Skarżący urodził się w 1961 roku i mieszka w Beveren. 10 maja 2006 r. prokurator w Hasselt, na mocy art. 28bis § 2 Kodeksu postępowania karnego („KPK”), wyraził uprzednią pisemną zgodę na wszczęcie śledztwa proaktywnego przeciwko skarżącemu oraz kilku innym podejrzanym w związku z podejrzeniem handlu narkotykami, udziału w międzynarodowej organizacji przestępczej i prania pieniędzy. Śledztwo proaktywne obejmowało stosowanie specjalnej metody badawczej, jaką jest infiltracja. 1 sierpnia 2006 r. prokurator autoryzował również stosowanie specjalnej metody badawczej, jaką jest obserwacja. Na mocy art. 47septies § 1 i 47nonies § 1 KPK utworzono odrębny poufny akt sprawy (patrz akapity 47–49 poniżej). Śledztwo proaktywne trwało do 17 września 2008 r. W tym dniu sporządzono raport przez prowadzącego sprawę funkcjonariusza policji, podsumowujący wszystkie dowody zebrane w ramach śledztwa proaktywnego. Raport ten został uzupełniony dwoma kolejnymi raportami z 18 września 2008 r., jednym dotyczącym infiltracji, a drugim operacji obserwacyjnej, opisującymi dowody zebrane konkretnie za pomocą tych dwóch specjalnych metod badawczych. Trzy raporty zostały dołączone do akt sprawy, które miały zostać następnie udostępnione oskarżonym. Dwoma decyzjami wydanymi w dniu 18 września 2008 r. prokurator potwierdził, że udzielono zezwoleń na operację obserwacyjną oraz operację infiltracji. 18 września 2008 r. prokurator zwrócił się do sędziego śledczego Sądu Pierwszej Instancji w Hasselt o wszczęcie śledztwa sądowego. Nastąpiło „tradycyjne” śledztwo reaktywne, prowadzone przez sędziego śledczego. Oprócz operacji obserwacyjnej i infiltracji skorzystano z podsłuchu telefonicznego oraz międzynarodowej pomocy prawnej. Raport sporządzony 25 września 2008 r. przez prowadzącego sprawę funkcjonariusza policji zawierał informacje o istnieniu organizacji przestępczej, która stanowiła podstawę do zastosowania obserwacji i infiltracji na etapie poszukiwania proaktywnego, a także potwierdzenia uzyskane w ramach wspomnianych specjalnych metod badawczych. 20 października 2008 r. Prokuratura Federalna przejęła sprawę od prokuratora w Hasselt. Śledztwo pozostawało nadal pod nadzorem i władzą sędziego śledczego w Hasselt. Operacje obserwacyjne i infiltracji zakończyły się 14 czerwca 2009 r. W tym dniu kilku podejrzanych, w tym skarżący, zostało aresztowanych i osadzonych w areszcie tymczasowym. Na podstawie pisemnych wniosków Prokuratora Federalnego z 29 grudnia 2009 r. poinstruowano Izbę Akt Oskarżenia Sądu Apelacyjnego w Antwerpii, aby na mocy art. 235ter KPK zweryfikowała zgodność poufnych akt z dowodami zawartymi w aktach sprawy karnej oraz zapewniła, że nie wystąpiły nieprawidłowości (patrz akapity 50–54 poniżej). W toku postępowania strony wniosły o to, aby sąd zweryfikował również legalność procedury stosowanej zgodnie z art. 235bis KPK (patrz akapit 55 poniżej). Na rozprawie w dniu 2 marca 2010 r. Izba Akt Oskarżenia wysłuchała Prokuratora Federalnego oddzielnie, w nieobecności stron. Podczas tej okazji Izbie udostępniono poufne akta sprawy. Następnie kilku oskarżonych, w tym skarżący, zostało zaproszonych do przedstawienia swojej sprawy przy pomocy adwokatów. Postanowieniem z 20 maja 2010 r. Izba Akt Oskarżenia stwierdziła, że w zakresie kontroli specjalnych metod badawczych musi zweryfikować informacje w poufnych aktach dotyczących nie tylko śledztwa reaktywnego, ale także proaktywnego. Stwierdziła dalej, że niektóre dowody dotyczące specjalnych metod badawczych muszą jeszcze zostać dołączone do akt sprawy. Zarządziła wznowienie postępowania, aby Prokuratura Federalna mogła uzupełnić akta. Na mocy tego wyroku wspomniane decyzje z 18 września 2008 r. oraz raport sporządzony 25 września 2008 r. (patrz akapity 10 i 12 powyżej) zostały dołączone do akt sprawy na podstawie art. 47septies i 47novies KPK. Wyrokiem z 24 czerwca 2010 r. Izba Akt Oskarżenia oświadczyła, że akta sprawy są kompletne, stwierdzając, że nie stwierdzono nieważności, nieprawidłowości ani naruszenia przepisów prawa lub Konwencji (patrz art. 235bis KPK) oraz że nie popełniono nieprawidłowości przy wdrażaniu specjalnych metod badawczych (patrz art. 235ter KPK). W szczególności, jeśli chodzi o stosowanie tych metod podczas śledztwa proaktywnego, Izba stwierdziła następujące rzeczy:
„Śledztwo proaktywne, w tym specjalne metody badawcze obserwacji i infiltracji, spełniło warunki art. 28bis, 47sexies i 47octies Kodeksu postępowania karnego. Istniały silne dowody prima facie popełnienia zarzucanych czynów oraz uzasadnione podejrzenie, zdefiniowane w art. 28bis Kodeksu postępowania karnego, co wynika [z raportów z 25, 17 i 18 września 2008 r.].
Te raporty z 17 i 18 września 2008 r. potwierdzają również, że przestrzegano „maksymalnego” limitu śledztwa proaktywnego. Stwierdzono tym samym, z jednej strony, że wystarczająco ustalono przegląd sprawy, a z drugiej, że uzyskano wystarczająco poważne wskazówki do wszczęcia śledztwa reaktywnego. Poważne te wskazówki znalazły odzwierciedlenie w pisemnych wnioskach podsumowujących odpowiedzi prokuratury. W tym kontekście decydujące znaczenie miało odkrycie 15 sierpnia 2008 r. wskaźnika debetowego pozostawionego przez V.W.
Raporty w question wykazują, że specjalne metody badawcze stosowane podczas śledztwa proaktywnego spełniały warunki proporcjonalności i subsydiarności.”
... Skarżący wniósł skargę kasacyjną na wyrok z 24 czerwca 2010 r. Skarga ta została oddalona wyrokiem Sądu Kasacyjnego z 21 września 2010 r. Powołując się na art. 6 Konwencji, skarżący skarżył się, że akta sprawy karnej nie zawierały ani raportu, na podstawie którego prokurator wszczął śledztwo proaktywne 10 maja 2006 r., ani dokumentów dotyczących tego śledztwa proaktywnego. Te zarzuty zostały oddalone z powodu, że wymagały one oceny faktycznej, której Sąd Kasacyjny nie mógł przeprowadzić. Postanowieniem Sądu Pierwszej Instancji w Hasselt, rozpatrującego sprawę na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 września 2010 r., siedemnastu oskarżonych, w tym skarżący, zostało postawionych w stan oskarżenia. 16 marca 2011 r. skarżący został skazany przez Sąd Pierwszej Instancji w Hasselt na dziesięć lat pozbawienia wolności i grzywnę w wysokości 137 500 euro za handel narkotykami, udział w międzynarodowej organizacji przestępczej i pranie pieniędzy. Z prawie 160-stronicowego wyroku wynika, że ustalenie faktów wynikało częściowo z dowodów zebranych za pomocą specjalnych metod badawczych.
... W zakresie wniosku skarżącego o spotkanie z funkcjonariuszami pod przykryciem, sąd orzekł następująco:
„Biorąc pod uwagę zastosowaną procedurę, postępowanie dotyczące specjalnych metod badawczych wdrożonych w Izbie Akt Oskarżenia od śledztwa sądowego do etapu rozprawy, dowody przedstawione przed nami, fakt, że dwóch funkcjonariuszy pod przykryciem sporządziło raport i że ich wyniki zostały porównane, fakt, że oskarżeni mieli możliwość powoływania świadków i w związku z tym, w szczególności na wniosek [skarżącego] i drugiego oskarżonego, przesłuchano świadków w związku z zeznaniami [skarżącego] dotyczącymi funkcjonariuszy pod przykryciem, oraz fakt, że sąd i oskarżeni mogli porównać raporty o dowodach zebranych przez funkcjonariuszy pod przykryciem z takimi faktami obiektywnymi jak przedmioty odkryte podczas przeszukań (np. karta), rozmowa między funkcjonariuszem pod przykryciem Billym a [skarżącym], wiadomości SMS (np. między [skarżącym] a Billym) i rozmowy telefoniczne (np. rozmowa z trzecim oskarżonym), sąd uznaje za zbędne dla ustalenia prawdy, wykonywania praw obrony i zapewnienia sprawiedliwego procesu, aby przesłuchano funkcjonariuszy pod przykryciem.
...
Należy ponadto wziąć pod uwagę aspekt bezpieczeństwa funkcjonariuszy pod przykryciem i znaczenie anonimowości, m.in. z punktu widzenia ich możliwego zaangażowania w inne sprawy. W niniejszej sprawie aspekt ten jest szczególnie ważny, biorąc pod uwagę, że infiltracja trwała przez kilka lat i że nawiązały się przyjazne relacje między funkcjonariuszami a kilkoma oskarżonymi i ich partnerami. Podczas śledztwa wstępnego fotografie funkcjonariuszy pod przykryciem zostały najwyraźniej opublikowane w Internecie, aby ostrzec innych przed ich statusem pod przykryciem. W świetle nawiązanych przyjaźni i treści pewnych rozmów telefonicznych (w tym między [skarżącym] a trzecim oskarżonym) ... ryzyko odwetów jest bardzo realne.
...
Wreszcie należy zauważyć, że nie jest jasne, jakie konkretne pytania chcą zadać funkcjonariuszom pod przykryciem. [Skarżący] i drugi oskarżony chcą jedynie zadać pytania funkcjonariuszowi pod przykryciem Billymu dotyczące odzyskania wskaźnika debetowego, który został rzekomo wyrzucony przez [skarżącego]. Jednakże, ponieważ zeznanie funkcjonariusza pod przykryciem w tym punkcie jest zawarte w raporcie załączonym do akt sprawy, zbędne jest przesłuchanie funkcjonariusza w tej kwestii. Izba Akt Oskarżenia, która jest niezależnym trybunałem, stwierdziła, że raporty odpowiadają poufnym aktom. Oskarżeni mają możliwość na rozprawie przedstawienia swoich zarzutów dotyczących odzyskania wskaźnika debetowego i zaprzeczenia wersji funkcjonariusza pod przykryciem.” Sąd odpowiedział na zarzut skarżącego, że nie był w stanie zweryfikować, czy funkcjonariusz pod przykryciem angażował się w podżeganie do przestępstwa w niniejszej sprawie, w następujący sposób:
„W niniejszej sprawie funkcjonariusz pod przykryciem działał jedynie w ramach czynu wymienionego w punkcie C aktu oskarżenia. [Ten czyn] obejmował okres od stycznia do czerwca 2009 r., podczas gdy śledztwo sądowe rozpoczęło się 18 września 2008 r. Na podstawie, m.in., regularnych raportów o pracy pod przykryciem składanych podczas śledztwa sądowego oraz podsłuchanych wiadomości tekstowych i rozmów telefonicznych, umów i transakcji dotyczących tych faktów, a także wcześniejszych operacji, [zostały one] poddane analizie. Informacje te pokazują, że nie doszło do podżegania do przestępstwa. Jest to ponadto potwierdzone faktem, że ustalono inne czny posiadania, sprzedaży, importu i eksportu narkotyków lub substancji psychotropowych, w których funkcjonariusze pod przykryciem nie brali udziału.” W postępowaniu odwoławczym i po przeprowadzeniu postępowania kontradyktoryjnego ten sam sąd wydał wyrok w dniu 13 października 2011 r., potwierdzając decyzję sądu pierwszej instancji w tych samych słowach co poprzednio. Tak jak przed Sądem Pierwszej Instancji, skarżący wnosił o to, aby Sąd Apelacyjny zezwolił na spotkanie z funkcjonariuszami pod przykryciem w celu oceny wiarygodności ich zeznań. Sąd Apelacyjny oddalił wniosek, powołując się na uzasadnienie zaskarżonego wyroku. Dodał, że przypisuje jedynie względną wartość dowodową zeznaniom funkcjonariuszy pod przykryciem oraz że prawda i dowód winy zostały ustalone również na podstawie innych dowodów. Ponadto, ponieważ skarżący odmówił stawienia się w pierwszej instancji i w postępowaniu odwoławczym, wniosek o spotkanie twarzą w twarz wydawał się dość teoretyczny. Powołując się, m.in., na art. 6 Konwencji, skarżący wniósł skargę kasacyjną do Sądu Kasacyjnego na ten wyrok. Tak jak przed Sądem Apelacyjnym, zarzucił naruszenie prawa do sprawiedliwego procesu, praw obrony i zasady kontradyktoryjności, skarżąc się konkretnie na wykorzystanie przez sądy rozpoznające sprawę dowodów zebranych przeciwko niemu, mimo że dowody te wynikały z poufnych akt sprawy, które nie zostały przedstawione do wiadomości obrony ani podczas śledztwa sądowego, ani podczas badania co do istoty sprawy. Wreszcie skrytykował Sąd Apelacyjny za oddalenie jego wniosku o spotkanie z funkcjonariuszami pod przykryciem. Wyrokiem z 20 marca 2012 r. Sąd Kasacyjny oddalił skargę kasacyjną. Następująco oddalił argument dotyczący dostępu do poufnych akt:
„Fakt, że, m.in. podczas badania co do istoty sprawy, nie pozwolono oskarżonemu na wgląd do poufnych akt, nie sam w sobie stanowi naruszenie art. 6 [Konwencji]. Oczywiście, dla oskarżonego stanowi to ograniczenie jego praw obrony, ale było to uzasadnione koniecznością ochrony wykorzystanych zasobów technicznych i technik śledczych policji oraz zagwarantowania bezpieczeństwa i anonimowości osób wdrażających te techniki.
To ograniczenie prawa do postępowania kontradyktoryjnego jest wyjątkowe w całym postępowaniu i jest zrównoważone faktem, że legalność wdrożonych metod badawczych jest nadzorowana przez niezależny i bezstronny trybunał, w tym przypadku przez Izbę Akt Oskarżenia, która ma dyskrecjonalną władzę do stwierdzenia, że treść akt sprawy, w tym raportu o wdrożeniu i [raportów] o śledztwie proaktywnym, odpowiada dowodom w poufnych aktach.
Przed sądem rozpoznającym sprawę oskarżony może również korzystać z akt sprawy, aby przedstawić wszelkie argumenty prawne, jakie chce, przeciwko zastosowanym metodom badawczym.
Biorąc pod uwagę, że treść poufnych akt nie może być wykorzystana jako dowód, nie doszło do naruszenia praw obrony oskarżonego.
Podstawa skargi kasacyjnej nie ma zatem podstawy prawnej.” W zakresie spotkania z funkcjonariuszami pod przykryciem Sąd Kasacyjny powołał się przede wszystkim na następujące kwestie:
„Art. 6 § 3 (d) [Konwencji] gwarantuje oskarżonemu prawo do przesłuchania lub żądania przesłuchania świadków przeciwko niemu oraz do uzyskania stawienia się i przesłuchania świadków na jego korzyść; ten przepis nie stoi na przeszkodzie, aby sędzia skorzystał ze swojej swobodnej oceny co do konieczności i istotności przesłuchania żądanego świadka i odrzucił taki wniosek, chyba że odrzucenie to naruszyło prawo stron do przedstawiania dowodów.
Podstawa skargi kasacyjnej nie ma zatem podstawy prawnej.” W pozostałej części Sąd Kasacyjny stwierdził, że sądy odwoławcze prawnie uzasadniły swoje decyzje i że przejmując uzasadnienie zaskarżonego wyroku, w szczególności dotyczące domniemanego podżegania, te sądy odpowiedziały na konkretny zarzut skarżącego dotyczący tej sprawy.
...


Skarżący urodził się w 1962 roku i mieszka w Podgoricy. 14 kwietnia 2003 r. pewien Ž. L. (zwany dalej „pierwszym dłużnikiem”) oraz S. S. (zwany dalej „drugim dłużnikiem”) zostali skazani każdy na dwa lata pozbawienia wolności za usiłowanie zabójstwa skarżącego w styczniu 2003 r. W nieokreślonym dniu skarżący wniósł powództwo o odszkodowanie do Sądu Rejonowego (Osnovni sud) w Nikšiciu. 23 czerwca 2008 r. wspomniany sąd orzekł na korzyść skarżącego i nakazał dłużnikom zapłacić mu solidarnie 45 000 euro (EUR) wraz z ustawowymi odsetkami za szkodę niemajątkową. 27 lipca 2009 r. skarżący złożył do Sądu Rejonowego w Podgoricy wniosek o egzekucję wyroku z dnia 23 czerwca 2008 r. Na skutek zarządzenia skarżący uzupełnił wniosek o egzekucję w dniu 25 lutego 2010 r. Sam nakaz egzekucyjny został wydany w dniu 31 marca 2010 r. 24 kwietnia 2010 r. dłużnicy wnieśli sprzeciw od nakazu egzekucyjnego, jednak ich sprzeciwy zostały oddalone. 21 czerwca 2010 r., 5 lipca 2010 r. oraz 7 lipca 2010 r. sąd egzekucyjny nakazał dłużnikom ujawnienie ich nieruchomości. Okazało się, że na nazwisko dłużników nie zarejestrowano żadnych nieruchomości. 19 lipca 2010 r. sąd egzekucyjny zwrócił się do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z informacją, czy dłużnicy posiadają jakiekolwiek pojazdy silnikowe. Z zapisów wynikało, że pierwszy dłużnik posiadał dwa pojazdy silnikowe. Jednak 16 lutego 2011 r., gdy komornik przyszedł sporządzić inwentaryzację, pojazdy zostały już sprzedane osobie trzeciej. 7 września 2011 r. sąd egzekucyjny zarządził spis inwentarza ruchomości dłużników. 11 i 12 kwietnia 2012 r. przeprowadzono nowe spisy ruchomości dłużnika. Między kwietniem 2012 r. a styczniem 2013 r. sąd egzekucyjny zajmował się sprzeciwami wobec spisów inwentarza wniesionymi przez dłużników i osoby trzecie. 9 stycznia 2013 r. wydano decyzję o licytacji określonych ruchomości dłużników, a skarżącemu nakazano wpłacenie 200 EUR na pokrycie kosztów licytacji. Sprzedaż została zaplanowana na marzec 2013 r. Jednak 27 lutego 2013 r. drugi dłużnik poinformował sąd egzekucyjny, że przekazał swoje ruchomości na cele charytatywne. 12 kwietnia 2013 r. przeprowadzono nowy spis jego ruchomości. 15 kwietnia 2013 r. skarżący złożył zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przeciwko komornikowi. W nieokreślonym dniu kwietnia drugi dłużnik zaoferował zapłacenie skarżącemu 15 000 EUR, ale skarżący odrzucił tę ofertę. Następnie drugi dłużnik złożył nową ofertę w wysokości 25 000 EUR, ale ta oferta również została odrzucona przez skarżącego. 6 sierpnia 2013 r. skarżący poinformował sąd egzekucyjny, że drugi dłużnik zapłacił mu 31 000 EUR i że uważa postępowanie egzekucyjne wobec tego dłużnika za zakończone. 18 października 2013 r. postępowanie egzekucyjne wobec drugiego dłużnika zostało formalnie umorzone. W odniesieniu do pierwszego dłużnika postępowanie egzekucyjne było kontynuowane. We wrześniu 2013 r. wartość określonych ruchomości pierwszego dłużnika oszacowano na 1 285,99 EUR, a sąd egzekucyjny wezwał skarżącego do objęcia ich w posiadanie w dniu 16 września 2013 r. Skarżący tego nie uczynił. Ponownie został wezwany do objęcia w posiadanie majątku w listopadzie 2013 r. i raz jeszcze w lipcu 2015 r. Skarżący jednak ponownie odmówił uczynienia tego w obu przypadkach. 20 października 2015 r. ojciec pierwszego dłużnika poinformował sąd egzekucyjny, że zapłaci dług syna. W grudniu 2015 r. skarżący został ponownie wezwany do objęcia w posiadanie ruchomości należących do pierwszego dłużnika. Tym razem skarżący wyraźnie odrzucił ofertę sądu, stwierdzając, że nie potrzebuje tych „bezwartościowych” składników majątku i że mogły zostać one zamiast tego przekazane na cele charytatywne. W nieokreślonym dniu grudnia 2015 r. skarżący powiadomił sąd egzekucyjny, że zawarł ugodę z pierwszym dłużnikiem i że pierwszy dłużnik będzie spłacał dług wynikający z wyroku w ratach. Jednak z późniejszych pism skarżącego do tego Trybunału wynika, że pierwszy dłużnik w rzeczywistości nie zapłacił mu niczego, ponieważ nie posiadał żadnych „wartościowych składników majątku”. W okresie od marca 2011 r. do marca 2012 r. skarżący skorzystał z dwóch środków odwoławczych w kraju dotyczących długości postępowania, a mianowicie z dwóch wniosków o kontrolę czasu trwania postępowania w celu jego przyspieszenia (kontrolni zahtjev) oraz trzech powództw o sprawiedliwe zadośćuczynienie, mających na celu uzyskanie odszkodowania za nadmierną długość postępowania (tužba za pravično zadovoljenje). Sąd Rejonowy oddalił wnioski skarżącego o kontrolę odpowiednio 30 czerwca 2011 r. i 15 lutego 2012 r. Skarżący bezskutecznie odwołał się do Sądu Wyższego, który utrzymał w mocy orzeczenia Sądu Rejonowego. Sąd Wyższy w Podgoricy orzekł również przeciwko powództwom skarżącego o sprawiedliwe zadośćuczynienie odpowiednio 11 maja 2011 r., 24 listopada 2011 r. i 10 maja 2012 r.


Skarżący urodził się w 1966 roku i przed aresztowaniem mieszkał w obwodzie archangielskim. Obecnie jest aresztowany w mieście Siewierodwińsk. W nieokreślonym dniu skarżący, będąc poszukiwanym po naruszeniu zobowiązania do nieopuszczania miejsca zamieszkania, został zatrzymany pod zarzutem użycia przemocy wobec funkcjonariusza publicznego (art. 318 § 1 Kodeksu Karnego Federacji Rosyjskiej). 18 maja 2010 r. Sąd Miejski w Siewierodwińsku w obwodzie archangielskim zatwierdził jego aresztowanie. 2 września 2010 r. skarżący zwrócił się do Sądu Miejskiego o zastosowanie wobec niego środka zapobiegawczego nieizolacyjnego. Skarżący i jego adwokat wzięli udział w rozprawie i złożyli ustne wnioski. Sąd Miejski oddalił wniosek o zwolnienie, powołując się w szczególności na karalność skarżącego, która obejmowała dwa wyroki skazujące za skierowanie gróźb wobec sędziego (przestępstwo z art. 296 Kodeksu Karnego) oraz za znieważenie sądu (zagrożone karą na mocy art. 297 Kodeksu Karnego). Skarżący odwołał się. W międzyczasie, 20 września 2010 r., skarżący został uznany za winnego zarzucanych mu czynów. 12 października 2010 r. Sąd Obwodowy w Archangielsku utrzymał w mocy decyzję Sądu Miejskiego z 2 września 2010 r. Powołując się na swoje uznaniowe uprawnienia z art. 379 Kodeksu Postępowania Karnego Federacji Rosyjskiej, sąd odwoławczy odmówił skarżącemu osobistego stawiennictwa i przeprowadził rozprawę w jego nieobecności.


Daty urodzenia i miejsca zamieszkania skarżących podano w załączniku. W momencie zdarzeń drugi skarżący był członkiem grupy opozycyjnej Nida. Trzeci skarżący był członkiem grupy opozycyjnej İctimai Palata; był również jednym z organizatorów kilku demonstracji odbywających się w Baku. Pierwszy i drugi skarżący uczestniczyli w demonstracji zorganizowanej przez opozycję 20 października 2012 r. Przed tym zgromadzeniem, 15 października 2012 r., organizatorzy zawiadomili właściwy organ, czyli Bakijski Urząd Wykonawczy („BCEA”). BCEA odmówił wyrażenia zgody na przeprowadzenie demonstracji w miejscu wskazanym przez organizatorów i zaproponował inną lokalizację na peryferiach Baku – teren szkoły nauki jazdy położonej w 20. obszarze mieszkalnym rejonu Sabail. Mimo to organizatorzy postanowili przeprowadzić demonstrację zgodnie z planem. Drugi skarżący uczestniczył również w demonstracjach odbywających się 12 stycznia i 26 stycznia 2013 r. Trzeci skarżący uczestniczył w demonstracji odbywającej się 30 kwietnia 2013 r. Organizatorzy tych demonstracji nie złożyli BCEA właściwego uprzedniego zawiadomienia. Informacje o demonstracjach były rozpowszechniane w internecie lub w prasie. Zdaniem skarżących demonstracje miały charakter pokojowy i przebiegały w sposób pokojowy. Uczestnicy demonstracji z 20 października 2012 r. domagali się w kraju reform demokratycznych i wolnych oraz uczciwych wyborów oraz protestowali przeciwko utrudnieniom w korzystaniu z wolności zgromadzeń. Demonstracja z 12 stycznia miała na celu wyrażenie sprzeciwu wobec śmierci żołnierzy w wojsku, podczas gdy demonstracja z 26 stycznia 2013 r. potępiła użycie siły przez policję wobec uczestników poprzednich demonstracji. Uczestnicy demonstracji z 30 kwietnia 2013 r. upamiętniali ofiary ataku terrorystycznego, który został przeprowadzony w 2009 r. w Azerbejdżańskiej Państwowej Akademii Naftowej. Policja zaczęła rozpędzać demonstracje z 20 października 2012 r., 12 stycznia, 26 stycznia i 30 kwietnia 2013 r., natychmiast po tym, jak protestujący zaczęli się gromadzić. Okoliczności związane z rozpędzeniem demonstracji z 20 października 2012 r., zatrzymaniem i aresztowaniem pierwszego i drugiego skarżącego oraz następującymi po tym postępowaniami administracyjnymi przeciwko nim są podobne do okoliczności w sprawie Gafgaz Mammadov przeciwko Azerbejdżanowi (nr 60259/11, 15 października 2015 r.) (patrz także załącznik). Okoliczności związane z rozpędzeniem demonstracji z 12 stycznia, 26 stycznia i 30 kwietnia 2013 r., zatrzymaniem i aresztowaniem drugiego i trzeciego skarżącego oraz następującymi po tym postępowaniami administracyjnymi przeciwko nim są podobne do okoliczności w sprawie Bayramov przeciwko Azerbejdżanowi ([Komitet] nr 19150/13 i 52022/13, 6 kwietnia 2017 r.) (patrz także załącznik).


Skarżący urodził się w 1976 roku i mieszka w Metsamor. 23 lipca 2011 r. skarżący został aresztowany na podstawie podejrzenia grożenia użyciem przemocy wobec śledczego prowadzącego sprawę karną przeciwko jego byłej żonie. 25 lipca 2011 r. postawiono mu zarzut popełnienia tego samego przestępstwa. Tego samego dnia śledczy złożył wniosek do Sądu Rejonowego w Armavir o zastosowanie wobec skarżącego aresztowania tymczasowego na okres dwóch miesięcy. Tego samego dnia Sąd Rejonowy rozpatrzył i uwzględnił wniosek śledczego, zarządzając aresztowanie tymczasowe skarżącego na okres dwóch miesięcy, a mianowicie do 23 września 2011 r. Uznał, że wniosek jest uzasadniony, ponieważ skarżący częściowo przyznał się do winy, a materiały sprawy dostarczały wystarczających podstaw do przypuszczenia, że może uciec i utrudnić postępowanie, biorąc pod uwagę naturę i stopień niebezpieczeństwa zarzucanego czynu. W nieokreślonym dniu skarżący wniósł odwołanie o uchylenie zarządzenia aresztowania, twierdząc, że organy śledcze nie uzyskały żadnych materiałów ani dowodów na uzasadnienie powodów, dla których wystąpiły o jego aresztowanie, oraz że nie wzięły pod uwagę osobowości skarżącego. 11 sierpnia 2011 r. Sąd Apelacyjny oddalił odwołanie, uznając, że aresztowanie skarżącego opierało się na uzasadnionym podejrzeniu, a powołane przez Sąd Rejonowy podstawy uzasadniające aresztowanie były wystarczające. Stwierdził również, że łagodniejsze środki były niewystarczające w celu zapewnienia właściwego postępowania skarżącego. 19 sierpnia 2011 r. skarżący wniósł skargę kasacyjną na decyzję Sądu Apelacyjnego z 11 sierpnia 2011 r. 9 września 2011 r. zakończono śledztwo w sprawie skarżącego i sprawa została przekazana do Sądu Rejonowego w celu rozprawy. 13 września 2011 r. wyznaczono termin rozprawy w sprawie karnej skarżącego. Tą samą decyzją sąd orzekł, że aresztowanie tymczasowe skarżącego „ma pozostać bez zmian”. 17 września 2011 r. Sąd Kasacyjny zwrócił skargę kasacyjną skarżącego, ponieważ była ona bezzasadna i nie spełniała wymogów formalnych narzuconych przez prawo. W nieokreślonym dniu skarżący złożył wniosek do Sądu Rejonowego o zwolnienie. Powoływał się między innymi na to, że nie było wystarczających powodów do dalszego stosowania wobec niego aresztowania. 13 grudnia 2011 r. Sąd Rejonowy rozpatrzył i oddalił ten wniosek. Sąd Rejonowy stwierdził, że aresztowanie skarżącego zostało zarządzone jego decyzją z 13 września 2011 r. Zauważył również, że istniejące materiały sprawy były wystarczające, by stwierdzić, że aresztowanie skarżącego było uzasadnione. 19 grudnia 2011 r. skarżący wniósł odwołanie od tej decyzji. 28 grudnia 2011 r. Sąd Apelacyjny ds. Karnych pozostawił odwołanie bez rozpoznania. Sąd Apelacyjny ds. Karnych uznał, że zgodnie z prawem wewnętrznym nie ma możliwości odwołania się od decyzji Sądu Rejonowego o „pozostawieniu aresztowania skarżącego bez zmian”. Skarżący wniósł odwołanie od tej decyzji. 20 marca 2012 r. Sąd Kasacyjny uznał odwołanie skarżącego za niedopuszczalne z powodu braku podstaw. 11 maja 2012 r. skarżący złożył nowy wniosek do Sądu Rejonowego o zwolnienie. Powoływał się między innymi na to, że gromadzenie dowodów przeciwko niemu zostało zakończone oraz że nie ma wystarczających powodów do dalszego stosowania wobec niego aresztowania. 4 czerwca 2012 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek skarżącego, biorąc pod uwagę niebezpieczeństwo i naturę zarzucanego czynu oraz fakt, że skarżący może uciec i utrudnić śledztwo. 14 czerwca 2012 r. skarżący wniósł odwołanie od tej decyzji. 19 czerwca 2012 r. Sąd Apelacyjny ds. Karnych pozostawił odwołanie skarżącego bez rozpoznania na tych samych podstawach, co wskazano w jego decyzji z 28 grudnia 2011 r. Skarżący wniósł odwołanie od tej decyzji. 17 sierpnia 2012 r. Sąd Kasacyjny uznał odwołanie skarżącego za niedopuszczalne z powodu braku podstaw. 6 sierpnia 2012 r. Sąd Rejonowy uznał skarżącego za winnego zarzucanego mu czynu, wymierzając karę półtora roku pozbawienia wolności.


Skarżący urodził się w 1955 roku i mieszka w Puli. W 1985 roku skarżący został zatrudniony w firmie T. w Puli. 22 sierpnia 1992 roku doznał wypadku przy pracy. Kontynuował pracę w firmie T. na innym stanowisku. 6 lutego 2004 roku skarżący został zwolniony w związku ze zmianami organizacyjnymi w firmie. Następnego dnia zawarł z firmą T. porozumienie skracające okres wypowiedzenia rozwiązania stosunku pracy. 19 lutego 2004 roku skarżący otrzymał wypowiedzenie, a jego stosunek pracy został rozwiązany 23 lutego 2004 roku. 9 kwietnia 2004 roku skarżący otrzymał rentę z tytułu niezdolności do pracy z mocą od 24 lutego 2004 roku. 28 czerwca 2004 roku skarżący wszczął postępowanie cywilne przeciwko firmie T. przed Sądem Miejskim w Puli (Općinski sud u Puli). Podniósł, że uzyskałby wyższe dochody, gdyby nie doznał wypadku przy pracy w 1992 roku. Dochodził odszkodowania z tytułu różnicy między rentą z tytułu niezdolności do pracy a wynagrodzeniem, które otrzymywał do momentu rozwiązania stosunku pracy. 20 lutego 2008 roku Sąd Miejski w Puli oddalił powództwo jako bezzasadne. Skarżący odwołał się od wyroku pierwszej instancji, kwestionując wszystkie faktyczne i prawne aspekty sprawy. 12 września 2011 roku Sąd Okręgowy w Puli (Županijski sud u Puli), powołując się na art. 373a ustawy o postępowaniu cywilnym, oddalił apelację skarżącego jako bezzasadną. Sąd ten zgodził się z wynikiem sprawy, ale stwierdził, że sąd pierwszej instancji nie uwzględnił wszystkich faktów z postępowania, które przemawiały za oddaleniem powództwa. Istotna część wyroku brzmi następująco:
„... ten sąd odwoławczy stwierdza, że chociaż sąd pierwszej instancji nie uwzględnił wszystkich faktów wynikających z postępowania pierwszoinstancyjnego, które oznaczały, że powództwo [powoda] musiało zostać oddalone, decyzja o oddaleniu powództwa jako bezzasadnego jest w każdym razie poprawna, dlatego wyrok pierwszej instancji zostaje utrzymany w mocy na podstawie art. 373a ustawy o postępowaniu cywilnym.
...
Sąd odwoławczy uznaje zatem, że powództwo powoda z pewnością należało oddalić, jednak z powodów wskazanych w niniejszej decyzji odwoławczej; to jest, że powody, które sąd pierwszej instancji podał w uzasadnieniu swojej decyzji, nie były wystarczające do oddalenia powództwa.
W związku z tym decyzja pierwszej instancji zostaje utrzymana w mocy na podstawie art. 373a ustawy o postępowaniu cywilnym ...”
5 grudnia 2011 roku skarżący wniósł skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego (Vrhovni sud Republike Hrvatske), zaskarżając wyroki sądów niższych instancji. Stwierdził, że sąd odwoławczy powołał się wyraźnie na art. 373a ustawy o postępowaniu cywilnym, a dlatego wniósł skargę kasacyjną na podstawie art. 382 ust. 1 pkt 3 tej ustawy. 14 maja 2013 roku Sąd Najwyższy uznał skargę kasacyjną skarżącego za niedopuszczalną z powodu, że sąd odwoławczy w rzeczywistości nie zastosował art. 373a ustawy o postępowaniu cywilnym, a w związku z tym jego skarga kasacyjna nie mogła zostać uwzględniona. Istotna część decyzji brzmi następująco:
„Sąd pierwszej instancji oraz sąd odwoławczy stwierdziły, że powód nie został zwolniony z powodu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem przy pracy, lecz że jego stosunek pracy został rozwiązany przez zwolnienie z przyczyn organizacyjnych i że w związku z tym nie istniał związek przyczynowy między jego zwolnieniem a przyznaniem renty z tytułu niezdolności do pracy, w związku z czym jego powództwo o odszkodowanie ... zostało oddalone jako bezzasadne.
W związku z tym, w ocenie tego sądu, nie zostały spełnione warunki stosowania art. 373a ustawy o postępowaniu cywilnym, biorąc pod uwagę, że sąd odwoławczy nie ustalił, w sposób przewidziany w art. 373a ustawy o postępowaniu cywilnym, innego stanu faktycznego niż ten ustalony przez sąd pierwszej instancji, lecz oparł swoją decyzję na tych samych faktach.”
Następnie skarżący złożył skargę do Trybunału Konstytucyjnego (Ustavni sud Republike Hrvatske) na decyzję Sądu Najwyższego w sprawie jego skargi kasacyjnej. Nie zarzucił żadnego naruszenia swoich praw w odniesieniu do postępowania przed sądem pierwszej instancji lub sądem odwoławczym. 16 października 2013 roku Trybunał Konstytucyjny oddalił skargę konstytucyjną skarżącego jako oczywiście bezzasadną. Decyzja została doręczona przedstawicielowi skarżącego 25 października 2013 roku.


Wnioskodawcy urodzili się odpowiednio w 1981 i 2006 roku i mieszkają w Moskwie. Pierwszy wnioskodawca jest ojcem drugiego wnioskodawcy. Przed prywatyzacją mieszkanie przy ul. 12-ja Nowokuzmińskaja 4-1-25 w Moskwie należało do miasta Moskwa. Małżonkowie V.F. i G.F. zamieszkiwali tam na podstawie umowy najmu socjalnego z miastem. W nieokreślonym terminie V.F. złożył wniosek o prywatyzację mieszkania. Jego żona zdecydowała się nie uczestniczyć w transakcji. 22 sierpnia 2002 r. V.F. i Wydział Mieszkalnictwa podpisali umowę o prywatyzację. 14 maja 2004 r. V.F. sprzedał mieszkanie L.M., matce pierwszego wnioskodawcy. Zgodnie z treścią umowy sprzedaży L.M. zapłaciła V.F. 300 000 rubli za mieszkanie. Według wnioskodawców w rzeczywistości L.M. zapłaciła 2 500 000 rubli. 28 września 2006 r. L.M. zmarła. Pierwszy wnioskodawca odziedziczył mieszkanie po jej śmierci. Jego rodzina, w tym drugi wnioskodawca, wprowadziła się i zamieszkiwała tam. Zgodnie z dokumentami urzędowymi V.F. nie wyprowadził się i nadal zamieszkiwał w mieszkaniu. Według wnioskodawców V.F. wyprowadził się na przedmieścia, ale pozwolili mu zachować zameldowanie w mieszkaniu, aby mógł nadal otrzymywać świadczenia socjalne w Moskwie. 10 lipca 2007 r. pierwszy wnioskodawca przeniósł własność połowy mieszkania na swoją siostrę w formie darowizny. 22 kwietnia 2011 r. V.F. złożył skargę do organów ścigania. Twierdził, że nie sprzedał mieszkania swojej krewnaczce L.M. i nie otrzymał od niej żadnych pieniędzy. Nadal mieszkał w mieszkaniu i pozwolił pierwszemu wnioskodawcy tymczasowo się wprowadzić ze względu na problemy, jakie ten drugi miał z żoną. W maju 2010 r. V.F. i pierwszy wnioskodawca pokłócili się, a V.F. poprosił pierwszego wnioskodawcę o wyprowadzkę. Pierwszy wnioskodawca odmówił, twierdząc, że jest właścicielem mieszkania. Wyrzucił V.F. z mieszkania. Po tym V.F. mógł mieć dostęp do mieszkania tylko przy wsparciu policji lub sąsiadów. 5 lipca 2011 r. prokurator, działając w interesie V.F., wniósł powództwo cywilne o unieważnienie tytułu własności pierwszego wnioskodawcy do mieszkania oraz eksmisję jego rodziny. 15 listopada 2012 r. Sąd Rejonowy Kuźmiński w Moskwie uwzględnił powództwo w całości. Sąd ustalił, że w chwili prywatyzacji i sprzedaży mieszkania V.F. nie był w stanie zrozumieć swoich działań ani nimi kierować. Powołał się na ustalenia biegłych, że „V.F. cierpiał na organiczny zespół osobowości i otępienie naczyniowe, które rozwinęło się na długo przed złożeniem przez niego wniosku o prywatyzację mieszkania 22 sierpnia 2002 r. i sprzedażą mieszkania 14 maja 2004 r. [Jego stan] uniemożliwiał mu zrozumienie swoich działań lub kontrolowanie nad nimi.” Sąd unieważnił wszystkie transakcje dotyczące mieszkania i przeniósł je na własność miasta Moskwa. Ponadto sąd nakazał eksmisję wnioskodawców. 29 kwietnia 2013 r. Sąd Rejonowy wydał wyrok uzupełniający, odmawiając zastosowania przedawnienia do roszczeń prokuratora w interesie V.F. 12 listopada 2013 r. Sąd Miejski w Moskwie utrzymał w mocy wyroki z 15 listopada 2012 r. i 29 kwietnia 2013 r. po rozpoznaniu odwołania. 13 marca 2014 r. Sąd Miejski oddalił skargę kasacyjną wnioskodawców. 27 listopada 2013 r. Sąd Rejonowy wydał tytuł wykonawczy w odniesieniu do wyroku z 15 listopada 2012 r., wskazując V.F. jako uprawnionego. 3 grudnia 2013 r. komornik wszczął postępowanie egzekucyjne. 30 stycznia 2014 r. wnioskodawcy zostali eksmitowani. Zgodnie z protokołem eksmisji sporządzonym przez komornika, V.F. otrzymał klucze do mieszkania i mógł w nim zamieszkać. 16 kwietnia 2014 r. Wydział Mieszkalnictwa podpisał z V.F. umowę najmu socjalnego, a 20 listopada 2014 r. tytuł własności mieszkania został przeniesiony na V.F. w ramach prywatyzacji.


Skarżący, urodzony w 1963 roku, jest członkiem tureckiego parlamentu i mieszka w Ankarze. W momencie zdarzeń będących podstawą niniejszego skargi był prezesem Izby Adwokackiej w Diyarbakır. 2 czerwca 2005 roku dziennik Hürriyet podał wypowiedzi wysokiego rangą oficera wywiadu, który twierdził, że Narodowa Agencja Wywiadowcza Turcji („MİT”) podsłuchiwała rozmowy telefoniczne i korespondencję e-mailową wielu osób na podstawie około dziewięćdziesięciu orzeczeń sądowych w ciągu ostatnich dziesięciu lat. Oficer wywiadu oświadczył, że inwigilacja była ciągła do marca 2005 roku, kiedy MİT wstrzymała ją, aby czekać na wejście w życie nowego Kodeksu Karnego. Jednak, gdy w marcu w Kuşadası doszło do zamachu bombowego, w którym zginął nadkomisarz policji, MİT zwróciła się do VI Wydziału Sądu Okręgowego w Diyarbakır („Sąd Okręgowy w Diyarbakır”) o zezwolenie na przechwytywanie komunikacji. W decyzji z 6 maja 2005 roku, powołując się na art. 22 Konstytucji oraz art. 2, 4, 11 i 16 ustawy nr 4422, Sąd Okręgowy w Diyarbakır udzielił MİT zezwolenia na monitorowanie i badanie wszelkiej komunikacji elektronicznej w celu identyfikacji i aresztowania podejrzanych o terroryzm powiązanych z zagranicą, a także zbierania dowodów i zapobiegania przestępczości dzięki wczesnemu pozyskiwaniu o niej informacji. MİT uzyskała zezwolenie na przechwytywanie wszystkich rozmów telefonicznych krajowych lub międzynarodowych oraz komunikacji świadczonej między 8 kwietnia a 30 maja 2005 roku przez krajową firmę telekomunikacyjną Türk Telekom, prywatnych operatorów sieci komórkowych i dostawców Internetu oraz na pozyskiwanie informacji zawartych w komunikatach SMS, MMS, GPRS i faksach, a także identyfikatorów dzwoniących, adresów IP korespondentów i wszelkich innych informacji związanych z komunikacją. 6 czerwca 2005 roku, po przeczytaniu artykułu, skarżący złożył zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa do Prokuratury Głównego Prokuratora w Diyarbakır przeciwko sędziemu S.T., który wydał kwestionowaną decyzję Sądu Okręgowego, prokuratorowi, funkcjonariuszom MİT, którzy ubiegali się o zezwolenie na monitorowanie i badanie komunikacji, oraz funkcjonariuszom MİT, którzy wdrożyli tę decyzję. Powołując się na szereg artykułów prasowych i internetowych, skarżący twierdził, że S.T. zadecydował, aby zapisy wszystkich krajowych i międzynarodowych komunikacji elektronicznych między 8 kwietnia a 30 maja 2005 roku zostały przekazane MİT przez firmy telekomunikacyjne. Sędzia podjął tę decyzję w całkowitym lekceważeniu ówczesnych przepisów prawa i bez przeprowadzenia jakichkolwiek badań lub żądania dowodów. Kwestionowana decyzja miała bardzo ogólny charakter, ponieważ nie zawierała nazwisk żadnych podejrzanych ani nie wskazywała daty, lokalizacji ani adresu osób, których komunikacja miałaby być przechwytywana. W konsekwencji każda osoba, w tym on sam, która w ww. terminach używała telefonu stacjonarnego lub komórkowego do komunikacji, była ofiarą kwestionowanej decyzji. Skarżący podtrzymywał, że decyzja naruszyła jego prawa chronione art. 8 Konwencji i również sprzeciwiła się art. 20 i 23 Konstytucji, które chroniły odpowiednio życie prywatne i wolność komunikacji, ponieważ oskarżeni uzyskali zapisy jego komunikacji i ograniczyli jego wolność komunikacji bez żadnego uzasadnienia. Wreszcie skarżący twierdził, że wdrożenie decyzji, które było sprzeczne z art. 2 ustawy nr 4422, wymagało ukarania osób odpowiedzialnych. 20 czerwca 2005 roku Główny Prokurator w Diyarbakır zdecydował o odłączeniu sprawy dotyczącej funkcjonariuszy MİT i zarejestrowaniu jej oddzielnie, ponieważ ściganie funkcjonariuszy MİT wymagało zgody Premiera. 30 września 2005 roku Główny Prokurator w Diyarbakır zdecydował nie wszczynać postępowania karnego przeciwko funkcjonariuszom MİT, którzy wdrożyli decyzję Sądu Okręgowego w Diyarbakır. Uznał, że funkcjonariusze MİT jedynie wdrożyli decyzję sądu, przechwytując i badając komunikację, a że wdrażanie decyzji sądowych jest wymagane przez prawo i nie stanowi przestępstwa. W każdym razie nie było dowodów na to, że firmy telekomunikacyjne przekazały jakiekolwiek zapisy funkcjonariuszom MİT lub że monitorowali komunikację w Internecie. Prokurator powołał się również na decyzję Głównego Prokuratora w Ankarze o niepociągnięciu do odpowiedzialności w tej samej sprawie (decyzja nr 2005/35575, 17 czerwca 2005 r.) w odniesieniu do szeregu innych skarg wniesionych przeciwko decyzji Sądu Okręgowego w Diyarbakır. 25 października 2005 roku skarżący wniósł zażalenie do Sądu Okręgowego w Siverek na powyższą decyzję, twierdząc, że Prokurator w Diyarbakır nie przeprowadził śledztwa w sprawie jego skarg dotyczących domniemanego naruszenia praw mu gwarantowanych przez art. 8 i 13 Konwencji. 30 listopada 2005 roku Sąd Okręgowy w Siverek oddalił zażalenie skarżącego, stwierdzając, że decyzja Głównego Prokuratora o odmowie ścigania była zgodna z przepisami, ponieważ funkcjonariusze MİT wdrożyli decyzję sądu i nie popełnili żadnego przestępstwa. 6 kwietnia 2006 roku Ministerstwo Sprawiedliwości zdecydowało nie podejmować działań przeciwko prokuratorowi i sędziemu, uznając, że ich czyny mieściły się w zakresie swobodnego uznania sędziowskiego. Ministerstwo uznało, że chociaż kwestionowana decyzja o przechwytywaniu naruszała normy prawne krajowe i międzynarodowe, celem było zlokalizowanie terrorystów, zanim zadziałają, i podjęcie niezbędnych środków bezpieczeństwa przeciwko nim. Według Ministerstwa decyzja nie wykazywała „złej woli” wobec żadnej osoby ani instytucji, a skarżący nie wykazali, że w jakikolwiek sposób zostali dotknięci kwestionowaną decyzją. W nieokreślonym terminie skarżący wniósł zażalenie na tę decyzję. 31 października 2007 roku III Wydział Sądu Administracyjnego w Ankarze oddalił zażalenie.


Skarżący urodził się w 1972 roku i mieszka w Erywaniu. Skarżący jest byłym zastępcą dyrektora więzienia Wardashen w Armenii. Zgodnie z twierdzeniami skarżącego, jego ojciec jest działaczem opozycji. 4 września 2007 roku prokuratura w Erywaniu zdecydowała o wszczęciu postępowania karnego na podstawie wniosku złożonego przez R.K., więźnia wspomnianego więzienia, który oświadczył, że 23 sierpnia 2007 roku został pobity pałkami gumowymi przez skarżącego oraz dwóch innych funkcjonariuszy więziennych, A.G. i L.H. Decyzja wspominała również, że sądowo-lekarska ekspertyza R.K., przeprowadzona po złożeniu wniosku, ujawniła obrażenia ciała lekkiego stopnia. 11 września 2007 roku prokuratura w Erywaniu zdecydowała o zastosowaniu wobec skarżącego środka zapobiegawczego: zobowiązania do nieopuszczania miejsca zamieszkania. Uzasadniając zastosowanie nieizolacyjnego środka zapobiegawczego, decyzja stwierdzała, że skarżący ma stałe miejsce zamieszkania, nie utrudnia badania sprawy oraz, że jeśli pozostanie na wolności, nie ucieknie ani nie utrudni śledztwa. 18 września 2007 roku środek zapobiegawczy zastosowany wobec skarżącego został uchylony. Wydaje się, że podczas śledztwa w sprawie dyrektor więzienia Wardashen złożył oświadczenie potwierdzające, że R.K. doznał obrażeń ciała, podczas gdy naczelnik więziennego oddziału medycznego oświadczył, że udzielił pomocy medycznej R.K. i dokonał odpowiedniego wpisu w rejestrze medycznym. 7 lutego 2008 roku skarżący został aresztowany na suspicion of nadużycia władzy z użyciem przemocy. 10 lutego 2008 roku skarżący został oskarżony o nadużycie władzy z użyciem przemocy, zgodnie z art. 309 § 2 Kodeksu Karnego Armenii. Tego samego dnia śledczy M. zwrócił się do Sądu Rejonowego Kentron i Nork-Marash w Erywaniu z wnioskiem o tymczasowe aresztowanie skarżącego. Uzasadniając ten środek zapobiegawczy, śledczy wskazał, że jeśli skarżący pozostanie na wolności, może uciec i utrudnić przeprowadzenie obiektywnego i wyczerpującego badania sprawy poprzez wywieranie wpływu na świadków. Powołał się na charakter i ciężkość zarzucanego czynu, za który grozi kara pozbawienia wolności na czas powyżej jednego roku. Tego samego dnia Sąd Rejonowy Kentron i Nork-Marash w Erywaniu uwzględnił wniosek uznając, że zarzucany czyn jest ciężki oraz że jeśli skarżący pozostanie na wolności, może uciec, utrudnić badanie sprawy i wywierać wpływ na świadków. Tym samym zezwolił na aresztowanie skarżącego na dwa miesiące, licząc od daty jego aresztowania. 14 lutego 2008 roku skarżący wniósł odwołanie od decyzji Sądu Rejonowego. W szczególności domagał się zwolnienia za kaucją, biorąc pod uwagę swoją dobrą reputację, fakt, że nie był wcześniej karany oraz że ma nieletnie dziecko. 28 lutego 2008 roku Sąd Apelacyjny oddalił odwołanie, stwierdzając, że nie jest kompetentny do rozstrzygnięcia kwestii zastąpienia aresztowania kaucją, ponieważ kwestia ta nie została podniesiona przed Sądem Rejonowym. 28 marca 2008 roku śledczy M. ponownie zwrócił się do Sądu Rejonowego Kentron i Nork-Marash w Erywaniu, występując o przedłużenie aresztowania skarżącego. Uzasadniając wniosek, śledczy powołał się na charakter i ciężkość zarzucanego czynu oraz oświadczył, że istnieją wystarczające podstawy, by założyć, że w przypadku zwolnienia skarżący może uciec lub utrudnić badanie sprawy. 4 kwietnia 2008 roku Sąd Rejonowy Kentron i Nork-Marash w Erywaniu uwzględnił wniosek i przedłużył aresztowanie skarżącego do 7 lipca 2008 roku. W ten sposób Sąd Rejonowy wskazał te same powody, co te podane we wniosku. 9 kwietnia 2008 roku skarżący wniósł odwołanie od decyzji Sądu Rejonowego, domagając się zwolnienia za kaucją. 17 kwietnia 2008 roku Sąd Apelacyjny oddalił odwołanie skarżącego. Zgodnie z twierdzeniem skarżącego, 26 maja 2008 roku ten sam zarzut, co postawiony jemu, został postawiony również A.G. i L.H., a jako środek zapobiegawczy złożyli oni zobowiązanie do nieopuszczania miejsc zamieszkania. 30 maja 2008 roku śledztwo zostało oficjalnie zakończone, a sprawa została skierowana do Sądu Karnego w Erywaniu. 12 czerwca 2008 roku Sąd Karny w Erywaniu zdecydował o wyznaczeniu sprawy do rozprawy. Decyzja stwierdzała, że nie ma konieczności zmiany środka zapobiegawczego zastosowanego wobec skarżącego. Na rozprawie w dniu 24 listopada 2008 roku skarżący zwrócił się do Sądu Karnego w Erywaniu z wnioskiem o zmianę środka zapobiegawczego. Argumentował, że nie ma podstaw do założenia, że ucieknie, utrudni badanie sprawy podczas postępowania sądowego lub nie stawi się na wezwanie sądu rozpoznającego sprawę. W tym zakresie powołał się na fakt, że nie uciekł ani w żaden sposób nie próbował utrudnić przebiegu sprawiedliwości w okresie poprzedzającym jego aresztowanie i zatrzymanie, mimo że śledztwo trwało już od kilku miesięcy przed jego aresztowaniem. Skarżący argumentował dalej, że cieszy się dobrą opinią, ma rodzinę z nieletnim dzieckiem oraz stałe miejsce zamieszkania. Tego samego dnia sędzia postanowił oddalić wniosek, stwierdzając, że w aktach sprawy znajdują się wystarczające dowody, które nie wykluczają udziału skarżącego w popełnieniu ciężkiego przestępstwa. 12 stycznia 2009 roku Sąd Karny w Erywaniu uznał skarżącego za winnego zarzucanego mu czynu i skazał go na dwa lata pozbawienia wolności.


Skarżący, wszyscy obywatele Gruzji, urodzili się odpowiednio w 1946, 1947 i 1957 roku. W czasie istotnym dla sprawy mieszkali w oddzielnych mieszkaniach w bloku mieszkalnym („budynek”), wybudowanym w 1952 roku i zlokalizowanym przy ulicy Uznadze 4 w Tbilisi. Budynek znajduje się w centrum miasta, w bliskim sąsiedztwie (około 4 metrów) elektrociepłowni „Tboelectrocentrali” („elektrownia”). Elektrownia została zbudowana w 1911 roku i przebudowana w późniejszym okresie. Rozpoczęła działalność w 1939 roku. Przez kilka dekad spalała węgiel w celu wytwarzania energii, zanim zastąpiono go gazem ziemnym. Elektrownia zaopatrywała pobliskie obszary mieszkalne w energię elektryczną i ciepło. W całej historii elektrowni odnotowano kilka wypadków. Wypadek z 10 kwietnia 1996 roku unieruchomił ją na ponad trzydzieści dni. Ekspertyza dotycząca incydentu ujawniła, że głównym powodem wypadku był fakt, że nie przeprowadzano tam żadnych głównych napraw od 1986 roku. 2 listopada 1999 roku wydano Dekret Prezydencki nr 613, stwierdzający, że elektrownia ma zostać sprywatyzowana i sprzedana bezpośrednio do spółki prywatnej. Umowa prywatyzacji między Rządem a spółką została zawarta 6 kwietnia 2000 roku. 2 lutego 2001 roku elektrownia częściowo zaprzestała wytwarzania energii z powodu problemów finansowych. Nadal jednak wykorzystywała niektóre generatory. Zdaniem skarżących, podczas działalności niebezpieczne czynności elektrowni nie podlegały odpowiednim przepisom, w wyniku czego, oprócz niektórych innych rzekomych uciążliwości, emitowała ona do atmosfery różne toksyczne substancje, negatywnie wpływając na ich samopoczucie. W nieokreślonych datach skarżący i inni mieszkańcy budynku złożyli skargi do władz miejskich, twierdząc, że z elektrowni emanują uciążliwości, takie jak zanieczyszczenie powietrza, hałas i zanieczyszczenie elektromagnetyczne oraz wycieki wody. W oficjalnych listach z 22 marca 2000 r., 19 października 2000 r. i 16 stycznia 2001 r. Rada Miasta Tbilisi („Rada Miasta”) uznała, że mieszkańcy budynku doświadczyli uciążliwości, na które skarżyli się. Zaleciła Rządowi Centralnemu, aby przeniesienie elektrowni nie leżało w interesie publicznym ze względu na ostry kryzys energetyczny w kraju i zaproponowała, aby mieszkańcom obszaru dotkniętego problemem oferować bezpłatnie energię elektryczną i ciepło jako formę odszkodowania. W liście z 22 marca 2000 r. Rada Miasta poprosiła elektrownię o wdrożenie pewnych środków ochrony środowiska, w tym instalację filtrów kominowych w celu zmniejszenia zanieczyszczenia powietrza pochodzącego z elektrowni. Prośba pozostała bez odzewu. 1 października 2001 roku, w oficjalnej odpowiedzi na zapytanie skarżących, Rada Miasta potwierdziła, że działalność elektrowni mieści się w „pierwszej kategorii” w rozumieniu Ustawy o Zezwoleniach Środowiskowych (patrz akapity 43-44 poniżej) i że Ministerstwo Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych („Ministerstwo Środowiska”) jest odpowiedzialne za wydanie odpowiedniego zezwolenia.

(b) Powództwo o odszkodowanie i ugodowe zakończenie sprawy
W nieokreślonym dniu latem 2000 roku skarżący i inni mieszkańcy budynku wnieśli powództwo o odszkodowanie przeciwko elektrowni w związku z uciążliwościami środowiskowymi emanującymi z elektrowni. Między stronami doszło do ugody 12 grudnia 2000 roku, na mocy której powodowie mieli zrzec się roszczeń w zamian za zobowiązanie zarządu elektrowni do dostarczania im bezpłatnie ciepłej wody, energii elektrycznej i ciepła. Z powodu trudności technicznych i braku współpracy między odpowiednimi władzami ugoda nie została zrealizowana. 25 października 2001 roku skarżący i trzej inni mieszkańcy budynku („powodowie”) wnieśli nowe powództwo przeciwko elektrowni i innym pozwanym, w tym spółce dystrybucyjnej energii elektrycznej w Tbilisi, AES TELASI JSC („AES”), Radzie Miasta i Ministerstwu Środowiska. Domagali się odszkodowania za szkodę majątkową i niemajątkową za krzywdę wyrządzoną ich zdrowiu i samopoczuciu przez zanieczyszczenie powietrza, hałas i zanieczyszczenie elektromagnetyczne oraz wycieki wody pochodzące z elektrowni. Powoływali się na prywatnie zlecone niezależne ekspertyzy na poparcie swoich skarg.

(ii) Ekspertyzy zlecone przez sąd
7 marca i 23 września 2002 roku Sąd Rejonowy w Tbilisi uwzględnił wniosek powodów i nakazał Ministerstwu Sprawiedliwości, Ministerstwu Pracy, Zdrowia i Opieki Społecznej oraz Ministerstwu Środowiska zorganizowanie szeregu ekspertyz. Miały one na celu zmierzenie zanieczyszczenia środowiska spowodowanego przez elektrownię, wyjaśnienie, jak szkodliwe skutki wpłynęły na zdrowie powodów i jak mogły zagrażać życiu ludzkiemu, oraz zidentyfikowanie odpowiednich środków zaradczych.

(α) Zanieczyszczenie powietrza
Ekspertyza z 28 października 2002 roku, przeprowadzona przez Centrum Ekspertyz i Badań Specjalnych przy Ministerstwie Sprawiedliwości, wniosła co następuje:
„Ponieważ elektrownia „Tboelectrocentrali” nie posiada strefy [buforowej] i znajduje się bezpośrednio obok budynku mieszkalnego, kominy elektrowni muszą być wyposażone w odpowiednie filtry i inne urządzenia chroniące ludność przed niebezpiecznymi gazami.”
17 stycznia 2003 roku Instytut Ochrony Środowiska („IOŚ”) przy Ministerstwie Środowiska wydał opinię biegłego dotyczącą zanieczyszczenia powietrza i poziomu hałasu w danym obszarze mieszkalnym. Zauważył, że chociaż sprzęt elektrowni odpowiedzialny za emisję toksycznych substancji stał bezczynny, niemożliwe było określenie rzeczywistego stanu zanieczyszczenia, z którym mieszkańcy musieli radzić sobie przez lata, i zauważył, że „wyniki zostały znacznie zminimalizowane w porównaniu z możliwym rzeczywistym obrazem”. Opinia ujawniła, że dokument technicznej zgodności elektrowni był wadliwy, ponieważ nie ujawniał wszystkich substancji chemicznych znanych z emisji do atmosfery w procesie spalania gazu ziemnego. Dokument ten błędnie wskazywał również wysokość kominów jako 30,8 metra zamiast rzeczywistych 27 metrów, co mogło prowadzić do mylącego zmniejszenia danych o zanieczyszczeniu. W odniesieniu do zanieczyszczenia powietrza i możliwego wpływu na mieszkańców budynku, opinia wniosła co następuje:
„Biorąc pod uwagę fakt, że elektrownia nie posiada strefy [buforowej] i znajduje się bezpośrednio obok budynku mieszkalnego..., uwzględniając kierunek wiatru, cały bukiet emisji dociera do domów..., negatywnie wpływając na ludność mieszkającą w sąsiednim obszarze.”
Opinia określiła, że nawet w przypadku, gdy poszczególne niebezpieczne substancje uznawano za mieszczące się w dopuszczalnych marginesach, konieczne jest uwzględnienie skumulowanego wpływu różnych substancji na zdrowie ludności, ponieważ łączna toksyczność może przekraczać dopuszczalne limity. Kontynuowała w tym związku, że skoncentrowana toksyczność gazów emitowanych przez elektrownię była dwukrotnie wyższa niż norma, a mieszkańcy danego budynku musieli żyć w warunkach, w których stężenie toksycznych substancji przekraczało dopuszczalne limity dwadzieścia cztery godziny na dobę. IOŚ zaproponował, aby kompetentne władze miejskie albo zakazały tych działalności przemysłowych, albo zapewniły przeniesienie elektrowni poza miasto, gdzie można by ustanowić co najmniej strefę buforową. 4 marca 2003 roku Instytut Naukowych Badań nad Zdrowiem i Higieną przy Ministerstwie Pracy, Zdrowia i Opieki Społecznej odpowiedział na zapytanie skarżących i wymienił choroby, które mogły być potencjalnie spowodowane nadmiernymi stężeniami w powietrzu substancji takich jak SO2, CO, NO2, dym i czarny pył. Były to zaburzenia skórno-śluzówkowe, zapalenie spojówek, zapalenie oskrzeli, choroby oskrzelowo-płucne i inne choroby płuc, alergie, różne rodzaje chorób sercowo-naczyniowych i anoksemia (niski poziom tlenu we krwi), co mogło prowadzić do innych poważnych zaburzeń.

(β) Poziom hałasu
17 stycznia 2003 roku IOŚ wydał opinię biegłego dotyczącą poziomu hałasu w budynku. Bez określania poziomu hałasu w poszczególnych mieszkaniach skarżących, opinia wniosła w ogólnych słowach, że „budynek mieszkalny... zlokalizowany przy ulicy Uznadze 4 [był] dotknięty hałasem przekraczającym dopuszczalne limity”. 6 lutego 2004 roku biegły IOŚ przeprowadził dodatkowe badanie mające na celu określenie poziomu hałasu w poszczególnych mieszkaniach powodów. Wniósł, że dopuszczalne poziomy hałasu zostały przekroczone tylko w odniesieniu do dwóch powodów, a nie w mieszkaniach skarżących.

(γ) Zanieczyszczenie elektromagnetyczne
Opinia biegłego wydana przez IOŚ 7 listopada 2002 roku stwierdziła, że natężenie fal elektromagnetycznych nie przekraczało dopuszczalnych poziomów. Opinia biegłego sporządzona przez Ministerstwo Pracy, Zdrowia i Opieki Społecznej 17 stycznia 2003 roku ujawniła, że w niektórych przypadkach natężenie pól elektromagnetycznych w pobliżu budynku przekraczało dopuszczalne poziomy. Wniosła jednak, że niemożliwe jest ustalenie dokładnego źródła zanieczyszczenia elektromagnetycznego.

(δ) Zdrowie skarżących
13 maja 2003 roku sąd nakazał Centrum Medycyny Sądowej przy Ministerstwie Pracy, Zdrowia i Opieki Społecznej zbadanie zdrowia czterech powodów. Trzeci skarżący i inny powód nie zostali włączeni, bez podania żadnego powodu ich wykluczenia. Biegłych poproszono o wydanie opinii, czy powodowie cierpią na jakiekolwiek choroby, które mogły zostać spowodowane przez zanieczyszczenie pochodzące z elektrowni. Centrum Medycyny Sądowej przeprowadziło zlecone przez sąd badanie między 7 sierpnia a 17 września 2003 roku. Zespół biegłych orzekł, że czterech powodów „[doświadczyło] skumulowanego wpływu przedłużonej ekspozycji na szkodliwe czynniki, takie jak SO2, NO, CO2, a także czarny pył, hałas i zanieczyszczenie elektromagnetyczne, negatywnie wpływające na ich zdrowie”. U pierwszego i drugiego skarżącego stwierdzono w dużej mierze podobne stany zdrowia, takie jak nerwica i zespół asteniczny. Zespół uznał to za „możliwe, że zespół asteniczny i nerwica... [zostały] spowodowane przedłużonym i skumulowanym efektem narażenia na szkodliwe czynniki”. Dodał, że „biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, pogorszenie się stanu zdrowia badanych osób [nie zostało] wykluczone”.

(iii) Ustalenia Sądu Rejonowego
12 marca 2004 roku Sąd Rejonowy w Tbilisi oddalił powództwa skarżących i innego powoda, ale częściowo uwzględnił powództwa dwóch innych powodów („skuteczni powodowie”) w zakresie zanieczyszczenia hałasem emitowanym przez generatory elektrowni. Powołując się na ekspertyzę IOŚ dotyczącą poziomu hałasu, sąd stwierdził, że tylko mieszkania dwóch skutecznych powodów były dotknięte hałasem przekraczającym dopuszczalne limity. Przyznał im po 5 000 gruzińskich lari (GEL – równowartość 1 981 euro (EUR))[1] każdego, uznając elektrownię, Radę Miasta i Ministerstwo Środowiska za solidarnie odpowiedzialne:
„... Zarówno Rada Miasta, jak i Ministerstwo nie wypełniły obowiązków nałożonych na nich przez ustawę. Oznacza to, że mimo licznych próśb i skarg powodów, [władze zainteresowane] nie podjęły konkretnych środków w celu zapewnienia środowiska wystarczająco bezpiecznego dla zdrowia powodów.”
Ponadto, uznając, że elektrownia jest odpowiedzialna za infiltrację wody do fundamentów budynku, sąd nakazał jej zatrzymanie wycieku i wykonanie niezbędnych napraw pękniętych ścian. W zakresie zanieczyszczenia powietrza, na które skarżono się, sąd stwierdził, że materiał przed nim nie udowodnił związku przyczynowego między emisjami a problemami zdrowotnymi powodów opisanymi w ekspertyzie Centrum Medycyny Sądowej. Sugerował dalej, że trzeci skarżący i inny powód odmówili poddania się badaniu lekarskiemu. Chociaż sąd zaakceptował wnioski biegłych, że elektrownia naruszyła pewne standardy środowiskowe, nie mając filtrów i innego sprzętu oczyszczającego w celu zmniejszenia emisji toksycznych substancji, odmówił nakazania elektrowni instalacji takiego sprzętu z powodu, że jedynym środkiem zaradczym żądanym przez powodów było odszkodowanie za szkodę spowodowaną zanieczyszczeniem.

(b) W Sądzie Najwyższym
4 maja 2004 roku powodowie odwołali się do Sądu Najwyższego. Powołując się na wyrok Trybunału w sprawie López Ostra przeciwko Hiszpanii (9 grudnia 1994 r., Seria A nr 303‑C) i ustalenia ekspertyz zleconych przez sąd na szczeblu krajowym, powtórzyli swoje skargi dotyczące braku strefy buforowej i inherentnego ryzyka zanieczyszczenia, braku sprzętu oczyszczającego nad kominami elektrowni i jego wpływu na ich zdrowie i samopoczucie oraz wadliwości dokumentu technicznej zgodności elektrowni. Ponadto nie zgodzili się z ustaleniami sądu niższej instancji w zakresie rzekomego zanieczyszczenia hałasem pochodzącym z elektrowni. 21 kwietnia 2005 roku Sąd Najwyższy wydał w sprawie wyrok końcowy. Utrzymał w mocy apelacje dwóch już skutecznych powodów i nakazał operatorom elektrowni, Radzie Miasta i Ministerstwu Środowiska zapłacenie im solidarnie po 7 000 GEL (2 938 EUR)[2] każdego za pogorszenie ich zdrowia spowodowane zanieczyszczeniem hałasem, które utrzymywało się po częściowym zakończeniu działalności elektrowni 2 lutego 2001 roku i dotyczyło ich indywidualnie (patrz akapity 11 i 26 powyżej). Ponadto nakazał elektrowni wypłacanie jednemu powodowi 50 GEL (21 EUR) miesięcznie, a drugiemu 100 GEL (42 EUR). Utrzymał również w mocy ustalenie sądu niższej instancji dotyczące odpowiedzialności elektrowni za infiltrację wody do fundamentów budynku. Sąd Najwyższy oddalił skargę dotyczącą zanieczyszczenia elektromagnetycznego jako nieuzasadnioną. W zakresie wniosków dotyczących zanieczyszczenia powietrza Sąd Najwyższy oddalił je jako nieuzasadnione. Uzasadnił, że powołanie się powodów na naruszenia standardów środowiskowych, niezależnie od ich ważności, nie mogło służyć jako podstawa do przyznania odszkodowania za zanieczyszczenie powietrza, biorąc pod uwagę, że nie wnioskowali o unieważnienie zezwolenia elektrowni, instalację filtrów nad kominami, wdrożenie innych środków ochrony środowiska ani o zakaz lub przeniesienie niebezpiecznej działalności. Sąd zauważył dalej, że ustalenia Trybunału w sprawie López Ostra przeciwko Hiszpanii nie mogą służyć jako podstawa do żądania odszkodowania. Podkreślił fakt, że elektrownia w niniejszej sprawie działała od 1939 roku, podczas gdy mieszkania zostały wybudowane w późniejszym terminie w 1952 roku. W konsekwencji orzekł, że skarżący zaakceptowali związane z tym zagrożenia, wybierając osiedlenie się w pobliżu elektrowni, i byli skutecznie pozbawieni możliwości dochodzenia jakichkolwiek odszkodowań w tym zakresie w rozumieniu Ustawy o Odszkodowaniu za Szkody Wyrządzone przez Niebezpieczne Substancje (patrz akapit 47 poniżej). W ten sposób orzekł, że apelanci mieli obowiązek tolerować uciążliwości, takie jak hałas, zapachy, para i gazy powodowane przez zwykłą działalność przemysłową sąsiedniej elektrowni, której zasadniczym celem było zaopatrywanie pobliskich budynków w ogrzewanie i ciepłą wodę. Sąd zinterpretował niewykonaną ugodę skarżących w wcześniejszym postępowaniu (patrz akapit 16 powyżej) jako ich akceptację dyskomfortu ekologicznego. Sąd Najwyższy uzasadnił dalej, że w czasie postępowania elektrownia zawiesiła większość swojej działalności i nie emitowała już żadnych substancji do powietrza. W konsekwencji apelanci nie byli już dotknięci zanieczyszczeniem. Ponadto, w opinii sądu, nie wykazali, jaka konkretna szkoda majątkowa, jeśli w ogóle, została poniesiona w wyniku zanieczyszczenia powietrza w poprzednich latach. Zauważono dalej, że apelanci nie określili kosztów, które ponieśli lub nieuchronnie poniosą w przyszłości na leczenie medyczne swoich problemów zdrowotnych.


Skarżący urodził się w 1963 roku i mieszka w Piatigorsku. Skarżący brał udział w akcji likwidacji skutków katastrofy w Czarnobylu. Następnie władze ukraińskie zarejestrowały go jako osobę niepełnosprawną, co uprawniało go do różnych świadczeń socjalnych. We wrześniu 1999 r. Skarżący osiedlił się w Rosji. Władze ds. zabezpieczenia społecznego odmówiły przywrócenia Skarżącemu statusu osoby niepełnosprawnej. Skarżący zaskarżył odmowę przed sądem. 30 sierpnia 2005 r. Sąd Miejski w Piatigorsku uwzględnił powództwo Skarżącego i nakazał Administracji Pracy i Zabezpieczenia Społecznego Ludności w Piatigorsku wydanie zaświadczenia o uprawnieniach do świadczeń. 20 września 2009 r. wyrok stał się prawomocny. 18 października 2005 r. Skarżącemu wydano zaświadczenie o uprawnieniach do świadczeń. 1 listopada 2006 r. Prezydium Sądu Krajowego w Stawropolu uwzględniło wniosek organu pozwanego o przeprowadzenie postępowania nadzorczego i uchyliło wyrok z 30 sierpnia 2005 r., uznając, że sądy niższej instancji błędnie zastosowały prawo materialne. Sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania. 13 grudnia 2006 r. Sąd Miejski w Piatigorsku umorzył postępowanie, ponieważ strony nie stawiły się na rozprawie.


Trzej wnioskodawcy urodzili się odpowiednio w 1980, 1981 i 1983 roku i przebywają w areszcie w Moskwie. Okoliczności spraw, przedstawione przez strony, można streścić w następujący sposób. Wnioskodawca został aresztowany 8 marca 2015 r. pod zarzutem morderstwa. 8 marca 2015 r. sąd zarządził jego tymczasowe aresztowanie, które zostało następnie przedłużone wielokrotnie, w szczególności 24 sierpnia i 25 listopada 2015 r. Wnioskodawca odwołał się od postanowień o przedłużeniu aresztu odpowiednio 26 sierpnia i 26 listopada 2015 r. Odwołania zostały oddalone 16 grudnia 2015 r. oraz 8 lutego 2016 r. Wnioskodawca przebywa w areszcie śledczym nr 77/6 w Moskwie od 17 marca 2015 r., z wyjątkiem dwudziestu jeden dni w maju 2015 r., kiedy był przetrzymywany w areszcie śledczym nr 77/1 w Moskwie (dalej: „IZ-77/6” i „IZ-77/1”). W IZ-77/6 wnioskodawca ma do dyspozycji około 3 metry kwadratowe (m²) przestrzeni osobistej, cela jest ekstremalnie gorąca latem i ekstremalnie wilgotna zimą, brakuje w niej światła dziennego i świeżego powietrza, a dostęp do wody pitnej i ciepłej wody jest ograniczony. Nie zapewniono mu pościeli, a może wziąć co najwyżej jedną dziesięciominutową kąpiel pod prysznicem tygodniowo. Codzienny wysiłek fizyczny na świeżym powietrzu jest ograniczony do jednej godziny. Wnioskodawca nie opisał warunków swojego przetrzymywania w IZ-77/1. 25 listopada 2015 r. wnioskodawca został przewieziony pomiędzy IZ‑77/6 a Basmańskim Sądem Rejonowym w Moskwie więźniarką. Przestrzeń osobista w pojeździe była ograniczona i brakowało w nim świeżego powietrza; wnioskodawca nie miał dostępu do toalety, a nie zapewniono mu jedzenia ani wody pitnej. Po przybyciu do budynku sądu i przed powrotem do aresztu śledczego był przetrzymywany przez około 15 godzin w celi konwojowej, w której dysponował około 0,5 m² przestrzeni osobistej i nie miał dostępu do światła dziennego, świeżego powietrza, toalety ani wody pitnej. Wnioskodawcy zostali aresztowani 7 marca 2015 r. pod zarzutem morderstwa. 8 marca 2015 r. sąd zarządził ich tymczasowe aresztowanie, które zostało następnie przedłużone wielokrotnie, w szczególności 19 lutego, 1 marca i 12 maja 2016 r. Odwołania wniesione przez wnioskodawców zostały oddalone odpowiednio 8 kwietnia, 21 kwietnia i 28 czerwca 2016 r. 12 maja 2015 r. wnioskodawcy zostali przewiezieni z aresztu śledczego nr 77/2 w Moskwie („IZ-77/2”) do Miejskiego Sądu w Moskwie i z powrotem więźniarką. Warunki transportu wnioskodawców do i z budynku sądu były identyczne z tymi opisanymi przez wnioskodawcę w sprawie nr 18496/16. Pismem z 26 października 2016 r. Rząd zwrócił się do Trybunału o skreślenie skargi nr 18496/16 z listy spraw, załączając tekst jednostronnego oświadczenia w celu rozstrzygnięcia poruszonych w niej kwestii. 13 grudnia 2016 r. pełnomocnik wnioskodawcy ujawnił mediom warunki oświadczenia Rządu, oświadczając, że Rząd Rosji i Trybunał „zawarły porozumienie, na mocy którego Rosja [wypłaci] odszkodowanie” w wysokości sześciu tysięcy euro na rzecz wnioskodawcy, że „Rosja [uznała]” naruszenia oraz że wnioskodawca „rozważa ofertę, ale [najprawdopodobniej] ją przyjmie”. Wypowiedzi pełnomocnika zostały opublikowane, w szczególności, na stronach internetowych gazet „Wiedomosti” i „Kommiersant” oraz na stronie internetowej agencji informacyjnej RIA Nowosti. 14 grudnia 2016 r. wnioskodawca przyjął oświadczenie Rządu. Pismami z 12 grudnia 2016 r. wnioskodawcy w sprawach nr 61249/16 i 61253/16 zostali poinformowani o decyzji Trybunału o przekazaniu ich skarg Rządowi. Nota informacyjna w języku rosyjskim załączona do pism zawierała, między innymi, informację o ściśle poufnym charakterze wszystkich negocjacji w sprawie polubownego załatwienia sprawy. Trybunał przekazał również stronom oświadczenia przygotowane przez Sekretariat, mające na celu doprowadzenie do polubownego załatwienia spraw. 30 stycznia 2017 r. pełnomocnik wnioskodawców poinformował kilka mediów, że Trybunał „przyznał rację wnioskodawcom i przyznał 6500 euro każdemu [z nich]”. Informacja ta została opublikowana, w szczególności, na stronach internetowych gazet „Kommiersant”, „Wiedomosti” i „Izwiestija”.


Wnioskodawca urodził się w 1961 roku. 10 października 2003 r. zastępca prokuratora w Taszkencie, w Uzbekistanie, wpisał nazwisko wnioskodawcy na listę osób ukrywających się przed wymiarem sprawiedliwości oraz wydał nakaz aresztowania w związku z podejrzeniem handlu ludźmi w celu wykorzystania seksualnego. 26 lutego 2009 r. wnioskodawca został aresztowany w Rosji. 28 lutego 2009 r. Sąd Rejonowy w Peczorach w obwodzie pskowskim zarządził areszt tymczasowy wnioskodawcy w celu ekstradycji, powołując się na art. 108 i 466 Kodeksu postępowania karnego, lecz bez określenia terminu. 16 marca 2009 r. rosyjska Prokuratura Generalna otrzymała wniosek o ekstradycję wnioskodawcy od swojego odpowiednika w Uzbekistanie. 15 maja 2009 r. zastępca Prokuratora Generalnego Rosji zarządził ekstradycję wnioskodawcy do Uzbekistanu. Wnioskodawca zaskarżył zarządzenie o ekstradycji do Sądu Obwodowego w Pskowie. 26 czerwca 2009 r. Sąd Obwodowy uznał, że zarządzenie o ekstradycji jest legalne. 17 sierpnia 2009 r. Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej utrzymał decyzję w mocy na skutek odwołania. 17 października 2009 r. wnioskodawca został wydany Uzbekistanowi.


Wnioskodawcami są mąż i żona. Pierwszy wnioskodawca urodził się w 1959 roku, a drugi wnioskodawca urodził się w 1981 roku. Oboje mieszkają w Dorset w Wielkiej Brytanii. 10 kwietnia 2007 r. małżeństwo G. wszczęło postępowanie cywilne przeciwko wnioskodawcom przed Sądem w Monção (sprawa krajowa nr 165/07.0TBMNC), zmierzające do uznania ich prawa własności do nieruchomości oraz stwierdzenia, że wnioskodawcy nie mają prawa służebności przejścia (servidão de passagem) przez tę nieruchomość. 14 maja 2007 r. doręczono wnioskodawcom wezwanie do sądu. Tego samego dnia sąd został poinformowany o śmierci pana G., w konsekwencji czego postępowanie zostało zawieszone. W nieznanej dacie ośmiu spadkobierców pana G. zostało dopuszczonych do udziału w postępowaniu (habilitação de herdeiros). Postępowanie zostało wznowione 19 czerwca 2007 r. W nieznanej dacie września 2007 r. wnioskodawcy złożyli odpowiedź na pozew (contestação) oraz powództwo wzajemne (pedido reconvencional). Po stwierdzeniu, że wnioskodawcy nie przekazali powodom swojej odpowiedzi na pozew, 26 października 2007 r. sąd nakazał im uczynienie tego. Później sąd stwierdził, że powodowie nie wywiązali się z obowiązku prawnego zarejestrowania postępowania w Urzędzie Rejestru Nieruchomości (Conservatória do Registo Predial). 18 grudnia 2007 r. postępowanie zostało zawieszone do nieznanej daty, w której powodowie wypełnili ten wymóg. 24 kwietnia 2008 r. sąd stwierdził, że również wnioskodawcy nie wywiązali się z obowiązku prawnego zarejestrowania powództwa wzajemnego w Urzędzie Rejestru Nieruchomości. Sąd nakazał im uczynienie tego w ciągu czterdziestu dni. Wnioskodawcy zwrócili się o przedłużenie terminu o trzydzieści dni. W nieznanej dacie wnioskodawcy złożyli wniosek o niezwłoczne przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka zamieszkałego w Wielkiej Brytanii. Biorąc pod uwagę, że wnioskodawcy nie uzupełnili wniosku poprzez spełnienie niezbędnych wymogów prawnych dla takiego czynu procesowego, sąd oddalił wniosek 26 stycznia 2009 r. 8 maja 2009 r. sąd wydał postanowienie wstępne (despacho saneador), określające fakty, które zostały już ustalone, oraz te, które miały zostać rozstrzygnięte. W nieznany dzień stycznia 2010 r. odbyła się wideokonferencja w celu przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków. W nieznanej dacie wyznaczono rozprawę na nieznany dzień kwietnia 2010 r. W wyznaczonym dniu rozprawa została odroczona z powodu nieobecności powodów. 29 września 2010 r. odbyła się rozprawa. Odbyło się dwanaście dalszych rozpraw, z których ostatnia miała miejsce 12 grudnia 2011 r. 3 marca 2012 r. Sąd w Monção orzekł przeciwko wnioskodawcom. W nieznanej dacie wnioskodawcy odwołali się od tej decyzji do Sądu Apelacyjnego w Guimarães. 20 listopada 2012 r. Sąd Apelacyjny w Guimarães oddalił odwołanie i utrzymał w mocy wyrok pierwszej instancji. 5 grudnia 2012 r. wnioskodawcy odwołali się od tego wyroku do Sądu Najwyższego. 24 kwietnia 2013 r. Sąd Najwyższy oddalił odwołanie i utrzymał w mocy poprzedni wyrok. Pełnomocnik wnioskodawców został powiadomiony o wyroku Sądu Najwyższego 7 maja 2013 r.


Skarżący urodził się w 1956 roku i mieszka w Starym Oskolu. Skarżący brał udział w akcji likwidacji skutków katastrofy w elektrowni jądrowej w Czarnobylu. 5 lipca 2002 r. Sąd Rejonowy w Starym Oskolu obwodu biełgorodzkiego uwzględnił powództwo skarżącego przeciwko Administracji Obwodu Biełgorodzkiego i przyznał mu oraz jego rodzinie, składającej się z dwóch osób, mieszkanie w mieście Stary Oskoł oraz 3000 rubli rosyjskich (około 100 euro) zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. Przedstawiciel Administracji Obwodowej nie stawił się na rozprawie: pisemnie zwrócił się do Sądu Rejonowego o rozpoznanie sprawy w jego nieobecności. Wyrok nie został zaskarżony i uprawomocnił się 15 lipca 2002 r. 19 sierpnia 2002 r. Sąd Rejonowy w Starym Oskolu wydał nakaz egzekucyjny i wszczęto postępowanie egzekucyjne. 9 października 2002 r. Administracja Obwodu Biełgorodzkiego złożyła apelację od wyroku z 5 lipca 2002 r. Administracja wniosła również do Sądu Rejonowego o przywrócenie dziesięciodniowego terminu do wniesienia apelacji. Administracja twierdziła, że otrzymała odpis wyroku z 5 lipca 2002 r. drogą faksową 8 października 2002 r. Administracja wniosła o wstrzymanie postępowania egzekucyjnego. Skarżący obstawał przy tym, że nie było podstaw do przywrócenia terminu. Wskazał, że odpis wyroku został przesłany do Administracji Obwodowej pod koniec lipca 2002 r. 14 października 2002 r. Sąd Rejonowy w Starym Oskolu przywrócił termin do wniesienia apelacji, przyjął apelację Administracji i wstrzymał postępowanie egzekucyjne. 19 listopada 2002 r. Sąd Obwodowy w Biełgorodzie rozpoznał apelację Administracji, uchylił wyrok z 5 lipca 2002 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu. 20 stycznia 2003 r. Sąd Rejonowy w Starym Oskolu, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, uwzględnił powództwo skarżącego w części. Istotna część wyroku brzmiała następująco:
„Zobowiązać Administrację Obwodu Biełgorodzkiego do zapewnienia ... panu G.A. Babyninowi i jego rodzinie lokalu mieszkalnego spełniającego wymagania sanitarne i techniczne, w kolejności zgodnej z listą oczekujących na mieszkania rodzin z osobami niepełnosprawnymi oraz osób biorących udział w akcji likwidacji skutków katastrofy w elektrowni jądrowej w Czarnobylu.
Oddalić [powództwo] o zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową”. Wyrok nie został zaskarżony i uprawomocnił się 31 stycznia 2003 r. 13 lutego 2003 r. wydano nakaz egzekucyjny i wszczęto postępowanie egzekucyjne. Według skarżącego, od 5 do 12 marca 2004 r. grupa pięciu osób, w tym skarżący, rozpoczęła strajk głodowy, protestując przeciwko niskiemu poziomowi opieki socjalnej zapewnianej ofiarom katastrofy czarnobylskiej. 16 kwietnia 2004 r. burmistrz Starego Oskola zdecydował o przyznaniu skarżącemu mieszkania o powierzchni 55,05 m². 21 kwietnia 2004 r. skarżący otrzymał od burmistrza zaświadczenie o przydziale mieszkania przyznanego mu. Mieszkanie uznał za zadowalające.


Skarżący urodził się w 1957 roku i mieszka w Zákopčie. 28 lutego 2011 r. skarżący został pozwany przez swojego syna w postępowaniu o alimenty przed Sądem Rejonowym w Čadca (sygn. akt 10 C 38/2011). W toku tego postępowania złożył niepełne pismo w dniu 21 kwietnia 2011 r., które uzupełnił miesiąc później, twierdząc, że czekał na odpowiedź z Centrum Pomocy Prawnej w sprawie jego wniosku o przyznanie prawnika z pomocy prawnej. Złożył również dwie skargi do prezesa Sądu Rejonowego na przewlekłość postępowania, a mianowicie w dniach 9 lutego 2012 r. i 29 lutego 2012 r., które pozostały bezskuteczne. Niezadowolony z ich rezultatu, zwrócił się do sądu odwoławczego o rozpatrzenie jego skarg, jednak bezskutecznie. Sąd Rejonowy z kolei podjął następujące czynności. Zwrócił się do kilku organów administracji publicznej, takich jak na przykład Zakład Ubezpieczeń Społecznych i Urząd Pracy, o dostarczenie informacji istotnych dla sprawy. Między majem 2012 r. a kwietniem 2014 r. zajmował się ustanowieniem opiekuna dla skarżącego, który wówczas był leczony psychiatrycznie w trybie ambulatoryjnym. Ustanowienie to zostało ostatecznie uchylone we wrześniu 2014 r. na podstawie faktu, że Centrum Pomocy Prawnej ustanowiło dla skarżącego prawnika w czerwcu 2014 r. Sąd Rejonowy połączył również akta niniejszej sprawy z innym postępowaniem na kilka miesięcy. W styczniu 2014 r. zmienił się sędzia Sądu Rejonowego odpowiedzialny za rozpoznanie sprawy skarżącego. Sąd Rejonowy wyznaczył ponadto kilka rozpraw, które zostały odroczone lub odwołane. 13 maja 2015 r. Sąd Konstytucyjny oddalił skargę skarżącego na naruszenie jego prawa do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie w postępowaniu prowadzonym przed Sądem Rejonowym jako oczywiście bezzasadną. Uznał, że Sąd Rejonowy prowadził sprawę aktywnie i prawidłowo, z wyjątkiem kilku drobnych incydentów, takich jak połączenie akt sprawy z innym postępowaniem, zmiana sędziego oraz błąd proceduralny popełniony podczas jednej z rozpraw. W szczególności Sąd Konstytucyjny wziął pod uwagę fakt, że skarżący skarżył się na nadmierne opóźnienia do prezesa Sądu Rejonowego i w każdym przypadku zaskarżał je dalej na drodze odwoławczej. Następnie Sąd Rejonowy podjął kilka następujących czynności. Zwrócił się o dalsze informacje, między innymi do pracodawcy skarżącego. Wyznaczył również rozprawę na 12 sierpnia 2015 r., która została odroczona na 31 sierpnia 2015 r. Następnie przełożył tę ostatnią rozprawę na nieokreślony termin, ponieważ musiał zająć się wnioskiem proceduralnym powoda, który został również zaskarżony na drodze odwoławczej. W braku dalszych informacji od stron wydaje się, że postępowanie nadal się toczy i Sąd Rejonowy nie wydał wyroku co do istoty sprawy.


Skarżący urodził się w 1979 roku i mieszka w Permie. 21 października 2006 r. Skarżący został aresztowany pod zarzutem wymuszenia, porwania i oszustwa. Dwa dni później Sąd Rejonowy Leninski w Permie zatwierdził jego aresztowanie. 21 grudnia 2006 r. Sąd Rejonowy przeprowadził rozprawę w sprawie przedłużenia aresztowania Skarżącego. Skarżący wnosił o odroczenie rozprawy o pięć dni, ponieważ jego obrońca był chory i nie mógł w niej uczestniczyć. Sąd Rejonowy oddalił wniosek, wyznaczył adwokata N. do reprezentowania Skarżącego, przystąpił do rozprawy i przedłużył aresztowanie Skarżącego. Sprzeciw Skarżącego wobec udziału N., ze względu na różnice w strategii obrony oraz ograniczoną znajomość akt sprawy przez N., również został oddalony. Skarżący i jego obrońca odwołali się, powołując się w szczególności na naruszenie prawa Skarżącego do obrony z udziałem wybranego przez siebie obrońcy. 18 stycznia 2007 r. Sąd Okręgowy w Permie utrzymał w mocy postanowienie o aresztowaniu z 21 grudnia 2006 r., zauważając jednocześnie, że adwokat z urzędu N. został wyznaczony, ponieważ sprawa aresztowania „musiała zostać zbadana natychmiast”. 19 stycznia 2007 r. Sąd Rejonowy ponownie przedłużył aresztowanie Skarżącego. 8 lutego 2007 r. Sąd Okręgowy przeprowadził rozprawę odwoławczą, nie powiadamiając Skarżącego z wyprzedzeniem o terminie rozprawy. Obrońca Skarżącego uczestniczył w rozprawie odwoławczej i złożył ustne stanowisko. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie i utrzymał w mocy postanowienie o aresztowaniu z 19 stycznia 2007 r. Aresztowanie Skarżącego zostało następnie przedłużone wielokrotnie. W szczególności, 16 marca 2007 r. środek zapobiegawczy został przedłużony do 4 kwietnia 2007 r. 21 marca 2007 r. Skarżący został postawiony w stan oskarżenia przed Sądem Okręgowym. Pięć dni później, 26 marca 2007 r., sąd wyznaczył rozprawę wstępną na 3 kwietnia 2007 r. i orzekł, że w międzyczasie środek zapobiegawczy zastosowany wobec Skarżącego ma pozostać bez zmian do rozprawy wstępnej. Decyzja została wydana w trybie pisemnym (bez obecności stron). Skarżący odwołał się, powołując się, między innymi, na to, że decyzja w części dotyczącej jego aresztowania była niezgodna z prawem oraz że została wydana w jego nieobecności i w nieobecności jego adwokata. 14 maja 2007 r. Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej utrzymał decyzję w mocy, stwierdzając w szczególności, że decyzja sędziego rozpoznającego sprawę była jedynie powtórzeniem postanowienia o aresztowaniu z 16 marca 2007 r. przedłużającego aresztowanie Skarżącego do 4 kwietnia 2007 r. (patrz punkt 10 powyżej). Na rozprawie wstępnej 3 kwietnia 2007 r. sąd przedłużył aresztowanie Skarżącego do 21 września 2007 r. 1 czerwca 2007 r. Skarżący został skazany. 22 września 2008 r. Sąd Najwyższy utrzymał wyrok skazujący w mocy na skutek odwołania.


Skarżący urodził się w 1983 roku i mieszka w Kijowie. 7 maja 2015 r. Skarżący stanął przed Kijowskim Sądem Rejonowym Obolońskim, oskarżony o nielegalne nabycie i posiadanie dużej ilości środków odurzających, co stanowi czyn z art. 309 § 2 Kodeksu Karnego. Obecny był prokurator. Skarżący nie był reprezentowany. Z wyroku sądu pierwszej instancji wynika, że podczas przesłuchania w toku procesu Skarżący zeznał, że źle się czuł, dlatego brał Tramadol w celu złagodzenia bólu. Przyznał, że 22 stycznia 2015 r. kupił od nieznajomego na ulicy dziesięć blistrów Tramadolu, środka przeciwbólowego o działaniu narkotycznym, za równowartość około 53 EUR i został krótko potem aresztowany. Wyraził skruchę i poprosił o łagodny wymiar kary. W związku z tymi przyzaniami sąd pierwszej instancji, powołując się na art. 349 § 3 Kodeksu Postępowania Karnego („KPK”) (patrz punkt 13 poniżej), orzekł, że zbędne jest badanie dowodów dotyczących „okoliczności”, które „nie były kwestionowane przez żadną ze stron”. Tego samego dnia sąd pierwszej instancji uznał Skarżącego za winnego nielegalnego nabycia i posiadania narkotyków, czynu z art. 309 § 2 Kodeksu Karnego, i wymierzył mu karę dwóch lat i sześciu miesięcy pozbawienia wolności. Skarżący wniósł apelację, argumentując, że jego przyznania przed sądem pierwszej instancji dotyczyły jedynie faktów, a nie kwalifikacji prawnej czynu, którą uważał za błędną. Twierdził, że samo posiadanie Tramadolu nie jest jako takie nielegalne, z wyjątkiem sytuacji, w których narusza obowiązujące przepisy. Z tego powodu jego czyny powinny zostać zakwalifikowane nie na podstawie art. 309 Kodeksu Karnego jako posiadanie narkotyków, lecz raczej na podstawie art. 320 Kodeksu Karnego, to jest naruszenie przepisów dotyczących nabycia i obrotu narkotykami i produktami analogicznymi. 1 lipca 2015 r. Kijowski Sąd Apelacyjny, rozpoznający sprawę w składzie jednoosobowym, odmówił Skarżącemu przyjęcia apelacji. Sąd stwierdził, że Skarżący przyznał okoliczności popełnienia czynu, a następnie sąd pierwszej instancji postąpił zgodnie z art. 349 § 3 KPK. Jednakże w swojej apelacji Skarżący kwestionował skazanie na podstawie art. 309 Kodeksu Karnego oraz kwalifikację prawną swoich działań. Sąd uznał, że ze względu na przyznanie Skarżącego oraz procedurę zastosowaną podczas procesu na podstawie art. 394 § 2 KPK (patrz punkt 14 poniżej), decyzja nie podlegała zaskarżeniu z powodów podanych przez Skarżącego. 3 sierpnia 2015 r. Wyższy Sąd Specjalizowany ds. Cywilnych i Karnych oddalił skargę kasacyjną wniesioną przez Skarżącego, uznając, że decyzja Sądu Apelacyjnego była zgodna z przepisami postępowania karnego.


18 stycznia 2007 r. władze miasta Moskwa, Ministerstwo Obrony Federacji Rosyjskiej oraz prywatna firma budowlana podpisały umowę inwestycyjną dotyczącą budowy szeregu budynków mieszkalnych w Moskwie. Na mocy umowy własność 3823 mieszkań miała zostać przeniesiona na Ministerstwo Obrony. Pozostałe mieszkania miały pozostać własnością miasta. W 2008 r. władze miasta oddały do użytku, w ramach wspomnianej umowy inwestycyjnej, kilka budynków mieszkalnych. Wydaje się, że szereg mieszkań w tych budynkach zostało przeniesionych na Ministerstwo Obrony. W 2009 r. władze miasta zarejestrowały w organach państwowych swój tytuł własności do szeregu mieszkań, w tym do mieszkań w budynkach mieszkalnych nr 8 i 26-1 przy ulicy Marszałka Sawickiego w Moskwie. W 2010 r. Ministerstwo Obrony przydzieliło pięć z tych mieszkań osobom fizycznym i zawarło z nimi umowy o mieszkania socjalne. Następnie te osoby z powodzeniem zwróciły się do Sądu Rejonowego Zujuzinski w Moskwie o uznanie ich prawa własności do mieszkań w drodze prywatyzacji. Gdy wyroki sądu stały się prawomocne, zarejestrowały swoją własność mieszkań w rejestrze państwowym, a następnie sprzedały mieszkania innym osobom, w tym skarżącym. Odpowiednie transakcje i przeniesienie tytułu własności nieruchomości zostały należycie zarejestrowane przez władze. Skarżący wprowadzili się do mieszkań i zamieszkali w nich. Zgodnie z informacjami Rządu, w 2012 i 2013 roku policja wszczęła śledztwo karne w sprawie oszukańczych transakcji dotyczących mieszkań. Rząd nie poinformował o jego wyniku. W nieokreślonym terminie władze miasta zwróciły się do Sądu Rejonowego o wznowienie spraw dotyczących mieszkań prywatyzowanych przez najemców, którzy sprzedali je skarżącym w 2011 r. Władze twierdziły, że mieszkania będące własnością skarżących stanowią własność miasta. Sąd Rejonowy uwzględnił wniosek, uchylił wcześniejsze wyroki zezwalające na prywatyzację mieszkań i ponownie rozpatrzył sprawy. Sąd ustalił, między innymi, że Ministerstwo Obrony nigdy nie było właścicielem mieszkań i, odpowiednio, nie miało prawa przydzielać ich osobom fizycznym. Sąd uwzględnił w całości powództwo miasta, unieważniając decyzje Ministerstwa Obrony w zakresie mieszkań i nakazując eksmisję skarżących. Sąd stwierdził również, że skarżący nabyli mieszkania w dobrej wierze. Jednak orzekł, że sprawy podpadają pod jeden z dwóch wyjątków od ochrony tytułu nabywcy w dobrej wierze, co wymagało nadania pierwszeństwa Miastu Moskwa, biorąc pod uwagę, że mieszkania opuściły posiadanie Miasta wbrew jego woli. Odwołania skarżących okazały się bezskuteczne. Sąd Miejski w Moskwie oraz Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej oddaliły je jako bezzasadne. Zgodnie z informacjami Rządu, wyroki nakazujące eksmisję skarżących nie zostały wykonane. Skarżący nadal zamieszkują w mieszkaniach. Szczegóły dotyczące każdej sprawy zostały podsumowane w poniższym Załączniku II.


Daty urodzenia i miejsca zamieszkania skarżących podano w załączniku. W momencie istotnym dla sprawy pierwszy skarżący był członkiem komitetu młodzieżowego partii opozycyjnej, Ludowej Partii Frontu Azerbejdżanu (Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası – „PFPA”), a drugi skarżący był przewodniczącym organizacji młodzieżowej o nazwie Azad Genclik. Obaj skarżący uczestniczyli w szeregu nieautoryzowanych pokojowych demonstracji organizowanych przez opozycję. W trakcie wielu z tych demonstracji byli aresztowani i skazani. W szczególności pierwszy skarżący został aresztowany podczas demonstracji 15 maja, 19 czerwca i 31 lipca 2010 r. Liczba demonstracji opozycyjnych wzrosła w 2011 r. Ta tendencja utrzymała się w kolejnych latach. Demonstracje odbyły się, między innymi, 11 marca 2011 r. oraz 20 października i 17 listopada 2012 r. Drugi skarżący uczestniczył w demonstracjach 11 marca 2011 r. i 20 października 2012 r. Pierwszy skarżący uczestniczył w demonstracjach 20 października i 17 listopada 2012 r. Zdaniem pierwszego skarżącego, zamierzał również uczestniczyć w demonstracji 11 marca 2011 r. Co więcej, aktywnie promował udział publiczny w tym zgromadzeniu w internetowych sieciach społecznościowych. Wydaje się, że organizatorzy demonstracji 11 marca 2011 r. nie złożyli odpowiedniego uprzedniego zawiadomienia do właściwego organu, czyli Władzy Wykonawczej Miasta Baku („BCEA”). Informacje o zgromadzeniu były rozpowszechniane przez Facebooka lub prasę. Przed demonstracjami 20 października i 17 listopada 2012 r., odpowiednio 15 października i 12 listopada 2012 r., organizatorzy złożyli zawiadomienie do BCEA. BCEA odmówiła autoryzacji demonstracji 20 października 2012 r. w miejscu wskazanym przez organizatorów i zaproponowała inną lokalizację na przedmieściach Baku – teren szkoły nauki jazdy zlokalizowanej w 20. obszarze zamieszkania rejonu Sabail. BCEA odmówiła również autoryzacji demonstracji 17 listopada 2012 r. Stwierdziła w ogólnych słowach, że to zgromadzenie nie byłoby zgodne z Ustawą o Wolności Zgromadzeń. BCEA zauważyła dalej, że plac, na którym organizatorzy proponowali przeprowadzić zgromadzenie, był wyznaczonym obszarem publicznego wypoczynku, a samo zgromadzenie byłoby niepraktyczne. Organizatorzy mimo to postanowili przeprowadzić demonstracje zgodnie z planem. Zdaniem skarżących demonstracje miały charakter pokojowy i zostały przeprowadzone w sposób pokojowy. Uczestnicy domagali się reform demokratycznych w kraju oraz wolnych i uczciwych wyborów, a protestowali przeciwko przeszkodom w wolności zgromadzeń. 4 marca 2011 r. pierwszy skarżący został aresztowany i doprowadzony do komisariatu policji nr 22 rejonowego urzędu policji Nasimi. Zgodnie z oficjalnymi zapisami, został aresztowany, ponieważ około godziny 11:20 przed Bankiem Narodowym w Baku nie wykonał prawnego polecenia policji, aby przestać głośno rozmawiać przez telefon komórkowy i przestać używać wulgarnego języka. Również przeklinał na policjantów i próbował uciec podczas aresztowania. Skarżący kwestionował oficjalną wersję swojego aresztowania. Oświadczył, że został aresztowany w kawiarence internetowej przez trzy osoby w cywilu, które nie przedstawiły się ani nie podały powodu aresztowania. Zabrali jego rzeczy z kawiarenki internetowej, w tym telefon komórkowy. Został wepchnięty do nieoznaczonego samochodu. Tam jedna z osób, które go aresztowały, przedstawiła się jako policjant i pokazała odznakę policyjną. Pozostali dwaj przedstawili się jako agenci Ministerstwa Bezpieczeństwa Narodowego, nie okazując żadnego dokumentu potwierdzającego. Powiedziano mu, że aresztowanie ma związek z demonstracją 11 marca i innym protestem planowanym na 12 marca 2011 r. Na komisariacie został sporządzony protokół o wykroczeniu administracyjnym (inzibati xəta haqqında protokol) przeciwko skarżącemu, określający postawione mu zarzuty. W protokole stwierdzono, że skarżący popełnił wykroczenie administracyjne zgodnie z art. 310.1 Kodeksu Wykroczeń Administracyjnych („KWA”) (niezastosowanie się do prawnego polecenia policjanta). Zdaniem skarżącego nigdy nie doręczono mu kopii protokołu o wykroczeniu administracyjnym ani innych dokumentów z akt sprawy. Nie zapewniono mu również dostępu do prawnika po aresztowaniu ani podczas przebywania w areszcie policyjnym. W dniu aresztowania skarżący został doprowadzony przed Sąd Rejonowy Nasimi, który tego samego dnia podjął decyzję co do meritum. Zdaniem skarżącego nie dano mu możliwości powołania prawnika własnego wyboru. Powołano prawnika finansowanego przez państwo (pan O.A.) w celu pomocy mu. Zgodnie z transkrypcją rozprawy sądu pierwszej instancji, pan O.A. nie złożył żadnych ustnych ani pisemnych wniosków. W swoim oświadczeniu przed sądem skarżący kwestionował wersję wydarzeń przedstawioną przez policjantów i argumentował, że został aresztowany niezgodnie z prawem. Sąd pominął to oświadczenie jako niewiarygodne. Jako świadkowie przesłuchano tylko policjantów, którzy zgodnie z oficjalnymi zapisami aresztowali skarżącego, oraz policjanta, który sporządził protokół o wykroczeniu administracyjnym przeciwko niemu. W swoich zeznaniach ci policjanci powtórzyli oficjalną wersję powodów aresztowania skarżącego (patrz powyższy paragraf 17). Sąd uznał, że skarżący popełnił przypisane mu wykroczenie administracyjne (patrz powyższy paragraf 17). Skazał skarżącego na podstawie art. 310.1 KWA na dziesięć dni aresztu administracyjnego. Zdaniem skarżącego do 6 marca 2011 r. jego miejsce pobytu było nieznane dla jego rodziny i przyjaciół. Dopiero 7 marca 2011 r. prawnik wynajęty przez jego rodzinę mógł spotkać się ze skarżącym i dowiedzieć się szczegółów jego aresztowania, zatrzymania i postępowania sądowego przeciwko niemu. W nieokreślonym dniu skarżący złożył odwołanie do Sądu Apelacyjnego w Baku, przedstawiając swoją wersję wydarzeń dotyczących jego aresztowania i argumentując, że został aresztowany w związku z demonstracją zaplanowaną na 11 marca 2011 r. Skarżący skarżył się również, że rozprawa przed sądem pierwszej instancji nie była sprawiedliwa. Ponadto zwrócił się do sądu apelacyjnego o zbadanie jego zapisów rozmów telefonicznych w odniesieniu do daty i czasu domniemanego wykroczenia administracyjnego. Skarżącego przed Sądem Apelacyjnym w Baku reprezentował prawnik własnego wyboru. 19 marca 2011 r. Sąd Apelacyjny w Baku oddalił odwołanie skarżącego i utrzymał w mocy decyzję sądu pierwszej instancji, stwierdzając, że wnioski, do których doszedł ten sąd, były poprawne. Sąd apelacyjny nie odniósł się do powyższego wniosku skarżącego o zbadanie zapisów jego rozmów telefonicznych. Jak wspomniano powyżej, w demonstracji 11 marca 2011 r. uczestniczył drugi skarżący, w demonstracji 20 października 2012 r. uczestniczyli obaj skarżący, a w demonstracji 17 listopada 2012 r. uczestniczył pierwszy skarżący. Wszystkie trzy demonstracje zostały rozproszone, gdy tylko protestujący zaczęli się gromadzić. Obaj skarżący zostali aresztowani podczas akcji rozpraszania i po każdym aresztowaniu byli doprowadzani do komisariatu policji nr 9 rejonowego urzędu policji Sabail. Zdaniem skarżących, podczas rozpraszania demonstracji 20 października i 17 listopada 2012 r. zostali aresztowani przez osoby w cywilu. W dniu każdego z aresztowań skarżących sporządzono protokoły o wykroczeniu administracyjnym przeciwko nim. W każdym przypadku skarżącym postawiono zarzut popełnienia wykroczenia administracyjnego na podstawie art. 310.1 KWA. Po aresztowaniu 20 października 2012 r. skarżącym dodatkowo postawiono zarzut na podstawie art. 298 (naruszenie zasad organizowania zgromadzeń publicznych) KWA. Zdaniem skarżących nigdy nie doręczono im kopii protokołów o wykroczeniu administracyjnym ani innych dokumentów z ich akt sprawy. Nie zapewniono im również dostępu do prawnika po aresztowaniu ani podczas przebywania w areszcie policyjnym. Skarżący byli doprowadzani przed Sąd Rejonowy Sabail w dniu każdego aresztowania (konkretnie, pierwszy skarżący 20 października i 17 listopada 2012 r., a drugi skarżący 11 marca 2011 r. i 20 października 2012 r.). Zdaniem skarżących odpowiednie rozprawy przed sądem pierwszej instancji były bardzo krótkie. Członkowie publiczności nie byli wpuszczani do sali rozpraw, mimo że sąd nie podjął formalnej decyzji o wyłączeniu rozpraw jawności. Zdaniem skarżących nie dano im możliwości powołania prawników własnego wyboru. Prawnika finansowanego przez państwo powołano do obrony skarżących na każdej rozprawie. Zgodnie z transkrypcją rozprawy z 11 marca 2011 r., w swoich ustnych wystąpieniach prawnik finansowany przez państwo drugiego skarżącego (pan V.M.) krótko poprosił sąd o wzięcie pod uwagę młodego wieku skarżącego i jego szczerej skruchy za popełnienie wykroczenia administracyjnego. Żaden z materiałów przedłożonych Sądowi nie zawiera żadnego zapisu pokazującego, że na rozprawach 20 października i 17 listopada 2012 r. odpowiednio prawnik finansowany przez państwo drugiego skarżącego (pan K.B.) lub prawnik finansowany przez państwo pierwszego skarżącego (pan Z.A.) złożyli jakiekolwiek ustne lub pisemne wnioski w imieniu skarżących. Zgodnie z oświadczeniem („ərizə”) podpisanym przez pierwszego skarżącego, odmówił on pomocy prawnika finansowanego przez państwo na rozprawie 20 października 2012 r. i zdecydował się bronić osobiście. Jedynymi świadkami przesłuchanymi podczas rozprawy 11 marca 2011 r. dotyczącej drugiego skarżącego byli policjanci, którzy zgodnie z oficjalnymi zapisami go aresztowali. Zeznali, że wraz z innymi ludźmi skarżący próbował przeprowadzić nielegalną demonstrację i kontynuował protest mimo rozkazu rozproszenia się. Podczas rozpraw 20 października 2012 r. i 17 listopada 2012 r. sąd nie przesłuchał żadnych świadków. W każdym przypadku Sąd Rejonowy Sabail uznał, że skarżący nie zaprzestali uczestnictwa w nieautoryzowanej demonstracji. Sąd skazał skarżących na podstawie art. 310.1 KWA. W postępowaniu dotyczącym jego udziału w demonstracji 20 października 2012 r. drugi skarżący został również skazany na podstawie art. 298 KWA. Skarżący zostali skazani na różne okresy aresztu administracyjnego (patrz załącznik). W nieokreślonych datach skarżący złożyli odwołania do Sądu Apelacyjnego w Baku, argumentując, że ich skazania naruszyły ich prawa, ponieważ protest, w którym uczestniczyli, miał charakter pokojowy. Skarżący skarżyli się również, że ich aresztowania były niezgodne z prawem, a rozprawy przed sądem pierwszej instancji nie były sprawiedliwe. Poprosili Sąd Apelacyjny w Baku o uchylenie decyzji sądu pierwszej instancji w ich odpowiednich sprawach. Pierwszego skarżącego w każdej sprawie przed Sądem Apelacyjnym w Baku reprezentował prawnik własnego wyboru. Drugiego skarżącego reprezentował prawnik własnego wyboru podczas postępowania apelacyjnego dotyczącego jego udziału w demonstracji 20 października 2012 r., ale nie był reprezentowany przez prawnika podczas postępowania apelacyjnego dotyczącego jego udziału w demonstracji 11 marca 2011 r. W różnych datach Sąd Apelacyjny w Baku oddalał odwołania skarżących i utrzymywał w mocy decyzje sądu pierwszej instancji (patrz załącznik).


Pani Fatma Nuray Uncuoğlu („pierwsza skarżąca”) urodziła się w 1945 roku i mieszka w Stambule. Pani Nurcihan Uncuoğlu („druga skarżąca”) urodziła się w 1940 roku i również mieszka w Stambule. Skarżące każda posiadały udział w odpowiednich działkach w rejonie Firuzköy, w dystrykcie Avcılar w Stambule. 24 grudnia 1987 r. w rejonie Firuzköy wszedł w życie nowy plan zagospodarowania przestrzennego, obejmujący działki skarżących. Zgodnie z nowym planem działki zostały oznaczone jako „obszar uniwersytecki”. Następnie, w latach 1988, 1989, 1990 i 1991, w księgach wieczystych dokonano adnotacji (şerhler) wskazujących, że grunty skarżących zostaną wywłaszczone przez Uniwersytet Stambulski (zwany dalej „Uniwersytetem”). 26 marca 1998 r. skarżące zwróciły się do Uniwersytetu z wnioskiem o wywłaszczenie spornych gruntów lub usunięcie adnotacji z ksiąg wieczystych. Uniwersytet poinformował skarżące, odpowiednio 27 kwietnia 1998 r. i 28 kwietnia 1998 r., że postępowanie wywłaszczeniowe zostanie wszczęte, gdy zostaną zapewnione niezbędne środki finansowe. 20 lipca 2001 r. skarżące wszczęły odpowiednie postępowania przed Sądem Rejonowym Cywilnym w Küçükçekmece, dochodząc odszkodowania za faktyczne wywłaszczenie. 12 grudnia 2003 r., powołując się na opinie biegłych, które wskazywały, że grunty skarżących zostały ogrodzone przez Uniwersytet, Sąd Rejonowy Cywilny w Küçükçekmece przyznał pierwszej skarżącej 97 125 000 000 tureckich lir (TRL) oraz drugiej skarżącej 37 837 500 000 TRL jako odszkodowanie za faktyczne wywłaszczenie. W swoich wyrokach sąd pierwszej instancji uznał w szczególności, że sporny grunt znajdował się pod skuteczną kontrolą Uniwersytetu oraz że dostęp do gruntu był ograniczony z powodu ogrodzeń wzniesionych wokół działki. 22 czerwca 2004 r. Piąty Wydział Cywilny Sądu Najwyższego uchylił wyroki Sądu Rejonowego Cywilnego w Küçükçekmece, uznając, że grunt w sprawie nie był kontrolowany ani wykorzystywany skutecznie przez Uniwersytet. 24 września 2004 r. obie skarżące wniosły o sprostowanie odpowiednich decyzji z dnia 22 czerwca 2004 r. W swoich pismach zwróciły uwagę Piątego Wydziału Cywilnego Sądu Najwyższego na jego wcześniejsze orzeczenia z dnia 28 września 1999 r. i 31 marca 2003 r., w których uznał, że sąsiednie działki w tym samym rejonie zostały faktycznie wywłaszczone przez Uniwersytet, ponieważ ten ostatni zbudował ogrodzenia wokół gruntów oraz z powodu adnotacji dokonanych w księgach wieczystych. 12 kwietnia 2005 r. Piąty Wydział Cywilny Sądu Najwyższego odrzucił wnioski skarżących o sprostowanie decyzji z 22 czerwca 2004 r. Nie wyraził jednak żadnego powodu, dla którego doszedł do innego wniosku niż w swoich poprzednich orzeczeniach z dnia 28 września 1999 r. i 31 marca 2003 r. 6 października 2005 r. Sąd Rejonowy Cywilny w Küçükçekmece zastosował się do decyzji Sądu Najwyższego i oddalił sprawy. 28 listopada 2005 r. obie skarżące wniosły apelację, powtarzając swój argument dotyczący sprzecznych orzeczeń (patrz powyższy paragraf 12) wydanych przez Piąty Wydział Cywilny Sądu Najwyższego. Odpowiednio 27 marca 2006 r. i 4 kwietnia 2006 r. Piąty Wydział Cywilny Sądu Najwyższego oddalił apelacje. W swoich decyzjach nie odniósł się do argumentów skarżących dotyczących faktu, że wydał sprzeczne wyroki w podobnych sprawach. Wnioski skarżących o sprostowanie decyzji zostały ponadto odrzucone, a wyroki stały się prawomocne odpowiednio 28 września 2006 r. i 3 października 2006 r. W nieznanej dacie Uniwersytet wypłacił odszkodowanie drugiej skarżącej za jej działkę.