Skarżący urodził się w 1954 roku i mieszka w Vodnjan. Okoliczności sprawy, przedstawione przez strony, można streścić następująco. 9 lipca 2010 r. skarżący został oskarżony przed Sądem Rejonowym w Puli-Pola (Općinski sud u Puli-Pola) o czyn nieobyczajny. Sprawa była rozpatrywana w postępowaniu w trybie skróconym (skraćeni postupak). W toku postępowania przed sądami pierwszej i drugiej instancji był reprezentowany przez prawnika M.K. 11 października 2011 r. Sąd Rejonowy w Puli-Pola uznał skarżącego za winnego zarzucanego mu czynu i skazał go na rok pozbawienia wolności. 7 listopada 2011 r. skarżący wniósł apelację do Sądu Okręgowego w Puli-Pola (Županijski sud u Puli-Pola), kwestionując podstawy faktyczne i prawne skazania oraz wymierzonej kary. Nie wnosił o to, aby on lub jego prawnik zostali wezwani na posiedzenie składu odwoławczego. W nieokreślonym dniu 2011 r. Sąd Okręgowy w Puli-Pola, działając jako sąd odwoławczy, przekazał apelację skarżącego oraz akta sprawy Sądu Rejonowego w Puli-Pola do Prokuratury Okręgowej w Puli-Pola (Županijsko državno odvjetništvo u Puli-Pola) w celu zbadania i przedstawienia opinii. 7 grudnia 2011 r. Prokuratura Okręgowa w Puli-Pola zwróciła akta sprawy Sądowi Okręgowemu w Puli-Pola wraz z pismem o następującej treści:
„W sprawie karnej przeciwko Slobodanowi Klibie, oskarżonemu o czyn z art. 193 § 2 w zw. z art. 192 § 1 Kodeksu Karnego, obrona wniósla apelację od wyroku Sądu Rejonowego w Puli nr K-344/10 z 11 października 2011 r., zarzucając błędy w ustaleniach faktycznych, podnosząc naruszenie Kodeksu Karnego oraz kwestionując karę, a także orzeczenie w przedmiocie kosztów i wydatków.
Uważam apelację za bezzasadną, dlatego wnoszę o jej oddalenie, gdyż w moim przekonaniu fakty w przedmiotowym postępowaniu karnym zostały należycie ustalone. Kodeks Karny nie został naruszony, a orzeczona kara jest odpowiednia, biorąc pod uwagę rodzaj i ciężkość czynu zabronionego, za który oskarżony został uznany winnym. Koszty postępowania zostały należycie ustalone i mogą zostać obciążone oskarżonego, biorąc pod uwagę jego sytuację finansową.”
Powyższe pismo nie zostało przesłane do obrony. 20 stycznia 2012 r. Sąd Okręgowy w Puli-Pola odbył posiedzenie, w którym strony nie uczestniczyły. Tego samego dnia oddalił apelację jako bezzasadną i utrzymał w mocy wyrok pierwszej instancji. 13 marca 2012 r. skarżący, reprezentowany przez prawnika V.D.L., wniósł skargę konstytucyjną do Trybunału Konstytucyjnego (Ustavni sud Republike Hrvatske), zarzucając, między innymi, naruszenie prawa do rzetelnego procesu, ponieważ pismo Prokuratury Okręgowej w Puli-Pola nie zostało przekazane obronie. 14 stycznia 2016 r. Trybunał Konstytucyjny oddalił skargę konstytucyjną skarżącego jako bezzasadną. Uznał, że fakt, że pismo Prokuratury Okręgowej w Puli-Pola z 12 lipca 2013 r. nie zostało przesłane skarżącemu, nie naruszył jego praw konstytucyjnych, biorąc pod uwagę treść pisma, fakt, że był sądzony w postępowaniu w trybie skróconym oraz że nie wnosił o to, aby on lub jego prawnik zostali wezwani na posiedzenie składu odwoławczego. Decyzja Trybunału Konstytucyjnego została doręczona przedstawicielowi skarżącego 2 lutego 2016 r.


Skarżący urodził się w 1925 roku i mieszka w Brighton. Skarżący jest aktywny w ruchu pokojowym od 1948 roku i od tego czasu regularnie uczestniczy w publicznych demonstracjach. W 2005 roku skarżący zaczął uczestniczyć w demonstracjach organizowanych przez Smash EDO. Celem Smash EDO było zamknięcie działalności EDO MBM Technology Ltd w Zjednoczonym Królestwie, firmy należącej do kapitału amerykańskiego, która produkowała broń i komponenty broni oraz posiadała fabrykę w Brighton. Poważne zamieszki i przestępczość cechowały wiele protestów Smash EDO. Protesty Smash EDO przyciągały więc znaczną obecność policji. Skarżący był dwukrotnie aresztowany podczas demonstracji Smash EDO za blokowanie drogi publicznej, ale nigdy nie został skazany za żadne przestępstwo. W marcu 2010 roku skarżący złożył wniosek o dostęp do danych do policji na podstawie art. 7 ustawy o ochronie danych z 1998 r. (patrz „Odpowiednie prawo i praktyka krajowa”, poniżej) w sprawie informacji dotyczących jego osoby. Ujawniono mu sześćdziesiąt sześć wpisów z rejestrów osobowych innych osób oraz raportów informacyjnych, które przypadkowo go wspominały, dotyczących incydentów od marca 2005 roku do października 2009 roku. Te rekordy były przechowywane w policyjnej bazie danych znanej jako „baza danych o ekstremizmie”, która w odpowiednim czasie znajdowała się pod odpowiedzialnością Krajowej Jednostki Wywiadowczej do Spraw Porządku Publicznego policji (NPOIU). Większość rekordów dotyczyła demonstracji przed biurem EDO MBM Technology Ltd, ale trzynaście wpisów dotyczyło innych demonstracji. Należały do nich na przykład zapisy jego obecności na konferencji Kongresu Związków Zawodowych („TUC”) w Brighton we wrześniu 2006 roku; na demonstracji podczas konferencji Partii Pracy w Bournemouth we wrześniu 2007 roku; na demonstracji popierającej Gazę w Brighton w styczniu 2009 roku oraz na demonstracji przeciwko „New Labour” zorganizowanej przez kilka związków zawodowych we wrześniu 2009 roku. W zdecydowanej większości przypadków zarejestrowane informacje o panu Catt to jego imię i nazwisko, obecność, data urodzenia i adres. W niektórych przypadkach opisano również jego wygląd. Zdjęcie skarżącego wykonane podczas demonstracji we wrześniu 2007 roku zostało mu również ujawnione w odpowiedzi na jego wniosek o dostęp do danych. W sierpniu 2010 roku skarżący poprosił Stowarzyszenie Głównych Oficerów Policji („ACPO”) o usunięcie wpisów z rejestrów osobowych i raportów informacyjnych, które go dotyczyły. We wrześniu 2010 roku ACPO odmówiło tego. Nie podali powodów. 17 listopada 2010 roku skarżący wszczął postępowanie przeciwko ACPO o kontrolę sądową odmowy usunięcia danych. Twierdził, że przechowywanie jego danych nie było „konieczne” w rozumieniu art. 8 § 2 Konwencji. Zgoda na wniesienie skargi o kontrolę sądową została udzielona w marcu 2011 roku (patrz sekcja B, poniżej). W styczniu 2012 roku Inspektorat Jej Królewskiej Mości ds. Policji opublikował raport na temat operacji policyjnych pod przykryciem mających na celu uzyskanie wywiadu o ruchach protestacyjnych (patrz paragrafy 50–53 poniżej). Raport stwierdził, że informacje są niepotrzebnie przechowywane w policyjnych rekordach. Mimo że raport dotyczył wywiadu pozyskanego w sposób tajny, doprowadził również do szerokiego przeglądu bazy danych obejmującej wywiad pozyskany w sposób jawny i skutkował usunięciem dużej liczby rejestrów osobowych i raportów informacyjnych. Po tym procesie usuwania liczba raportów wspominających skarżącego została najwyraźniej zredukowana do dwóch. W następstwie postępowania o kontrolę sądową skarżący napisał do policji, składając kolejny wniosek o dostęp do danych. Policja odpowiedziała 12 listopada 2015 roku, stwierdzając:
„... rekordy są przechowywane, aby pomóc policji w Wielkiej Brytanii zarządzać przyszłym ryzykiem popełnienia przestępstwa – z którego [Pan] może być ofiarą. Samych rekordów nie należy i nie zostaną one ujawnione [Panu] ze oczywistych powodów. Baza danych wywiadowczych traci całą skuteczność, jeśli nie jest utrzymywana w tajemnicy.” W odpowiedzi na pytanie zadane przez Trybunał podczas przekazywania sprawy Rząd wskazał, że odkryli cztery dodatkowe rekordy wspominające skarżącego w bazie danych. Wyjaśnili, że w wyniku tego, w momencie gdy sprawa była rozstrzygana przez sądy krajowe, w bazie danych znajdowało się w rzeczywistości sześć, a nie dwa rekordy dotyczące skarżącego. Z czterech dodatkowych rekordów dwa dotyczyły odniesień do postępowań prawnych w kraju przez osoby trzecie. Rząd wskazał w swoich pismach, że jeden z nich został od tego czasu usunięty. Dwa pozostałe dotyczyły skarżącego. Jeden z nich był datowany na 15 kwietnia 2011 roku i szczegółowo opisywał obecność skarżącego na pięciu oddzielnych wydarzeniach, nieorganizowanych przez Smash EDO, podczas których przeprowadzono znaczną operację policyjną i dokonywano aresztowań. Drugi był datowany na 19 lipca 2011 roku i dotyczył głównie osoby trzeciej, ale wspomina o obecności skarżącego na wydarzeniu, które nie było organizowane przez Smash EDO. Nie ma wskazówek, czy na tym wydarzeniu była obecna policja lub czy dokonywano aresztowań. Rząd oświadczył, że policja nie może podać żadnego wyjaśnienia, dlaczego raporty nie zostały wcześniej ujawnione. Jednak badali tę sprawę. Wskazali, że poinformowali Sąd Najwyższy i skarżącego o dodatkowych raportach. W zeznaniu złożonym 6 czerwca 2011 roku przygotowanym w kontekście postępowania wszczętego przez skarżącego przed Wysokim Trybunałem, ówczesny Krajowy Koordynator wyjaśnił funkcje Krajowej Jednostki Wywiadowczej do Spraw Porządku Publicznego (NPOIU) oraz sytuację w zakresie przechowywania danych dotyczących skarżącego. W swoim zeznaniu Krajowy Koordynator wyjaśnił, że materiały ujawnione skarżącemu po jego wniosku o dostęp do danych z marca 2010 roku nie były wszystkimi materiałami dotyczącymi skarżącego: znaczna ilość dalszych informacji nie została ujawniona z powodu, że ujawnienie zaszkodziłoby śledztwu lub wykrywaniu przestępstw i że materiały te były zatem zwolnione z ujawnienia na mocy art. 29 ustawy o ochronie danych (patrz „Odpowiednie prawo i praktyka krajowa”, poniżej). Po wyjaśnieniu charakteru swoich działań i różnych jednostek przez niego nadzorowanych, Krajowy Koordynator kontynuował:
„16. Termin „ekstremizm wewnętrzny” nie jest zdefiniowany w ustawie. Jest to termin opisowy ogólnie używany przez służby policyjne i partnerów do opisania działalności osób lub grup, które popełniają przestępcze czyny działań bezpośrednich w celu dalszego prowadzenia swoich kampanii protestacyjnych, poza procesem demokratycznym.” Następnie podał przykłady tego, jak raporty wywiadowcze pomogły w policji podczas protestu Smash EDO w 2010 roku i potwierdził, że w jego opinii dane skarżącego były przetwarzane zgodnie z prawem i rzetelnie. Rozprawa w postępowaniu o kontrolę sądową odbyła się 9 lutego 2012 roku. Za zgodą stron Komisarz Policji Metropolitalnej został dopuszczony jako pozwany. Wysoki Trybunał wydał wyrok 30 maja 2012 roku. Sąd uznał, że art. 8 nie ma zastosowania w sprawie i że, nawet jeśli miałby, ingerencja jest uzasadniona na mocy art. 8 § 2. Sąd Apelacyjny udzielił skarżącemu zezwolenia na odwołanie 31 października 2012 roku. Po dwudniowej rozprawie, podczas której przedstawiciele prawni skarżącego, NGO, Krajowej Instytucji Praw Człowieka dla Anglii i Walii, ACPO i Sekretarza Stanu przedstawiali swoje argumenty, Sąd Apelacyjny jednogłośnie uwzględnił odwołanie w wyroku z 14 marca 2014 roku. Uznał, że uwzględnienie danych osobowych skarżącego w bazie danych stanowi ingerencję w jego prawa wynikające z art. 8, która nie jest uzasadniona. Sąd stwierdził, że nie wątpi w znaczenie szczegółowego gromadzenia wywiadu dla nowoczesnej policji i że akceptuje potrzebę ostrożności przed nadpisaniem oceny policji co do tego, jakie informacje mogą im pomóc w ich zadaniu. Zauważył, że dla celów niniejszej sprawy zadaniem to było uzyskanie lepszego zrozumienia, jak zorganizowany jest Smash EDO, aby móc przewidzieć miejsce i charakter jego kolejnego protestu oraz przewidzieć liczbę osób, które prawdopodobnie wezmą w nim udział, i taktyki, które prawdopodobnie przyjmą. Sąd stwierdził, że „niełatwo zrozumieć, jak informacje obecnie posiadane o panu Catt mogą zapewnić jakąkolwiek pomoc w którejkolwiek z tych spraw”. Odniosł się do komentarza w oświadczeniu Krajowego Koordynatora, że cenne jest posiadanie informacji o obecności skarżącego na protestach, ponieważ on zadaje z tymi, którzy mają skłonność do przemocy i przestępczości. Uważał jednak, że oświadczenie nie wyjaśnia, dlaczego tak jest, biorąc pod uwagę, że skarżący uczestniczył w podobnych protestach przez wiele lat bez sugerowania, że dopuścił się przestępczej działalności lub aktywnie zachęcał do tego tych, którzy to robili. Sąd kontynuował:
„44. ... Systematyczne zbieranie, przetwarzanie i przechowywanie w przeszukiwalnej bazie danych informacji osobistych, nawet o stosunkowo rutynowym rodzaju, wiąże się ze znaczną ingerencją w prawo do poszanowania życia prywatnego. Może być uzasadnione przez wykazanie, że służy interesowi publicznemu w wystarczająco ważny sposób, ale w tym przypadku pozwany nie wykazał naszym zdaniem, że wartość informacji jest wystarczająca, aby uzasadnić ich dalsze przechowywanie. Uderzające jest to, że [Krajowy Koordynator] nie mówi, że informacje posiadane o panu Catt przez wiele lat w rzeczywistości w ogóle pomogły policji. Sąd Izbowy uznał, że nie jest praktycznie możliwe okresowe wyodrębnianie informacji posiadanych o konkretnych osobach. Nie ma jednak dowodów na poparcie tego wniosku i nie jesteśmy zadowoleni, że jest on poprawny. Nie należy przeoczać, że ciężar dowodu, że ingerencja w prawa pana Catt wynikające z art. 8 jest uzasadniona, spoczywa na pozwanych. 45. To pozostawia pytanie, czy ingerencja w prawa pana Catt odbywa się zgodnie z prawem. Jest to bardzo żywy problem, biorąc pod uwagę stosunkowo niejasny charakter niektórych aspektów reżimu zawartego w Kodeksie i Wytycznych MoPI oraz krytyki wyrażone przez Sąd Izbowy w C (paragraf [54]) [patrz „Odpowiednie prawo i praktyka krajowa”, poniżej] oraz przez Trybunał w Strasburgu w sprawie M.M. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (2012) (skarga nr 24029/07). Jednak w świetle wniosku, do którego doszliśmy w kwestii proporcjonalności, nie jest dla nas konieczne podjęcie ostatecznej decyzji w tej sprawie.” Sąd Najwyższy udzielił Komisarzowi i ACPO zezwolenia na odwołanie. Po trziodniowej rozprawie, podczas której przedstawiciele prawni skarżącego, NGO, Krajowej Instytucji Praw Człowieka dla Anglii i Walii, ACPO i Sekretarza Stanu przedstawiali argumenty, uwzględnił odwołanie w wyroku z 4 marca 2015 roku większością czterech sędziów do jednego. Wszyscy pięciu sędziów zgodzili się, że art. 8 ma zastosowanie i że przechowywanie danych stanowiło ingerencję w prawa skarżącego wynikające z tego artykułu. Lord Sumption przedstawił główną opinię w imieniu większości. Przedstawił obowiązujące ramy prawne dotyczące zbierania i przechowywania danych. Po przeanalizowaniu wymogów „zgodności z prawem” na mocy art. 8 Konwencji, odnosząc się do sprawy S. i Marper przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [Wielka Izba], nr 30562/04 i 30566/04, § 99, ECHR 2008, uznał, że ingerencja odbywa się zgodnie z prawem. Zauważył, że Ustawa o ochronie danych ustala zasady, które są istotne i bezpośrednio stosowane do informacji policyjnych i zawiera ramy ich egzekwowania. Zasady te zostały uzupełnione ustawowym Kodeksem Postępowania i administracyjnymi Wytycznymi (patrz „Odpowiednie prawo i praktyka krajowa”, poniżej), których przestrzeganie było obowiązkowe. Chociaż nieuniknionie istniały elementy uznaniowe w systemie, ich zakres był ograniczony. Lord Sumption uznał argument skarżącego, że Kodeks Postępowania i Wytyczne nie pozwalają mu wiedzieć dokładnie, jakie dane zostaną uzyskane i przechowywane lub przez jak długo, za nierealistyczny. Wyjaśnił, że nieskończona różnorodność sytuacji, w których mogą pojawić się kwestie zgodności, oraz nieunikniony element oceny zaangażowany w ich ocenę sprawiają, że pełna kodyfikacja jest niemożliwa. Zauważył jednak, że każda osoba, która uważa, że policja posiada informacje o niej, może ubiegać się o dostęp do nich na mocy art. 7 ustawy o ochronie danych i, jeśli sprzeciwia się ich przechowywaniu lub wykorzystaniu, może przedłożyć sprawę Komisarzowi Informacji. Następnie Lord Sumption przeszedł do rozważenia proporcjonalności ingerencji. Zauważył, że protest polityczny jest podstawowym prawem uznawanym przez common law i chronionym przez art. 10 i 11 Konwencji. Podsumował fakty sprawy skarżącego, w tym charakter działań Smash EDO i obecność skarżącego na demonstracjach publicznych, oraz ramy dotyczące zbierania i przechowywania danych przez policję w tym kontekście. Wniósł, że przechowywanie informacji, w tym niektórych dotyczących osób takich jak skarżący, przeciwko którym nie wysuwano zarzutów przestępczych, było uzasadnione. Punktem wyjścia, w jego opinii, był charakter i zakres naruszenia prywatności zaangażowanego w przechowywanie informacji tego rodzaju, które opisał jako drobne. Chociaż przechowywane informacje były informacjami osobistymi, ponieważ dotyczyły osób, w żadnym sensie nie były to informacje intymne lub wrażliwe. Były to raczej informacje o jawnych działaniach w miejscach publicznych osób, których głównym celem uczestnictwa w wydarzeniach w pytaniu było zwrócenie uwagi publicznej na ich poparcie dla sprawy. Chociaż zestawienie informacji w formie, w jakiej pojawiły się w policyjnych rekordach, nie było publicznie dostępne, podstawowe fakty zarejestrowane były i zawsze były w domenie publicznej; nie użyto żadnych inwazyjnych procedur w celu ich odkrycia i zarejestrowania. Następnie zajął się uzasadnieniem przechowywania danych osobowych dla kogoś, kto ma czystą kartotekę i dla którego przemoc przestępcza musi być bardzo odległą perspektywą. Odnosząc się do oświadczenia Krajowego Koordynatora (patrz paragrafy 18–20), zidentyfikował trzy powody potrzeby przechowywania takich danych: (1) aby umożliwić policji bardziej świadomą ocenę ryzyk i zagrożeń dla porządku publicznego; (2) aby badać przestępstwa, jeśli takie miały miejsce, i identyfikować potencjalnych świadków i ofiary; (3) aby studiować przywództwo, organizację, taktyki i metody grup protestacyjnych, które były trwale powiązane z przemocą. Podkreślił również kilka podstawowych faktów dotyczących gromadzenia wywiadu, komentując:
„31 ... Większość wywiadu musi być koniecznie pozyskana w pierwszej instancji w sposób niedyskryminujący. Jego wartość można ocenić tylko z perspektywy czasu, gdy późniejsza analiza dla konkretnych celów ujawnia istotny wzór ... Najwięcej, co można zrobić, to ocenić, czy wartość materiału jest proporcjonalna do powagi zagrożenia dla publiczności ...” Lord Sumption uznał dalej, że przechowywanie w rejestrze osobowym lub raporcie informacyjnym informacji o osobach trzecich, takich jak skarżący, nie niesie ze sobą żadnego piętna podejrzenia lub winy. Nie implikuje to, że wszyscy wspomniani jako uczestniczący w wydarzeniach takich jak protesty Smash EDO są charakteryzowani jako ekstremiści. Było również godne uwagi, że materiał nie był używalny lub ujawnialny dla żadnego celu innego niż cele policyjne, z wyjątkiem wyniku wniosku o dostęp podmiotu na mocy ustawy o ochronie danych. Nie był używany do celów politycznych ani dla żadnego rodzaju prześladowania dysydentów i nie był dostępny dla potencjalnych pracodawców. Materiał był również okresowo przeglądany pod kątem przechowywania lub usunięcia zgodnie z racjonalnymi i proporcjonalnymi kryteriami opartymi na ocenie zagrożenia dla publiczności i wartości dla celów policyjnych. W konkluzji Lord Sumption był zdania, że istnieją wystarczające gwarancje, aby zapewnić, że informacje osobiste nie są przechowywane dłużej niż wymagane do celu utrzymania porządku publicznego i zapobiegania lub wykrywania przestępstw, oraz że ujawnianie osobom trzecim jest właściwie ograniczone. Lady Hale zgodziła się z Lordem Sumptionem, ale wskazała:
„51. ... byłoby bardziej oburzające, gdyby policja miała przechowywać rejestr osobowy zbierający wszystkie informacje, które obecnie o nim posiadają. Takie teczki wymagają szczególnego uzasadnienia, nie least ze względu na ich potencjalnie mrożący wpływ na prawo do udziału w pokojowych protestach publicznych. Pan Catt może być regularnym uczestnikiem demonstracji, z których niektóre są organizowane przez grupę, która ucieka się do skrajnych taktyk, ale sam nie był zaangażowany w działalność przestępczą podczas tych ani żadnych innych demonstracji, ani nie jest prawdopodobne, że będzie w przyszłości. Gdyby policja trzymała o nim rejestr osobowy, byłbym skłonny zgodzić się z Lordem Toulsonem, że nie można by tego uzasadnić.” Lord Toulson, głosząc zdanie odrębne, zgodził się, że zbieranie i przechowywanie danych przez policję odbywa się zgodnie z prawem. Uważał jednak, że przechowywanie danych było nieproporcjonalne. Wyjaśnił, że nie ma trudności z akceptacją w ogólnych terminach wyjaśnienia podanego w oświadczeniu Krajowego Koordynatora, ale muszą istnieć granice, szczególnie w przypadku osoby, która nigdy nie została oskarżona o przemoc i która została oceniona jako niebędąca zagrożeniem. Oświadczenie nie wyjaśniało, dlaczego uważano za konieczne utrzymywanie przez wiele lat po wydarzeniu informacji o kimś, kogo policja uznała, jak to zrobiła w lipcu 2010 roku, że nie jest znany z działania przemocnie i nie wydaje się być zaangażowany w koordynację odpowiednich wydarzeń. Nie wyjaśniało również, dlaczego uważano za konieczne i proporcjonalne zachowanie szczegółów obecności skarżącego na innych wydarzeniach protestów politycznych, takich jak konferencja Partii Pracy i konferencja TUC. Zgodził się z Sądem Apelacyjnym, że Komisarz nie wykazał, że wartość informacji dotyczących skarżącego jest wystarczająca, aby uzasadnić ich dalsze przechowywanie. Co do sugestii, że nałożyłoby to zbyt duże obciążenie na policję, aby przeprowadzać częste przeglądy, Lord Toulson wskazał, że nie ma dowodów od policji, że byłoby to nadmiernie obciążające. Wręcz przeciwnie, powiedział, kierunek dowodów był taki, że rzeczywiście przeprowadzają regularne przeglądy, więc nie było nic, co wskazywałoby, że usunięcie ich historycznych rekordów obecności skarżącego na wydarzeniach protestowych stworzyłoby jakiekolwiek realne obciążenie. Lord Toulson zaakceptował, że podczas badania poważnej zorganizowanej przestępczości konieczne jest, aby policja mogła zestawiać i przechowywać rekordy szczegółów swoich śledztw. Nie zgodził się jednak, aby istniało ryzyko, że zostanie to utrudnione przez podtrzymanie decyzji Sądu Apelacyjnego w sprawie skarżącego. Chociaż sąd powinien być powolny, by nie zgodzić się z oceną potencjalnej przydatności dowodów przez policję, jeśli podano jasny powód, w faktach tej sprawy Lord Toulson nie mógł zobaczyć, jaką wartość zidentyfikowali, przechowując bezterminowo rekord obecności skarżącego na wydarzeniach, gdzie nie zrobił nic więcej poza wykonywaniem swojego demokratycznego prawa do pokojowego protestu. Wniósł:
„69. Można by zapytać, dlaczego to naprawdę ma znaczenie, jeśli nie ma ryzyka, że policja ujawni nieodpowiednio informacje innym. Ma to znaczenie, ponieważ w nowoczesnym społeczeństwie państwo ma bardzo rozległe uprawnienia do prowadzenia rekordów o swoich obywatelach. Jeśli działalność obywatela jest zgodna z prawem, powinna być wolna od prowadzenia przez państwo rekordów o niej, chyba że – i wtedy tylko tak długo, jak – taki rekord naprawdę musi być prowadzony w interesie publicznym.”


Skarżący urodził się w 1950 roku i mieszka w Sofii. Jest dziennikarzem i pisarzem. K.T., popularna postać w polityce bułgarskiej, od wielu lat jest liderem związku zawodowego. Był ponadto członkiem władz Międzynarodowej Konfederacji Związków Zawodowych oraz Europejskiej Konfederacji Związków Zawodowych. Zgodnie z informacją przedłożoną przez Rząd, związek zawodowy, którym dawniej kierował K.T., jest drugim co do wielkości w Bułgarii i liczy około 150 000 członków. W 2003 roku skarżący opublikował książkę pt. „Cień Syjonu”, dotyczącą judaizmu, syjonizmu, masonerii i ich wpływu na historię świata. Na stronach 69-70 książka zawierała akapit porównujący komunistów i nazistów do masonów, stwierdzający, że w masonowski sposób naziści „marzyli o udoskonaleniu człowieka”, a także że komuniści „robili to w praktyce”, w tym w Bułgarii. Tekst kontynuował:
„A po „zmianach demokratycznych” kim stali się masoni? Wszyscy byli komunistami i ludźmi powiązanymi z ich mrocznymi służbami specjalnymi”.
Następnie wymieniono szereg nazwisk, w tym „pseudo związkowca” K.T. Lista kończyła się odesłaniem do przypisu, w którym cytowano artykuł z 2002 roku innego autora opublikowany w magazynie informacyjnym. 28 września 2005 r. K.T. wniósł powództwo o ochronę dóbr osobistych przeciwko skarżącemu, twierdząc, że zarzuty zawarte w książce, mianowicie że jest masonem, komunistą powiązanym z byłymi służbami specjalnymi i „pseudo związkowcem”, są nieprawdziwe i zniesławiające. Oświadczył, że jest gorliwym chrześcijaninem, co oznaczało, że nie może być masonem, ponieważ Kościół potępił masonerię, że nigdy nie był członkiem Bułgarskiej Partii Komunistycznej ani komunistycznej organizacji młodzieżowej oraz że nie był powiązany z komunistycznymi służbami specjalnymi, ale przeciwnie, przez całe życie walczył o prawa człowieka i demokrację. K.T. argumentował, że zarzuty skarżącego go poniżyły i zniesławiły, przedstawiając go jako osobę niemoralną i bezwzględną, a że miały one na celu obniżenie jego prestiżu na szczeblu krajowym i międzynarodowym. Skarżący wniósł sprzeciw do powództwa. Oświadczył, że nazywając K.T. masonem, powołał się na wcześniejsze publikacje innych autorów, z których jedna została wyraźnie przytoczona w przypisie do spornego akapitu. Ponadto sam K.T. stwierdził w wywiadzie dla gazety, że jest członkiem Zakonu Maltańskiego. Jeśli chodzi o zarzut, że K.T. był powiązany z komunistycznymi służbami specjalnymi, skarżący zamierzał to udowodnić poprzez zeznania świadków. Zauważył ponadto, że sam K.T. chwalił się powiązaniami z czołowymi postaciami reżimu komunistycznego. Skarżący argumentował, że w każdym razie wyrażenia, na które skarżono się, nie były obraźliwe ani zniesławiające oraz że K.T. nie wykazał, że w wyniku tego poniósł szkodę niemajątkową. Skarżący był reprezentowany przez pełnomocnika w toku całego postępowania. Wyrokiem z 10 lipca 2008 r. Sąd Miejski w Sofii (dalej „Sąd Miejski”) uwzględnił powództwo i nakazał skarżącemu zapłatę na rzecz K.T. kwoty 15 000 bułgarskich lewów (BGN, równowartość 7670 euro – EUR) tytułem zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową, plus odsetki ustawowe od 28 września 2005 r. Sąd Miejski powołał się na prawo skarżącego do wolności wypowiedzi zagwarantowane w art. 10 Konwencji, ale uznał, że w tej sprawie przekroczył on granice dopuszczalnej krytyki. Przeanalizował wysunięte przez niego zarzuty i stwierdził, że były one nieprawdziwe. Jeśli chodzi o określenie przez skarżącego K.T. mianem masona, zostało to obalone faktem, że K.T. jest gorliwym prawosławnym chrześcijaninem, podczas gdy Kościół jest znany z odrzucania masonerii. Jeśli chodzi o przynależność K.T. do komunistycznych służb specjalnych, ten zarzut został obalony przez oficjalne zaświadczenia wyspecjalizowanego organu zajmującego się archiwami tych służb, a świadkowie przedstawieni przez skarżącego w celu udowodnienia tego faktu byli niewiarygodni. Wreszcie wyrażenie „pseudo związkowiec” stanowiło bezpodstawne obrazę, mającą na celu jedynie zdyskredytowanie K.T. Sąd Miejski zauważył ponadto, że obraza jest „pojęciem subiektywnym”, co oznaczało, że jeśli K.T. poczuł się urażony zarzutami skarżącego, to wystarczyło. W szczególności, będąc prawosławnym chrześcijaninem, było dla niego „logiczne”, że poczuje się urażony zarzutami dotyczącymi masonerii. Na koniec, uzasadniając wysokość przyznanego odszkodowania, Sąd Miejski stwierdził, że publikacja skarżącego „poważnie naruszyła” honor i godność K.T. oraz go zniesławiła, zarówno „w całym środowisku związkowym w Bułgarii”, jak i na arenie międzynarodowej. Doznany przez K.T. stres dodatkowo nasilił jego problemy zdrowotne, prowadząc do hospitalizacji. Na skutek apelacji skarżącego, 23 października 2009 r. wyrok Sądu Miejskiego został utrzymany w mocy przez Sąd Apelacyjny w Sofii. Poparł on uzasadnienie sądu niższej instancji, dodając następujące uwagi: nawet jeśli K.T. powiedział, że jest członkiem Zakonu Maltańskiego, skarżący nie wykazał, że jest to równoznaczne z masonerią; bez znaczenia było, że zarzuty stawiane przez skarżącego zostały już wysunięte we wcześniejszych publikacjach, ponieważ nie czyniło to ich „mniej zniesławiającymi lub prawdziwszymi”; fakt, że K.T. jest postacią publiczną, uzasadniał wyższe odszkodowanie, takie jak to przyznane przez Sąd Miejski. Skarżący wniósł skargę kasacyjną. W ostatecznej decyzji z 17 sierpnia 2010 r. Sąd Najwyższy Kasacyjny odmówił przyjęcia skargi do rozpoznania. W szczególności potwierdził, czy zarzut uważa się za obraźliwy, zależy od sposobu, w jaki jest on postrzegany przez adresata i jego krąg społeczny, nawet jeśli nie jest to zgodne „z powszechnym rozumieniem faktów”. K.T. wszczął następnie postępowanie egzekucyjne. W październiku 2011 r. komornik wyliczył całkowitą kwotę należną od skarżącego, w tym główną kwotę 15 000 BGN (patrz punkt 11 powyżej), urosłe odsetki oraz koszty i wydatki, na 31 549 BGN (16 100 EUR). Postępowanie egzekucyjne zostało umorzone w 2016 r. po tym, jak K.T. zrezygnował z prób uzyskania zapłaty, przy czym kwota zajęta od skarżącego wyniosła zaledwie 4,55 BGN (2,32 EUR). Po zakomunikowaniu obecnej skargi, 23 maja 2018 r. Rząd złożył swoje uwagi, które zostały przesłane do skarżącego. 30 czerwca 2018 r. skarżący opublikował komentarz do tych uwag na swoim osobistym blogu. Odnośnie do Rządu i bronionej przez niego pozycji, napisał w szczególności następujące akapity:
„Aby móc rozumieć prawa człowieka, w tym wolność, a w szczególności wolność wypowiedzi, ale także edukacji, każda osoba musi się uczyć, gromadzić wiedzę. Stygmatyzowanie, wskazywanie oskarżycielskim palcem, wypowiadanie obelg i naklejanie etykiet to zupełnie inne rzeczy. Te prymitywne sztuczki są dalekie od jakiejkolwiek erudycji, która skłoniłaby daną osobę do myślenia, sprawdzania, a dopiero potem osądzania. Niestety, uwagi przygotowane przez Pełnomocnika Rządowego... nie mogą przekonać erudytowanego czytelnika, że tak było w rzeczywistości”.
„Zamiast [komentować sprawę], Pełnomocnik Rządowy omawia wiele innych rzeczy. Często kłamie i posługuje się językiem zniesławiającym i obraźliwym”.
„Szkoda i straciłem dużo czasu, musząc radzić sobie z tak wieloma i tak brutalnymi kłamstwami i perwersjami. Jeszcze smutniejsze jest to, że pochodzą one od Rządu kraju, który jest członkiem Unii Europejskiej. Niech wstyd będzie dla ich szefów w Brukseli”.
Skarżący skomentował również Trybunał, nazywając byłą bułgarską sędzię S. Botoucharovą „komunistką” i „moskwianką”, następną sędzię Z. Kalaydjievę agentką byłych służb bezpieczeństwa, a obecną bułgarską sędzię – „komunistycznym niemowlęciem”. Napisał również:
„Zapytacie mnie, dlaczego zwróciłem się do tego waszego sądu. Aby przejść tę drogę do końca i wypić gorzki kielich. I aby przekonująco pokazać jeszcze raz, że świat jest komunistyczny. Nie przypuszczam nawet przez chwilę, że ci zbolszewizowani masowi idioci z ich zmytymi mózgami, w których wciąż słyszą nieoddane salwy z krążownika Aurora, oraz ich idiotyczni spadkobiercy, mogą to kiedykolwiek zrozumieć”.


Skarżący urodził się w 1956 roku i został skazany za próbę podważenia porządku konstytucyjnego na karę dożywotniego pozbawienia wolności bez możliwości warunkowego przedterminowego zwolnienia. W momencie zdarzeń będących przedmiotem skargi odbywał karę w więzieniu typu F w Edirne. Od czasu uwięzienia skarżącego reprezentował go adwokat w sprawie kilku skarg, w tym niniejszej, przed Trybunałem. W nieokreślonym terminie adwokat skarżącego wysłał do niego paczkę pocztą. Administracja więzienna uznała zawartość paczki za podejrzaną i dlatego zwróciła się 12 sierpnia 2005 r. do prokuratora z wnioskiem o podjęcie decyzji przez sąd wykonawczy w celu ustalenia, czy materiał wysłany do skarżącego dotyczył dokumentów związanych z obroną, czy też zawierał jakiekolwiek treści niepożądane, aby uniemożliwić ich wydanie skarżącemu. 25 sierpnia 2005 r. Sąd Wykonawczy w Edirne uwzględnił wniosek prokuratora i przebadał zawartość paczki, która zawierała książkę pt. „Globalizacja i Imperializm” (Küreselleşme ve Emperyalizm), magazyn o tytule „Rootless Anational Publication” (Köxüz Anasyonal Neşriyat) oraz gazetę o tytule „Express International Sha la la” (Express Enternasyonal Şalala). Sąd uznał, że materiał ten nie dotyczył praw do obrony i dlatego nie powinien zostać przekazany skarżącemu na mocy art. 5 ustawy nr 5351. 16 września 2005 r. skarżący wniósł zażalenie na decyzję Sądu Wykonawczego w Edirne do Sądu Okręgowego w Edirne. Podniósł, że poprosił swojego adwokata o przyniesienie owych książek i magazynów jedynie dlatego, że chciał je przeczytać. Podniósł, że to administracja więzienna poinformowała jego adwokata, że nie można ich przynieść osobiście i dlatego musiały zostać wysłane pocztą. Argumentował dalej, że chociaż prawdą jest, że nie były one związane z jego prawami do obrony, nie były to nielegalne publikacje i nie było podstaw dla administracji więziennej, aby mu ich wstrzymać jedynie dlatego, że zostały wysłane pocztą przez jego adwokata. 30 września 2005 r. Sąd Okręgowy w Edirne oddalił zażalenia skarżącego na podstawie akt sprawy, uznając, że decyzja Sądu Wykonawczego w Edirne była zgodna z prawem i procedurą. W międzyczasie, to jest 16 września 2005 r., administracja więzienna złożyła kolejny wniosek do prokuratora w związku z paczką wysłaną przez adwokata skarżącego. W tym wniosku podała, że postępowanie adwokata skarżącego było niezgodne z jej obowiązkami jako adwokata i wniosła o zastosowanie art. 5 ustawy nr 5351, który przewiduje obecność urzędnika podczas konsultacji między więźniem a jego adwokatem, wobec skarżącego. 23 września 2005 r., powołując się na swoją wcześniejszą decyzję z 25 sierpnia 2005 r., Sąd Wykonawczy w Edirne w badaniu przeprowadzonym na podstawie akt sprawy, bez przeprowadzenia rozprawy i bez zasięgania stanowiska skarżącego lub jego adwokata, uwzględnił wniosek administracji więziennej i w związku z tym orzekł, że urzędnik ma być obecny podczas konsultacji skarżącego z jego adwokatem. Decyzja nie określała, jak długo ograniczenie miało obowiązywać. Sąd Wykonawczy w Edirne orzekł ponadto, że w razie żądania zostanie podjęta odrębna decyzja w sprawie tego, czy wymiana dokumentów między skarżącym a jego adwokatem również podlegałaby ograniczeniu. 24 października 2005 r. skarżący wniósł zażalenie na decyzję z 23 września 2005 r. do Sądu Okręgowego w Edirne. Podniósł, że zaskarżona decyzja nie wyjaśniała, dlaczego konieczne było ograniczenie poufności jego konsultacji z adwokatem. Argumentował w tym związku, że przepis przewidujący takie ograniczenie mógł być zastosowany tylko wtedy, gdyby z dokumentów i innych dowodów wynikało, że wizyty adwokatów u osoby skazanej za przestępczość zorganizowaną służyły jako środek komunikacji w ramach danej organizacji przestępczej. Argumentował, że w jego sytuacji nie było takiego elementu i sąd nie przeprowadził żadnego badania w tym zakresie. Na koniec podtrzymał, że nie było przepisów prawnych zabraniających wymiany książek prawniczych i magazynów między więźniem a jego adwokatem. Skarżący nie wnosił o przeprowadzenie badania swojej sprawy na rozprawie. 27 października 2005 r. Sąd Okręgowy w Edirne oddalił sprawę na podstawie akt sprawy i bez przeprowadzenia rozprawy. Bez odnoszenia się do argumentów skarżącego, uznał, że decyzja Sądu Wykonawczego w Edirne z 23 września 2005 r. była zgodna z prawem i procedurą. 29 maja 2008 r. skarżący złożył wniosek do Sądu Wykonawczego w Edirne o uchylenie ograniczenia dotyczącego rozmów między nim a jego adwokatem. 4 czerwca 2008 r. wniosek skarżącego został oddalony na podstawie akt sprawy. Sąd uznał, że decyzja z 23 września 2005 r. stała się prawomocna i nie ma potrzeby dalszego badania. Skarżący złożył kolejny wniosek 2 listopada 2010 r. i wystąpił o rozprawę zgodnie z nowymi zmianami w procedurze przed sądami wykonawczymi (patrz poniższy paragraf 27). 6 grudnia 2010 r. Sąd Wykonawczy w Edirne oddalił wniosek skarżącego o rozprawę, uznając, że nowe zmiany w procedurze dotyczą tylko badania zażaleń na kary dyscyplinarne, tak że, w zakresie w jakim ograniczenie z 23 września 2005 r. nie było karą dyscyplinarną, nie można było przeprowadzić rozprawy w tej sprawie. Dalej oddalił wniosek skarżącego o uchylenie ograniczenia, uznając, że decyzja z 23 września 2005 r. była prawomocna. Odwołanie skarżącego od tej decyzji zostało oddalone 24 sierpnia 2011 r. 21 lutego 2013 r. skarżący ponownie złożył wniosek do Sądu Wykonawczego w Edirne i powtórzył swoją prośbę o uchylenie ograniczenia. Sąd oddalił ten wniosek 11 kwietnia 2013 r., uznając, że nie nastąpiła żadna zmiana w okolicznościach skarżącego oraz w decyzji dotyczącej ograniczenia konsultacji z adwokatem skarżącego. W tym związku sąd uznał, że nadal istnieje ryzyko w świetle poprzednich decyzji podjętych w stosunku do skarżącego przez sądy wykonawcze, a także postępowania adwokata. Odwołanie skarżącego od tej decyzji zostało odrzucone 10 czerwca 2013 r. W momencie wydania niniejszego wyroku ograniczenie prawa skarżącego do poufnej komunikacji z jego adwokatem nadal obowiązuje. 17 lutego 2006 r. skarżący złożył skargę do Trybunału, skarżąc się na decyzję Sądu Wykonawczego w Edirne z 25 sierpnia 2005 r. 8 grudnia 2015 r. Trybunał wydał decyzję o nieprzyjęciu skargi z powodu niewyczerpania środków odwoławczych w kraju i uznał, że skarżący musi skorzystać z nowego środka odwoławczego w kraju ustanowionego przez ustawę nr 6384 (zob. Altay i inni przeciwko Turcji (dec.), nr 9100/06 i 155 innych). 1 listopada 2016 r. Komisja Odszkodowawcza uznała, że decyzja Sądu Wykonawczego w Edirne o nieprzekazaniu książki i czasopism wysłanych skarżącemu przez jego adwokata naruszyła prawo skarżącego do otrzymywania informacji w rozumieniu art. 10 Konwencji. Uznała w tym związku, że zaskarżona decyzja stanowiła ingerencję, która nie była oparta na istotnych i wystarczających powodach, w szczególności dlatego, że sąd krajowy nie wyjaśnił w swojej decyzji, w jakim zakresie książki i magazyny w kwestii zagrażały bezpieczeństwu zakładu.


Skarżący urodzili się w 1975 roku i mieszkają w Târgu-Mureş. W chwili zajścia faktów w niniejszej sprawie skarżący pracowali jako urzędnicy sądowi w Sądzie Okręgowym w Mureş (zwanym dalej „Sądem Okręgowym”). Stanowiska te zajmowali od 29 czerwca 2000 roku. 18 grudnia 2007 r., powołując się na przepisy Ordynacji o przeciwdziałaniu dyskryminacji (Rozporządzenie Rządu nr 137/2000 w sprawie zapobiegania i karania wszelkim formom dyskryminacji) oraz na art. 14 Konwencji i art. 1 Protokołu nr 12 do Konwencji, skarżący wnieśli pozew do Sądu Okręgowego w Mureş o odszkodowanie równoważne „premii lojalnościowej” (spor de fidelitate), do której – w ich ocenie – mieli prawo w zakresie wynagrodzenia od grudnia 2004 r. Skarżyli się, że mimo spełnienia tych samych wymogów co wszystkie inne kategorie pracowników sądowych i niesądowych (w tym sędziowie i personel pomocniczy), które otrzymały premię lojalnościową zgodnie z art. 4 Rozporządzenia nr 27/2006 obowiązującego w tamtym czasie, zostali wykluczeni z korzystania z tej premii na mocy art. 16 Rozporządzenia. Pozew został wniesiony przeciwko pracodawcy skarżących oraz przeciwko Ministerstwu Sprawiedliwości i Ministerstwu Gospodarki i Finansów. Wyrokiem z 14 lutego 2008 r. Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo. Uznał, że odpowiednie prawo stworzyło różnicę w traktowaniu między skarżącymi a resztą pracowników sądowych i niesądowych oraz że nie było uzasadnienia dla tego odmiennego traktowania. Sąd stwierdził, że art. 14 Konwencji i art. 1 Protokołu nr 12 do Konwencji mają zastosowanie i orzekł, że skarżący byli dyskryminowani, ponieważ nie otrzymali premii lojalnościowej. Sąd nakazał wypłacenie skarżącym odszkodowania za doznaną dyskryminację, stanowiącego 5% ich miesięcznego wynagrodzenia za okres od grudnia 2004 r. do 31 marca 2006 r. oraz 15% za okres od 1 kwietnia 2006 r. do dnia zakończenia dyskryminacji. Wyrok był natychmiast wykonalny. 16 i 25 kwietnia 2008 r. Ministerstwo Sprawiedliwości i Ministerstwo Finansów złożyły apelację, argumentując głównie, że sąd przekroczył granice swojej władzy sądowniczej i działał jako „ustawodawca”, przyznając skarżącym prawo, które nie zostało im przyznane przez ustawę. W tym zakresie argumentowały, że Ordynacja o przeciwdziałaniu dyskryminacji nie ma zastosowania do sposobu, w jaki prawo reguluje stosunki społeczne; dotyczyła jedynie praktycznego stosowania tych ustaw. W ostatecznej decyzji z 30 maja 2008 r. Sąd Apelacyjny w Târgu Mureş (zwany dalej „Sądem Apelacyjnym”) oddalił apelację jako bezzasadną w zakresie dotyczącym Ministerstwa Sprawiedliwości i jako wniesioną po terminie w zakresie dotyczącym Ministerstwa Finansów. Uznał po pierwsze, że Ordynacja o przeciwdziałaniu dyskryminacji ma zastosowanie do sytuacji skarżących i w tym zakresie oddalił zarzuty strony pozwanej o naruszenie przez sądy zasad podziału władz. Uznał dalej, że w świetle art. 2 Ordynacji o przeciwdziałaniu dyskryminacji oraz orzecznictwa Sądu w sprawie art. 14, skarżący udowodnili swoje zarzuty dyskryminacji, w szczególności że byli traktowani inaczej niż osoby w podobnych sytuacjach, bez uzasadnienia. W ocenie sądu chronionym prawem, o które chodziło, była zasada równego traktowania w systemie wynagradzania za pracę. Co do meritum, sąd powołał się na przepisy regulujące „premie za poufność” (spor de confidenţialitate), zauważając, że skarżący muszą przestrzegać poufności informacji, do których mają dostęp, i z tego powodu wniosł, że powinni mieć prawo do „premii za poufność”, podobnie jak inni członkowie wymiaru sprawiedliwości i personel pomocniczy. W związku z tym przyznał skarżącym taką „premię za poufność”. Użycie terminu „premia za poufność” w decyzji sądu zostało zwrócone uwadze sądu 20 listopada 2008 r. przez pozwanych za pomocą nadzwyczajnego środka odwoławczego (punkt C poniżej) oraz 27 listopada przez skarżących za pomocą wniosku o sprostowanie błędów materialnych (punkt B poniżej). Tymczasem, 14 października 2008 r. władze wypłaciły każdemu ze skarżących 30% kwoty, do której mieli prawo otrzymać jako odszkodowanie za okres od grudnia 2004 r. do lipca 2008 r. 27 listopada 2008 r. skarżący złożyli wniosek o sprostowanie błędów materialnych w ostatecznej decyzji podjętej przez Sąd Apelacyjny w ich sprawie. Wnieśli w szczególności o zastąpienie słowa „poufność” słowem „lojalność” w całej decyzji. Postanowieniem z 4 grudnia 2008 r. ten sam skład – rozprawiający na posiedzeniu niejawnym – Sądu Apelacyjnego uwzględnił wniosek, bez zawiadomienia stron. Sąd uznał, że użycie zwrotu „premia za poufność” wynikało z błędu technicznego i nie wpływało na uzasadnienie wyroku. 20 listopada 2008 r. Ministerstwo Sprawiedliwości wniosło nadzwyczajny środek odwoławczy od ostatecznej decyzji z 30 maja 2008 r., twierdząc, że Sąd Apelacyjny nie zbadał podstaw odwołania wskazanych przez pozwanych. Zaznaczyło, że przedmiotem sporu nie była premia za poufność, jak błędnie ustalił sąd, lecz premia lojalnościowa. Powołało się na przepisy art. 318 § 1 Kodeksu Postępowania Cywilnego („KPC”) (patrz punkt 27 poniżej). 7 stycznia 2009 r. skarżący, którzy otrzymali kopię pism strony pozwanej, dołączyli swoje uwagi do akt. Argumentowali, że pozwany nie przestrzegał terminów ustawowych na wniesienie odwołania. Argumentowali dalej, że wszystkie przyczyny odwołania zostały dokładnie zbadane przez Sąd Apelacyjny, który rozstrzygnął kwestię prawną przedłożoną mu do rozstrzygnięcia, a mianowicie – prawo do odszkodowania za szkodę spowodowaną dyskryminacją. Wnieśli również o stwierdzenie niekonstytucyjności art. 318 i 319 KPC, które – w ich ocenie – pozwalając na nieograniczoną możliwość wniesienia nadzwyczajnego środka odwoławczego, stoi w sprzeczności z prawem dostępu do sądu gwarantowanym przez art. 21 Konstytucji oraz art. 6 § 1 Konwencji, przy czym ten ostatni został włączony do prawa krajowego przez art. 20 Konstytucji. Ich zarzut został oddalony przez Trybunał Konstytucyjny 12 maja 2009 r. z powodu, że wspomniane przepisy określają terminy dla nadzwyczajnego środka odwoławczego i że w każdym razie postępowanie egzekucyjne podlega ogólnym terminom przedawnienia. Sąd Apelacyjny w innym składzie przeprowadził rozprawę 14 października 2009 r. Skarżący nie byli obecni, ale wnioskowali o rozstrzygnięcie nadzwyczajnego środka odwoławczego w ich nieobecności. Sąd Apelacyjny orzekł, że przedmiot sporu został błędnie określony jako uprawnienie do premii za poufność. W jego ocenie sprawy nie można było uznać za prosty błąd materialny: „Nie można uznać, że jest to prosty błąd materialny [lub] literowy, który powstał z powodu uderzającego podobieństwa między słowami „poufność” a „lojalność”, jak to zostało stwierdzone w postanowieniu z 4 grudnia 2008 r., w którym ten sąd zarządził sprostowanie tego błędu materialnego poprzez zastąpienie słowa „poufność” słowem „lojalność”. Sąd apelacyjny odniósł się do zupełnie innej kwestii prawnej, która nie została przedłożona mu przez strony, i w ten sposób oddalił jako bezzasadny apelację wniesioną przez Ministerstwo Sprawiedliwości, nie badając argumentów przedstawionych mu przez [Ministerstwo Sprawiedliwości], błędnie kopiując uzasadnienie z innej decyzji, w której badał kwestię przyznania premii za poufność.” W konsekwencji, na tej samej rozprawie Sąd Apelacyjny uwzględnił nadzwyczajny środek odwoławczy i uchylił ostateczną decyzję. Zauważył, że 3 lipca 2008 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził niekonstytucyjność odpowiednich przepisów Ordynacji o przeciwdziałaniu dyskryminacji (decyzje nr 818 i 821 z 2008 r.; patrz punkt 24 poniżej). Wniósł, że nie ma już żadnych podstaw prawnych do poparcia powództwa skarżących. Sąd Apelacyjny zatem uwzględnił apelację, uchylił wyrok wydany przez Sąd Okręgowy i oddalił pierwotne powództwo skarżących. Orzekł następująco: „W swoim pierwotnym powództwie [skarżący] argumentowali po pierwsze, że byli dyskryminowani [w stosunku do] pozostałego personelu sądowego, ponieważ zostali wykluczeni z korzyści płynących z premii lojalnościowej. Powoływali się na przepisy art. 1-6 i 27 § 1 [Ordynacji o przeciwdziałaniu dyskryminacji] oraz art. 5 i 154 § 3 Kodeksu Pracy. Przepisy art. 27 § 1, a także art. 1 i 2 [Ordynacji o przeciwdziałaniu dyskryminacji] zostały uznane za niekonstytucyjne przez Decyzję nr 821 z 3 lipca 2008 r., a także przez Decyzję nr 818/2008 Trybunału Konstytucyjnego. Zgodnie z art. 31 Ustawy nr 47/1992 o organizacji i funkcjonowaniu Trybunału Konstytucyjnego, decyzje wydane w celu weryfikacji konstytucyjności ustawy są wiążące dla wszystkich. Oznacza to, że przepisy art. 27 § 1 [Ordynacji o przeciwdziałaniu dyskryminacji] nie mogą już być stosowane. W tych warunkach decyzja sądu pierwszej instancji o uwzględnieniu [powództwa skarżących] nie może już być uzasadniona na podstawie tych przepisów prawnych, które zostały uznane za niekonstytucyjne. Dlatego ... decyzja nie ma podstawy prawnej. Z tego powodu sąd nie będzie badał pozostałych podstaw bezprawności, ... uwzględni apelację i ... oddali powództwo wniesione przez [skarżących].” Skarżący bezskutecznie wnieśli kilka nadzwyczajnych środków odwoławczych od tej decyzji, z których wszystkie zostały odrzucone ostatecznymi decyzjami Sądu Apelacyjnego (19 stycznia 2010 r., 20 stycznia 2010 r. i 4 lutego 2010 r.). Na przykład 19 stycznia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Târgu Mureş odrzucił argument skarżących, że Ministerstwo Sprawiedliwości wniosło swój nadzwyczajny środek odwoławczy poza terminem określonym w ustawie.


Skarżąca urodziła się w 1977 roku i mieszka w Uxbridge. Skarżąca twierdzi, że wjechała do Zjednoczonego Królestwa nielegalnie 18 listopada 2003 roku. Przyznała się do zarzucanych jej czynów okrucieństwa wobec syna i została skazana na dwanaście miesięcy pozbawienia wolności z zaleceniem jej deportacji. 5 sierpnia 2008 roku Minister Spraw Wewnętrznych doręczył jej zawiadomienie o zamiarze wydania nakazu deportacji. 8 sierpnia 2008 roku zakończył się wyrok karny skarżącej, a następnie była ona zatrzymana na podstawie przepisów imigracyjnych od 8 sierpnia 2008 roku do 6 lipca 2011 roku (2 lata, 10 miesięcy, 27 dni). Niniejszy wniosek jest drugim skierowanym przez skarżącą do tego Trybunału. W pierwszym wniosku skarżąca skarżyła się na swoje zatrzymanie w okresie od 8 sierpnia 2008 roku do 28 kwietnia 2010 roku. Trybunał stwierdził, że w tym okresie ze strony władz brakowało należytej staranności w okresie od 19 czerwca 2009 roku do 14 grudnia 2009 roku (okres pięciu miesięcy i 26 dni). W konsekwencji stwierdził naruszenie art. 5 § 1 w świetle opóźnienia ze strony władz w rozpatrzeniu dalszych przedstawień skarżącej w kontekście jej wniosku o azyl (zob. V.M. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, nr 49734/12, § 99‑100, 1 września 2016 r.). Trybunał nie zbadał okresu zatrzymania po 22 lipca 2010 roku w tym wyroku, zauważając, że był on przedmiotem odrębnych postępowań sądowych (zob. V.M. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, powołane wyżej, § 92). Niniejsza sprawa dotyczy tego późniejszego okresu jej zatrzymania od 22 lipca 2010 roku do 6 lipca 2011 roku (11 miesięcy, 14 dni). Szczegółowe podsumowanie faktów do 25 lipca 2010 roku zawarto w sprawie V.M. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, powołanej wyżej, §§ 16-51. 25 listopada 2010 roku skarżącej doręczono nakaz deportacji. Następnie skarżąca wniosła szereg środków prawnych, argumentując, że nakaz ten powinien zostać uchylony. Ustalono termin wyjazdu na lot odlatujący 7 lutego 2011 roku, ale Wysoki Sąd zakazał Ministrowi Spraw Wewnętrznych dokonywania deportacji 4 lutego 2011 roku. 14 stycznia 2011 roku sędzia imigracyjny odmówił zwolnienia za kaucją po rozprawie ustnej. 10 lutego 2011 roku dr A-D, psycholog kliniczny, sporządziła opinię psychologiczną na polecenie przedstawicieli skarżącej. Wniosła, że skarżąca przedstawiła wiarygodną historię cierpienia na skutek fizycznego i seksualnego znęcania się ze strony jej wujka; że cierpi na szczególnie silny zespół stresu pourazowego; że nie otrzymuje odpowiedniego leczenia swoich problemów ze zdrowiem psychicznym podczas zatrzymania; że zwolnienie przyniosłoby korzyść jej zdrowiu psychicznemu; oraz że jej deportacja prawdopodobnie doprowadzi do dalszych prób samobójczych. 16 lutego 2011 roku przedstawiciele złożyli tę opinię u Ministra Spraw Wewnętrznych. 7 marca 2011 roku i 17 czerwca 2011 roku sędzia trybunału odmówił udzielenia skarżącej zwolnienia za kaucją. 30 czerwca 2011 roku dr A-D dostarczyła opinię uzupełniającą, w której zaleciła natychmiastowe zwolnienie skarżącej. Profesor K, który wcześniej badał skarżącą (zob. V.M. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, powołane wyżej, §§ 20-35), również napisał dalszą opinię, wskazując, że teraz zgadza się z dr A-D. Sędzia trybunału przyznał zwolnienie za kaucją 1 lipca 2011 roku, a skarżąca została zwolniona 6 lipca 2011 roku. Między 4 marca 2011 roku a 4 lipca 2011 roku „pracownik sprawy” skarżącej sporządził sześć przeglądów jej zatrzymania. Wspomniano krótko o opinii dr A-D. W każdym przeglądzie, w części wstępnej opisującej przedłużoną historię imigracyjną skarżącej, wstawiono odniesienie do „jeszcze jednej opinii psychiatrycznej”, która została „ potraktowana jako dalszy wniosek o uchylenie” nakazu deportacji. W przeglądach jako najnowszą diagnozę skarżącej wskazano diagnozę dr R z 15 marca 2010 roku (zob. V.M. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, powołane wyżej, § 33). W każdym przypadku wyżsi oficerowie zatwierdzili wniosek, że ryzyko popełnienia przez skarżącą nowych przestępstw i ucieczki przeważa nad domniemaniem na korzyść zwolnienia. Skarżąca wszczęła postępowanie o kontrolę sądową dotyczące okresu jej zatrzymania od 22 lipca 2010 roku do 6 lipca 2011 roku. Wysoki Sąd odmówił jej zezwolenia na wniesienie postępowania o kontrolę sądową 3 kwietnia 2012 roku. Jednakże Sąd Apelacyjny udzielił zezwolenia na odwołanie się od tej decyzji. W wyroku z 17 lipca 2014 roku Sąd Apelacyjny stwierdził, że w przeglądach zatrzymania skarżącej wystąpiły błędy proceduralne, ale utrzymał w mocy decyzję Wysokiego Sądu, że środek prawny powinien zostać oddalony. Sędzia Lady Justice Arden przedstawiła główną opinię:
„Wniosek 68. W związku z tym oddaliłbym to odwołanie. Nowa diagnoza dr [A-D] proponowała nowe leczenie w celu wyleczenia jej choroby, ale jej stan mógł nadal być zadowalająco kontrolowany podczas zatrzymania. Nadal mogła być przetrzymywana w akceptowalnym, stabilnym stanie psychicznym podczas zatrzymania w ramach obecnego leczenia. W każdym razie istniało ryzyko popełnienia nowych przestępstw i ucieczki. Chociaż te ryzyka zmniejszyłyby się z upływem czasu, nadal potrzebne byłyby zabezpieczenia, jeśliby [skarżąca] została zwolniona do społeczności, a nie zostały one wprowadzone do zadowolenia sądu do 6 lipca 2011 roku, kiedy to faktycznie została zwolniona za kaucją.”
Sąd Apelacyjny odmówił skarżącej zezwolenia na odwołanie się od swojej decyzji, ale zezwolenie zostało następnie udzielone przez Sąd Najwyższy. Sąd Najwyższy w wyroku z 27 kwietnia 2016 roku (R (O) przeciwko Ministrowi Spraw Wewnętrznych [2016] UKSC 19) również doszedł do wniosku, że niektóre z przeglądów zatrzymania skarżącej nie odnosiły się do dostępnych dowodów medycznych tam, gdzie powinny to zrobić. Lord Wilson, wydający główny wyrok w Sądzie Najwyższym, podsumował uchybienia w sześciu przeglądach zatrzymania skarżącej w okresie od 4 marca 2011 roku do 4 lipca 2011 roku:
„25. ... Przeglądy
(a) nie odniosły się do diagnozy dr [A-D], że [skarżąca] cierpi na zespół stresu pourazowego (PTSD):
(b) w rzeczywistości błędnie stwierdziły, że najnowszą diagnozą stanu psychicznego [skarżącej] była diagnoza dr [R];
(c) w związku z tym nie rozważyły, czy [skarżąca] mogła być „zadowalająco zarządzana” w Yarl’s Wood [ośrodku zatrzymania] i, nawet jeśli nie, czy istniały bardzo wyjątkowe okoliczności, które jednak uzasadniały jej dalsze zatrzymanie.
26. W powyższych okolicznościach Sąd Apelacyjny doszedł do wniosku, że Minister Spraw Wewnętrznych bezprawnie nie zastosował polityki określonej w par. 55.10 podręcznika, decydując o kontynuowaniu zatrzymania [skarżącej] między marcem a lipcem 2011 roku. Tego wniosku Minister Spraw Wewnętrznych obecnie akceptuje. Nie sugeruje, że dowody, które mogłaby złożyć w przypadku, gdyby pozwano na kontynuację roszczenia, prawdopodobnie rzuciłyby na to inne światło. Wady w już złożonych przeglądach mówią same za siebie.”
Kontynuował, komentując:
„34... Realistycznie [skarżąca] akceptuje, że właściwe zastosowanie polityki Ministra Spraw Wewnętrznych do jej sprawy w świetle raportu dr [A-D] nie doprowadziłoby do jej natychmiastowego zwolnienia w marcu 2011 roku. Słusznie twierdzi, że raport powinien skłonić Ministra Spraw Wewnętrznych do przeprowadzenia dochodzenia, z czego większość, sądząc po treści przeglądów, wydaje się nigdy nie została przeprowadzona ... Przynajmniej jednak ograniczony okres między marcem a jej zwolnieniem za kaucją 6 lipca 2011 roku sprawia, że jedna rzecz jest jasna: nawet przy wątpliwym założeniu, że właściwe zastosowanie jej polityki w odpowiednim czasie doprowadziłoby do wydania przez Ministra Spraw Wewnętrznych polecenia zwolnienia [skarżącej], nierealne jest rozważanie, że warunki niezbędne do jej zwolnienia zostałyby wprowadzone przed 6 lipca 2011 roku.
35. Z powyższych powodów, w zgodzie z Sądem Apelacyjnym, uważam, że jest już jasne, że chociaż Minister Spraw Wewnętrznych bezprawnie nie zastosował swojej polityki zgodnie z par. 55.10 podręcznika do kontynuowania zatrzymania [skarżącej] między marcem a lipcem 2011 roku, zgodne z prawem zastosowanie jej polityki nie zapewniłoby [skarżącej] zwolnienia z zatrzymania wcześniej niż w dniu jej faktycznego zwolnienia za kaucją.”
Lord Wilson podsumował:
„37.... Ogólna odmowa zwolnienia [skarżącej] ... była wadliwa pod względem proceduralnym. To, co jest jednak jasne, to to, że nawet w braku jakichkolwiek wad, żadna decyzja o zwolnieniu [skarżącej] nie zostałaby w każdym razie podjęta przed 6 lipca 2011 roku.
... 50. ... gdyby [skarżącej] pozwano na kontynuację roszczenia o kontrolę sądową, wynikiem z najwyższym prawdopodobieństwem byłoby stwierdzenie, że jej zatrzymanie od 4 marca 2011 roku do 6 lipca 2011 roku było niezgodne z prawem i przyznanie jej odszkodowania w wysokości 1 funta. Sąd Apelacyjny zdecydował, że skoro taki był – „co najwyżej”, jak dodał – prawdopodobny wynik roszczenia, należało utrzymać w mocy odmowę [Wysokiego Sądu] udzielenia zezwolenia na jego kontynuację. Zgadzam się. W momencie jego wniesienia [skarżąca] została już zwolniona i nie mogło jej przynieść żadnej praktycznej korzyści. W zakresie, w jakim jej twierdzenia w tym postępowaniu zasługiwały na potwierdzenie ich słuszności, zabezpieczyła to potwierdzenie w niniejszym wyroku. Oddaliłbym odwołanie.”
Sąd Najwyższy oddalił odwołanie 27 kwietnia 2016 roku.


Skarżący urodził się w 1964 roku i mieszka w Monachium. On oraz pan W. założyli T.AG, usługę informacji telefonicznej. T.AG otrzymywała za opłatą wymagane informacje o abonentach od DTAG. W 2007 i 2008 roku DTAG zobowiązano do zwrotu T.AG części uiszczonych opłat, ponieważ były one nadmierne. W 2005 roku skarżący wniósł pozew przeciwko DTAG, twierdząc, że w wyniku nadmiernych cen płaconych przez T.AG, on oraz pan W. musieli zmniejszyć swoje udziały w spółce przed jej debiutem giełdowym. Z tego powodu, a także z powodu niższej wyceny spółki w dniu debiutu, poniósł szkodę. 28 maja 2013 roku Sąd Okręgowy oddalił powództwo. Skarżący odwołał się od decyzji Sądu Okręgowego. W uzasadnieniu apelacji odniósł się, między innymi, do prawa unijnego oraz odpowiedniej interpretacji przez TSUE i Federalny Sąd Najwyższy. Nie wnosił o skierowanie konkretnego pytania do TSUE. Podczas rozprawy ustnej przed Sądem Apelacyjnym omówiono kwestię prawa unijnego, a sąd wyjaśnił, że w jego ocenie orzecznictwo TSUE jest jasne i że, wbrew temu, co sugerował skarżący, prawo unijne nie ma zastosowania w niniejszej sprawie. Na tej samej rozprawie skarżący wezwał do zawieszenia postępowania i uzyskania orzeczenia wstępnego od TSUE. W pismach po rozprawie powtórzył swoje żądanie i zaproponował następujące brzmienie ewentualnego pytania wstępnego:
„Czy art. 86 TWE w wersji Traktatu z Maastricht (art. 102 TFUE) stoi na przeszkodzie interpretacji i stosowaniu prawa krajowego uchwalonego przez państwo członkowskie, które kategorycznie wyłącza, z przyczyn prawnych, odpowiedzialność przedsiębiorcy dominującego, który wyrządza szkodę konkurencyjnej spółce akcyjnej poprzez swoje nadużywcze ceny naruszające art. 86 TWE (art. 102 TFUE), narażając ją tym samym na ryzyko bankructwa, również za szkodę poniesioną przez założycieli poszkodowanej spółki akcyjnej wynikającą z faktu, że przyjmują oni nowych akcjonariuszy w celu uniknięcia bankructwa, tym samym zmniejszając własne udziały w spółce?” 2 lipca 2014 roku Sąd Apelacyjny oddalił apelację skarżącego. W uzasadnieniu sąd stwierdził w szczególności, że jego roszczenie nie może opierać się na prawie unijnym, ponieważ skarżący nie jest objęty celem ochronnym żadnego z jego przepisów. W tym zakresie sąd szczegółowo wyjaśnił, dlaczego pogląd prawny skarżącego nie znajduje oparcia w orzecznictwie TSUE, do którego się obszernie odwoływał. Odwołał się również do odpowiedniego orzecznictwa Federalnego Sądu Najwyższego. W odniesieniu do kwestii, czy skarżącemu należy przyznać zezwolenie na odwołanie się w sprawach prawa, Sąd Apelacyjny stwierdził:
„Nie ma podstaw do przyznania zezwolenia na odwołanie się w sprawach prawa na podstawie art. 543 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego (Zivilprozessordnung). Uzasadnienie izby w kwestii prawnej dotyczącej tego, kto jest objęty celem ochronnym art. 86 TWE, art. 82 § 2 WE i art. 102 TFUE i kto w konsekwencji jest uprawniony do odszkodowania w rozumieniu art. 823 § 2 Kodeksu cywilnego (Bürgerliches Gesetzbuch) lub § 33 ust. 1 ustawy o zwalczaniu ograniczeń konkurencji (Gesetz gegen Wettbewerbsbeschränkungen), nie ma znaczenia w sensie zasady prawnej (brakuje znaczenia fundamentalnego). Nie ma potrzeby wyjaśniania podniesionego zagadnienia prawnego, ponieważ nie ma wątpliwości co do zakresu i interpretacji tych przepisów prawnych. Pogląd powoda, że każda osoba ponosząca szkodę z powodu naruszenia prawa konkurencji powinna mieć prawo do odszkodowania, niezależnie od celu ochronnego prawa, nie jest dzielony przez nikogo w piśmiennictwie ani orzecznictwie.” Skarżący wniósł skargę na odmowę przyznania zezwolenia na odwołanie się w sprawach prawa. W swojej skardze powtórzył wniosek o skierowanie sprawy do TSUE i zaproponował brzmienie dwóch pytań, z których jedno było nieco zmodyfikowaną wersją wcześniej sugerowanego pytania:
„Czy art. 86 TWE w wersji Traktatu z Maastricht (art. 102 TFUE) stoi na przeszkodzie interpretacji i stosowaniu prawa krajowego uchwalonego przez państwo członkowskie, które kategorycznie wyłącza, z przyczyn prawnych, odpowiedzialność przedsiębiorcy dominującego, który wyrządza szkodę konkurencyjnej spółce akcyjnej naruszając art. 86 TWE (art. 102 TFUE), narażając ją tym samym na ryzyko bankructwa, również za szkodę poniesioną przez akcjonariuszy konkurencyjnej spółki akcyjnej wynikającą z faktu, że przyjmują oni nowych akcjonariuszy w celu uniknięcia bankructwa, tym samym zmniejszając własny udział w spółce?
...
Czy art. 86 TWE (art. 102 TFUE) stoi na przeszkodzie interpretacji i stosowaniu prawa krajowego uchwalonego przez państwo członkowskie, jak to przedstawiono w pierwszym pytaniu skierowanym do rozstrzygnięcia, jeśli poszkodowanymi akcjonariuszami są założyciele (inwestorzy), którzy w momencie zdarzenia wyrządzającego szkodę posiadają znaczący pakiet akcji i jako członkowie zarządu spółki decydująco kształtują zachowanie konkurencyjne spółki?” 14 kwietnia 2015 roku Federalny Sąd Najwyższy oddalił skargę skarżącego:
„... ponieważ sprawa prawna nie miała znaczenia fundamentalnego, ponieważ skargi oparte na naruszeniu praw procesowych nie były przekonujące oraz ponieważ ani dalszy rozwój prawa, ani interesy w zapewnieniu jednolitego orzekania nie wymagały wydania decyzji przez sąd rozpatrujący odwołanie w sprawach prawa (art. 543 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Szczegółowszego uzasadnienia można zaniechać na mocy drugiej klauzuli drugiego zdania art. 544 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego.” Skarżący wniósł skargę dotyczącą naruszenia prawa do bycia wysłuchanym (Anhörungsrüge) i argumentował, że Federalny Sąd Najwyższy nie dostarczył wystarczającego uzasadnienia odmowy skierowania sprawy do TSUE. 18 maja 2015 roku Federalny Sąd Najwyższy oddalił skargę skarżącego, stwierdzając, że przeanalizował jego wnioski, ale nie uznał ich za wystarczająco przekonujące i że decyzja sądu ostatniej instancji nie wymagała bardziej szczegółowego uzasadnienia. 25 lutego 2016 roku Federalny Trybunał Konstytucyjny odmówił rozpatrzenia skargi konstytucyjnej (1 BvR 1410/16) wniesionej przez skarżącego, nie podając przyczyn. Artykuł 543 Kodeksu postępowania cywilnego brzmi:
„(1) Odwołanie w sprawach prawa może zostać wniesione tylko wtedy, gdy: 2. Sąd rozpatrujący odwołanie w sprawach prawa wyraził zgodę na skargę przeciwko odmowie przyznania zezwolenia na odwołanie w sprawach prawa.
(2) Odwołanie w sprawach prawa zostanie dopuszczone, jeśli: 2. Dalszy rozwój prawa lub interesy w zapewnieniu jednolitego orzekania wymagają wydania decyzji przez sąd rozpatrujący odwołanie w sprawach prawa.
Sąd rozpatrujący odwołanie w sprawach prawa jest związany dopuszczeniem odwołania przez sąd apelacyjny.” Istotne części artykułu 544 Kodeksu postępowania cywilnego brzmią następująco:
„(1) Każda odmowa sądu apelacyjnego przyznania zezwolenia na odwołanie w sprawach prawa może być przedmiotem skargi (skarga na odmowę przyznania zezwolenia na odwołanie). ...
(4) Sąd rozpatrujący odwołanie w sprawach prawa orzeka o skardze w odpowiednim postanowieniu sądowym. Uzasadnienie postanowienia zostanie podsumowane krótko; od tego uzasadnienia można zrezygnować, jeśli nie przyczyniłoby się do wyjaśnienia wymogów przyznania zezwolenia na odwołanie lub gdy sąd uwzględnia skargę strony wnoszącej. Decyzja dotycząca skargi ma zostać doręczona stronom.
...” Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Federalnego Sądu Najwyższego i Federalnego Trybunału Konstytucyjnego sprawa prawna ma, między innymi, zawsze „znaczenie fundamentalne”, jeśli rodzi pytanie wymagające jednolitej interpretacji prawa unijnego, które jest istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, i czyni bardzo prawdopodobnym skierowanie pytania wstępnego w toku postępowania apelacyjnego. W związku z tym odmowa przyznania zezwolenia na odwołanie (w sprawach prawa) obejmuje rozważanie, że skierowanie sprawy do TSUE nie jest wymagane w tej sprawie (zobacz na przykład Federalny Sąd Najwyższy, I ZR 130/02, 16 stycznia 2003; Federalny Trybunał Konstytucyjny, 2 BvR 557/88, 22 grudnia 1992; 1 BvR 2534/10, 3 marca 2014; 1 BvR 1320/14, 8 października 2015). Aby dać Federalnemu Trybunałowi Konstytucyjnemu możliwość kontroli takich decyzji pod kątem arbitralności, konieczne jest, aby sąd ustalił przyczyny decyzji na podstawie uzasadnienia sądu ostatniej instancji lub w inny sposób (zobacz Federalny Trybunał Konstytucyjny, 2 BvR 557/88, 22 grudnia 1992; 1 BvR 2534/10, 3 marca 2014; 1 BvR 1320/14, 8 października 2015). W sprawie 2 BvR 557/88 sąd pierwszej instancji dostarczył szczegółowego uzasadnienia dotyczącego odpowiedniego prawa unijnego i dlaczego nie było wątpliwości co do prawidłowej interpretacji tych przepisów. Opierał się on na utrwalonym orzecznictwie Federalnego Sądu Finansowego. W tych okolicznościach Trybunał Konstytucyjny uznał za dopuszczalne, że Federalny Sąd Finansowy oddalił późniejszą skargę na odmowę przyznania zezwolenia na odwołanie bez podania przyczyn. W sprawie 1 BvR 1320/14 Trybunał Konstytucyjny uznał jednak za naruszenie prawa do rozpoznania sprawy przez prawnie właściwy sąd (Recht auf den gesetzlichen Richter), ponieważ Federalny Sąd Najwyższy oddalił skargę na odmowę przyznania zezwolenia na odwołanie w sprawach prawa i nie dostarczył żadnego uzasadnienia. W tej sprawie sąd uznał, że obowiązek skierowania sprawy do TSUE w toku postępowania o odwołanie w sprawach prawa był bardzo prawdopodobny i że Federalny Sąd Najwyższy nie wyjaśnił, dlaczego mimo to odmówił przyznania zezwolenia na odwołanie w sprawach prawa. Mimo że sąd niższej instancji dostarczył krótkiego uzasadnienia, nie było żadnych oznak, że Federalny Sąd Najwyższy się z nim zgodził, szczególnie biorąc pod uwagę, że skarżący w postępowaniu złożył obszerne wnioski w swojej skardze na odmowę przyznania zezwolenia na odwołanie w sprawach prawa, kwestionując uzasadnienie sądu niższej instancji. Artykuł 267 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej („TFUE”) stanowi:
„Trybunał Sprawiedliwości jest właściwy do wydawania orzeczeń wstępnych dotyczących:
(a) wykładni Traktatów;
(b) ważności i wykładni aktów instytucji, organów, jednostek organizacyjnych lub agencji Unii ...;
Jeżeli takie pytanie zostanie postawione przed jakimkolwiek sądem lub trybunałem państwa członkowskiego, ten sąd lub trybunał może, jeśli uzna to za niezbędne do wydania wyroku, zwrócić się do Trybunału o rozstrzygnięcie tej kwestii.
Jeżeli takie pytanie zostanie postawione w sprawie w toku przed sądem lub trybunałem państwa członkowskiego, którego decyzjom nie przysługuje środek odwoławczy zgodnie z prawem krajowym, ten sąd lub trybunał jest obowiązany przedłożyć sprawę Trybunałowi.” Wykładając ten przepis, TSUE orzekł w sprawie S.r.l. CILFIT i Lanificio di Gavardo S.p.a. przeciwko Ministerstwu Zdrowia (C‑283/81, wyrok z 6 października 1982 r., ECLI:EU:C:1982:335, § 21), że:
„... sąd lub trybunał, którego decyzjom nie przysługuje środek odwoławczy w prawie krajowym, jest zobowiązany, gdy przed nim zostanie postawione pytanie z zakresu prawa wspólnotowego, do wypełnienia obowiązku przedłożenia sprawy Trybunałowi [Sprawiedliwości], chyba że stwierdzi, że postawione pytanie jest bezprzedmiotowe lub że przepis wspólnotowy w pytaniu został już wyinterpretowany przez Trybunał lub że prawidłowe stosowanie prawa wspólnotowego jest tak oczywiste, że nie pozostawia miejsca na jakąkolwiek wątpliwość. Istnienie takiej możliwości musi być ocenione w świetle szczególnych cech prawa wspólnotowego, szczególnych trudności, jakie rodzi jego wykładnia, oraz ryzyka rozbieżności w orzecznictwie sądowym we Wspólnocie.” W sprawie Kenny Roland Lyckeskog (C-99/00, 4 czerwca 2002 r., ECLI:EU:C:2002:329) TSUE rozstrzygnął, między innymi, kwestię tego, czy sąd krajowy, który w praktyce był sądem ostatniej instancji w sprawie, ponieważ wymagane było oświadczenie o dopuszczalności, aby sprawa mogła zostać zbadana przez najwyższy sąd kraju, był sądem w rozumieniu trzeciego akapitu art. 234 WE (obecnego art. 267 TFUE). Trybunał orzekł:
„16. Decyzje krajowego sądu apelacyjnego, które mogą być zaskarżone przez strony przed najwyższym sądem, nie są decyzjami ‘sądu lub trybunału państwa członkowskiego, przeciwko decyzjom którego nie przysługuje środek odwoławczy zgodnie z prawem krajowym’ w rozumieniu art. [267]. Okoliczność, że zbadanie meritum takich odwołań jest uzależnione od wcześniejszego oświadczenia o dopuszczalności przez najwyższy sąd, nie pozbawia stron środka odwoławczego. 17. Tak jest w systemie szwedzkim. Strony zawsze mają prawo odwołać się do Högsta domstol od wyroku hovrätt, który zatem nie może być zaklasyfikowany jako sąd wydający decyzję, przeciwko której nie przysługuje środek odwoławczy. Zgodnie z paragrafem 10 rozdziału 54 Rättegångsbalk, Högsta domstol może wydać oświadczenie o dopuszczalności, jeśli ważne dla wskazówek co do stosowania prawa jest, aby odwołanie zostało zbadane przez ten sąd. W ten sposób niepewność co do wykładni obowiązującego prawa, w tym prawa wspólnotowego, może doprowadzić do zbadania sprawy w ostatniej instancji przez najwyższy sąd. 18. Jeśli pojawi się pytanie dotyczące wykładni lub ważności przepisu prawa wspólnotowego, najwyższy sąd będzie zobowiązany, na mocy trzeciego akapitu art. [267], do skierowania pytania do Trybunału Sprawiedliwości w celu wydania orzeczenia wstępnego, zarówno na etapie badania dopuszczalności, jak i na późniejszym etapie.” Ten wyrok został przywołany w późniejszym wyroku TSUE (Cartesio Oktató és Szolgáltató bt, C-210/06, 16 grudnia 2008 r., ECLI:EU:C:2008:723), w którym Trybunał stwierdził:
„76. Trybunał już orzekł, że decyzje krajowego sądu apelacyjnego, które mogą być zaskarżone przez strony przed najwyższym sądem, nie są decyzjami ‘sądu lub trybunału państwa członkowskiego, przeciwko decyzjom którego nie przysługuje środek odwoławczy zgodnie z prawem krajowym’ w rozumieniu trzeciego akapitu art. 267. Okoliczność, że zbadanie meritum takich skarg jest uzależnione od wstępnego oświadczenia o dopuszczalności przez najwyższy sąd, nie pozbawia stron środka odwoławczego (Lyckeskog, punkt 16). 77. Jest to tym bardziej prawdziwe w przypadku systemu proceduralnego takiego jak ten, w którym musi zostać rozstrzygnięta sprawa przed sądem odsyłającym, ponieważ system ten nie przewiduje wstępnego oświadczenia przez najwyższy sąd, że odwołanie jest dopuszczalne, a jedynie nakłada ograniczenia dotyczące w szczególności natury zarzutów, które mogą być podniesione przed takim sądem, które muszą dotyczyć naruszenia prawa.” W odniesieniu do wszczęcia postępowania w sprawie orzeczenia wstępnego, TSUE stwierdził w sprawie György Katz przeciwko István Roland Sós (C-404/07, 9 października 2008 r., ECLI:EU:C:2008:553):
„37. ... To do sądu krajowego, a nie do stron postępowania głównego, należy przedłożenie sprawy Trybunałowi Sprawiedliwości. Prawo do określenia pytań, które mają zostać postawione Trybunałowi, przysługuje zatem wyłącznie sądowi krajowemu, a strony nie mogą zmieniać ich treści ...” W wyroku z 9 listopada 2010 r. w sprawie VB Pénzügyi Lízing Zrt. przeciwko Ference Schneider (C-137/08, ECLI:EU:C:2010:659), TSUE stwierdził:
„28. ... system ustanowiony przez art. 267 TFUE w celu zapewnienia jednolitej wykładni prawa Unii Europejskiej we wszystkich państwach członkowskich ustanowił bezpośrednią współpracę między Trybunałem Sprawiedliwości a sądami krajowymi za pośrednictwem procedury, która jest całkowicie niezależna od jakiejkolwiek inicjatywy stron ...” 25 listopada 2016 r. TSUE opublikował swoje (zaktualizowane) Zalecenia dla sądów i trybunałów krajowych w odniesieniu do wszczęcia postępowania w sprawie orzeczenia wstępnego (2016/C 439/01). Istotna część brzmi następująco:
„3. Jurysdykcja Trybunału do wydawania orzeczeń wstępnych w sprawie wykładni lub ważności prawa UE jest wykonywana wyłącznie z inicjatywy sądów i trybunałów krajowych, niezależnie od tego, czy strony postępowania głównego wyraziły życzenie, aby pytanie zostało skierowane do Trybunału. W zakresie, w jakim sąd ten jest wezwany do przejęcia odpowiedzialności za późniejszą decyzję sądową, to do sądu lub trybunału krajowego, przed którym toczy się spór – i tylko do tego sądu lub trybunału – należy określenie, w świetle szczególnych okoliczności każdej sprawy, zarówno potrzeby wniosku o orzeczenie wstępne w celu umożliwienia wydania wyroku, jak i istotności pytań, które przedkłada Trybunałowi.”


Okoliczności sprawy, przedstawione przez strony i wynikające z dokumentów przez nich złożonych, można podsumować w następujący sposób. Skarżący i/lub ich krewni byli właścicielami mieszkań w Yalovie. Pozwolenia na budowę tych mieszkań zostały wydane 23 marca 1987 r. 17 sierpnia 1999 r. trzęsienie ziemi o magnitudzie 7,4 w skali Richtera nawiedziło miasto Yalova, powodując zawalenie się mieszkań skarżących (zob. M. Özel i inni przeciwko Turcji, nr 14350/05 i 2 inne, 17 listopada 2015 r., oraz Hayati Çelebi i inni przeciwko Turcji, nr 582/05, 9 lutego 2016 r., w celu uzyskania dalszych informacji na temat trzęsienia ziemi). W różnych datach w 1999 i 2000 r. skarżący wnieśli powództwa o odszkodowanie przeciwko wykonawcom odpowiedzialnym za ich mieszkania oraz ich wspólnikom przed Sądem Cywilnym w Yalovie (zob. załączoną tabelę w celu uzyskania niektórych szczegółów postępowania). Skarżący twierdzili w swoim piśmie do sądu, że pozwani nie zbudowali ich mieszkań zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa i regulacjami, a zatem muszą ponosić odpowiedzialność za wyrządzone straty zgodnie z art. 41 Kodeksu Zobowiązań (ustawa nr 818) obowiązującym w danym czasie („dawny Kodeks Zobowiązań”) (zob. poniższy paragraf 21). Skarżący domagali się odszkodowania pieniężnego z odsetkami liczonymi od daty trzęsienia ziemi i zastrzegli prawo do dalszego odszkodowania. Decyzjami z dnia 19 lipca 2001 r. Sąd Cywilny w Yalovie oddalił roszczenia bez zbadania ich co do meritum i uznał, że zostały wniesione po terminie. Uznał, że dziesięcioletni termin przedawnienia dla wniesienia powództwa o odszkodowanie, przewidziany w art. 125 i 126 § 4 dawnego Kodeksu Zobowiązań, zaczął biec od daty wydania pozwolenia na użytkowanie budynku, czyli 23 marca 1987 r., a pozew został złożony po upływie terminu przedawnienia. Istotne części decyzji sądu brzmią następująco:
„(...) W wyniku trzęsienia ziemi z 17 sierpnia 1999 r. mieszkanie, które powód kupił od pozwanych, zostało uszkodzone i zawaliło się. Przedstawiciele powoda wnieśli obecny pozew o dochodzenie wartości uszkodzonego mieszkania. Jest znanym zjawiskiem, że Turcja znajduje się w strefie trzęsień ziemi. Dlatego też muszą być budowane budynki odporne na trzęsienia ziemi. Sumienie publiczne zostało zranione z powodu trzęsienia ziemi. Z powodu bólu, cierpienia i strat spowodowanych takim incydentem oczekuje się, że zostanie wymierzona sprawiedliwość. A sędzia musi być świadomy swojej odpowiedzialności wobec społeczeństwa w swoich działaniach. Jednakże, gdy wymierzana jest sprawiedliwość, brane są pod uwagę elementy obiektywne i subiektywne w prawie. Sędzia jest związany regułami prawnymi. Robienie czegoś przeciwnego byłoby sprzeczne z prawem.
Tym samym, wyrok 2. Izby Karnej Sądu Najwyższego nr E (2001/7015) i 2001/4778 z dnia 21 marca 2001 r. wskazuje najbardziej poprawną i jasną drogę, stwierdzając: „(...) podczas gdy w przypadku budynku konieczne jest przygotowanie planu i projektu, w szczególności wykonanie prawidłowych obliczeń statycznych, wybudowanie budynku zgodnie z takim planem i projektem, używając odpowiedniego materiału pod względem jakości i ilości, oraz sprawdzenie zgodności wszystkich tych cech z obowiązującymi przepisami; (...) że na przykład w budynku uważanym za posiadającego ukrytą wadę, art. 125 Kodeksu Zobowiązań, poprzez odesłanie do czwartego paragrafu art. 126 tej samej ustawy, przewiduje dziesięcioletni termin przedawnienia, który biegnie od daty zakończenia robót budowlanych, czyli daty uzyskania pozwolenia na użytkowanie budynku lub daty, kiedy miało zostać uzyskane; i że jeśli budynek zawali się w tym okresie, można powołać się na odpowiedzialność karną; ale jeśli budynek zawali się po upływie tego okresu z powodu wady, ponieważ odpowiedzialność karna (autorów) nie może już być powołana, o ile prawnie nie mają już zdolności do rozwiązania problemu, uważa się, że nie ma już związku przyczynowego; że te rozważania są również ważne w przypadku ciężkiej winy (...)”. Nasz sąd również popiera to podejście.
Stwierdza się, że pozwolenie na użytkowanie budynku mieszkania powoda zostało uzyskane 23 marca 1987 r. Dziesięcioletni termin przedawnienia dla wniesienia pozwu minął dawno temu. W celu oszczędności postępowania i w zakresie, w jakim nie miałoby to wpływu na wynik, nie zarządzono oględzin w miejscu. Bezzasadne zastrzeżenia przedstawicieli powoda [przeciwko tej decyzji] były [tym samym] niedopuszczalne.
W konsekwencji, podczas gdy przedstawiciele powoda domagali się odszkodowania za uszkodzone mieszkanie, ich roszczenie musi zostać oddalone z powodu upływu dziesięcioletniego terminu przedawnienia (...).” 9 grudnia 2003 r. skarżący wniesili apelację od decyzji Sądu Cywilnego w Yalovie do Sądu Najwyższego. W swoim piśmie apelacyjnym argumentowali przede wszystkim, że nawet jeśli daty pozwolenia na użytkowanie budynku miałyby być uznane za początek dziesięcioletniego terminu przedawnienia, ponieważ pozwolenie wydane dla ich mieszkań zostało odnowione w latach 90., wniesili swoje powództwa w terminie. Ponadto twierdzili, że w każdym razie datą trzęsienia ziemi powinien być punkt początkowy terminu przedawnienia, ponieważ szkody spowodowane ukrytymi wadami w ich budynkach stały się im znane w momencie wystąpienia trzęsienia ziemi. W różnych datach w 2004 i 2005 r. (zob. załączoną tabelę) 13. Izba Cywilna Sądu Najwyższego utrzymała w mocy decyzje Sądu Cywilnego w Yalovie z 19 lipca 2001 r. 13. Izba Cywilna orzekła, że biorąc pod uwagę dokumenty i dowody w aktach sprawy, na których powołał się sąd pierwszej instancji, a w szczególności upływ terminu przedawnienia przewidzianego w art. 125 dawnego Kodeksu Zobowiązań, który zaczął biec od daty przeniesienia własności nieruchomości w sprawie, podstawy apelacji skarżących były bezzasadne. Tymczasem, 1 lipca 2004 r., 4. Izba Cywilna Sądu Najwyższego, w podobnej sprawie wniesionej przez przedstawiciela skarżących w imieniu innych powodów, orzekła, że terminy przedawnienia dochodzenia odszkodowania zaczęły biec od daty trzęsienia ziemi, ponieważ w momencie popełnienia czynu niedozwolonego przez pozwanych, to jest gdy zakończono budowę wadliwych budynków, powodowie nie ponieśli żadnej rzeczywistej straty. 4. Izba Cywilna, stosując art. 60 dawnego Kodeksu Zobowiązań, orzekła, że powództwo powodów zostało wniesione w ciągu roku po wystąpieniu trzęsienia ziemi i dlatego zostało wniesione w rocznym terminie przedawnienia. Na tej podstawie uchyliła wyrok sądu pierwszej instancji, który uznał, stosując art. 125 dawnego Kodeksu Zobowiązań, że pozew został wniesiony po upływie okresu dziesięciu lat od wydania pozwolenia na użytkowanie budynku (zob. Hayati Çelebi i inni, cyt. wyżej, § 37, w celu uzyskania istotnych części podobnej decyzji 4. Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2001 r.). 5 września 2004 r. skarżący, z wyjątkiem pana Süleymana Öner Erdoğana, pana Cana Erdoğana i pani Nevzer Zorlu, powołując się między innymi na decyzję 4. Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 1 lipca 2004 r. (zob. powyższy paragraf 16), złożyli wniosek do Pierwszego Prezydium Sądu Najwyższego o ujednolicenie orzecznictwa 4. i 13. Izby Cywilnej Sądu Najwyższego w zakresie stosowania terminu przedawnienia do roszczeń odszkodowawczych wynikających z trzęsienia ziemi z 17 sierpnia 1999 r. W tej samej dacie wszyscy skarżący, z wyjątkiem pani Nevzer Zorlu, zwrócili się o sprostowanie decyzji 13. Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, zwracając uwagę na rozbieżność między jej podejściem a podejściem 4. Izby Cywilnej w zakresie daty początkowej terminów przedawnienia. Poprosili również 13. Izbę Cywilną o oczekiwanie na wynik ich wniosku do Pierwszego Prezydium Sądu Najwyższego o ujednolicenie orzecznictwa. 23 czerwca 2005 r. Pierwsze Prezydium Sądu Najwyższego oddaliło wniosek skarżących, uznając, że nie ma potrzeby ujednolicania orzecznictwa ze względu na treść i naturę orzeczeń w sprawie. W nieokreślonych datach w 2005 r. 13. Izba Cywilna oddaliła wniosek skarżących o sprostowanie.


Skarżąca urodziła się w 1961 roku i mieszka w Nowym Engenoy. 1 kwietnia 2006 r. mąż skarżącej, pan Wachid Magamedow (w złożonych dokumentach zapisywany również jako Magomadow), pojechał na ryby ze swoimi współmieszkańcami, panem Z., panem D. i panem Yu., niedaleko wioski Sary-Su w rejonie szelkowskim w Czeczenii. Czterech mężczyzn przyjechało na miejsce połowu samochodem marki VAZ-2107 należącym do pana Z. Trzech z nich随后 poszło na drugą stronę stawu (w złożonych dokumentach określanego również jako „jezioro”), podczas gdy mąż skarżącej łowił ryby w pobliżu samochodu. Pan Z., pan D. i pan Yu. łowili ryby w odległości około 40 do 60 metrów od siebie i około dwustu metrów od pana Magamedowa. Około godziny 21:00 pan Z., pan D. i pan Yu. usłyszeli strzały padające z kierunku samochodu. Udali się w tamtą stronę i zobaczyli sześciu lub siedmiu mężczyzn w wojskowych mundurach kamuflażowych obok ich samochodu oraz słyszeli, jak mówią po rosyjsku. Ci mężczyźni przybyli transporterami opancerzonymi („transporterami opancerzonymi”) i używali latarek. Pan Z., pan D. i pan Yu. ukryli się w trzcinach. Następnie widzieli, jak żołnierze próbują wepchnąć samochód do stawu i, gdy ich próba się nie powiodła, podpalili go. Wtedy sprawcy zauważyli trzech mężczyzn ukrywających się w trzcinach i otworzyli ogień w ich kierunku. Pan Z., pan D. i pan Yu. pobiegli do wioski Sary-Su, aby ostrzec policję. W drodze zgubili się w ciemnościach i dotarli do wioski dopiero około godziny 4:00 nad ranem 2 kwietnia 2006 r. Zapukali do drzwi domu miejscowego mieszkańca, pana Ch.W., i opowiedzieli mu o incydencie. Pan Ch.W. zabrał ich samochodem na lokalny komisariat policji. Następnie pan Z., pan D. i pan Yu. powrócili na staw w towarzystwie policji. Znaleźli spalone ciało Wachida Magamedowa w samochodzie. W mniej więcej tym samym czasie na miejsce przybyły trzy samochody i dwa transportery opancerzone należące do federalnych sił zbrojnych. Żołnierze powiedzieli policji, że przeprowadzają w tym rejonie operację specjalną. Pan Yu. powiedział policjantom, że będzie w stanie zidentyfikować żołnierzy, którzy zabili Wachida Magamedowa. W odpowiedzi na wniosek Trybunału o kopię całej zawartości akt postępowania karnego w sprawie zabójstwa pana Wachida Magamedowa, Rząd dostarczył kopię ich zawartości, liczącą 378 stron, którą można podsumować w następujący sposób. 2 kwietnia 2006 r. pan Z., pan D. i pan Yu. zostali zabrani przez policję do prokuratury i przesłuchani w sprawie incydentu. Każdy z nich złożył oświadczenie podobne do zeznań skarżącej przed Trybunałem i podkreślił, że sprawcy byli ubrani w wojskowe mundury kamuflażowe i otworzyli ogień do nich bez żadnego ostrzeżenia. 2 kwietnia 2006 r. prokuratura rejonu szelkowskiego („śledczy”) wszczęła śledztwo karne nr 61010 w sprawie zabójstwa pana Wachida Magamedowa. Pan D., pan Yu i pan Z. otrzymali status pokrzywdzonego w postępowaniu i zostali przesłuchani. Powtórzyli zeznania, których wcześniej udzielili. 2 kwietnia 2006 r. śledczy nadali również panowi Ch.M., bratu Wachida Magamedowa, status pokrzywdzonego w sprawie karnej. W tym samym dniu, 2 kwietnia 2006 r., przesłuchano dwóch innych mieszkańców, pana A.A. i pana S.A. Ich zeznania były podobne: oboje stwierdzili, że rano 1 kwietnia 2006 r. pojechali nad jezioro na ryby. W drodze zatrzymali się, aby zmienić przebitą oponę, gdy zatrzymały się dwa transportery opancerzone z rosyjskojęzycznymi żołnierzami. Żołnierze sprawdzili ich dokumenty tożsamości. Około pięć minut później zatrzymał się również inny pojazd wojskowy, samochód marki UAZ w jasnym kolorze. Żołnierze, którzy przybyli nim, zażądali dokumentów tożsamości, a następnie kazali panu A.A. i panowi S.A. jechać z nimi do Sury-Su w celu dalszej weryfikacji tożsamości. 2 kwietnia 2006 r. śledczy przesłuchali również miejscowego mieszkańca, pana Z.Ch., który zeznał, że około godziny 20:00 1 kwietnia 2006 r. jechał nad staw na ryby, gdy zobaczył trzy transportery opancerzone jadące w tym samym kierunku i że około dwie godziny później widział, jak te transportery wracają. 2 kwietnia 2006 r. śledczy przesłuchali również mieszkańca Sary-Su, pana Ch.W., i jego sąsiada, pana Sz.K., których zeznania były podobne do zeznań skarżącej przed Trybunałem. Obaj świadkowie potwierdzili również, że noc wcześniej zawieźli trzech mężczyzn, którzy przybyli do ich wsi w stanie wstrząsu, na lokalny komisariat policji. Pojechali również z trzema mężczyznami i policjantami na staw, gdzie widzieli spalony samochód z ludzkim ciałem w środku. 2 kwietnia 2006 r. śledczy zbadali miejsce przestępstwa nad jeziorem. Znaleźli samochód, który był całkowicie spalony, ze śladami postrzałów w bagażniku i spalonym zwłokami na przednim siedzeniu. W rezultacie, jako dowody, zebrano między innymi kilka łusek nabojów i jedną kulę. 2 kwietnia 2006 r. (w złożonych dokumentach data ta była również podawana jako 12 kwietnia 2006 r.) śledczy zlecili sądowo-lekarską ekspertyzę ciała Wachida Magamedowa (do przeprowadzenia w ramach protokołu oględzin miejsca przestępstwa). 25 maja 2006 r. eksperci stwierdzili, że niemożliwe jest ustalenie dokładnej przyczyny śmierci z powodu niedociągnięć w ekspertyzie sądowo-lekarskiej dotyczącej opisu stanu zwłok. 12 kwietnia 2006 r. śledczy zlecili ekspertyzę balistyczną dowodów zebranych na miejscu przestępstwa. 28 kwietnia 2006 r. eksperci stwierdzili, że kule i łuski najprawdopodobniej zostały wystrzelone z karabinów maszynowych Kałasznikowa i że te broń – gdyby została kiedykolwiek znaleziona – można by zidentyfikować jako tę, z której wystrzelono odpowiednio te kule i łuski. 2 czerwca 2006 r. śledczy zawiesili śledztwo z powodu nieustalenia sprawców. Osoby, którym nadano status pokrzywdzonego w sprawie karnej, zostały o tym poinformowane. Z złożonych dokumentów wynika, że na skutek skargi skarżącej, 22 stycznia 2007 r. prokurator z prokuratury Czeczenii zwrócił się do śledczych z prośbą o poinformowanie go o przyczynach zawieszenia postępowania karnego i o wersjach, które zbadali w celu zidentyfikowania sprawców; zażądał również całej zawartości odpowiednich akt sprawy karnej. 20 lutego 2007 r. śledczy przesłali akta sprawy dotyczącej śledztwa karnego nr 61010 do prokuratury Czeczenii. Ani skarżąca, ani jej krewni nie zostali o tym poinformowani. Między lutym 2007 r. a wrześniem 2009 r. akta sprawy karnej pozostawały w prokuraturze Czeczenii w celu sprawdzenia przez przełożonych prokuratora. 3 lipca 2009 r. skarżąca napisała do śledczych, prosząc o informacje o postępach w postępowaniu karnym. Skarżyła się, że ani ona, ani jej krewni nie byli informowani o postępach w śledztwie oraz że nie nadano jej statusu pokrzywdzonego ani jej nie przesłuchano. 9 lipca 2009 r. wysłała podobny list do prokuratury Czeczenii. 25 września 2009 r., na skutek wniosku skarżącej z 9 lipca 2009 r. do prokuratury Czeczenii, ta ostatnia zwróciła akta dotyczące śledztwa karnego nr 61010 śledczym, wraz z listą kroków do podjęcia w sprawie karnej. Między innymi lista przewidywała, że: między innymi, w odniesieniu do następujących kroków: „... konieczne jest: 7. Wysłanie wniosków do organów ścigania z prośbą o pomoc w zidentyfikowaniu sprawców lub świadków przestępstwa; 5 października 2009 r. śledczy poinformowali skarżącą, że śledztwo w sprawie karnej zostało zawieszone 2 czerwca 2006 r. z powodu nieustalenia sprawców. 7 października 2009 r. przełożony śledczych uwzględnił skargę skarżącej z 3 lipca 2009 r., stwierdzając, że śledztwo było nieskuteczne i nakazując jego wznowienie. Skarga skarżącej do śledczych z 3 lipca 2009 r. dotycząca jej statusu pokrzywdzonego pozostała bez odpowiedzi do 2015 r. (patrz poniższy paragraf 54). 8 i 9 października 2009 r. śledczy przesłuchali pana Sz.K. i pana Ch.W., którzy powtórzyli swoje poprzednie zeznania (patrz powyższy paragraf 15). 2 listopada 2009 r. śledczy przesłuchali pana Z., który powtórzył swoje poprzednie zeznanie (patrz powyższy paragraf 10) i dodał, że sprawcy całkowicie spalili jego samochód. 3 listopada 2009 r. śledczy przesłuchali pana Ch.M., brata Wachida Magamedowa, który zeznał, że nie był świadkiem incydentu i dowiedział się o zabójstwie brata dopiero 2 kwietnia 2006 r. 7 listopada 2009 r. śledczy zawiesili śledztwo z powodu nieustalenia sprawców (patrz poniższy paragraf 32). 10 i 13 grudnia 2009 r. skarżąca ponownie napisała do śledczych i prokuratury Czeczenii, prosząc o informacje o postępach w śledztwie i wyniku rozpatrzenia jej poprzedniego wniosku oraz skarżąc się, że nie jest informowana o postępach w postępowaniu. 21 grudnia 2009 r. śledczy poinformowali skarżącą, że śledztwo zostało wznowione 2 października 2009 r. 15 stycznia 2010 r., w odpowiedzi na wniosek skarżącej o informacje, śledczy poinformowali ją, że zawiesili postępowanie 7 listopada 2009 r. 1 i 6 marca 2010 r. skarżąca skarżyła się śledczym i Prokuratorowi Generalnemu Rosji na nieskuteczność śledztwa i fakt, że nie jest informowana o postępach w postępowaniu. 26 marca 2010 r. śledczy poinformowali skarżącą, że jej skarga została odrzucona, ponieważ akta sprawy karnej zostały przekazane do Śledczego Komitetu Okręgu Federalnego Południowego. 7 czerwca 2010 r. skarżąca ponownie skarżyła się śledczym na brak informacji dotyczących postępowania. 30 czerwca 2010 r. odpisali, że zawieszenie śledztwa z 7 listopada 2009 r. zostało uznane za niezgodne z prawem i że zostanie poinformowana o każdej podjętej dalszej decyzji. 30 czerwca 2010 r., na skutek powyższej skargi skarżącej, przełożony śledczych (zastępca prokuratora rejonu szelkowskiego) skrytykował śledczych i nakazał usunięcie szeregu nieprawidłowości w postępowaniu karnym. W szczególności zażądał wykonania wcześniej wydanych poleceń (patrz powyższy paragraf 23). 5 lipca 2010 r., na skutek powyższych instrukcji, śledczy wznowili śledztwo. Między 13 a 26 lipca 2010 r. policja przesłuchała kilku sąsiadów Wachida Magamedowa, z których wszyscy stwierdzili, że nie mają żadnych informacji o incydencie lub słyszeli o nim od innych. 16 lipca 2010 r. śledczy przesłuchali dwóch policjantów, G. i T., którzy zeznali, że pełnili służbę na komisariacie, gdy zostali poinformowani o incydencie nad stawem. Nie udali się na miejsce przestępstwa i dlatego nie mieli informacji dotyczących „ani łusek nabojów znalezionych na miejscu, ani trzech transporterów opancerzonych tam”. 7 lipca 2010 r. pan Z. i pan Yu. przesłali śledczym pisemne oświadczenia opisujące wydarzenia z 1 kwietnia 2006 r. Kopie tych dokumentów nie zostały dostarczone Trybunałowi wraz z kopią akt sprawy karnej. 5 sierpnia 2010 r. śledczy ponownie przesłuchali pana Ch.M., brata Wachida Magamedowa, który potwierdził swoje poprzednie zeznanie. 7 sierpnia 2010 r. (w złożonych dokumentach data ta była również podawana jako 7 sierpnia 2013 r.) śledczy ponownie zawiesili śledztwo z powodu nieustalenia sprawców. 3 lipca 2013 r. skarżąca zwróciła się o informacje o postępach w śledztwie w sprawie nr 61010. Odpowiedzi nie otrzymano. 27 listopada 2013 r., na skutek skargi złożonej przez skarżącą, zastępca prokuratora rejonu szelkowskiego ponownie skrytykował śledczych i nakazał usunięcie szeregu nieprawidłowości w postępowaniu. W szczególności polecił wykonanie wcześniej wydanych poleceń (patrz powyższe paragrafy 23 i 36). 25 grudnia 2013 r. śledczy wznowili śledztwo. 31 grudnia 2013 r. śledczy ponownie zawiesili śledztwo z powodu nieustalenia sprawców. 20 października 2014 r. przełożony śledczych nakazał wznowienie śledztwa, stwierdzając, że zostało ono zawieszone niezgodnie z prawem, bez podjęcia przewidzianych kroków. 31 października 2014 r. śledczy wznowili śledztwo. 1 listopada 2014 r. śledczy przesłuchali pana Ch.M., brata Wachida Magamedowa, który potwierdził swoje poprzednie zeznanie i dodał, że jego krewni odmówili zgody na ekshumację jego ciała, ponieważ zostało ono spalone i było jasne, że zmarł od ran postrzałowych. 8 listopada 2014 r. śledczy przesłuchali kilku mieszkańców Sary-Su, którzy stwierdzili, że w latach 1999–2008 w ich wiosce stacjonowały federalne siły zbrojne i organy ścigania. 15 listopada 2014 r. śledczy ponownie przesłuchali pana Z., pana Yu. i pana D., którzy powtórzyli swoje poprzednie zeznania (patrz powyższy paragraf 10). 23 listopada 2014 r. śledczy przesłuchali szefa policji rejonu szelkowskiego, który zeznał, że brał udział w oględzinach miejsca przestępstwa w 2006 r., ale nie może przypomnieć sobie szczegółów z powodu upływu czasu. 31 listopada 2014 r. śledczy ponownie zawiesili śledztwo z powodu nieustalenia sprawców. 20 kwietnia 2015 r. śledczy wznowili śledztwo w celu podjęcia szeregu kroków, w tym nadania skarżącej statusu pokrzywdzonego w sprawie karnej i jej przesłuchania. 17 kwietnia 2015 r. przełożony śledczych nakazał podjęcie szeregu kroków, w tym ponowne przesłuchanie świadka, który widział transportery opancerzone w pobliżu miejsca przestępstwa w dniu incydentu. 20 maja 2015 r., w odpowiedzi na wniosek skarżącej o informacje, śledczy poinformowali ją, że 20 maja 2015 r. postępowanie zostało zawieszone z powodu nieustalenia sprawców. Nie ma dalszych informacji o postępowaniu karnym. Wydaje się, że nadal się toczy.


Skarżący urodził się w 1968 roku i mieszka w Charlotte, w stanie Karolina Północna (Stany Zjednoczone Ameryki). Sprawa dotyczy „nieprocesowego” postępowania o powrót dziecka wszczętego 13 października 2011 roku, w którym sądy krajowe odmówiły zarządzenia powrotu syna skarżącego do Stanów Zjednoczonych po tym, jak matka dziecka (obywatelka Chorwacji i była żona skarżącego) „zatrzymała go bezprawnie” w Chorwacji w rozumieniu Konwencji haskiej o cywilnych aspektach uprowadzenia dziecka za granicę („Konwencja haska”). W szczególności, 15 marca 2012 roku Sąd Rejonowy Cywilny w Zagrzebiu (Općinski građanski sud u Zagrebu), nie przeprowadzając żadnej rozprawy, oddalił wniosek skarżącego o powrót dziecka. Na skutek odwołania skarżącego, 2 lipca 2012 roku Sąd Okręgowy w Zagrzebiu (Županijski sud u Zagrebu) uchylił decyzję Sądu Rejonowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Orzekając w ten sposób, sąd ten, między innymi, polecił Sądowi Rejonowemu przeprowadzenie rozprawy. Istotna część decyzji Sądu Okręgowego brzmi następująco:
„... sąd pierwszej instancji oparł [swoją] decyzję w części na niekwestionowanych faktach, a w istotnej części na argumentach i dowodach przedstawionych przez stronę przeciwną ... mimo że nie dał powodowi możliwości odniesienia się do nich ... [D]latego też odwołanie powoda musi zostać uwzględnione, decyzja sądu pierwszej instancji uchylona, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania ...
W nowym postępowaniu sąd pierwszej instancji naprawi powyższy błąd, wyznaczając rozprawę (art. 309 ust. 5 ustawy o rodzinie), na której wspólnie ze stronami (art. 297-298 ustawy o postępowaniu cywilnym) zbada okoliczności sprawy.” W nowym postępowaniu Sąd Rejonowy zasięgnął opinii biegłego psychiatry w kwestii tego, czy powrót dziecka do Stanów Zjednoczonych naraziłby go na szkodę psychiczną – czyli na ryzyko przewidziane w art. 13 ust. 1 lit. b Konwencji haskiej (zobacz poniżej paragraf 27 i dalsze odniesienia). 21 maja 2014 roku ten sąd, nie przeprowadzając rozprawy, ponownie oddalił wniosek skarżącego o powrót jego syna do Stanów Zjednoczonych. Ta decyzja została utrzymana w mocy na skutek odwołania przez Sąd Okręgowy w Zagrzebiu 22 października 2014 roku. Sąd Rejonowy uzasadnił swoją decyzję o nieprzeprowadzeniu rozprawy w następujący sposób:
„... sąd nie przeprowadził dowodu z przesłuchania stron, ponieważ znacznie przedłużyłoby to postępowanie, biorąc pod uwagę, że w ich zeznaniach – właśnie dlatego, że mają osobisty interes w wyniku postępowania, a ich obiektywizm jest bardzo wątpliwy – strony chcą głównie chwalić się i przedstawiać w jak najlepszym świetle, jednocześnie dyskredytując stronę przeciwną ... [P]rzeto takie zeznania są [zatem] ogólnie w ogóle nieodpowiednie [w kontekście pomagania sądowi w ustaleniu faktów w sprawie] i podjęciu decyzji.” Tamte postępowanie o powrót (zobacz powyżej paragrafy 6-8) było już przedmiotem badania przez Trybunał. W pierwszej sprawie Adžić Trybunał w wyroku z 12 marca 2015 roku stwierdził, że władze krajowe nie działały niezwłocznie w przedmiotowym postępowaniu. Trybunał w związku z tym stwierdził naruszenie pozytywnych obowiązków Państwa wynikających z art. 8 Konwencji (zob. Adžić przeciwko Chorwacji, nr 22643/14, §§ 96-99, 12 marca 2015). W chwili gdy Trybunał wydał wyrok, tj. 17 lutego 2015 roku, postępowanie było wciąż w toku przed Trybunałem Konstytucyjnym (Ustavni sud Republike Hrvatske) na skutek skargi konstytucyjnej wniesionej przez skarżącego. W swojej skardze konstytucyjnej skarżący skarżył się na naruszenie jego prawa do rzetelnego procesu, w szczególności na naruszenie jego prawa do rozprawy ustnej oraz naruszenie zasady równości broni i zasady kontradyktoryjności. Dokładniej, skarżący twierdził, że sądy powszechne nie przeprowadziły w sprawie żadnej rozprawy oraz że sąd pierwszej instancji nie poinformował go o swojej decyzji o zasięgnięciu opinii biegłego psychiatry, tym samym uniemożliwiając mu wniesienie sprzeciwu co do wyboru biegłego. Ponadto skarżył się, że nie został włączony do oceny biegłego, mimo że wcześniej wyraził gotowość do udostępnienia się do takiej oceny. Skarżący skarżył się również, że odmowa sądu krajowego zarządzenia powrotu jego syna stanowiła naruszenie jego prawa do poszanowania życia rodzinnego. Decyzją z 28 października 2015 roku Trybunał Konstytucyjny oddalił skargę konstytucyjną skarżącego. Doręczył swoją decyzję jego przedstawicielowi 4 grudnia 2015 roku. Trybunał Konstytucyjny zbadał jedynie domniemane naruszenie prawa skarżącego do rzetelnego procesu, ponieważ uznał, że domniemane naruszenie jego prawa do życia rodzinnego zostało rozpatrzone przez Trybunał w pierwszej sprawie Adžić (zobacz powyżej paragraf 9). Inne istotne fakty sprawy zostały szczegółowo przedstawione w wyroku Trybunału w pierwszej sprawie Adžić (zob. Adžić, powyżej cytowany, §§ 6-57).