Wnioskodawcy nabyli licencje na prowadzenie działalności hazardowej na okresy wskazane w załączniku. Prowadzili oni działalność hazardową (z wyjątkiem trzeciego wnioskodawcy; patrz akapity 43-47 poniżej). Licencje zostały opłacone z góry za cały okres, na jaki zostały wydane. Każdy z wnioskodawców zapłacił kwotę w ukraińskich hrywnach (UAH) równoważną 150 000 euro (EUR) za licencje (patrz akapit 63 poniżej). Licencje zostały uchylone z mocy prawa w dniu 25 czerwca 2009 r. (patrz akapit 15 poniżej). 23 grudnia 2008 r. Rada Ministrów wniosła do parlamentu projekt ustawy o regulacji działalności hazardowej. Projekt ustawy proponował szczegółowe zasady kompleksowej regulacji komercyjnej działalności hazardowej, takie jak nowy system licencjonowania oraz szereg wymogów regulacyjnych (patrz akapit 78 poniżej). Projekt ustawy przewidywał, że wynikająca z niego ustawa wejdzie w życie trzydzieści dni po ogłoszeniu oraz że podmioty posiadające licencje hazardowe na podstawie starego systemu będą miały rok od tego dnia na dostosowanie się do nowego zestawu wymogów; ich licencje pozostaną w mocy przez okresy, na które zostały wydane. 26 grudnia 2008 r. parlament przyjął projekt ustawy w pierwszym czytaniu. 18 marca 2009 r. odpowiednia komisja parlamentarna zatwierdziła jego zmieniony tekst do drugiego czytania. 26 marca 2009 r. dwóch posłów wniosło projekt ustawy, który proponował całkowity zakaz hazardu, mający wejść w życie 1 stycznia 2010 r. W uzasadnieniu autorzy stwierdzili, że hazard rozwijał się szybko, prowadząc do wzrostu przestępczości, a coraz większa liczba dzieci i młodych ludzi była w niego wciągana (patrz akapit 147 poniżej). 7 maja 2009 r. wybuchł pożar w lokalu hazardowym w mieście Dniepr, w wyniku którego zginęło dziewięć osób, a jedenaście zostało rannych. Incydent ten zwrócił na siebie znaczną uwagę opinii publicznej. Tego samego dnia Rada Ministrów wydała zarządzenie (rozporządzenie) zatytułowane „Środki mające na celu zwiększenie bezpieczeństwa obywateli”, które przewidywało szereg środków w odpowiedzi na katastrofę, w tym:
(i) polecenie Ministerstwu Finansów i lokalnym władzom wykonawczym podjęcia działań mających na celu uchylenie licencji podmiotów, które prowadziły lokal, w którym doszło do pożaru; oraz
(ii) polecenie Ministerstwu Finansów zawieszenia (zupynytia) wszystkich licencji hazardowych na okres jednego miesiąca.
8 maja 2009 r. Ministerstwo Finansów wydało rozporządzenie, na mocy którego zawiesiło wszystkie licencje hazardowe do 7 czerwca 2009 r. ze skutkiem natychmiastowym. 15 maja 2009 r. parlament uchwalił ustawę na podstawie projektu wniesionego 26 marca 2009 r. (patrz akapit 8 powyżej), zakazującą wszelkiej działalności hazardowej na Ukrainie (dalej „Ustawa o zakazie”), z pewnymi ograniczonymi wyjątkami – w szczególności w odniesieniu do loterii. Ustawa nie zawierała żadnych przepisów dotyczących odszkodowania dla posiadaczy licencji (patrz akapity 66 i 67 poniżej). Prezydent zawetował Ustawę o zakazie. Zaznaczył w szczególności, że:
(i) ustawa licencyjna nie przewidywała takich podstaw do uchylenia licencji jak zakaz konkretnej działalności;
(ii) proponowana ustawa była sprzeczna z przepisami konstytucyjnymi chroniącymi własność (patrz akapit 58 poniżej);
(iii) proponowana ustawa nie odnosiła się do kwestii wydatków już poniesionych przez przedsiębiorstwa na nabycie licencji oraz czynsz; oraz
(iv) przedsiębiorstwa będą pozywać Państwo o środki zapłacone za licencje i zezwolenia oraz za wszelkie inne szkody, które poniosą, jeśli projekt ustawy stanie się prawem.
11 czerwca 2009 r. parlament odrzucił weto. 25 czerwca 2009 r. ustawa weszła w życie i od tej daty licencje wnioskodawców uznano za uchylone z mocy prawa. Wnioskodawcy złożyli powództwa o odszkodowanie do sądów krajowych, ale zostały one oddalone. Przed wprowadzeniem zakazu spółka wnioskodawcza prowadziła co najmniej piętnaście lokali i punktów hazardowych w Charkowie. 26 września 2009 r. spółka wnioskodawcza złożyła pozew o odszkodowanie przeciwko Ministerstwu Finansów i Administracji Skarbu Państwa. Domagała się 11 461 690 ukraińskich hrywien (UAH – około 905 426 euro (EUR) w tamtym czasie) tytułem odszkodowania, reprezentującego: część opłat licencyjnych odpowiadającą okresowi od wejścia w życie Ustawy o zakazie do daty, w której licencja spółki wnioskodawczej miała wygasnąć (25 kwietnia 2011 r.); oraz różne straty, które poniosła w związku z zakupem sprzętu związanego z hazardem i specjalnego oprogramowania do kontroli podatkowej, remontem lokali hazardowych i utraconym zyskiem. Następnie zwiększyła te roszczenia do równowartości 3 219 900 EUR. Powołała się na różne przepisy prawa krajowego. Jej pierwszym argumentem było to, że sprzedając licencję na pięć lat w cenie „za rok”, Państwo dało jej gwarancję, że będzie mogła prowadzić działalność licencjonowaną przez okres trwania licencji, pod warunkiem przestrzegania jej warunków. Ustawa licencyjna, będąca lex specialis, nie przewidywała zbiorowego uchylenia licencji, co było możliwe tylko indywidualnie na podstawach przewidzianych w tej ustawie. Spółka wnioskodawcza powołała się również na następujące przepisy Kodeksu Cywilnego (patrz akapity 68-71 poniżej):
(i) Artykuł 1166 dotyczący ogólnego obowiązku naprawienia szkody deliktowej;
(ii) Artykuł 1170 dotyczący obowiązku Państwa do naprawienia szkody wyrządzonej przez uchwalenie ustaw wygaszających prawa własności (zwany dalej „klauzulą wywłaszczenia ustawodawczego”); oraz
(iii) Artykuł 1173 dotyczący obowiązku władz publicznych do naprawienia szkody wyrządzonej przez ich bezprawne decyzje i działania.
10 grudnia 2009 r. Kijowski Sąd Gospodarczy Miasta oddalił powództwo. Sąd powołał się na część artykułu 1166 Kodeksu Cywilnego wymagającą winy lub niedbalstwa dla odpowiedzialności deliktowej. Artykuł 1173 wymagał stwierdzenia, że czyny władz były bezprawne. Parlament posiadał konstytucyjną władzę uchwalania ustaw, co uczynił, uchwalając Ustawę o zakazie. Ta ustawa nie została uznana za niekonstytucyjną przez Sąd Konstytucyjny. W związku z tym nie było żadnych oznak bezprawnego działania ze strony Państwa. Z tego samego powodu artykuł 1175 Kodeksu Cywilnego, przewidujący odpowiedzialność w przypadku szkody wyrządzonej przez akty prawne, które zostały uznane za bezprawne (patrz akapit 72 poniżej), był równie nieprzydatny. Ani Ustawa o zakazie, ani budżet nie przewidywały żadnego odszkodowania. Nie było zatem podstawy do roszczenia o odszkodowanie. Spółka wnioskodawcza odwołała się. Podniosła zasadniczo te same argumenty. Argumentowała również, że sąd pierwszej instancji nie zastosował klauzuli wywłaszczenia ustawodawczego, która była odpowiednim przepisem w tej sprawie, ponieważ Ustawa o zakazie wygasiła prawa własności spółki wnioskodawczej do licencji, kas fiskalnych i sprzętu hazardowego. Ten przepis Kodeksu Cywilnego wymagał odszkodowania konkretnie za działanie zgodne z prawem, w tym przypadku za uchwalenie Ustawy o zakazie. Wynikało to również z przepisu Konstytucji wymagającego pełnego odszkodowania za przejęcie własności prywatnej (patrz akapit 58 poniżej). Ponadto spółka wnioskodawcza powołała się na Artykuł 1 Protokołu nr 1 do Konwencji i stwierdziła, że pojęcia „mienie” i „własność” użyte w tym przepisie są autonomiczne i szerokie. W tym kontekście spółka wnioskodawcza stwierdziła, że w sprawie Tre Traktörer AB przeciwko Szwecji (7 lipca 1989 r., § 53, Seria A nr 159) Trybunał uznał, że licencja na sprzedaż napojów alkoholowych stanowi „mienie” w tych celach. Spółka wnioskodawcza odniosła się do przepisów krajowych włączających Konwencję i orzecznictwo Trybunału (patrz akapity 74-76 poniżej) i wniosła, że sąd pierwszej instancji nie wywiązał się ze swojego obowiązku stosowania Artykułu 1 Protokołu nr 1 i orzecznictwa Trybunału. W końcowej części swojego odwołania spółka wnioskodawcza stwierdziła, że Artykuł 41 Konwencji przewiduje wypłatę sprawiedliwego zadośćuczynienia. 6 kwietnia 2010 r. Kijowski Sąd Apelacyjny utrzymał w mocy wyrok sądu pierwszej instancji. Powołał się na przepisy Kodeksu Cywilnego dotyczące odpowiedzialności deliktowej w ogóle oraz odpowiedzialności deliktowej za bezprawne działania władz publicznych (patrz akapity 37 poniżej oraz 68-71 poniżej) i poparł uzasadnienie sądu pierwszej instancji. Nie odniósł się do argumentów spółki wnioskodawczej dotyczących klauzuli wywłaszczenia ustawodawczego, Artykułu 1 Protokołu nr 1 ani orzecznictwa Trybunału. Spółka wnioskodawcza wniosła skargę kasacyjną. Argumentowała, że ustalenie sądów niższych, że istnieje tylko obowiązek odszkodowania za czyny bezprawne, było błędne i że klauzula wywłaszczenia ustawodawczego przewidywała odszkodowanie w przypadku zgodnego z prawem wygaśnięcia praw własności. Powtórzyła inne argumenty, które podniosła w pierwszym odwołaniu. 22 września 2010 r. Wyższy Sąd Gospodarczy oddalił odwołanie spółki wnioskodawczej i utrzymał w mocy decyzje sądów niższych. Stwierdził, że Ustawa o zakazie nie przewidywała wygaśnięcia praw własności w rozumieniu klauzuli wywłaszczenia ustawodawczego, ani wypłaty jakiegokolwiek odszkodowania posiadaczom licencji. Kwestionowana ustawa nie została uznana za niekonstytucyjną przez Sąd Konstytucyjny. W związku z tym sądy niższe słusznie stwierdziły, że spółka wnioskodawcza nie wykazała, aby istniało jakiekolwiek bezprawne zachowanie ze strony pozwanych lub związek przyczynowy między działaniami pozwanych a jej stratami, z których oba były wymaganymi elementami roszczenia o odszkodowanie. Wnioskodawczyni złożyła kilka roszczeń do sądów krajowych. Są one wymienione poniżej w kolejności, w jakiej zostały zakończone w kraju, a wnioskodawczyni złożyła odpowiednie formularze wniosku do Trybunału.
(a) Pierwszy zestaw postępowań: zwrot opłat licencyjnych W pierwszym zestawie postępowań (formularz wniosku złożony 25 września 2012 r.) wnioskodawczyni dochodziła od Administracji Skarbu Państwa i Ministerstwa Finansów kwoty 360 349,59 UAH (około 30 160 EUR w tamtym czasie), odpowiadającej opłatom licencyjnym za niewykorzystaną część jej licencji, za okres od wejścia w życie Ustawy o zakazie do daty, w której jej licencja miała wygasnąć (16 maja 2011 r.). Powołała się na różne przepisy prawa krajowego, a w szczególności na klauzulę wywłaszczenia ustawodawczego (patrz akapit 70 poniżej). W tym kontekście zwróciła uwagę, że zgodnie z wyrokiem Trybunału w sprawie Tre Traktörer AB (powyżej cytowanym), licencje stanowią „mienie” w rozumieniu Artykułu 1 Protokołu nr 1. Powołała się na przepisy prawa krajowego włączające Konwencję i orzecznictwo Trybunału oraz pierwszeństwo tych przepisów (patrz akapity 74 i 76 poniżej) i argumentowała, że Ustawa o zakazie, uchylając jej licencję, wygasiła jej prawa własności w rozumieniu klauzuli wywłaszczenia ustawodawczego. 15 grudnia 2011 r. Kijowski Sąd Gospodarczy oddalił jej powództwo z powodu, że Ustawa o zakazie nie przewidywała zwrotu opłat licencyjnych zapłaconych za licencje uchylone na mocy tej ustawy. Wnioskodawczyni odwołała się, powołując się w szczególności na te same przepisy Kodeksu Cywilnego, Konwencję, orzecznictwo Trybunału i przepisy prawa krajowego je włączające. Zwróciła również uwagę na przepisy Kodeksu postępowania gospodarczego zabraniające sądom odmowy wydania wyroku w braku przepisów regulujących dany problem (patrz akapit 76 poniżej). 1 lutego 2012 r. Kijowski Sąd Apelacyjny utrzymał w mocy wyrok sądu pierwszej instancji. Powołał się na przepisy krajowe dotyczące obowiązków władz publicznych do naprawienia szkody wyrządzonej przez ich bezprawne zachowanie (patrz w szczególności akapit 71 poniżej) oraz stwierdził, że konstytucyjną rolą Parlamentu było uchwalanie ustaw, że działał on w ramach tych uprawnień, przyjmując Ustawę o zakazie, i że ta ustawa nie przewidywała wypłaty jakiegokolwiek odszkodowania byłym posiadaczom licencji. Wnioskodawczyni, powtarzając zasadniczo te same argumenty, wniosła skargę kasacyjną do Wyższego Sądu Gospodarczego. 21 maja 2012 r. Wyższy Sąd Gospodarczy utrzymał w mocy decyzje sądów niższych, stwierdzając, że nie ma żadnych oznak błędu w prawie w nich.
(b) Drugi zestaw postępowań: wyzwanie zarządzeniu Rady Ministrów o zawieszeniu wszystkich licencji hazardowych W drugim zestawie postępowań (formularz wniosku złożony 4 listopada 2013 r.) wnioskodawczyni domagała się uznania za bezprawne i uchylenia czynów Rady Ministrów i Ministerstwa Finansów dotyczących miesięcznego zawieszenia jej licencji (patrz akapit 11 powyżej). Argumentowała, że żadna ustawa nie nadaje Radzie Ministrów i Ministerstwu Finansów uprawnień do zawieszenia licencji. Sama ustawa licencyjna przewidywała uchylenie licencji tylko w określonych przypadkach, ale nie „zawieszenie” licencji (patrz akapit 64 powyżej). Kijowski Sąd Okręgowy Administracyjny zwrócił pozew wnioskodawczyni w zakresie, w jakim był skierowany przeciwko Ministerstwu, stwierdzając, że właściwe są administracyjne w miejscu jej rejestracji jako przedsiębiorcy. Skutkowało to wszczęciem przez nią trzeciego zestawu postępowań (patrz akapit 37 poniżej). Przystąpił do zbadania pozostałej części powództwa przeciwko Radzie Ministrów. Podobne powództwa złożone przez trzy inne firmy zostały połączone z postępowaniem. 27 września 2011 r. sąd pierwszej instancji zgodził się z argumentami wnioskodawczyni, uwzględnił powództwo i uznał za bezprawne odpowiednią część zarządzenia Rady Ministrów (patrz akapit 10 powyżej). 31 maja 2012 r. Kijowski Sąd Administracyjny Apelacyjny uwzględnił odwołania Rady Ministrów i Ministerstwa Finansów i uchylił wyrok sądu pierwszej instancji. Powołał się na zasady konstytucyjne definiujące Radę Ministrów jako najwyższy organ władzy wykonawczej mający uprawnienia do wydawania instrukcji ministerstwom (patrz akapity 60 i 62 poniżej). Ministerstwo Finansów było zobowiązane do przestrzegania instrukcji Rady Ministrów. W związku z tym Rada Ministrów miała uprawnienia do wydania kwestionowanego zarządzenia. Jedna z innych powództw firm wniosła skargę kasacyjną, do której przyłączyła się wnioskodawczyni. Skarga przedstawiała zasadniczo te same argumenty co w powództwie wnioskodawczyni (patrz akapit 31 powyżej). 28 maja 2013 r. Wyższy Sąd Administracyjny utrzymał w mocy decyzję Sądu Apelacyjnego, w dużej mierze powtarzając jego uzasadnienie.
(c) Trzeci zestaw postępowań: wyzwanie rozporządzeniu Ministerstwa Finansów o zawieszeniu wszystkich licencji hazardowych W trzecim zestawie postępowań (formularz wniosku złożony 19 lipca 2016 r.) wnioskodawczyni złożyła osobny pozew, domagając się uznania za bezprawne i uchylenia rozporządzenia Ministerstwa Finansów, które zawiesiło jej licencję. Jej głównym argumentem było to, że Ministerstwo działało poza swoimi uprawnieniami (patrz akapit 31 powyżej). Wnioskodawczyni stwierdziła również, że oprócz naruszenia prawa krajowego, rozporządzenie naruszyło również Artykuł 1 Protokołu nr 1, który zacytowała. Odwołała się do wyroku Trybunału w sprawie Tre Traktörer, stwierdzając, że licencja stanowi „mienie”. Wnioskodawczyni powołała się również na Artykuł 17 Konwencji. 2 lipca 2013 r. Zakarpacki Sąd Okręgowy Administracyjny oddalił jej powództwo, stwierdzając, że ponieważ Rada Ministrów miała uprawnienia do wydawania instrukcji ministerstwom (patrz akapit 62 poniżej) a ministerstwa miały uprawnienia do wydawania własnych rozporządzeń, Ministerstwo, wydając kwestionowane rozporządzenie zgodne z instrukcjami Rady Ministrów, działało w ramach swoich uprawnień. Wnioskodawczyni odwołała się. Powtórzyła te same argumenty, insistując, że rozporządzenie jest sprzeczne z normami wyższego rzędu niż instrukcja Rady Ministrów, a mianowicie z ustawą licencyjną i Artykułem 1 Protokołu nr 1. 2 grudnia 2015 r. Lwowski Sąd Administracyjny Apelacyjny utrzymał w mocy wyrok sądu pierwszej instancji, zasadniczo powtarzając jego uzasadnienie. 20 stycznia 2016 r. sędzia Wyższego Sądu Administracyjnego odmówił spółce wnioskodawczej przyjęcia skargi kasacyjnej, stwierdzając, że nie ma żadnych oznak błędu w prawie w decyzjach sądów niższych. Trzeci wnioskodawca, spółka z jednym udziałowcem, został utworzony we wrześniu 2008 r. 10 listopada 2008 r. spółka wnioskodawcza zapłaciła pełną cenę za pięcioletnią licencję do Skarbu Państwa, a 14 listopada 2008 r. uzyskała swoją licencję, ważną od 28 października 2008 r. do 27 października 2013 r. Zgodnie z twierdzeniami spółki wnioskodawczej, zainwestowała w przygotowania do otwarcia działalności hazardowej, nabyła zezwolenia, kasy fiskalne i sprzęt hazardowy, wynajęła lokale i zatrudniła pracowników, ale nigdy nie uruchomiła działalności z powodu zakazu hazardu. W lipcu 2009 r. spółka wnioskodawcza zwróciła się do Ministerstwa Finansów o zwrot opłat licencyjnych, ale została poinformowana, że zwrot nie nastąpi. W listopadzie 2010 r. spółka wnioskodawcza zwróciła się do organu odpowiedzialnego za licencjonowanie o certyfikat, który zamierzała złożyć w Departamencie Skarbu Państwa w celu uzyskania zwrotu środków zapłaconych za licencję, zgodnie z procedurą ustaloną dla zwrotu błędnych i nadmiarowych płatności do Skarbu (patrz akapit 77 poniżej). Nie otrzymawszy odpowiedzi, spółka wnioskodawcza złożyła pozew przeciwko organowi licencyjnemu, Administracji Skarbu Państwa i Ministerstwu Finansów, domagając się zwrotu kwoty zapłaconej za licencję. Powołała się na przepisy dotyczące zwrotu błędnych lub nadmiarowych płatności do Skarbu oraz przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, które wymagają od sądów wydawania wyroków nawet w braku odpowiednich przepisów prawa (patrz akapity 76 i 77 poniżej). 4 maja 2011 r. Lwowski Sąd Okręgowy Administracyjny uwzględnił w części powództwo spółki wnioskodawczej i nakazał Skarbowi Państwa zwrot 963 030,15 UAH (około 80 600 EUR w tamtym czasie), odpowiadających części opłat licencyjnych za okres od wejścia w życie Ustawy o zakazie do daty, w której licencja spółki wnioskodawczej miała wygasnąć (27 października 2013 r.). Sąd stwierdził w szczególności, że głównym argumentem pozwanych było to, że nie istnieje ustalony mechanizm zwrotu środków zapłaconych za uchylone licencje hazardowe. Sąd jednak odrzucił ten argument, powołując się na przepis Kodeksu postępowania administracyjnego, który wymagał od sądów wydawania wyroków nawet w braku odpowiednich przepisów prawa (patrz akapity 76 poniżej). Kluczową kwestią dla sądu było to, że zgodnie z ustawą licencyjną, licencja była dokumentem, który nadawał prawo do prowadzenia określonej działalności przez określony czas. Spółka wnioskodawcza zapłaciła i uzyskała licencję na cały ten okres. Biorąc pod uwagę, że została uniemożliwiona jej rzeczywiste korzystanie z licencji, część opłat musiała zostać zwrócona. Pozwani odwołali się. Kopie ich odwołań nie zostały dostarczone Trybunałowi. Spółka wnioskodawcza odpowiedziała. Oprócz innych argumentów, powołała się na Artykuł 1 Protokołu nr 1, wyrok Trybunału w sprawie Tre Traktörer AB (powyżej cytowany) oraz przepis Kodeksu postępowania administracyjnego wymagający od sądów administracyjnych stosowania orzecznictwa Trybunału (patrz akapit 76 poniżej). Argumentowała, że ponieważ Ustawa o zakazie uchyliła jej licencję w braku jakichkolwiek podstaw do tego w ustawie licencyjnej i w rzeczywistości w braku jakiegokolwiek naruszenia z jej strony, prawo krajowe nie spełniało wymogu „przewidywalności” zgodnie z Konwencją. Zwróciła również uwagę, że przepisy przejściowe Ustawy o zakazie wymagały od Rady Ministrów wydania nowych przepisów wykonawczych wymaganych do wdrożenia Ustawy o zakazie (patrz akapit 67 poniżej). Spółka wnioskodawcza argumentowała, że te przepisy musiały obejmować mechanizm odszkodowania, ale nieuchylenie ich przez Radę Ministrów nie mogło być na niekorzyść byłych posiadaczy licencji. 21 lipca 2014 r. Lwowski Sąd Administracyjny Apelacyjny uchylił decyzję sądu pierwszej instancji, stwierdzając, że Ustawa o zakazie nie przewidywała żadnego mechanizmu zwrotu i że procedury ustalone dla błędnych lub nadmiarowych płatności do Skarbu były nieprzydatne. Spółka wnioskodawcza odwołała się, argumentując, że wyrok sądu pierwszej instancji był poprawny. Powtórzyła swoje argumenty. Rozwijając swój argument w zakresie domniemanego braku przewidywalności prawa krajowego, zacytowała również pewne fragmenty sprawy Sierpiński przeciwko Polsce (nr 38016/07, §§ 72, 79 i 80, 3 listopada 2009 r.) dotyczące niepewności w zakresie odszkodowania jako mające zastosowanie do jej własnej sprawy. 15 marca 2016 r. Wyższy Sąd Administracyjny utrzymał w mocy decyzję sądu apelacyjnego. Stwierdził, że wniosek sądów niższych, że procedury ustalone dla błędnych lub nadmiarowych płatności były nieprzydatne, był poprawny. Artykuł 8 Konstytucji stanowi, że przepisy Konstytucji mają bezpośrednie działanie i gwarantują prawo do wniesienia sprawy do sądów powołując się bezpośrednio na Konstytucję. Artykuł 9 stanowi, że umowy międzynarodowe ratyfikowane przez parlament są częścią prawa krajowego. Artykuł 13 § 4 nakłada na Państwo obowiązek zapewnienia ochrony własności. Artykuł 19 ustanawia zasadę legalności i zasadę, że każde działanie władz publicznych musi opierać się na uprawnieniach nadanych przez Konstytucję lub ustawy uchwalone przez parlament. Artykuł 41 gwarantuje prawo własności. Stanowi w szczególności:
„... Nikt nie może być pozbawiony prawa własności w sposób bezprawny. Prawo własności prywatnej jest nienaruszalne.
Wywłaszczenie obiektów objętych prawem własności prywatnej może być przeprowadzone tylko w wyjątkowych przypadkach z powodów społecznej konieczności, na podstawie i w trybie ustalonym przez ustawę oraz pod warunkiem pełnego odszkodowania za ich wartość z góry.
Wywłaszczenie takich obiektów z pełnym odszkodowaniem za ich wartość na późniejszym etapie jest dozwolone tylko w warunkach stanu wojennego lub stanu wyjątkowego.
Konfiskata mienia może nastąpić tylko na mocy decyzji sądu, w przypadkach, w zakresie i w trybie ustalonym przez ustawę.
...”
Artykuł 42 stanowi, że każdy ma prawo do prowadzenia działalności gospodarczej, która nie jest zabroniona przez ustawę. Artykuł 133 definiuje Radę Ministrów jako najwyższy organ władzy wykonawczej. Artykuł 150 upoważnia Sąd Konstytucyjny do badania konstytucyjności ustaw uchwalonych przez parlament na wniosek Prezydenta, czterdziestu pięciu posłów, Sądu Najwyższego, Rzecznika Praw Obywatelskich i legislatury Autonomicznej Republiki Krymu. W odpowiednim czasie nie uznawano prawa do wniesienia indywidualnej skargi konstytucyjnej. Paragraf 1 ustawy stanowił, że Rada Ministrów sprawuje władzę wykonawczą bezpośrednio, a także za pośrednictwem ministerstw i innych organów wykonawczych, którymi ma prawo kierować, koordynować i kontrolować. Paragraf 15 ustawy, w brzmieniu obowiązującym w danym czasie, stanowił, że zapłata za licencję musi zostać dokonana w momencie wydania licencji. Opłata za wydanie licencji na działalność hazardową wynosiła 30 000 euro rocznie, a licencje były wydawane na okres pięciu lat. Paragraf 21 ustawy zawierał wyczerpującą listę sytuacji, w których licencja mogła zostać uchylona (anulowana), takich jak w przypadku powtarzającego się naruszenia warunków licencji lub wprowadzenia w błąd we wniosku o licencję. Ustawa nie zawierała żadnych przepisów o uchyleniu licencji w przypadku zakazu wcześniej legalnej działalności licencjonowanej. Nie przewidywała również żadnego tymczasowego „zawieszenia” licencji. Ustawy regulujące bezpieczeństwo przeciwpożarowe i bezpieczeństwo pracy oraz nadzór zdrowia publicznego przewidują prawo odpowiednich inspektorów do przeprowadzania kontroli różnych lokali i zawieszania ich działalności, jeśli stwarzają one ryzyko pożaru, wypadków przy pracy lub zagrożeń zdrowotnych. Paragraf 2 ustawy o zakazie hazardu na Ukrainie z 15 maja 2009 r. zawiera ogólny zakaz hazardu na Ukrainie z pewnymi ograniczonymi wyjątkami – w szczególności w odniesieniu do loterii. Paragraf 4 ustawy zawiera przepisy przejściowe. Zgodnie z paragrafem 4(1), ustawa weszła w życie w dniu jej oficjalnej publikacji, co nastąpiło 25 czerwca 2009 r.; miała pozostać w mocy do momentu uchwalenia ustawy zezwalającej na hazard w specjalnie wyznaczonych strefach (taka ustawa nie została do tej pory uchwalona). Paragraf 4(2) stanowi, że licencje hazardowe wydane przed datą wejścia w życie ustawy uznaje się za uchylone i że nie będą wydawane żadne nowe licencje. Paragraf 4(4) nakazywał Radzie Ministrów podjęcie następujących działań w ciągu trzech miesięcy:
(i) przedłożenie parlamentowi projektu ustawy przewidującej hazard w specjalnie wyznaczonych strefach;
(ii) przedłożenie parlamentowi projektów zmian w innych ustawach wynikających z Ustawy o zakazie;
(iii) zmianę własnych przepisów w zgodzie z Ustawą o zakazie i zapewnienie, aby organy wykonawcze zrobiły to samo na swoim szczeblu; oraz
(iv) przyjęcie nowych przepisów wymaganych do wdrożenia ustawy.
Artykuł 1166 Kodeksu, który określa ogólne podstawy odpowiedzialności deliktowej, stanowi, że osoba wyrządzająca szkodę może zostać zwolniona z odpowiedzialności, jeżeli szkoda nie wynikła z jej zamiaru lub niedbalstwa. Stanowi również, że osoba może zostać pociągnięta do odpowiedzialności za czyny zgodne z prawem, jeżeli tak przewidują Kodeks i inne ustawy. Kolejne artykuły Kodeksu określają alternatywne podstawy ewentualnych roszczeń o naprawienie szkody deliktowej. Artykuł 1170 Kodeksu stanowi, że w przypadku uchwalenia ustawy, która wygasa prawa własności do określonych aktywów, Państwo jest obowiązane w pełni odszkodować właściciela za stratę. Ten przepis jest określany również jako „klauzula wywłaszczenia ustawodawczego” (patrz akapit 18 powyżej). Artykuł 1173 Kodeksu nakłada na władze publiczne obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej przez bezprawne decyzje, działania lub zaniechania takich władz. Nie ma potrzeby wykazywania, że władza działała z zamiarem lub niedbalstwem. Artykuł 1175 Kodeksu przewiduje odszkodowanie za przyjęcie aktu prawnego, jeżeli ten dokument zostanie następnie uznany za bezprawny i uchylony. Nie ma potrzeby wykazywania zamiaru lub niedbalstwa. Ogólną zasadą jest, że przedawnienie roszczeń deliktowych wynosi trzy lata (artykuł 257 Kodeksu). Paragraf 17 ustawy o wykonywaniu wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 2006 r. stanowi, że sądy, rozstrzygając sprawy, mają stosować Konwencję i Protokoły oraz orzecznictwo Trybunału jako źródło prawa. Paragraf 19 ustawy o umowach międzynarodowych z 2004 r. stanowi, że umowy międzynarodowe uznaje się za część prawa krajowego i mają pierwszeństwo przed sprzecznymi przepisami prawa krajowego. Artykuł 8 §§ 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego z 2005 r., w brzmieniu obowiązującym w danym czasie, stanowił, że sądy kierują się zasadą supremacji prawa i że muszą stosować tę zasadę z uwzględnieniem orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Paragraf 3 stanowił, że powodowie mogą powoływać się bezpośrednio na Konstytucję. Zgodnie z paragrafem 4 tego samego artykułu, sądy nie mogły odmówić wydania wyroku, jeśli nie było przepisów regulujących sprawy przed nimi lub jeśli odpowiednie przepisy były niepełne, niejasne lub sprzeczne. Podobny przepis można znaleźć w Artykule 4 Kodeksu postępowania gospodarczego z 1991 r. Artykuł 9 § 4 Kodeksu postępowania administracyjnego stanowił, że w przypadku sprzeczności między aktem ustawodawczym a Konstytucją, umową międzynarodową lub aktem prawnym wyższym w hierarchii norm a niższym, sąd miał stosować ten wyższy. Paragraf 6 stanowił, że w przypadku konfliktu między wiążącą umową międzynarodową a ustawą uchwaloną przez parlament, sąd musiał stosować umowę. Podobny przepis można znaleźć w Artykule 4 Kodeksu postępowania gospodarczego. Państwowy Komitet Przedsiębiorczości, państwowa agencja odpowiedzialna w tamtym czasie za pewne sprawy licencyjne, ustaliła (zarządzenie nr 88 z 7 maja 2009 r.) procedurę zwrotu środków zapłaconych błędnie lub nadmiarowo za licencje i zezwolenia. Zgodnie z procedurą, na wniosek posiadacza licencji regionalny oddział Komitetu musiał wydać certyfikat zwrotu, który miał zostać złożony w Administracji Skarbu Państwa. Administracja Skarbu Państwa zatwierdziła również procedurę zwrotu podatków i płatności uiszczonych na rzecz Skarbu błędnie lub w nadmiernej wysokości. System regulacji hazardu zaproponowany przez Radę Ministrów w projekcie ustawy nr 3535 z 23 grudnia 2008 r. zawierał następujące elementy: (i) system licencjonowania z pięcioletnimi licencjami, przepisami dotyczącymi uchylenia i tymczasowego zawieszenia licencji; (ii) wymóg, aby operatorzy hazardu posiadali, a nie wynajmowali cały sprzęt hazardowy i przestrzegali określonych minimalnych poziomów kapitału, od 200 000 EUR do 1 000 000 EUR w zależności od rodzaju działalności; (iii) ograniczenie lokalizacji, w których mogą działać lokale hazardowe, wykluczając takie miejsca jak szkoły i transport publiczny, oraz minimalne wymagania dotyczące wielkości lokali hazardowych (500 m kw. dla kasyn i 250 m kw. dla innych); (iv) specjalne certyfikowanie sprzętu i oprogramowania hazardowego. Tekst zaproponowany do drugiego czytania zaostrzył pewne wymogi regulacyjne, takie jak podniesienie minimalnego wieku wstępu do lokali hazardowych z osiemnastu do dwudziestu jeden lat oraz dodanie pewnych dodatkowych miejsc, takich jak zabytki kultury, do listy miejsc, w których hazard byłby zabroniony.


Pierwszy skarżący urodził się w 1966 roku i odbywa karę pozbawienia wolności w zakładzie karnym IK-8 w Kraju Chabarowskim. Drugi skarżący urodził się w 1967 roku i odbywa karę pozbawienia wolności w zakładzie karnym IK-10 w obwodzie swierdłowskim. Skarżący zostali aresztowani o godz. 6:00 (pierwszy skarżący) i o godz. 7:00 (drugi skarżący) 19 marca 2007 r. w związku z podejrzeniem popełnienia morderstwa i przewiezieni do Zarządu do Walki z Przestępczością Zorganizowaną przy Zarządzie Głównym Spraw Wewnętrznych obwodu woroneskiego (Управление по борьбе с организованной преступностью при ГУВД Воронежской области, „UBOP”). Protokoły ich aresztowania zostały sporządzone odpowiednio o godz. 8:40 i 9:00. Zdaniem skarżących S., G. i inni policjanci z UBOP (według drugiego skarżącego, w obecności śledczego M.) poddali ich przemocy w różnych biurach w siedzibie UBOP, aby zmusić ich do przyznania się do różnych przestępstw. Skarżący opisali, że byli rażeni prądem za pomocą drutów przymocowanych do różnych części ciała, w tym uszu i narządów płciowych, podczas gdy na głowy zakładano im maski gazowe, ręce skuto kajdankami za plecami, a kilku policjantów przytrzymywało ich na podłodze, aby nie pozwolić im zrzucić drutów. Policjanci naciskali na kajdanki. Pierwszy skarżący opisał również, że był bity i kopany. Skarżący nie złożyli żadnych zeznań obciążających ich samych. Około godz. 22:00 skarżący zostali przewiezieni do izby zatrzymań przy Zarządzie Głównym Spraw Wewnętrznych obwodu woroneskiego („IVS”). Dyżurny IVS w obecności policjanta S. odnotował następujące obrażenia u pierwszego skarżącego: siniaki na grzbiecie nosa, pod obydwoma oczami, na lewym łopatce, prawym ramieniu i brzuchu, otarcia na nadgarstkach oraz otarcie i siniak na pośladkach. Wezwano karetkę pogotowia. Ratownik medyczny odnotował otarcie i siniak na prawym nadgarstku skarżącego i skierował go do szpitala ratunkowego, gdzie zdiagnozowano u niego stłuczenie tkanek miękkich prawego nadgarstka. Zauważono, że miał otarcia i siniaki na prawym nadgarstku, który był opuchnięty i gorący. 22 marca 2007 r. pierwszego skarżącego przeniesiono do aresztu śledczego SIZO-1 w Woroneżu, gdzie odnotowano u niego następujące obrażenia: siniaki na obu przedramionach, otarcia na obu stawach nadgarstkowych oraz małe otarcia pod cienkimi strupami poniżej poziomu skóry na lewym nadgarstku, prawym udzie i łydce. Według SIZO-1, drugi skarżący nie miał widocznych obrażeń w momencie przybycia tam 23 marca 2007 r. 23 marca 2007 r. śledczy prokuratury obwodu woroneskiego zarządził przeprowadzenie sądowo-lekarskiej ekspertyzy skarżących w celu ustalenia obecności obrażeń, stwierdzając, że skarżący zostali aresztowani 19 marca 2007 r. i pytając, czy obrażenia – jeśli w ogóle wystąpiły – mogły zostać zadane przez samych skarżących lub w wyniku upadku. Tego samego dnia drugiego skarżącego zbadano w Woroneskim Biurze Ekspertyz Sądowo-Lekarskich. Biegły Sz. odnotował u niego następujące obrażenia: siniak w okolicy każdego stawu nadgarstkowego o wymiarach od 13 do 0,4–0,5 cm; siniak na prawej łydce o wymiarach 3,5 na 2,5 cm; pasowate otarcie na lewym przedramieniu o długości 2,2 cm o nierównych krawędziach i twardej czerwonobrązowej powierzchni na poziomie skóry; oraz małe otarcia na każdym nadgarstku o wymiarach od 0,2 do 0,4 cm i na lewej łydce o wymiarach od 0,3 do 0,7 cm o nieregularnym kształcie owalnym z nierównymi krawędziami i twardą czerwoną powierzchnią na lub poniżej poziomu skóry. Biegły stwierdził, że „obrażenia zostały zadane twardym tępym przedmiotem, co potwierdzają siniaki i otarcia”, nie wcześniej niż 3–5 dni przed badaniem (3 dni w przypadku obrażeń na stawach nadgarstkowych); że mało prawdopodobne, aby mogły powstać w wyniku upadku, i że nie wyklucza się samookaleczenia. Zgodnie z raportem biegłego z 23 marca 2007 r., badanie drugiego skarżącego przeprowadzono w obecności policjanta S., a skarżący oświadczył, że policjanci nie zadali mu żadnych obrażeń. Zdaniem drugiego skarżącego, jego badanie przeprowadzono w obecności S. i innych policjantów, którzy poddali go przemocy, i on obawiał się o swoje bezpieczeństwo; nie był w stanie w pełni rozebrać się do badania; a biegły nie zadawał mu żadnych pytań. 27 marca 2007 r. pierwszego skarżącego zbadano w Woroneskim Biurze Ekspertyz Sądowo-Lekarskich przez tego samego biegłego, który odnotował u niego następujące obrażenia: rana na prawym stawie nadgarstkowym o wymiarach 1,4 na 0,4 cm, o nieregularnym kształcie owalnym, z nierównymi krawędziami i zaokrąglonymi końcami, pod twardym brązowym strupem wznoszącym się ponad poziom skóry; otarcie na lewym stawie nadgarstkowym o wymiarach 1,4 na 0,8 cm, o nieregularnym kształcie owalnym, pod twardym brązowym strupem miejscami całkowicie odpadającym; pasowate otarcia na nadgarstkach pod twardymi brązowymi strupami miejscami całkowicie odpadającymi, o wymiarach 3,5 na 0,4 cm (na przedniej stronie prawego stawu nadgarstkowego), 5,5 na 0,4 cm (na tylnej stronie prawego stawu nadgarstkowego) i 3,7 na 0,4 cm (na tylnej stronie lewego stawu nadgarstkowego). Biegły stwierdził, że obrażenia zostały zadane twardym tępym przedmiotem, co potwierdza ich charakter, krótko przed badaniem, możliwe że w czasie wskazanym w postanowieniu śledczego zlecającym badanie. Biegły wykluczył upadek jako przyczynę obrażeń, nie wykluczając samookaleczenia. Zgodnie z raportem biegłego z 27 marca 2007 r., badanie pierwszego skarżącego przeprowadzono w obecności policjanta S., a skarżący oświadczył, że 19 marca 2007 r. po aresztowaniu policjanci bili go w okolicach brzucha i ramion, zakuli go w kajdanki i torturowali prądem elektrycznym. Na podstawie postanowienia śledczego z 30 marca 2007 r. biegła Sz. sporządziła dodatkowy raport z 26 kwietnia 2007 r., przygotowany bez badania pierwszego skarżącego, w którym stwierdziła, że obrażenia nadgarstków pierwszego skarżącego mogły zostać spowodowane przez kajdanki z dalszym uciskiem, około 7–11 dni przed badaniem pierwszego skarżącego 27 marca 2007 r. 24 lutego 2011 r. sporządzono nowy raport biegłego lekarza sądowego, na podstawie dwóch poprzednich raportów i dokumentacji medycznej pierwszego skarżącego z IVS i SIZO-1. Biegły stwierdził, że obrażenia nadgarstków pierwszego skarżącego mogły zostać zadane 19 marca 2007 r. Nie można również wykluczyć ich zadania w dniach 16–18 marca 2007 r. Brak szczegółów w opisie obrażeń odnotowanych w IVS uniemożliwiał określenie czasu ich zadania. Jeśli chodzi o obrażenia odnotowane w SIZO-1, mogły zostać zadane 19 marca 2007 r. i bardzo mało prawdopodobne jest, aby zostały zadane przed tą datą. Obrażenia zostały zadane twardym tępym przedmiotem. Biegły nie uznał za możliwe wydanie opinii, czy obrażenia mogły zostać zadane prądem elektrycznym. Skarżący doznał co najmniej jednego urazu twarzy i nie mniej niż trzech urazów tułowia. Biegły miał trudności z określeniem liczby urazów kończyn górnych i dolnych skarżącego ze względu na mnogość obrażeń. Obrażenia znajdowały się w zasięgu ręki pierwszego skarżącego (z wyjątkiem siniaka na lewym łopatce) i dlatego mogły zostać zadane przez niego samego. Nie mogły powstać w wyniku upadku. 25 i 30 marca 2007 r. pierwszy skarżący złożył skargi do prokuratury obwodu woroneskiego na przemoc, jakiej miał doznać ze strony policjantów z UBOP. 9 kwietnia 2007 r. jego skarga została przyjęta przez rejonową prokuraturę Leninskiego w Woroneżu. Podobne skargi złożyła jego żona do Zarządu Głównego Spraw Wewnętrznych obwodu woroneskiego i prokuratury oraz do Prokuratora Generalnego Federacji Rosyjskiej. Nie wszczęto postępowania karnego w sprawie jego rzekomego złego traktowania. Śledczy z rejonowej prokuratury Leninskiego w Woroneżu, a później z wydziału Komitetu Śledczego dla rejonu Leninskiego w Woroneżu, przeprowadzili sprawdzanie wstępne i wydali siedem odmów wszczęcia postępowania karnego z powodu braku znamion przestępstwa na podstawie art. 286 § 3 (nadużycie władzy z użyciem przemocy) i 302 (wymuszanie zeznań) Kodeksu Karnego w działaniach policjantów S. i G., na mocy art. 24 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania karnego („KPK”). Wszystkie odmowy zostały uchylone przez przełożonych śledczych, ponieważ opierały się na niepełnym sprawdzeniu i zarządzono dodatkowe sprawdzenia:
- odmowa z 20 kwietnia 2007 r., uchylona 19 września 2007 r.;
- odmowa z 29 września 2007 r., uchylona 2 października 2007 r.;
- odmowa z 12 października 2007 r., uchylona 28 listopada 2007 r.;
- odmowa z 10 grudnia 2007 r., uchylona 15 stycznia 2008 r.;
- odmowa z 25 stycznia 2008 r., uchylona 11 lutego 2011 r.;
- odmowa z 24 lutego 2011 r., uchylona 15 kwietnia 2011 r.;
- odmowa z 28 kwietnia 2011 r., uchylona 6 lipca 2011 r.; oraz
- odmowa z 8 lipca 2011 r. (z powodu, że obrażenia mogły zostać zadane przed aresztowaniem pierwszego skarżącego i że skarżący nie miał obrażeń, które mogły zostać zadane prądem elektrycznym), uchylona 28 sierpnia 2015 r. (ponieważ śledczy nie zidentyfikował, między innymi, wszystkich policjantów, którzy mieli źle traktować skarżącego).
W trakcie sprawdzania wstępnego śledczy otrzymali następujące wyjaśnienia. Świadek B. zeznał, że widział, jak w siedzibie UBOP zadano cios „w okolicy żeber” pierwszemu skarżącemu i słyszał krzyk pierwszego skarżącego w jednym z biur UBOP. Zdaniem żony pierwszego skarżącego, która była świadkiem jego aresztowania w ich domu, pierwszy skarżący nie miał obrażeń przed aresztowaniem, a następnego dnia, gdy widziała go na rozprawie dotyczącej jego tymczasowego aresztowania, miał obrażenia – utykał, miał siniak pod prawym okiem, otarcie na grzbiecie nosa i opuchnięte ręce. Policjanci S. i G. oświadczyli, że po aresztowaniu skarżącego przewieźli go do siedziby UBOP, gdzie śledczy M. sporządził protokół aresztowania. Następnie przewieźli pierwszego skarżącego do IVS. W IVS pierwszy skarżący skarżył się, że kajdanki (użyte podczas transportu do IVS) obtarły mu ręce i przewieźli go do szpitala ratunkowego, gdzie lekarz zdezynfekował zadrapanie na nadgarstku. Zaprzeczyli, podobnie jak śledczy M., aby źle traktowano pierwszego skarżącego. Odwołania pierwszego skarżącego na podstawie art. 125 KPK od odmów wszczęcia postępowania karnego z 20 kwietnia 2007 r., 12 października 2007 r., 10 grudnia 2007 r., 24 lutego 2011 r., 28 kwietnia 2011 r. i 8 lipca 2011 r. nie zostały rozpatrzone przez Sąd Rejonowy w Woroneżu z powodu, że zaskarżone decyzje zostały uchylone przez organy śledcze (po wniesieniu odwołań do sądu). Odwołanie skarżącego od odmowy wszczęcia postępowania karnego z 25 stycznia 2008 r. zostało rozpatrzone i oddalone z powodu, że odmowa była uzasadniona i legalna (decyzja Sądu Rejonowego z 18 marca 2008 r., utrzymana w mocy przez Sąd Obwodu Woroneskiego 15 maja 2008 r.). 14 sierpnia 2007 r. drugi skarżący złożył skargę do prokuratury obwodu woroneskiego na swoje rzekome złe traktowanie przez policjantów UBOP. Opisując tortury prądem elektrycznym, zauważył w szczególności, że aby utrzymać druty przymocowane do jego ciała, policjanci umieścili je pod maską gazową, pod gumkami skarpetek i zawiązali je na penisie. Nie wszczęto postępowania karnego w sprawie jego rzekomego złego traktowania. Śledczy z rejonowej prokuratury Leninskiego w Woroneżu, a później z wydziału Komitetu Śledczego dla rejonu Leninskiego w Woroneżu, wydali cztery odmowy wszczęcia postępowania karnego z powodu braku znamion przestępstwa na podstawie art. 286 (nadużycie władzy) Kodeksu Karnego w działaniach policjantów S. i G. oraz śledczego M., na mocy art. 24 § 1 pkt 2 KPK. Wszystkie odmowy zostały uchylone przez przełożonych śledczych, ponieważ opierały się na niepełnym sprawdzeniu i zarządzono dodatkowe sprawdzenia:
- odmowa z 1 października 2007 r., uchylona 24 października 2007 r.;
- odmowa z 6 listopada 2007 r., uchylona 16 listopada 2007 r.;
- odmowa z 26 listopada 2007 r., uchylona 27 listopada 2007 r.; oraz
- odmowa z 7 grudnia 2007 r., uchylona 28 sierpnia 2015 r. (z powodu, między innymi, że informacja o braku obrażeń u drugiego skarżącego w momencie przybycia do SIZO-1 23 marca 2007 r. nie została potwierdzona dokumentami medycznymi i innymi odpowiednimi dokumentami).
Odmowy wszczęcia postępowania karnego opierały się na wyjaśnieniach policjantów S. i G. oraz śledczego M., zaprzeczających złemu traktowaniu drugiego skarżącego, oraz wyjaśnieniach rzekomo otrzymanych telefonicznie od biegłej Sz., że obrażenia drugiego skarżącego nie mogły zostać zadane prądem elektrycznym. Organzy śledcze uznały, że zarzuty drugiego skarżącego były bezzasadne. 14 lutego 2008 r. Sąd Rejonowy oddalił odwołanie drugiego skarżącego na podstawie art. 125 KPK od decyzji z 7 grudnia 2007 r. 1 kwietnia 2008 r. Sąd Obwodu Woroneskiego utrzymał w mocy decyzję Sądu Rejonowego. 20 marca 2007 r. Sąd Rejonowy w Woroneżu rozpatrzył w odrębnych postępowaniach wniosek śledczego o tymczasowe aresztowanie skarżących z powodu ciężkości przestępstwa, którego się dopuścili (morderstwo) i wynikającego z tego ryzyka ich ucieczki, popełnienia ponownego przestępstwa, zastraszania świadków, pokrzywdzonych i innych uczestników postępowania, niszczenia dowodów i w inny sposób utrudniania postępowania karnego. Skarżący i ich adwokaci wnieśli sprzeciw, powołując się na stałe miejsce zamieszkania skarżących, hipotetyczny charakter argumentów śledczego i, w przypadku pierwszego skarżącego, na jego zatrudnienie i więzi rodzinne. Sąd zarządził aresztowanie skarżących, uznając, że skarżący – podejrzani o szczególnie ciężkie przestępstwo zagrożone długimi karami pozbawienia wolności – mogą popełnić ponownie przestępstwo, wywrzeć presję na swoich potencjalnych wspólników i uciec, jeśli pozostaną na wolności. 28 marca 2007 r. postawiono skarżącym zarzuty rozboju popełnionego we wrześniu 2001 r. i kradzieży. Podejrzewano ich również o popełnienie szeregu innych napadów rabunkowych i kradzieży w ramach zorganizowanej grupy. Śledczy podał powody przedłużenia tymczasowego aresztowania skarżących podobne do tych w jego pierwotnym wniosku. W swoich decyzjach z 17 maja 2007 r. (dotyczącej obu skarżących, utrzymanej w mocy w postępowaniu odwoławczym przez Sąd Obwodu Woroneskiego 5 czerwca 2007 r.), 8 czerwca 2007 r. (dotyczącej drugiego skarżącego, utrzymanej w mocy w postępowaniu odwoławczym 3 lipca 2007 r.), 9 czerwca 2007 r. (dotyczącej pierwszego skarżącego, utrzymanej w mocy w postępowaniu odwoławczym 26 czerwca 2007 r.) oraz 6 września i 12 grudnia 2007 r. (dotyczących drugiego skarżącego, druga decyzja utrzymana w mocy w postępowaniu odwoławczym 17 stycznia 2008 r.) Sąd Rejonowy, po wysłuchaniu skarżących i ich adwokatów, którzy podtrzymali swoje sprzeciwienia, uwzględnił wnioski śledczego i przedłużył aresztowanie skarżących, stwierdzając, że są oni oskarżeni o ciężkie przestępstwa, a podstawy dla pierwotnej decyzji sądu o ich aresztowaniu nie uległy zmianie. Zasadniczo to samo uzasadnienie można znaleźć w decyzji sądu z 14 września 2007 r. (dotyczącej pierwszego skarżącego), która została podjęta w obecności śledczego i prokuratora i w nieobecności pierwszego skarżącego z powodu jego „stanu zdrowia”. W swoim odwołaniu od tej decyzji adwokat pierwszego skarżącego złożył oświadczenie, że 14 września 2007 r. pierwszego skarżącego przewieziono na rozprawę z zakładu karnego, źle się poczuł w budynku sądu i wezwano karetkę pogotowia. Zgodnie z zapisami karetki pogotowia, skarżący odczuwał ból brzucha, zdiagnozowano u niego pęknięcie, udzielono mu pomocy medycznej i wymagał hospitalizacji, której odmówiono. Zdaniem adwokata, hospitalizacji odmówił śledczy, który rozkazał odwieźć skarżącego z powrotem do aresztu. Mimo sprzeciwów adwokata co do przeprowadzenia rozprawy w nieobecności skarżącego, sąd zdecydował o kontynuowaniu rozprawy. Adwokat podobno opuścił salę rozpraw w proteście. 11 października 2007 r. Sąd Obwodu, po wysłuchaniu adwokata skarżącego i prokuratora, utrzymał w mocy decyzję z 14 września 2007 r., uznając, że Sąd Rejonowy wziął pod uwagę ciężkość zarzucanych skarżącemu czynów, jego osobowość oraz brak podstaw do zmiany środka zapobiegawczego. Zauważył, że zgodnie z zapisami rozprawy Sądu Rejonowego adwokat skarżącego był obecny. 12 grudnia 2007 r. Sąd Rejonowy, po wysłuchaniu skarżących i ich adwokatów, przedłużył aresztowanie skarżących do 16 marca 2008 r. Oprócz ciężkości przestępstw i rzekomego odpowiedniego ryzyka ucieczki skarżących, ponownego popełnienia przestępstwa i wpływania na pokrzywdzonych i świadków, zauważył, że śledczy musi sfinalizować ważne czynności śledcze, takie jak dodatkowe przesłuchanie pokrzywdzonych, sądowo-psychologiczne ekspertyzy oskarżonych oraz przedstawienie skarżącym i ich współoskarżonym ostatecznych zarzutów. 17 stycznia 2008 r. Sąd Obwodu utrzymał w mocy decyzję w postępowaniu odwoławczym. W swoich decyzjach o przedłużeniu aresztowania skarżących z 6 marca (dotyczącej obu skarżących), 17 marca 2008 r. (dotyczącej pierwszego skarżącego, utrzymanej w mocy przez Sąd Najwyższy Rosji 20 maja 2008 r.) i 18 marca 2008 r. (dotyczącej drugiego skarżącego, utrzymanej w mocy w postępowaniu odwoławczym 20 maja 2008 r.) Sąd Obwodu Woroneskiego powołał się na ciężkość licznych przestępstw, o które oskarżono skarżących (w tym bandytyzm zgodnie z ostatecznymi zarzutami), ryzyko ponownego popełnienia przestępstwa oraz konieczność sfinalizowania czynności śledczych obejmujących 36 pokrzywdzonych i ośmiu oskarżonych oraz ich adwokatów. Zauważył również skargi współoskarżonych skarżących V.Z. i A.S., że pierwszy skarżący podobno groził im fizycznym odwzajemnieniem. W swoim odwołaniu od tych decyzji adwokat pierwszego skarżącego zauważył, że skargi V.Z. i A.S. nie zostały odczytane i zbadane na rozprawie, że wydają się być bezcelowe w świetle faktu, że V.Z. i A.S. sami byli tymczasowo aresztowani i że pierwszy skarżący złożył kontrskargę na policję, że go zniesławili. Zdaniem pierwszego skarżącego, V.Z. i A.S. nie potwierdzili swoich skarg w trakcie odpowiedniego sprawdzenia. Utrzymując w mocy decyzje Sądu Obwodu, Sąd Najwyższy nie odniósł się do argumentów dotyczących skarg V.Z. i A.S. Sąd Obwodu wydał dalsze postanowienia o przedłużeniu aresztowania podobne do poprzednich 11 czerwca 2008 r. (dotyczące pierwszego skarżącego, utrzymane w mocy w postępowaniu odwoławczym przez Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej 11 września 2008 r.) i 16 czerwca 2008 r. (dotyczące drugiego skarżącego). 16 września 2008 r. Sąd Obwodu przeprowadził rozprawę wstępną w sprawie przeciwko skarżącym i innym. W decyzji grupowej sąd zarządził, aby skarżący i inni oskarżeni pozostali w areszcie do czasu procesu, stwierdzając w ogólnikach, że nie ma powodów, by uważać, że poprzednie podstawy ich aresztowania przestały być ważne lub że zmiana środków zapobiegawczych jest uzasadniona. 27 stycznia 2009 r. Sąd Najwyższy utrzymał w mocy decyzję z 16 września 2008 r. w postępowaniu odwoławczym. Zasadniczo te same powody zostały przytoczone w przedłużeniu aresztowania skarżących w decyzji Sądu Obwodu z 25 lutego 2009 r., utrzymanej w mocy 10 czerwca 2009 r. przez Sąd Najwyższy, który zauważył, bez podawania szczegółów, że niektórzy pokrzywdzeni w sprawie wyrazili obawy o swoje bezpieczeństwo i że niektórzy oskarżeni nadużywali swoich praw opóźniając postępowanie. Aresztowanie skarżących zostało dalej przedłużone do czasu procesu z zasadniczo tych samych powodów w decyzjach Sądu Obwodu z 22 maja 2009 r., 25 sierpnia 2009 r., 23 listopada 2009 r. (utrzymanych w mocy przez Sąd Najwyższy 25 lutego 2010 r.) i 19 lutego 2010 r. (utrzymanych w mocy 27 lipca 2010 r.). Uzasadnienie w tych decyzjach grupowych dotyczących kilku oskarżonych obejmowało (bez wskazania, którego z oskarżonych to dotyczyło) odwołanie do pokrzywdzonych Ch., S. i Z., którzy sprzeciwili się zwolnieniu oskarżonych obawiając się o swoje bezpieczeństwo i bezpieczeństwo swoich rodzin (Rząd również odniósł się do pokrzywdzonych A.G., V.G. i M.; pierwszy skarżący zauważył, że ci pokrzywdzeni, niewymienieni w decyzjach sądów, przyznali na procesie, że w rzeczywistości nie otrzymali żadnych gróźb od oskarżonych), karalność pierwszego skarżącego, nadużywanie praw przez oskarżonych poprzez składanie licznych wniosków, z których większość została odrzucona, i wynikające z tego przedłużenie postępowania oraz ryzyko wywierania presji przez oskarżonych na ławę przysięgłych. Zauważono, że parady rozpoznawcze podczas śledztwa wstępnego zostały przeprowadzone w taki sposób, aby wykluczyć wizualizację niektórych pokrzywdzonych przez oskarżonych, w celu zapewnienia bezpieczeństwa pokrzywdzonych. Zdaniem pierwszego skarżącego, nie wykazano, że tego żądali pokrzywdzeni. Sąd Obwodu odniósł się również do rzekomej presji na współoskarżonego i świadków ze strony pierwszego skarżącego poprzez pisemne instrukcje, jakie zeznania składać na procesie. Pierwszy skarżący kwestionował te zarzuty i bezskutecznie zwracał się o opinię biegłego, czy instrukcje zostały napisane przez niego. Sprawa skarżących była badana w procesie z udziałem ławy przysięgłych. Na rozprawie wstępnej Sąd Obwodu Woroneskiego oddalił skargi skarżących i ich współoskarżonych, że byli poddani przemocy przez funkcjonariuszy UBOP. Sąd rozpoznający sprawę wysłuchał, między innymi, świadka R.D., który zeznał, że został poddany przemocy, w tym rażeniom prądem, przez policjantów S. i G. w obecności śledczego M. Świadek B. zeznał, że został zabrany do jednego z biur UBOP, gdzie pierwszy skarżący leżał twarzą do dołu na podłodze. Policjanci grozili B., że zrobią to samo jego synowi (współoskarżonemu skarżących), jeśli B. nie napisze zeznań zgodnie z ich instrukcjami. B. widział, że naciskali na kajdanki na rękach pierwszego skarżącego. Zgodnie z pisemnymi zeznaniami jednego ze współoskarżonych skarżących, V.Z., z 8 kwietnia 2008 r. oraz aresztowanego w SIZO-1, V.A.Z., z 7 kwietnia 2008 r. (przedłożonymi Sądowi przez drugiego skarżącego), V.Z. i V.A.Z. mieli zostać poddani przemocy, w tym rażeniom prądem, przez funkcjonariuszy UBOP w 2007 r. Na skutek wyroku ławy przysięgłych z 1 grudnia 2010 r. Sąd Obwodu wyrokiem z 29 grudnia 2010 r. uznał skarżących za winnych bandytyzmu (art. 209 Kodeksu Karnego), kilku przypadków kradzieży i rozboju, morderstwa i nielegalnego użycia broni oraz skazał pierwszego skarżącego na dwadzieścia cztery lata pozbawienia wolności i grzywnę, a drugiego skarżącego na dwadzieścia dwa lata pozbawienia wolności i grzywnę. 23 sierpnia 2011 r. Sąd Najwyższy Rosji uchylił wyrok w zakresie pierwszego skarżącego i przekazał jego sprawę do sądu rozpoznającego do ponownego rozpoznania od momentu po wyroku ławy przysięgłych, przedłużając jego tymczasowe aresztowanie do 23 listopada 2011 r. Utrzymał wyrok w zakresie drugiego skarżącego. 17 października 2011 r. Sąd Obwodu uznał pierwszego skarżącego za winnego bandytyzmu (art. 209 Kodeksu Karnego), kilku przypadków kradzieży i rozboju, morderstwa i nielegalnego użycia broni oraz skazał go na dwadzieścia pięć lat pozbawienia wolności i grzywnę. 29 marca 2012 r. Sąd Najwyższy zmienił wyrok z 17 października 2011 r., między innymi poprzez zmniejszenie kary pierwszego skarżącego do dwudziestu czterech lat pozbawienia wolności i grzywny oraz utrzymał wyrok w pozostałej części. Zgodnie z zaświadczeniem z 27 sierpnia 2015 r. SIZO-3 w obwodzie woroneskim Federalnej Służby Wykonania Kar („FSIN”) przedłożonym przez Rząd, pierwszy skarżący był przetrzymywany w SIZO-3 sam w celi nr 26 od 20 maja 2009 r. do 29 listopada 2010 r. i sam w celi nr 3 od 29 listopada 2010 r. do 20 maja 2012 r. Przebywanie pierwszego skarżącego w SIZO-3 w obwodzie woroneskim od 20 maja 2009 r. do 20 maja 2012 r. jest również potwierdzone zaświadczeniem z 28 sierpnia 2015 r. z jednostki medycznej nr 10 wydziału sanitarno-medycznego nr 36 FSIN. Zgodnie z zaświadczeniem z 8 września 2015 r. SIZO-3 i dziennikami dat „indywidualnych konsultacji i prac psycho-korekcyjnych” przedłożonymi przez Rząd, pierwszy skarżący otrzymał takie konsultacje w następujących datach: 16 czerwca 2009 r.; 28 kwietnia oraz 2 i 9 grudnia 2010 r.; 4 lutego, 11 marca, 21 kwietnia, 29 września i 23 grudnia 2011 r.; oraz 29 marca i 5 maja 2012 r. Zdaniem pierwszego skarżącego, nie otrzymywał takich konsultacji. W niektórych datach wskazanych w zapisach przedłożonych przez Rząd uczestniczył w rozprawach sądowych w swojej sprawie lub miał dostęp do akt sprawy w budynku sądu, a niektóre zapisy wskazywały celę nr 28 jako miejsce jego zatrzymania, podczas gdy nigdy tam nie był przetrzymywany. Zgodnie z zaświadczeniem z 14 października 2015 r. z jednostki medycznej nr 5 wydziału sanitarno-medycznego nr 27 IK-8 (w Kraju Chabarowskim) skierowanym do adwokata skarżącego, badanie pierwszego skarżącego w celu ustalenia jego przydatności do izolacji nie zostało przeprowadzone. Pierwszy skarżący miał wizyty rodzinne w następujących datach: 21 sierpnia, 11 i 25 września oraz 6 listopada 2009 r.; 15 stycznia, 5 lutego, 19 marca, 16 kwietnia, 7 maja, 4 czerwca, 9 lipca, 16 sierpnia, 14 września, 17 listopada oraz 3 i 28 grudnia 2010 r.; 31 stycznia, 21 marca, 20 kwietnia, 16 maja, 11 października, 8 listopada i 16 grudnia 2011 r.; oraz 11 stycznia i 16 maja 2012 r. 15 czerwca 2011 r. zastępca szefa oddziału regionalnego FSIN w Woroneżu sporządził raport w celu ustalenia dalszego miejsca odbywania kary przez pierwszego skarżącego. Stwierdził, że podczas jego zatrzymania w SIZO-3 w Woroneżu pierwszy skarżący nie popełnił wykroczeń dyscyplinarnych, nie wchodził w konflikty z administracją zakładu karnego i był uprzejmy i taktowny. Jednak okazał się zwolennikiem zwyczajów złodziejskich. Ten raport został zatwierdzony przez szefa wydziału operacyjnego FSIN dla obwodu woroneskiego i przez szefa FSIN dla obwodu woroneskiego. 30 czerwca 2011 r. szef FSIN zarządził, aby pierwszy skarżący dalej odbywał karę w Kraju Chabarowskim. 19 marca 2012 r. pierwszy skarżący zwrócił się do szefa FSIN z prośbą o pozwolenie na odbywanie kary w obwodzie woroneskim, gdzie mieszkała jego rodzina. 27 kwietnia 2012 r. jego prośba została odrzucona na mocy art. 73 § 4 Kodeksu Wykonania Kar. W lipcu 2012 r. pierwszy skarżący przybył do zakładu karnego IK-8 zlokalizowanego w Kraju Chabarowskim. 13 lipca 2012 r. Sąd Rejonowy Zawodzki w Woroneżu oddalił odwołanie matki skarżącego od decyzji FSIN, powołując się na art. 73 § 4 Kodeksu Wykonania Kar. 7 listopada 2012 r. Sąd Rejonowy Kominternowski w Woroneżu oddalił podobne odwołanie żony skarżącego z tego samego powodu. 11 stycznia 2013 r. pierwszy skarżący ponownie zwrócił się do FSIN o przeniesienie go do obwodu woroneskiego w celu odbycia kary. 25 lutego 2013 r. jego prośba została odrzucona. W kwietniu 2013 r. pierwszy skarżący zakwestionował odmowę FSIN przed Sądem Rejonowym Zamoskworeckim w Moskwie. Skarżył się, w szczególności, że jego przeniesienie do odległego zakładu karnego uniemożliwiło mu wizyty żony, dwojga dzieci i starszej niepełnosprawnej matki. 19 lipca 2013 r. Sąd Rejonowy oddalił skargę skarżącego z powodu, że jego przeniesienie do odległego zakładu karnego nie stoi w sprzeczności z prawem krajowym i że utrudnianie wizyt członków jego rodziny nie może służyć jako podstawa do przeniesienia go do podobnego zakładu karnego w jego regionie. Skarżący odwołał się od tej decyzji. 22 września 2014 r. Sąd Miejski w Moskwie utrzymał w mocy decyzję Sądu Rejonowego z tych samych powodów, zauważając, że trzymiesięczny termin do odwołania się od zarządzenia FSIN upłynął.


Szczegóły dotyczące skarżących znajdują się w załączniku. Okoliczności sprawy, przedstawione przez strony, można podsumować w następujący sposób. Od 2 września 2004 r. do 2 stycznia 2005 r. prowadzono tajną inwigilację wobec trzeciego skarżącego w ramach toczących się postępowań karnych. Postępowanie zostało później umorzone bez wszczęcia ścigania skarżącego. 4 grudnia 2006 r. informacje uzyskane w wyniku tajnej inwigilacji w tamtych postępowaniach zostały umieszczone w aktach inwigilacji (jälitusprotokoll) postępowania karnego rozpatrywanego w niniejszej sprawie. Postępowanie karne rozpatrywane w niniejszej sprawie zostało wszczęte 18 sierpnia 2005 r. bez informowania skarżących o toczącym się postępowaniu. Postępowanie to dotyczyło podejrzenia korupcji na wysokim szczeblu w związku z zamianą działek gruntowych na obszarach chronionych na działki na terenach, gdzie zabudowa była dozwolona. Między 23 sierpnia 2005 r. a 11 października 2006 r. Służba Bezpieczeństwa Wewnętrznego (Kaitsepolitsei) przeprowadziła różne działania inwigilacyjne wobec pierwszego skarżącego, drugiego skarżącego i trzeciego skarżącego (w odniesieniu do trzeciego skarżącego działania inwigilacyjne rozpoczęły się 16 grudnia 2005 r.). Trzeci skarżący pełnił również funkcję członka rady nadzorczej obu spółek skarżących w danym czasie. W trakcie tych działań tajnie podsłuchiwano i nagrywano komunikację między czwartym skarżącym a osobami objętymi inwigilacją. Działania inwigilacyjne opierały się na decyzjach autoryzacyjnych wydanych przez prokuratora (łącznie czterdzieści cztery autoryzacje w zakresie tajnego obserwowania i żądań danych o komunikacji) lub przez sędziego śledczego (łącznie dwadzieścia jeden autoryzacji w zakresie tajnego podsłuchiwania rozmów i przechwytywania komunikacji). Decyzje autoryzacyjne wydane przez (różnych) sędziów śledczych zawierały ogólne uzasadnienie, dlaczego sędziowie uznali tajną inwigilację za konieczną. Jako przykład jedna z autoryzacji brzmiała następująco: „Sędzia zapoznał się z materiałem zgromadzonym w toku postępowania karnego i jest przekonany, że wniosek prokuratora jest uzasadniony. Kodeks postępowania karnego dopuszcza gromadzenie dowodów za pomocą tajnej inwigilacji. Biorąc pod uwagę powagę czynu, interes ochrony porządku prawnego oraz fakt, że gromadzenie dowodów innymi środkami procesowymi jest niemożliwe lub szczególnie skomplikowane, wnioskuje się, że w interesie wyjaśnienia prawdy wniosek ten jest w pełni uzasadniony i legalny”. Inne autoryzacje wydane przez sędziów śledczych zawierały warianty tego samego brzmienia, okazjonalnie włączając również odniesienia takie jak „kiedy urzędnicy państwowi nadużywają swojej pozycji, szkodzi to ich wiarygodności w oczach społeczeństwa i szkodzi reputacji Państwa” oraz „[t]en czyn należy do kategorii przestępstw związanych z pełnieniem funkcji publicznych. ... Biorąc pod uwagę, że ..., tego rodzaju przestępstwa są trudne do wykrycia i udowodnienia, a [takie przestępstwa] utrudniają realizację praw wszystkich ludzi”. Odpowiednie decyzje prokuratorów nie zawierały żadnego uzasadnienia. Oprócz działań inwigilacyjnych, w trakcie postępowania przygotowawczego przeprowadzano różne zapytania, inspekcje oraz przeszukania domów i biur; zlecano sporządzenie opinii biegłych, składano wnioski o dokumenty do różnych osób, a otrzymany materiał był badany. Między 3 października 2006 r. a 12 listopada 2007 r. przesłuchano 202 osoby (świadków i podejrzanych), niektóre z nich wielokrotnie. Między 17 marca 2008 r. a 24 marca 2008 r. prokuratura zaprosiła skarżących do zapoznania się z kopią akt sprawy karnej (obejmujących łącznie 191 tomów). Pełnomocnicy skarżących złożyli różne wnioski dotyczące czasu potrzebnego na zapoznanie się z aktami, wahające się między sześć a dziesięć miesięcy. Zarządzeniem Prokuratury Generalnej z 13 maja 2008 r. wyznaczono skarżącym termin do 3 listopada 2008 r. na zapoznanie się z aktami sprawy karnej. Ich pełnomocnicy (z wyjątkiem pełnomocnika pierwszego skarżącego) złożyli wnioski do Prokuratury Generalnej, prosząc o usunięcie z akt sprawy karnej materiałów, których oskarżenie nie zamierzało wykorzystać, oraz o określenie, które dowody mają służyć udowodnieniu których faktów. Prokuratura Generalna oddaliła te wnioski, wyjaśniając, że skarżących przedstawiono cały materiał zgromadzony w trakcie postępowania przygotowawczego, aby mogli ocenić, który materiał jest istotny z perspektywy prawa do obrony. W trakcie postępowania przygotowawczego drugi skarżący odkrył urządzenie inwigilacyjne w swoim biurze 25 września 2005 r. 3 października 2006 r. przeszukano biura trzeciego skarżącego, drugiej spółki skarżącej i pierwszego skarżącego, a 20 września 2007 r. przeszukano pomieszczenia pierwszej spółki skarżącej. 16 października 2007 r. czwarty skarżący został przesłuchany w charakterze podejrzanego. Ponieważ dwaj z oskarżonych – czwarty skarżący i E.T. – byli w momencie zakończenia postępowania przygotowawczego członkami Riigikogu (parlamentu Estonii), należało uzyskać zgodę większości posłów na uchylenie ich immunitetu i wniesienie przeciwko nim oskarżenia. Prokuratura Generalna zainicjowała odpowiednią procedurę 12 grudnia 2008 r., a parlament wyraził zgodę 24 marca 2009 r. Łącznie postępowanie przygotowawcze trwało trzy i pół roku i zakończyło się 31 marca 2009 r., gdy akt oskarżenia przeciwko skarżącym został złożony do sądu rozprawy. Żaden ze skarżących nie twierdził, że występowały okresy bezczynności lub inne istotne przerwy w postępowaniu przygotowawczym. Od maja 2009 r. Sąd Rejonowy w Harju rozpoznawał sprawę przez łącznie dziewięćdziesiąt dwa dni rozpraw. W tym czasie przesłuchano licznych świadków: osiemdziesięciu świadków zgłoszonych przez oskarżenie, dwudziestu ośmiu świadków zgłoszonych przez obronę oraz dwie osoby wezwane przez sąd jako biegłych. W maju 2009 r. zaplanowano terminy rozpraw w listopadzie i grudniu 2009 r. oraz w styczniu, lutym, kwietniu, maju i czerwcu 2010 r. Kolejne terminy zaplanowano w lutym 2010 r. (na terminy we wrześniu i październiku 2010 r.), w czerwcu 2010 r. (na terminy w grudniu 2010 r. oraz lutym i kwietniu 2011 r.), w kwietniu 2011 r. (na terminy w październiku, listopadzie i grudniu 2011 r.), w listopadzie 2011 r. (na terminy w grudniu 2011 r. oraz styczniu, lutym, kwietniu i maju 2012 r.), w grudniu 2011 r. (na terminy w styczniu i lutym 2012 r.) oraz w lutym 2012 r. (na terminy w marcu 2012 r.). Na wniosek niektórych pełnomocników nie planowano rozpraw częściej niż trzy dni w tygodniu. Sąd wziął również pod uwagę życzenie pełnomocników, aby rozprawy nie były planowane z zbyt dużym wyprzedzeniem, ponieważ byli oni jednocześnie zaangażowani w inne postępowania karne i dlatego nie zawsze byli dostępni. Pod koniec każdego dnia rozprawy, biorąc pod uwagę dowody, które miały być badane następnego dnia, sąd określał, którzy z oskarżonych i ich pełnomocnicy powinni stawić się w sądzie następnego dnia. Pozwalało to osobom, których nie dotyczyły te dowody, na nieobecność na danej rozprawie. Okazjonalnie rozprawy musiały być przełożone z powodu choroby lub innych okoliczności osobistych oskarżonych lub ich pełnomocników. W listopadzie 2009 r. sąd zauważył, że istnieje ryzyko, że postępowanie może potrwać zbyt długo, i zdecydował, że liczba świadków przesłuchiwanych każdego dnia musi zostać zwiększona. Złożono wniosek o wyłączenie sprawy pierwszego skarżącego ze sprawy przeciwko dwóm innym oskarżonym (w tym E.T.), ale pełnomocnicy drugiego i czwartego skarżącego sprzeciwili się takiemu wyłączeniu sprawy pierwszego skarżącego. Wnieśli, że sprawy są ściśle powiązane, i argumentowali, że wyłączenie spraw utrudniłoby prawo do obrony i zmusiłoby ich do uczestnictwa w innych równoległych postępowaniach w tym samym czasie. Sąd oddalił wniosek o wyłączenie sprawy, powołując się na konieczność zagwarantowania prawa do obrony pozostałych oskarżonych. Wyrokiem z 19 czerwca 2012 r. Sąd Rejonowy w Harju uniewinnił skarżących od postawionych im zarzutów. Postępowanie przed sądem pierwszej instancji trwało około trzech lat i trzech miesięcy. Sąd uznał, że działania inwigilacyjne były niezgodne z prawem i że wszystkie dowody zebrane w wyniku tych działań były niedopuszczalne. Sąd nie odniósł się do kwestii, czy autoryzacje tajnej inwigilacji w sprawie były wystarczająco uzasadnione w momencie ich wydania. Prokuratura Generalna odwołała się do Sądu Apelacyjnego 4 lipca 2012 r. Między innymi zakwestionowała ocenę legalności działań inwigilacyjnych dokonaną przez sąd pierwszej instancji. 13 lipca 2012 r. Sąd Apelacyjny w Tallinnie zaprosił skarżących do powiadomienia o odpowiednich terminach w październiku, listopadzie i grudniu 2012 r., aby można było zaplanować rozprawy. Ponieważ wśród terminów zaproponowanych przez pełnomocników skarżących nie udało się znaleźć dat odpowiednich dla wszystkich, sąd poprosił ich o zaproponowanie nowych terminów na 2013 r. 17 sierpnia 2012 r. ustalono terminy na styczeń i luty 2013 r. W międzyczasie Sąd Apelacyjny uwzględnił również wniosek prokuratora o zbadanie legalności działań inwigilacyjnych. Zwrócił się o przesłanie akt inwigilacji, w tym wszystkich decyzji prokuratorów i sędziów śledczych autoryzujących tajną inwigilację. Sąd Apelacyjny uznał skarżących za winnych wyrokiem z 19 czerwca 2013 r. Po zbadaniu akt inwigilacji sąd stwierdził, że wnioski prokuratorów o autoryzację tajnej inwigilacji zawierały wystarczające informacje do oceny potrzeby takich działań. Uznał, że działania inwigilacyjne były legalne, a uzyskane w ten sposób dowody dopuszczalne. Skazując pierwszą i drugą spółkę skarżącą, sąd powołał się na art. 14 Kodeksu karnego (patrz paragraf 56 poniżej) i stwierdził, że trzeci skarżący działał w interesie obu spółek. Między 17 a 19 lipca 2013 r. wszyscy skarżący wnieśli skargi kasacyjne do Sądu Najwyższego. 17 grudnia 2013 r. Sąd Najwyższy przyjął skargi skarżących do rozpoznania. 22 stycznia 2014 r. wyznaczył stronom termin do 19 marca 2014 r. na złożenie uwag. W międzyczasie Sąd Najwyższy zwrócił się o przesłanie akt inwigilacji. 10 kwietnia 2014 r. postanowiono, że sprawa zostanie przekazana do pełnego składu Izby Karnej, a stronom wyznaczono dodatkowy termin do 28 maja 2014 r. na złożenie uwag. 30 czerwca 2014 r. Sąd Najwyższy wydał wyrok w sprawie karnej skarżących (nr 3‑1‑1‑14‑14). Uznał dowody zebrane za pomocą tajnej inwigilacji za dopuszczalne. Co do istoty, utrzymał w mocy wyrok skazujący skarżących. Oceniając, czy długość postępowania była rozsądna, Sąd Najwyższy powołał się na kryteria ustalone w orzecznictwie Trybunału. Jeśli chodzi o okres do uwzględnienia, Sąd Najwyższy uznał, że odpowiedni okres niekoniecznie zaczął biec od daty podjęcia pierwszych kroków w postępowaniu karnym, ale raczej od momentu, gdy można było uznać, że skarżący są podmiotem „zarzutu”, lub gdy byli w inny sposób istotnie dotknięci działaniami podjętymi przez organy ścigania. Sąd Najwyższy nie zgodził się, aby odpowiedni okres był liczony od daty przeprowadzenia pierwszych działań tajnej inwigilacji wobec skarżących. Dotyczyło to również trzeciego skarżącego i spółek skarżących, które sugerowały, że datą początkową powinna być data rozpoczęcia działań inwigilacyjnych – prowadzonych od 2 września 2004 r. wobec trzeciego skarżącego w innym postępowaniu karnym, które zostało później umorzone – (patrz paragraf 8 powyżej). W tym kontekście Sąd Najwyższy uznał, że początek odpowiedniego okresu czasu powinien być określony w następujący sposób: 25 września 2005 r. dla drugiego skarżącego (kiedy odkrył urządzenie inwigilacyjne w swoim biurze); 3 października 2006 r. dla pierwszego skarżącego (kiedy przeszukano jego biuro); 3 października 2006 r. dla drugiej spółki skarżącej i trzeciego skarżącego, w odniesieniu do pewnych incydentów karnych (kiedy przeszukano pomieszczenia spółki, w tym biuro trzeciego skarżącego); 20 września 2007 r. dla pierwszej spółki skarżącej i trzeciego skarżącego, w odniesieniu do innych incydentów karnych (kiedy przeszukano pomieszczenia spółki); oraz 16 października 2007 r. dla czwartego skarżącego (kiedy został przesłuchany w charakterze podejrzanego). Postępowanie zakończyło się 30 czerwca 2014 r., gdy wyrok Sądu Najwyższego został wydany i stał się prawomocny. Oznaczało to, że postępowanie karne trwało: osiem lat, dziewięć miesięcy i pięć dni w odniesieniu do drugiego skarżącego; siedem lat, osiem miesięcy i dwadzieścia osiem dni w odniesieniu do pierwszego skarżącego, drugiej spółki skarżącej i trzeciego skarżącego (w odniesieniu do pewnych incydentów karnych); sześć lat, dziewięć miesięcy i jedenaście dni w odniesieniu do pierwszej spółki skarżącej i trzeciego skarżącego (w odniesieniu do innych incydentów karnych); oraz sześć lat, osiem miesięcy i dwadzieścia jeden dni w odniesieniu do czwartego skarżącego. Oceniając, czy postępowanie trwało nadmiernie długo, Sąd Najwyższy stwierdził po pierwsze, że sprawa była dość złożona pod względem prawnym i bardzo złożona z perspektywy dowodowej. Osiem osób zostało oskarżonych, z których dwie były posłami, których immunitet musiał zostać uchylony (patrz paragraf 15 powyżej). Do popełnienia zarzucanych czynów wykorzystano skomplikowane schematy, a działalność oskarżonych charakteryzowała się wysokim stopniem konspiracji. Utrudniało to gromadzenie dowodów dotyczących czynów i czyniło analizę (dowodów pośrednich) czasochłonną. W toku postępowania przygotowawczego i przed sądem przesłuchano licznych świadków (patrz paragrafy 13 i 17 powyżej). Postępowanie przed sądem pierwszej instancji obejmowało rozprawy w ciągu dziewięćdziesięciu dwóch dni, co również wskazywało, ile kwestii musiało zostać rozstrzygniętych i jak złożone były te kwestie. Po drugie, Sąd Najwyższy stwierdził, że nie było opóźnień na etapie postępowania przygotowawczego i rozprawy. Raczej sądy niższe starały się zagwarantować, że postępowanie nie potrwa nadmiernie długo. Część elastyczności proceduralnej została utracona z powodu, że sąd pierwszej instancji pozwolił oskarżonym, których nie dotyczyły bezpośrednio konkretne pytania i dowody, na nieobecność na rozprawach (patrz paragraf 17 powyżej). Jednocześnie łagodziło to wpływ postępowania na oskarżonych i było więc uzasadnione. Sąd Najwyższy przyznał, że organizacja rozpraw w pierwszej instancji (niewystarczająco wczesne planowanie rozpraw i zbyt powolne rozstrzyganie kwestii proceduralnych, co pozwalało na długie spory między stronami), objętość i struktura akt sprawy karnej oraz przedstawienie aktu oskarżenia (które wiązało się z niepotrzebnymi powtórzeniami i którego struktura była w pewnym stopniu nielogiczna) mogły przyczynić się do wydłużenia postępowania. Sąd zauważył jednak, że pełnomocnicy obrony sprzeciwiali się planowaniu rozpraw z wyprzedzeniem, i w tym zakresie również musieli zostać uznani za odpowiedzialnych. Ponadto, chociaż mogłoby być rozsądne, aby oskarżenie usunęło część materiału z akt sprawy karnej, Sąd Najwyższy uznał również, że to do pełnomocników obrony, a nie do oskarżenia, należała decyzja, czy część dowodów w aktach jest istotna z perspektywy obrony. Przedstawienie aktu oskarżenia również nie utrudniało prawa do obrony. Jeśli chodzi o wyłączenie sprawy karnej E.T. z reszty postępowania karnego (patrz paragraf 79 poniżej), Sąd Najwyższy uznał, że dotyczyło to tylko jednego z zarzutów wobec trzeciego skarżącego i pierwszej spółki skarżącej, a pełnomocnik tej ostatniej nie sprzeciwił się wyłączeniu. W związku z tym decyzja o niewyłączeniu sprawy E.T. z reszty postępowania nie mogła zostać uznana za uzasadnioną. W konkluzji Sąd Najwyższy stwierdził, że chociaż z powodu wyżej wymienionych kwestii mogło zostać stracone trochę czasu, ogólna strata czasu była stosunkowo nieistotna w kontekście całkowitego czasu trwania postępowania. Po trzecie, Sąd Najwyższy uznał, że skarżący nie przedłużyli postępowania. W tym zakresie zauważył, że nie można było oczekiwać od pełnomocników obrony, aby prewencyjnie zwalniali swoje terminarze na możliwe rozprawy odwoławcze w jesieni 2012 r. Dlatego fakt, że na etapie odwoławczym rozprawy odbyły się dopiero sześć miesięcy po tym, jak Sąd Apelacyjny zaczął planować odpowiednie terminy (patrz paragraf 21 powyżej), nie mógł być obciążający dla skarżących. Chociaż skarżących nie można było winić za fakt, że rozprawy musiały zostać odwołane lub odroczone z powodu ich zdrowia i innych przyczyn osobistych (patrz paragraf 17 powyżej), takich opóźnień nie można również przypisać Państwu. Sąd Najwyższy przyznał, że wpływ postępowania na skarżących był niewątpliwie poważny, biorąc pod uwagę znaczące zainteresowanie sprawą przez opinię publiczną. Jednocześnie sąd uznał, że z wyjątkiem dwóch miesięcy i dziewiętnastu dni, które drugi skarżący spędził w areszcie, oraz dwóch dni, kiedy pierwszy skarżący był aresztowany, skarżący nie byli pozbawieni wolności. Ponadto 17 lutego 2010 r. sąd pierwszej instancji uchylił ograniczenie nałożone na pierwszego, drugiego i trzeciego skarżącego, polegające na zakazie opuszczania miejsca zamieszkania. Oceniając wszystkie te okoliczności, Sąd Najwyższy stwierdził, że postępowanie, choć bliskie nadmiernemu wydłużeniu, zostało jednak zakończone w rozsądnym czasie. Sąd Najwyższy zauważył, że tajna inwigilacja ingeruje w prawo ludzi do prywatności i że zasada ultima ratio służy zapewnieniu proporcjonalności takiej ingerencji. Następnie Sąd Najwyższy odniósł się do decyzji sędziów śledczych autoryzujących działania inwigilacyjne. Po pierwsze zauważył, że zgodnie z art. 145 Kodeksu postępowania karnego (Kriminaalmenetluse seadustik, dalej „Kpk”), patrz paragraf 49 poniżej), wszystkie decyzje sądowe, w tym decyzje autoryzujące działania tajnej inwigilacji, muszą być uzasadnione. Oznaczało to, że zgodnie z art. 110 § 1 Kpk (patrz paragraf 45 poniżej), decyzje autoryzacyjne musiały zawierać uzasadnienie, dlaczego sąd wydający decyzję uznał, że istnieje prawdopodobna przyczyna, by wierzyć, że popełniono czyn zabroniony, i dlaczego było niemożliwe lub szczególnie skomplikowane zebranie dowodów innymi środkami (zasada ultima ratio). Uzasadnienie to nie mogło być jedynie deklaratywne. Konieczne uzasadnienie mogło jednak opierać się na ogólnej wiedzy kryminologicznej, na przykład wiedzy dotyczącej natury przestępczości zorganizowanej, wysokiego poziomu konspiracji w danej sprawie, domniemanego braku świadków chętnych do złożenia zeznań itp. W każdym razie uzasadnienie musiało być powiązane z dowodami w konkretnej sprawie. Ze względu na presję czasu i prawdopodobnie fragmentaryczny charakter informacji dostępnych w danym momencie, obowiązek uzasadniania był mniej rozległy przy autoryzacji tajnej inwigilacji niż przy orzekaniu o winie osoby. Sąd Najwyższy zauważył następnie, że decyzje sędziów śledczych (patrz paragraf 12 powyżej) nie spełniały wymogu uzasadnienia. Brak uzasadnienia nie równał się jednak brakowi autoryzacji i nie oznaczał, że działania inwigilacyjne były prowadzone arbitralnie i poza kontrolą sądową. Wynikało to z faktu, że organ prowadzący śledztwo nie był kompetentny do oceny adekwatności uzasadnienia. Miał prawo polegać na dyspozytywnej części decyzji autoryzującej działania inwigilacyjne. W związku z tym brak podania właściwych powodów dla decyzji autoryzującej działania inwigilacyjne nie skutkował niedopuszczalnością dowodów w ten sposób zebranych. Sąd Najwyższy uznał, że charakter ultima ratio środków tajnej inwigilacji można było badać nie tylko na etapie autoryzacji. W rzeczywistości, niezależnie od istnienia wcześniejszych decyzji autoryzujących działania inwigilacyjne, sądy rozpoznające później sprawę karną miały również obowiązek zbadania, czy materialne warunki wydania decyzji autoryzacyjnych zostały spełnione w momencie ich wydania. W razie potrzeby sądy mogły wtedy uznać dowody uzyskane w ten sposób za niedopuszczalne. Brak wymaganego uzasadnienia w początkowej decyzji autoryzacyjnej wymagał przeprowadzenia późniejszego badania ze szczególną starannością. Sąd Najwyższy zauważył dalej, że bezpośrednio zbadał materiał w aktach inwigilacji, w tym wnioski prokuratorów o autoryzację działań inwigilacyjnych. Na podstawie tego materiału wnioskuje, że materialne warunki autoryzacji działań inwigilacyjnych zostały spełnione w momencie wydania decyzji autoryzacyjnych. Sąd Najwyższy był przekonany, że w tamtym czasie istniała prawdopodobna przyczyna, by wierzyć, że popełniono czyny zabronione, i że było niemożliwe zebranie dowodów innymi środkami w celu weryfikacji tego podejrzenia. Na poparcie swoich ustaleń Sąd Najwyższy powołał się na naturę przestępstw i wysoki poziom konspiracji oraz uznał, że mało prawdopodobne było zebranie dowodów pisemnych lub elektronicznych lub znalezienie świadków bez narażenia postępowania na niebezpieczeństwo. W odniesieniu do uzasadnienia w decyzjach prokuratorów autoryzujących działania inwigilacyjne Sąd Najwyższy zauważył, że mimo wymogu – wynikającego z art. 145 Kpk – aby takie decyzje również były uzasadnione, zawierały one tylko część dyspozytywną i w ogóle nie zawierały uzasadnienia. Następnie powtórzył swoje stanowisko przedstawione powyżej dotyczące decyzji wydanych przez sędziego śledczego autoryzujących działania inwigilacyjne. Sąd Najwyższy stwierdził, że warunki określone w art. 110 Kpk zostały spełnione w momencie wydania decyzji. Ponieważ trzeci skarżący podniósł kwestię zgodności regulacji tajnej inwigilacji z Konstytucją i Konwencją, Sąd Najwyższy – działając również jako sąd kontroli konstytucyjnej – przeanalizował regulacje Kpk (ograniczenia w zakresie przestępstw, wobec których można prowadzić tajną inwigilację, zasadę przewidywalności i dopuszczalny czas trwania inwigilacji). Uznał, że odpowiednia regulacja jest zgodna z konstytucją. Sąd Najwyższy stwierdził również, że w szczególnych okolicznościach sprawy czas trwania działań inwigilacyjnych wobec drugiego i trzeciego skarżącego nie był nadmiernie długi. Sędzia Kergandberg odniósł się do wymogu uzasadniania decyzji autoryzujących tajną inwigilację. Uznał, że Sąd Najwyższy zmienił swoją wcześniejszą praktykę „jeśli nie o 180 stopni, to o 160 stopni”, uznając, że brak uzasadnienia w odpowiednich decyzjach nie może być utożsamiany z brakiem autoryzacji. Do tego wyroku utrwalonym orzecznictwem było, że zgodnie z art. 111 Kpk naruszenie zasady ultima ratio przy wydawaniu autoryzacji tajnej inwigilacji oznaczało również nieuchronnie, że uzyskane w ten sposób dowody były niedopuszczalne. W niniejszej sprawie Sąd Najwyższy rozróżnił „udzielenie autoryzacji do działań tajnej inwigilacji” i „uzyskiwanie dowodów za pomocą działań tajnej inwigilacji” oraz stwierdził, że naruszenie prawa na etapie autoryzacji nie może wpływać na dopuszczalność dowodów.