Skarżący są bliskimi krewnymi osób, które zniknęły w wyniku zakrojonej na szeroką skalę operacji oczyszczającej przeprowadzonej przez rosyjskie federalne siły zbrojne w Mesker-Jurt w okresie od 21 maja do 11 czerwca 2002 r. Trybunał rozpatrywał już sprawy dotyczące innych mieszkańców Mesker-Jurt uprowadzonych przez funkcjonariuszy federalnych w 2002 r. w następujących wyrokach: Amanat Ilyasova i inni przeciwko Rosji, nr 27001/06, 1 października 2009 r., dotyczącym uprowadzenia i późniejszego zniknięcia p. Musy Ilyasova 11 sierpnia 2002 r.; Ilyasova i inni przeciwko Rosji, nr 1895/04, 4 grudnia 2008 r., dotyczącym uprowadzenia i późniejszego zniknięcia p. Adama Ilyasova 15 listopada 2002 r.; Magamadova i Iskhanova przeciwko Rosji, nr 33185/04, 6 listopada 2008 r., dotyczącym uprowadzenia i późniejszego zniknięcia p. Viskhadżi Magamadova i p. Khaskhana Mezhijewa 14 listopada 2002 r.; Petimat Magomadova przeciwko Rosji, nr 36965/09, 9 stycznia 2014 r., dotyczącym uprowadzenia i późniejszego zniknięcia p. Buvajsara Magomadova 27 października 2002 r.; Aliyeva i Dombayev przeciwko Rosji, nr 67322/09, 9 stycznia 2014 r., dotyczącym uprowadzenia i późniejszego zniknięcia p. Aptiego Dombajewa 4 listopada 2002 r.; Kosumova i inni przeciwko Rosji, nr 27441/07, 7 czerwca 2011 r., dotyczącym uprowadzenia i późniejszego zniknięcia p. Abdula Kasumowa 21 listopada 2002 r. oraz Takhayeva i inni przeciwko Rosji, nr 23286/04, 18 września 2008 r., dotyczącym uprowadzenia i późniejszego zniknięcia p. Ajuba Takhajewa 13 listopada 2002 r. Istotne fakty zostały podsumowane poniżej. Dane osobowe skarżących i ich zaginionych krewnych zostały podsumowane w załączonej tabeli (Dodatek I). Okoliczności wszystkich uprowadzeń są podobne i można je podsumować w następujący sposób. W danym czasie wieś Mesker-Jurt znajdowała się pod godziną policyjną. Siły federalne ustanowiły punkty kontrolne na drogach prowadzących do i z osady. W okresie od 21 maja do 11 czerwca 2002 r. żołnierze rosyjskich sił federalnych przeprowadzili w Mesker-Jurt zakrojoną na szeroką skalę operację „oczyszczania”. 21 maja 2002 r. przybyli do osady w kilku transporterach opancerzonych (APC) i innych pojazdach wojskowych, takich jak minivany UAZ i ciężarówki URAL. Zablokowali wieś i utworzyli tymczasowy obóz filtracyjny na obrzeżach. Nikt nie miał prawa opuścić wioski. Żołnierze, którzy mówili po rosyjsku bez akcentu, sprawdzali dokumenty tożsamości mieszkańców. Po sprawdzeniu zabrali niektórych mieszkańców, w tym krewnych skarżących, pod pretekstem konieczności przeprowadzenia dalszej weryfikacji tożsamości. Powiedzieli skarżącym, że ich krewni zostaną zwolnieni po zakończeniu kontroli. Większość krewnych skarżących zostało zabranych w okresie od 21 maja do 5 czerwca 2002 r., albo z ich domów, albo z lokalnego meczetu, gdzie się ukrywali w przekonaniu, że jest to bezpieczne miejsce. Wszyscy mieszkańcy zatrzymani podczas operacji specjalnej zostali przewiezieni do tymczasowego obozu filtracyjnego. Skarżący odwiedzali tymczasowy obóz filtracyjny kilka razy i przekazywali żywność swoim krewnym przez strzegących go żołnierzy. 4 czerwca 2002 r. ciało pana Adama Temersułtanowa, który został zatrzymany podczas operacji specjalnej, zostało wyrzucone z wojskowego pojazdu UAZ na obrzeżach wioski. Zostało znalezione przez mieszkańców. Pozostałych szesnastu uprowadzonych mężczyzn zostało przetransportowanych z obozu filtracyjnego w nieznane miejsce. Od tego czasu skarżący nie mają żadnych wiadomości o swoich zaginionych krewnych. W nieokreślonym dniu między 9 a 17 czerwca 2002 r. jednostka wojskowa przeprowadzająca operację specjalną w Mesker-Jurt opuściła miejsce stacjonowania, a także tymczasowy obóz filtracyjny w pobliżu wioski. 17 czerwca 2002 r. mieszkańcy udali się na miejsce stacjonowania jednostki i znaleźli kilka dołów z wysadzonymi zwłokami ludzkimi. Z dokumentów złożonych przez strony wynika, że wraz z krewnymi skarżących, podczas operacji specjalnej uprowadzono szeregu innych mieszkańców Mesker-Jurt, w tym pana R. Machtychanowa, pana M. Magomiedowa i pana I. Gaczajewa. Wszyscy oni, podobnie jak krewni skarżących, zostali aresztowani w domu lub w meczecie i przewiezieni do obozu filtracyjnego. Następnie zaginęli. Zdaniem skarżących, w wyniku operacji specjalnej zginęło dziewiętnastu mieszkańców Mesker-Jurt, a szereg innych, w tym ich krewni, zaginęło.

(b) Informacje przedstawione przez Rząd
Rząd nie przedstawił swojej wersji wydarzeń i nie kwestionował okoliczności uprowadzeń przedstawionych przez skarżących. Z przedstawienia Rządu dotyczącego oficjalnego śledztwa w sprawie wydarzeń wynika, że podczas kontroli paszportowej 27 maja 2002 r. żołnierze federalni zabili pana A. Saltamirzajewa. Ponadto, 4 czerwca 2002 r. mieszkaniec Mesker-Jurt, pan I. Chadżymuradow, zmarł w wyniku wybuchu, a 5 czerwca 2002 r. w podobnych okolicznościach zmarło dwóch innych mieszkańców Mesker-Jurt, pan M. Malajew i pan A. Temersułtanow.

Pan Islam Orcuew urodził się w 1980 r. 21 maja 2002 r. grupa uzbrojonych żołnierzy uprowadziła go z jego domu przy ul. Lenina 157.

(b) Uprowadzenie pana Adama Gaczajewa
Pan Adam Gaczajew urodził się w 1973 r. 21 maja 2002 r. grupa uzbrojonych żołnierzy uprowadziła go z domu rodzinnego przy ul. Szeripowa 24 (w złożonych dokumentach określanej również jako ul. Wiszniewa).

(c) Uprowadzenie pana Asłana Israiłowa i pana Anzora Israiłowa
Pan Asłan Israiłow urodził się w 1981 r., a jego brat, pan Anzor Israiłow, urodził się w 1984 r. 21 maja 2002 r. grupa uzbrojonych żołnierzy uprowadziła braci z ich domu przy ul. Lenina 71.

(d) Uprowadzenie pana Ibragima Askhabowa
Pan Ibragim Askhabow urodził się w 1983 r. 22 maja 2002 r. grupa uzbrojonych żołnierzy uprowadziła go z jego domu przy ul. Czechowa 8. Zdaniem skarżących, krótko po uprowadzeniu dowiedzieli się z nieujawnionych źródeł, że w czerwcu 2002 r. pan Askhabow był zatrzymany w pomieszczeniach szalińskiego rejonowego wydziału spraw wewnętrznych (ROVD) („ROVD”), a następnie przewieziony w inne miejsce.

(e) Uprowadzenie pana Szajpa Machmudowa
Pan Szajp (zapisywany również jako Szojp) Machmudow urodził się w 1980 r. 23 maja 2002 r. grupa uzbrojonych żołnierzy uprowadziła go na obrzeżach Mesker-Jurt, gdzie wypasał bydło. W złożonych dokumentach miejsce uprowadzenia było również określane jako ul. Tereszkowej 63.

(f) Uprowadzenie pana Sajda-Magomieda Abubakarowa
Pan Sajd-Magomied Abubakarow urodził się w 1982 r. 21 maja 2002 r. (w złożonych dokumentach data ta była również podawana jako 23 maja 2002 r.) grupa uzbrojonych żołnierzy, która przybyła w dwóch transporterach opancerzonych z numerami rejestracyjnymi 588 i 466, uprowadziła go z jego domu przy ul. Lenina 64.

(g) Uprowadzenie pana Lechiego Temirchanowa
Pan Lechi Temirchanow urodził się w 1980 r. 21 maja 2002 r. grupa uzbrojonych żołnierzy uprowadziła go z domu wuja przy ul. Moskiewskiej 1.

(h) Uprowadzenie pana Aptiego Diediszowa, pana Abu Diediszowa i pana Adama Diediszowa
Pan Apti Diediszow urodził się w 1965 r., a jego bracia, pan Abu Diediszow i pan Adam Diediszow, urodzili się w 1968 i 1971 r. 22 maja 2002 r. grupa uzbrojonych żołnierzy uprowadziła braci z domu rodzinnego przy ul. Szkolnej 6. 11 czerwca 2002 r. mieszkańcy Mesker-Jurt znaleźli ubrania należące do braci Diediszow oraz szczątki ludzkie na obrzeżach wioski.

(i) Uprowadzenie pana Sułimana Magomadowa i pana Salambeka Magomadowa
Pan Sułiman Magomadow urodził się w 1978 r., a jego brat, pan Salambek Magomadow, urodził się w 1980 r. 23 maja 2002 r. (w złożonych dokumentach data ta była również podawana jako 25 maja 2002 r.) grupa uzbrojonych żołnierzy uprowadziła braci z ich domu przy ul. Szkolnej 19.

(j) Uprowadzenie pana Vakhy Ibragimowa
Pan Vakha Ibragimow urodził się w 1975 r. 1 czerwca 2002 r. grupa uzbrojonych żołnierzy uprowadziła go z meczetu wioski w Mesker-Jurt (w złożonych dokumentach adres ten był również określany jako ul. Gorkowa 4).

(k) Uprowadzenie pana Abu Dudagowa
Pan Abu Dudagow urodził się w 1981 r. 5 czerwca 2002 r. grupa uzbrojonych żołnierzy uprowadziła go z meczetu wioski w Mesker-Jurt (w złożonych dokumentach adres ten był również określany jako ul. Sportiwnaja 1).

(l) Uprowadzenie pana Adama Temersułtanowa i późniejsze odnalezienie jego ciała
Pan Adam Temersułtanow (w złożonych dokumentach zapisywany również jako Timersułtanow) urodził się w 1976 r. 25 maja 2002 r. poszedł do meczetu wioski w Mesker-Jurt i pozostał tam przez kilka dni podczas operacji specjalnej, wierząc, że jest to bezpieczne miejsce. 30 maja 2002 r. żołnierze przeprowadzający operację specjalną zabrali pana Temersułtanowa z meczetu do punktu kontrolnego zlokalizowanego na pobliskim moście w celu sprawdzenia tożsamości i zatrzymali go. 4 czerwca 2002 r. niektórzy mieszkańcy widzieli jeden z wojskowych pojazdów UAZ używanych podczas operacji specjalnej z ciałem pana Temersułtanowa w środku; następnie widzieli, jak żołnierze wyrzucili ciało z pojazdu. Zdaniem skarżących, ciało pana Adama Temersułtanowa nosiło ślady przemocy.

Pan Magomiedrasuł Magomiedow urodził się w 1951 r. W danym czasie on i skarżący mieszkali w osadzie Komsomolskoje w rejonie kiziljurckim Dagestanu. 23 maja 2002 r. pan Magomiedow pojechał odwiedzić siostrę w Mesker-Jurt w Czeczenii wraz ze swoim przyjacielem, panem Ch. M. 24 maja 2002 r. pan Magomiedow i pan Ch. M. chcieli opuścić Mesker-Jurt, ale cała osada została otoczona przez żołnierzy wojskowych, a wszystkie drogi prowadzące do i z wioski zostały zablokowane z powodu operacji specjalnej. W nieokreślonym dniu na początku czerwca 2002 r. żołnierze kazali panu Magomiedowowi i panowi Ch. M. udać się do meczetu wioski i dołączyć do innych mieszkańców, którzy się tam zebrali. Tego samego dnia żołnierze zabrali pana Magomiedowa z meczetu do tymczasowego obozu filtracyjnego. Jego miejsce pobytu pozostaje nieznane. Co do pana Ch. M., pozwolono mu opuścić wioskę kilka dni później. W odpowiedzi na wniosek Trybunału o kopię treści spraw karnych wszczętych w związku z uprowadzeniami, Rząd nie dostarczył żadnych dokumentów, ale przedłożył oświadczenie informacyjne dotyczące śledztwa w zjednoczonej sprawie karnej nr 14/90/0091-11. Skarżący w sprawie Orcuewa i inni (skarga nr 3340/08) dostarczyli Trybunałowi kopie licznych wniosków o pomoc w poszukiwaniu ich krewnych złożonych przez nich do różnych organów państwowych w latach 2002–2008 oraz otrzymanych na nie odpowiedzi. Informacje przedstawione przez strony dotyczące śledztwa w sprawie uprowadzenia można podsumować w następujący sposób. Między czerwcem a lipcem 2002 r. szalińska prokuratura rejonowa wszczęła sprawy karne nr 59114, 59125, 59126, 59127, 59128, 59129, 59133, 59134, 59135, 59136, 59138, 59163, 59164 i 59171 na podstawie art. 126 Kodeksu karnego (uprowadzenie) w związku z uprowadzeniem krewnych skarżących w sprawie Orcuewa i inni (skarga nr 3340/08). Wszczęła również sprawę karną nr 59166 w związku z uprowadzeniem krewnego skarżących w sprawie Magomiedowa i inni (skarga nr 24689/10). 6 sierpnia 2002 r. wszystkie sprawy karne, wraz ze sprawami nr 59113 i 59205 wszczętymi w związku z uprowadzeniem innych mieszkańców Mesker-Jurt, zostały połączone w ramach zjednoczonej sprawy karnej nr 59113. 26 grudnia 2002 r. zjednoczona sprawa karna została przekazana do wojskowej prokuratury Zgrupowania Połączonych Sił (ОГВ) („UGA”) w celu dalszego śledztwa. Skarżący nie zostali o tym poinformowani. W nieokreślonym dniu między styczniem 2003 r. a kwietniem 2007 r., podczas gdy postępowanie było zawieszone, wojskowa prokuratura przekazała zjednoczoną sprawę karną nr 59113 do prokuratury Czeczenii w celu dalszego śledztwa. Skarżący nie zostali o tym poinformowani. 19 kwietnia 2007 r. wznowiono śledztwo w sprawie karnej. Zostało ono następnie ponownie zawieszone 20 kwietnia 2007 r. z powodu nieustalenia sprawców. Istotne orzeczenie stwierdzało, między innymi: „... śledztwo wstępne ustaliło, że w okresie od 21 maja do 10 czerwca 2002 r. w pobliżu Mesker-Jurt w rejonie szalińskim Republiki Czeczeńskiej żołnierze rosyjskiego Ministerstwa Obrony i rosyjskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych wraz z żołnierzami Departamentu Wykonywania Wyroków rosyjskiego Ministerstwa Sprawiedliwości przeprowadzili operację specjalną w celu sprawdzenia dokumentów tożsamości i zidentyfikowania członków nielegalnych formacji zbrojnych. Podczas operacji specjalnej nieustalone osoby uprowadziły dwudziestu jednego lokalnego mieszkańca, którego miejsca pobytu nie ustalono od tamtej pory...” 20 kwietnia 2007 r. śledztwo w zjednoczonej sprawie karnej zostało ponownie zawieszone z powodu nieustalenia sprawców. Skarżący nie zostali o tym poinformowani. Zgodnie z złożonymi dokumentami, operacja specjalna w Mesker-Jurt została przeprowadzona pod dowództwem generała Bornowickiego i w nieokreślonym dniu między 2002 a 2007 r. skarżący i ich krewni przekazali tę informację śledczym. Nie jest jasne, czy podjęto jakiekolwiek kroki w celu weryfikacji informacji. Z dokumentów wynika, że w różnych datach między 2002 a 2007 r. skarżący i/lub ich krewni złożyli zeznania przed organami śledczymi. W swoich zeznaniach podkreślali, że ich krewni zostali uprowadzeni przez żołnierzy wojskowych podczas operacji specjalnej i zabrani do tymczasowego obozu filtracyjnego oraz że od tego czasu zaginęli. Ponadto, w różnych datach między 2002 a 2010 r. skarżący składali skargi i wnioski o pomoc w poszukiwaniu ich krewnych do organów śledczych i innych organów państwowych. W odpowiedzi informowano ich, że ich skargi zostały przekazane do innej agencji ścigania lub agencji wojskowej, lub że organy śledcze podejmują czynności operacyjno-poszukiwawcze w celu ustalenia miejsca pobytu uprowadzonych mężczyzn i zidentyfikowania sprawców. Zgodnie z dokumentami złożonymi przez skarżących w sprawie Orcuewa i inni (skarga nr 3340/08), w latach 2002–2010 skarżący złożyli liczne skargi i wnioski o informacje dotyczące poszukiwania ich uprowadzonych krewnych i postępów w śledztwie w tej sprawie. W latach 2002–2010 skarżący w sprawie Magomiedowa i inni (skarga nr 24689/10) również składali szereg skarg i wniosków informacyjnych do władz. Na przykład, z kopii orzeczenia Sądu Miejskiego w Kiziljurcie z 5 kwietnia 2010 r. stwierdzającego śmierć pana Magomiedrasuła Magomiedowa wynika, że w nieokreślonych datach w marcu 2003 r., kwietniu 2005 r., maju 2006 r., grudniu 2009 r. i marcu 2010 r. skarżący zwracali się o pomoc w jego poszukiwaniu i skarżyli prokuratorom nadzorującym na brak postępów w śledztwie. W odpowiedzi informowano ich, że postępowanie jest w toku i że podejmowane są niezbędne czynności. Z dokumentów wynika, że w latach 2002–2010 śledztwo w sprawie karnej polegało głównie na pobieraniu krótkich zeznań od skarżących i/lub niektórych ich krewnych oraz przekazywaniu licznych wniosków o informacje do różnych organów państwowych. Postępowanie było zawieszane i wznawiane kilka razy z powodu nieustalenia sprawców. Skarżących albo o tym nie informowano, albo informowano ze znacznym opóźnieniem. Wydaje się, że na skutek skarg złożonych przez skarżących, 4 października 2011 r. wznowiono śledztwo w zjednoczonej sprawie karnej i ponownie przekazano je do władz wojskowych – głównego wydziału śledczego wojskowego Komitetu Śledczego Federacji Rosyjskiej. Istotne orzeczenie podało następujący powód przekazania: „... śledztwo ustaliło, że żołnierze wojskowi, którzy przeprowadzili operację specjalną w Mesker-Jurt w okresie od 21 maja do 10 czerwca 2002 r., byli zaangażowani w uprowadzenia.” Akta zjednoczonej sprawy karnej otrzymały nowy numer, 14/90/0091-11. Nie jest jasne, czy skarżący zostali poinformowani o tych decyzjach. 16 grudnia 2011 r. śledztwo w sprawie karnej zostało ponownie zawieszone z powodu nieustalenia sprawców. Następnie było zawieszane i wznawiane jeszcze kilka razy. Ostatnie zawieszenie postępowania miało miejsce 29 kwietnia 2015 r. Z oświadczenia informacyjnego dostarczonego przez Rząd wynika, że w latach 2011–2015 śledczy przesłuchali dwadzieścia osiem osób, w tym skarżących, i przekazali około 310 wniosków o informacje do różnych władz. Nie uzyskano żadnych nowych informacji. Postępowanie jest nadal w toku.


Skarżący urodził się w 1954 roku i mieszka w Toruniu. Jest publicystą i profesorem socjologii. 13 marca 2007 r. ze skarżącym przeprowadzono wywiad telefoniczny, którego autorem był M.Z., dziennikarz „Rzeczpospolitej”, ogólnopolskiego dziennika, na temat lustracji dziennikarzy, który wówczas był szeroko komentowany w mediach. Transkrypcja tego wywiadu została przesłana skarżącemu e-mailem. Skarżący odesłał tekst z niewielkimi poprawkami. 14 marca 2007 r. gazeta opublikowała opinię skarżącego. Artykuł nosił tytuł „Dziennikarze pod wpływem autohipnozy” i zawierał następujący akapit:
„Niektórzy z łatwością sięgają w niej po argumenty personalne. Dziennikarz „Gazety Wyborczej” S.B. w dyskusji ze mną oznajmił: prof. Zybertowicz teraz zabiera głos, choć za komuny siedział cicho. To już klasyka. A.M. wielokrotnie powtarzał: ja tyle lat siedziałem w więzieniu, to teraz mam rację. Niestety, z ewentualnej prawości moralnej w jednej sytuacji nie wynika automatycznie zdolność do kompletnej oceny poznawczej w innej”.
Tekst został opublikowany w dziale: „polemika/dyskusja/analiza”. W dniach 26 i 27 marca 2007 r. pełnomocnik prawny A.M., redaktora naczelnego „Gazety Wyborczej”, jednego z największych dzienników, przesłał skarżącemu pismo prawne, oferując polubowne załatwienie sprawy pod warunkiem, że skarżący opublikuje stosowne przeprosiny. Powołał się na zwrot: „To już klasyka. A.M. wielokrotnie powtarzał: ja tyle lat siedziałem w więzieniu, to teraz mam rację”. Skarżący odmówił spełnienia żądania i opublikował list w „Rzeczpospolitej” 10 kwietnia 2007 r. 30 kwietnia 2007 r. A.M. wniósł powództwo cywilne do Sądu Okręgowego w Warszawie, żądając ochrony praw osobistych. Wniósł o zobowiązanie skarżącego do opublikowania przeprosin oraz zapłacenia zadośćuczynienia w wysokości 15 000 złotych polskich (PLN) (około 3570 euro (EUR)) na cele charytatywne. 17 grudnia 2007 r. Sąd Okręgowy w Warszawie uwzględnił powództwo. Nakazał skarżącemu opublikowanie przeprosin na pierwszej, drugiej lub trzeciej stronie „Rzeczpospolitej” za publikację nieprawdziwych informacji. Ponadto określił dokładny rozmiar przeprosin (nie mniejszy niż 10 x 15 cm) oraz nakazał skarżącemu zapłatę 10 000 PLN (około 2380 EUR) na cele charytatywne i 1500 PLN (około 357 EUR) kosztów sądowych. W toku postępowania sąd przesłuchał skarżącego, powoda i dziennikarza M.Z. Sąd nie wziął pod uwagę dwóch prywatnych opinii biegłych w zakresie analizy językowej przedłożonych przez skarżącego i A.M. Sąd podkreślił dalej, że chociaż pełnomocnicy stron kwestionowali te opinie, nie wnioskowali o powołanie biegłego z zakresu językoznawstwa ani nie żądali, aby ich biegli byli przesłuchani przez sąd jako świadkowie. Sąd nie znalazł podstaw do powołania biegłego z urzędu. Sąd Okręgowy w Warszawie uznał, że zwrot „A.M. wielokrotnie powtarzał: ja tyle lat siedziałem w więzieniu, to teraz mam rację” był stwierdzeniem faktu, biorąc pod uwagę, że był to zwrot rzekomo używany wiele razy przez A.M. Nie udowodniono jednak, aby A.M. kiedykolwiek użył powyższych słów. Skarżący twierdził przed sądem, że zwrot użyty w wywiadzie był dopuszczalnym dziennikarskim podsumowaniem opinii A.M. i jego poglądów prezentowanych podczas licznych wystąpień publicznych. Zdaniem skarżącego można streścić czyjś sposób myślenia. Potwierdził również, że nie wie o żadnym publicznym wystąpieniu A.M., które zawierałoby kwestionowany zwrot. Zwrot ten nie był jednak bezpośrednim cytatem, ponieważ nie był w cudzysłowie. Był to rekonstrukcja, interpretacja i parafraza, obrazująca sposób myślenia A.M. Złożył przykłady licznych publicznych wypowiedzi A.M. z lat 1982–2007, w których A.M. odnosił się do swojego pobytu w więzieniu w czasach komunizmu. Sąd uznał, że mimo iż zwrot nie był w cudzysłowie, był to cytat bezpośredni, ponieważ występował dwukropek, a mianowicie: „A.M. wielokrotnie powtarzał: ...”. Sąd powołał się na słownik języka polskiego z 1996 r., zgodnie z którym dwukropek jest używany w szczególności do wprowadzania cytatów bezpośrednich, jak w niniejszej sprawie. Ponieważ A.M. nigdy nie użył tych dokładnych słów, informacja ta była nieprawdziwa i naruszyła jego dobra osobiste. Sąd przeszedł następnie do zbadania, czy oświadczenie to można było traktować jako dopuszczalną parafrazę, i uznał, powołując się na ten sam słownik polski, że nie można parafrazować zestawu poglądów moralnych. W konsekwencji sąd stwierdził, że dobra osobiste A.M. zostały naruszone, ponieważ skarżący nie udowodnił, że działał w ramach obowiązującego porządku prawnego. Na skutek apelacji skarżącego, 15 października 2008 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie utrzymał w mocy wyrok pierwszej instancji i nakazał skarżącemu zapłatę 1170 PLN (około 278 EUR) kosztów sądowych za postępowanie przed sądem drugiej instancji. Sąd zgodził się z uzasadnieniem przedstawionym przez Sąd Okręgowy. Uznał, że użycie dwukropka, jak w „A.M. wielokrotnie powtarzał: ...”, wskazuje na rzeczowy charakter zwrotu. Pogląd ten sformułowano w oparciu o wiedzę powszechną i nie wymagał on żadnych specjalnych informacji. Stwierdził dalej, że tego zwrotu nie można uznać za „parafrazę”. Jednakże, ponieważ nie uzyskano opinii biegłego językoznawcy, dalsze rozważania na ten temat były bezprzedmiotowe. Sąd przeanalizował ponadto liczne cytaty z wystąpień publicznych A.M. i ustalił, że w żadnym z tych oświadczeń A.M. nie użył dokładnego zwrotu mu przypisywanego. W konsekwencji sąd uznał, że zwrot użyty przez skarżącego naruszył dobra osobiste powoda, w szczególności jego wiarygodność, reputację i dobre imię, przedstawiając go jako człowieka małostkowego. W sytuacji zawodowej powoda utrudniało mu to wykonywanie zawodu i zaszkodziło jego pozycji redaktora naczelnego jednego z największych dzienników. Skarżący wniósł skargę kasacyjną. W szczególności powołał się na art. 10 Konwencji i wskazał, że Sąd Apelacyjny nie uzyskał opinii biegłego językoznawcy. 25 lutego 2010 r. Sąd Najwyższy oddalił skargę skarżącego. Sąd powołał się na przyczyny podane przez sądy niższych instancji. Potwierdził również, że chociaż na podstawie art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego („k.p.c.”) sąd może doprowadzić dowody z urzędu, takie sytuacje są wyjątkowe. W niniejszej sprawie nie było konieczne zlecanie opinii biegłego językoznawcy. Jak słusznie zauważył Sąd Apelacyjny, decydującym czynnikiem interpretacji było zrozumienie przeciętnego czytelnika. Gazeta „Rzeczpospolita” była adresowana do szerokiego grona odbiorców, a zatem te artykuły powinny być interpretowane zgodnie z powszechnie akceptowalnymi regułami interpretacji. Na koniec sąd wyjaśnił, że kwestionowany zwrot nie przestał być informacyjny w odniesieniu do osobowości stron. Co więcej, nie mógł być odebrany inaczej, ponieważ został sformułowany w kontekście publicznej debaty na temat lustracji dziennikarzy. Sposób odbioru artykułu zależał od doboru słów, a nie od jego kontekstu politycznego czy publikacji w konkretnym dziale. Sąd Najwyższy nakazał również skarżącemu zapłatę 270 PLN (około 64 EUR) kosztów sądowych za postępowanie kasacyjne. Skarżący zapłacił 10 000 PLN (około 2380 EUR) na cele charytatywne w październiku 2008 r. W tym samym czasie zorganizował również publikację przeprosin w „Rzeczpospolitej”, za co zapłacił 3502,62 PLN (około 900 EUR). W toku postępowania przeciwko skarżącemu kilka tysięcy osób podpisało list zatytułowany „W obronie wolności słowa”, który został złożony Rzecznikowi Praw Obywatelskich 21 listopada 2008 r. Argumentowali, że publicysta ma prawo wyrażania tego rodzaju opinii o innych uczestnikach debaty publicznej. W odpowiedzi 26 listopada 2008 r. grupa polskich intelektualistów opublikowała list zatytułowany „Przeciw kłamstwom”, w którym podkreślili, że wolność słowa ma granice, w szczególności prawo innej osoby do godności i dobrego imienia. Dlatego ich zdaniem rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji nie jest chronione przez żadne prawo.


Wnioskodawcy byli lub są nadal osadzeni w więzieniu Korydallos w Atenach. Wśród nich wnioskodawca nr 1 został zwolniony 20 lutego 2009 r., wnioskodawcy nr 2 i 4 zostali zwolnieni 1 lipca 2013 r., wnioskodawca nr 5 został zwolniony 21 czerwca 2013 r., wnioskodawca nr 12 został zwolniony 4 listopada 2013 r., wnioskodawca nr 13 został zwolniony 22 sierpnia 2013 r., wnioskodawca nr 25 został zwolniony 30 października 2013 r., wnioskodawca nr 26 został zwolniony 24 maja 2013 r., wnioskodawca nr 27 został zwolniony 17 lipca 2013 r., wnioskodawca nr 30 został zwolniony 5 lipca 2013 r., wnioskodawca nr 32 został zwolniony 2 października 2013 r., wnioskodawca nr 33 został zwolniony 4 października 2013 r., wnioskodawca nr 34 został zwolniony 10 maja 2013 r., a wnioskodawca nr 35 został przeniesiony do więzienia w Larissie 20 czerwca 2013 r. Wnioskodawcy twierdzili, że więzienie mieściło 2400 więźniów, podczas gdy zostało zaprojektowane dla 700 osób. Wnioskodawcy byli osadzeni w skrzydłach A, B, D i E w różnych celach, które wszystkie miały 9 m kw., wliczając w to sanitariaty, i mieściły czterech lub pięciu więźniów; przestrzeń życiowa dla każdego więźnia wynosiła zatem około 2 m kw. lub nawet mniej. W celach zaprojektowanych dla jednej osoby znajdowały się dwa łóżka oraz dwa lub trzy zniszczone materace na podłodze. Toalety były częściowo oddzielone od reszty cel. Dostęp do światła dziennego i wentylacji był niewystarczający. Ponadto brakowało wystarczającego ogrzewania i ciepłej wody. Celle były brudne i pełne karaluchów oraz innych szkodników, a nie podejmowano żadnych prób ich zwalczania. Zdrowi więźniowie byli przetrzymywani razem z chorymi, co skutkowało narażeniem ich na choroby zakaźne. Nie zapewniano odpowiedniej opieki medycznej, w szczególności w zakresie zdrowia psychicznego i fizycznego. Więźniowie byli zamknięci w celach przez szesnaście do siedemnastu godzin dziennie, ponieważ nie zapewniano zajęć rekreacyjnych ani edukacyjnych. Dokładniej rzecz biorąc, więźniowie byli zobowiązani do przebywania w celach w następujących godzinach: od 18:30 (średnio) do 8:30 oraz od 11:30 do 14:45 każdego dnia. Musieli spożywać posiłki, które były niskiej jakości i wartości odżywczej, wewnątrz swoich cel. Ponadto w więzieniu brakowało personelu i nie było ono w stanie zapewnić bezpieczeństwa więźniów. 21 czerwca 2013 r. wnioskodawcy wraz z innymi więźniami złożyli skargę do władz więziennych, protestując przeciwko warunkom osadzenia, ale nie otrzymali żadnej odpowiedzi. Rząd twierdził, że niezależnie od liczby więźniów w każdej celi, która w każdym razie nie była stała, więźniowie mieli codzienny dostęp do dużego podwórka od 8:00 do 12:00 oraz od 15:00 do trzydziestu minut przed zachodem słońca. Więzienie posiadało centralne ogrzewanie, a ciepła woda była dostępna codziennie rano i po południu. Więźniowie dodatkowo mogli korzystać z elektrycznych urządzeń grzewczych. Każda cela była wyposażona w umywalkę, toaletę, drewniane półki, stół i krzesła. Wszystkie cele posiadały okno zapewniające wystarczającą ilość światła i wentylację. Celle były regularnie odkażane i sprzątane dwa razy dziennie przez ekipy sprzątające złożone z osadzonych. Wszyscy wnioskodawcy z wyjątkiem wnioskodawców nr 4, nr 17, nr 26 i nr 28 brali udział w tej działalności. W odniesieniu do posiłków więźniów Rząd przedłożył menu z dwóch losowych tygodni, aby wykazać, że składały się one z różnorodnego jedzenia. Posiłki były wydawane w celach, a więźniowie jedli przy stołach w celach. Więźniowie mogli uprawiać sport, a każdy więzień posiadał osobisty telewizor ze słuchawkami. Ponadto mieli możliwość podjęcia jednej z 640 dostępnych prac, wzięcia udziału w kursach edukacyjnych lub uczęszczania do szkoły „druga szansa”. Odremontowane pomieszczenie klubu czytelniczego i sala widowiskowa szkoły „druga szansa” były dostępne jako pomieszczenia rekreacyjne. Wszyscy osadzeni mieli dostęp do więziennej przychodni, która była otwarta dwadzieścia cztery godziny na dobę, a pracowało tam dwudziestu lekarzy różnych specjalności, w tym dwóch psychiatrów, którzy udzielali konsultacji więźniom. W nagłych wypadkach więźniowie byli przewożeni do szpitala więziennego Korydallos lub do szpitala zewnętrznego.


Wnioskodawcy, pan Khamtokhu i pan Aksenchik, urodzili się odpowiednio w 1970 i 1985 roku. Obecnie odbywają karę dożywotniego pozbawienia wolności w rosyjskim okręgu Jamalsko-Nienieckim. 14 grudnia 2000 r. Sąd Najwyższy Republiki Adygei uznał pierwszego wnioskodawcę za winnego popełnienia wielu przestępstw, w tym ucieczki z więzienia, usiłowania zabójstwa funkcjonariuszy policji i urzędników państwowych oraz nielegalnego posiadania broni palnej, i skazał go na karę dożywotniego pozbawienia wolności. 19 października 2001 r. Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej utrzymał w mocy wyrok skazujący pierwszego wnioskodawcę po rozpoznaniu apelacji. 26 marca 2008 r. Prezydium Sądu Najwyższego Federacji Rosyjskiej uchyliło w trybie nadzoru sądowego wyrok z 19 października 2001 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania. 30 czerwca 2008 r. Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej utrzymał w mocy wyrok skazujący pierwszego wnioskodawcę po rozpoznaniu apelacji. Sąd przekwalifikował niektóre zarzuty przeciwko niemu, jednak kara dożywotniego pozbawienia wolności pozostała niezmieniona. 28 kwietnia 2010 r. Sąd Obwodowy w Tomsku uznał drugiego wnioskodawcę za winnego popełnienia trzech zabójstw i skazał go na karę dożywotniego pozbawienia wolności. 12 sierpnia 2010 r. Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej utrzymał ten wyrok w mocy po rozpoznaniu apelacji.


Skarżący urodził się w 1954 roku i mieszka w Toruniu. Skarżący jest publicystą i profesorem socjologii. 11 stycznia 2008 roku „Rzeczpospolita”, ogólnopolska gazeta codzienna, opublikowała artykuł zatytułowany „Zybertowicz: na razie 2:0 dla III RP”. Artykuł zawierał informacje o trzech pozwach cywilnych przeciwko skarżącemu wniesionych przez A.M., redaktora naczelnego jednej z największych gazet codziennych, „Gazety Wyborczej”, oraz przez pewnych M.S. i Z.S. Artykuł zawierał również komentarz skarżącego do wspomnianych pozwów: „Swoją drogą to ciekawe, kto mnie dotychczas pozwał do sądu: dwóch agentów i jeden ich zaciekły obrońca”. 19 marca 2008 roku A.M. wniósł powództwo cywilne do Sądu Okręgowego w Warszawie, żądając ochrony praw osobistych. Wniósł o zobowiązanie skarżącego do opublikowania przeprosin oraz zapłacenia zadośćuczynienia w wysokości 20 000 złotych polskich (PLN) (około 4761 euro (EUR)) na cele charytatywne. 1 kwietnia 2008 roku Sąd Okręgowy w Warszawie przekazał sprawę do Sądu Okręgowego w Toruniu. 20 sierpnia 2008 roku Sąd Apelacyjny w Warszawie uchylił to postanowienie. 9 czerwca 2009 roku Sąd Okręgowy w Warszawie wydał wyrok i częściowo uwzględnił powództwo. Nakazał skarżącemu opublikowanie przeprosin na pierwszej, drugiej lub trzeciej stronie „Rzeczpospolitej”. Ponadto określił dokładny rozmiar i treść przeprosin. Sąd nakazał również skarżącemu wpłacenie 1000 PLN (około 238 EUR) na cele charytatywne oraz 1025 PLN (około 244 EUR) tytułem kosztów sądowych. W toku postępowania sąd przesłuchał skarżącego i powoda. Skarżący argumentował, że kwestionowana fraza stanowiła jego opinię na temat publicznych wypowiedzi A.M. Powołując się na kilka opublikowanych wypowiedzi i fragmentów artykułów napisanych przez A.M., skarżący twierdził, że miał solidne podstawy faktyczne do wyrażenia tej opinii o poglądach A.M. na temat lustracji. Sąd zasięgnął również opinii biegłego z zakresu językoznawstwa. Biegły został poproszony w szczególności o odpowiedź na pytanie, czy fraza „dwóch agentów i jeden ich zaciekły obrońca”, w kontekście sprawy, stanowiła stwierdzenie faktu czy opinię. W swojej opinii z 6 maja 2009 roku biegły stwierdził, że kwestionowana fraza była stwierdzeniem faktu, a nie hipotezą czy przypuszczeniem. Ponadto, biorąc pod uwagę przypuszczalną ogólną wiedzę czytelników, było oczywiste, że A.M. został zidentyfikowany w artykule jako obrońca dwóch agentów. Powód złożył do sądu drugą opinię biegłego (datowaną na 2 stycznia 2009 r.), w której inny biegły z zakresu analizy językowej potwierdził, że oświadczenie skarżącego było stwierdzeniem faktu. Sąd Okręgowy w Warszawie zauważył, że skarżący, formułując kwestionowane oświadczenie, odnosił się w szczególności do szeregu opublikowanych wypowiedzi A.M., w których krytykował ustawę lustracyjną. Skarżący powoływał się również na wcześniejszy wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie potwierdzający, że Z.S. rzeczywiście współpracował w czasach komunizmu ze Służbą Bezpieczeństwa. Sąd stwierdził dalej, że każdy, w tym osoby nieśledzące uważnie wiadomości, wiedział, że M.S. i Z.S. zostali oskarżeni o współpracę ze Służbą Bezpieczeństwa. W szczególności czytelnicy „Rzeczpospolitej” powinni być świadomi tego faktu, ponieważ gazeta opublikowała liczne artykuły na ten temat. Sąd Okręgowy w Warszawie stwierdził również, że sądząc zarówno po oświadczeniu skarżącego, jak i całym artykule, nie wynikało, aby A.M. był „agentem”. Chociaż skarżący w swoim oświadczeniu nie sprecyzował, kto według niego był „agentem”, a kto „ich zaciekłym obrońcą”, z charakteru publikacji i biorąc pod uwagę ogólną wiedzę czytelników wynikało jasno, że to powoda uznawano za „zaciekłego obrońcę dwóch agentów”. Jednocześnie sąd uznał, że gdyby skarżący użył bardziej ogólnego sformułowania i odniósł się tylko do stosunku A.M. do ustawy lustracyjnej, takie słowa mogłyby mieścić się w granicach dopuszczalnej krytyki i nie byłoby konieczne ochrona praw osobistych A.M. Wreszcie sąd uznał, że z opublikowanych wypowiedzi i cytatów z publicznych wystąpień A.M., które skarżący złożył w toku postępowania, nie wynika, aby A.M. kiedykolwiek faktycznie bronił tych dwóch konkretnych osób. W konkluzji sąd stwierdził, że doszło do naruszenia praw osobistych A.M., ale tylko częściowo. Z tego powodu sąd uznał, że roszczenie powoda było wygórowane; w związku z tym obniżył kwotę do wpłacenia na cele charytatywne. Obie strony odwołały się. 11 marca 2010 roku Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił wyrok pierwszej instancji i nakazał skarżącemu zapłacenie 10 000 PLN (około 2380 EUR) na cele charytatywne oraz 2845 PLN (około 677 EUR) tytułem kosztów sądowych. Skarżący został również zobowiązany do opublikowania przeprosin w „Rzeczpospolitej”. Sąd w zasadzie zgodził się z uzasadnieniem przedstawionym przez Sąd Okręgowy. Stwierdził, że choć fraza „zaciekły obrońca dwóch agentów” naruszyła prawa osobiste A.M., nie była zniesławiająca. Sąd zgodził się dalej z Sądem Okręgowym, że skarżący wskazał na A.M. jako na osobę broniącą dwóch konkretnych osób. Nie udowodnił jednak, że jego oświadczenie było prawdziwe. W konsekwencji sąd uznał, że fraza użyta przez skarżącego naruszyła prawa osobiste powoda (w szczególności jego dobre imię) i była sprzeczna z wartościami przez niego wyznawanymi. Sąd odniósł się do trwającej w Polsce debaty publicznej o konieczności lustracji w celu wyjaśnienia i ujawnienia roli różnych służb specjalnych po II wojnie światowej. Zauważył, że w kontekście tej debaty stwierdzenie, że ktoś jest „zaciekłym obrońcą... agentów”, sugerowało, że ta osoba ich broniła, usprawiedliwiała ich działania i szukała sposobu na ich uniewinnienie w oczach opinii publicznej. W konsekwencji przypisanie komuś roli „zaciekłego obrońcy... agentów” było naruszeniem dobrego imienia tej osoby i sugerowało, że postępowanie tej osoby było sprzeczne z dobrem publicznym. Sąd stwierdził również, że kwestionowana fraza była stwierdzeniem faktu. Uważał jednak, że nie było podstaw do wniosku, że A.M. bronił jakichkolwiek agentów, lub szerzej, bronił działalności komunistycznych służb specjalnych, która była szkodliwa dla społeczeństwa. Wręcz przeciwnie, zdecydowanie potępił takie działania. Sprzeciwiał się postrzeganiu lustracji jako narzędzia do niszczenia ludzi i używania jej jako argumentu w grach politycznych. Odnosząc się do kwoty do zapłacenia na cele charytatywne, sąd zauważył, że skarżący jest wysoce wykształconym profesorem uniwersytetu pełniącym liczne funkcje publiczne. Osoba w sytuacji skarżącego powinna być świadoma, jak jego oświadczenie zostanie zrozumiane przez przeciętnego czytelnika „Rzeczpospolitej” i czy istniały jakiekolwiek podstawy do przypisania komuś roli „[zaciekłego] obrońcy”... agentów. Sąd stwierdził dalej, że kwota 1000 PLN do zapłacenia na cele charytatywne była symboliczna, a 10 000 PLN było bardziej odpowiednią kwotą, biorąc pod uwagę okoliczności sprawy – zwłaszcza biorąc pod uwagę, że nie stanowiło to nadmiernego obciążenia dla skarżącego. Skarżący wniósł skargę kasacyjną. W szczególności powołał się na artykuł 10 Konwencji. 24 marca 2011 roku Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej skarżącego z powodu braku istotnych kwestii prawnych do rozstrzygnięcia w sprawie. Sąd, powołując się na artykuł 10 Konwencji, zauważył, że wolność wypowiedzi nie ma charakteru absolutnego. Odniósł się dalej do własnego orzecznictwa, zgodnie z którym konieczność udowodnienia prawdziwości stwierdzenia faktu nie jest nadmiernym wymogiem i nie narusza wolności debaty politycznej. 19 kwietnia 2010 roku przedstawiciel A.M. wszczął postępowanie egzekucyjne w Sądzie Rejonowym w Warszawie mające na celu zmuszenie skarżącego do wypełnienia obowiązków nałożonych wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 11 marca 2010 roku. 15 czerwca 2010 roku Sąd Rejonowy w Warszawie nakazał skarżącemu opublikowanie przeprosin zarządzonych przez Sąd Apelacyjny w Warszawie w „Rzeczpospolitej”. Po tym, jak skarżący nie wykonał tego nakazu, 10 czerwca 2011 roku Sąd Rejonowy w Warszawie zezwolił A.M. na opublikowanie przeprosin w „Rzeczpospolitej” imieniem skarżącego i nakazał mu pokrycie opłaty za ich publikację w wysokości 23 124 PLN (około 5505 EUR). Skarżący otrzymał znaczną zniżkę na tę opłatę.


Pierwsza skarżąca rozwiodła się z ojcem drugiej skarżącej 22 grudnia 2008 r. na mocy ugody rozwodowej zatwierdzonej przez sąd. Zgodnie z ugodą, ona miała sprawować władzę rodzicielską, a ojciec miał prawa do kontaktów, prawo do korzystania z mieszkania rodzinnego i był zobowiązany do płacenia około 50 euro (EUR) miesięcznych alimentów. Dziecko miało mieszkać z matką, a ojciec mógł widywać się z nią w pierwszy i trzeci weekend każdego miesiąca, przez trzydzieści dni w trakcie lata oraz przez tydzień zimą lub wiosną. Ugoda nie zawierała odniesienia do konkretnego adresu, a nawet do miasta lub miejscowości, gdzie pierwsza skarżąca miała mieszkać z dzieckiem. 25 listopada 2009 r., na wniosek ojca dziecka o zmianę reżimu kontaktów między nim a córką, sąd cywilny pierwszej instancji zatwierdził kolejną umowę między rodzicami, która wydłużyła czas weekendowych kontaktów ojca o kilka godzin. Rodzice zgodzili się również, że ojciec będzie odbierał dziecko z domu matki w Kazanłaku w Bułgarii i odwoził je do tej samej lokalizacji; ojciec mógł spędzać czas z dzieckiem pod jednym z dwóch konkretnych adresów w Bułgarii, położonych odpowiednio w Kopriwszticy i Srednogorowie. Jeśli matka zmieniła adres, musiała powiadomić o tym ojca listem poleconym w ciągu dziesięciu dni od takiej zmiany. 18 marca 2009 r. pierwsza skarżąca wniosła powództwo na podstawie art. 72 Kodeksu Rodzinnego z 1985 r. przed Sąd Rejonowy w Warnie, występując o zezwolenie sądu na wyjazd dziecka z kraju bez zgody ojca. Złożyła wyjaśnienie, że pozostaje w związku z Bułgarem mieszkającym w Wielkiej Brytanii, gdzie pracuje jako inżynier okrętowy. Planowali wziąć ślub, a ona chciała osiedlić się w Wielkiej Brytanii i żyć z nim oraz swoją córką. Mimo powyższego pierwsza skarżąca określiła, że w przypadku gdyby sąd nie udzielił jej zezwolenia na podróż dziecka, pozostałaby w Bułgarii, by opiekować się nią jako odpowiedzialny rodzic. 30 października 2009 r. Sąd Rejonowy w Warnie oddalił powództwo pierwszej skarżącej o nieograniczony wyjazd dziecka za granicę tylko z matką, uznając, że nie może to leżeć w interesie dziecka. Konkretniej, podano powody, że matka nie wykazała, że posiada stałe miejsce zamieszkania za granicą ani pewne dochody zapewniające dobrobyt jej córki, oraz że nieobecność dziecka w Bułgarii stanowiłaby przeszkodę w wykonywaniu przez ojca praw do kontaktów. Pierwsza skarżąca odwołała się od odmowy do Sądu Okręgowego w Warnie. Twierdziła, że ojciec nie wykazuje zainteresowania dzieckiem i nie płaci żadnych alimentów. Jego odmowa zezwolenia na wyjazd dziecka z kraju na jakikolwiek okres czasu uniemożliwiała jej zabranie dziecka na wakacje za granicę oraz zamieszkanie w Montrose w Wielkiej Brytanii, gdzie miała narzeczonego i mogła zapewnić córce lepsze warunki materialne. Ona i jej partner planowali wziąć ślub w tym roku, ale niemożność wyjazdu jej dziecka z nią z kraju uczyniłaby to niemożliwym. Sąd Okręgowy w Warnie uwzględnił jej odwołanie 22 lutego 2010 r. Uznał, że posiada niezbędne cechy rodzicielskie, w tym zdolność do tworzenia dla dziecka emocjonalnie bezpiecznego środowiska i zapewnienia jej wsparcia finansowego. Zostało to ustalone w momencie przyznania jej opieki nad córką i nie zostało ani zakwestionowane, ani obalone później. Zdolności rodzicielskie pierwszej skarżącej i opieka, jaką sprawowała nad córką, nie uległyby zmianie w wyniku przekroczenia granicy państwowej. Ze względu na napięte relacje między dwojgiem rodziców sąd uznał, że zezwolenie na wyjazd dziecka za granicę tylko z matką powinno zostać udzielone na cały okres nieletniości dziecka, to jest aż do osiągnięcia pełnoletności. Sąd uznał również, że zmiana okoliczności matki stanowi podstawę do zmiany reżimu kontaktów między ojcem a dzieckiem, ale nie orzekał w tej sprawie. W wyniku skargi kasacyjnej wniesionej przez ojca, w czerwcu 2010 r. Najwyższy Sąd Kasacyjny zawiesił wykonanie wyroku sądu drugiej instancji, dopóki sprawa była rozpatrywana przed nim. 1 listopada 2010 r., w wyroku ostatecznym, odmówił zezwolenia drugiej skarżącej na wyjazd za granicę bez zgody jej ojca. Sąd najpierw zauważył, że istnieje sprzeczne orzecznictwo krajowe w kwestii udzielania nieograniczonego zezwolenia na wyjazd nieletniego za granicę bez zgody obojga rodziców. Niektóre sądy (w tym sąd drugiej instancji w niniejszej sprawie) uznały, że gdy rodzic, któremu powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej, posiada niezbędne umiejętności rodzicielskie, takiego zezwolenia nie można odmówić. Inne sądy uznały, że gdy brakuje zgody rodziców, udzielenie zezwolenia na nieograniczony wyjazd za granicę spowoduje jedynie dalsze zakłócenia i urazy w relacji między rodzicami, co prawdopodobnie doprowadzi do dodatkowych sporów między nimi, a nie leży to w interesie dziecka. Rozpatrując niniejszą sprawę, sąd powołał się w szczególności na swoje utrwalone i wiążące orzecznictwo, zgodnie z którym nie można udzielić zezwolenia na nieograniczony wyjazd dziecka za granicę tylko z jednym z rodziców, ponieważ jako zasada nigdy nie może to leżeć w najlepszym interesie dziecka. Konkretniej, istniało ryzyko, że rodzic ubiegający się o takie zezwolenie może zabrać dziecko do krajów będących w stanie wojny lub gdzie istnieje wysokie ryzyko katastrof naturalnych, tym samym narażając dobro dziecka na niebezpieczeństwo i pozbawiając Państwo możliwości zapewnienia mu ochrony. Ponadto, jeśli rodzic zabrałby dziecko do kraju, który nie jest członkiem Unii Europejskiej lub z którym Bułgaria nie miała umowy wzajemnej w zakresie pomocy prawnej, władze nie mogłyby zapewnić egzekwowania praw do kontaktów drugiego rodzica. Sąd uznał, że zezwolenie na wyjazd za granicę tylko z jednym rodzicem może zostać udzielone jedynie w odniesieniu do ustalonych miejsc docelowych i na ograniczony okres czasu oraz gdy leży to w interesie dziecka. Przechodząc do konkretnej sprawy, sąd uznał, że pierwsza skarżąca nie przedstawiła żadnych gwarancji co do tego, gdzie dziecko zostanie zabrane lub jak będą wykonywane prawa ojca do kontaktów. Co istotne, pierwsza skarżąca nie wystąpiła w sądzie o zmianę reżimu kontaktów między dzieckiem a ojcem w związku z zamiarem przeniesienia przez nią i dziecko głównego miejsca zamieszkania do Wielkiej Brytanii. W każdym razie pierwsza skarżąca przedstawiła w postępowaniu przed sądem jedynie swoje osobiste oświadczenia dotyczące jej przyszłości w Wielkiej Brytanii, ale żadnych dowodów na wykazanie faktów, które twierdziła. Twierdziła, że wyjdzie za mąż; było to jednak niepewne przyszłe zdarzenie, które nie zależało wyłącznie od jej woli. Sytuacja byłaby całkowicie inna, gdyby była mężatką i osiedliła się w dobrych warunkach materialnych w innym kraju. W takim przypadku kwestia tego, czy dołączenie dziecka do matki za granicą leżałoby w jego interesie, byłaby otwarta do dyskusji. Ponieważ tak jednak nie było, ze względu na młody wiek dziecka, sąd uznał, że nie leży w jego interesie, aby matce udzielić zezwolenia na zabranie go za granicę w dowolnym czasie, na nieograniczony okres i do nieznanych miejsc docelowych przez cały okres przed osiągnięciem przez dziecko pełnoletności. 18 grudnia 2011 r., nieco ponad rok po ostatecznym wyroku Najwyższego Sądu Kasacyjnego w sprawie wyjazdu dziecka, pierwsza skarżąca i jej partner, który nadal mieszkał w Wielkiej Brytanii, wzięli ślub w Bułgarii. Kilka dni wcześniej, 1 grudnia 2011 r., ojciec drugiej skarżącej wyraźnie zgodził się na jej wyjazd z kraju z matką. Podpisał pierwsze oświadczenie na okres od 5 stycznia 2012 r. do 15 czerwca 2012 r. i najwyraźniej podpisuje takie oświadczenia upoważniające do okresów rocznych od tego czasu. W rezultacie skarżące mogły podróżować, mieszkać i uczyć się w Wielkiej Brytanii, gdzie przebywały w czasie swojej ostatniej korespondencji z Sądem. Od czasu opuszczenia Bułgarii w styczniu 2012 r. dziecko utrzymywało regularny kontakt z ojcem telefonicznie i przez Skype oraz spędzało z nim czas każdego lata.


Skarżąca urodziła się w 1967 roku i mieszka we Lwowie. W okresie od marca 1995 r. do lipca 1996 r. skarżąca była leczona ambulatoryjnie z powodu nadczynności tarczycy w Państwowym Centrum Onkologii we Lwowie. Leczyła ją dr S. W lipcu 1996 r. stan zdrowia skarżącej pogorszył się; została zbadana w Państwowym Centrum Endokrynologii we Lwowie i zdiagnozowano u niej niedoczynność tarczycy. Od 13 listopada do 10 grudnia 1996 r. skarżąca była leczona stacjonarnie z powodu niedoczynności tarczycy w Centrum Endokrynologii. Skarżąca poinformowała lekarzy, że jej niedoczynność tarczycy wynika z leczenia radiofarmaceutykiem, J-131 (radioaktywny jod), który dr S. podał jej w okresie od marca 1995 r. do lipca 1996 r. Lekarze z Centrum Endokrynologii odnotowali w dokumentacji medycznej skarżącej, że skarżąca cierpi na niedoczynność tarczycy będącą skutkiem leczenia radiofarmaceutykami. Ostatecznie skarżąca straciła tarczycę i uznano ją za osobę z drugim, co do wysokości, oficjalnym stopniem niepełnosprawności. 10 października 1997 r., na wniosek skarżącej, dr S. wystawiła jej zaświadczenie stwierdzające, że w trakcie 1996 r. leczenie skarżącej obejmowało wstrzyknięcia radiofarmaceutyku, a mianowicie radioaktywnego jodu J-131. Dr S. nie określiła dawki ani dat, w których skarżąca otrzymała wstrzyknięcia. W maju i czerwcu 1998 r. skarżąca złożyła skargę do Lwowskiego Departamentu Ministerstwa Zdrowia („Departament”), że podane jej przez dr S. radiofarmaceutyki poważnie uszkodziły jej zdrowie. Departament zwrócił się do skarżącej z prośbą o poddanie się badaniu lekarskiemu w jednej ze szpitali we Lwowie, jednak ona odmówiła. Departament sprawdził dokumentację Centrum Onkologii i stwierdził, że nie zawiera ona danych dotyczących rzekomego leczenia skarżącej radiofarmaceutykami. Ponadto zauważono, że zgodnie z dokumentacją medyczną skarżącej, w latach 1995–1996 jej rozpoznanie było niejasne. W takim przypadku leczenie wymienione w zaświadczeniu z 10 października 1997 r. było niewłaściwe. Z tego powodu Departament zalecił Centrum Onkologii zwolnienie dr S. Niedługo potem dr S. przeszła na emeryturę z Centrum Onkologii na własne życzenie. W lipcu 1998 r. skarżąca złożyła skargę do lwowskiej prokuratury, że dr S. leczyła ją za pomocą J-131, że leczenie to było niewłaściwe i że zniszczyło jej tarczycę. W celu poparcia swojej skargi skarżąca przedłożyła zaświadczenie z 10 października 1997 r. W styczniu 1999 r. wszczęto oficjalne śledztwo w sprawie skargi skarżącej, które było prowadzone początkowo przez prokuratorów, a później przez policję. W toku śledztwa przesłuchano skarżącą, dr S. oraz szereg innych osób. Ponadto przeprowadzono kilka ekspertyz sądowych. Podjęto szereg decyzji odrzucających skargę skarżącej, głównie z tego powodu, że zgodnie z opiniami biegłych ustalenie przyczyny zniszczenia tarczycy skarżącej było niemożliwe. Decyzje te zostały ostatecznie uchylone z powodu niepełnego śledztwa. Najnowszą decyzję w tej sprawie podjął Sąd Rejonowy we Lwowie (rejon frankiwski) w dniu 18 stycznia 2016 r., polecając policji przeprowadzenie dalszego śledztwa w sprawie skarżącej i stwierdzając między innymi, że policja nie zbadala wszystkich istotnych dowodów oraz że konieczna jest dodatkowa ekspertyza sądowa. Śledztwo nie zostało zakończone do dnia dzisiejszego.


Wnioskodawcy, pan Ramaz Cartsidze, pan Samvel Bozoyani, pan Mamuka Gelaszwili (wnioskodawcy nr 1–3, sprawa nr 1); pan Alexander Mikirtumow, pan Binali Aliev (wnioskodawcy nr 4–5, sprawa nr 2); pan Gia Dzamukow, pan Vladimer Gabunia (wnioskodawcy nr 6–7, sprawa nr 3); pan Boris Gogoladze, pani Anastasia Tvaradze, pani Madona Kapanadze (wnioskodawcy nr 8–10, sprawa nr 4) oraz pan Jimsher Gogelaszwili, pan George Kurua i pan Omar Czubinidze (wnioskodawcy nr 11–13, sprawa nr 5) są wszyscy Świadkami Jehowy. Ich skarga do Trybunału dotyczy pięciu przypadków agresji motywowanej religijnie, jakiej mieli paść ofiarą w Gruzji w różnych okresach. Wydarzenia opisane w sprawach nr 1 i 4 były przedmiotem badania przez Trybunał w sprawie Begheluri i inni przeciwko Gruzji (skarga nr 28490/02, wyrok z 7 października 2014 r.). Poniższy opis faktów opiera się na zeznaniach wnioskodawców. Niniejsza część skargi dotyczy wnioskodawców pana R. Cartsidze, pana S. Bozoyaniego i pana M. Gelaszwilego (wnioskodawcy nr 1–3). 16 września 2000 roku dziewiętnaście autokarów i kilka samochodów ze Świadkami Jehowy udawało się do Marneuli, aby wziąć udział w konwencji na terenie posesji pana Cartsidze. Policja ustanowiła punkty kontrolne na trasie i zablokowała drogi, uniemożliwiając Świadkom Jehowy dotarcie do celu. Jednocześnie policja zezwoliła autokarowi z ekstremistycznymi członkami Kościoła Prawosławnego, prowadzonym przez pana V. Mkalawiszwilego, znanego również jako Ojciec Bazyli (zob. sprawę Członkowie zboru Gldani Świadków Jehowy i inni przeciwko Gruzji, nr 71156/01, § 11, 3 maja 2007 r.), na kontynuowanie podróży do Marneuli w celu zaatakowania i zniszczenia miejsca na terenie posesji pana Cartsidze, gdzie mieli zebrać się Świadkowie Jehowy. Napastnicy zniszczyli przedmioty do celów religijnych i przejęli rzeczy należące do innych. Obecni na miejscu funkcjonariusze policji odmówili interwencji. Mienie należące do Świadków Jehowy, w tym 1,5 tony literatury religijnej, zostało skonfiskowane. Literatura religijna została spalona na ulicy. Inne przedmioty (namioty, 400 ławek i inne rzeczy) zostały rozdane mieszkańcom przez zwolenników Ojca Bazylego (zob. sprawę Begheluri i inni, cyt. wyżej, §§ 16–21). Według szacunków z 25 stycznia 2001 r. i 28 lutego 2002 r., skradzione i zniszczone wyposażenie oraz materiały były warte około 9 000 euro (EUR), a 1,5 tony skradzionej i spalonej literatury religijnej było warte około 700 EUR. 16 października 2000 r. wnioskodawcy nr 1–3, inni Świadkowie Jehowy, przedstawicielstwo Towarzystwa Strażnica w Pensylwanii w Gruzji oraz Związek Świadków Jehowy złożyli skargę administracyjną do Sądu Rejonowego Mtatsminda-Krtsanisi w Tbilisi przeciwko Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, gubernatorowi Marneuli, szefowi policji w Marneuli i jego zastępcy oraz dwunastu innym funkcjonariuszom policji zaangażowanym w sprawę. Wnioskodawcy domagali się odszkodowania za szkodę majątkową i niemajątkową wyrządzoną przez agentów Państwa. 8 maja 2001 r. Sąd Rejonowy Mtatsminda-Krtsanisi postanowił traktować Ministerstwo Spraw Wewnętrznych jako interwenienta ubocznego i przekazał sprawę do Sądu Rejonowego w Marneuli do rozpoznania. 13 maja 2002 r. Sąd Rejonowy w Marneuli oddalił skargę wnioskodawców jako bezzasadną. Sąd uznał, że wykazano, iż osoby działające na rozkaz Ojca Bazylego zaatakowały posesję pana Cartsidze oraz Świadków Jehowy. Co do policji w Marneuli, sąd stwierdził, że nie została ona poinformowana o planowanym na 16 września 2000 r. konwencji w domu pana Cartsidze i uczestniczyła w tym dniu w operacji antynarktykowej w rejonie graniczącym z Azerbejdżanem. Sąd stwierdził, że pozwani, będący funkcjonariuszami policji, pojawili się na miejscu dopiero po omawianym ataku i byli w stanie jedynie obserwować wyrządzone szkody. Nie mogli zatem przyczynić się do czynów biernością lub udziałem w aktach agresji religijnej przeciwko wnioskodawcom. 18 czerwca 2002 r. wnioskodawcy wnieśli apelację do Sądu Okręgowego w Tbilisi, skarżąc się, że sąd pierwszej instancji zignorował fakt, że policja zawróciła Świadków Jehowy, ale pozwoliła Ojcu Bazylemu i jego zwolennikom przejść przez te same punkty kontrolne. Wnioskodawcy argumentowali, że ich zeznania świadków zostały pominięte przez sąd pierwszej instancji na rzecz niepotwierdzonych zeznań funkcjonariuszy policji. Wnioskodawcy zakwestionowali również status interwenienta ubocznego przyznany Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, mimo że zostało ono pozwane. 30 grudnia 2003 r. sąd okręgowy oddalił apelację wnioskodawcych z tych samych powodów co sąd pierwszej instancji. 29 września 2004 r. skarga kasacyjna wnioskodawców została oddalona przez Sąd Najwyższy, który uznał, że wnioskodawcy nie wykazali „umyślnego” lub „nieumyślnego” naruszenia obowiązków zawodowych przez funkcjonariuszy policji. Niniejsza część skargi dotyczy pana Alexandra Mikirtumowa i pana Binali Alieva, wnioskodawców nr 4 i 5. 26 października 2000 r., gdy około trzydziestu członków zboru azerbejdżańskiego Świadków Jehowy przygotowywało się do zebrania w Marneuli w domu pana Alieva, na teren posesji weszło pięciu funkcjonariuszy policji w cywilu. Wśród nich byli S.Ch. i G.N., którzy, jak twierdzono, kilka dni wcześniej brali udział w ataku na Świadków Jehowy na posesji pana Cartsidze (zob. sprawę nr 1), oraz N.N. Funkcjonariusze policji oświadczyli, że zebranie nie może się odbyć. Używając obraźliwego języka wobec uczestników, kazali im opuścić posesję. Skonfiskowali religijne książki i Biblii należące do Świadków Jehowy. Pan Aliev i pan Mikirtumow, pastor, zostali zabrani na komisariat. Tam zostali znieważeni przez funkcjonariusza G.N., który nakazał panu Mikirtumowowi opuścić Marneuli i nigdy nie wracać, w przeciwnym razie spotkałyby go poważne problemy. S.Ch. kazał panowi Alievowi nie organizować więcej spotkań religijnych w swoim domu, jeśli chciał uniknąć problemów z policją. Następnie pan Mikirtumow został siłą wsadzony do samochodu i wywieziony z Marneuli. 27 listopada 2000 r. obaj wnioskodawcy, wraz z przedstawicielstwem Towarzystwa Strażnica w Pensylwanii w Gruzji oraz Związkiem Świadków Jehowy, złożyli skargę administracyjną do Sądu Rejonowego Mtatsminda-Krtsanisi przeciwko Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i zaangażowanym funkcjonariuszom policji. Oprócz zidentyfikowania trzech funkcjonariuszy policji, wnioskodawcy podali również numery rejestracyjne dwóch pojazdów, którymi przyjechali funkcjonariusze. Poprosili, aby Ministerstwo Spraw Wewnętrznych złożyło publiczne przeprosiny, zgodnie z ustawą o policji, i wszczęło postępowanie dyscyplinarne przeciwko swoim pracownikom. Wnioskodawcy domagali się również wypłaty odszkodowania za szkodę niemajątkową oraz wydania dyrektywy do wszystkich komisariatów policji w kraju, stwierdzającej, że prawa Świadków Jehowy mają być respektowane. 6 czerwca 2001 r. sprawa została przekazana do Sądu Rejonowego w Marneuli, który z kolei 14 maja 2002 r. przekazał ją do Sądu Rejonowego w Bolnisi. Zapytani przez ten sąd, wnioskodawcy i inne osoby uczestniczące w zebraniu potwierdzili powyższe fakty. Funkcjonariusze S.Ch. i G.N. zaprzeczyli oskarżeniom. G.N. twierdził, że nigdy nie wszedł na posesję pana Alieva w dniu zdarzenia i widzi wnioskodawców po raz pierwszy, natomiast S.Ch. oświadczył, że widział tego dnia G.N. i innych funkcjonariuszy policji, którzy byli jego podwładnymi, przed domem pana Alieva. Poszedł zobaczyć, co się dzieje. G.N. wyjaśnił, że grupa osób zawiadomiła policję o planowanym zebraniu Świadków Jehowy i poprosiła o interwencję, zanim zrobią to oni sami. Funkcjonariusze policji byli więc zobowiązani udać się na posesję. Według S.Ch., G.N. wszedł na posesję pana Alieva, aby poprosić go o nieorganizowanie zebrania, aby uniknąć starcia z grupą osób w question. S.Ch. stwierdził, że następnie kontynuował podróż i zaprzeczył, jakby zabrał dwóch wnioskodawców na komisariat. Przyznał jednak, że G.N., pan Aliev i pan Mikirtumow zostali zabrani razem „gdzieś”. Według S.Ch., gdyby wnioskodawcy zostali zabrani na komisariat w dniu zdarzenia, byliby przesłuchani, a ich wizyta na komisariat zostałaby odpowiednio zarejestrowana. Skrytykował wnioskodawców za niezłożenie skargi do szefa policji, jeśli rzeczywiście zostali nielegalnie zabrani na komisariat. Dwaj wnioskodawcy z kolei złożyli oświadczenia, że zostali zabrani do biura S.Ch. i że on nakazał im złożenie pisemnych zobowiązań, odpowiednio do opuszczenia Marneuli oraz dla pana Alieva do niedopuszczania do spotkań religijnych w swoim domu. S.Ch. zaprzeczył również tym zarzutom. 17 czerwca 2003 r. postępowanie wszczęte przez wnioskodawców zostało oddalone jako bezzasadne. Zdaniem sądu nie ustalono, że rzeczni funkcjonariusze policji uniemożliwili przeprowadzenie zebrania religijnego w domu pana Alieva, skonfiskowali książki religijne i zabrali dwóch wnioskodawców na komisariat w celu zakazania im sprawowania obrzędów religijnych zgodnie z ich wiarą. W odniesieniu do zeznań czterech świadków oculi, sąd stwierdził, że nie są one wiarygodne, ponieważ zostały złożone przez osoby biorące udział w zebraniu, które miały interes w poparciu skargi wnioskodawców. Ponadto zeznania skarżących zostały całkowicie odrzucone przez funkcjonariuszy policji. W konsekwencji sąd stwierdził, że nic nie dowodzi, że funkcjonariusze policji zaniedbali swoje obowiązki zawodowe w rozumieniu art. 1005 § 1 Kodeksu Cywilnego. 21 października 2004 r. Sąd Okręgowy w Tbilisi utrzymał w mocy wyrok z 17 czerwca 2003 r. z tych samych powodów co sąd niższej instancji. 23 lutego 2005 r. Sąd Najwyższy, orzekając w postępowaniu pisemnym, oddalił skargę kasacyjną wnioskodawców. Uznał, że wnioskodawcy nie udowodnili ani umyślnego, ani nieumyślnego naruszenia obowiązków przez pozwanych funkcjonariuszy policji. Niniejsza część skargi dotyczy pana Gii Dzamukowa i Vladimera Gabunii (odpowiednio wnioskodawcy nr 6 i 7). 2 września 2000 r., podczas gdy posiadał traktaty religijne, pan Dzamukow został zatrzymany na ulicy w Kutaisi przez dwóch umundurowanych funkcjonariuszy policji, E.K. i E.Ch. Jego torba z literaturą religijną została skonfiskowana, a on sam został zabrany na komisariat. Wnioskodawca został pobity przez kilku funkcjonariuszy policji, w tym przez E.Ch., przed zwolnieniem. Przed opuszczeniem komisariatu wnioskodawca poprosił o zwrot jego rzeczy. W odpowiedzi E.Ch. podszedł do niego i próbował go udusić krawatem, nakazując wnioskodawcy, by zniknął mu z oczu. Na zewnątrz komisariatu funkcjonariusze policji zablokowali mu drogę i grozili pobiciem pałkami. Widząc, że wnioskodawca odmawia odejścia i insists na zwrot skonfiskowanej literatury religijnej, funkcjonariusz podszedł i rzucił mu Biblią w twarz. Po powrocie do domu wnioskodawca i jego żona zauważyli, że jego klatka piersiowa jest czerwona. Czuł też ból. Jego żona udała się natychmiast na komisariat, protestując przeciwko traktowaniu jej męża i żądając zwrotu skonfiskowanych rzeczy. Ona sama została znieważona i wygoniona z pomieszczeń. Następnego dnia pan Gabunia, wnioskodawca nr 7, szedł ulicą w Kutaisi z traktatami religijnymi. Dał jeden z nich E.K., który był w towarzystwie innego funkcjonariusza. W odpowiedzi E.K. skarcił go, stwierdzając, że jego postawa nie przystoi chrześcijaninowi. B.M., drugi funkcjonariusz, uderzył go w brzuch i, gdy upadł na ziemię, wyrwał mu torbę. Funkcjonariusze opróżnili torbę i podarli znajdującą się w niej literaturę religijną. Zachowali dwie Biblii dla siebie. Gdy wnioskodawca insists, aby zwrócili mu Biblię, B.M. zagroził, że wsadzi go do samochodu i wyrzuci do rzeki Rioni. 2 października 2000 r. wnioskodawcy złożyli skargę administracyjną do Sądu w Kutaisi przeciwko Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, szefowi i zastępcy szefa policji w Kutaisi oraz funkcjonariuszom policji B.M. i E.K. Twierdząc, że naruszono ich prawa gwarantowane przez art. 19 Konstytucji oraz art. 9 i 14 Konwencji, poprosili, aby Ministerstwo Spraw Wewnętrznych złożyło publiczne przeprosiny i wszczęło postępowanie dyscyplinarne przeciwko dwóm swoim pracownikom, którzy ich zdaniem nie wywiązali się z obowiązków zawodowych, przewidzianych w ustawie o policji. Wnioskodawcy domagali się również odszkodowania za szkodę majątkową i niemajątkową, na podstawie art. 1005 § 1 Kodeksu Cywilnego. Zapytani przez sąd, wnioskodawcy potwierdzili powyższe wydarzenia. Pan Gabunia szczegółowo opisał miejsce, w którym spotkał dwóch funkcjonariuszy policji, i stwierdził, że byli umundurowani i mieli odznaki. Podał również informacje o marce, kolorze i numerze rejestracyjnym ich samochodu. Pan Dzamukow podał numer rejestracyjny samochodu, którym został zabrany na komisariat. Jego żona podała numer rejestracyjny pojazdu, którym E.Ch. podążał za nią, podczas gdy pani L.K., świadek incydentu na komisariacie, potwierdziła, że widziała tam pana Dzamukowa. E.Ch. zaprzeczył zarzutom, stwierdzając, że w dniu zdarzenia miał urlop i nie przebywał w Kutaisi. B.M. i E.K. również zaprzeczyli zarzutom, twierdząc, że widzą wnioskodawców po raz pierwszy. 7 czerwca 2002 r. skarga wnioskodawców została oddalona jako bezzasadna. Sąd wskazał na prawa gwarantowane przez art. 19 Konstytucji i zauważył, że historycznie żadna religia nigdy nie była prześladowana w Gruzji. Następnie zauważył następujące:
„Również powszechnie wiadomo, że wielu Świadków Jehowy rażąco narusza wymagania art. 19 § 3 Konstytucji i często narzuca innym swoje opinie i przekonania, tym samym naruszając ich prawa”.
Następnie sąd pominął zeznania trzech świadków na korzyść wnioskodawców z powodu, że te osoby nie były świadkami oculi. Ponadto zauważył następujące:
„Pierwsi dwaj świadkowie są Świadkami Jehowy i przyjaciółmi wnioskodawców i mają interes w tym, by sprawa została rozstrzygnięta na korzyść wnioskodawców”.
Ponieważ wnioskodawcy nie złożyli żadnych innych ważnych dowodów (raportów medycznych, podartej literatury religijnej lub innych przedmiotów), ich zarzuty uznano za bezzasadne. Wreszcie sąd zauważył, że pan Dzamukow czekał rok, zanim dodał imię i nazwisko E.Ch. do swojej skargi. Wnioskodawcy wnieśli apelację, stwierdzając, że złożenie zniszczonej literatury religijnej do sądu nie miałoby żadnej wartości dowodowej, ponieważ nie wystarczyłoby to do udowodnienia, że rzeczni funkcjonariusze policji podarli literaturę w dniu zdarzenia. Wnioskodawcy wyjaśnili również, że nie było konieczne uzyskanie raportu medycznego, biorąc pod uwagę, że nie odnieśli poważnych ran ani obrażeń. Nie zmieniało to jednak faktu, że zostali pobici przez funkcjonariuszy policji. Ponadto ich zdaniem obelgi wymierzone w nich z powodu ich wiary były wystarczające do ustalenia, że funkcjonariusze policji byli niedbalczy przy wykonywaniu swoich obowiązków zawodowych. 18 grudnia 2002 r. Sąd Rejonowy w Kutaisi oddalił apelację wnioskodawców z tych samych powodów co sąd pierwszej instancji. W szczególności wziął pod uwagę fakt, że funkcjonariusze policji zaprzeczyli zarzutom, a wnioskodawcy nie odnieśli obrażeń fizycznych. Uznał, że w braku wystarczających dowodów przeciwnych nie doszło do uszczerbku na godności wnioskodawców ani naruszenia ich prawa do wolności religijnej, co wykluczało zastosowanie art. 1005 § 1 Kodeksu Cywilnego i przyznanie odszkodowania. Według wnioskodawców, sąd odwoławczy wziął pod uwagę ustne oświadczenie E.K., który twierdził, że nie rozpoznaje białego samochodu z numerem rejestracyjnym DAQ 492, który pan Dzamukow zidentyfikował jako ten, w którym dwóch funkcjonariuszy patrolowało w momencie zdarzenia. Po rozprawie E.K. odjechał jednak tym samym pojazdem, który był zaparkowany przed sądem okręgowym. Wnioskodawcy zrobili zdjęcie i dołączyli go do swojej skargi kasacyjnej. Skarżyli się w szczególności, że zaprzeczenie E.K. zostało przyjęte przez sąd pierwszej instancji i w postępowaniu odwoławczym bez żadnych dowodów poparcia. Po kilkukrotnym odroczeniu rozprawy z powodu nieobecności stron broniących, Sąd Najwyższy rozpoznał skargę kasacyjną wnioskodawców w postępowaniu pisemnym i oddalił ją 17 października 2003 r. Skrytykował wnioskodawców za niewniesienie sprawy karnej przeciwko funkcjonariuszom policji. Sąd Najwyższy stwierdził, że uznanie, że funkcjonariusze policji zaniedbali swoje obowiązki zawodowe w zarzucany sposób (atakowanie i assaultowanie wnioskodawców), byłoby równoznaczne z uznaniem, w kontekście postępowania administracyjnego, ich winy karnej, co byłoby sprzeczne z prawem. Jednocześnie, gdyby oskarżenie przeciwko funkcjonariuszom policji zostało potwierdzone w postępowaniu karnym, wnioskodawcy mieliby prawo do odszkodowania, a także do publicznych przeprosin. Wyrok Sądu Najwyższego został doręczony wnioskodawcom 27 listopada 2003 r. Niniejsza część skargi dotyczy pana Borisa Gogoladze, pani Anastasii Tvaradze i pani Madony Kapanadze (wnioskodawcy nr 8–10). 1 kwietnia 2001 r. grupa Świadków Jehowy wracała ze spotkania religijnego we wsi Dviri, region Bordżomi. Na przystanku autobusowym spotkali pana S.Ch., zastępcę gubernatora miasta Bordżomi, pana J.B., gubernatora Dviri, oraz około piętnastu mieszkańców. Jeden z ostatnich zaatakował pana Gogoladze, raniąc go w policzek, i wyrwał mu z ręki torbę zawierającą literaturę religijną i inne rzeczy osobiste. Następnie uderzył dwóch wnioskodawców w głowę paskiem z naramiennika zerwanym z torby pana Gogoladze. Dwaj gubernatorzy, którzy obserwowali atak, wykrzykiwali obelgi pod adresem ofiar. W końcu poprosili napastnika, by przerwał, i odeszli z nim (zob. sprawę Begheluri i inni, cyt. wyżej, § 56). 30 kwietnia 2001 r. wnioskodawcy złożyli skargę administracyjną do Sądu w Bordżomi przeciwko administracji regionu Bordżomi, lokalnemu szefowi policji i dwóm gubernatorom. Wnioskodawcy żądali, aby urzędnicy publicznie przeprosili, aby administracja regionalna wszczęła przeciwko nim postępowanie dyscyplinarne. Domagali się również odszkodowania za szkodę niemajątkową (art. 1005 § 1 Kodeksu Cywilnego). 17 września 2001 r. sąd oddalił skargę wnioskodawców z powodu, że gubernatorzy nie byli pod prawnym obowiązkiem zapewnienia utrzymania porządku publicznego. Uznał, że nie wykazano, aby sami zorganizowali omawiany atak lub osobiście zaatakowali albo assaultowali wnioskodawców. Decyzja została utrzymana w mocy w apelacji przez Sąd Okręgowy w Tbilisi 25 lipca 2003 r. Sąd okręgowy uznał, że zapewnienie utrzymania porządku publicznego nie stanowi „obowiązkującego obowiązku” gubernatorów. 13 lutego 2004 r. Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną wnioskodawców, używając tych samych powodów co sąd okręgowy. Niniejsza część skargi dotyczy pana Jimshera Gogelaszwilego, George'a Kuruy i Omara Czubinidze (wnioskodawcy nr 11–13). 27 marca 2001 r. grupa prawosławnych ekstremistów religijnych prowadzona przez pana P. Bluszwilego, lidera ruchu Jvari, wtargnęła do mieszkania pana Gogelaszwilego, gdzie zbor Świadków Jehowy odbywał zebranie. Napastnicy kazali Świadkom Jehowy, których określali mianem bluźnierców Chrystusa i satanistów, oddać swoją literaturę religijną i opuścić pomieszczenie. Świadkowie Jehowy protestowali, powołując się na przepisy Konstytucji, ale zostali zmuszeni do podporządkowania się. Pan Kurua został znieważony przez pana Bluszwilego, który następnie pociągnął go za krawat, aby go udusić. Po skonfiskowaniu literatury religijnej od osób obecnych w mieszkaniu napastnicy otworzyli szafki i wyjęli podobną literaturę, najpierw rzucając ją na podłogę, a potem przez okno. Ławki używane przez Świadków Jehowy podczas zebrania zostały również wyrzucone przez okno. Atak został zarejestrowany na wideo. Ponadto na nagraniu widoczna jest osoba ubrana w cywilne ubranie, która według wnioskodawców jest funkcjonariuszem policji o imieniu L. Gogolauri. On stoi na podwórku, obserwuje, jak Świadkowie Jehowy są gonieni z mieszkania i pozwala dziecku wyjść niosąc ławkę wyrzuconą przez okno. Wnioskodawcy oszacowali szkodę majątkową wyrządzoną przez omawiany atak na około 760 EUR (sprzęt audiowizualny, literatura religijna, ławki i inne przedmioty). Złożyli raport audytowy, datowany na 23 maja 2001 r., na poparcie ich roszczenia. Dzień po powyższym incydencie ta sama grupa napastników publicznie spaliła literaturę religijną zabraną z domu pana Gogelaszwilego na głównym rynku w Rustawi. Ta scena została również uwieczniona na powyższym nagraniu. Według wnioskodawców patrolujący rynek funkcjonariusze policji nie zareagowali. 30 kwietnia 2001 r. Świadkowie Jehowy, którzy byli ofiarami ataku, w tym trzej wymienieni wyżej wnioskodawcy, a także przedstawicielstwo Towarzystwa Strażnica w Pensylwanii w Gruzji oraz Związek Świadków Jehowy, złożyli skargę administracyjną do Sądu Mtatsminda-Krtsanisi przeciwko Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, panowi Th.A., szefowi policji w Rustawi, panowi L.G., szefowi komisariatu policji zaangażowanego w sprawę, oraz panowi K.Z., funkcjonariuszowi policji. Zarzucali urzędnikom niewywiązanie się z obowiązków zawodowych i naruszenie art. 8–11, 13 i 14 Konwencji. W szczególności wnioskodawcy poprosili, aby Ministerstwo Spraw Wewnętrznych złożyło publiczne przeprosiny, zgodnie z art. 8 ust. 37 ustawy o policji, i wszczęło postępowanie dyscyplinarne przeciwko wymienionym funkcjonariuszom policji. Wnioskodawcy domagali się również odszkodowania za szkodę majątkową i niemajątkową, na podstawie art. 1005 § 1 Kodeksu Cywilnego, oraz wydania dyrektywy do wszystkich komisariatów policji w kraju, stwierdzającej, że prawa Świadków Jehowy mają być respektowane. Zwracając uwagę sądu na rozprzestrzenianie się przemocy przeciwko Świadkom Jehowy w całym kraju, prosili, aby rozstrzygnął ich sprawę zgodnie z prawem, ponieważ ich zdaniem właściwa decyzja sądowa może pomóc w powstrzymaniu takiej przemocy. Sąd wysłuchał trzech wnioskodawców i innych Świadków Jehowy, którzy byli ofiarami ataku. Wszyscy skarżyli się na bierność funkcjonariuszy policji obecnych na miejscu. Pan Gogelaszwili stwierdził, że gdy atak się zaczął, udał się na komisariat policji położony około stu metrów od jego budynku. Po pewnym opóźnieniu dwóch funkcjonariuszy policji odprowadziło go z powrotem na miejsce. Zobaczył, że książki i meble są wyrzucane przez okno. Funkcjonariusze policji nie podjęli żadnych działań. Następnie pobiegł po schodach do swojego mieszkania, aby odzyskać trochę pieniędzy, które trzymał w szafce. Znalazł, że drzwi szafki były wyłamane, a 130 EUR zostało skradzionych. Pan Gogelaszwili skarżył się, że funkcjonariusze policji nie interweniowali, aby zapobiec naruszeniu jego mienia prywatnego ani ochronić ofiar. Pan Kurua stwierdził, że natychmiast po opuszczeniu mieszkania na rozkaz napastników udał się na komisariat, gdzie dowiedział się, że alarm został już podniesiony. Poprosił, aby funkcjonariusze policji wrócili z nim, aby „przestraszyć” napastników. Funkcjonariusze odmówili towarzyszenia mu. Pan Czubinidze stwierdził, że podczas ataku zadzwonił na policję z mieszkania, ale osoba po drugiej stronie słuchawki natychmiast rozłączyła się. Następnie został zmuszony do wykonania rozkazu opuszczenia mieszkania. Udało mu się odebrać torbę napastnikowi, który ją wziął. 10 maja 2002 r. sąd postanowił wykreślić sprawę z listy spraw na podstawie listu, rzekomo podpisanego przez wnioskodawców, wycofującego ich skargę. 5 czerwca 2002 r. wnieśli apelację, twierdząc, że podpisy na rzeczonej liście zostały sfałszowane i że nigdy nie wycofali swojej skargi. 16 grudnia 2002 r. sąd odwoławczy uchylił decyzję z 10 maja 2002 r. i postępowanie zostało wznowione. Zapytany przez Sąd Rejonowy Mtatsminda-Krtsanisi, przedstawiciel Ministerstwa Spraw Wewnętrznych argumentował, że nie ustalono, aby policja była obecna na miejscu i poprosił o oddalenie skargi wnioskodawców. Sami funkcjonariusze policji nie stawili się na rozprawach przez dwa kolejne terminy. Zmuszony do orzekania w ich nieobecności, 16 lipca 2003 r. sąd oddalił skargę jako bezzasadną. Uznał za ustalone, że wnioskodawcy zostali zaatakowani przez grupę osób prowadzoną przez pana Bluszwilego 27 marca 2001 r. Uznał jednak, że wnioskodawcy nie wykazali, aby policja była obecna na miejscu lub obserwowała biernie czyny przeciwko mieniu oraz prawom wnioskodawców do wolności religijnej. W konsekwencji nie ustalono, aby funkcjonariusze policji zaniedbali swoje obowiązki zawodowe w rozumieniu art. 1005 § 1 Kodeksu Cywilnego. Mimo to, w tej samej decyzji, sąd uznał, że po zawiadomieniu o ataku funkcjonariusze policji udali się na miejsce, co skutkowało decyzją o objęciu napastników śledztwem. Według sądu, w kontekście tego ostatniego postępowania karnego, wnioskodawcy mogłoby być legalnie złożyć roszczenie o odszkodowanie przeciwko osobom, które naruszyły ich prawa. Decyzja nie zawierała odniesienia do palenia literatury na rynku w Rustawi. 25 czerwca 2004 r. Sąd Okręgowy w Tbilisi utrzymał w mocy wyrok sądu pierwszej instancji, powtarzając użyte w nim uzasadnienie. Nie stawił się ani przedstawiciel Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, ani funkcjonariusze policji. 2 marca 2005 r. Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną wnioskodawców. Sąd uznał, że faktu naruszenia obowiązku przez policję, zarówno umyślnego, jak i z niedbalstwa, nie udowodniono.


Skarżący urodzili się w 1984, 1988 i 1987 roku odpowiednio. Pierwszy skarżący obecnie mieszka w Odessie. Trzeci skarżący wyjechał z Ukrainy do Etiopii 23 listopada 2014 r. Jego obecne miejsce pobytu jest nieznane. Drugi skarżący zmarł 6 marca 2015 r. Zgodnie z informacją pełnomocnika skarżących, drugi skarżący zmarł z „przyczyn naturalnych”. Nie podano w tej sprawie dalszych szczegółów. Sąd nie został poinformowany o żadnej osobie chcącej kontynuować skargę w jego imieniu. Poniżej przedstawiono zarys wydarzeń, które doprowadziły skarżących do ubiegania się o azyl poza swoimi krajami pochodzenia, zgodnie z twierdzeniami skarżących. Pierwszy skarżący jest chrześcijaninem prawosławnym. Gdy miał piętnaście lat, został przymusowo powołany do wojska w Erytrei. Po dwóch miesiącach służby zdezerterował i wyjechał do Dżibuti. W międzyczasie jego ojciec zaginął po aresztowaniu go przez władze erytrejskie za skarżenie się na przymusową służbę wojskową pierwszego skarżącego. Pierwszy skarżący wierzył, że jego ojciec został torturowany i zamordowany przez władze. Drugi skarżący był chrześcijaninem protestanckim. Początkowo wyjechał z Erytrei do Etiopii wraz z rodziną. Po wybuchu konfliktu zbrojnego między Etiopią a Erytreą rodzina drugiego skarżącego przeniosła się z powrotem do Erytrei, choć drugi skarżący pozostał w Etiopii, obawiając się prześladowań z powodu swojej religii i przymusowej służby wojskowej w Erytrei. Ponieważ mógł zostać wydalony przez władze etiopskie do Erytrei, drugi skarżący wyjechał do Dżibuti w 2007 roku. Pierwszy i drugi skarżący przebywali nielegalnie w Dżibuti przez kilka lat. W tym kraju obaj skarżący byli wielokrotnie aresztowani przez władze, rzekomo w związku z konfliktem zbrojnym między Dżibuti a Erytreą w czerwcu 2008 roku. Trzeci skarżący wyjechał z Etiopii do Dżibuti w 2005 roku z nieokreślonych powodów. Od 2008 do 2010 roku był zatrudniony przez etiopską firmę transportową działającą w Dżibuti. Trzeci skarżący twierdził, że ponieważ był członkiem „partii politycznej Medre[k]”, został zwolniony przez pracodawcę po tym, jak ta partia przegrała wybory w 2010 roku w Etiopii z „partią Ehadeg”. Dowód osobisty trzeciego skarżącego wydany przez władze etiopskie został zatrzymany przez jego byłego pracodawcę. W ten sposób trzeci skarżący pozostał nielegalnie w Dżibuti i był zagrożony możliwą deportacją przez władze Dżibuti do swojego kraju pochodzenia, Etiopii, gdzie groziło mu prześladowanie „jako zdrajcy reżimu politycznego Ehadeg”. Rząd nie odniósł się do tych twierdzeń. 18 stycznia 2012 r., z zamiarem ubiegania się o azyl w dowolnym kraju innym niż Dżibuti lub ich kraje pochodzenia, skarżący potajemnie weszli na pokład statku handlowego płynącego pod banderą Republiki Malty. Statek wypływał z portu Dżibuti i kierował się do Tuzli w Turcji. Następnego dnia skarżący zostali odkryci przez załogę statku. Właściciel i ubezpieczyciel statku zostali o tym odpowiednio poinformowani. Gdy statek przepływał przez Kanał Sueski, ubezpieczyciel próbował uzgodnić z władzami egipskimi, aby skarżący mogli zejść na ląd w Egipcie, ale władze odmówiły spełnienia tej prośby. Po przybyciu statku do Tuzli 3 lutego 2012 r. władze tureckie i przedstawiciel Biura Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców („UNHCR”) w Turcji spotkali się ze skarżącymi na pokładzie statku. Skarżący nie pozwolono zejść na ląd. Ich twierdzenia o prześladowaniach w krajach ojczystych, napisane w językach amharskim i tigrinia, zostały przekazane przez ubezpieczyciela statku przedstawicielowi biura UNHCR w Turcji. 21 lutego 2012 r. statek wypłynął z Tuzli w kierunku portu Mikołajów na Ukrainie. 24 lutego 2012 r., krótko przed zakotwiczeniem statku w porcie Mikołajów, organizacja pozarządowa „Wiara, Nadzieja, Miłość”, która w tamtym czasie miała siedzibę w Odessie i pomagała uchodźcom oraz osobom ubiegającym się o azyl na podstawie kontraktu z UNHCR, skontaktowała się z szefem Służby Kontroli Granicznej w Regionie Południowym Ukrainy, informując go, że na pokładzie statku znajdują się dwie osoby narodowości erytrejskiej i obywatel Etiopii oraz że, zgodnie z informacją UNHCR, mogą oni wymagać ochrony międzynarodowej. Organizacja zwróciła się o zezwolenie dla ich prawnika, Z., na spotkanie ze skarżącymi. 25 lutego 2012 r. ukraińscy strażnicy graniczni weszli na statek i spotkali się ze skarżącymi. Zgodnie z informacją dostarczoną przez Rząd, skarżący nie złożyli żadnych wniosków strażnikom granicznym. Później tego dnia Z. udała się do portu Mikołajów, aby zobaczyć się ze skarżącymi. Pozwolono jej wejść na statek i spotkać się ze skarżącymi. Omówiła z nimi ich sytuację i poinformowała ich o procedurach azylowych na Ukrainie. Rozmowa prowadzona była w języku angielskim w obecności trzech strażników granicznych i dwóch funkcjonariuszy ochrony portu. Ponieważ tylko pierwszy skarżący mówił po angielsku, tłumaczył rozmowę na język amharski, który rozumieło dwóch pozostałych skarżących. Zgodnie z twierdzeniem skarżących, w trakcie rozmowy wyrazili oni chęć ubiegania się o azyl na Ukrainie i zaczęli wypełniać wnioski o azyl przy pomocy jednego ze strażników granicznych znającego język angielski. Ten strażnik graniczny był oficjalnym tłumaczem w Państwowej Służbie Kontroli Granicznej. Jednak pewien czas później strażnicy graniczni oświadczyli, że nie mogą przyjąć wniosków o azyl od skarżących, ponieważ skarżący znajdują się na pokładzie statku płynącego pod banderą obcego państwa. Takie wnioski musiały być złożone kapitanowi statku. Z tych samych powodów strażnicy graniczni odmówili pozwolenia skarżącym na zejście na ląd. Strażnicy graniczni poprosili Z. o opuszczenie statku. Rzekomo nie zapewniono Z. wystarczającej ilości czasu ani warunków do tłumaczenia, aby mogła udzielić pomocy skarżącym w zakresie ich roszczeń azylowych. Zgodnie z informacją Rządu, podczas tego spotkania skarżący nie złożyli wniosków o azyl, ani nie wyrazili takiej chęci. Ponieważ skarżący nie posiadali dokumentów tożsamości, dowódca oddziału strażników granicznych zdecydował o odmowie wjazdu na Ukrainę. Sądowi nie dostarczono kopii tej decyzji. Rząd złożył kopie raportów sporządzonych przez strażników granicznych obecnych na tym spotkaniu, które wskazywały, że spotkanie trwało pięć godzin i że skarżący oświadczyli, iż potrzebują czasu na podjęcie decyzji, czy chcą ubiegać się o azyl na Ukrainie. Z. opuściła statek bez zgłaszania jakichkolwiek zastrzeżeń. Dowódca oddziału strażników granicznych oświadczyła w swoim raporcie, że wyjaśniła skarżącym, że „w okolicznościach tej sprawy strażnicy graniczni nie byli w stanie przyjąć od nich wniosków o azyl”. 28 lutego 2012 r. skarżący, rzekomo wprowadzeni w błąd przez kapitana statku działającego na polecenie ukraińskich strażników granicznych, podpisali oświadczenia w języku angielskim, z których wynikało, że weszli na pokład statku z celem dotarcia do Szwecji „w poszukiwaniu lepszych warunków życia” i że nie potrzebują „statusu uchodźcy, dodatkowej ani tymczasowej ochrony na Ukrainie”. W liście wysłanym do UNHCR 6 marca 2012 r. kapitan oświadczył, że powyższe oświadczenia zostały przygotowane i wniesione na pokład przez ukraińskich strażników granicznych 28 lutego 2012 r. Rząd twierdził, że sami skarżący poprosili kapitana o pomoc w przygotowaniu powyższych oświadczeń. Rząd powołał się na zeznania kapitana złożone 3 marca 2012 r., gdy był on przesłuchiwany przez władze migracyjne. W szczególności kapitan oświadczył, że on i pierwszy skarżący przygotowali oświadczenia i przekazali je pozostałym skarżącym do podpisu. 2 marca 2012 r. Z., działając w imieniu skarżących, złożyła do Sądu wniosek o zastosowanie środków tymczasowych zgodnie z Zasadą 39 Regulaminu Sądu. Oświadczyła, że skarżący ryzykują deportację do Arabii Saudyjskiej, do której statek miał wypłynąć 3 marca 2012 r. W swoich pismach do Sądu Rząd nie kwestionował tego oświadczenia. Z. argumentowała dalej, że w Arabii Saudyjskiej osobom ubiegającym się o azyl nie przyznaje się żadnej formy ochrony i są one narażone na ryzyko repatriacji. Jej zdaniem istniało realne ryzyko, że władze Arabii Saudyjskiej siłą zwrócą skarżących do ich krajów pochodzenia, gdzie byliby poddani złemu traktowaniu. W istocie wniosła do Sądu o wskazanie Rządowi Ukrainy, że skarżący należy pozwolić opuścić statek i zapewnić im dostęp do prawnika oraz procedury azylowej. Tego samego dnia Sąd uwzględnił wniosek. 3 marca 2012 r. strażnicy graniczni w towarzystwie oficera Państwowej Służby Migracyjnej weszli na statek i spotkali się ze skarżącymi. Zgodnie z informacją Rządu, to podczas tego spotkania skarżący poprosili o azyl na Ukrainie. Pozwolono im zejść na ląd i przekroczyć granicę państwową. 16 marca 2012 r. skarżący byli przesłuchiwani przez władze migracyjne w sprawie ich wniosków o azyl. Zgodnie z twierdzeniem skarżących, podczas przesłuchania nie zapewniono im odpowiedniego tłumaczenia ani żadnego wyjaśnienia odpowiednich przepisów. Nie zapewniono im również pomocy prawnej. Strony nie poinformowały Sądu o wyniku wniosków o azyl złożonych przez skarżących w marcu 2012 r.; nie podały również żadnych dalszych szczegółów dotyczących ich rozpatrzenia przez władze migracyjne. Z ich pism wynika, że w 2014 r. skarżący złożyli nowe wnioski o azyl u władz. 19 sierpnia 2014 r. Odeski Regionalny Wydział Służby Migracyjnej („ORDMS”) odrzucił wniosek trzeciego skarżącego, uznając go za ewidentnie bezzasadny. Trzeci skarżący nie zaskarżył tej decyzji. 23 listopada 2014 r. zdecydował się opuścić Ukrainę i wyjechać do Etiopii. UNHCR pomógł mu w zorganizowaniu podróży. Pełnomocnik skarżących nie dostarczył żadnych dalszych informacji dotyczących trzeciego skarżącego, ponieważ od wyjazdu trzeciego skarżącego z Ukrainy pełnomocnik utracił z nim kontakt. 9 grudnia 2014 r. ORDMS odmówił uwzględnienia wniosku drugiego skarżącego, uznając, że jego twierdzenia były sprzeczne i nie dotyczyły sytuacji, w której można byłoby przyznać status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą. Odwołał się do Odeskiego Sądu Administracyjnego. Postępowanie zostało ostatecznie umorzone, ponieważ drugi skarżący zmarł 6 marca 2015 r. 12 sierpnia 2015 r. ORDMS odmówił uwzględnienia wniosku pierwszego skarżącego, głównie z tych samych powodów co w przypadku drugiego skarżącego. Pierwszy skarżący odwołał się do Odeskiego Sądu Administracyjnego, który jeszcze nie rozstrzygnął tej sprawy.


Wnioskodawca jest niemiecką spółką z siedzibą w Auengrund. W lipcu 1994 r. wnioskodawca nabył grunt, pod którym znajdowało się złoże wapienia (Kalksteinvorkommen). Uzyskał koncesję górniczą (Bewilligung) na eksploatację złoża przez okres dwudziestu pięciu lat. Następnie rozpoczęto odkrywkowe wydobycie wapienia. Niezbędne było, aby wnioskodawca prowadził zakład bezpośrednio obok kamieniołomu w celu przetwarzania wapienia na materiały budowlane. W 1997 r. otrzymał zezwolenie na wykorzystanie kamieniołomu jako składowiska (Deponiezulassung) z użyciem ziemi odpadowej z prac ziemnych na innych terenach. Tymczasem władze federalne rozpoczęły planowanie nowej autostrady, przy czym preferowaną opcją była trasa przebiegająca przez kamieniołom. Od 29 października do 6 grudnia 1993 r. mapy i dokumenty zostały udostępnione do wglądu publicznego w gminie, w której znajdował się kamieniołom. Ponadto, 28 października 1993 r. informacje o procesie planowania zostały opublikowane w dzienniku urzędowym gminy. Z udostępnionych dokumentów wynikało, że eksploatacja kamieniołomu zostanie dotknięta przez autostradę. Skutki negatywne nie były jednak w pełni do przewidzenia, ponieważ dokładna trasa nie została jeszcze ostatecznie ustalona. Wnioskodawca twierdził, że nie był świadomy procesu planowania w momencie zakupu gruntu w 1994 r. 7 listopada 2000 r., w świetle wybranej trasy przebiegającej przez kamieniołom, Urząd Górniczy w Bad Salzungen (Bergamt) odmówił zatwierdzenia całego głównego planu operacyjnego (Hauptbetriebsplan) wnioskodawcy na lata 2000–2002, co było warunkiem administracyjnym uruchomienia i kontynuowania eksploatacji kamieniołomu. Zatwierdzono jedynie wydobycie wapienia na określonym obszarze i tylko w zakresie, w jakim nie wpłynęło to na trasę nowej autostrady. W konsekwencji wnioskodawca musiał wstrzymać wydobycie wapienia w 2001 r. i przenieść swoją działalność na inną, pobliską kopalnię. Na starej powierzchni w ziemi pozostało 4 700 000 metrów sześciennych wapienia (67% pierwotnej objętości). Wnioskodawca musiał ponieść koszty przeniesienia zakładu, w tym demontaż maszyn oraz budowę dróg i budynków. Odwołanie administracyjne (Widerspruch) wniesione przeciwko decyzji Urzędu Górniczego nigdy nie zostało rozstrzygnięte. 26 maja 2003 r. Kraj Turyngia wydał decyzję planistyczną (Planfeststellungsbeschluss) dotyczącą budowy autostrady, w której stwierdzono, między innymi, że ominięcie gruntu należącego do wnioskodawcy byłoby zbyt kosztowne i czasochłonne. Wnioskodawca wniósł powództwo do Federalnego Sądu Administracyjnego. Wniósł o uchylenie decyzji planistycznej; ewentualnie o postanowienie w decyzji planistycznej, że wnioskodawca otrzyma odszkodowanie za ingerencję w działalność wydobywczą; lub ewentualnie o postanowienie w decyzji planistycznej, że Kraj Turyngia jest zobowiązany do przejęcia działalności wydobywczej, pozostałego gruntu i koncesji górniczej. 2 lutego 2004 r., po tym jak Federalny Sąd Administracyjny stwierdził, że odpowiednia część decyzji planistycznej nie była wystarczająco precyzyjna, Kraj zmodyfikował ją. Zmieniono brzmienie stwierdzenia, że „wysokość i zakres odszkodowania [muszą] zostać uzgodnione w umowie prawa prywatnego” oraz „jeśli strony nie dojdą do porozumienia, władze wywłaszczeniowe [ustalą] odszkodowanie w odrębnych postępowaniach odszkodowawczych”, na brzmienie, że „zajęcie [Inanspruchnahme] uprawnia do odszkodowania” oraz że „wysokość i zakres odszkodowania nie [będą] rozstrzygane w decyzji planistycznej”. Następnie wnioskodawca i Kraj oświadczyli, że sprawa została zakończona (erledigt), w związku z czym Federalny Sąd Administracyjny postanowił w 2004 r. o umorzeniu postępowania. Koszty postępowania rozdzielono między wnioskodawcę a Kraj. W 2005 r. Rząd Federalny zajął grunt wnioskodawcy na cele budowy dróg po tym, jak osiągnął ugodę z wnioskodawcą w toku postępowania dotyczącego tymczasowego objęcia w posiadanie (vorläufige Besitzeinweisung). 19 czerwca 2006 r., po wszczęciu formalnego postępowania wywłaszczeniowego, opinia biegłego sądowego wykazała straty i dodatkowe koszty w wysokości 3 589 566,42 euro (EUR), w tym wartość wapienia, utracone zyski ze składowiska, koszty przeniesienia oraz odsetki. 26 marca 2008 r. Urząd Administracyjny Kraju Turyngia (Landesverwaltungsamt) wywłaszczył część gruntu wnioskodawcy, na której zbudowano autostradę, i zadecydował, że Rząd Federalny powinien wypłacić wnioskodawcy odszkodowanie w wysokości około 865 000 EUR. Kwota ta obejmowała około 22 800 EUR odszkodowania za wartość gruntu jako użytku rolnego oraz część kosztów przeniesienia zakładu (nowa infrastruktura, transport maszyn i przygotowanie terenu nowej kopalni). Nie doszło do formalnego wywłaszczenia koncesji górniczej. Obie strony wniosły o kontrolę sądową. Rząd Federalny był w szczególności zdania, że koszty przeniesienia zakładu wydobywczego nie powinny być odszkodowane. Wnioskodawca żądał dodatkowego odszkodowania w wysokości 2 301 649,53 EUR plus odsetki, a mianowicie 1 108 297,00 EUR za utratę zdolności składowania i odpowiednich zysków, 492 763,22 EUR za dalsze koszty przeniesienia oraz 700 589,31 EUR za zmniejszoną zdolność dostaw w okresie przejściowym. Roszczenia odszkodowawcze dotyczące wartości gruntu i wartości wapienia zostały wycofane. 18 lutego 2009 r. Sąd Rejonowy w Meiningen oddalił wniosek wnioskodawcy i – na wniosek Rządu Federalnego – zmniejszył kwotę odszkodowania do około 22 800 EUR. Uznał, że tylko wartość wywłaszczonego gruntu – bez uwzględniania faktu istnienia pod nim złoża wapienia – podlega odszkodowaniu. Zgodnie z § 124 ust. 3 Federalnej Ustawy Górniczej (Bundesberggesetz, patrz „Odpowiednie prawo wewnętrzne”, paragraf 22), prawa górnicze na mocy tej ustawy były przyznawane jedynie pod ustawowym warunkiem, że muszą ustąpić na rzecz projektu infrastruktury publicznej bez odszkodowania. W konsekwencji rzeczywiste prawo do eksploatacji oraz związane z tym koszty i straty związane z przeniesieniem i utrudnieniami w korzystaniu ze składowiska nie rodziły roszczenia o odszkodowanie. Chociaż nabyte prawa górnicze stanowiły „mienie” w rozumieniu art. 14 Ustawy Zasadniczej, posiadacz koncesji górniczej nie mógł powoływać się na nieograniczone korzystanie ze swoich praw górniczych; mógł prowadzić działalność tylko w ramach ograniczeń określonych, między innymi, w § 124 ust. 3 Federalnej Ustawy Górniczej. Decyzja planistyczna była zatem jedynie urzeczywistnieniem ustalenia treści i granic już inherentnych dla nabytego prawa górniczego. 27 stycznia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Turyngii oddalił wcześniejsze odwołanie wniesione przez wnioskodawcę. Uznał, że budowa autostrady nie doprowadziła do utraty praw górniczych wnioskodawcy, ale jedynie do faktycznego ograniczenia w wykonywaniu tych praw, które wynikało z pierwszeństwa przyznanego projektom infrastruktury transportowej. Odpowiednie przepisy, § 124 ust. 3 i 4 Federalnej Ustawy Górniczej, wykluczały roszczenia odszkodowawcze. Wyjaśnienie decyzji planistycznej nie wygenerowało roszczenia dotyczącego naruszenia praw górniczych wnioskodawcy i związanej z nimi działalności gospodarczej, w tym składowiska. Artykuł 14 Ustawy Zasadniczej (patrz „Odpowiednie prawo wewnętrzne”, paragraf 20) nie został naruszony, ponieważ podjęte środki nie były nieuzasadnione, nawet biorąc pod uwagę, że 67% prawa górniczego stało się bezwartościowe. 14 kwietnia 2011 r. Federalny Trybunał Sprawiedliwości oddalił skargę kasacyjną wnioskodawcy. Odrzucił roszczenie o odszkodowanie za domniemaną ingerencję w prawo górnicze, powołując się głównie na § 124 ust. 3 Federalnej Ustawy Górniczej, a w szczególności na argument, że ingerencja w prawa ustanowionego i prowadzonego zakładu gospodarczego (Eingriff in den eingerichteten und ausgeübten Gewerbebetrieb) również nie powinna być odszkodowana. Przedsiębiorstwo nie mogło cieszyć się szerszą ochroną prawną niż podstawa ekonomiczna, na której się opierało: prawo górnicze. Powołując się na swoje orzecznictwo, Trybunał powtórzył, że nie ma znaczenia fakt, że wnioskodawca był właścicielem gruntu i jednocześnie posiadaczem koncesji górniczej. Zgodnie z niemieckim prawem górniczym oba uprawnienia musiały być oceniane oddzielnie. Federalny Trybunał Sprawiedliwości uznał dalej, że wydobycie było de facto niemożliwe. Wspominając, że ze względu na proporcjonalność decyzja planistyczna może w przypadku takim jak niniejszy wymagać formalnego wywłaszczenia praw górniczych z odpowiednim odszkodowaniem, stwierdził, że takie roszczenie – a także kwestia nieproporcjonalności jako takiej – powinno zostać podniesione w postępowaniu dotyczącym decyzji planistycznej przed Federalnym Sądem Administracyjnym (patrz paragraf 10). Na koniec zauważył, że utrata przyszłych zysków ze składowiska była jedynie nadzieją na przyszłe dochody i tym samym nie mogła być uznana za „prawo własności” w rozumieniu art. 14 Ustawy Zasadniczej, lecz podlegała jedynie art. 12 Ustawy Zasadniczej (prawo do wykonywania zawodu). 21 grudnia 2011 r. Federalny Trybunał Konstytucyjny odmówił rozpatrzenia skargi konstytucyjnej wniesionej przez wnioskodawcę bez podania przyczyn (1 BvR 1499/11).


Skarżący urodził się w 1980 roku i mieszka w Wilnie. 5 marca 2009 r. skarżący oraz sąsiadka jego babci, 88-letnia J.S., podpisali umowę o dożywotnie utrzymanie (išlaikymo iki gyvos galvos sutartis). Na mocy tej umowy J.S. przeniosła prawa do swojego mieszkania na skarżącego, który zobowiązał się opiekować nią aż do jej śmierci poprzez zapewnienie jej żywności i leków, dbanie o jej mieszkanie, wyprowadzanie psa oraz udzielanie wszelkiej innej niezbędnej pomocy. W czerwcu 2009 r. J.S. złożyła do sądu wniosek o rozwiązanie umowy z powodu niewywiązania się przez skarżącego z obowiązków i niesprawowania jej należytej opieki. Skarżący sprzeciwił się rozwiązaniu umowy, argumentując, że wywiązał się z jej postanowień. Powołując się na zeznania kilku świadków, 29 stycznia 2010 r. Sąd Okręgowy w Wilnie, na rozprawie, na której obecni byli zarówno skarżący, jak i J.S., uwzględnił wniosek J.S. i unieważnił umowę. Skarżący odwołał się, argumentując, że wywiązał się z postanowień umowy i że zatem nie powinna ona zostać rozwiązana. 11 października 2010 r. Sąd Apelacyjny przeprowadził rozprawę, na której obecny był adwokat J.S., ale skarżący i jego adwokat nie byli obecni. Zgodnie z informacją Rządu, list powiadamiający został wysłany do skarżącego 21 września 2010 r. Podczas rozprawy sąd stwierdził, że skarżący został zawiadomiony o rozprawie (apie posėdį pranešta) i przystąpił do rozpoznania sprawy w jego nieobecności. Sąd Apelacyjny wydał wyrok 22 października 2010 r., utrzymując w mocy wyrok pierwszej instancji w całości. Skarżący wniósł skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego. Podnosił on, między innymi, że nie został należycie zawiadomiony o rozprawie przed Sądem Apelacyjnym i w związku z tym nie mógł skutecznie bronić swoich interesów. Skarżący twierdził, że otrzymał zawiadomienie o czasie i miejscu rozprawy przesyłką zwykłą (niezarejestrowaną) dopiero 14 października 2010 r., gdy znalazł je w swojej skrzynce pocztowej. Jednakże 4 listopada 2010 r. Sąd Najwyższy odmówił rozpoznania skargi kasacyjnej skarżącego, uznając, że nie podnosi ona istotnych pytań prawnych. Skarżący wniósł dwie inne skargi kasacyjne, jednak 6 grudnia 2010 r. i 10 stycznia 2011 r. Sąd Najwyższy odmówił ich rozpoznania, powołując się na te same podstawy co poprzednio.