzasadna.” Decyzja ta została doręczona skarżącemu najwcześniej 13 stycznia 2016 r. 10 czerwca 2003 r. X został uznany za winnego poważnego wykroczenia drogowego i skazany na sześć miesięcy pozbawienia wolności w zawieszeniu na dwa lata. 28 czerwca 2006 r. został uznany za winnego podpalenia swojego mieszkania i został zobowiązany do poddania się obowiązkowemu leczeniu psychiatrycznemu w warunkach ambulatoryjnych. Przed 24 czerwca 2013 r. (patrz powyższy paragraf 12) X był hospitalizowany kilka innych razy: (a) przez nieokreślony okres w 1997 r.; (b) od 29 listopada do 19 grudnia 2001 r.; (c) od 25 lipca 2003 r. do 8 lipca 2004 r. (na mocy decyzji sądu z 21 lipca 2003 r. w tym zakresie, po tym jak podpalił swoje mieszkanie; gdy uznano, że osiągnął stabilny stan kliniczny, X został wypisany ze szpitala); (d) od 31 stycznia do 21 lutego 2006 r.; (e) od 23 lipca do 29 września 2006 r.; (f) 15 lutego i 13 marca 2007 r. (na zalecenie ośrodka zdrowia w Podgoricy po skargach sąsiadów X); (g) od 5 czerwca do 25 lipca 2008 r.; oraz (h) od 24 września 2012 r. do 3 października 2012 r. Ten okres hospitalizacji został najprawdopodobniej spowodowany próbą samobójczą X poprzez zażycie dużej ilości leków. Karta wypisu z 3 października 2012 r. stwierdzała jednak, że X „[nie] chce pozostać w szpitalu mimo uporczywego nalegania lekarza prowadzącego (ordinarijus), aby kontynuował leczenie szpitalne. Zalecono mu kontrolę u kompetentnego psychiatry w ośrodku zdrowia za siedem dni”. Brak informacji, czy X poddał się jakimkolwiek zabiegom lub badaniom lekarskim po tym czasie. Z akt sprawy wynika jasno, że między okresami hospitalizacji w 2008 i 2012 r. X konsultował się z psychiatrą co najmniej trzy razy: 1 listopada 2010 r., 22 września i 11 października 2011 r. Dwa z trzech raportów medycznych stwierdzają, że X regularnie przyjmował leki. 13 grudnia 2013 r. X został pozbawiony zdolności prawnych na skutek wniosku w tej sprawie lokalnego ośrodka pomocy społecznej z 14 listopada 2013 r. W nieokreślonym później terminie ośrodek pomocy społecznej został ustanowiony jego opiekunem prawnym.


Pierwszy skarżący urodził się w 1955 roku i w czasie zdarzeń mieszkał w Baku. Drugi skarżący urodził się w 1986 roku i zamieszkuje w Baku. Dokumentacja medyczna w aktach sprawy wykazuje, że pierwszy skarżący cierpiał na szereg poważnych chorób przed aresztowaniem. W szczególności cierpiał na schyłkową niewydolność nerek i od 28 stycznia 2006 roku poddawał się dializom w specjalistycznym centrum trzy razy w tygodniu. Cierpiał również na szereg chorób układu krążenia i dwukrotnie przeszedł operację serca. Pierwszy skarżący cierpiał ponadto na ciężką postać cukrzycy typu 2 i w wyniku przewlekłej cukrzycy miał poważne problemy ze wzrokiem, z powodu których przeszedł operację w 2005 roku. W wyniku wyżej wymienionych chorób miał bardzo ograniczoną sprawność fizyczną. W szczególności prawie nie mógł się poruszać i nie był w stanie zmienić ubrania ani wziąć kąpieli bez pomocy.

20 czerwca 2007 roku pierwszy skarżący został aresztowany przez funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Narodowego („MBN”) pod zarzutem planowania zabójstwa Z.F., ówczesnego szefa władzy wykonawczej Rejonu Abşeron, z powodu sporu zawodowego między nimi. 21 czerwca 2007 roku pierwszy skarżący został oskarżony o usiłowanie zabójstwa funkcjonariusza publicznego na podstawie art. 29 i 277 Kodeksu Karnego. Tego samego dnia prokurator zwrócił się do sędziego o zastosowanie środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania (həbs qətimkan tədbiri). 21 czerwca 2007 roku Sąd Rejonowy Sabail, powołując się na oficjalne zarzuty postawione pierwszemu skarżącemu oraz wniosek prokuratora, zastosował wobec pierwszego skarżącego tymczasowe aresztowanie na okres trzech miesięcy. Sędzia uzasadnił konieczność zastosowania środka powagą domniemanych czynów przestępczych pierwszego skarżącego oraz możliwością jego ucieczki i utrudniania śledztwa. Istotna część decyzji brzmiała następująco:

„Po przeanalizowaniu materiału w sprawie karnej i po zgodzeniu się z wnioskami Pierwszego Zastępcy Prokuratora Generalnego Republiki Azerbejdżan, że oskarżony A. Aslanow usiłował popełnić szczególnie poważne przestępstwo, że konieczne było zapobieżenie jego bezprawnym działaniom, że istniały wystarczające podstawy, by sądzić, że w przypadku zwolnienia ucieknie przed śledztwem i zakłóci ustalenie prawdy w sprawie oraz opierając się na artykułach... orzekł...”

22 czerwca 2007 roku pierwszy skarżący odwołał się od tego postanowienia, twierdząc, że jego zatrzymanie było niezgodne z prawem. Wniósł w szczególności, że nie było uzasadnienia dla tymczasowego aresztowania go. Skarżył się również, że sąd nie wziął pod uwagę jego sytuacji osobistej, takiej jak stan zdrowia i wiek, zarządzając jego tymczasowe aresztowanie. 11 lipca 2007 roku Sąd Apelacyjny oddalił odwołanie. Sąd apelacyjny nie wspomniał o konkretnych zarzutach pierwszego skarżącego. Istotna część decyzji brzmi następująco:

„Skład sądu uważa, że sąd pierwszej instancji, biorąc pod uwagę, że A. Aslanow może utrudniać śledztwo, naturę czynu przestępczego oraz fakt, że kara za popełnienie takiego czynu przekracza dwa lata pozbawienia wolności, miał rację, uznając za konieczne zastosowanie wobec niego środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania.
W związku z tym skład sądu nie uważa, aby odwołanie pełnomocnika powinno zostać uwzględnione na tym etapie śledztwa.”

20 czerwca 2007 roku pierwszy skarżący został przewieziony do aresztu śledczego MBN i osadzony w celi samotnie. 22 czerwca 2007 roku stan zdrowia pierwszego skarżącego znacząco się pogorszył i został pilnie przewieziony do placówki medycznej Służby Więziennej („placówka medyczna”). Ponieważ jednak nie było tam możliwości przeprowadzenia dializ, pierwszy skarżący został przewieziony do Centralnego Szpitala Pracowników Przemysłu Naftowego, gdzie przed aresztowaniem regularnie poddawał się dializom. Z dokumentacji medycznej w aktach sprawy wynika, że po dializie pierwszego skarżącego w Centralnym Szpitalu Pracowników Przemysłu Naftowego został on przewieziony bezpośrednio do placówki medycznej, gdzie pozostał aż do śmierci.

22 stycznia 2008 roku stan pierwszego skarżącego pogorszył się podczas dializy w Centralnym Szpitalu Pracowników Przemysłu Naftowego. Zmarł tego samego dnia. Jego akt zgonu z dnia 24 stycznia 2008 roku wskazuje, że przyczyną śmierci była ostra niewydolność serca. Raport sekcji zwłok z dnia 25 stycznia 2008 roku również stwierdził, że śmierć nastąpiła w wyniku ostrej niewydolności serca. Śledztwo karne w sprawie śmierci pierwszego skarżącego zostało wszczęte przez Prokuraturę Rejonu Nizami. Decyzją z dnia 1 lutego 2008 roku odmówiła wszczęcia postępowania karnego, uznając, że jego śmierć nie miała charakteru kryminalnego. 28 lutego 2008 roku rodzinie pierwszego skarżącego udostępniono kopię tej decyzji. Z akt sprawy nie wynika, aby od tej decyzji zostało wniesione odwołanie.

25 czerwca 2007 roku adwokat pierwszego skarżącego zwrócił się do organów śledczych o zarządzenie sądowo-lekarskiej ekspertyzy w celu ustalenia, czy aresztowanie pierwszego skarżącego jest zgodne z jego stanem zdrowia. W związku z tym złożył wniosek, że pierwszy skarżący cierpi na szereg poważnych chorób, których nie można leczyć w areszcie. 9 lipca 2007 roku prowadzący śledztwo zarządził sądowo-lekarską ekspertyzę. Śledczy poprosił biegłych o ustalenie, czy pierwszy skarżący cierpi na chorobę wieńcową, kardiokleryzę pozawałową, schyłkową niewydolność nerek, cukrzycę i słaby wzrok, a jeśli tak, o określenie stopnia nasilenia tych schorzeń oraz ustalenie, czy może kontynuować leczenie w placówce medycznej, w której był osadzony. Dwaj biegli wydali raport sądowo-lekarski nr 124/TM, który wskazywał, że badanie rozpoczęło się 9 lipca, a zakończyło 23 lipca 2007 roku. Raport potwierdził, że pierwszy skarżący cierpiał na szereg poważnych chorób. Biegli doszli jednak do wniosku, że może być leczony w placówce medycznej, jeśli będzie pod pełną kontrolą endokrynologa, okulisty, kardiologa i nefrologa oraz będzie kontynuować dializy.

30 lipca 2007 roku adwokat pierwszego skarżącego poprosił śledczego o zarządzenie nowej ekspertyzy sądowo-lekarskiej z udziałem zagranicznych biegłych. W szczególności zauważył, że pierwszy skarżący nie może otrzymać dializ ani odpowiedniej pomocy medycznej w zakresie innych schorzeń w placówce medycznej i że jego aresztowanie w tych okolicznościach stanowi naruszenie art. 3 Konwencji. Decyzją z dnia 6 sierpnia 2007 roku śledczy oddalił wniosek. Część decyzji dotycząca opieki medycznej pierwszego skarżącego w areszcie brzmi następująco:

„Zgodnie z ustaleniami raportu sądowo-lekarskiego, w placówce medycznej, w której był osadzony, oskarżony A. Aslanow został objęty pełną kontrolą lekarzy specjalizujących się w dziedzinach medycznych wskazanych w raporcie, a ciągłość jego [dializ] została, jak dotąd, zapewniona.”

27 września i 11 października 2007 roku adwokat pierwszego skarżącego zwrócił się do Ministerstwa Sprawiedliwości o udostępnienie mu kopii dokumentu zawierającego listę poważnych chorób wykluczających osadzanie więźniów. Pismem z dnia 7 listopada 2007 roku Ministerstwo Sprawiedliwości odmówiło jego udostępnienia, uznając, że dokument w question jest nieistotny dla sprawy pierwszego skarżącego, ponieważ dotyczy więźniów, którzy zostali już skazani na mocy prawomocnego wyroku sądowego.

23 listopada 2007 roku adwokat pierwszego skarżącego wniósł powództwo cywilne do Sądu Rejonowego Sabail, skarżąc się na niezgodność aresztowania pierwszego skarżącego z jego stanem zdrowia oraz niewystarczające leczenie. W szczególności adwokat poprosił sąd o stwierdzenie naruszenia prawa pierwszego skarżącego do pomocy medycznej w areszcie oraz o uznanie za niezgodną z prawem decyzji Ministerstwa Sprawiedliwości o nieudostępnieniu mu dokumentu zawierającego listę poważnych chorób wykluczających osadzanie więźniów. 27 listopada 2007 roku adwokat pierwszego skarżącego poprosił Przewodniczącego Sądu Rejonowego Sabail o rozpatrzenie sprawy jak najszybciej ze względu na realne zagrożenie dla życia pierwszego skarżącego.

26 stycznia 2008 roku adwokat pierwszego skarżącego otrzymał kopię decyzji Sądu Rejonowego Sabail z dnia 3 grudnia 2007 roku odmawiającej rozpatrzenia merytorycznego skargi wniesionej 23 listopada 2007 roku. Sąd Rejonowy Sabail odmówił przyjęcia pozwu z powodu nieokreślenia przez pierwszego skarżącego praw, które jego zdaniem zostały naruszone. 4 lutego 2008 roku adwokat pierwszego skarżącego w imieniu jego rodziny odwołał się od decyzji Sądu Rejonowego Sabail z dnia 3 grudnia 2007 roku, twierdząc, że jest ona niezgodna z prawem. Decyzją z dnia 7 lutego 2008 roku Sąd Rejonowy Sabail uchylił swoją decyzję z dnia 3 grudnia 2007 roku i postanowił rozpatrzyć skargę merytorycznie. Zgodnie z decyzją Sądu Rejonowego Sabail z dnia 4 marca 2008 roku, sąd pierwszej instancji postanowił pozostawić pozew bez rozpoznania z powodu nieprzystąpienia stron do rozprawy. Sąd powołał się na art. 259.0.6 Kodeksu Postępowania Cywilnego, który przewidywał, że pozew pozostawia się bez rozpoznania, jeśli strony nie stawią się na rozprawę, prosząc uprzednio sąd o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności.

W nieokreślonym dniu śledztwo karne zostało zakończone, a sprawa skierowana do Sądu Okręgowego do rozprawy. 5 października 2007 roku Sąd Okręgowy przeprowadził rozprawę wstępną. Pierwszy skarżący zwrócił się do sądu o uchylenie jego tymczasowego aresztowania. W tym zakresie złożył wniosek, że jego dalsze aresztowanie narusza jego prawa wynikające z art. 3 i 5 Konwencji, ponieważ jest niezgodne z jego stanem zdrowia i nie jest mu zapewniana odpowiednia pomoc medyczna. Tego samego dnia Sąd Okręgowy oddalił wniosek, uznając, że środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania powinien pozostać bez zmian. Sąd Okręgowy nie wspomniał o konkretnych zarzutach pierwszego skarżącego i nie podał żadnych powodów jego dalszego aresztowania. Decyzja ta nie podlegała odwołaniu.

16 listopada 2007 roku Sąd Okręgowy uznał pierwszego skarżącego za winnego na podstawie art. 29 i 277 Kodeksu Karnego i skazał go na jedenaście lat i trzy miesiące pozbawienia wolności. Sąd uznał, że usiłował zabić Z.F., ale planowane zabójstwo nie zostało dokonane z przyczyn niezależnych od niego. Po śmierci pierwszego skarżącego 22 stycznia 2008 roku (patrz punkt 17 powyżej), 21 lutego 2008 roku Sąd Apelacyjny w Sumgait postanowił kontynuować postępowanie odwoławcze w sprawie pierwszego skarżącego na wniosek drugiego skarżącego. 29 maja 2008 roku oddalił odwołanie i utrzymał w mocy wyrok Sądu Okręgowego. 28 października 2008 roku Sąd Najwyższy utrzymał w mocy skazanie pierwszego skarżącego.


Skarżąca urodziła się w 1953 roku i mieszkała w Martinie. W 2006 roku uznano ją za „osobę poważnie niepełnosprawną” z 60% „uszczerbkiem na zdrowiu” na mocy odpowiednich przepisów prawa krajowego. Jej miesięczne świadczenia dla osób niepełnosprawnych w latach 2010, 2011 i 2012 wynosiły odpowiednio 325,40 euro (EUR), 336,20 EUR i 346,30 EUR. Przed powyższym zdarzeniem, w 2004 roku, skarżąca złożyła wniosek do Okręgowego Urzędu Ziemi w Martinie (Obvodný pozemkový úrad) o restytucję zespołu nieruchomości składającego się z kilku działek, które podlegały specjalnym przepisom ustawodawczym dotyczącym restytucji. 20 grudnia 2011 roku wniosła powództwo przeciwko Urzędowi Ziemi do Sądu Okręgowego w Żylinie, działającemu jako trybunał administracyjny, wnosząc o nakazanie przyspieszenia postępowania restytucyjnego. Ten rodzaj powództwa wymagał obowiązkowego zastępstwa prawnego. W związku z tym pozew został złożony przez prawnika. Skarżąca domagała się również zasądzenia kosztów. To ostatnie roszczenie zostało obliczone zgodnie z obowiązującymi przepisami krajowymi jako dotyczące dwóch „czynności pomocy prawnej” (úkon právnej služby), w szczególności pierwszej konsultacji z prawnikiem oraz sporządzenia pozwu. Żądano 130 EUR za jedną taką czynność wraz z związanym z tym ryczałtem na pokrycie kosztów ogólnych; całe roszczenie wyniosło około 260 EUR. 2 stycznia, 29 lutego i 23 marca 2012 roku skarżąca złożyła dalsze pisma. W dwóch pierwszych pismach z własnej inicjatywy poinformowała sąd, że Urząd Ziemi wydał decyzje w sprawie jej roszczenia o restytucję w dniach 23 grudnia 2011 r. i 12 stycznia 2012 r., oraz twierdziła, że decyzje te nie rozstrzygnęły jej roszczenia w odniesieniu do wszystkich zainteresowanych działek i że zostały podjęte w celu stworzenia fałszywego wrażenia, iż nie doszło do nieuzasadnionych opóźnień w postępowaniu. Ostatnie pismo zostało złożone w odpowiedzi na wniosek sądu o określenie działek, w odniesieniu do których roszczenie restytucyjne skarżącej pozostawało nadal nierozstrzygnięte. W piśmie z 23 marca 2012 r. skarżąca powtórzyła swoje roszczenie w zakresie kosztów sądowych, zmieniając jego zakres na dotyczący pięciu czynności pomocy prawnej, w tym trzech pism wymienionych w poprzednim akapicie. 10 kwietnia 2012 r. Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo i wydał orzeczenie w przedmiocie kosztów. W odniesieniu do tego ostatniego rozstrzygnięcia, sąd podsumował roszczenie skarżącej jako dotyczące trzech czynności pomocy prawnej (pierwsza konsultacja z prawnikiem, sporządzenie pozwu oraz sporządzenie pisma z 2 stycznia 2012 r.). Uznał, że skarżąca poprawnie obliczyła wartość czynności pomocy prawnej i że podjęcie tych czynności przez jej prawnika było uzasadnione. W związku z tym uwzględnił roszczenie w zakresie tych trzech czynności pomocy prawnej.
W decyzji Sądu Okręgowego nie ma odniesienia do pozostałych dwóch czynności pomocy prawnej ani w podsumowaniu roszczenia skarżącej, ani w uzasadnieniu sądu, ani w sentencji jego decyzji.
Decyzja Sądu Okręgowego nie podlegała odwołaniu. 18 maja 2012 r. skarżąca zaskarżyła orzeczenie w przedmiocie kosztów do Sądu Konstytucyjnego. Powołując się na art. 6 § 1 Konwencji, skarżyła się, że Sąd Okręgowy nie podał żadnych powodów nieuwzględnienia jej roszczenia o koszty w zakresie pozostałych dwóch czynności pomocy prawnej. Ponieważ w pełni wygrała sprawę, normalnie powinna zostać zrekompensowana za koszty wszystkich uzasadnionych otrzymanych czynności pomocy prawnej. Obniżenie przyznanej kwoty mogło opierać się wyłącznie na wyjątkowych okolicznościach w rozumieniu art. 150 Kodeksu postępowania cywilnego. Jednakże przy rozstrzyganiu kwestii kosztów sądowych Sąd Okręgowy nie skorzystał z tego przepisu i w każdym razie takie okoliczności nie miały miejsca, w szczególności dlatego, że sprawa dotyczyła nieuzasadnionych opóźnień w postępowaniu przed organem publicznym trwającym ponad siedem lat; jej starania o pozasądowe rozwiązanie sprawy okazały się bezskuteczne i nie pozostawiły jej alternatywy dla dochodzenia swoich praw przed Sądem Okręgowym; zastępstwo prawne przed tym sądem było obowiązkowe, skarżąca była niepełnosprawna i żyła z powyżej wymienionego zasiłku. 14 czerwca 2012 r. Sąd Konstytucyjny uznał skargę za niedopuszczalną. Zauważył, że skarga ta była zasadniczo ukierunkowana na fakt, że Sąd Okręgowy nie wyjaśnił powodu decydowania o przyznaniu odszkodowania tylko w zakresie trzech czynności pomocy prawnej. Stwierdził, że jako taka skarga dotyczyła decyzji w przedmiocie kosztów, a nie merytorycznego rozstrzygnięcia powództwa skarżącej. Powołał się na swoje utrwalone orzecznictwo, zgodnie z którym decyzje w przedmiocie kosztów mogą naruszać podstawowe prawa i wolności tylko wyjątkowo, w szczególności w przypadku niezwykle poważnej ingerencji w te prawa i wolności. Rzeczywiście, decyzja zaskarżona w sprawie skarżącej była „zaskarżalna według kryteriów legalności”. Należy jednak wziąć pod uwagę, że wartość pozostałych dwóch czynności pomocy prawnej wynosiła tylko około 270 EUR. Była to kwota niższa niż potrójne minimalne wynagrodzenie ustawowe, limit, który w przeciwnym razie ma zastosowanie do dopuszczalności odwołań w sprawach prawnych. Jeśli kwota sporna jest tak znikoma, jurysdykcja Sądu Konstytucyjnego może zostać uruchomiona tylko w bardzo wyjątkowych okolicznościach, a w przypadku skarżącej takich okoliczności nie ustalono. W związku z tym jej skarga została odrzucona jako oczywiście bezzasadna.
Decyzja została doręczona 3 sierpnia 2012 r. i nie przysługiwało od niej odwołanie.


W latach 2005–2006 przeciwko wnioskodawcy toczono postępowanie karne w sprawie różnych przestępstw. Ostatecznie został uznany winnym rozboju z użyciem niebezpiecznego narzędzia i skazany na siedem lat pozbawienia wolności, a orzeczenie ostateczne zostało wydane 19 września 2006 r. Od 27 maja 2005 r. do 3 października 2006 r. wnioskodawca był przetrzymywany w areszcie śledczym (SIZO) w Kropywnickim (wówczas noszącym nazwę Kirowohrad). Od 4 października 2006 r. do 20 marca 2008 r. wnioskodawca był przetrzymywany w kolonii karnej nr 6 w Kropywnickim (dalej zwanej „pierwszą kolonią”). Zdaniem wnioskodawcy przebywał on w pomieszczeniu o wymiarach 6 na 8 m², w którym znajdowało się dwanaście łóżek piętrowych. Rząd przedstawił, że wspomniane pomieszczenie miało powierzchnię 41,68 m² i zawierało dziesięć łóżek pojedynczych. Przedłożyli fotografie, które miały potwierdzać ich twierdzenia w tym zakresie. Wnioskodawca twierdził, że prąd w kolonii był regularnie wyłączany. Rząd oświadczył, że prąd był dostarczany przez całą dobę, ale w celu zmniejszenia zużycia energii w ramach ogólnokrajowej strategii oszczędzania energii napięcie oświetlenia ogólnego w zakładzie zostało zmniejszone z 220 do 110 V. Wnioskodawca wskazał, że oznaczało to, że nawet gdy światło było włączone, cela była słabo oświetlona, a światło niewystarczające do czynności takich jak czytanie i szycie. Wnioskodawca twierdził również, że nie otrzymał niezbędnych przedmiotów oraz że był „bity, poniżany, torturowany [i] umieszczany w celi karnej”. W szczególności twierdził, że został pobity przy przybyciu do kolonii 4 października 2006 r. oraz że strażnicy próbowali umieścić go w klinice psychiatrycznej w marcu 2007 r. Rząd zaprzeczył tym zarzutom. 23 maja 2008 r. wnioskodawca został przeniesiony do kolonii karnej nr 78 we wsi Rajkiwce, obwód chmielnicki (dalej zwanej „drugą kolonią”), gdzie przebywał do czasu zwolnienia 25 maja 2012 r. Wnioskodawca twierdził, że jedzenie w koloniach karnych było niewystarczające i niskiej jakości. Twierdził, że w obu koloniach warunki sanitarne były niewłaściwe, ponieważ występowały karaluchy, a czasem myszy i szczury. Rząd zaprzeczył tym zarzutom. Oświadczyli, że zaopatrzenie w żywność odbywało się zgodnie z odpowiednimi przepisami i było regularnie kontrolowane. Na poparcie swoich twierdzeń przedłożyli szereg rejestrów i raportów władz więziennych wykazujących, że więźniom wydawano porcje zgodne z obowiązującymi przepisami, a warunki sanitarne były kontrolowane i uznawane za odpowiednie. Przedłożyli również kilka oświadczeń od więźniów, którzy twierdzili, że odsiadywali wyrok razem z wnioskodawcą i stwierdzili, że warunki ich zatrzymania, w szczególności w zakresie wyżywienia, odzieży i warunków sanitarnych, były odpowiednie. Wnioskodawca twierdził, że był wielokrotnie źle traktowany przez strażników więziennych, że władze więzienia przechwytywały, przeglądały, blokowały i opóźniały jego korespondencję, w szczególności z Trybunałem i Rzecznikiem Praw Człowieka, oraz że go prześladowano i grożono mu za złożenie wniosku do Trybunału. Rząd zaprzeczył tym zarzutom. Z dokumentów złożonych przez strony wynika, że wnioskodawca wielokrotnie skarżył się do różnych organów krajowych, w szczególności do prokuratury, twierdząc ogólnie o złym traktowaniu i prześladowaniach przez władze więzienia. W maju i sierpniu 2010 r. wycofał dwie ze swoich skarg, stwierdzając, że zostały one wniesione w stanie podwyższonych emocji. Rejestry poczty przychodzącej i wychodzącej z kolonii karnych złożone przez Rząd pokazują, że w okresie od 17 czerwca 2008 r. do 1 grudnia 2011 r. – jedynym okresie zatrzymania wnioskodawcy, dla którego dostępne są konkretne informacje w tym zakresie – wnioskodawca wysłał i otrzymał ponad sześćdziesiąt listów do i od różnych podmiotów publicznych, a mianowicie różnych sądów krajowych, komisji dyscyplinarnych sędziów, członków parlamentu i Administracji Prezydenta. Zgodnie z prawem krajowym (patrz punkt 21 poniżej) ta korespondencja podlegała monitorowaniu przez władze więzienne. Rejestry więzienne pokazują, że wnioskodawca prowadził również rozległą korespondencję z innymi podmiotami, a mianowicie z prokuratorami, Rzecznikiem Praw Człowieka i Trybunałem. Ta korespondencja była, zgodnie z prawem krajowym, zwolniona z monitorowania. Rząd złożył również szereg listów przewodnich przygotowanych przez władze więzienne dotyczących listów wysyłanych przez wnioskodawcę. Na przykład, w liście przewodnim z listopada 2011 r. do Kwalifikacyjnej Komisji Sędziów Ukrainy dyrektor drugiej kolonii stwierdził, że przesyła list wnioskodawcy dotyczący wszczęcia postępowania karnego przeciwko sędziom sądu, który go skazał. Wnioskodawca twierdził, że władze krajowe odmówiły mu dostępu do akt sprawy karnej, uniemożliwiając mu tym samym uzyskanie kopii dokumentów związanych z jego wnioskiem do Trybunału. Rząd zaprzeczył tym zarzutom. Przedłożyli dokumenty z sądów krajowych wykazujące, że wnioskodawca zapoznał się z aktami sprawy karnej 23 grudnia 2011 r. i 11 stycznia 2012 r. oraz że, w liście z 25 stycznia 2012 r., sąd pierwszej instancji wysłał mu szereg kopii dokumentów z tych akt. Po przesłaniu do Trybunału formularza upoważniającego pana Markova do jego reprezentowania, wnioskodawca przesłał Trybunałowi dwa listy, w kwietniu 2014 r. i kwietniu 2015 r., informując, że chce odwołać upoważnienie prawnika. Stwierdził, że prawnik, dążąc do uzyskania korzyści finansowych ze sprawy, wykazał się postawą niegodną jego statusu. W następnej korespondencji między Sekretariatem, wnioskodawcą a prawnikiem okazało się, że wnioskodawca był najwyraźniej zdenerwowany niezdolnością prawnika do pomocy mu w sprawach niezwiązanych z postępowaniem przed Trybunałem, takich jak przesyłanie mu różnych towarów i reprezentacja w niezwiązanych postępowaniach sądowych krajowych i o ułaskawienie. Gdy został poproszony o odniesienie się do pierwszego odwołania, w maju 2014 r. wnioskodawca poinformował Trybunał, że chce anulować to odwołanie i utrzymać upoważnienie prawnika. Po tym anulowaniu pierwszego odwołania i przed drugim odwołaniem prawnik złożył uwagi w odpowiedzi na uwagi Rządu w imieniu wnioskodawcy. Po drugim odwołaniu uwagi prawnika kwestionujące powagę chęci odwołania upoważnienia przez wnioskodawcę zostały przesłane bezpośrednio do wnioskodawcy z zaproszeniem do odniesienia się. Nie odpowiedział.


Skarżąca urodziła się w 1995 roku i mieszka w Republice Dagestanu. 26 czerwca 2012 r. pan N. zawiadomił międzyrejonowy komitet śledczy, że od 2010 roku jego małoletnia córka, skarżąca w niniejszej sprawie, była wielokrotnie zmuszana do stosunku oralnego i analnego z jedenastoma mężczyznami w okresie prawie dwóch lat, od października lub września 2010 r. do czerwca 2012 r. Mężczyźni nagrywali wydarzenia i grozili ujawnieniem tych informacji opinii publicznej, w przypadku gdyby skarżąca odmówiła spełnienia ich żądań. W odpowiedzi na skargę złożoną przez ojca skarżącej władze wszczęły wstępne dochodzenie, w trakcie którego śledczy P. przesłuchał skarżącą (która złożyła szczegółowe zeznania dotyczące powyższych wydarzeń), poddał skarżącą badaniu ginekologicznemu (które nie wykazało żadnych śladów napaści na tle seksualnym na ciele skarżącej), przeprowadził oględzin miejsc, w których miało miejsce domniemane gwałty, oraz zabezpieczył wilgotne ręczniki papierowe znalezione w miejscu „T.L.” (skarżąca wyjaśniła, że jeden z gwałcicieli wycierał się ręcznikiem papierowym). Ręczniki zostały wysłane do badania sądowo-medycznego. Śledczy przesłuchał również sześciu z mężczyzn oskarżonych przez skarżącą o gwałt. Wszyscy zaprzeczyli jej zarzutom. Śledczy przeanalizował telefony komórkowe należące do tych mężczyzn i nie znalazł żadnych nagrań wideo wspomnianych przez skarżącą. 18 lipca 2012 r. adwokat skarżącej złożył płytę DVD z nagraniem wideo jednego z domniemanych zdarzeń. 20 lipca 2012 r. śledczy przeanalizował nagranie wideo. Nie zauważając żadnych widocznych śladów obrażeń na ciele skarżącej, uznał, że skarżąca dobrowolnie uprawiała seks oralny. Po przeanalizowaniu materiałów uzyskanych w toku dochodzenia śledczy P. nie znalazł dowodów potwierdzających zarzuty gwałtu skarżącej i 26 lipca 2012 r. wydał postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa karnego przeciwko domniemanym sprawcom. 2 sierpnia 2012 r. szef międzyrejonowego komitetu śledczego uchylił postanowienie z 26 lipca 2012 r., zauważając, że śledczy nie przesłuchał wszystkich domniemanych sprawców oraz nie uzyskał wyników badania sądowo-medycznego. 12 sierpnia 2012 r. P. odmówił wszczęcia śledztwa karnego. W odpowiednim postanowieniu powtórzono słowo w słowo brzmienie postanowienia z 26 lipca 2012 r. 17 sierpnia 2012 r. zastępca szefa komitetu śledczego uchylił postanowienie z 12 sierpnia 2012 r., zauważając, że śledczy nie wywiązał się z postanowienia z 2 sierpnia 2012 r. 27 sierpnia 2012 r. P. wydał postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa karnego. Brzmienie tego postanowienia powtarzało brzmienie jego wcześniejszych postanowień i dodawało, że badanie sądowo-medyczne materiału biologicznego pobranego od jednego ze sprawców nie zostało zakończone. Powyższe postanowienie zostało uchylone przez zastępcę szefa komitetu śledczego 4 października 2012 r. 3 listopada 2012 r. śledczy P. odmówił wszczęcia śledztwa karnego. Oparł swoje ustalenia na materiale zebranym w toku pierwszego dochodzenia. Ponadto powołał się na zeznania złożone przez pozostałych trzech domniemanych sprawców oraz wyniki analizy sądowej, z których wynikało, że nasienie znalezione na ręcznikach papierowych może należeć do Dż.N. lub K.G. 28 listopada 2012 r. szef komitetu śledczego wszczął śledztwo karne w sprawie zarzutów gwałtu skarżącej. 15 stycznia 2013 r. skarżącej nadano status pokrzywdzonego i poinformowano o jej prawach procesowych. Śledczy wielokrotnie przesłuchiwał domniemanych sprawców. Wyjaśnienia, których udzielili podczas przesłuchań, zostały podsumowane w załączniku I poniżej. 10 i 11 marca 2013 r. M.G., Dż.A., K.G., Dż.N., Sz.D., M.M., N.A. i M.Ch. zostali aresztowani i tymczasowo aresztowani w związku z zarzutami gwałtu. 13 i 19 marca 2013 r. zostali zwolnieni. 17 czerwca 2013 r. biegły sądowy sporządził raport dotyczący badania pamięci flash sześciu telefonów komórkowych, które śledczy wcześniej uzyskał od domniemanych sprawców. Biegły stwierdził, że niemożliwe jest odtworzenie pamięci flash telefonów, ponieważ laboratorium nie posiadało niezbędnego sprzętu. 9 sierpnia 2013 r. biegły sądowy stwierdził, że materiał genetyczny zebrany w miejscu wskazanym przez skarżącą nie mógł pochodzić od Dż.A., K.G. ani Dż.N. 4 października 2013 r. śledczy Z. zarządził poddanie skarżącej badaniu wariografem. 7 października 2013 r. skarżąca przeszła badanie. Zgodnie z raportem specjalisty wariografu, skarżąca mówiła prawdę, twierdząc, że M.G. seksualnie zaatakował ją w hotelu B., że ją szantażował i że ją uderzył. 9 października M.G. przeszedł badanie wariografem. Specjalista wariografu uznał na podstawie odpowiedzi udzielonych przez M.G., że istnieje prawdopodobieństwo, iż szantażował lub groził skarżącej i zmusił ją do wykonania seksu oralnego na nim w hotelu B. 6 grudnia 2013 r. śledczy D. zawiesił śledztwo. 13 stycznia 2014 r. pierwszy zastępca szefa republikańskiego komitetu śledczego stwierdził, że śledztwo karne było niepełne i pobieżne oraz uchylił postanowienie z 6 grudnia 2013 r., nakazując dalsze śledztwo. 25 lutego 2014 r. D. umorzył śledztwo karne, zauważając, że nie ma dowodów, poza zeznaniami skarżącej, obciążających siedmiu z domniemanych sprawców. 16 maja 2014 r. D. umorzył, z podobnych powodów, śledztwo karne przeciwko M.G. i A.P. 20 czerwca 2014 r. Sąd Rejonowy w Sowieckim oddalił skargę wniesioną przez skarżącą na postanowienie z 25 lutego 2014 r. 20 sierpnia 2014 r. Sąd Najwyższy utrzymał w mocy powyższe postanowienie na skutek odwołania. 28 stycznia 2015 r. zastępca szefa drugiego wydziału republikańskiego komitetu śledczego uchylił postanowienie z 16 maja 2014 r. i wznowił śledztwo karne przeciwko M.G. i A.P. Tego samego dnia umorzył śledztwo karne. 29 stycznia 2015 r. Sąd Rejonowy oddalił skargę skarżącej na postanowienie z 16 maja 2014 r. 1 kwietnia 2015 r. Sąd Najwyższy Republiki Dagestanu utrzymał w mocy postanowienie z 29 stycznia 2015 r. na skutek odwołania. 1 września 2015 r. Sąd Rejonowy uchylił postanowienie z 29 stycznia 2015 r. 30 września 2015 r. Prezydium Sądu Najwyższego uchyliło postanowienia z 20 czerwca 2014 r. i 20 sierpnia 2014 r. 2 października 2015 r. komitet śledczy wznowił śledztwo karne przeciwko M.G. i A.P. Tego samego dnia komitet śledczy umorzył śledztwo karne. 27 października 2015 r. Sąd Rejonowy uznał argumentację skarżącej, że śledztwo było niepełne, i stwierdził, że postanowienie z 25 lutego 2014 r. było niezgodne z prawem. Po wznowieniu sprawy śledczy przesłuchał Dż.A., K.G., Dż.N. i Sz.D. 30 stycznia 2016 r. śledztwo karne zostało umorzone. Śledczy powołał się na zeznania złożone przez skarżącą, jej rodziców i domniemanych sprawców oraz dowody sądowo-medyczne. Wskazał również w postanowieniu o umorzeniu śledztwa, że otrzymał odpowiedź od odpowiednich operatorów sieci komórkowych, że nie byli oni w stanie uzyskać i przedłożyć informacji dotyczących komunikacji mobilnej między skarżącą a domniemanymi sprawcami. Śledczy wniosł następująco: „... zarzuty, że [skarżąca została zgwałcona], są potwierdzone jedynie przez [skarżącą] i jej rodziców... którzy dowiedzieli się o nich od [skarżącej]. Zarzuty [skarżącej] stoją w sprzeczności z zeznaniami wielu świadków i dowodami sądowo-medycznymi. [Domniemani sprawcy] zaprzeczyli oskarżeniom [skarżącej]. Podtrzymywali swoją niewinność w obecności [skarżącej]. Śledztwo nie dostarczyło żadnych dodatkowych dowodów, które potwierdziłyby zarzuty [skarżącej]. [Przestępstwa na tle seksualnym] zostały popełnione w braku świadków, a uzyskanie dowodów tych przestępstw stało się problematyczne. Należy również wziąć pod uwagę... że od momentu popełnienia przestępstw upłynęła znaczna ilość czasu.” 18 listopada 2016 r. Rząd został poproszony o przedłożenie pełnego akt sprawy skarżącej. 29 marca 2017 r. Rząd złożył niekompletną kopię materiałów z akt sprawy (obejmującą 898 stron, w tym siedemnaście stron zawierających dziewięć spisów treści). Zgodnie ze spisami treści, kompletne akta sprawy obejmowały dziewięć tomów łącznie liczących 1882 strony. Nie podano wyjaśnienia dla nieprzedłożenia kompletnych akt sprawy, o co było proszone. W szczególności Rząd nie złożył żadnego z materiałów, do których odniósł się śledczy w swoim postanowieniu z 30 stycznia 2016 r. w odniesieniu do komunikacji mobilnej między skarżącą a domniemanymi sprawcami.


Skarżący urodził się w 1946 roku i mieszka w Erywaniu. 2 stycznia 2007 r. M.G. i V.G., dwie starsze siostry, zostały znalezione martwe w mieszkaniu V.G., w którym mieszkały razem, w następstwie czego prokuratura wszczęła śledztwo w sprawie ich śmierci. Wynika, że skarżący znał V.G., która sporządziła testament 5 kwietnia 2006 r., w którym zapisała swoje mieszkanie skarżącemu. Tego samego dnia zlecono przeprowadzenie badań medycyny sądowej, w tym sekcji zwłok, w celu ustalenia, między innymi, przyczyny śmierci obu sióstr. 2 lutego 2007 r. biegły A.D. wydał dwie opinie (nr 22 i 23). Zgodnie z pierwszą z nich, M.G. zmarła w wyniku ostrej niewydolności serca spowodowanej niską temperaturą ciała, podczas gdy opinia nr 23 stwierdzała, że V.G. zmarła w wyniku hipotermii. 9 lutego 2007 r. prokurator zdecydował o umorzeniu śledztwa. Powołując się na opinie biegłych medycyny sądowej nr 22 i 23, prokurator uznał, że śmierć sióstr nie była celowa ani spowodowana niedbalstwem. 14 lutego 2007 r. skarżący złożył testament V.G. u notariusza i złożył oświadczenie o przyjęciu spadku po mieszkaniu. 1 czerwca 2007 r. siostrzenica M.G. i V.G. zwróciła się do prokuratury, stwierdzając, że chociaż V.G. zapisała jej mieszkanie testamentem poświadczonym przez notariusza jeszcze w 1991 roku, została poinformowana, że skarżący złożył inny testament dotyczący tego samego mieszkania, zgodnie z którym mieszkanie miało przypaść jemu. Twierdziła, że podpis jej ciotki na tym testamencie został podrobiony. Wynika, że 11 lipca 2007 r. zlecono dodatkowe sądowo-lekarskie badania pośmiertne po ekshumacji zwłok M.G. i V.G. w celu ustalenia, między innymi, czy opinie biegłych nr 22 i 23 poprawnie ustaliły przyczynę ich śmierci, a jeśli nie, czy możliwe jest, że zmarły w wyniku otrucia. 7 sierpnia 2007 r. śledczy zdecydował o wszczęciu śledztwa w sprawie fałszerstwa. Wynika, że w pewnym momencie podczas śledztwa skarżący oświadczył, że nigdy nie odwiedził mieszkania, w którym mieszkały M.G. i V.G., i nie znał jego lokalizacji. W pewnym momencie w 2006 roku V.G., którą znał, odwiedziła go w jego domu, aby przekazać mu kilka dokumentów, a mianowicie testament i inne dokumenty od notariusza, informujące go, że zapisała mu swoje mieszkanie. 25 września 2007 r. G.H. i A.B. wydali opinie biegłych nr 13/631/K i 14/630/K, z których wynikało, że obie siostry zmarły w wyniku zatrucia związkami zawierającymi fosfor. 26 września 2007 r. skarżącemu postawiono zarzuty oszustwa oraz dwóch zabójstw popełnionych dla zysku. Następnego dnia został zatrzymany. 21 grudnia 2007 r. zakończono sądowo-techniczne i toksykologiczne badanie. Wyniki sądowych badań psychiatrycznych i psychologicznych skarżącego przeprowadzonych w trybie stacjonarnym otrzymano 8 lutego 2008 r. Trzej biegli G.H., A.D. i M.A. złożyli opinie odpowiednio 6 grudnia 2007 r., 25 stycznia i 5 lutego 2008 r. 26 maja 2008 r. zlecono dalsze sądowo-lekarskie badania pośmiertne po dodatkowej ekshumacji zwłok M.G. i V.G., a zostały one zakończone 27 czerwca 2008 r. Opinie biegłych nr 12/525/K i 13/526/K wydane przez S.H. i S.S. potwierdziły obecność związków fosforu w ciałach dwóch ofiar. 8 lipca 2008 r. sprawa skarżącego została przekazana do Sądu Karnego w Erywaniu w celu rozprawy. Na rozprawie w dniu 26 sierpnia 2008 r. opinie wszystkich biegłych zostały odczytane na głos. Skarżący następnie ustnie zwrócił się z wnioskiem o możliwość przesłuchania w sądzie biegłych A.D., S.H. i S.S., którzy wydali sprzeczne opinie, w celu wyjaśnienia szeregu kwestii wymagających wiedzy specjalistycznej. Sąd postanowił odroczyć rozprawę. Na rozprawie w dniu 25 września 2008 r. przedstawiciel skarżącego ponownie zwrócił się z wnioskiem o przesłuchanie biegłych, jednak jego wniosek został ustnie odrzucony przez sędziego sądu pierwszej instancji. Sędzia uzasadnił to orzeczenie stwierdzając, że skoro późniejsze opinie biegłych już wyjaśniły treść pierwszej opinii wydanej przez A.D., nie było konieczne wzywanie biegłych. 21 października 2008 r. Sąd Karny w Erywaniu uznał skarżącego za winnego dwóch zabójstw ze szczególnym okrucieństwem popełnionych dla zysku i skazał go na dożywotnie pozbawienie wolności. W orzekaniu tym sąd oparł się głównie na zeznaniach sądowych krewnych i sąsiadów ofiar, którzy potwierdzili, że skarżący wielokrotnie odwiedzał siostry w ich mieszkaniu; na opiniach biegłych; oraz na dowodach rzeczowych zajętych w mieszkaniu skarżącego, a mianowicie oryginałach aktu własności mieszkania V.G., testamencie V.G. sporządzonym 5 kwietnia 2006 r. oraz duplikacie aktu zgonu V.G. Uznając skarżącego za winnego, sąd pierwszej instancji wziął również pod uwagę fakt, że był wcześniej skazany za zabójstwo popełnione dla zysku finansowego, polegające na zabiciu starszej kobiety w celu przejęcia jej mieszkania. Skarżący wniósł apelację, twierdząc, między innymi, że został pozbawiony możliwości przesłuchania biegłych w odniesieniu do ich sprzecznych opinii. 12 lutego 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację skarżącego, nie odnosząc się do skargi dotyczącej niemożności przesłuchania biegłych podczas jego procesu. 2 lipca 2009 r. skarżący wniósł skargę kasacyjną, podnosząc podobne zarzuty jak wcześniej. 28 lipca 2009 r. Sąd Kasacyjny uznał skargę skarżącego za niedopuszczalną z powodu braku podstaw.


Skarżący urodził się w 1960 roku i mieszka w Stambule. 11 grudnia 1995 r. Skarżący, funkcjonariusz kontroli ruchu drogowego, został potrącony przez samochód podczas pełnienia służby. W wyniku wypadku doznał obrażeń ciała. Orzeczenie stwierdziło, że jego zdolność do pracy uległa zmniejszeniu o 60%. Na podstawie tego orzeczenia Skarżący, zastrzegając sobie prawo do zwiększenia roszczeń w odpowiednim terminie, złożył wstępny wniosek o odszkodowanie do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, dochodząc 20 000 tureckich lir (TRY) z tytułu szkody majątkowej oraz 5 000 TRY z tytułu szkody niemajątkowej. Po milczącym oddaleniu roszczenia przez Ministerstwo Skarżący wniósł sprawę o odszkodowanie do Sądu Administracyjnego w Stambule o kwoty, które określił we wniosku do Ministerstwa. W toku postępowania sąd z urzędu postanowił zlecić sporządzenie opinii biegłego w celu ustalenia dokładnej wysokości szkody majątkowej poniesionej przez Skarżącego. Opinia złożona do sądu 26 września 2005 r. wskazała szkodę majątkową Skarżącego na kwotę 157 077 TRY. Skarżący nie złożył do sądu wniosku o zwiększenie pierwotnych roszczeń w świetle tej opinii. Sąd Administracyjny w Stambule w wyroku wydanym 15 lutego 2006 r. przyznał mu jedynie kwoty pierwotnie przez niego dochodzone.


Skarżący urodził się w 1979 roku i mieszka w Nowosybirsku. Skarżący został oskarżony o, a następnie uznany za winnego zamordowania swojego ojca i wujka. Ostateczna decyzja w tej sprawie została podjęta przez Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej w dniu 31 października 2002 r. W dniu 18 kwietnia 2003 r. skarżący wniósł skargę do Trybunału, w której skarżył się na niesprawiedliwość postępowania karnego przeciwko niemu. W szczególności podnosił, że nie zapewniono mu pomocy prawnej w postępowaniu odwoławczym (skarga nr 21272/03). W dniu 26 marca 2007 r. Trybunał zawiadomił Rząd Federacji Rosyjskiej o skardze. W dniu 4 lipca 2007 r. Prezydium Sądu Najwyższego uchyliło wyrok odwoławczy z dnia 31 października 2002 r. w trybie nadzoru i skierował sprawę do ponownego rozpoznania. W dniu 29 listopada 2007 r. Sąd Najwyższy przeprowadził nową rozprawę odwoławczą, w której skarżący uczestniczył za pośrednictwem łącza wideo i był reprezentowany przez powołanego z urzędu obrońcę A. Sąd utrzymał w mocy, co do istoty, skazanie skarżącego. Przed rozprawą skarżącemu pozwolono na 15 minut rozmowy z obrońcą za pośrednictwem łącza wideo. W dniu 15 stycznia 2009 r. Trybunał zbadał dopuszczalność i meritum sprawy oraz jednogłośnie orzekł, że nastąpiło naruszenie artykułu 6 § 1 i § 3 (c) Konwencji, ponieważ skarżący nie otrzymał skutecznej pomocy prawnej podczas postępowania odwoławczego w swojej sprawie karnej. W dniu 14 września 2009 r. panel Wielkiej Izby uwzględnił wniosek Rządu o skierowanie sprawy do Wielkiej Izby. W dniu 22 września 2010 r. Wielka Izba wydała nowy wyrok w sprawie skarżącego. Stwierdzając, że skarżący nie mógł korzystać ze skutecznej pomocy prawnej przed sądem odwoławczym, orzekła naruszenie artykułu 6 § 1 Konwencji w związku z artykułem 6 § 3 (c) tejże Konwencji. W szczególności Wielka Izba uznała, że czas przyznany skarżącemu na komunikację z obrońcą był niewystarczający, a środki takiej komunikacji nie zapewniały wymaganej prywatności. W dniu 13 października 2011 r. Przewodniczący Sądu Najwyższego, powołując się na wyrok Trybunału w sprawie skarżącego, zwrócił się do Prezydium Sądu Najwyższego o wznowienie postępowania. W dniu 23 listopada 2011 r. Prezydium Sądu Najwyższego uwzględniło wniosek Przewodniczącego, uchyliło wyrok z dnia 29 listopada 2007 r. i przekazało sprawę do sądu odwoławczego do ponownego rozpoznania. W nieokreślonym dniu Sąd Najwyższy wyznaczył panią K., prawnik praktykujący w Moskwie, do reprezentowania skarżącego. W dniach 15 lutego i 1 marca 2012 r. prawnik K. zapoznała się z aktami sprawy skarżącego. W dniu 15 marca 2012 r. Sąd Najwyższy przeprowadził rozprawę w sprawie skarżącego. Skarżący skarżył się, że nie zapewniono mu możliwości omówienia sprawy z obrońcą z urzędu bez ryzyka, że zostanie podsłuchany przez osobę trzecią. Sąd odroczył rozprawę w celu zorganizowania komunikacji między skarżącym a jego prawnikiem. W dniu 22 marca 2012 r. skarżący komunikował się ze swoim prawnikiem za pośrednictwem łącza wideo. Zgodnie z informacją Rządu, podczas wideokonferencji w pokoju obecna była jedynie obrończyni K. Pracownik sądu odpowiedzialny za funkcjonowanie łącza wideo znajdował się poza pokojem, w którym przebywała obrończyni K. Skarżący był również sam w pokoju wideokonferencyjnym. Na zewnątrz stał strażnik. W dniu 5 kwietnia 2012 r. Sąd Najwyższy utrzymał w mocy, co do istoty, skazanie skarżącego w postępowaniu odwoławczym. Obrończyni K. uczestniczyła w rozprawie. Nie złożyła nowych zarzutów odwoławczych i przedstawiła sądowi stanowisko, które wydawało się oparte na zarzutach odwoławczych pierwotnie złożonych przez skarżącego i obrońcę A. Skarżący, który był przetrzymywany w Nowosybirsku, uczestniczył w rozprawie za pośrednictwem łącza wideo. Wyraził zgodę na reprezentowanie go przez obrończynię K. i potwierdził, że zapewniono mu wystarczający czas na komunikację z nią w celu omówienia sprawy. Wyraził również zgodę na zapłacenie jej honorarium. Od 7 lutego do 29 maja 2012 r. skarżący był przetrzymywany w areszcie śledczym SIZO-1 w Nowosybirsku. Zgodnie z fragmentami dokumentacji dotyczącej populacji aresztu śledczego przedłożonymi przez Rząd, był przetrzymywany w następujących celach:
Nr celi
Okres przetrzymywania
Wielkość celi (metry kwadratowe)
Liczba miejsc do spania
Liczba osadzonych
322
Od 7 do 8 lutego
Zgodnie z informacją Rządu, cele, w których przetrzymywano skarżącego, były wyposażone w zlew, stół, ławę, szafkę na produkty spożywcze, wieszak na ubrania, lustro, zbiornik na wodę pitną, kosz na śmieci, umywalki, grzejnik, gniazdko elektryczne i przycisk alarmowy. Była tam kabina toaletowa, która zapewniała pełną prywatność osobie z niej korzystającej. Okna w celach miały małe uchylne okienka, które mogły być otwarte w celu zapewnienia dostępu do świeżego powietrza. Na oknach nie było krat ani rolet uniemożliwiających dostęp światła dziennego. W ciągu dnia cele były oświetlone 95-watową żarówką elektryczną. W nocy cele były oświetlone 60-watową żarówką elektryczną. Centralny system ogrzewania zawsze był w dobrym stanie technicznym. Temperatura w celach była utrzymywana na poziomie od +22 do +25°C latem i od +19 do +21°C zimą. Cele były sprzątane raz w tygodniu. Pościel była zmieniana za każdym razem, gdy osadzeni brali prysznic. Raz w miesiącu cele były dezynfekowane, co zapewniało, że były wolne od owadów lub gryzoni. Zgodnie z twierdzeniem skarżącego, cele nr 48 i 18 były przepełnione przez cały czas, gdy w nich przebywał. Podczas przetrzymywania w celi nr 48 nie zawsze zapewniano mu indywidualne łóżko. Nie miał pościeli, sztućców ani przyborów toaletowych. W celi było zainfekowane pluskwami. Oświetlenie było niewystarczające. Stół jadalny był zbyt mały, aby pomieścić wszystkich osadzonych. Skarżący musiał jeść siedząc na podłodze. Stół znajdował się w odległości 1 metra od toalety. Toaleta była oddzielona od części mieszkalnej celi murowaną ścianą o wysokości 35 centymetrów. Spłuczka była zepsuta, a toaleta powodowała stały nieprzyjemny zapach w celi. System wentylacyjny nie działał. Jedzenie było niskiej jakości. Osadzeni musieli prać swoje rzeczy w celi. Niektórzy osadzeni mieli wszy. Codzienne spacery trwały nie dłużej niż 35 do 45 minut. Plac spacerowy był zbyt mały i często przepełniony. W dniu 15 marca 2012 r. skarżący wniósł powództwo cywilne przeciwko aresztowi śledczemu, twierdząc, że był przetrzymywany tam w nieludzkich i poniżających warunkach. W dniu 14 marca 2013 r. Sąd Rejonowy w Dzierżyńskim w Nowosybirsku oddalił roszczenia skarżącego. Skarżący odwołał się, kwestionując ustalenia Sądu Rejonowego dotyczące warunków jego przetrzymywania w celi nr 48. W dniu 10 września 2013 r. Sąd Obwodowy w Nowosybirsku uchylił wyrok z dnia 14 marca 2013 r. i uwzględnił w części roszczenia skarżącego. Sąd uznał, że skarżący był przetrzymywany w ciasnych warunkach w celi nr 48 i przyznał mu zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową w wysokości 10 000 rubli rosyjskich (RUB). W szczególności Sąd orzekł następująco:
„Biorąc pod uwagę przedłożone dowody, [wynika z nich], że w rozpatrywanym okresie przestrzeń osobista przysługująca każdemu osadzonemu w celi, w której przetrzymywano skarżącego... wynosiła 2,6 m². Od 7 lutego do 16 marca 2012 r.... cela była przepełniona, a przestrzeń osobista przysługująca osadzonym wynosiła 2,2 m², 1,95 m² i 1,7 m². ...
W powyższym świetle [sąd] uważa, że ustalono, iż w rozpatrywanym okresie przestrzeń osobista przysługująca skarżącemu w celi nr 48 w areszcie śledczym nr 1 w Nowosybirsku była niższa niż standardy określone w prawodawstwie krajowym i w orzecznictwie ETPZ.” Zgodnie z twierdzeniem skarżącego, otrzymał on odszkodowanie przyznane mu wyrokiem z dnia 10 września 2013 r. w lipcu 2016 r.


Wnioskodawca, spółka Narodni List d.d., jest spółką akcyjną zarejestrowaną zgodnie z prawem chorwackim, z siedzibą w Zadarze. Była wydawcą tygodnika „Narodni List”. Rankiem 23 listopada 2006 r. pani Z.S.-K., która wówczas była sędzią Sądu Miejskiego w Zadarze, zawiadomiła policję o panu A.M., fotoreporterze „Narodni List”, twierdząc, że tego samego rana potajemnie robił jej zdjęcia przed budynkiem Sądu Miejskiego. Został natychmiast wezwany na przesłuchanie przez policję, po czym został zwolniony. Bronił się, twierdząc, że fotografował budynek sądu i pracowników sądu na polecenie swojego redaktora naczelnego. Tego samego dnia pani Z.S.-K. złożyła zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przeciwko wspomnianemu dziennikarzowi, stwierdzając, że popełnił on przestępstwo nieuprawnionego nagrania, zdefiniowane w art. 131 Kodeksu karnego. Następnego dnia, 24 listopada 2006 r., policja ponownie przesłuchała A.M., po czym złożyła zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przeciwko niemu w Miejskiej Prokuraturze w Zadarze (Općinsko državno odvjetništvo u Zadru). Tego samego dnia, na wniosek policji, sędzia śledczy Sądu Okręgowego w Zadarze (Županijski sud u Zadru), pan B.B., wydał nakaz przeszukania przez policję aparatu używanego przez A.M. oraz komputerów „Narodni List” w celu znalezienia zdjęć pani Z.S.-K. Podczas przeszukania, które przeprowadzono tego samego dnia w godzinach od 14.45 do 16.05 w siedzibie spółki wnioskodawcy, siedmiu policjantów w obecności dwóch świadków sprawdziło wspomniany aparat i siedem komputerów należących do spółki. Nie znaleźli żadnych zdjęć pani Z.S.-K. Tego samego dnia, 24 listopada 2006 r., portal internetowy Index relacjonował przeszukanie siedziby „Narodni List”. Krótki artykuł pośrednio krytykował przeszukanie, zauważając, że sędzia Z.S.-K. złożyła zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przeciwko fotoreporterowi A.M. za „domniemane” nieuprawnione nagranie i ironicznie określając tego dziennikarza mianem „niebezpiecznego podejrzanego”. Tego samego dnia ten portal internetowy opublikował również oświadczenie przewodniczącego Chorwackiego Komitetu Helsińskiego, Ž.P., który wyraził poparcie swojej organizacji dla „Narodni List” i stwierdził, że fotoreporter robił zdjęcia w miejscu publicznym, co nie było sprzeczne z prawem. Dodał, że to, co się dzieje, jest „całkowicie szalone”, że każdy, kto popiera zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przeciwko A.M., „nie jest przy zdrowych zmysłach” (nije pri sebi), a że cały temat jest „zbyt głupi”, by o nim dyskutować. Następnego dnia Index opublikował komentarz broniący wolności prasy i krytykujący postępowanie policji i władz sądowych w tej sprawie. Artykuł był ilustrowany dwoma zdjęciami budynku, w którym mieścił się inny sąd miejski i okręgowy. Publikując te zdjęcia, portal satyrycznie wyraził swoje poparcie dla A.M., dołączając się do niego, jak ironicznie stwierdzono w artykule, w jego zdradzieckich i „podważających działania” fotografowaniu budynków sądowych. Wobec braku dowodów winy, 12 grudnia 2006 r. Miejska Prokuratura w Zadarze umorzyła postępowanie karne przeciwko A.M. Prawie dwa lata później sędzia B.B., który wydał nakaz przeszukania siedziby spółki wnioskodawcy, wziął udział w otwarciu innej gazety w Zadarze, założonej przez pana S., kontrowersyjnego lokalnego przedsiębiorcę. Sędzia tym samym ponownie zwrócił na siebie uwagę dziennikarzy „Narodni List”. 31 października 2008 r. „Narodni List” opublikował mały artykuł na trzeciej stronie zatytułowany „Sędzia B. powinien zostać wystawiony na pośmiewisko” (Suca B. treba prikovati na stup sramote)”[1]. Artykuł, zawierający zdjęcie sędziego B., brzmiał następująco:
„Sędzia Sądu Okręgowego w Zadarze B.B. przyszedł złożyć gratulacje S. z okazji rozpoczęcia wydawania dziennika. Mimo że nie jest to dozwolone w [...] Kodeksie Etyki Sędziowskiej ze względu na potencjalny konflikt interesów, B. mimo to wpadł na drinka ze swoim znajomym ze starych czasów. Przybycie B. przeszłoby niezauważone, gdyby ten sędzia nie stał się „słynny” [nawet] poza granicami Chorwacji w wyniku nielegalnego podpisania nakazu przeszukania [siedziby] „Narodni List”. Na podstawie tego upoważnienia stado policjantów najechało [siedzibę] „Narodni List” w poszukiwaniu zdjęć jego koleżanki, sędzi S.-K. To [ustanowiło] precedens nieznany w zachodnich demokracjach. Co B. robi w kręgach dziennikarskich, jest znane tylko załodze wokół S. Na zachodzie dziennikarze wystawiają takich sędziów na pośmiewisko.”
Sędzia B.B. poprosił gazetę o opublikowanie przeprosin, ale ta odmówiła. 26 listopada 2008 r. sędzia wniósł powództwo cywilne o zniesławienie przeciwko spółce wnioskodawcy do Sądu Miejskiego w Benkovcu (Općinski sud u Benkovcu), domagając się 50 000 chorwackich kun (HRK) zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. Argumentował, że artykuł stanowił otwarte zaproszenie do linczu na nim i że wyrządził szkodę jego reputacji, podważając jego moralną i zawodową integralność poprzez sugerowanie, że złamał prawo podczas wykonywania swoich obowiązków jako sędzia. W toku postępowania spółkę wnioskodawcę reprezentował pan V.Š. (patrz punkty 25, 28-29 poniżej). Wyrokiem z 10 marca 2010 r. Sąd Miejski orzekł na rzecz powoda i nakazał spółce wnioskodawcy zapłacenie mu 50 000 HRK[2] zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową w postaci nadszarpniętej reputacji, a także 6 005 HRK[3] tytułem kosztów postępowania. Istotna część tego wyroku brzmi następująco:
„Niespornym między stronami jest, że sporny tekst stanowi osąd wartościujący...
...
Artykuł 21 ust. 1 Ustawy o mediach przewiduje, że wydawca, który wyrządza szkodę innej osobie poprzez [publikowanie] informacji w mediach, jest obowiązany do jej naprawienia, z wyjątkiem przypadków przewidzianych w tej samej ustawie (art. 21 ust. 4).
...
... ten sąd stwierdza, że pozwana [spółka], jako wydawca, ... publikując sporny tekst zatytułowany „Sędzia B. powinien zostać wystawiony na pośmiewisko” oraz [towarzyszące] zdjęcie powoda, przekroczyła granice wolności publikowania informacji ze szkodą dla powoda. [Publikując tę informację pozwana spółka], bez [przedstawienia] ważnych argumentów i wbrew etyce dziennikarskiej, wyrządziła szkodę reputacji, honorowi i godności powoda jako jednostki oraz jako sędziego Sądu Okręgowego w Zadarze. [Ten sąd stwierdza również], że sporna informacja szkodliwa nie stanowi żadnego [z typów] informacji wymienionych w art. 21 ust. 4 Ustawy o mediach. Z tych powodów powodowi przysługuje odszkodowanie za szkodę niemajątkową poniesioną w wyniku naruszenia jego praw osobistych [prava osobnosti] w rozumieniu art. 22 ust. 1 Ustawy o mediach oraz art. 1100 ust. 1 i 2 Ustawy o zobowiązaniach – a mianowicie sprawiedliwe odszkodowanie finansowe w wysokości dochodzonej w pozwie. Ustalając wysokość sprawiedliwego odszkodowania finansowego, sąd, kierując się zasadą proporcjonalności, wziął pod uwagę skutki oświadczeń pozwanej [spółki], które przekroczyły granice dopuszczalnej krytyki ...”
Wyrokiem z 3 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy w Splicie (Županijski sud u Splitu) oddalił apelację spółki wnioskodawcy i utrzymał w mocy wyrok pierwszej instancji, który tym samym stał się prawomocny. Istotna część wyroku drugiej instancji brzmi następująco:
„... w swoich argumentach apelacyjnych pozwana [spółka] w rzeczywistości podaje powody, którymi uzasadnia publikację spornego artykułu.
Nie ma jednak dla tego uzasadnienia. Zaczynając od nagłówka („Sędzia B. powinien zostać wystawiony na pośmiewisko”), sporny artykuł nie używa akceptowalnych i normalnych sposobów wyrażania się. W tym sensie warto zauważyć następujące stwierdzenia: „Przybycie B. przeszłoby niezauważone, gdyby ten sędzia nie stał się „słynny” [nawet] poza granicami Chorwacji w wyniku nielegalnego podpisania nakazu przeszukania [siedziby] „Narodni List”” oraz „Co B. robi w kręgach dziennikarskich, jest znane tylko załodze wokół S. Na zachodzie dziennikarze wystawiają takich sędziów na pośmiewisko”. [Te stwierdzenia] reprezentują poważny atak medialny na osobę powoda [mający na celu] rozliczenie się z [nim] w bardzo nieuprzejmy sposób, z powodu [niezadowolenia pozwanej spółki] z decyzji, którą powoda podjął w wykonywaniu swojego obowiązku sędziego. Artykuł przedstawia powoda jako osobę niegodną pełnienia funkcji sędziowskiej i podważa jego kompetencje zawodowe... Honor, reputacja i godność powoda, a także jego godność zawodowa, zostały w ten sposób naruszone, co uzasadnia przyznanie odszkodowania za szkodę niemajątkową z tytułu naruszenia jego praw osobistych.
...
... publikując informacje zawierające osądy wartościujące, dziennikarze są obowiązani szanować godność, honor i reputację osoby, o której piszą, i unikać używania wyrażeń obelżywych i poniżających, ponieważ wydawca nie może uciec od odpowiedzialności za szkody, gdy... osąd wartościujący jest wyrażany w sposób obelżywy.”
Następnie spółka wnioskodawca w dniu 16 lutego 2011 r. złożyła skargę konstytucyjną, powołując się na naruszenie jej wolności wyrażania opinii i prawa do rzetelnego procesu, obu gwarantowanych przez Konstytucję. Powołała się również na art. 10 Konwencji. Decyzją z 19 października 2011 r. Sąd Konstytucyjny (Ustavni sud Republike Hrvatske) oddalił skargę konstytucyjną spółki wnioskodawcy. Uznał, że wolność wyrażania opinii nie jest absolutna i może być ograniczona w celu ochrony godności, reputacji i honoru innych, które prawa są również gwarantowane przez Konstytucję. W szczególności Sąd Konstytucyjny uznał, że sądy powszechne prawidłowo zastosowały odpowiednie prawo materialne i podały wystarczające uzasadnienie swoich wyroków.


Skarżący urodził się w 1982 roku i jest osadzony w Labytnangi, w Jamalsko-Nienieckim Okręgu Autonomicznym. 22 maja 2008 r. skarżący trafił do kolonii karnej IK-8 w Jamalsko-Nienieckim Okręgu Autonomicznym. 31 marca 2008 r. żona skarżącego wszczęła postępowanie rozwodowe. 9 kwietnia 2008 r. Sędzia Pokoju Okręgu nr 2 Rejonu Krasnosulińskiego Obwodu Rostowskiego („Sędzia Pokoju”) wysłał list rogatory do sądów Obwodu Tiumeńskiego, prosząc o przesłuchanie skarżącego i ustalenie, czy życzył on sobie wziąć udział w rozprawie osobiście. 22 kwietnia 2008 r. Tiumeński Oddział Regionalny Departamentu Sądowego otrzymał list. 4 lipca 2008 r. Sędzia Pokoju w Labytnangi wyznaczył termin przesłuchania skarżącego na 18 lipca 2008 r. i wysłał dwa wezwania pod jego adres domowy, który żona wskazała w pozwie. Oba wezwania zostały zwrócone jako niedoręczone. 10 września 2009 r. sądy obwodu tiumeńskiego poinformowały Sędziego Pokoju, że nie było możliwe skontaktowanie się ze skarżącym. Tego samego dnia Sędzia Pokoju zdecydował o przeprowadzeniu rozprawy w nieobecności skarżącego, stwierdzając, że choć skarżący miał miejsce zameldowania pod adresem wskazanym przez powódkę, nie stawił się na przesłuchanie przed Sędzią Pokoju. 18 września 2008 r. Sędzia Pokoju orzekł rozwód. Tego samego dnia odpis orzeczenia został wysłany pod adres domowy skarżącego. 20 listopada 2013 r. skarżący dowiedział się o wyroku z 18 września 2008 r. Zwrócił się o przedłużenie terminu do wniesienia odwołania od niego. Podnosił, że nigdy nie otrzymał wyroku z 18 września 2008 r. i że wcześniej nie wiedział o toczącym się postępowaniu rozwodowym. 26 grudnia 2013 r. Sędzia Pokoju przesłuchał byłą żonę skarżącego, która twierdziła, że skarżący powinien był wiedzieć o postępowaniu rozwodowym w 2008 r., ponieważ jego matka otrzymała prawomocny wyrok z 18 września 2008 r. Sędzia Pokoju uznał, że wyciąg z wyroku został doręczony skarżącemu osobiście 31 października 2008 r. i oddalił wniosek skarżącego o przedłużenie terminu do wniesienia odwołania. Rozprawa odbyła się w nieobecności skarżącego. Skarżący wniósł odwołanie od tej decyzji. 15 maja 2014 r. Sąd Rejonowy w Krasnosulińsku Obwodu Rostowskiego utrzymał w mocy decyzję z 26 grudnia 2013 r., ponownie rozpoznając sprawę w nieobecności skarżącego.


Drugi skarżący urodził się w 1957 roku i mieszka w Prilepie. 8 listopada 2008 r. siedem osób, w tym drugi skarżący, założyło stowarzyszenie skarżące. Założyciele przyjęli kilka dokumentów dotyczących stowarzyszenia skarżącego, w tym jego Statut, którego odpowiednie fragmenty brzmią następująco:
Artykuł 1
„Kościół Prawdziwych Prawosławnych Chrześcijan Macedonii [zwany dalej „Kościół”] jest dobrowolnym stowarzyszeniem osób, które realizują, poprzez swoje przekonania religijne i źródła doktrynalne, wolność religii ... poprzez kaznodziejstwo; modlitwę; obrzędy religijne; oraz inne formy wyrażania”.
Artykuł 3
„Siedziba [stowarzyszenia skarżącego] znajduje się pod [nazwa ulicy]”.
Artykuł 8
„Cele Kościoła są następujące:
...
-  promować, stymulować i edukować członków w zakresie życia i rozwoju duchowego;
-  prowadzić i organizować edukację religijną; edukacyjne dyskusje i wykłady religijne; publiczne debaty religijne; wizyty w klasztorach ... w celu prowadzenia sesji kaznodziejskich; spotkań modlitewnych ... i innych obrzędów prawosławnych;
-  organizować fundusze humanitarne i działania na rzecz dobra i wsparcia ludzi;
-  opiekować się i wspierać wszystkich, którzy potrzebują pomocy ...;
...
-  informować wyznawców prawosławia o świętach i kulturze religijnej;
-  publikować biuletyny, materiały, publikacje, książki i materiały reklamowe o treści prawosławnej;
-  organizować i prowadzić wspólne spotkania, obrzędy i inne działalności religijne z innymi kościołami prawosławnymi w Państwie i za granicą, z którymi Kościół pozostaje w unii.”
...”
Artykuł 9
„W ramach swojej działalności Kościół będzie publikować literaturę o treści prawosławnej i tworzyć fundusze, w szczególności na:
-  publikację biuletynów i czasopism ...;
-  publikację kronik dotyczących pracy członków;
-  publikację książek;
-  tworzenie funduszy na pomoc finansową.”
Artykuł 11
„Działalność wydawnicza i humanitarna Kościoła, a także fundusze, które założy, będą finansowane z:
-  sponsorowania;
-  darowizn;
-  składek;
-  funduszy uzyskanych z własnej działalności gospodarczej.”
Artykuł 27
„Kościół będzie finansowany z:
-  działalności gospodarczej;
-  sponsorowania;
-  darowizn;
-  dobrowolnych składek i funduszy itp.” 26 listopada 2008 r. Ministerstwo Sprawiedliwości wyraziło zgodę stowarzyszeniu skarżącemu na używanie słowa „Macedonia” w nazwie. 3 grudnia 2008 r. drugi skarżący, działając jako upoważniony przedstawiciel stowarzyszenia skarżącego, złożył wniosek o jego rejestrację jako stowarzyszenia religijnego. Jak stwierdzono we wniosku, załączono do niego, między innymi, dowody, że jego założyciele są obywatelami macedońskimi. Pismem z 19 grudnia 2008 r. Sąd Pierwszej Instancji w Skopje („Sąd Rejestrowy”) potwierdził otrzymanie wszystkich załączonych dokumentów i zwrócił się do skarżących o uzupełnienie wniosku poprzez określenie formy organizacyjnej, pod którą stowarzyszenie skarżące ubiega się o rejestrację. 5 stycznia 2009 r. skarżący odpowiedzieli, że stowarzyszenie skarżące ubiega się o rejestrację jako kościół. 6 marca 2009 r. Sąd Rejestrowy odrzucił wniosek jako niekompletny. Chociaż potwierdził, że dokumentacja dotycząca obywatelstwa znajdowała się w aktach, sąd stwierdził, że nie jest w stanie ustalić, czy wniosek o rejestrację został złożony w odpowiednim czasie. Decyzja ta została uchylona na skutek odwołania przez Sąd Okręgowy w Skopje, który nie znalazł powodów, dla których Sąd Rejestrowy nie zwrócił się do skarżących o uzupełnienie wniosku w tym zakresie w swoim wezwaniu z 19 grudnia 2008 r. 10 maja 2010 r. Sąd Rejestrowy oddalił „wniosek stowarzyszenia skarżącego” o rejestrację, stwierdzając, że wnioskował on o rejestrację jako podmiot religijny na mocy Ustawy o statusie prawnym kościołów, wspólnot religijnych i grup religijnych („ustawa z 2007 r.”) tylko z przyczyn formalnych, podczas gdy w praktyce działałby jako stowarzyszenie obywateli, do której zastosowanie ma Ustawa o stowarzyszeniach obywatelskich i fundacjach. W związku z tym sąd stwierdził, że: (a) treść Artykułu 1 Statutu nie była identyczna z treścią paragrafu 2 ustawy z 2007 r.; (b) Artykuły 9 i 10 Statutu określały, że stowarzyszenie skarżące będzie publikować literaturę o treści religijnej i tworzyć fundusze, co, według sądu, było sprzeczne z celami określonymi w paragrafie 2 ustawy z 2007 r. W związku z tym zauważono, że Artykuły 11 i 27 Statutu określały, że stowarzyszenie skarżące będzie finansowane, między innymi, z działalności gospodarczej (стопанска дејност), co było sprzeczne z paragrafami 30-33 ustawy z 2007 r.; (c) nie było dowodów na to, że założyciele i drugi skarżący są obywatelami macedońskimi; oraz (d) mimo że założyciele przyjęli wymagane dokumenty do rejestracji stowarzyszenia skarżącego, nie omówili kwestii określonych w paragrafie 13(1)(2-6) ustawy z 2007 r. Powołując się na paragrafy 7 i 8 ustawy z 2007 r., sąd stwierdził również, że:
„Rejestracja dobrowolnego stowarzyszenia osób fizycznych pod nazwą „Kościół Prawdziwych Prawosławnych Chrześcijan Macedonii” ... naruszyłaby wolność religii ... wszystkich osób fizycznych-wyznawców, którzy realizują [swoją] wolność religii poprzez już zarejestrowane wspólnoty religijne, a w szczególności legalny status prawny innych zarejestrowanych dobrowolnych stowarzyszeń osób fizycznych ... i ich organów zarządzających; hierarchii; ich kompetencji; tytułów; działalności religijnej i wszystkiego, co jest regulowane przez ich przepisy ...
... wolne wyznawanie religii nie może zagrażać ... prawom człowieka i wolnościom innych ...” Drugi skarżący wniósł odwołanie do Sądu Okręgowego w Skopje, w którym skarżył w imieniu stowarzyszenia skarżącego, że powody podane przez Sąd Rejestrowy były niejasne i sprzeczne. W związku z tym argumentował, między innymi, że złożył kopie dokumentów potwierdzających obywatelstwo założycieli; że paragraf 31 ustawy z 2007 r. przewiduje, że podmioty religijne mogą publikować odpowiednią literaturę; że źródła dochodu przewidziane w Statucie odpowiadają tym określonym w ustawie z 2007 r.; oraz że Sąd Rejestrowy nie wyjaśnił, w jaki sposób i dlaczego rejestracja stowarzyszenia skarżącego wpłynęłaby na przekonania religijne i organy zarządzające innych zarejestrowanych wspólnot religijnych. 16 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy w Skopje utrzymał w mocy decyzję sądu niższej instancji, stwierdzając, że zawarte w niej uzasadnienie było jasne i spójne. Stwierdził, że Artykuł 11 Statutu przewiduje, że stowarzyszenie skarżące będzie finansowane z funduszy uzyskanych z działalności gospodarczej, co implikuje, że będzie działać dla zysku, co jest sprzeczne z paragrafem 33(2) ustawy z 2007 r. Ponadto zgoda wydana przez Ministerstwo Sprawiedliwości w dniu 26 listopada 2008 r. (patrz paragraf 6 powyżej) dotyczyła „Kościół Prawdziwych Prawosławnych Chrześcijan”, a nie „Kościół Prawdziwych Prawosławnych Chrześcijan Macedonii”. Na koniec ustalono, że w aktach sprawy nie ma dowodów dotyczących obywatelstwa założycieli i drugiego skarżącego. Sąd nie odniósł się do pozostałych zarzutów.


Wnioskodawca urodził się w 1971 roku i mieszka w Małynie, w obwodzie żytomierskim. 17 listopada 1993 r. M. urodziła córkę, K. W związku z tym, że Wnioskodawca utrzymywał stosunki z M. w tamtym czasie, 2 grudnia 1993 r. uznał ojcostwo K., składając odpowiednie oświadczenie przed organami. 23 marca 2000 r. Wnioskodawca poślubił M. Rozwiedli się w 2006 r. W lipcu 2006 r. Wnioskodawca wszczął postępowanie przed Sądem Rejonowym w Małynie przeciwko M., kwestionując ojcostwo K. Wnioskodawca twierdził, że mimo iż w tamtym czasie był żonaty z inną kobietą, utrzymywał stosunki z M. i był pewien, że jest ojcem dziecka, w związku z czym uznał ojcostwo. Jednak w 2005 r. miał powody, by wątpić w swoje ojcostwo. 24 marca 2008 r. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo Wnioskodawcy, powołując się na opinię biegłego genetyka, która wykluczyła możliwość, by Wnioskodawca był biologicznym ojcem K. Sąd stwierdził, że Wnioskodawca miał prawo kwestionować swoje ojcostwo, ponieważ w aktach sprawy nie było dowodów sugerujących, że w chwili uznawania ojcostwa K. wiedział, że nie jest ojcem dziecka. M. odwołała się, twierdząc, że od stycznia 1993 r. ona i Wnioskodawca mieszkali razem nie będąc małżeństwem oraz że nigdy nie miała wątpliwości co do ojcostwa Wnioskodawcy wobec K. Argumentowała ona, między innymi, że opinia biegłego genetyka nie była wiarygodna. 29 maja 2008 r. Żytomierski Sąd Okręgowy uchylił decyzję sądu pierwszej instancji i orzekł, że na mocy art. 56 Kodeksu Rodzinnego i Małżeńskiego Wnioskodawca nie miał prawa kwestionować swojego ojcostwa, ponieważ w chwili uznawania ojcostwa K. wiedział, że nie jest jej ojcem. Na poparcie tego ustalenia Sąd Okręgowy zauważył, że przed narodzinami K. Wnioskodawca i M. nie byli małżeństwem, nie mieszkali razem (wskazując w szczególności, że między lutym a kwietniem 1993 r. Wnioskodawca mieszkał w innym mieście) oraz że Wnioskodawca był w tamtym czasie żonaty z inną kobietą. Wnioskodawca wniósł skargę kasacyjną, twierdząc, że nie było podstaw dla Sądu Okręgowego, aby stwierdził, iż w danym czasie wiedział on, że nie jest biologicznym ojcem dziecka. W aktach sprawy nie było takiego dowodu, a Sąd Okręgowy przekroczył swoje uprawnienia, wyciągając taki wniosek. 9 września 2008 r. Sąd Najwyższy Ukrainy oddalił skargę Wnioskodawcy jako bezzasadną.


Skarżący urodził się w 1950 roku i mieszka w Znamensku. Skarżący jest byłym oficerem wojskowym. Pełnił służbę wojskową i mieszkał z rodziną w Znamensku, zamkniętej jednostce administracyjno-terytorialnej obwodu astrachańskiego. Od 1975 roku był zarejestrowany w miejscu zamieszkania przy ul. 9 Maja 71, mieszkanie 18, w Znamensku. W 1998 roku został zwolniony ze służby wojskowej i zarejestrowany jako osoba potrzebująca mieszkania w wybranym przez siebie mieście, Moskwie. W 2002 roku dwuosobowa rodzina skarżącego została wpisana na listę osób uprawnionych do otrzymania certyfikatu mieszkaniowego. W 2004 roku sąd krajowy uznał syna skarżącego, jego żonę oraz ich syna (wnuka skarżącego) za członków rodziny skarżącego. Skarżący zwrócił się do władz mieszkaniowych o zmianę wcześniejszej decyzji w celu włączenia powyższych osób do listy członków rodziny uprawnionych do certyfikatu mieszkaniowego. W 2006 roku Międzywydziałowa Komisja Miejska ds. Programu Państwowych Certyfikatów Mieszkaniowych Departamentu Polityki Mieszkaniowej i Funduszu Mieszkaniowego Moskwy (moskiewska komisja mieszkaniowa) odrzuciła jego wniosek i uchyliła swoją decyzję z 2002 roku, powołując się na zmianę legislacji dotyczącej finansowania przesiedleń z zamkniętych jednostek administracyjno-terytorialnych. Skarżący zaskarżył odmowę do sądu. 9 kwietnia 2007 roku Sąd Miejski w Znamensku w obwodzie astrachańskim uwzględnił jego powództwo, uznając, że powołanie się na zmiany legislacyjne nie ma zastosowania w sprawie skarżącego. Sąd potwierdził prawo skarżącego i jego czterech członków rodziny do zabezpieczenia mieszkaniowego w formie certyfikatu mieszkaniowego, które ma zostać zrealizowane kosztem budżetu federalnego i w miejscu rejestracji powodów jako osób potrzebujących mieszkania. Sąd nakazał moskiewskiej komisji mieszkaniowej wpisać pięcioosobową rodzinę skarżącego na „listę zleceń” (список-заявка) w celu otrzymania państwowego certyfikatu mieszkaniowego. Wyrok stał się prawomocny 20 kwietnia 2007 roku. Wydaje się, że przedstawiciele organu dłużnika nie byli obecni na rozprawie i wnioskowali o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności na podstawie pisemnych wyjaśnień. Zgodnie z pismem Sądu Miejskiego w Znamensku z 4 lipca 2017 roku, 6 czerwca 2007 roku sąd wysłał odpis wyroku do organu pozwanego faksem i pocztą. W aktach sądowych zachowano zapis transmisji stwierdzający, że faks został przesłany „prawidłowo”. W aktach sprawy nie było dalszych dokumentów potwierdzających odbiór wyroku przez pozwanego. 10 lutego 2011 roku Departament Polityki Mieszkaniowej i Funduszu Mieszkaniowego Moskwy przeprowadził kampanię ponownej rejestracji osób potrzebujących mieszkania i wysłał do skarżącego list określający listę jedenastu dokumentów do dostarczenia, w tym między innymi poświadczoną kopię decyzji o zwolnieniu skarżącego ze służby ze wskazaniem przyczyny zwolnienia, a także dokumenty potwierdzające jego prawo do mieszkania w Znamensku. Zgodnie z twierdzeniem skarżącego, 26 marca 2011 roku wysłał wymagane dokumenty do organu pocztą. Złożył kopię wniosku z 10 lutego 2011 roku oraz potwierdzenie nadania przesyłki pocztowej z 26 marca 2011 roku zawierające adres organu wnioskującego w części „adresat”, na poparcie swoich twierdzeń. 5 maja 2015 roku Miejski Departament Zasobów Rządu Moskwy poinformował Przedstawiciela Federacji Rosyjskiej przy Trybunale, że w pewnym momencie rozpatrywali nieokreślony wniosek skarżącego dotyczący kwestii mieszkaniowej. Organ ustalił, że w dokumentacji skarżącego brakuje kilku dokumentów, mianowicie poświadczonej kopii decyzji o zwolnieniu skarżącego ze służby ze wskazaniem przyczyny zwolnienia, a także dokumentów potwierdzających jego prawo do mieszkania w Znamensku, i wezwał skarżącego do dostarczenia dokumentów. Adres skarżącego podany w liście brzmiał następująco: ul. 9 Maja 71, mieszkanie 118. Pomimo kilku przypomnień skarżący nie dostarczył wymaganych dokumentów. W konsekwencji, 3 lipca 2012 roku Departament Polityki Mieszkaniowej i Funduszu Mieszkaniowego Moskwy zdecydował o skreśleniu rodziny skarżącego z list osób potrzebujących mieszkania. Nie było podstaw do przyznania im mieszkania. Organ nie otrzymał odpisu wyroku z 9 kwietnia 2007 roku do wykonania. Zgodnie z listem z 22 sierpnia 2016 roku wysłanym przez Departament Polityki Mieszkaniowej i Funduszu Mieszkaniowego Moskwy do Przedstawiciela Federacji Rosyjskiej przy Trybunale, organ nie otrzymał odpisu wyroku z 9 kwietnia 2007 roku, a skarżący nie ubiegał się o certyfikat mieszkaniowy „z dokumentami”. Organ podał dalej, że na mocy Dekretu Rządu Moskwy z 14 lutego 2012 roku nr 43-ПП w sprawie zabezpieczenia mieszkaniowego niektórych kategorii obywateli, od tej daty przyznawanie certyfikatów mieszkaniowych było zapewniane przez Departament Zabezpieczenia Mieszkaniowego Ministerstwa Obrony. 1 listopada 2011 roku administracja zamkniętej jednostki administracyjno-terytorialnej Znamensk w obwodzie astrachańskim zawarła ze skarżącym umowę najmu socjalnego dotyczącą trzypokojowego mieszkania w Znamensku (patrz punkt 7 powyżej). Umowa przewidywała, że pięciu członków rodziny skarżącego, a mianowicie jego syn, córka, żona syna i ich dwoje dzieci, wprowadzi się do mieszkania razem ze skarżącym. W 2016 roku syn skarżącego rozwiedział się z żoną. Dzieci pozostały z nią. 6 lutego 2017 roku sąd krajowy uwzględnił wniosek skarżącego o zaprzestanie korzystania z mieszkania przez byłą żonę syna i ich dzieci. 20 czerwca 2017 roku umowa najmu socjalnego z 1 listopada 2011 roku została zmieniona w celu określenia, że trzech członków rodziny (żona, syn i córka skarżącego) wprowadzi się do mieszkania razem ze skarżącym.