Pierwszy skarżący urodził się w 1978 roku i mieszka w Waszyngtonie, Stany Zjednoczone Ameryki (zwane dalej „USA”). X, druga skarżąca, urodziła się w 1998 roku i mieszka w Moskwie. Skarżący są ojcem i córką. Pierwszy skarżący wniósł skargę w swoim własnym imieniu oraz w imieniu swojej córki, która w danym czasie była niepełnoletnia. Do 2008 roku pierwszy skarżący mieszkał w Moskwie wraz ze swoją żoną E. i ich córką, X. W czerwcu 2008 roku rodzina przeprowadziła się do USA. X zaczęła tam uczęszczać do szkoły. 2 grudnia 2008 roku X wyjechała do Taszkentu w Uzbekistanie, aby tymczasowo zamieszkać z dziadkami ze strony matki, ponieważ jej matka poważnie zachorowała. 26 grudnia 2008 roku E. zmarła na raka w USA. 4 stycznia 2009 roku pierwszy skarżący pojechał do Taszkentu na pogrzeb E. Następnie wrócił do USA, aby załatwić niezbędne formalności, tymczasowo zostawiając X w Taszkencie z dziadkami ze strony matki, B. i S., ponieważ jej stan zdrowia po śmierci matki uniemożliwiał podróżowanie. Pierwszy skarżący i jego teściowie zawarli porozumienie, że zabiorą X do Moskwy, jak tylko on tam wróci z USA. Pierwszy skarżący wrócił do Moskwy w marcu 2009 roku. Jednakże B. i S. odmówili zabrania X do Moskwy. W ciągu następnych miesięcy pierwszy skarżący zwracał się do rosyjskiego konsulatu w Uzbekistanie, rosyjskiej ambasady w Uzbekistanie oraz rosyjskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych z prośbą o pomoc w odzyskaniu córki. Pismem z 29 września 2009 roku Ministerstwo Spraw Zagranicznych poinformowało pierwszego skarżącego, że 18 września 2009 roku urzędnicy rosyjskiego konsulatu w Uzbekistanie odwiedzili B., S. i X w ich domu w Taszkencie. Stwierdzili, że warunki życia X są doskonałe. Miała oddzielny pokój ze wszystkimi niezbędnymi udogodnieniami, w tym komputer osobisty z dostępem do Internetu. Uczęszczała do lokalnej szkoły i licznych zajęć pozalekcyjnych oraz była wzorową uczennicą. B. powiedział urzędnikom, że pierwszy skarżący nie odwiedził swojej córki. B. martwił się, że jeśli X wróci do pierwszego skarżącego, nie będzie pod dobrą opieką. Uważał również, że przeprowadzka do USA nie leży w najlepszym interesie X. Będzie jej lepiej mieszkać w Taszkencie, gdzie pochowana jest jej matka i gdzie mieszka większość jej rodziny i przyjaciół. X powiedziała urzędnikom, że tęskni za ojcem i nie rozumie, dlaczego nie odwiedza jej tak długo. Urzędnicy doszli do wniosku, że nie ma przeszkód uniemożliwiających pierwszemu skarżącemu odwiedzenie córki w Taszkencie i ostatecznie zabranie jej ze sobą. 9 października 2009 roku uzbeckie władze opiekuńcze odwiedziły X. Urzędnicy stwierdzili, że warunki życia X są dobre. X powiedziała im, że tęskni za ojcem, ale woli mieszkać z dziadkami. 9 stycznia 2010 roku pierwszy skarżący przybył do Taszkentu. Poszedł do szkoły X, gdzie mógł z nią porozmawiać. B. i S. uniemożliwili mu jednak ponowne odwiedzenie X lub zabranie jej ze sobą. 19 lipca 2010 roku władze opiekuńcze w Taszkencie odwiedziły X i stwierdziły, że jej warunki życia są komfortowe i że jest pod dobrą opieką dziadków. Uczęszczała do szkoły i na zajęcia pozalekcyjne. W lipcu 2010 roku pierwszy skarżący złożył skargę do prokuratury rejonu Chamzińskiego w Taszkencie, że B. i S. bezprawnie zatrzymują jego córkę. Pismem z 20 lipca 2010 roku prokuratura odpowiedziała, że może zabrać córkę w dowolnym momencie. Jeśli B. i S. mu przeszkodzą, powinien zwrócić się do sądu uzbeckiego. 1 września 2010 roku pierwszy skarżący zwrócił się do Sądu Rejonowego Czeremuszyńskiego w Moskwie, domagając się powrotu X do niego. Twierdził, że jego teściowie bezprawnie zatrzymują jego córkę wbrew jego woli. Uniemożliwiają mu widywanie X i kontaktowanie się z nią telefonicznie lub przez Internet. Podniósł również, że istnieje silna więź między nim a X oraz że X cierpi w wyniku rozłąki z ojcem. Sąd Rejonowy Czeremuszyński zarejestrował sprawę 3 września 2010 roku i wezwał strony na rozmowę 27 września 2010 roku. 27 września 2010 roku Sąd Rejonowy Czeremuszyński zwrócił się do władz opiekuńczych o przygotowanie opinii w sprawie i wyznaczył pierwszą rozprawę na 19 października 2010 roku. Rozprawa z 19 października 2010 roku została przełożona na 19 listopada 2010 roku na wniosek pierwszego skarżącego. 21 października 2010 roku moskiewskie władze opiekuńcze odwiedziły mieszkanie pierwszego skarżącego w Moskwie i uznały je za komfortowe. Przesłuchały również jego wujka, który oświadczył, że pierwszy skarżący mieszka i pracuje w USA. Ma dochody pozwalające na komfortowe życie i przestronne mieszkanie. Kupił ubezpieczenie medyczne dla X i zapisał ją do najlepszej szkoły w okolicy, w której mieszka. Oświadczył również, że B. i S. uniemożliwiali pierwszemu skarżącemu kontaktowanie się z X, w szczególności odcinając jej dostęp do telefonu i Internetu. 13 listopada 2010 roku moskiewskie władze opiekuńcze odwiedziły mieszkanie należące do B. w Moskwie i uznały je za komfortowe. Tego samego dnia moskiewskie władze opiekuńcze przesłuchały przedstawiciela B., który oświadczył, że pierwszy skarżący mieszka w USA, często podróżuje w sprawach służbowych i dlatego nie może zająć się swoją córką. Nie utrzymuje jej finansowo i jej nie odwiedza. Przedstawiciel B. przyznał również, że B. uniemożliwia pierwszemu skarżącemu kontaktowanie się z córką. Rozprawy odbyły się 19 listopada i 15 grudnia 2010 roku. Pierwszy skarżący powtórzył argumenty przedstawione w jego skardze z 1 września 2010 roku. Oświadczył również, że na stałe mieszka i pracuje w USA, ma stabilne dochody i może zapewnić córce wszystko, czego potrzebuje. Skarżył się, że S. i B. nie tylko uniemożliwiają mu kontaktowanie się z X, ale również wywierają na nią wpływ, aby zwrócić ją przeciwko niemu. Złożył również następujące dokumenty z USA: dokumenty szkolne X; opinie o X i o nim samym od sąsiadów, nauczycieli X i rodziców jej kolegów ze szkoły; zaświadczenia od pracodawcy potwierdzające jego dochody i ubezpieczenie zdrowotne obejmującego niego i jego córkę oraz stwierdzające, że jego stanowisko mieści się w Waszyngtonie, DC i nie wymaga częstych podróży; opinię lekarza, który leczył matkę X, że w związku ze zwiększonym dziedzicznym ryzykiem raka X wymaga regularnego nadzoru medycznego w specjalistycznej klinice; oraz opis mieszkania pierwszego skarżącego w Waszyngtonie, DC, sporządzony przez agenta nieruchomości. B. i S. oświadczyli, że martwią się, że pierwszy skarżący nie będzie miał wystarczająco dużo czasu, aby zająć się X, ponieważ musi dużo podróżować w sprawach służbowych. Dobrze opiekują się swoją wnuczką i utrzymują ją finansowo, ponieważ jej ojciec nie płaci żadnych alimentów. X urodziła się w Taszkencie, uczęszcza tam do szkoły i ma wielu przyjaciół. Ani jej ojciec, ani dziadkowie ze strony ojca, którzy również mieszkali w Taszkencie, nie odwiedzali X ani nie wykazywali żadnego zainteresowania jej życiem. Powrót X do ojca wbrew jej woli byłby dla niej traumatyczny. Złożyli oświadczenia nauczycieli X, że gdy pierwszy skarżący odwiedził X w szkole w styczniu 2010 roku, dziewczyna była przestraszona i prosiła ich, aby zadzwonili do jej dziadków. Kolejna rozprawa została wyznaczona na 24 stycznia 2011 roku. Sąd nakazał B. i S. przyprowadzić X w celu złożenia zeznań na tej rozprawie. 20 stycznia 2011 roku władze opiekuńcze wydały opinię w sprawie. Uznały, że biorąc pod uwagę, że rodzice mają pierwszeństwo przed wszystkimi innymi w wychowywaniu dzieci, X powinna zostać zwrócona ojcu. 24 stycznia 2011 roku Sąd Rejonowy Czeremuszyński umorzył postępowanie cywilne, stwierdzając, że postępowanie cywilne między tymi samymi stronami i dotyczące tych samych faktów jest w toku przed sądami uzbeckimi. 2 lutego 2011 roku skarżący odwołał się od decyzji o umorzeniu postępowania. 8 kwietnia 2011 roku Sąd Miejski w Moskwie uchylił decyzję z 24 stycznia 2011 roku na skutek odwołania jako niezgodną z prawem. 19 kwietnia 2011 roku burmistrz rejonu Mirzo-Ułubek w Taszkencie mianował S. opiekunem X, stwierdzając, że jej matka zmarła, miejsce pobytu jej ojca jest nieznane i że była wychowywana przez S. od 2008 roku. 28 kwietnia 2011 roku Sąd Rejonowy Czeremuszyński wznowił postępowanie i wyznaczył kolejną rozprawę na 27 maja 2011 roku. Rozprawa z 27 maja 2011 roku została przełożona na 21 czerwca 2011 roku, ponieważ pierwszy skarżący i jego pełnomocnik nie stawili się. Na końcu rozprawy z 21 czerwca 2011 roku Sąd Rejonowy Czeremuszyński zdecydował o wysłaniu wniosku o pomoc do sądów uzbeckich, prosząc o przesłuchanie X w następujących kwestiach:
– czy dziadkowie uniemożliwiają jej widywanie się lub kontaktowanie się z ojcem;
– kiedy widziała ojca po raz ostatni;
– czy tęskni za ojcem;
– czy chce mieszkać z ojcem; oraz
– czy rozmawiała z ojcem przez telefon i jeśli tak, z czyjej inicjatywy odbywały się te rozmowy.
20 lipca 2011 roku rosyjskie Ministerstwo Sprawiedliwości przekazało wniosek swoim uzbeckim odpowiednikom. 24 października 2011 roku Sąd Rejonowy Uługbekski w Taszkencie przesłuchał X. Przy wsparciu specjalisty z władz opiekuńczych i jej opiekuna, S., X oświadczyła, że dziadkowie nie uniemożliwiają jej kontaktowania się z ojcem. Miała dostęp do Internetu i była obecna w sieciach społecznościowych. Chciałaby skontaktować się z ojcem, ale nie znała jego numeru telefonu ani adresu e-mail i nie miała konta w sieciach społecznościowych dla niego. Widziała ojca po raz ostatni około dwa lata wcześniej. Tęskniła za nim i chciałaby go widzieć częściej, ale wolałaby mieszkać z dziadkami. W nieokreślonym terminie Sąd Rejonowy Czeremuszyński otrzymał protokół przesłuchania i wyznaczył kolejną rozprawę na 15 listopada 2011 roku. Rozprawy z 15 listopada i 22 grudnia 2011 roku zostały przełożone, ponieważ pierwszy skarżący i jego pełnomocnik nie stawili się. Kolejna rozprawa została wyznaczona na 1 lutego 2012 roku. 31 stycznia 2012 roku pierwszy skarżący zwrócił się z prośbą o przeprowadzenie rozprawy z 1 lutego 2012 roku w jego nieobecności. Podniósł, że jest uniemożliwiony mu wyjazd do Moskwy i że jego pełnomocnik przebywa na urlopie macierzyńskim. Nie mogli więc wziąć udziału w rozprawie. Rozprawa z 1 lutego 2012 roku została przełożona na 27 lutego 2012 roku, ponieważ pierwszy skarżący i jego pełnomocnik nie stawili się oraz ponieważ władze opiekuńcze potrzebowały dodatkowego czasu na przygotowanie nowej opinii w sprawie, biorąc pod uwagę wolę dziecka. 27 lutego 2012 roku władze opiekuńcze wydały nową opinię w sprawie. Uznały, że X powinna pozostać z dziadkami. 27 lutego 2012 roku Sąd Rejonowy Czeremuszyński odrzucił wniosek pierwszego skarżącego o powrót X do niego. Biorąc pod uwagę wolę X i opinię władz opiekuńczych, sąd uznał, że pozostanie X z dziadkami leży w jej najlepszym interesie. 26 marca 2012 roku pierwszy skarżący złożył pismo odwoławcze. Wniósł w szczególności, że nadmierna długość postępowania sądowego doprowadziła do przyzwyczajenia się X do życia z dziadkami. Skarżył się również, że X nie została przesłuchana przez Sąd Rejonowy. Jej przesłuchanie przez sąd uzbecki nie powinno być brane pod uwagę, ponieważ pozostawała pod wpływem dziadków, którzy byli obecni podczas przesłuchania. Wreszcie pierwszy skarżący argumentował, że na mocy prawa rosyjskiego ma prawo pierwszeństwa przed każdą inną osobą w wychowywaniu córki. Wyrok Sądu Rejonowego zalegalizował bezprawne zatrzymanie X przez dziadków, którzy utrudniali jakiekolwiek kontakty między nim a jego córką. Wszystkie numery telefonów zostały zmienione i mimo wielokrotnych próśb nie podano mu nowego numeru telefonu córki. Jej konto w sieciach społecznościowych było nieaktywne od stycznia 2009 roku. Wiele prób wizyty u X ze strony jego krewnych nie powiodło się, ponieważ B. i S. odmówili wpuszczenia ich do domu. W przeciwieństwie do tego, on miał ten sam numer telefonu i adres e-mail przez co najmniej dziesięć lat i X je znała. Gdyby miała nieograniczony dostęp do telefonu i Internetu, jak twierdziły B. i S., mogłaby skontaktować się z nim bez żadnego problemu. Pierwszy skarżący twierdził, że te fakty mogłyby być łatwo zweryfikowane, ale Sąd Rejonowy tego nie uczynił. Tymczasem, 29 lutego 2012 roku, Sąd Rejonowy Mirzo-Ułubek w Taszkencie, w Uzbekistanie, odebrał pierwszemu skarżącemu władzę rodzicielską nad X na wniosek S. Sąd Rejonowy zauważył na wstępie, że nie był w stanie uzyskać wyjaśnień pierwszego skarżącego w sprawie. Wysłał dwa wnioski o pomoc do właściwego sądu rosyjskiego, prosząc o zebranie wyjaśnień pierwszego skarżącego; sąd rosyjski odpowiedział jednak, że uzyskanie wyjaśnień pierwszego skarżącego jest niemożliwe, ponieważ nie mieszka on w miejscu zarejestrowanego pobytu. Następnie Sąd Rejonowy stwierdził, że X mieszkała z dziadkami ze strony matki od 2008 roku. Pierwszy skarżący nie brał udziału w jej wychowaniu i nie utrzymywał jej finansowo. Odwiedził ją tylko raz, w 2010 roku. Sąd Rejonowy odnotował również oświadczenie X, że nie pamięta już ojca i chce mieszkać z dziadkami. 18 maja 2012 roku Sąd Miejski w Moskwie utrzymał w mocy wyrok z 27 lutego 2012 roku na skutek odwołania, uznając, że był on legalny, uzasadniony i słuszny. 8 października 2012 roku sędzia Sądu Miejskiego w Moskwie odmówił skierowania skargi kasacyjnej wniesionej przez pierwszego skarżącego do Prezydium tego Sądu do zbadania, stwierdzając, że żadne istotne naruszenia prawa materialnego lub procesowego nie wpłynęły na wynik postępowania. W czerwcu 2015 roku X przeprowadziła się do Moskwy z dziadkami.


Skarżący urodzili się odpowiednio w 1997 i 1999 roku i mieszkają w Bukareszcie. 20 lipca 2010 r. X, siostra skarżących, wówczas dziewięcioletnia, została ciężko ranna w wypadku samochodowym. Została natychmiast przyjęta do szpitala, gdzie po czterech dniach ciężkiego cierpienia zmarła. Wszczęto śledztwo karne w sprawie nieumyślnego spowodowania śmierci przeciwko kierowcy samochodu. Ustalono, że jadąc z prędkością około dziewięćdziesięciu dwóch kilometrów na godzinę (gdy limit prędkości wynosił pięćdziesiąt kilometrów na godzinę) straciła panowanie nad samochodem i wjechała na chodnik, na którym znajdowała się siostra skarżących. 26 września 2010 r., na etapie postępowania przygotowawczego, skarżący, ich matka oraz starsi bracia wnieśli powództwo o odszkodowanie w postępowaniu karnym. 24 października 2011 r. Sąd Rejonowy w Bukareszcie wyłączył powództwa cywilne z postępowania karnego. 6 grudnia 2011 r. Sąd Rejonowy w Bukareszcie przyznał każdej ze stron cywilnych (w tym skarżącym) 100 000 euro (EUR) zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. Nakazał firmie ubezpieczeniowej kierowcy zapłatę odszkodowania. Sąd uznał, że między stronami cywilnymi a dziewięcioletnią dziewczynką istniała silna więź emocjonalna i gwałtowna śmierć dziewczynki spowodowała u jej rodziny intensywny ból.

Brzmienie wyroku sądu było następujące:
„...bracia zmarłej doznali szkody niemajątkowej, polegającej na bólu spowodowanym utratą ich dziewięcioletniej siostry w gwałtownych okolicznościach oraz cierpieniem ich siostry w szpitalu aż do jej śmierci; z dowodów przedstawionych przed sądem (złożenia stron cywilnych zostały potwierdzone zeznaniami trzech świadków) można ustalić, że między stronami cywilnymi a dziewięcioletnią dziewczynką istniała silna więź emocjonalna. W związku z tym, biorąc pod uwagę negatywne konsekwencje, wagę naruszonych dóbr moralnych, sposób, w jaki zostały one odebrane przez strony cywilne, oraz wpływ straty na stabilność ich rodziny, sąd przyzna każdej ze stron cywilnych równowartość 100 000 euro”.

Wszystkie strony odwołały się od wyroku. Przed Sądem Apelacyjnym w Bukareszcie nie przedstawiono żadnych nowych dowodów. 9 kwietnia 2012 r. Sąd Apelacyjny w Bukareszcie uwzględnił skargę kasacyjną wniesioną przez firmę ubezpieczeniową. Nakazał kierowcy samochodu zapłatę odszkodowania, uznając, że odpowiedzialność firmy ubezpieczeniowej jest wyłącznie umowna, a tym samym subsydiarna. Sąd oddalił ponadto roszczenie skarżących o zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową, uznając, że w momencie wypadku ich siostry byli młodszy niż czternaście lat i w związku z tym nie byli świadomi negatywnych konsekwencji jej śmierci. W odniesieniu do roszczeń wniesionych przez ich starsze rodzeństwo, sąd obniżył przyznane kwoty do 25 000 EUR dla każdego.

Brzmienie wyroku sądu było następujące:
„Sąd oddali powództwa cywilne wniesione przez Cosmina Mihai Deaconu i Alexandru Bogdana Deaconu z przyczyn innych niż podane przez firmę ubezpieczeniową.
W niniejszej sprawie sytuacja skarżących powinna być oceniona w inny sposób, biorąc pod uwagę fakt, że w momencie wypadku ich małoletniej siostry byli młodszy niż czternaście lat i dlatego nie byli świadomi negatywnych konsekwencji jej śmierci. Ten aspekt był widoczny dla osób, które miały bliskie relacje z rodziną zmarłej; tak więc świadek N.G.G. twierdziła w swoim zeznaniu przed sądem, że młodsi bracia byli mniej świadomi niż starsi bracia, którzy cierpieli...”

Sąd obniżył również kwotę przyznaną ich matce z tytułu szkody niemajątkowej do 50 000 EUR.


Okoliczności faktyczne sprawy, przedstawione przez strony, można streścić w następujący sposób. Skarżący urodził się w 1992 roku w Baku w Azerbejdżanie i w 2003 roku przybył do Rosji wraz z matką i babcią. Ukończył szkołę średnią i szkołę zawodową w Sankt Petersburgu. Nie posiada dokumentów tożsamości. 7 lutego 2014 roku Sąd Rejonowy w dzielnicy Kirowskiej w Sankt Petersburgu uznał skarżącego za winnego nielegalnego przebywania w Rosji, co stanowiło wykroczenie z art. 18.8 § 3 Kodeksu o wykroczeniach administracyjnych, nałożył na niego grzywnę oraz zarządził jego administracyjne wydalenie z Rosji. W wyroku opisano go jako osobę „urodzoną” (уроженец) i obywatela Azerbejdżanu. W oczekiwaniu na wydalenie skarżący miał być osadzony w specjalnym ośrodku detencyjnym dla cudzoziemców (СУВСИГ УФМС по СПб и ЛО) zlokalizowanym w Krasnoje Sieło w obwodzie leningradzkim. 12 lutego 2014 roku Federalna Służba Migracyjna zwróciła się do Konsulatu Generalnego Azerbejdżanu w Sankt Petersburgu z prośbą o podanie informacji o obywatelstwie skarżącego. Odpowiadając na to zapytanie, 14 kwietnia 2014 roku Konsulat potwierdził, że skarżący nie jest obywatelem tego państwa. 19 maja 2014 roku komornik zwrócił się do Sądu Rejonowego w Sankt Petersburgu o umorzenie postępowania egzekucyjnego, ponieważ nie było możliwe wydanie skarżącemu dokumentów podróży ani jego wydalenie z Rosji. Wyrokiem z 17 lipca 2014 roku, utrzymanym w mocy w postępowaniu odwoławczym 30 października 2014 roku, sądy w Sankt Petersburgu odmówiły umorzenia postępowania, uznając, że komornik nie wykazała, iż podjęła wystarczające środki w celu zapewnienia wydalenia skarżącego. 7 sierpnia 2014 roku pełnomocnik skarżącego zwrócił się do Sądu Miejskiego w Sankt Petersburgu o wznowienie postępowania w trybie nadzoru w sprawie wyroku Sądu Rejonowego w dzielnicy Kirowskiej, o uchylenie środka administracyjnego wydalenia oraz o zwolnienie skarżącego. Pełnomocnik podnosił w szczególności, że wydalenie skarżącego nie jest realną perspektywą oraz że jego dalsze zatrzymanie mogłoby być uzasadnione jedynie w przypadku, gdyby postępowanie deportacyjne rzeczywiście toczyło się. 25 listopada 2014 roku zastępca przewodniczącego Sądu Miejskiego uwzględnił jego wniosek. Stwierdzając, że skarżący nie jest obywatelem Azerbejdżanu, sędzia uznał, że jego wydalenie nie jest możliwe do realizacji, a jego dalsze zatrzymanie prawdopodobnie stanie się nieograniczone w czasie. Zmienił wyrok, zastępując wydalenie obowiązkiem opuszczenia Rosji dobrowolnie pod nadzorem. 27 listopada 2014 roku skarżący został zwolniony. Skarżący opisał swoje warunki detencji w następujący sposób. Od 7 do 20 lutego 2014 roku dzielił celę nr 307 o powierzchni 17 metrów kwadratowych z dziesięcioma innymi zatrzymanymi. Cela nie była umeblowana; osadzeni rozkładali materace na noc. Od 20 lutego do 5 maja 2014 roku przebywał w mniejszej celi (nr 310) o powierzchni siedmiu metrów kwadratowych wraz z pięcioma lub sześcioma osobami. Piętrowe łóżka dostarczono dopiero pod koniec kwietnia 2014 roku. Od 5 maja do 27 listopada 2014 roku przebywał w celi nr 309 o powierzchni siedemnastu metrów kwadratowych. Początkowo przebywało w niej dwanaście osób, ale ich liczba wzrosła do siedemnastu w listopadzie, gdy rozpoczęto remont cel na siódmym i ósmym piętrze ośrodka. Zatrzymani musieli przebywać na piętrze, na którym znajdowała się ich cela; nie mogli wychodzić na zewnątrz ani na inne piętra. Spacer na świeżym powietrzu był ograniczony do piętnastu minut raz w tygodniu z powodu braku wystarczającej liczby personelu do nadzorowania zatrzymanych. W ośrodku nie było biblioteki, gier planszowych, radia ani warsztatu, ani nie oferowano żadnych innych konstruktywnych zajęć.


Skarżąca urodziła się w 1973 roku i mieszka w Glendale, w stanie Kalifornia, w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Skarżąca pracowała w biurze British Council w Armenii (dalej: „British Council”) jako kierownik projektu na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze godzin, na czas nieokreślony, od 25 listopada 2002 r. W trakcie zatrudnienia skarżąca urodziła dwoje dzieci, urodzonych 27 marca 2008 r. oraz 7 maja 2010 r. Skarżąca spędziła urlop macierzyński w Stanach Zjednoczonych i regularnie przesyłała wnioski o przedłużenie tego urlopu co sześć miesięcy na czas swojej nieobecności. W szczególności przesyłała takie wnioski w marcu i wrześniu 2009 r. w związku ze swoim pierwszym dzieckiem, a następnie w kwietniu i wrześniu 2010 r. w związku ze swoim drugim dzieckiem. Wydaje się, że urlop macierzyński skarżącej został przedłużony na podstawie tych wniosków. W marcu 2011 r. jej urlop został dodatkowo przedłużony do 1 września 2011 r. Według skarżącej, 19 sierpnia 2011 r. zwróciła się z wnioskiem o kolejne przedłużenie urlopu macierzyńskiego. Przekazała kopertę zawierającą jej pisemny wniosek w tej sprawie swojej przyjaciółce H.K., która miała wrócić do Armenii 17 sierpnia 2011 r. po wizycie w Stanach Zjednoczonych. Po przyjeździe H.K. przekazała kopertę R.O., kierowcy, który następnie przekazał ją A.K., ochroniarzowi w British Council. 30 września 2011 r. skarżąca otrzymała wypowiedzenie umowy o pracę przed upływem jej terminu. W wypowiedzeniu powołano się na zmianę w zakresie i warunkach pracy w British Council, a także na potrzebę redukcji liczby pracowników. Ponadto w wypowiedzeniu stwierdzono następujące rzeczy:
„... [Twoja] umowa o pracę zostanie rozwiązana na podstawie [odpowiednich przepisów] Kodeksu Pracy Republiki Armenii.
Informujemy również, że Twoja umowa o pracę zostanie rozwiązana... biorąc pod uwagę fakt, że nie powróciłaś do pracy po zakończeniu Twojego niepłatnego urlopu macierzyńskiego, który miał zakończyć się 1 września 2011 r., co zostało wskazane w Twoim liście przesłanym nam faksem 17 marca 2011 r.
Umowa o pracę zostanie uznana za rozwiązana z dniem 1 grudnia 2011 r.”
Wydaje się, że skarżąca przesyłała e-maile do zarządu British Council w związku z przedwczesnym rozwiązaniem jej stosunku pracy. 30 listopada 2011 r. Ar.M., prawnik i przedstawiciel kancelarii prawnej Prudence, która świadczyła usługi prawne na rzecz British Council, odpowiedział skarżącej w imieniu tej instytucji. W szczególności w e-mailu stwierdzono, że rozwiązanie stosunku pracy skarżącej nastąpiło w pełnej zgodzie z prawem krajowym oraz warunkami British Council. Na mocy zarządzenia z 1 grudnia 2011 r., wydanego przez dyrektora British Council, umowa o pracę skarżącej została rozwiązana. 30 grudnia 2011 r. skarżąca wniosła pozew przeciwko British Council do Sądu Rejonowego Kentron i Nork-Marash w Erywaniu, zaskarżając zarządzenie z 1 grudnia 2011 r. i domagając się przywrócenia do pracy. Decyzją z 11 stycznia 2012 r. sędzia A.M. Sądu Rejonowego przejął rozpoznanie sprawy skarżącej i wyznaczył rozprawę przygotowawczą. Zgodnie z pełnomocnictwem sporządzonym przez notariusza w Londynie 12 stycznia 2012 r., British Council upoważnił, między innymi, Ar.M. oraz K.B., innego prawnika z kancelarii Prudence, do wspólnego lub osobnego reprezentowania jego interesów przed sądami wszystkich instancji w Armenii. 16 stycznia 2012 r. Sąd Rejonowy powiadomił British Council o przejęciu rozpoznania sprawy oraz o wyznaczonym sędzim. 31 stycznia 2012 r. K.B. zwrócił się do Sądu Rejonowego o reprezentowanie British Council przed tym sądem, prosząc również o odroczenie rozpraw. 1 lutego 2012 r. Ar.M. poinformował Sąd Rejonowy, że nie będzie reprezentował interesów British Council w niniejszej sprawie. Wydaje się, że podczas całego procesu przed Sądem Rejonowym British Council reprezentował wyłącznie K.B. 14 lutego 2012 r., w odpowiedzi na pozew skarżącej podpisanej przez K.B., British Council zaprzeczył, jakoby skarżąca złożyła wniosek o przedłużenie urlopu macierzyńskiego o kolejne sześć miesięcy od 1 września 2011 r. 9 lipca 2012 r. sędzia A.M. oddalił powództwo skarżącej, uznając, że jej zwolnienie było zgodne z prawem. Po postępowaniu przed Sądem Rejonowym odkryto, że sędzia A.M. i prawnik Ar.M. byli braćmi bliźniakami. Ponadto kancelaria prawna Prudence, w której Ar.M. i K.P. byli starszymi prawnikami, została założona przez D.M., starszą siostrę A.M. i Ar.M., i była zarządzana przez jej męża, E.M. 6 sierpnia 2012 r. skarżąca wniosła apelację, argumentując, między innymi, że sędzia A.M. nie był bezstronny przy rozpoznawaniu jej sprawy z powodu jego bliskich powiązań rodzinnych z pełnomocnikami prawnymi jej przeciwnika w postępowaniu. Rząd twierdził, że nie podnoszono takiego problemu, ani nie dostarczono żadnych dowodów na poparcie tego twierdzenia. 28 września 2012 r. Sąd Apelacyjny ds. Cywilnych utrzymał w mocy wyrok Sądu Rejonowego. W ten sposób Sąd Apelacyjny nie odniósł się do argumentów skarżącej dotyczących domniemanego braku bezstronności sędziego A.M. w postępowaniu przed Sądem Rejonowym. Skarżąca wniosła skargę kasacyjną, podnosząc argumenty podobne do tych przedstawionych w poprzedniej apelacji. 28 listopada 2012 r. Sąd Kasacyjny uznał skargę kasacyjną skarżącej za niedopuszczalną ze względu na brak podstaw.


Okoliczności sprawy, przedstawione przez strony, można podsumować w następujący sposób. Skarżący urodził się w 1971 roku w Duszanbe, w Tadżykistanie i przybył do Rosji w 1993 roku. Ukończył szkołę zawodową w obwodzie archangielskim. Nie posiada dokumentów tożsamości. 14 sierpnia 2014 r. Dyrekcja Służby Migracyjnej Federacji Rosyjskiej dla obwodu archangielskiego uznała pobyt skarżącego w Rosji za niepożądany („nakaz wydalenia”). Nakaz ten opierał się na jego wielokrotnych skazaniach w postępowaniach administracyjnych i karnych. Skarżący został zobowiązany do dobrowolnego opuszczenia Rosji do 14 września 2014 r. Został poinformowany o tej decyzji 27 sierpnia 2014 r. Ponieważ skarżący nie opuścił dobrowolnie kraju, 2 października 2014 r. Sąd Rejonowy w Plesiecku w obwodzie archangielskim uznał go za winnego nieopuszczenia Rosji w wyznaczonym terminie, co stanowiło wykroczenie z art. 18.8 § 1.1 Kodeksu Wykroczeń Administracyjnych, nałożył na niego grzywnę i zarządził jego administracyjne wydalenie z Rosji. Do czasu wydalenia skarżący miał być zatrzymany w specjalnym ośrodku dla zatrzymania cudzoziemców. Nakaz wydalenia i zatrzymania wskazywał, że skarżący jest bezpaństwowcem. Skarżący został początkowo umieszczony w takim ośrodku w Archangielsku. Kilka dni później budynek został uszkodzony przez pożar. 7 października skarżący został przeniesiony do ośrodka w Krasnoje Sieło w obwodzie leningradzkim (СУВСИГ УФМС по СПб и ЛО). W odpowiedzi na zapytanie Służby Migracyjnej Federacji Rosyjskiej, 12 listopada 2014 r. Ambasada Tadżykistanu potwierdziła, że skarżący nie jest obywatelem tego państwa. Następnie komornik zwrócił się do Sądu Rejonowego w Sankt Petersburgu o umorzenie postępowania egzekucyjnego, ponieważ skarżącemu nie można było wydać dokumentów podróży ani wydalić go z Rosji. 4 grudnia 2014 r. Sąd Rejonowy Oktiabrski odrzucił jej wniosek, stwierdzając, że nie wykazano, iż komornik podjął wystarczające środki w celu zapewnienia wydalenia skarżącego. 8 maja 2015 r. pełnomocnik skarżącego zwrócił się do Sądu Rejonowego w Plesiecku o umorzenie wykonania nakazu wydalenia i zatrzymania. Wniósł, że skarżący jest bezpaństwowcem, że żadne państwo nie chce go przyjąć i że spędził już siedem miesięcy w areszcie w złych warunkach. 4 czerwca 2015 r. Sąd Rejonowy odrzucił wniosek. Uznał, że nawet bezpaństwowca można wydalić z Rosji oraz że długość zatrzymania skarżącego nie była nieuzasadniona. Na skutek odwołania pełnomocnika, Sąd Obwodowy w Archangielsku uchylił decyzję Sądu Rejonowego. Powołując się na orzecznictwo rosyjskiego Trybunału Konstytucyjnego zabraniające nieograniczonego zatrzymywania osób (wyrok nr 6-P z 17 lutego 1998 r.), stwierdził, że nakaz wydalenia i zatrzymania powinien był określać maksymalny okres zatrzymania skarżącego. 31 lipca 2015 r. Sąd Rejonowy ponownie rozpoznał wniosek. Uznał, że wykonanie nie jest już możliwe, ponieważ skarżący nie jest obywatelem Tadżykistanu i że spędził już dużo czasu w centrum zatrzymania. Sąd Rejonowy umorzył wykonanie nakazu wydalenia i zatrzymania oraz zarządził zwolnienie skarżącego. Został zwolniony tego samego dnia. W zakresie, w jakim opisy warunków zatrzymania skarżącego przedstawione przez strony pokrywały się lub były bezsporne, można je podsumować w następujący sposób. Skarżący dzielił celę z trzema innymi zatrzymanymi. Powierzchnia podłogi wynosiła według skarżącego piętnaście metrów kwadratowych, a według Rządu dwadzieścia siedem metrów kwadratowych. Każdy zatrzymany miał własne łóżko i pościel. Wewnątrz celi znajdowały się toaleta turecka i umywalka, oddzielone metrowej wysokości ścianką. Zatrzymanym pozwolono spędzać do piętnastu minut tygodniowo na zewnątrz, na podwórku ośrodka. Jedzenie było przywożone ugotowane, racje żywnościowe nie zawierały ryb, produktów mlecznych ani świeżych owoców.


Spółka wnioskodawcy ma swoją siedzibę w Essingen w Niemczech. Od lat 90. spółka wnioskodawcy regularnie kupowała złom od spółki z ograniczoną odpowiedzialnością A. Safaryan and Associates LLC, zarejestrowanej w Armenii („spółka z o.o.”). 8 lutego 1999 r., 10 kwietnia 2000 r. oraz 2 kwietnia 2003 r. spółka wnioskodawcy oraz KBKS (inna niemiecka spółka należąca do spółki wnioskodawcy) zawarły ze spółką z o.o. trzy umowy, na mocy których KBKS i spółka wnioskodawcy miały dokonywać przedpłat na rzecz spółki z o.o. w zamian za złom. Umowa z 2 kwietnia 2003 r. zawierała następującą klauzulę rozstrzygania sporów:
„... Arbitraż 7.1 Strony zgadzają się, że wszelkie spory i różnice wynikające z wykonania niniejszej umowy będą rozwiązywane poprzez negocjacje w celu osiągnięcia wzajemnie korzystnego rozwiązania. 7.2 Jeśli nie jest możliwe polubowne rozstrzygnięcie takich sporów, sprawy te, z wyjątkiem tych należących do właściwości sądów powszechnych, będą skierowane do Trybunału Arbitrażowego Izby Handlowej kraju pozwanego.
...” 8 kwietnia 2002 r. KBKS i spółka wnioskodawcy zawarły umowę przelewu wierzytelności, na mocy której KBKS przeniosła wszystkie swoje prawa umowne, w tym prawa wobec spółki z o.o., na spółkę wnioskodawcy. 8 listopada 2002 r. spółka wnioskodawcy udzieliła spółce z o.o. pożyczki w wysokości 100 000 euro (EUR), która miała zostać spłacona do 31 stycznia 2003 r. Celem pożyczki było pomoc spółce z o.o. w spłacie kredytu bankowego. Wydaje się, że nie została ona zwrócona spółce wnioskodawcy. Wydaje się również, że spółka z o.o. nie wywiązała się ze swoich zobowiązań umownych wobec spółki wnioskodawcy, dostarczając mniej złomu niż wynosiły otrzymane już przedpłaty. 28 października 2005 r. przedstawiciele spółki wnioskodawcy i spółki z o.o. dokonali rozliczenia ich zobowiązań na ten dzień i ujawniło się, że spółka z o.o. jest dłużna spółce wnioskodawcy kwotę 1 213 824 dolarów amerykańskich (USD). W wyniku negocjacji spółka wnioskodawcy zgodziła się umorzyć dług w wysokości 613 824 USD pod warunkiem, że spółka z o.o. spłaci resztę długu, a mianowicie 600 000 USD, zgodnie z harmonogramem spłaty, który został ustalony w odrębnej umowie podpisanej tego samego dnia przez dyrektorów obu spółek. Zgodnie z tą umową spółka z o.o. zobowiązała się do spłaty długu w pięciu ratach, przy czym pierwsza płatność miała nastąpić do 15 grudnia 2005 r. Jeśli spółka z o.o. nie wywiąże się ze swoich zobowiązań określonych w harmonogramie spłaty, będzie natychmiast zobowiązana do spłaty całego długu, a wszelkie spory dotyczące spłaty będą rozstrzygane na drodze sądowej. Tego samego dnia strony zawarły kolejną umowę, określającą harmonogram spłaty w odniesieniu do pożyczki w wysokości 100 000 EUR oraz zaległości w wysokości 10 000 EUR. Stanowiła ona również, że w przypadku nieprzestrzegania harmonogramu spłaty zapłacona zostanie dodatkowa kwota w wysokości 6%. Wydaje się, że spółka z o.o. pominęła wymagane płatności. W późniejszej korespondencji dyrektor spółki z o.o. uznał dług, ale odroczył jego spłatę, za każdym razem podając inne powody. 15 stycznia 2007 r. spółka wnioskodawcy wniosła pozew do Sądu Gospodarczego przeciwko spółce z o.o., domagając się odzyskania 10 000 USD z początkowego długu w wysokości 1 213 824 USD. 2 października 2007 r. spółka wnioskodawcy zmodyfikowała swój pierwotny pozew, domagając się odzyskania od spółki z o.o. łącznie 1 516 442 USD oraz 116 600 EUR, w tym długu głównego, pożyczki i odsetek od obu. Wniosła również o zwolnienie z kosztów sądowych. 4 października 2007 r. spółka z o.o. wniosła pozew wzajemny, kwestionując roszczenia spółki wnioskodawcy. Dyrektor spółki z o.o. wniósł o unieważnienie dwóch dokumentów z dnia 28 października 2005 r., argumentując, że nie znając języka niemieckiego, nie był świadomy ich treści i podpisał je w wyniku oszustwa. 15 października 2007 r. wnioskodawca złożył odpowiedź na pozew wzajemny, argumentując między innymi, że dyrektor spółki z o.o. był osobiście obecny podczas negocjacji w Niemczech, gdy przeprowadzano przeliczenie zobowiązań między spółkami. Ponieważ dyrektor spółki z o.o. biegle posługiwał się językiem rosyjskim, negocjacje prowadzono w języku rosyjskim, a istniał również egzemplarz podpisanych dokumentów w języku rosyjskim. Ponadto fakt, że dyrektor spółki z o.o. był w pełni świadomy treści dokumentów, które podpisał z własnej woli, został potwierdzony w jego licznych listach, w których uzasadniał nieprzekazanie należnych kwot w terminie. 7 listopada 2007 r. spółka z o.o. wniosła do Sądu Gospodarczego o pozostawienie pozwu spółki wnioskodawcy bez rozpoznania z powołaniem się na to, że umowy z 8 lutego 1999 r., 10 kwietnia 2000 r. i 2 kwietnia 2003 r. zawierały klauzulę rozstrzygania sporów, zgodnie z którą spory dotyczące ich wykonania będą rozstrzygane przez Trybunał Arbitrażowy Izby Handlowej kraju pozwanego. Spółka z o.o. twierdziła zatem, że jako pozwana, rozstrzygnięcie sporu należy do właściwości Trybunału Arbitrażowego Izby Przemysłowo-Handlowej Armenii („Trybunał Arbitrażowy”). 16 listopada 2007 r. Sąd Gospodarczy uwzględnił wniosek i postanowił pozostawić pozew spółki wnioskodawcy oraz pozew wzajemny wniesiony przez spółkę z o.o. bez rozpoznania. W tym celu powołał się na art. 103 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego i uznał, że rozstrzygnięcie sporu należy do właściwości Trybunału Arbitrażowego. Uznał, że skoro umowa z 2 kwietnia 2003 r. zawierała klauzulę arbitrażową, to umowa z 28 października 2005 r. również podlegała arbitrażowi. Od decyzji tej przysługiwał odwołanie do trzech sędziów Sądu Gospodarczego w terminie trzech dni od jej otrzymania przez stronę. 23 listopada 2007 r. spółka wnioskodawcy złożyła skargę na decyzję o pozostawieniu pozwu i pozwu wzajemnego bez rozpoznania. Argumentowała między innymi, że umowy podpisane 28 października 2005 r., które zastąpiły umowy z 8 lutego 1999 r., 10 kwietnia 2000 r. i 2 kwietnia 2003 r., przewidywały, że spory dotyczące niewywiązania się przez spółkę z o.o. z harmonogramów spłat w nich określonych będą rozstrzygane przez sądy. Argumentowała dalej, że po umowach z 28 października 2005 r. strony nie zawarły żadnych innych ustaleń dotyczących rozstrzygania sporów. Powołując się na ust. 8(1) ustawy o arbitrażu handlowym, spółka wnioskodawcy argumentowała również, że wbrew jej wymaganiom sąd zdecydował o pozostawieniu pozwu bez rozpoznania, mimo że spółka z o.o. złożyła odpowiedni wniosek kilka miesięcy po rozpoczęciu postępowania sądowego i już odniosła się do meritum pozwu. Na koniec spółka wnioskodawcy argumentowała, że jej powództwo w części dotyczącej odzyskania kwoty pożyczki w wysokości 100 000 EUR nie było w żaden sposób powiązane z umowami z 8 lutego 1999 r., 10 kwietnia 2000 r. i 2 kwietnia 2003 r. Sąd zdecydował jednak, że całość jej roszczeń ma być rozstrzygnięta w drodze arbitrażu. 10 grudnia 2007 r. trzech sędziów Sądu Gospodarczego oddaliło skargę złożoną przez spółkę wnioskodawcy. W decyzji stwierdzono między innymi, że roszczenia dotyczące długu i pożyczki są ze sobą powiązane i wynikają z relacji handlowych między stronami opartych na umowie dostawy złomu. 23 lipca 2008 r. przedstawiciel spółki wnioskodawcy wysłał zapytanie do Prezesa Trybunału Arbitrażowego, pytając, czy klauzula arbitrażowa zawarta w umowach zawartych między stronami jest wystarczająca dla trybunału, aby przyjąć pozew do rozpoznania, oraz czy decyzje Sądu Gospodarczego o pozostawieniu pozwu bez rozpoznania z powodu, że rozstrzygnięcie sporu należy do właściwości sądu polubownego, stanowią wystarczającą podstawę do przyjęcia pozwu. Do listu załączono tłumaczenia na język ormiański fragmentów umów zawierających klauzulę arbitrażową oraz kopie dwóch decyzji Sądu Gospodarczego. 1 sierpnia 2008 r. Prezes Trybunału Arbitrażowego odpowiedział, że kwestia tego, czy klauzula arbitrażowa określona w umowach zawartych między stronami jest wystarczająca do przyjęcia pozwu do rozpoznania, może zostać ustalona dopiero po wniesieniu pozwu. Jednocześnie sekretarz Trybunału Arbitrażowego przedstawił przedstawicielowi spółki wnioskodawcy projekt umowy o arbitraż do zawarcia ze spółką z o.o. Zgodnie z twierdzeniem spółki wnioskodawcy, jej przedstawiciel poinformował sekretarza, że zawarcie ze spółką z o.o. tego rodzaju nowej umowy było w tamtym momencie niemożliwe i nieuzasadnione, ponieważ Sąd Gospodarczy uznał już, że klauzula arbitrażowa zawarta w umowach jest wystarczająca do wszczęcia postępowania arbitrażowego. 17 września 2008 r. spółka wnioskodawcy wniosła pozew do Trybunału Arbitrażowego, domagając się odzyskania 116 600 EUR, kwoty pożyczki i odsetek. Do pozwu dołączono kopię weksla podpisanego 8 listopada 2002 r. w sprawie udzielenia pożyczki spółce z o.o. w wysokości 100 000 EUR, wraz z innymi dokumentami. Ponadto w pozwie stwierdzono, że decyzje Sądu Gospodarczego oraz fragmenty umów zawierających klauzulę arbitrażową zostały już przedłożone Prezesowi Trybunału Arbitrażowego wraz z listem z 23 lipca 2008 r. 7 października 2008 r. Prezes Trybunału Arbitrażowego poinformował spółkę wnioskodawcy, że jej wniosek o wszczęcie postępowania arbitrażowego nie zostanie uwzględniony. Istotne fragmenty listu brzmiały następująco:
„... Weksel z 8 listopada 2002 r. oraz umowa z 28 października 2005 r., na których opiera się Państwa pozew, nie zawierają klauzuli arbitrażowej, a ponadto strony nie zawarły żadnej umowy o poddanie sporów wynikających z wykonania powyższego weksla i umowy stałemu organowi arbitrażowemu Izby Przemysłowo-Handlowej Armenii do rozstrzygnięcia. W konsekwencji, w braku umowy o arbitraż między stronami, [Trybunał Arbitrażowy] nie może wszcząć postępowania arbitrażowego.” W związku z faktem, że Sąd Gospodarczy został w tym czasie zlikwidowany, 17 października 2008 r. spółka wnioskodawcy wniosła pozew do Sądu Cywilnego w Erywaniu, domagając się odzyskania od spółki z o.o. kwoty 116 600 EUR, stanowiącej pożyczkę i odsetki. Wskazała, że Trybunał Arbitrażowy odmówił przyjęcia pozwu do rozpoznania, mimo że Sąd Gospodarczy uznał już, że rozstrzygnięcie sporu należy do właściwości trybunału. W takich okolicznościach prawo spółki wnioskodawcy do dostępu do sądu zostało naruszone. Spółka wnioskodawcy wniosła również o zabezpieczenie roszczenia poprzez zajęcie majątku pozwanego w wysokości pozwu. 12 listopada 2008 r. Sąd Cywilny w Erywaniu przyjął pozew spółki wnioskodawcy do rozpoznania i wyznaczył rozprawę wstępną. Tego samego dnia uwzględnił wniosek spółki wnioskodawcy o zabezpieczenie roszczenia poprzez zajęcie majątku spółki z o.o. w wysokości pozwu. 27 lutego 2009 r. Sąd Cywilny w Erywaniu przekazał sprawę do Sądu Rejonowego Kentron i Nork-Marasz w Erywaniu („Sąd Rejonowy”) ze względu na właściwość terytorialną, w związku z faktem, że 1 marca 2009 r. Sąd Cywilny w Erywaniu zostanie zlikwidowany. 13 marca 2009 r. Sąd Rejonowy przyjął sprawę do rozpoznania. 12 czerwca 2009 r. spółka z o.o., powołując się na decyzję Sądu Gospodarczego z 16 listopada 2007 r., wniosła do Sądu Rejonowego o pozostawienie pozwu spółki wnioskodawcy bez rozpoznania. Wniosła w szczególności, że spółka wnioskodawcy nie udowodniła, że podstawy do pozostawienia jej pozwu bez rozpoznania przestały istnieć. Spółka wnioskodawcy zakwestionowała argumenty przedstawione przez spółkę z o.o., argumentując, że możliwość zwrócenia się do Trybunału Arbitrażowego przestała istnieć, ponieważ w liście z 7 października 2008 r. odmówiono rozpoznania pozwu. 16 czerwca 2009 r. Sąd Rejonowy postanowił pozostawić pozew wniesiony przez spółkę wnioskodawcy bez rozpoznania, uznając, że odmowa wszczęcia postępowania arbitrażowego stwierdzona w liście z 7 października 2008 r. nie uzasadnia faktu, że nie ma możliwości zwrócenia się do Trybunału Arbitrażowego. Sąd Rejonowy powołał się dodatkowo na wcześniejsze ustalenia Sądu Gospodarczego, aby stwierdzić, że pozew powinien zostać pozostawiony bez rozpoznania. 25 czerwca 2009 r. spółka wnioskodawcy wniosła apelację. Argumentowała w szczególności, że Trybunałowi Arbitrażowemu przedstawiono decyzje Sądu Gospodarczego oraz umowy zawarte między stronami. Po zbadaniu ich Trybunał uznał, że nie ma właściwości do rozstrzygnięcia sporu. W takich okolicznościach uzasadnienie uznania, że spór powinien być rozstrzygnięty przez trybunał, było niezrozumiałe. W odpowiedzi na apelację spółki wnioskodawcy spółka z o.o. wniosła między innymi, że spółka wnioskodawcy nie dostarczyła Trybunałowi Arbitrażowemu kopii odpowiednich fragmentów umów zawierających klauzulę arbitrażową oraz odpowiednich decyzji Sądu Gospodarczego. W związku z tym trybunał odmówił przyjęcia pozwu. 21 lipca 2009 r. Sąd Apelacyjny Cywilny utrzymał w mocy decyzję z 16 czerwca 2009 r. W tym celu stwierdził w szczególności, że spółka wnioskodawcy nie złożyła do Trybunału Arbitrażowego fragmentów umów zawierających klauzulę arbitrażową, w wyniku czego jej pozew nie został przyjęty. 4 sierpnia 2009 r. spółka wnioskodawcy wniosła skargę kasacyjną. Argumentowała w szczególności, że Sąd Apelacyjny Cywilny utrzymał w mocy decyzję sądu niższej instancji, mimo że nie było możliwości zwrócenia się do Trybunału Arbitrażowego. Spółka wnioskodawcy zwróciła również uwagę, że argument, że nie złożyła odpowiednich fragmentów umów do trybunału, był bezzasadny, ponieważ w pozwie wniesionym do tej instytucji wyraźnie wspomniała, że kopie decyzji Sądu Gospodarczego i fragmenty umów w question zostały już złożone wraz z listem z 23 lipca 2008 r. 23 września 2009 r. Sąd Kasacyjny uznał skargę kasacyjną spółki wnioskodawcy za niedopuszczalną. W tym celu stwierdził następujące:
„... Co do listu Prezesa Trybunału Arbitrażowego Izby Handlowej z 7 października 2008 r. dotyczącego nieprzyjęcia pozwu wniesionego przez [spółkę wnioskodawcy], był on oparty na podstawie, że [spółka wnioskodawcy] nie złożyła oryginału umowy o arbitraż ani poświadczonej kopii, zgodnie z wymogami ustawy o arbitrażu handlowym i [zawartymi w niej przepisami], w braku których postępowanie arbitrażowe nie mogło zostać wszczęte.
Sąd Kasacyjny stwierdza, że biorąc pod uwagę nieprzedłożenie Trybunałowi Arbitrażowemu Izby Przemysłowo-Handlowej oryginału umowy o arbitraż lub poświadczonej kopii ... oraz nierozpoznanie pozwu [spółki wnioskodawcy], [spółka wnioskodawcy] nie jest pozbawiona ochrony sądowej zgodnie z ogólnymi przepisami Kodeksu postępowania cywilnego ...”


Skarżąca urodziła się w 1935 roku i mieszka w mieście Snizhne w obwodzie donieckim. 14 stycznia 2004 r. syn skarżącej, urodzony w 1967 roku, został znaleziony martwy w stodole skarżącej. Tego samego dnia funkcjonariusze policji dokonali oględzin miejsca i stwierdzili, że mężczyzna popełnił samobójstwo przez powieszenie. 24 stycznia 2004 r. śledczy Prokuratury w Snizhne, po przeprowadzeniu wstępnego sprawdzenia, odmówił wszczęcia postępowania karnego, twierdząc, że nie ustalono znamion czynu zabronionego w związku ze śmiercią syna skarżącej. 11 lutego 2004 r., po przeprowadzeniu badania sądowo-lekarskiego, biegły stwierdził, że śmierć syna skarżącej została spowodowana uduszeniem pętlą z liny, prawdopodobnie na skutek działania ciężaru ciała syna skarżącej na linę. Na ciele nie stwierdzono żadnych innych obrażeń. 5 kwietnia 2005 r. Prokuratura Obwodowa w Doniecku uchyliła decyzję z 24 stycznia 2004 r. (patrz punkt 6 powyżej) jako przedwczesną i bezzasadną, uznając, że konieczne jest przeprowadzenie dalszych czynności sprawdzających, ponieważ nie zbadano możliwych przyczyn samobójstwa, a nie przesłuchano również innych krewnych oraz znajomych zmarłego. Wydano liczne polecenia śledcze. W trakcie dalszych czynności sprawdzających, w latach 2005–2012, śledczy podejmowali czynności w celu ustalenia okoliczności śmierci syna skarżącej. Przesłuchiwali różne osoby oraz zlecili liczne dodatkowe badania zwłok zmarłego. W pewnym momencie biegli lekarze stwierdzili, że ciało syna skarżącej miało liczne złamania. Biegli orzekli, że wszystkie te złamania powstały po śmierci syna skarżącej, prawdopodobnie podczas ekshumacji ciała. Mąż skarżącej poinformował organy śledcze, że gdy zobaczył swojego martwego syna w stodole, zwłoki znajdowały się w pozycji siedzącej, a pętla z liny nie była zacisnięta. Skarżąca twierdziła, że nie było to samobójstwo, lecz zabójstwo. Wysuwała różne hipotezy, podejrzewając w szczególności: strażników policji, którzy rzekomo zabrali syna skarżącej z lokalnego baru, po czym został znaleziony martwy; lokalnego funkcjonariusza policji, który wszedł w spór z synem skarżącej; kobietę zatrudnioną przez syna skarżącej w jego firmie tekstylnej i jej męża; szwagrów syna skarżącej; partnera biznesowego syna skarżącej oraz osoby związane z lokalnym klubem hazardowym (syn skarżącej zajmował się transportowaniem pieniędzy z klubu do innego miasta). 25 kwietnia 2005 r., 26 marca 2006 r., 20 sierpnia 2008 r., 17 lutego i 12 grudnia 2011 r., 15 lutego 2012 r. oraz 17 września 2012 r., po przeprowadzeniu czynności sprawdzających, śledczy odmawiali wszczęcia postępowania karnego z powodu nieustalenia znamion czynu zabronionego. Decyzje te były uchylane przez organy nadzoru jako bezzasadne, które uznawały, że konieczne jest przeprowadzenie dalszych czynności śledczych. Wydano liczne polecenia śledcze. 7 grudnia 2012 r. skarżąca, powołując się na nowy Kodeks postępowania karnego z 2012 roku, wniosła o wszczęcie śledztwa w sprawie domniemanego zabójstwa jej syna. Tego samego dnia wszczęto postępowanie karne. 24 grudnia 2012 r., 22 lipca i 30 września 2013 r. umarzano postępowanie karne z powodu nieustalenia znamion czynu zabronionego. Decyzje te były uchylane przez organy nadzoru jako bezzasadne i nakazywano przeprowadzenie dalszych śledztw. W szczególności 5 grudnia 2013 r. Sąd Miejski w Snizhne uchylił decyzję z 30 września 2013 r., stwierdzając, że śledztwo nie było wyczerpujące i wszechstronne. Sąd zauważył, że teoria dotycząca możliwego zaangażowania lokalnej policji nie została należycie zbadana, rola szwagra syna skarżącej nie została wyjaśniona, mimo że mógł on być pierwszą osobą, która znalazła zwłoki, skarżąca nie została przesłuchana we wszystkich kwestiach istotnych dla sprawy, a dowody dotyczące skłonności samobójczych syna skarżącej nie zostały ocenione. 1 kwietnia 2014 r. postępowanie karne zostało umorzone po raz kolejny z powodu nieustalenia znamion czynu zabronionego.


Skarżąca urodziła się w 1976 roku i mieszka w Buseck. W 2003 roku skarżąca zakupiła jedną z czterech jednostek mieszkalnych w kompleksie budynków, do którego wprowadziła się z rodziną. W styczniu 2005 roku skarżąca oraz właściciele pozostałych trzech nieruchomości wszczęli niezależne postępowanie dowodowe przed Sądem Rejonowym przeciwko deweloperom z powodu domniemanych wad w jednostkach mieszkalnych, w szczególności systemu odwadniania. 25 lutego 2005 roku sąd zarządził sporządzenie opinii biegłego przez H.K., biegłego w zakresie budownictwa mieszkaniowego; H.K. sporządził raport datowany na 16 lipca 2005 roku i przedstawił swoje ustalenia sądowi, po raz ostatni na rozprawie odbywającej się 30 marca 2007 roku. 23 czerwca 2007 roku skarżąca wszczęła postępowanie przeciwko deweloperowi, dochodząc odszkodowania za domniemane wady w jej jednostce mieszkalnej – a mianowicie wady systemu odwadniania, a także wady w innych częściach budynku, które doprowadziły do zawilgocenia i pleśni na ścianach. Domagała się odszkodowania w wysokości około 17 000 euro (EUR). W ciągu następnych miesięcy, po tym jak skarżąca uiściła zaliczkę na koszty sądowe, Sąd Rejonowy przesłał pozostałym stronom postępowania pozew skarżącej oraz odpowiedź na pozew pozwanych; przedłużył termin dla skarżącej na złożenie dalszych pism; przesłał pisma sąsiadów skarżącej (w których (i) zadeklarowali chęć przystąpienia do postępowania w trybie interwencji oraz (ii) dochodzili 8 000 EUR zadośćuczynienia); przeprowadził rozprawę, na której omówił stan faktyczny i prawny oraz zasugerował ugodę; czekał na propozycję skarżącej co do podstawy ugody; oraz przekazał dalsze pisma złożone przez strony. 17 marca 2008 roku, po ostatecznym odrzuceniu przez skarżącą propozycji ugody, Sąd Rejonowy zarządził opinię biegłego od H.K., który był już zaangażowany w niezależne postępowanie dowodowe. W kolejnych tygodniach skarżąca skarżyła się na zarządzenie opinii biegłego i kwestionowała bezstronność H.K. 26 czerwca 2008 roku, po uzyskaniu dalszych pism od stron i interwenientów, Sąd Rejonowy ponownie zasugerował ugodę. Następnego dnia przesłał akta sprawy do H.K. Strony kilkakrotnie wymieniały się pismami i sugestiami dotyczącymi podstawy ugody. 14 lipca 2008 roku H.K. zaprosił strony do udziału w wizji lokalnej, która odbyła się 28 sierpnia 2008 roku. Następnie H.K. poinformował strony, że konieczna jest kolejna wizja lokalna; odbyła się ona ostatecznie 22 października 2008 roku. 5 stycznia 2009 roku Sąd Rejonowy zwrócił się do H.K. z prośbą o raport o stanie prac; H.K. odpowiedział na to zapytanie, stwierdzając, że musi przejść nagłą operację medyczną, co jego zdaniem spowoduje opóźnienie co najmniej o osiem tygodni. 11 lutego 2009 roku żona H.K. poinformowała Sąd Rejonowy, że nastąpi dalsze opóźnienie co najmniej o sześć miesięcy z powodu choroby jej męża. Sąd Rejonowy poinformował o tym strony i poprosił o zgłaszanie uwag. Skarżąca wniosła o zastąpienie H.K. 23 lutego 2009 roku Sąd Rejonowy odwołał H.K. i zarządził zwrot akt sprawy. 31 marca 2009 roku H.K. zwrócił akta. 12 maja 2009 roku Sąd Rejonowy zwrócił się do Izby Handlowej z prośbą o wskazanie potencjalnych zastępczych biegłych. 26 maja 2009 roku Izba Handlowa zaproponowała dwóch biegłych, z których jednym był G.K. Tego samego dnia Sąd Rejonowy przesłał te propozycje stronom. 15 czerwca 2009 roku pozwani odrzucili obie propozycje. 17 czerwca 2009 roku skarżąca złożyła dalsze pisma i wniosła o zezwolenie na wgląd do akt sprawy. 2 lipca 2009 roku pełnomocnik skarżącej zwrócił akta do sądu. 7 lipca 2009 roku Sąd Rejonowy wezwał do uiszczenia dalszych zaliczek na koszty sądowe, co skarżąca uczyniła 3 sierpnia 2009 roku. 7 sierpnia 2009 roku Sąd Rejonowy przedstawił sugestię dotyczącą dalszego postępowania w zakresie biegłego. 20 sierpnia 2009 roku skarżąca wyraziła zgodę. Tego samego dnia Sąd Rejonowy przesłał do pozwanego oświadczenie skarżącej, że wyraża zgodę na proponowanego biegłego. 25 września 2009 roku Sąd Rejonowy zmienił postanowienie o zarządzeniu opinii biegłego (patrz punkt 10 powyżej) i zarządził opinię biegłego od G.K. (zamiast od H.K.). Przez kolejne cztery miesiące toczył się spór między G.K., Sądem Rejonowym a skarżącą dotyczący kwoty należnej z tytułu dalszych zaliczek na koszty sądowe; w trakcie tego sporu składano różne pisma i zastrzeżenia. Spór trwał do połowy stycznia 2010 roku. 28 maja 2010 roku Sąd Rejonowy zwrócił się do G.K. z prośbą o raport o stanie prac. 26 czerwca 2010 roku biuro G.K. poinformowało Sąd Rejonowy, że raport o stanie prac zostanie złożony dopiero w dwudziestym ósmym tygodniu kalendarzowym (12–18 lipca 2010 r.). 10 sierpnia 2010 roku Sąd Rejonowy ponownie zwrócił się do G.K. z prośbą o raport o stanie prac. 31 sierpnia 2010 roku G.K. poinformował Sąd Rejonowy, że jest przeciążony pracą i zasugerował, aby sąd zlecił sporządzenie opinii H.K. (pierwotnemu biegłemu), na co strony postępowania wyraziły zgodę. 21 września 2010 roku Sąd Rejonowy zlecił sporządzenie opinii H.K. 30 września 2010 roku H.K. zaprosił strony do udziału w kolejnej wizji lokalnej, zaplanowanej na 28 października 2010 roku. Wizja ta musiała zostać jednak przełożona kilka razy – raz z powodu nieobecności pozwanych i trzy razy z powodu nieobecności skarżącej; ostatecznie wizja odbyła się 17 stycznia 2011 roku. 4 maja 2011 roku skarżąca skarżyła się na długość czasu potrzebnego biegłemu na przygotowanie opinii. 9 maja 2011 roku Sąd Rejonowy zwrócił się do H.K. z prośbą o raport o stanie prac. 18 maja 2011 roku H.K. poinformował Sąd, że opinia zostanie dostarczona w dwudziestym drugim tygodniu kalendarzowym (30 maja – 5 czerwca 2011 r.). 5 sierpnia 2011 roku H.K. dostarczył swoją opinię w formie pisemnej. 8 sierpnia 2011 roku Sąd Rejonowy przesłał opinię biegłego stronom i poprosił o zgłoszenie uwag w ciągu pięciu tygodni. 30 sierpnia 2011 roku skarżąca wniosła zastrzeżenie do sposobu obliczania wynagrodzenia za opinię biegłego i wniosła o przedłużenie terminu, aby móc przygotować obszerne pisma w świetle treści opinii biegłego. 10 października 2011 roku skarżąca przedstawiła obszerne uzasadnienie swojego zastrzeżenia i złożyła obszerne pisma w świetle opinii biegłego. Sąd Rejonowy poprosił również H.K. o złożenie uwag. 5 grudnia 2011 roku Sąd Rejonowy oddalił zastrzeżenie skarżącej dotyczące sposobu obliczania wynagrodzenia za opinię biegłego. 20 grudnia 2011 roku skarżąca odwołała się od tej decyzji i 24 stycznia 2012 roku złożyła argumenty popierające odwołanie. 12 marca 2012 roku Sąd Apelacyjny orzekł, że wynagrodzenie za opinię biegłego zostało błędnie obliczone i uchylił decyzję ustalającą to wynagrodzenie. 11 maja 2012 roku Sąd Rejonowy zwrócił się do H.K. o jego stanowisko w sprawie uwag stron dotyczących jego opinii. 24 maja 2012 roku żona H.K. poinformowała Sąd Rejonowy, że zachorował ponownie i nie jest jasne, kiedy wyzdrowieje. 29 maja 2012 roku Sąd Rejonowy przekazał te informacje stronom i poprosił o zgłaszanie uwag. 22 czerwca 2012 roku skarżąca wniosła o przedłużenie terminu na złożenie uwag. 3 lipca 2012 roku skarżąca wniosła o zezwolenie na wgląd do akt sprawy. 24 lipca 2012 roku Sąd Rejonowy wyznaczył termin rozprawy na 12 października 2012 roku. 12 października 2012 roku odbyła się rozprawa i strony zawarły ugodę. 23 lipca 2012 roku skarżąca złożyła skargę do Sądu Apelacyjnego, w której domagała się odszkodowania, twierdząc, że postępowanie cywilne trwało nadmiernie długo. 30 stycznia 2013 roku Sąd Apelacyjny oddalił skargę jako bezzasadną. Orzekł – wyraźnie powołując się na § 198 ustawy o ustroju sądów (patrz § 18 poniżej), a także na art. 6 § 1 Konwencji i orzecznictwo Trybunału – że postępowanie przed Sądem Rejonowym nie trwało nieuzasadnienie długo. Sąd Apelacyjny orzekł, że każda ocena rozsądnego czasu trwania postępowania musi wychodzić od zasady, że sąd musi prowadzić postępowanie sprawnie. Sąd ten musi wykorzystać wszystkie dostępne opcje, aby przyspieszyć dane postępowanie. Przedłużenie postępowania przez sąd nie dawałoby podstawy do roszczenia o odszkodowanie, jeśli opierało się na rozsądnym stanowisku prawnym i odbyło się zgodnie z zasadami postępowania. Należało ustalić, czy nastąpiło opóźnienie, które przynajmniej w zasadzie stanowiło podstawę do roszczenia o odszkodowanie; różne opóźnienia na różnych etapach postępowania musiały zostać zsumowane i obliczone jako jedna liczba. Na koniec należało przeprowadzić ogólną ocenę, czy czas trwania postępowania był rozsądny, z uwzględnieniem okoliczności sprawy – w szczególności złożoności i trudności postępowania. Stosując te zasady, Sąd Apelacyjny ocenił wszystkie fazy postępowania i uznał, że Sąd Rejonowy prowadził postępowanie ogólnie wystarczająco sprawnie i spowodował opóźnienie jedynie latem 2010 roku, ponieważ nie wystarczająco pouczył biegłego w danym czasie i nie podjął środków niezbędnych do zapewnienia, że biegły złoży opinię w odpowiednim czasie. Gdyby sąd tak uczynił, nadmierne obciążenie pracą biegłego zostałoby ujawnione i wcześniejszy mógłby zostać powołany inny biegły. Ponadto należało wziąć pod uwagę, że postępowanie było skomplikowane; wynikało to w szczególności ze złożoności stanu faktycznego i trudności w gromadzeniu dowodów. Ponadto po stronie skarżącej interweniowały trzy strony, co istotnie przyczyniło się do wydłużenia postępowania. Ponadto skarżąca wielokrotnie składała wnioski, zastrzeżenia i odwołania w trakcie postępowania, co również istotnie przyczyniło się do jego wydłużenia. Wreszcie Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę, że sama skarżąca przykładała dużą wagę do postępowania, zarówno ze względów finansowych, jak i zdrowotnych. Mimo to, oglądane całościowo, czas trwania postępowania nie wydawał się nieuzasadnienie długi. 5 grudnia 2013 roku Federalny Trybunał Sprawiedliwości oddalił skargę kasacyjną wniesioną przez skarżącą. Uznał wyrok z 30 stycznia 2013 roku za zgodny z § 198 ustawy o ustroju sądów, a także z art. 6 § 1 Konwencji. Skarżąca złożyła skargę konstytucyjną; 3 lutego 2016 roku Federalny Trybunał Konstytucyjny odmówił przyjęcia skargi konstytucyjnej do rozpoznania, nie podając żadnych powodów swojej decyzji (2 BvR 157/14).


Wnioskodawcy są byłymi pracownikami i spadkobiercami byłych pracowników spółki F. - C.M.E. S.A. (dalej „spółka F.”), która posiadała fabrykę produkującą silniki i prądnice w Aveiro. Spółka doświadczyła serii problemów finansowych w 1985 roku, co doprowadziło do niemożności kontynuowania wypłacania wynagrodzeń pracownikom. 4 października 1994 roku Sąd Apelacyjny w Coimbrze ogłosił upadłość spółki F. 8 maja 1995 roku sprawa została przekazana do Sądu w Aveiro. Postanowieniem opublikowanym 3 lipca 1995 roku Sąd w Aveiro zarządził wezwanie wierzycieli pragnących zgłosić swoje roszczenia (reclamação de créditos). Po dowiedzeniu się, że gmina Aveiro opracowała plan podziału terenu i zagospodarowania przestrzennego (plano de pormenor) obejmujący grunty spółki F., byli pracownicy spółki, w tym niektórzy z wnioskodawców, zwrócili się 12 grudnia 1997 roku do Sądu w Aveiro z wnioskiem o wstrzymanie się z zarządzeniem sprzedaży majątku spółki F. do czasu zatwierdzenia planu. Mieli nadzieję, że plan doprowadzi do wzrostu wartości gruntu, a tym samym zwiększy szanse na odzyskanie należnych im kwot. 24 marca 2000 roku Sąd w Aveiro wydał orzeczenie w sprawie klasyfikacji poszczególnych roszczeń (sentença de graduação de créditos). Niektórzy wierzyciele odwołali się od tego orzeczenia do Sądu Apelacyjnego w Coimbrze. W postanowieniu z 7 listopada 2000 roku Sąd w Aveiro zezwolił na zawieszenie sprzedaży (patrz punkt 8 powyżej) do czasu zatwierdzenia planu podziału terenu i zagospodarowania przestrzennego. Wyrokiem z 23 stycznia 2001 roku Sąd Apelacyjny w Coimbrze wydał orzeczenie w sprawie klasyfikacji roszczeń byłych pracowników. 9 lutego 2001 roku pierwszy wnioskodawca odwołał się od tego wyroku do Sądu Najwyższego. 19 lutego 2001 roku wnioskodawczyni Rosa Rodrigues Casal (wnioskodawczyni nr 199 w załączonej tabeli) złożyła wniosek do Sądu w Aveiro o zarejestrowanie roszczenia przeciwko spółce w upadłości. 6 grudnia 2001 roku Sąd Najwyższy wydał wyrok potwierdzający klasyfikację roszczeń dokonaną przez Sąd Apelacyjny w Coimbrze (patrz punkty 9 i 11 powyżej). 27 listopada 2002 roku syndyk sądowy poinformował Sąd w Aveiro, że zawiesił swoją działalność na skutek orzeczenia innego sądu. Postanowieniem z 29 stycznia 2003 roku sąd wyznaczył nowego syndyka. 15 kwietnia 2009 roku, w ramach zmiany mapy podziału sądowego (określającej obszary geograficzne, w których sądy sprawują jurysdykcję), postępowanie zostało przeniesione do Sądu Gospodarczego w Aveiro. 29 lipca 2009 roku gmina Aveiro, komitet wierzycieli oraz spółka G. zawarły porozumienie w sprawie wymiany gruntów pomiędzy spółką F., spółką G., sąsiednią spółką a gminą Aveiro. W nieokreślonym dniu część gruntu o powierzchni 17 629,10 m² oraz odrębna działka zostały wystawione na sprzedaż. 14 lipca 2011 roku odbyła się sesja, podczas której można było składać oferty kupna, jednak nie otrzymano żadnych ofert. Sąd zarządził, aby syndyk sądowy złożył dokumentację dotyczącą tej sesji oraz propozycję sprzedaży w terminie dziesięciu dni. 6 grudnia 2011 roku sąd zarządził, aby syndyk sądowy poinformował o stanie postępowania. Ponieważ syndyk sądowy nie odpowiedział na poprzednie wezwanie, 6 marca 2012 roku sąd zarządził pilne poinformowanie o stanie postępowania, wyznaczając dziesięciodniowy termin. Wobec braku odpowiedzi na dwa poprzednie wezwania, 17 kwietnia 2012 roku sąd zarządził, aby syndyk sądowy poinformował o stanie postępowania, a także orzekł, że zostanie ukarany grzywną, jeśli nie udzieli takiej odpowiedzi. 23 kwietnia 2012 roku syndyk sądowy poinformował sąd, że nie otrzymano żadnych ofert kupna i zaproponował nawiązanie kontaktu ze spółkami specjalizującymi się w sektorze nieruchomości. 2 maja 2012 roku sąd zarządził nawiązanie kontaktu przez syndyka sądowego ze spółkami nieruchomościowymi, wyznaczając dziesięciodniowy termin. 29 maja 2012 roku syndyk sądowy poinformował sąd, że skontaktował się z niektórymi spółkami nieruchomościowymi, ale poprosił o dziesięć dodatkowych dni na sfinalizowanie zadania. 4 czerwca 2012 roku został poinformowany, że jego wniosek został uwzględniony. 12 czerwca 2012 roku sędzia zarządził sporządzenie przez syndyka sądowego raportu wskazującego szczegółowe kwoty do przyznania każdemu wierzycielowi w świetle wyroku Sądu Najwyższego (patrz punkt 13 powyżej). Wskutek nacisków Sądu Gospodarczego w Aveiro, aby syndyk sądowy poinformował o postępach w zakresie kontaktów ze spółkami nieruchomościowymi za pośrednictwem trzech zawiadomień (wysłanych do niego 27 września, 19 października i 19 listopada 2012 roku), 16 stycznia 2013 roku poinformował on sąd, że tylko jedna spółka nieruchomościowa wyraziła zainteresowanie pośrednictwem w sprzedaży nieruchomości. 6 marca 2013 roku sąd wezwał syndyka sądowego do nawiązania nowego kontaktu ze spółkami nieruchomościowymi drogą e-mailową, ponieważ do tego czasu kontakt ze spółkami nieruchomościowymi był ustalany osobiście. 18 grudnia 2013 roku syndyk sądowy poinformował sąd, że nawiązano kontakt e-mailowy z 119 spółkami nieruchomościowymi, a oferty nabycia nieruchomości miały być przyjmowane do 15 stycznia 2014 roku. W międzyczasie sąd wysłał mu w tej sprawie trzy zawiadomienia – 21 maja, 10 lipca i 11 listopada 2013 roku. 17 czerwca 2014 roku syndyk sądowy odpowiedział na zarządzenie sądu z 12 czerwca 2012 roku (patrz punkt 25 powyżej). Poinformował sąd, że większość byłych pracowników nie sprecyzowała pochodzenia swoich roszczeń, w związku z czym nie było możliwe przedstawienie szczegółowego planu spłaty. W tym samym dniu syndyk sądowy poinformował sąd, że odpowiedziały tylko trzy spółki nieruchomościowe i że odpowiedzi te były negatywne. Następnie zaproponował wszczęcie nowej procedury sprzedaży w drodze umowy prywatnej, tym razem za 50% wcześniej żądanej kwoty. W odpowiedzi na informacje syndyka sądowego, 11 lipca 2014 roku sędzia zarządził przedłożenie informacji o kwocie już uzyskanej ze środków likwidacyjnych (produto da liquidação), w odniesieniu do nieruchomości lub ruchomości, w celu oceny praktycznych skutków podziału tych kwot między wierzycieli. Ponieważ syndyk sądowy nie odpowiedział na to wezwanie, 1 lipca 2015 roku, 21 kwietnia 2016 roku i 13 czerwca 2016 roku sąd ponawiał żądanie. Tymczasem, 30 września i 9 października 2015 roku syndyk sądowy został wezwany w ramach dwóch postępowań egzekucyjnych w sprawach podatkowych przeciwko spółce F. 23 listopada 2016 roku syndyk sądowy poinformował sąd o dwóch toczących się postępowaniach egzekucyjnych w sprawach podatkowych. 6 lipca 2017 roku sąd zawiadomił syndyka sądowego, że powinien poinformować o stanie postępowania w terminie dziesięciu dni. 1 września 2017 roku sąd ponowił żądanie, aby syndyk sądowy poinformował o stanie postępowania. 20 września 2017 roku syndyk sądowy poinformował sąd, że nowy problem podatkowy stanowi przeszkodę w postępowaniu upadłościowym. Zgodnie z najnowszymi informacjami otrzymanymi przez Sąd w dniu 21 maja 2018 roku, postępowanie upadłościowe było w tym dniu nadal w toku. 11 września 1996 roku wnioskodawcy i inne osoby (reprezentowane w niniejszej sprawie przez ich spadkobierców) wymienione w załączniku numerami od 1 do 131 złożyli skargę do Sądu na naruszenie prawa do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie w postępowaniu przed Sądem w Aveiro. Wyrokiem z 8 czerwca 2000 roku Sąd stwierdził naruszenie artykułu 6 § 1 Konwencji z powodu nadmiernego przedłużenia się postępowania, przyznając każdemu z wnioskodawców kwotę 900 000 portugalskich escudos (PTE – około 4489 EUR) z tytułu zadośćuczynienia za szkody niemajątkowe oraz PTE 313 840 (około 1565 EUR) pierwszemu wnioskodawcy na pokrycie kosztów i wydatków. Zadośćuczynienie zostało wypłacone wnioskodawcom 11 i 12 grudnia 2000 roku. Rezolucją CM/ResDH(2016)149 przyjętą 8 czerwca 2016 roku na 1259. posiedzeniu Zastępców Ministrów Komitet Ministrów oświadczył, że wykonał swoje funkcje na mocy artykułu 46, ustępu 2 Konwencji w odniesieniu do skargi nr 34422/97 i postanowił zamknąć badanie jej wykonania.


Skarżący są pięcioma obywatelami rosyjskimi. Ich dane osobowe zawarte są w załączniku. Są członkami jednej rodziny. Od 1981 roku skarżący mieszkają w mieszkaniu w bloku mieszkalnym, przydzielonym im na podstawie umowy najmu społecznego przez Ministerstwo Obrony Federacji Rosyjskiej. Wynajmujący był zobowiązany do przeprowadzenia kapitalnego remontu budynku mieszkalnego, a skarżący musieli dokonywać regularnych wpłat na kapitalny remont. Uiszczali należne kwoty. Remont nigdy nie został przeprowadzony, rzekomo od 1935 roku. W datach wymienionych w załączniku Sąd Rejonowy w Orenburgu Obwodu Orenburskiego uwzględnił ich powództwa, stwierdzając na podstawie opinii biegłych, że budynek mieszkalny jest „zniszczony w 64%”, a jego stan jest „niezadowalający”, oraz że mieszkanie jest zniszczone w 64%. Sąd uznał, że pomieszczenia mieszkalne skarżących, a także mienie wspólne budynku mieszkalnego wymagają kapitalnego remontu. Sąd nakazał Federalnej Państwowej Instytucji Nadwołżańskiego-Uralskiego Okręgu Wojskowego przeprowadzenie kapitalnego remontu mieszkania skarżących, a także mienia wspólnego budynku mieszkalnego oraz „urządzeń znajdujących się w pomieszczeniach mieszkalnych i służących do świadczenia usług komunalnych” w budynku mieszkalnym, a także zapłatę każdemu ze skarżących 3000 rubli rosyjskich (RUB) tytułem zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. Zgodnie z oświadczeniami skarżących, w dniu 9 listopada 2011 r. Sąd Rejonowy w Orenburgu przyznał powodom kwotę 490 155,43 RUB (około 11 681 euro) tytułem odszkodowania za straty. Nie dołączyli jednak odpisu wyroku ani dalszych szczegółów dotyczących pozwanej, dokładnej listy powodów, zakresu wyroku ani jego późniejszego zaskarżenia w apelacji przez którąkolwiek ze stron. W 2012 roku Federalny Zarząd Skarbu Nadwołżańskiego-Uralskiego Okręgu Wojskowego stał się następcą prawnym instytucji dłużnika. W 2012 roku skarżący pozwali różne organy o kary za kilka lat niewykonania. Wyrokiem z dnia 5 lutego 2013 r. Sąd Obwodowy w Orenburgu oddalił ich powództwa w całości, stwierdzając, że opierają się one na błędnej interpretacji prawa krajowego oraz że skarżący nie przedłożyli wyliczenia kary. Zgodnie z informacjami Rządu, w grudniu 2013 r. dom skarżących został włączony do regionalnego programu pomocy w remoncie kapitalnym budynków mieszkalnych. Władze przygotowały projekt oraz dokumentację budżetową, które zostały zatwierdzone przez ekspertów. W dniu 13 kwietnia 2015 r. pani Konstantinowa zprivatyzowała mieszkanie i nabyła do niego prawo własności. Zgodnie z najnowszymi uwagami Rządu z dnia 31 maja 2017 r., wyroki pozostały niewykonane w danym czasie.


Pierwszy skarżący, pan Aleksandr Wiktorowicz Iwanow, jest obywatelem Ukrainy urodzonym w 1956 roku. Obecnie odbywa karę dożywotniego pozbawienia wolności w więzieniu nr 8 w Żytomierzu („więzienie w Żytomierzu”). 17 marca 1996 r. skarżący został aresztowany pod zarzutem morderstwa i innych przestępstw. 23 marca 1996 r. został osadzony w odeskim areszcie śledczym („SIZO”). 19 lutego 1997 r. Sąd Okręgowy w Odessie uznał skarżącego za winnego zabójstwa ze szczególnym okrucieństwem i innych przestępstw oraz skazał go na karę śmierci. 10 lipca 1997 r. Sąd Najwyższy Ukrainy utrzymał wyrok w mocy, co uczyniło go prawomocnym. W następstwie orzeczenia Konstytucyjnego Trybunału Ukrainy z grudnia 1999 r. stwierdzającego niekonstytucyjność kary śmierci oraz zmian w Kodeksie Karnym w lutym 2000 r., 4 października 2000 r. Sąd Okręgowy w Odessie zamienił mu karę śmierci na dożywotnie pozbawienie wolności. 29 maja 1999 r. skarżący został przeniesiony do więzienia w Żytomierzu. 27 marca 1996 r., podczas osadzenia w odeskim SIZO, u skarżącego wykryto przeciwciała HIV. Zgodnie z jego dokumentacją medyczną, wynik ten został potwierdzony w dalszych badaniach przeprowadzonych 29 marca i 1 kwietnia 1996 r. Skarżącemu zalecono poddanie się badaniu kliniczno-immunologicznemu. Zdaniem skarżącego, po wyżej wymienionym teście nie przeprowadzano dalszych badań ani leczenia medycznego. W dokumentacji medycznej skarżącego znajduje się notatka dermatologa-wenerologa z 19 kwietnia 1996 r. wskazująca, że jest zakażony HIV. Kolejna notatka sporządzona 31 sierpnia 1998 r. wskazuje, że otrzymał poradę medyczną „w sprawach zakażenia HIV”. Później, w październiku 2008 r., w jego dokumentacji medycznej zanotowano, że skarżący choruje na HIV od dziesięciu lat i przebył wirusowe zapalenie wątroby typu B. Zgodnie z informacjami Rządu, 20 lutego, 27 marca, 17 kwietnia, 3 czerwca, 11 czerwca, 9 września i 5 listopada 1997 r. oraz 23 stycznia, 5 marca, 17 marca, 4 czerwca, 7 lipca, 19 września i 10 grudnia 1998 r. skarżący poddawał się regularnym badaniom lekarskim w SIZO. W trakcie tych badań nie zgłaszał żadnych dolegliwości zdrowotnych. Test na HIV z 11 stycznia 1999 r. nie wykazał zakażenia HIV we krwi skarżącego. W aktach sprawy znajduje się zaświadczenie lekarskie z 14 stycznia 1999 r. stwierdzające, że po teście HIV u skarżącego wykryto przeciwciała HIV. Zalecono mu poddanie się pogłębionemu badaniu kliniczno-immunologicznemu. W aktach sprawy brak informacji, czy zastosowano się do tego zalecenia. 31 maja 1999 r., po przeniesieniu skarżącego do więzienia w Żytomierzu, został poddany badaniu lekarskiemu przez zespół lekarzy w więziennej izbie chorych. Badanie wykazało, że cieszył się pozornie dobrym zdrowiem. 25 grudnia 2007 r., po badaniu krwi, u skarżącego wykryto przeciwciała wirusowego zapalenia wątroby typu C. 6 maja 2008 r. skarżący przeszedł badanie CD-4 (białych krwinek), którego wynik wyniósł 175 komórek na mm3. 25 czerwca 2008 r., po regularnym badaniu lekarskim przeprowadzonym przez specjalistę chorób zakaźnych, u skarżącego zdiagnozowano zakażenie HIV w 2. stadium (liczba CD-4 wynosiła 176 komórek). Zalecono mu kurs terapii antyretrowirusowej („ART”). 13 lipca 2008 r. skarżący przeszedł kolejne badanie CD-4, którego wynik wyniósł 296 komórek na mm3. Zgodnie z dokumentacją medyczną skarżącego dostarczoną przez Rząd, w listopadzie 2008 r. został zbadany przez lekarza z Żytomierskiego Regionalnego Centrum Profilaktyki i Kontroli AIDS („centrum anty-AIDS”). U skarżącego zdiagnozowano zakażenie HIV (drugi stadium kliniczny) i wirusowe zapalenie wątroby typu C w stadium remisji. Zgodnie z informacjami Rządu, 1 marca 2009 r. więzienie otrzymało odpowiednie leki od władz penitencjarnych, a skarżący rozpoczął kurs ART. 7 października 2009 r. skarżący został zbadany przez komisję lekarską i zdiagnozowano u niego zakażenie HIV (drugi stadium kliniczny), przewlekłe zapalenie wątroby (nie określono typu choroby), przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka, zapalenie pęcherzyka żółciowego, chorobę niedokrwienną serca i nadciśnienie II stopnia. 27 sierpnia 2010 r. skarżący przeszedł regularne badanie u specjalisty chorób zakaźnych, który zdiagnozował u niego zakażenie HIV (drugi stadium kliniczny) i przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu C o minimalnej aktywności. 19 grudnia 2011 r. skarżący przeszedł regularne kwartalne badanie przez lekarzy z centrum anty-AIDS. Zdiagnozowano u niego zakażenie HIV (drugi stadium kliniczny z liczbą CD-4 wynoszącą 437 komórek) i przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu C o minimalnej aktywności. Zalecono kontynuowanie przyjmowania ART oraz hepatoprotektorów dwa razy w roku przez dwadzieścia dni. Strony nie poinformowały Trybunału o leczeniu, jakiego udzielano skarżącemu po grudniu 2011 r. Drugi skarżący, pan Władimir Michajłowicz Kaszuba, był obywatelem Ukrainy urodzonym w 1958 roku. W chwili śmierci (8 stycznia 2018 r. – patrz punkt 6 powyżej) odbywał karę dożywotniego pozbawienia wolności w Kolonii Karnej nr 39 w Ladyżynce („Kolonia Ladyżynka”). 7 września 2000 r. drugi skarżący został aresztowany pod zarzutem rozboju z użyciem niebezpiecznego narzędzia i morderstwa. 14 września 2000 r. został osadzony w SIZO w Łucku. 4 stycznia 2001 r. Sąd Okręgowy w Wołyniu uznał skarżącego za winnego rozboju z użyciem niebezpiecznego narzędzia i morderstwa oraz skazał go na dożywotnie pozbawienie wolności. Tym samym wyrokiem uznano go za szczególnie niebezpiecznego dla społeczeństwa. Odwołanie w sprawie prawa (kasacja) wniesione przez skarżącego zostało oddalone przez Sąd Najwyższy 24 maja 2002 r. 8 września 2001 r. skarżący został przeniesiony do SIZO w Winnicy. 22 lutego 2007 r. został przeniesiony do Kolonii Ladyżynka. Po przybyciu do SIZO w Łucku we wrześniu 2000 r. drugi skarżący został zbadany przez personel medyczny SIZO i objęty monitoringiem jako osoba, która chorowała na gruźlicę (TB). Po przybyciu do SIZO w Winnicy we wrześniu 2001 r. skarżący został zbadany przez personel medyczny SIZO i objęty monitoringiem jako osoba, która chorowała na gruźlicę. Zdaniem skarżącego, w marcu 2003 r. przeszedł badanie lekarskie i zdiagnozowano u niego gruźlicę. Skarżący twierdził, że w maju 2003 r. otrzymał pewne leki na gruźlicę. Od czerwca do sierpnia 2003 r. nie otrzymywał żadnego leczenia. We wrześniu 2003 r. wznowiono jego leczenie i zalecono mu specjalną dietę. Strony nie określiły rodzaju tego leczenia. 18 listopada 2003 r. skarżący został zbadany przez specjalistę chorób płuc i zdiagnozowano u niego klinicznie wyleczoną gruźlicę (клінічно вилікуваний туберкульоз). 30 marca 2004 r. został zbadany przez innego specjalistę chorób płuc i zdiagnozowano u niego samoistnie wyleczoną gruźlicę (спонтанно вилікуваний туберкульоз) oraz gruźlaka górnego płata lewego płuca. Strony nie określiły, czy w wyżej wymienionym okresie czasu skarżącemu przepisano i czy otrzymał jakiekolwiek leczenie. Zdaniem skarżącego, w okresie od marca 2004 r. do listopada 2006 r. był badany osiem razy przez ftyzjatra. W tym okresie zdiagnozowano u niego gruźlaka górnego płata lewego płuca, a później zmiany pozapalne po gruźlicy w górnym płacie lewego płuca (kategoria 5.1). Przepisano mu pewne leczenie, którego rodzaju nie określiły strony. Po przybyciu do Kolonii Ladyżynka 22 lutego 2007 r. skarżący został zbadany przez personel medyczny kolonii i objęty monitoringiem jako osoba ze zmianami pozapalnymi w górnym płacie lewego płuca w postaci gęstych ognisk cieniujących (щільні вогнищеві тіні), kategoria 5.1. Zdaniem skarżącego, od 27 lutego 2007 r. otrzymuje leczenie medyczne i specjalną dietę z powodu gruźlicy. Strony nie określiły rodzaju i czasu trwania tego leczenia. 3 września 2007 r., 29 lutego i 1 września 2008 r., 1 marca i 1 września 2009 r. oraz 26 lutego 2010 r. skarżącemu przepisano sezonowy kurs leczenia przeciw nawrotom i specjalną dietę. Strony nie określiły rodzaju tego leczenia. Zgodnie z informacjami Rządu, w okresie od kwietnia 2008 r. do kwietnia 2014 r. skarżący był badany przez lekarza więziennego ponad pięćdziesiąt razy w związku z gruźlicą. Zdiagnozowano u niego zmiany pozapalne po gruźlicy w górnym płacie lewego płuca w postaci gęstych ognisk cieniujących (kategoria 5.1) oraz przewlekłe zapalenie oskrzeli w stadium niestabilnej remisji. Zalecono leczenie farmakologiczne. Strony nie określiły rodzaju tego leczenia. Drugi skarżący twierdził, że był zmuszany do pozostawania w pozycji schylonej z rękami skutymi kajdankami za plecami podczas regularnych przeszukań celi, na spacery zewnętrzne oraz w drodze pod prysznic. Przedstawił następujący opis wyżej wymienionych zdarzeń. Przed otwarciem drzwi celi skarżącemu kazano pochylić się, włożyć ręce za plecy i wsunąć je przez małe okienko w drzwiach celi, aby zostały skute kajdankami. Następnie strażnicy otworzyli drzwi celi, wyprowadzili więźniów z celi i przeprowadzili przeszukanie osadzonych oraz celi. Podczas przeszukania skarżący i reszta osadzonych byli zmuszani do pozostawania w pozycji schylonej. Po zakończeniu przeszukania skarżący został odprowadzony z powrotem do celi, zdjęto mu kajdanki i pozwolono mu wyprostować się, dopiero gdy drzwi celi zostały zamknięte. Aby wziąć udział w spacerach zewnętrznych, skarżący był wyprowadzany z celi w pozycji schylonej z rękami skutymi kajdankami za plecami. On i inni osadzeni byli zmuszani do przyjęcia tej pozycji w drodze na podwórze ćwiczeń i z powrotem. Więźniów eskortowała grupa strażników więziennych i psy. Czasami procedurze tej towarzyszyło bicie gumowymi pałkami. Zgodnie z harmonogramem więziennym, skarżący mógł wziąć prysznic raz w tygodniu. W drodze do pryszniców i z powrotem był zmuszany do przyjęcia pozycji schylonej z rękami skutymi kajdankami za plecami. Woda pod prysznicem była czasami zimna, a sam prysznic trwał pięć minut. Pokój prysznicowy był ciemny; był wyposażony tylko w małe okno i nie było w nim światła elektrycznego. W pokoju prysznicowym nie było ogrzewania, a zimą temperatura tam wynosiła około 7-8°C. Skarżący otrzymywał 100 gramów mydła miesięcznie na potrzeby higieny. Resztę potrzebnych produktów higienicznych otrzymywał od matki. Skarżący musiał prać i suszyć swoje ubrania w celi, która w wyniku tego była wilgotna. Nie było możliwe otwarcie okna i przewietrzenie celi zimą, ponieważ ogrzewanie było zbyt słabe i cela natychmiast stygła.


Skarżący urodził się w 1963 roku i mieszka w Orhei. We wrześniu 2009 r. skarżący wszczął postępowanie cywilne przeciwko spółce, wobec której toczyło się postępowanie upadłościowe. 18 grudnia 2009 r. Sąd Rejonowy w Drochii uwzględnił powództwo skarżącego i nakazał spółce pozwanej zapłacenie mu 24 957 mołdawskich lejów (MDL) (równowartość 1413 euro (EUR)) tytułem szkody majątkowej oraz 749 MDL (równowartość 42 EUR) tytułem kosztów i wydatków. Reprezentant spółki pozwanej nie był obecny na rozprawie. 28 grudnia 2009 r. sekretariat Sądu Rejonowego w Drochii przesłał do spółki pozwanej odpis uzasadnionego wyroku listem zwykłym. 11 stycznia 2010 r. ten sam sąd wydał skarżącemu nakaz egzekucyjny w związku z wyrokiem z 18 grudnia 2009 r. 10 lutego 2010 r., w innym postępowaniu dotyczącym upadłości spółki pozwanej, administrator upadłości spółki zaktualizował listę wierzycieli, jawnie powołując się na wyrok z 18 grudnia 2009 r. oraz na dokładne kwoty przyznane w tym wyroku. Sąd rozpatrujący sprawę upadłości wydał decyzję w sprawie zaktualizowanej listy wierzycieli tego samego dnia. 26 kwietnia 2010 r. administrator upadłości spółki pozwanej wniósł apelację od wyroku z 18 grudnia 2009 r. Skarżący sprzeciwił się apelacji, argumentując, że została ona wniesiona po terminie. Wskazał, że termin do wniesienia apelacji upłynął dwadzieścia dni po doręczeniu zaskarżonego wyroku oraz że administrator upadłości spółki pozwanej wiedział o wyroku z 18 grudnia 2009 r., ponieważ w lutym 2010 r. poinformował sąd zajmujący się postępowaniem upadłościowym o wspomnianym wyroku. 28 września 2010 r. Sąd Apelacyjny w Bielcach uwzględnił apelację wniesioną przez administratora upadłości spółki pozwanej i uchylił wyrok z 18 grudnia 2009 r. Sąd Apelacyjny odniósł się do zarzutu podniesionego przez skarżącego i, po ponownym rozpoznaniu sprawy co do meritum, oddalił powództwo skarżącego przeciwko spółce pozwanej. Skarżący wniósł skargę kasacyjną, podnosząc te same argumenty, co w swojej apelacji. 26 stycznia 2011 r. Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną skarżącego i utrzymał w mocy wyrok sądu niższej instancji. Sąd Najwyższy nie odniósł się do zarzutu skarżącego dotyczącego spóźnionej apelacji.


Pierwszy skarżący (pan Grigorjew) urodził się w 1984 roku i mieszka w Swietłogorsku. Druga skarżąca (pana Igamberdijewa) urodziła się w 1989 roku i mieszka w Królewcu. W nieznanej dacie druga skarżąca zawiadomiła władze Królewca o swoim zamiarze przeprowadzenia 12 grudnia 2010 roku grupowego wydarzenia publicznego na placu Pobedy. Władze odpowiedziały, że w tym dniu planowane są przygotowania do obchodów Nowego Roku; nie zaproponowały alternatywnego miejsca. Druga skarżąca nie zaskarżyła odpowiedzi władz przed sądami krajowymi. Obaj skarżący zdecydowali się zamiast tego przeprowadzić pikiety pojedyncze w pobliżu pomnika „Matki Rosji”; co do zasady nie wymagało to wcześniejszego powiadomienia. Zgodnie z twierdzeniami skarżących, 12 grudnia 2010 roku pierwszy skarżący przeprowadził pikiet pojedynczy, trzymając transparent z napisem „Wolność dla Chodorkowskiego i Lebiediewa! Błagamy o legalny wyrok”. Po zakończeniu przez niego pikieta i oddaleniu się o około dwadzieścia metrów, druga skarżąca przeprowadziła własny pikiet pojedynczy. Miała na sobie koszulkę z napisem „Wolność dla Chodorkowskiego i Lebiediewa!”. Zakończyła swój pikiet w ciągu pięciu minut. Następnie pierwszy skarżący powrócił na miejsce ze swoim transparentem i pozostał tam przez około dwie minuty, dopóki funkcjonariusze policji nie zaprowadzili go do radiowozu. Następnie został przewieziony na komisariat i przetrzymywany tam przez ponad trzy godziny. Zdaniem Rządu, 12 grudnia 2010 roku o godzinie 16:00 skarżący wzięli udział w grupowym wydarzeniu publicznym w formie „pikietowania”, wykorzystując rekwizyty wizualne, a mianowicie transparent i koszulkę. O godzinie 16:00 pierwszy skarżący został zabrany na komisariat rejonu lenińskiego. Między godziną 17:15 a 18:30 dyżurny funkcjonariusz sporządził protokół o wykroczeniu administracyjnym wobec pierwszego skarżącego. Oskarżono go o udział w grupowym wydarzeniu publicznym przeprowadzonym bez zezwolenia, co stanowi wykroczenie zgodnie z art. 20.2 § 1 Kodeksu Wykroczeń Administracyjnych (dalej „KWA”). 14 grudnia 2012 roku druga skarżąca została wezwana na komisariat rejonu lenińskiego, gdzie oskarżono ją o podobne wykroczenie, choć zostało ono zakwalifikowane zgodnie z art. 20.2 § 2 KWA. Sprawy przeciwko skarżącym zostały skierowane do sędziego pokoju okręgu sądowego nr 2 rejonu lenińskiego w Królewcu. Sąd nakazał policji przedłożenie nagrania wideo pokazującego wydarzenia z 12 grudnia 2010 roku. Dwoma wyrokami z 3 marca 2011 roku sędzia pokoju stwierdził, że skarżący przeprowadzili pikiety pojedyncze i nie naruszyli Ustawy o Wydarzeniach Publicznych (dalej „UWP”), w tym wymogu wcześniejszego powiadomienia mającego zastosowanie do wydarzeń grupowych. Sąd powołał się, między innymi, na nagranie wideo przedłożone przez policję. Postępowania administracyjne przeciwko skarżącym zostały umorzone z powodu braku znamion wykroczeń określonych w art. 20.2 §§ 1 i 2 KWA. Policja złożyła apelację. 16 maja 2011 roku Sąd Rejonowy w Królewcu (rejon leniński) utrzymał wyroki w mocy. Sąd odwoławczy uznał również, że nie potwierdzono, aby skarżący w rzeczywistości wzięli udział w grupowym „pikiecie”. Skarżący domagali się odszkodowania w wysokości 100 000 rubli (RUB) dla każdego z nich za bezprawne pozbawienie wolności i naruszenie ich prawa do wolności wyrażania opinii poprzez przeprowadzenie pikietu pojedynczego. Wyrokiem z 15 lipca 2011 roku Sąd Rejonowy w Królewcu (rejon centralny) stwierdził, że zabranie pierwszego skarżącego na komisariat było bezprawne i przyznał mu 10 000 RUB (równowartość 250 euro (EUR) w tamtym czasie) z tytułu zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. 25 lipca 2011 roku ten sam sąd uwzględnił również powództwo drugiej skarżącej, stwierdzając, że uniemożliwienie jej przeprowadzenia pikietu pojedynczego i w konsekwencji pociągnięcie jej do odpowiedzialności było bezprawne. Sąd przyznał również drugiej skarżącej 10 000 RUB z tytułu zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. Pierwszy skarżący odwołał się od wyroku z 15 lipca 2011 roku, skarżąc się, między innymi, na wysokość odszkodowania oraz niepowołanie się przez sąd pierwszej instancji na konkretne ustalenia dotyczące naruszenia jego wolności wyrażania opinii z powodu interwencji policji podczas jego pikietu pojedynczego. 7 września 2011 roku Sąd Obwodowy w Królewcu utrzymał wyrok w mocy. Powołując się na art. 27.1 § 2 KWA oraz art. 1070 § 2 Kodeksu Cywilnego, orzekł, że z umorzenia sprawy administracyjnej wynika, że poddanie pierwszego skarżącego konwojowi administracyjnemu i aresztowanie było bezprawne zgodnie z prawem rosyjskim, a także „nieuzasadnione”. Sąd odwoławczy uznał również, że ingerencja w wolność wyrażania opinii została uznana poprzez stwierdzenie, że zabranie pierwszego skarżącego na komisariat było bezprawne. Druga skarżąca również odwołała się. 21 września 2011 roku Sąd Obwodowy w Królewcu utrzymał w mocy wyrok z 25 lipca 2011 roku.


Wnioskodawca jest spółką prywatną założoną w 2007 roku z siedzibą w Erywaniu. 7 maja 2007 r. wnioskodawca i spółka S. zawarły umowę, na mocy której wnioskodawca miał wykonać prace budowlane na terenie spółki H. 18 stycznia 2008 r. wnioskodawca wszczął postępowanie o odszkodowanie przeciwko spółce S. przed Sądem Cywilnym w Erywaniu („Sąd Cywilny”), argumentując, że wykonał prace budowlane zgodnie z wymogami umowy z 7 maja 2007 r., ale spółka S. nie dokonała pełnej zapłaty za wykonaną pracę. 21 stycznia 2008 r. Sąd Cywilny uznał roszczenie wnioskodawcy. 20 lutego 2008 r. Sąd Cywilny zarządził techniczną ekspertyzę sądową prac budowlanych wykonanych przez wnioskodawcę na terenie spółki H. oraz zawiesił postępowanie. Ekspertyzę zlecono Biuru Ekspertyz Sądowych przy Ministerstwie Sprawiedliwości („Biuro”). W szczególności sąd zarządził biegłym zmierzenie powierzchni prac budowlanych oraz ocenę jakości wykonanych prac. 11 marca 2008 r. biegły odpowiedzialny za przeprowadzenie ekspertyzy sądowej złożył pismo do Sądu Cywilnego, stwierdzając, że niezbędne jest, aby Sąd Cywilny zapewnił mu dostęp do terenu spółki H. w celu przeprowadzenia ekspertyzy, ponieważ ta spółka nie była stroną postępowania cywilnego. 4 kwietnia 2008 r. Sąd Cywilny wznowił postępowanie i wezwał spółkę H. do udziału w postępowaniu jako stronę trzecią. 15 maja 2008 r. Sąd Cywilny zarządził techniczną ekspertyzę sądową prac budowlanych na terenie spółki H. i ponownie zawiesił postępowanie. 28 października 2008 r. biegły stwierdził, że z powodu braku możliwości dostępu do terenu spółki H. nie było możliwe przeprowadzenie ekspertyzy sądowej zarządzonej przez Sąd Cywilny 15 maja 2008 r. 19 listopada 2008 r. Sąd Cywilny wznowił postępowanie. 19 lutego 2009 r. Sąd Cywilny uwzględnił powództwo wnioskodawcy. 27 lutego 2009 r., na skutek reorganizacji wymiaru sprawiedliwości, Sąd Cywilny postanowił przekazać sprawę do Sądu Rejonowego Kentron i Nork-Marasz w Erywaniu. 4 marca 2009 r. spółka S. odwołała się od wyroku z 19 lutego 2009 r. 23 kwietnia 2009 r. Sąd Apelacyjny Cywilny uchylił ten wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, uzasadniając to między innymi tym, że w braku opinii biegłego na pytania zadane przez Sąd Cywilny dotyczące spornych prac budowlanych, ten wyrok był bezzasadny. 29 lipca 2009 r. Sąd Rejonowy Szengawit w Erywaniu („Sąd Rejonowy”) przejął sprawę wnioskodawcy. 26 sierpnia 2009 r. Sąd Rejonowy zarządził techniczną ekspertyzę sądową prac budowlanych na terenie spółki H. i zawiesił postępowanie. 31 maja 2010 r. biegły stwierdził, że z powodu braku możliwości dostępu do terenu spółki H. nie było możliwe przeprowadzenie ekspertyzy sądowej zarządzonej przez Sąd Rejonowy 26 sierpnia 2009 r. 7 czerwca 2010 r. Sąd Rejonowy wznowił postępowanie. 16 lipca 2010 r. Sąd Rejonowy zarządził techniczną ekspertyzę sądową prac budowlanych na terenie spółki H. i zawiesił postępowanie. Sąd zarządził, aby ekspertyza sądowa została przeprowadzona z pomocą Departamentu Egzekucji Orzeczeń Sądowych („DEJA”). Nie jest jasne, jaki był wynik tego zarządzenia. 21 czerwca 2012 r. biegły stwierdził, że z powodu braku dostępu do terenu spółki H. nie było możliwe przeprowadzenie ekspertyzy sądowej zarządzonej przez Sąd Rejonowy 16 lipca 2010 r. 27 czerwca 2012 r. Sąd Rejonowy wznowił postępowanie. 3 października 2012 r. wnioskodawca złożył dodatkowe pismo do Sądu Rejonowego. Tego samego dnia Sąd Rejonowy zarządził techniczną ekspertyzę sądową prac budowlanych na terenie spółki H. i zawiesił postępowanie. 25 listopada i 24 grudnia 2014 r. wnioskodawca złożył pismo do Biura, zapytując o postępy w ekspertyzie zarządzonej przez Sąd Rejonowy. 27 grudnia 2014 r. Biuro odpowiedziało, stwierdzając, że zarządzona ekspertyza nie została przeprowadzona z powodu braku biegłego w odpowiedniej dziedzinie. Biuro zaznaczyło również, że już zrekrutowało i przeszkoliło odpowiednich biegłych, a spodziewano się, że ekspertyza zostanie przeprowadzona w styczniu 2015 r. 28 lutego 2015 r. wnioskodawca złożył kolejne pismo do Biura, przypominając, że ekspertyza nie została jeszcze przeprowadzona i informując o opóźnieniu, jakie brak ekspertyzy biegłych spowodował w postępowaniu cywilnym. 5 maja 2015 r. wnioskodawca złożył pismo do Ministerstwa Sprawiedliwości, skarżąc się na opóźnienie w postępowaniu cywilnym i prosząc o podjęcie środków w celu jego przyspieszenia. 20 maja 2015 r. Minister Sprawiedliwości odpowiedział, stwierdzając, że chociaż przeprowadzenie ekspertyzy zajęłoby jeden dzień, a sporządzenie raportu około pięciu dni, ekspertyza nie została przeprowadzona z powodów takich jak brak biegłego w Biurze, niezdolność biegłego do dostępu do terenu spółki H., nadmierne obciążenie pracą w Biurze itd. Minister zakończył, stwierdzając, że ekspertyza może zostać przeprowadzona przez Biuro, pod warunkiem że biegłemu zostanie udzielony dostępu do odpowiedniego terenu. 30 czerwca 2015 r., najwyraźniej po przeprowadzeniu badania technicznego, Biuro przesłało odpowiednią opinię biegłego do Sądu Rejonowego. 9 lipca 2015 r. Sąd Rejonowy wznowił postępowanie. Sąd Rejonowy przeprowadził szereg rozpraw w 2015 i 2016 r., a także 9 czerwca i 2 sierpnia 2016 r. postanowił przeprowadzić nowe badanie sprawy. 10 października 2016 r. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo wnioskodawcy w części. 15 grudnia 2016 r. spółka S. odwołała się od tego wyroku. 23 marca 2017 r. Sąd Apelacyjny Cywilny oddalił odwołanie i utrzymał w mocy zaskarżony wyrok. Nie wniesiono skargi kasacyjnej na decyzję z 23 marca 2017 r., która stała się prawomocna.


Skarżący mieszka we wsi Shnogh. W latach 70. odkryto złoże miedzi i molibdenu („Teghut”) w odległości około czterech i sześciu kilometrów od wsi Teghut i Shnogh odpowiednio, w regionie Lori. W 2001 roku prywatna spółka, Armenian Copper Programme CJSC, otrzymała koncesję górniczą na eksploatację złoża miedzi i molibdenu Teghut na okres dwudziestu pięciu lat. 1 listopada 2007 r. Rząd przyjął Dekret nr 1279-N zatwierdzający strefy wywłaszczenia terenów położonych w granicach administracyjnych gmin wiejskich Shnogh i Teghut w regionie Lori, przeznaczonych na potrzeby państwa, oraz zmieniający kategorię użytkowania ziemi. Zgodnie z dekretem Armenian Copper Programme CJSC lub Teghut CJSC, założona przez pierwszą w celu realizacji projektu eksploatacji złoża miedzi i molibdenu Teghut, miały nabyć działki wymienione w załącznikach. Działka należąca do skarżącego została wymieniona wśród działek znajdujących się w tych strefach wywłaszczenia. Skarżący mieszka we wsi Shnogh i utrzymuje się z rolnictwa. Był właścicielem działki gruntu ornego we wsi o powierzchni 0,186 ha. Ziemia była wykorzystywana do uprawy roślin na potrzeby rodziny, karmienia zwierząt gospodarskich i hodowli pszczół. W nieokreślonym dniu Teghut CJSC zwróciła się do skarżącego z listem zawierającym ofertę kupna jego działki. Oferowana kwota odszkodowania wynosiła 134 000 dramów ormiańskich (AMD, około 290 euro (EUR)), plus dodatkowe 15% zgodnie z wymogami ustawy. Skarżący nie odpowiedział na ofertę, nie będąc zadowolonym z kwoty odszkodowania. Wydaje się, że skarżący próbował uzyskać alternatywną wycenę swojej nieruchomości u innych firm, ale nie udało mu się. Twierdzi, że żadna inna firma wyceniająca nie była skłonna przeprowadzić niezależnej wyceny wartości rynkowej jego ziemi. 13 maja 2008 r. Teghut CJSC wniosła pozew przeciwko skarżącemu, domagając się zobowiązania go do podpisania umowy o przejęcie jego nieruchomości na potrzeby państwa. Spółka oparła swoje powództwo, między innymi, na raporcie wyceny sporządzonym na jej zlecenie przez Oliver Group LLC, licencjonowaną firmę wyceniającą. Zgodnie z raportem wartość rynkowa działki skarżącego została oszacowana na 134 000 AMD (około 290 EUR). W postępowaniu przed Sądem Rejonowym w Lori skarżący argumentował, że wartość rynkowa jego ziemi została zaniżona. Ponadto podał, że wycena jego nieruchomości nie została przeprowadzona poprawnie, ponieważ nie wzięto pod uwagę liczby drzew owocowych, ich rentowności oraz istnienia płotu i rurociągu wodnego na omawianym terenie. Twierdził również, że nie jest w stanie przedłożyć alternatywnej wyceny rzeczywistej wartości rynkowej swojej ziemi, ponieważ inne firmy odmówiły przeprowadzenia wyceny. W toku postępowania Teghut CJSC złożyła inny raport wyceny nieruchomości skarżącego, stwierdzając, że po wszczęciu postępowania Oliver Group LLC sporządziła skorygowany raport, zgodnie z którym wartość rynkowa działki skarżącego została oszacowana na 137 000 AMD (około 298 EUR). Ostateczna kwota odszkodowania, wliczając dodatkowe 15% wymagane przez prawo, wynosiłaby zatem 157 550 AMD (około 343 EUR). 28 listopada 2008 r. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo Teghut CJSC, przyznając skarżącemu łącznie 157 550 AMD tytułem odszkodowania. Skarżący wniósł apelację. Powołując się, między innymi, na Artykuł 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji, skarżył się, że Sąd Rejonowy pozbawił go jego mienia. 19 marca 2009 r. Sąd Apelacyjny utrzymał w mocy wyrok Sądu Rejonowego, uznając, że ten ostatni prawidłowo określił wartość rynkową nieruchomości na podstawie skorygowanego raportu wyceny sporządzonego przez Oliver Group CJSC. Skarżący wniósł skargę kasacyjną, podnosząc argumenty podobne do tych przedstawionych w poprzedniej apelacji. 17 czerwca 2009 r. Sąd Kasacyjny uznał skargę kasacyjną skarżącego za niedopuszczalną z powodu braku podstaw.


Skarżący urodził się w 1971 roku i mieszka w Reykjaviku. 21 października 2010 r. Dyrektorat Dochodzeń Podatkowych (Skattrannsóknarstjóri ríkisins) wszczął kontrolę zeznania podatkowego skarżącego za rok podatkowy 2006. 5 listopada 2010 r. skarżący został przesłuchany przez Dyrektorat. Dochodzenie zakończyło się raportem wydanym 13 stycznia 2011 r. Pismem z 14 stycznia 2011 r. Dyrektorat poinformował skarżącego, że sprawa zostanie przekazana do Dyrektoratu Podatków Wewnętrznych (Ríkisskattstjóri) w celu ponownego ustalenia jego podatków. Poinformował również skarżącego o zbliżającej się decyzji Dyrektoratu Dochodzeń Podatkowych w sprawie ewentualnego wszczęcia postępowania karnego, wymienił możliwe sposoby zakończenia procedury karnej w tej sprawie oraz wyznaczył skarżącemu 30-dniowy termin na złożenie wyjaśnień. Pismem z 18 lutego 2011 r., 5 dni po upływie terminu, skarżący odpowiedział i wniosł o zakończenie sprawy poprzez wydanie przez Dyrektorat decyzji nakazującej mu zapłatę grzywny lub o przekazanie sprawy do Państwowej Rady ds. Podatków Wewnętrznych (Yfirskattanefnd). Na podstawie raportu Dyrektoratu Dochodzeń Podatkowych Dyrektorat Podatków Wewnętrznych, orzekając 23 listopada 2011 r., uznał w szczególności, że skarżący nie zadeklarował znacznych zysków kapitałowych uzyskanych w 2006 roku. W związku z tym podwyższył kwotę zadeklarowaną jako zyski kapitałowe w zeznaniu podatkowym skarżącego za rok podatkowy 2006, a w konsekwencji ponownie ustalił jego podatki i nałożył 25% dopłatę. Skarżący zapłacił podatek dodatkowy oraz dopłaty podatkowe. Skarżący nie odwołał się od decyzji do Państwowej Rady ds. Podatków Wewnętrznych, co sprawiło, że decyzja stała się prawomocna trzy miesiące później, w lutym 2012 r., po upływie terminu na wniesienie odwołania. 28 marca 2012 r. Dyrektorat Dochodzeń Podatkowych zgłosił sprawę Specjalnemu Prokuratorowi. Pismem z tego samego dnia skarżący został o tym poinformowany. 14 września 2012 r. skarżący został po raz pierwszy przesłuchany przez policję. 10 października 2012 r. Specjalny Prokurator oskarżył skarżącego o popełnienie ciężkich przestępstw podatkowych. W szczególności zarzucono skarżącemu zaniżenie dochodu w zeznaniu podatkowym za 2007 rok. W tym niezadeklarowanie znacznych zysków kapitałowych uzyskanych w 2006 roku. Wyrokiem z 16 maja 2013 r. Sąd Rejonowy uznał, że skarżący działał z rażącym niedbalstwem, co było wystarczające do pociągnięcia go do odpowiedzialności karnej na podstawie odpowiednich przepisów prawa podatkowego, i w związku z tym uznał go za winnego postawionych mu zarzutów. Sąd skazał go na trzy miesiące pozbawienia wolności w zawieszeniu na dwa lata oraz na zapłatę 24 006 000 islandzkich koron (ISK; około 152 000 euro (EUR) w tamtym czasie). Ponadto skarżący został zobowiązany do zapłaty kosztów sądowych w wysokości 878 500 ISK plus podatek od towarów i usług za obrońcę. Skarżący wniósł apelację od wyroku Sądu Rejonowego. Wyrokiem z 22 maja 2014 r. Sąd Najwyższy oddalił wniosek skarżącego o umorzenie sprawy na podstawie artykułu 4 Protokołu nr 7 do Konwencji. Sąd utrzymał w mocy wyrok skazujący skarżącego i potwierdził karę pozbawienia wolności. Jednakże Sąd Najwyższy skazał skarżącego na grzywnę w wysokości 21 000 000 ISK (około 136 000 EUR w tamtym czasie). Ustalając grzywnę, sąd wziął pod uwagę nałożoną dopłatę podatkową. Skarżący został zobowiązany do zapłaty kosztów sądowych w wysokości 1 286 614 ISK, w tym 1 255 000 ISK na rzecz obrońcy.