Skarżący urodził się w 1990 roku i mieszkał w Moskwie do czasu aresztowania. Tło faktyczne dotyczące planowania, przebiegu i rozpędzenia demonstracji na placu Bołotnym zostało szczegółowo opisane w sprawie Frumkin przeciwko Rosji (nr 74568/12, §§ 7-65, 5 stycznia 2016 r.) oraz Jarosław Biełousow przeciwko Rosji (nr 2653/13 i 60980/14, §§ 7-33, 4 października 2016 r.). Stanowiska stron dotyczące okoliczności mających bezpośredni związek z niniejszą sprawą przedstawiono poniżej. 6 maja 2012 r. w centrum Moskwy odbyła się demonstracja publiczna pod nazwą „Marsz Milionów”, będąca protestem przeciwko domniemanie sfałszowanym wyborom prezydenckim. Wydarzenie zostało zatwierdzone przez władze miasta w formie marszu, po którym miało nastąpić zebranie na placu Bołotnym, które miało zakończyć się o godzinie 19:30. Marsz przebiegał spokojnie i bez zakłóceń, jednak gdy uczestnicy dotarli na plac Bołotny, okazało się, że ustawione przez policję bariery zwęziły wejście na miejsce zebrania, co rzekomo ograniczyło przestrzeń wyznaczoną na ten cel. Aby kontrolować tłum, kordon policyjny zmusił protestujących do pozostania wewnątrz barier; doszło do licznych starć między obiema stronami. O godzinie 17:30 policja zarządziła przedwczesne zakończenie zebrania i zaczęła rozpraszać uczestników. Opróżnienie placu zajęło im około dwóch godzin. Tego samego dnia moskiewski oddział Śledczego Komitetu Federacji Rosyjskiej wszczął postępowanie karne w celu zbadania podejrzeń o popełnienie masowych zamieszek i przemocy wobec policji (art. 212 § 2 i 318 § 1 Kodeksu Karnego). 18 maja 2012 r. akta zostały przekazane do centrali Śledczego Komitetu w celu dalszego śledztwa. 28 maja 2012 r. wszczęto również śledztwo w sprawie przestępstwa polegającego na organizowaniu masowych zamieszek (art. 212 § 1 Kodeksu Karnego). Obie sprawy karne zostały połączone tego samego dnia. W momencie aresztowania skarżący był studentem drugiego roku Moskiewskiego Uniwersytetu Studiów Społecznych i pracował dorywczo jako kurier dla firmy ubezpieczeniowej. Według jego relacji, 6 maja 2012 r. przybył na plac Kałużski, aby wziąć udział w marszu, i poszedł z innymi uczestnikami na plac Bołotny. Po przybyciu odkrył, że kordon policyjny zablokował dostęp do placu. Gdy otwarto przejście na estradę wiecu odbywającego się wzdłuż bulwaru, skarżący ruszył w tamtą stronę. Policja zaczęła rozpraszać protestujących, używając nadmiernej siły i bijąc ich pałkami. W odpowiedzi protestujący przeciągnęli metalowe bariery, aby chronić się przed policją. W pewnym momencie skarżący zauważył protestującego w zielonej koszulce, którego trzymało i biło pałkami pięciu lub sześciu policjantów. Chwycił protestującego i pociągnął go do tyłu, próbując go ochronić przed ciosami. Skarżący został później aresztowany przez policję i przewieziony na komisariat, po czym został wkrótce zwolniony. Po opisanych wydarzeniach nadal mieszkał pod swoim zwykłym adresem i kontynuował naukę. 26 lipca 2012 r. skarżący został aresztowany na suspicion of having participated in acts of mass disorder on 6 May 2012. 27 lipca 2012 r. Sąd Rejonowy Basmanny zarządził umieszczenie skarżącego w areszcie tymczasowym do 26 września 2012 r. Powołał się na ciężar zarzutów oraz informacje o charakterze skarżącego, w tym na raport szefa wydziału moskiewskiej policji w Centrum Przeciwdziałania Ekstremizmowi. Zgodnie z tym raportem, skarżący był aktywnym członkiem organizacji o charakterze destrukcyjnym. Gdyby pozostać na wolności, planował zastraszać świadków, uciec i utrudniać śledztwo. Sąd uznał, że te okoliczności dają wystarczające podstawy do przypuszczenia, że skarżący jest prawdopodobnie ucieknie, aby uniknąć śledztwa i procesu, zniszczy dowody lub w inny sposób utrudni śledztwo w sprawie karnej, która nadal znajdowała się na etapie wstępnym. 1 sierpnia 2012 r. postawiono skarżącemu zarzuty na podstawie art. 212 § 2 (udział w masowych zamieszkach towarzyszących przemocy). Zarzucono mu w szczególności opieranie się funkcjonariuszom policji poprzez odepchnięcie ich, gdy aresztowali innych protestujących, oraz próbę uwolnienia tych ostatnich. 27 sierpnia 2012 r. Sąd Miejski w Moskwie utrzymał w mocy postanowienie o areszcie z 27 lipca 2012 r. 24 września 2012 r. Sąd Rejonowy Basmanny rozpatrzył wniosek śledczego o przedłużenie aresztu tymczasowego skarżącego. Skarżący wnosił o zmianę środka zapobiegawczego na areszt domowy, pisemne zobowiązanie do opuszczania wyznaczonego miejsca, poręczenie majątkowe lub poręczenie osobiste. Tego samego dnia Sąd Rejonowy uwzględnił wniosek śledczego i przedłużył areszt skarżącego do 6 listopada 2012 r. Uznał, że okoliczności uzasadniające aresztowanie nie uległy zmianie. 1 października 2012 r. Funkcjonariusz policji T. rozpoznał skarżącego podczas rozpoznawania jako uczestnika masowych zamieszek, który użył przemocy wobec niego. W szczególności, gdy T. i inni funkcjonariusze aresztowali protestującego, skarżący chwycił go za rękę i pociągnął ją od protestującego, co spowodowało ból u funkcjonariusza policji. Inny funkcjonariusz policji, L., również rozpoznał skarżącego jako uczestnika masowych zamieszek, który próbował zapobiec aresztowaniu przez policję innego protestującego. 22 października 2012 r. Sąd Miejski w Moskwie oddalił odwołanie skarżącego od postanowienia o przedłużeniu aresztu z 24 września 2012 r. 29 października 2012 r. Sąd Rejonowy Basmanny wyraził zgodę na przedłużenie aresztu skarżącego do 6 marca 2013 r., zasadniczo z tych samych powodów co wcześniej, zauważając, że okoliczności uzasadniające aresztowanie nie uległy zmianie. W szczególności oddalił sprzeciw skarżącego wobec wykorzystania raportów operacyjno-poszukiwawczych dotyczących jego charakteru i odrzucił jego kwestionowanie domniemanego członkostwa w jakichkolwiek organizacjach o charakterze destrukcyjnym. 15 listopada i 21 grudnia 2012 r. sformułowano na nowo zarzuty przeciwko skarżącemu. Stwierdzono, że skarżący, który miał na sobie maseczkę chirurgiczną w celu ukrycia twarzy, użył przemocy wobec policji, próbując uwolnić aresztowanych protestujących i że odepchnął funkcjonariuszy policji. W szczególności chwycił za rękę funkcjonariusza T. i pociągnął ją od protestującego, uniemożliwiając tym samym jego aresztowanie. Zbudował również linię metalowych barier, aby zablokować policję i próbował odeprzeć policję za ich pomocą. Działania skarżącego zostały dodatkowo zakwalifikowane na podstawie art. 318 § 1 Kodeksu Karnego (użycie przemocy wobec funkcjonariusza publicznego). 5 marca 2013 r. Sąd Rejonowy Basmanny wyraził zgodę na kolejne przedłużenie aresztu skarżącego, do 6 lipca 2013 r., zasadniczo z tych samych powodów co wcześniej. 17 kwietnia 2013 r. Sąd Miejski w Moskwie utrzymał w mocy postanowienie o przedłużeniu aresztu. 24 maja 2013 r. sprawa karna skarżącego została przekazana do Zamoskworeckiego Sądu Rejonowego w Moskwie w celu rozpoznania zarzutów karnych. 6 czerwca 2013 r. ten sąd wyraził zgodę na kolejne przedłużenie aresztu skarżącego, do 24 listopada 2013 r. Decyzja dotyczyła jedenastu oskarżonych. Oprócz ciężaru zarzutów, sąd oparł swoją decyzję na ustaleniach, że „przyczyny, które początkowo uzasadniały aresztowanie, nie uległy zmianie” oraz że „żaden inny środek zapobiegawczy nie zapewni celów i zadań postępowania sądowego”. Wniosek skarżącego o zastosowanie alternatywnego środka zapobiegawczego został oddalony z powodu, że żaden inny środek nie zapewniłby prawidłowego przebiegu sprawiedliwości w tej sprawie. Sąd Miejski w Moskwie utrzymał w mocy postanowienie o przedłużeniu aresztu 2 lipca 2013 r. 19 listopada 2013 r. Zamoskworecki Sąd Rejonowy wyraził zgodę na kolejne przedłużenie aresztu w stosunku do dziewięciu oskarżonych, w tym skarżącego. Zarządził ich aresztowanie do 24 lutego 2014 r. z powodu ciężaru zarzutów i natury przypisywanych im czynów. 17 grudnia 2013 r. Sąd Miejski w Moskwie utrzymał to postanowienie w mocy. Skarżący był przetrzymywany w IZ-77/2 przez cały okres swojego aresztu tymczasowego od 4 września 2012 r. Według niego warunki jego aresztowania były złe. Skarżący powołał się na sprawy przeciwko Rosji, w których Trybunał wcześniej stwierdził naruszenie Artykułu 3 z powodu przeludnienia w IZ-77/2 w latach 2004–2005 (zob. Lind przeciwko Rosji, nr 25664/05, §§ 42 i 58-63, 6 grudnia 2007 r.; Zencow i inni przeciwko Rosji, nr 35297/05, §§ 25-29 i 40-44, 23 października 2012 r.; oraz Wiatkina przeciwko Rosji, nr 18813/06, §§ 26‑27 i 38-43, 11 kwietnia 2013 r.). Skarżący twierdził, że warunki jego aresztowania były podobne. Opis warunków aresztowania skarżącego podczas transportu z aresztu śledczego do sądu i z powrotem oraz stanowisko rządu w tej sprawie były identyczne jak w sprawie Jarosława Biełousowa (powyżej cytowane, §§ 69-73). Jeśli chodzi o warunki aresztowania w pomieszczeniu konwoju Sądu Miejskiego w Moskwie, skarżący złożył wyjaśnienia, że było słabo oświetlone, a dostęp do toalety był ograniczony do raz na godzinę. Ponadto został zmuszony do rozebrania się do naga i wykonania przysiadów podczas przeszukania osobistego przeprowadzonego w pomieszczeniu konwoju. 6 czerwca 2013 r. postępowanie sądowe rozpoczęło się w sali rozpraw nr 338 w Sądzie Miejskim w Moskwie, przenosząc się pod koniec lipca 2013 r. do sali rozpraw nr 635. Oskarżeni, w tym skarżący, byli przetrzymywani w szklanych kabinach w obu salach rozpraw. Od połowy września 2013 r. do końca 2013 r. rozprawy odbywały się w Nikulinskim Sądzie Rejonowym w Moskwie w sali rozpraw nr 303, natomiast w styczniu i lutym 2014 r. miały miejsce w Zamoskworeckim Sądzie Rejonowym w sali rozpraw nr 410. Te sale rozpraw były wyposażone w metalowe klatki, w których podczas rozpraw siedziało dziewięciu oskarżonych (siedmiu od 19 grudnia 2013 r.), w tym skarżący. Szczegółowy opis warunków w tych salach rozpatrzenia patrz: Jarosław Biełousow (powyżej cytowane, §§ 74-77). 6 czerwca 2013 r. Zamoskworecki Sąd Rejonowy w Moskwie rozpoczął rozprawę wstępną w sprawie karnej przeciwko dziesięciu uczestnikom demonstracji na placu Bołotnym, oskarżonym o udział w masowych zamieszkach i popełnienie czynów przemocy wobec funkcjonariuszy policji. 18 czerwca 2013 r. ten sam sąd rozpoczął rozprawę merytoryczną. 5 września 2013 r. Funkcjonariusz policji T., domniemana ofiara napaści skarżącego, został przesłuchany jako świadek. Złożył zeznania, że skarżący przeszkodził mu i dwóm innym funkcjonariuszom policji w aresztowaniu protestującego, chwytając T. za rękę i odepchając funkcjonariuszy. Skarżący spowodował u niego ból, ale nie zadał żadnych obrażeń. Podczas rozprawy skarżący i jego prawnicy złożyli wniosek o pozbawienie T. statusu pokrzywdzonego, ponieważ nie wyrządzono mu żadnej szkody, jednak sąd oddalił ten wniosek jako nieuzasadniony. 21 lutego 2014 r. Zamoskworecki Sąd Rejonowy w Moskwie uznał skarżącego za winnego zarzucanych mu czynów. Uznał w szczególności, co następuje:
„Między godziną 16:00 a 20:00 6 maja 2012 r. ... na placu Bołotnym ... nieustalone osoby ... wzywały obecnych [na miejscu] do wyjścia poza uzgodnione miejsce zebrania, do nieprzestrzegania prawnych rozkazów policji ..., do użycia przemocy ... co doprowadziło do masowych zamieszek towarzyszących użyciu przemocy wobec funkcjonariuszy publicznych w związku z pełnieniem przez nich obowiązków [oraz] zniszczenia mienia.
Tego samego dnia najpóźniej o godzinie 17:00 [oskarżeni] nabrali zamiaru popełnienia przestępstwa polegającego na udziale w masowych zamieszkach i użyciu przemocy wobec ... funkcjonariuszy policji ...
Ponadto ... uczestnicy masowych zamieszek rzucali w policję kawałkami nawierzchni, kamieniami, kijami i innymi przedmiotami ... które trafiały w różne części ich ciała, a [oskarżeni] ... [którzy] brali udział w masowych zamieszkach ... zrealizowali swój zbrodniczy zamiar użycia przemocy wobec funkcjonariuszy publicznych ... zastosowali siłę fizyczną, która nie stanowiła zagrożenia dla życia lub zdrowia tych [funkcjonariuszy] ...
[Skarżący] ... który miał na sobie maseczkę chirurgiczną, aby ukryć twarz, wraz z nieustalonymi osobami ... próbował uwolnić tych, którzy zostali aresztowani przez policję za naruszenie porządku publicznego i odepchnął funkcjonariuszy policji ...
... [skarżący] użył przemocy wobec funkcjonariusza policji [T.], która nie zagrażała jego życiu lub zdrowiu ...
[Skarżący] ... od godziny 17:00 do 21:40 ... gdy nieustaleni uczestnicy masowych zamieszek próbowali przerwać kordon policyjny, działając celowo i używając siły, chwycił [rękę T.], a następnie pociągnął ją od osoby, którą [T.] aresztował, tym samym utrudniając jego zatrzymanie, co spowodowało ból [u T.].
Ponadto [skarżący] wraz z nieustalonymi osobami ... zbudował linię metalowych barier blokujących ruch policji oraz ... próbował odeprzeć kordon funkcjonariuszy policji ... za pomocą tych barier.
[Skarżący] nie przyznał się do winy i zeznał, że ... zdecydował się wziąć udział w zgromadzeniu publicznym 6 maja 2012 r. ... w celach bezpieczeństwa osobistego miał na sobie maseczkę chirurgiczną ... [Skarżący] był na moście, gdy doszło do zatoru. Nie widział, co się dzieje, ale w pewnym momencie ... był w stanie ruszyć z tłumem w stronę estrady. Tam [skarżący] widział masowe bicie ludzi przez funkcjonariuszy policji i uczestników wiecu zaczynających przynosić metalowe bariery ... i ustawiać je blisko funkcjonariuszy policji, próbując chronić się przed nimi. [Skarżący] stał blisko barier, zabierając ręce, gdy funkcjonariusze policji uderzali pałkami nad barierami. Wtedy ... [skarżący] zobaczył grupę pięciu lub sześciu funkcjonariuszy policji, którzy próbowali zatrzymać młodego mężczyznę w zielonej koszulce. Bili mężczyznę pałkami, a [skarżący], uznając, że mężczyzna jest w niebezpieczeństwie, ponieważ działania policji były niezgodne z prawem, próbował wyrwać go z rąk funkcjonariuszy. Chwycił pasek spodni młodego mężczyzny, pociągnął go i odwrócił się plecami, aby go ochronić przed ciosami pałek. [Skarżący] uważa za możliwe, że w tym zamieszaniu mógł nieumyślnie popchnąć kogoś i prosi o zwrócenie uwagi na zeznania [T.], że ten ostatni nie czuł żadnego bólu. Wtedy [skarżący] został aresztowany i przewieziony do pojazdu policyjnego.
... sąd uważa argumenty [oskarżonych], że bronili kogoś przed funkcjonariuszami policji lub stali się ofiarami użycia siły przez policję, za naciągane i mające na celu złagodzenie ich odpowiedzialności ...”

Skarżącemu wymierzono karę trzech lat i sześciu miesięcy pozbawienia wolności, obliczoną na podstawie trzyletniego wyroku więzienia na podstawie art. 212 § 2 Kodeksu Karnego, wykonywanego częściowo łącznie z karą jednego roku i trzech miesięcy na podstawie art. 318 § 1. Areszt tymczasowy skarżącego został zaliczony na poczet kary pozbawienia wolności. Skarżący odwołał się. Skarżył się, że te same czyny przypisane mu zostały zakwalifikowane zarówno na podstawie art. 212, jak i art. 318 Kodeksu Karnego. Twierdził, że nie użył przemocy wobec T., ponieważ ten ostatni nie odczuł żadnego bólu ani nie odniósł żadnych obrażeń. 20 czerwca 2014 r. Sąd Miejski w Moskwie utrzymał w mocy wyrok pierwszej instancji.


Skarżący urodził się w 1951 roku i mieszkał w Sarajewie. Decyzją z 3 sierpnia 2004 r., na zalecenie Kliniki Psychiatrycznej w Sarajewie („Kliniki Psychiatrycznej”), Sąd Miejski w Sarajewie wszczął postępowanie w sprawie umieszczenia skarżącego w placówce psychiatrycznej. 18 sierpnia 2004 r. Sąd Miejski w Sarajewie postanowił pozostawić skarżącego w Klinice Psychiatrycznej na maksymalnie 45 dni (licząc od daty jego umieszczenia, czyli 1 sierpnia 2004 r.). 22 września 2004 r. Centrum Opieki Społecznej Kantonu Sarajewskiego („Centrum Opieki Społecznej”) umieściło skarżącego w Domu Opieki Społecznej „Drin” („Dom Drin”). 7 stycznia 2005 r. Sąd Miejski w Sarajewie pozbawił skarżącego zdolności prawnej. 10 marca 2005 r. Centrum Opieki Społecznej objęło skarżącego opieką D.M., jednego ze swoich pracowników. Kolejnych pracowników mianowano następnie na kolejnych opiekunów skarżącego. Decyzjami z 25 lutego 2010 r. i 25 grudnia 2014 r. Centrum Opieki Społecznej zdecydowało, że skarżący powinien pozostać w Domu Drin. 16 września 2015 r. Konstytucyjny Trybunał Bośni i Hercegowiny („Trybunał Konstytucyjny”) stwierdził, że pozbawienie wolności skarżącego nie nastąpiło „zgodnie z procedurą przewidzianą przez prawo” w rozumieniu art. 5 ust. 1 Konwencji, ponieważ był on przetrzymywany w detencji psychiatrycznej bez decyzji właściwego sądu cywilnego. Stwierdził również, że naruszono art. 5 ust. 4 Konwencji z powodu braku sądowej kontroli legalności pozbawienia wolności skarżącego. Trybunał Konstytucyjny nakazał Centrum Opieki Społecznej podjęcie środków w celu zapewnienia poszanowania praw skarżącego wynikających z art. 5 ust. 1 i 4 Konwencji. 7 grudnia 2015 r. Sąd Miejski w Sarajewie przywrócił skarżącemu zdolność prawną. Skarżący został zwolniony z Domu Drin 14 grudnia 2015 r. Na wniosek skarżącego Centrum Opieki Społecznej ponownie przyjęło go do Domu Drin w okresie od 1 stycznia 2016 r. do 31 marca 2016 r. Skarżący zwrócił się z wnioskiem o przedłużenie pobytu w opiece społecznej, co zostało uwzględnione 1 kwietnia 2016 r. Skarżący został w ten sposób umieszczony w Domu Opieki Społecznej i Zdrowotnej dla Osób z Niepełnosprawnościami i Innych Osób („Dom Opieki Społecznej i Zdrowotnej”). Skarżący zmarł 26 września 2016 r., przebywając w Domu Opieki Społecznej i Zdrowotnej.


Skarżący urodził się w 1930 roku i mieszka w Walencji. Od 1962 roku mieszka w San José, dzielnicy mieszkaniowej Walencji. Od 1974 roku Rada Miasta Walencja („Rada Miasta”) zezwalała na otwieranie w pobliżu jego domu lokali posiadających koncesję, takich jak bary, puby i dyskoteki. W związku z problemami powodowanymi przez hałas, Rada Miasta podjęła 22 grudnia 1983 r. uchwałę o niedopuszczaniu do otwierania w tym rejonie kolejnych lokali koncesjonowanych. Uchwała ta jednak nigdy nie została wdrożona i przyznawano nowe koncesje. W 1993 roku Politechnika Walencka przeprowadziła na zlecenie Rady Miasta badanie poziomów nocnego hałasu w weekendy. Zgłoszono, że w dzielnicy San José poziomy hałasu były zauważalnie wyższe od norm prawnie dopuszczalnych. W 1994 roku skarżący został prezesem stowarzyszenia mieszkańców swojej dzielnicy. Pełniąc tę funkcję i próbując poprawić sytuację związaną z zanieczyszczeniem hałasem dla siebie i swoich sąsiadów, wniósł różne roszczenia przeciwko Radzie Miasta. Wniósł również o wycofanie koncesji na prowadzenie działalności kilku lokali. Rada Miasta odpowiedziała, że w rzeczywistości w niektórych lokalach nie jest prowadzona żadna działalność gospodarcza, a działalność prowadzona w pozostałych nie może być uznana za generującą wysoki poziom hałasu (np. piekarnie). Wreszcie, w wielu lokalach koncesje w każdym razie wygasły. 28 czerwca 1996 r. Rada Miasta przyjęła miejski regulamin dotyczący hałasu i drgań (Ordenanza Municipal de Ruidos y Vibraciones – dalej „regulamin”). Ponadto, w lipcu 2000 r., na wniosek skarżącego, gmina nakazała pubowi zlokalizowanemu w piwnicy budynku, w którym mieszka skarżący, zainstalowanie ogranicznika hałasu. Na mocy uchwały Rady Miasta, podjętej na sesji plenarnej 27 grudnia 1996 r., opublikowanej w Dzienniku Urzędowym Walencji 27 stycznia 1997 r., rejon, w którym mieszka skarżący, został wyznaczony jako „strefa akustycznie nasycona” (zona acústicamente saturada). W związku z faktem, że poziomy zanieczyszczenia hałasem nie spadły, skarżący zdecydował się wymienić okna na okna z podwójnymi szybami i zainstalować klimatyzację w celu złagodzenia wysokich temperatur spowodowanych trwałym zamykaniem okien latem. 14 czerwca 1999 r. skarżący wniósł przed Radą Miasta wstępne roszczenie o odpowiedzialność państwa, powołując się na art. 15 (prawo do życia i do nietykalności fizycznej) oraz art. 18 § 2 (prawo do prywatności i nietykalności mieszkania) Konstytucji. Skarżący wnosił o odszkodowanie za poniesione wydatki, a także o zadośćuczynienie za szkodę majątkową i niemajątkową. Nie otrzymawszy odpowiedzi od władz (milczenie administracyjne negatywne), skarżący wniósł skargę do Wysokiego Trybunału Sprawiedliwości w Walencji („Wysoki Trybunał”) 5 grudnia 2001 r. 5 stycznia 2001 r. Rada Miasta wydała uchwałę odrzucającą jego wstępne roszczenie o odpowiedzialność państwa. Rada Miasta przystąpiła do postępowania przed Wysokim Trybunałem. Skarżący dostarczył sądowi dwa raporty: pierwszy z 1 kwietnia 1998 r., sporządzony przez miejską służbę ochrony środowiska, stwierdzał, że: „Przed wejściem w życie ogłoszenia o strefie akustycznie nasyconej, poziomy uciążliwości hałasem w nocy przekraczały 65 decybeli, głównie w noce od czwartku do niedzieli od godziny 22:00 do 5:00 rano. ... po ogłoszeniu [obszaru] strefą akustycznie nasyconą i przyjęciu pewnych środków korygujących poziomy uciążliwości nadal przekraczają [te dopuszczalne w nocy]”. Drugi raport został wydany 28 marca 2000 r. przez tę samą służbę miejską, która przyznała, że: „... należy stwierdzić, że ... limity ustalone w art. 30 § 2 [regulaminu] są nadal przekraczane”. Aby podtrzymać swoje argumenty, skarżący przedłożył również opinię biegłego, sporządzoną przez profesora fizyki stosowanej, która została dołączona do jego skargi. Raport zauważał następujące rzeczy: „Zmierzony hałas na ulicy i hałas odbierany przez sąsiadów w ich domach, w rejonie Xuquer w Walencji – gdzie mieszka skarżący – osiągają wysokie poziomy całkowite ... 70 decybeli ... Poziomy te są wyraźnie związane z obecnością koncentracji branży rozrywkowej w tym rejonie (puby i dyskoteki). W wyniku tej sytuacji biegły stwierdził, że można oszacować, że poziomy dźwięku na przykład w sypialni od frontu wynosiły około 50 decybeli (dalej dBA) i czasami mogły nawet osiągać 60 dBA. Biegły podkreślił, że Rada Miasta zalecała maksymalny dopuszczalny poziom w nocy wynoszący 30 dBA. W konsekwencji istniała różnica 20-30 dBA. Jednakże opinia biegłego wskazała, że była to ogólna estymacja i że została dokonana bez pomiaru wnętrza mieszkań, których dotyczy. Wreszcie skarżący przedłożył raport medyczny stwierdzający, że cierpi na lęk z powodu nadmiernego hałasu w swoim mieszkaniu. Raport kończył się stwierdzeniem, że istnieje związek przyczynowo-skutkowy między zanieczyszczeniem hałasem a jego chorobą psychiatryczną. W toku postępowania Wysoki Trybunał zarządził sądowo-medyczną opinię biegłego sporządzoną przez specjalistę medycyny zapobiegawczej. Powołany biegły zgłosił, że: „... nocny hałas koniecznie zmieniał fizjologiczny sen pana Cuenca i jego rodziny, [chociaż nie jest] możliwe ustalenie intensywności uciążliwości z powodu braku odpowiednich badań snu”. „... zaburzenia snu w wyniku tego hałasu wywołały u pana Cuenca „zespół lękowo-depresyjny reagujący na hałas, zmiana w jego stanie psychiatrycznym objawiająca się drażliwością, lękiem, zmniejszeniem zdolności intelektualnych i somatyzacją””. Rada Miasta utrzymywała, że nie udowodniono, iż skarżący jest narażony na poziom hałasu, o którym twierdził w swoim domu, ponieważ hałas środowiskowy jest odbierany inaczej w każdym domu, w zależności od jego wysokości, usytuowania i innych szczegółów. Ponadto Rada Miasta prowadziła szeroko zakrojone działania w celu zapewnienia przestrzegania przepisów o hałasie. Nie można było powiedzieć, że Rada Miasta tolerowała naruszanie tych przepisów. Wyrokiem z 20 czerwca 2003 r. Wysoki Trybunał oddalił skargę. Uznał, że nie istnieje związek przyczynowy między zanieczyszczeniem hałasem a domniemaną szkodą wyrządzoną skarżącemu, ponieważ nie było dowodu potwierdzającego, że w jego konkretnym mieszkaniu poziom zanieczyszczenia hałasem przekraczał ustalone limity. Istotnie, skarżący zdecydował się wymienić okna bez wcześniejszego zwrócenia się o pomiar hałasu wewnątrz mieszkania, jak to przewiduje art. 54 regulaminu. Ponadto należy wziąć pod uwagę, że mieszkanie skarżącego znajdowało się na czwartym piętrze, gdzie hałas byłby z pewnością mniej intensywny niż na niższym piętrze. Skarżący wniósł skargę o ochronę praw konstytucyjnych (amparo) do Trybunału Konstytucyjnego, twierdząc, że Państwo naruszyło jego prawa fundamentalne chronione przez art. 14 (równość wobec prawa), 15 (prawo do życia i do nietykalności fizycznej i moralnej), 18 (nietykalność mieszkania) i 24 (prawo do rzetelnego procesu) Konstytucji Hiszpanii. Ta skarga została początkowo odrzucona 18 października 2004 r. 16 listopada 2004 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka (dalej „Trybunał”) wydał wyrok w sprawie Moreno Gómez przeciwko Hiszpanii (nr 4143/02, ECHR 2004-X). W świetle tego wyroku prokurator generalny wniósł apelację od decyzji Trybunału Konstytucyjnego, wnosząc o przyjęcie skargi o ochronę praw konstytucyjnych skarżącego. 31 stycznia 2005 r. Trybunał Konstytucyjny uwzględnił apelację prokuratora generalnego i uznał skargę o ochronę praw konstytucyjnych za dopuszczalną. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że wyrok wydany przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w sprawie Moreno Gomez: „... w pełni uzasadnia ponowne rozpatrzenie obecnej skargi o ochronę praw konstytucyjnych, w celu ustalenia, w jakim stopniu może ona dotyczyć sprawy analogicznej, oraz zbadania, czy przedmioty analizy [Trybunału w Strasburgu] były tymi samymi prawami fundamentalnymi co w tej skardze o ochronę praw konstytucyjnych”. W postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym prokurator generalny twierdził, że nastąpiło naruszenie art. 15 i art. 18 § 2 Konstytucji. Argumentował, że Trybunał już zajął się tą kwestią w sprawie Moreno Gómez, która dotyczyła dokładnie tej samej sytuacji, z jaką borykał się sąsiad skarżącego, i orzekł, że Hiszpania naruszyła art. 8 Konwencji. Prokurator uznał, że sprawa Moreno Gómez i sprawa skarżącego były podobne pod względem faktów, a także pod względem przedmiotu i meritum, co w zasadzie wystarczało do wydania wyroku merytorycznego w zakresie domniemanych naruszeń prawa do życia prywatnego i rodzinnego oraz do nietykalności mieszkania. Wyrokiem z 29 września 2011 r., doręczonym skarżącemu 19 października 2011 r., pełny skład Trybunału Konstytucyjnego oddalił skargę o ochronę praw konstytucyjnych, argumentując, że (1) obie sprawy nie były identyczne, (2) skarżący nie udowodnił, że w jego konkretnym przypadku hałas w mieszkaniu przekraczał dopuszczalny poziom, (3) Rada Miasta rzeczywiście przyjęła konkretne środki w celu redukcji zanieczyszczenia hałasem w dzielnicy skarżącego oraz (4) że nie udowodnił, iż jego problemy zdrowotne zostały bezpośrednio spowodowane przez zanieczyszczenie hałasem. Wyrok nie został podjęty jednogłośnie. Trzech sędziów z dwunastu wydało opinię odrębną, uznając, że nastąpiło naruszenie art. 10 § 2 oraz art. 18 § 1 i § 2 Konstytucji. W szczególności sędziowie odrębni argumentowali, że standard stosowany przez Trybunał Konstytucyjny do decydowania, kiedy nastąpiło naruszenie prawa do prywatności i życia rodzinnego, powinien być oparty na orzecznictwie Trybunału i że długotrwałe narażenie na wysokie poziomy dźwięku, które można zakwalifikować jako uniknalne i nie do zniesienia, zasługuje na ochronę sądów, ponieważ uniemożliwiało mu prowadzenie normalnego życia. Podkreślili, że zgodnie z wyrokiem wydanym w sprawie Moreno Gómez (cytowanym powyżej), ocena naruszenia nie zależy już od dowodów dostarczonych przez skarżącego dotyczących powagi zanieczyszczenia hałasem wewnątrz jego domu. Zamiast tego, elementem decydującym miało być odtąd położenie domu w nadmiernie hałaśliwym obszarze i wystarczyłoby, aby skarżący udowodnił nadmierny poziom hałasu na ulicy. Ponadto wpływ hałasu na zdrowie skarżącego został potwierdzony opinią biegłą wydaną w postępowaniu przed Wysokim Trybunałem.


Skarżąca urodziła się w 1970 roku i mieszka w Sankt Petersburgu. Zdaniem skarżącej, w 1994 roku wprowadziła się do swojego partnera, N., który mieszkał w mieszkaniu w Sankt Petersburgu, będąc jego jedynym właścicielem. Skarżąca twierdziła, że 7 kwietnia 1998 roku jej partner pożyczył od niej 18 000 dolarów amerykańskich na okres dwóch lat. Zobowiązał się przekazać jej swoje mieszkanie, jeśli nie spłaci długu. W 1998 roku skarżąca została zarejestrowana jako zamieszkała w tym mieszkaniu i mieszkała tam z N. przez kolejne piętnaście lat. Nigdy się nie pobrali. 9 maja 2013 roku N. zmarł nie pozostawiając testamentu. W październiku 2013 roku skarżąca wszczęła postępowanie sądowe, wnosząc o uznanie jej prawa własności do mieszkania partnera na podstawie zasiedzenia. 17 czerwca 2014 roku Sąd Rejonowy w rejonie primorskim w Sankt Petersburgu („Sąd Rejonowy”) oddalił powództwo skarżącej, uznając, że choć mieszkała w mieszkaniu od 1994 roku, nie ma podstaw do uznania jej prawa własności do tego mieszkania na podstawie zasiedzenia. 30 września 2014 roku Sąd Miejski w Sankt Petersburgu („Sąd Miejski”) utrzymał wyrok w mocy. 4 marca 2015 roku sędzia Sądu Miejskiego odmówił przekazania skargi kasacyjnej wniesionej przez skarżącą do sądu kasacyjnego. W 2015 roku administracja rejonu primorskiego w Sankt Petersburgu („administracja rejonu”) wytoczyła skarżącej proces o eksmisję z mieszkania. Administracja twierdziła, że mieszkanie stanowi spadek po spadkobiercach i dlatego prawa własności do niego muszą zostać przeniesione na administrację. Administracja rejonu, jako nowy właściciel mieszkania, miała prawo dochodzić eksmisji skarżącej zgodnie z art. 304 Kodeksu Cywilnego Federacji Rosyjskiej. Skarżąca kwestionowała te roszczenia, powołując się na następujące okoliczności:
- ona i N. mieszkali w mieszkaniu od 1994 roku jako mąż i żona;
- prowadziła z N. wspólne gospodarstwo domowe;
- N. pozwolił jej mieszkać w mieszkaniu jako członkowi rodziny;
- opłacała koszty związane z mieszkaniem;
- nie posiadała innego mieszkania.
23 listopada 2015 roku Sąd Rejonowy odmówił eksmisji skarżącej z mieszkania. Sąd uznał, powołując się na art. 31 Kodeksu Mieszkaniowego, że N. pozwolił skarżącej zamieszkać w mieszkaniu jako członkowi rodziny i aż do swojej śmierci prowadził z nią wspólne gospodarstwo domowe. W związku z tym, po śmierci N. skarżąca nie utraciła prawa do zamieszkiwania w mieszkaniu. W swojej apelacji od tego wyroku administracja rejonu wniosła, że stała się właścicielem mieszkania 10 maja 2013 roku po śmierci partnera skarżącej. W związku z tym prawo skarżącej do korzystania z tego mieszkania wygasło w tym samym dniu. Administracja rejonu wniosła o uchylenie wyroku z 23 listopada 2015 roku i wydanie nowej decyzji uwzględniającej jej powództwo o eksmisję skarżącej. 25 kwietnia 2016 roku Sąd Miejski uchylił wyrok z 23 listopada 2015 roku i nakazał eksmisję skarżącej z mieszkania. Sąd Miejski uznał, co następuje:
„...
Właściciel przedmiotowego mieszkania, pan Nikolajew A.A., który pozwolił pozwanej zamieszkać [w mieszkaniu], zmarł 9 maja 2013 roku.
...
Biorąc pod uwagę, że żaden ze spadkobierców pana Nikolajewa A.A. nie przystąpił do spadku, ..., prawo własności do mieszkania nr 20 przy ul. Marszałka Nowikowa 11 w Sankt Petersburgu, które stanowiło spadek po spadkobiercach, zostało przeniesione na miasto Sankt Petersburg z chwilą otwarcia spadku i zgodnie z prawem należy do mieszkań socjalnych zarządzanych przez administrację rejonu primorskiego w Sankt Petersburgu.
...
Pani Waldgardt J.W. [skarżąca] została dopuszczona do zamieszkania w mieszkaniu przez byłego właściciela. Jednakże, na skutek śmierci właściciela i przeniesienia prawa własności mieszkania na miasto Sankt Petersburg na mocy art. 292 Kodeksu Cywilnego Federacji Rosyjskiej, prawo pani Waldgardt do korzystania ze spornego mieszkania wygasło.
Biorąc pod uwagę, że nie ma podstaw prawnych pozwalających pani Waldgardt na dalsze zamieszkiwanie w mieszkaniu, a także dlatego, że pozwana dobrowolnie nie opuściła mieszkania, roszczenia administracji rejonu primorskiego o eksmisję pozwanej z lokalu mieszkalnego powinny zostać uwzględnione ...”
Skarżąca złożyła skargę kasacyjną do prezydium Sądu Miejskiego. Wniosła w szczególności, że Sąd Miejski nie wziął pod uwagę faktu, że jest osobą potrzebującą mieszkania i została wpisana na listę oczekujących na mieszkanie komunalne. 15 lipca 2016 roku sędzia Sądu Miejskiego odmówił przekazania skargi skarżącej do sądu kasacyjnego. Sędzia zauważył w szczególności, że fakt, iż skarżąca znajduje się na liście mieszkaniowej, nie ma znaczenia prawnego dla sprawy. Skarżąca złożyła skargę kasacyjną do Izby Cywilnej Sądu Najwyższego Federacji Rosyjskiej. Wniosła w szczególności, że Sąd Miejski nie zbadał proporcjonalności jej eksmisji, naruszając art. 8 Konwencji. 22 sierpnia 2016 roku sędzia Sądu Najwyższego Federacji Rosyjskiej odmówił przekazania skargi kasacyjnej skarżącej do rozpoznania przez sąd kasacyjny. 5 kwietnia 2017 roku Sąd Rejonowy wydał nakaz egzekucyjny. 15 maja 2017 roku komornicy wszczęli postępowanie egzekucyjne. W nieokreślonym dniu służba komornicza poinformowała skarżącą, że jeśli nakaz egzekucyjny nie zostanie wykonany do godziny 8:30 dnia 26 lipca 2017 roku, eksmisja przymusowa zostanie przeprowadzona o godzinie 9:00 dnia 26 lipca 2017 roku przy pomocy policji i komorników.


Skarżąca urodziła się w 1954 roku i mieszka w Slavonskim Brodzie. Skarżąca jest lokalną postacią polityczną w Slavonskim Brodzie. Była kierowniczką administracji wszystkich przedszkoli w Slavonskim Brodzie oraz podczas kilku lokalnych wyborów kandydowała na burmistrza tego miasta. W czasie gdy skarżąca sprawowała funkcję kierowniczki administracji wszystkich przedszkoli w Slavonskim Brodzie, Z.B. ubiegała się i uzyskała zatrudnienie w jednym z przedszkoli w Slavonskim Brodzie jako nauczycielka. Jednym z warunków uzyskania takiego zatrudnienia było posiadanie obywatelstwa chorwackiego, a Z.B. przedstawiła certyfikat potwierdzający to obywatelstwo. W pewnym momencie Z.B., jako pracownica przedszkola w Slavonskim Brodzie, była podwładną skarżącej. W lutym 2008 roku Z.B. została mianowana kierowniczką administracji wszystkich przedszkoli w Slavonskim Brodzie. 23 października 2008 roku skarżąca zorganizowała konferencję prasową zatytułowaną „Wszyscy ofiary polityki personalnej burmistrza Slavonskiego Brodu, M.D.”, podczas której oskarżyła burmistrza Slavonskiego Brodu o zaangażowanie w różne nieprawidłowości przy zatrudnianiu urzędników w lokalnych instytucjach publicznych. Skarżąca twierdziła również, że burmistrz mianował Z.B. dyrektorką przedszkola prowadzonego przez gminę, mimo że użyła nieważnych dokumentów i posiadała jedynie obywatelstwo byłej Jugosławii, oraz że burmistrz wraz z Z.B. odmówili zatrudnienia córce chorwackiego weterana wojny (patrz poniższy paragraf 11). 24 listopada 2008 roku Z.B. wniosła oskarżenie prywatne przeciwko skarżącej do Sądu Miejskiego w Slavonskim Brodzie (Općinski sud u Slavonskom Bordu) pod zarzutem zniesławienia związanego z powyższym oświadczeniem. W toku postępowania skarżąca twierdziła, że chciała ujawnić wszystkie nieprawidłowości dotyczące zatrudniania przez burmistrza lokalnych urzędników oraz że dowiedziała się, iż Z.B. złożyła wniosek o obywatelstwo chorwackie dopiero po tym, jak została zatrudniona jako dyrektorka przedszkola. Skarżąca złożyła również oświadczenie, że radna w zgromadzeniu lokalnym dostarczyła jej pewnych dokumentów dotyczących Z.B., w tym unieważniony certyfikat obywatelstwa. 21 maja 2010 roku Sąd Miejski w Slavonskim Brodzie uniewinnił skarżącą z uwagi na fakt, że materiał zgromadzony w toku postępowania wykazał, iż Z.B. została zarejestrowana w 1985 roku w rejestrze urodzeń Bośni i Hercegowiny, która w tamtym czasie była jedną z byłych republik jugosłowiańskich. Została zarejestrowana jako obywatelka Chorwacji 13 października 2008 roku, podczas gdy wniosek o zatrudnienie w przedszkolu złożyła 12 lutego 2008 roku. W tych okolicznościach Sąd Miejski w Slavonskim Brodzie uznał, że skarżąca wykazała prawdziwość swoich twierdzeń. 23 maja 2011 roku, na skutek apelacji Z.B., Sąd Okręgowy w Slavonskim Brodzie (Županijski sud u Slavonskom Brodu) uchylił wyrok pierwszej instancji i nakazał ponowne rozpatrzenie sprawy, z powodu tego, że nie wszystkie istotne fakty zostały należycie ustalone. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, 26 stycznia 2012 roku Sąd Miejski w Slavonskim Brodzie uznał skarżącą winną zniesławienia za to, że powiedziała: „[burmistrz] mianował osoby używające nieważnych dokumentów na kluczowe stanowiska, na przykład Z.B., która niestety nadal posiada obywatelstwo byłej Jugosławii” oraz „[burmistrz] wraz ze swoją menedżerką [Z.B.] zwolnił dziewczynę pod pretekstem, że jako dziecko [chorwackiego] weterana wojny nie miała prawa do preferencyjnego traktowania w zakresie zatrudnienia”. Skarżącej wymierzono karę sześćdziesięciu dni więzienia w zawieszeniu z rocznym okresem próby. Sąd Miejski w Slavonskim Brodzie uznał, że jest powszechnie znanym faktem, iż Jugosławia już nie istnieje, a zatem Z.B. nie mogła posiadać jugosłowiańskiego obywatelstwa. Co więcej, Z.B. uzyskała obywatelstwo chorwackie w 1992 roku, ale jej certyfikat obywatelstwa został później unieważniony w 2008 roku z powodu pewnych nieprawidłowości administracyjnych, a później wydano jej nowy certyfikat. W związku z tym Sąd Miejski w Slavonskim Brodzie uznał, że skarżąca podała nieprawdziwe informacje dotyczące Z.B. publicznie, co stanowi zniesławienie. Skarżącej nakazano również pokrycie kosztów postępowania w wysokości 8250 chorwackich kun (HRK). Skarżąca odwołała się, a 30 maja 2012 roku Sąd Okręgowy w Slavonskim Brodzie oddalił jej odwołanie, utrzymując wyrok pierwszej instancji w mocy. Następnie skarżąca złożyła skargę konstytucyjną do Trybunału Konstytucyjnego (Ustavni sud Republike Hrvatske), zwracając uwagę, między innymi, na to, że jej wolność wypowiedzi została naruszona przez wyroki sądów niższych instancji. 26 września 2012 roku Trybunał Konstytucyjny uznał skargę konstytucyjną skarżącej za oczywiście bezzasadną. Decyzja Trybunału Konstytucyjnego została doręczona przedstawicielowi skarżącej 11 października 2012 roku. 4 października 2007 roku Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy przyjęło Rezolucję 1577 (2007) „W stronę dekryminalizacji zniesławienia”, w której wezwała te państwa członkowskie, które nadal zezwalają na kary więzienia za zniesławienie, nawet jeśli te wyroki nie są faktycznie wykonywane, do ich niezwłocznego zniesienia.


Skarżący urodzili się odpowiednio w 1945 i 1951 roku i mieszkają w Sliema. Na mocy umowy z 11 kwietnia 1962 r. dom (czternastopokojowy, w tym cztery sypialnie małżeńskie) w Sliema (zwany dalej „nieruchomością”), należący do osoby trzeciej, został wydzierżawiony w ramach umowy czasowej podemfiteuzy J.G. na okres dwudziestu pięciu lat od 15 czerwca 1962 r. za czynsz w wysokości 100 lir maltańskich (MTL – około 233 euro (EUR)) rocznie. Zgodnie z umową najemca był odpowiedzialny za wszelkie prace konserwacyjne, zarówno zwykłe, jak i nadzwyczajne, wewnątrz i na zewnątrz. 15 czerwca 1987 r., z mocy prawa (Ustawa XXII z 1979 r.), umowa ta została przekształcona w umowę najmu, a właściciel nadal otrzymywał czynsz. 11 stycznia 1988 r. skarżący nabyli nieruchomość od wspomnianej osoby trzeciej za cenę 11 000 MTL (około 25 600 EUR) w pełnej świadomości, że nieruchomość jest zajmowana na podstawie tytułu najmu i że J.G. miał troje dzieci, z których jedno było stanu wolnego. Ponieważ jednak wszyscy potomkowie ułożyli sobie życie na własny rachunek, skarżący spodziewali się, że nieruchomość zostanie im zwrócona po śmierci najemcy i jego żony. W tamtym czasie skarżący mieszkali w Wielkiej Brytanii. Początkowo zapytali J.G., czy jest skłonny opróżnić nieruchomość, ale nie wyraził na to zgody. Ostatecznie skarżący zgodzili się, że J.G. i jego żona, którzy mieli wówczas odpowiednio 76 i 77 lat, będą nadal zamieszkiwać w nieruchomości za czynsz dostosowany zgodnie z prawem. Uznali ich tym samym za najemców i regularnie otrzymywali wspomniany czynsz (466 EUR rocznie), który został podwyższony raz i nie mógł być dalej podwyższany, ponieważ osiągnął maksymalną kwotę dozwoloną przez prawo, a mianowicie podwojenie pierwotnego czynszu. W 1993 r. skarżący powrócili na Maltę. W rozmowach pozasądowych poprosili J.G. i jego żonę o opróżnienie lokalu. Ostatecznie, biorąc pod uwagę ich podeszły wiek (odpowiednio 80 i 81 lat) oraz fakt, że ich dzieci posiadały własne nieruchomości – co czyniło mało prawdopodobnym ich powrót do zamieszkania w lokalu – skarżący zdecydowali się nie podejmować formalnych kroków w celu ich eksmisji. Skarżący nie byli jednak w stanie znaleźć mieszkania do wynajęcia na Malcie, ponieważ w tamtym czasie właściciele byli niechętni wynajmowaniu nieruchomości mieszkańcom Malty z powodu obowiązujących przepisów o czynszach. W konsekwencji skarżący musieli zamieszkiwać w swoim mniejszym mieszkaniu na wyspie Gozo, a pierwszy skarżący był zmuszony dojeżdżać codziennie łodzią do pracy. W 1995 r. przepisy maltańskie o czynszach zostały zmienione i wolny rynek został przywrócony dla nowych najmów. W następstwie tej zmiany skarżący znaleźli mieszkanie na Malcie, które wynajęli za 2 795 EUR rocznie. Jak twierdzą, skarżący wydali 12 000 EUR na konserwację i wyposażenie. W 2003 r. P.G., córka J.G. i jego żony, która mieszkała w Wielkiej Brytanii przez trzydzieści lat w domu, którym posiadała, powróciła, aby zamieszkać z rodzicami w nieruchomości na Malcie. Jej rodzice zmarli odpowiednio w 2004 i 2008 r. 6 czerwca 2008 r. skarżący poprosili P.G. o opróżnienie nieruchomości. Odmówiła i zażądała uznania jej za najemczynię zgodnie z art. 2 Rozdziału 158 ustaw Malty, ponieważ zamieszkiwała w nieruchomości w dniu śmierci jej ojca. Skarżący odmówili uznania P.G. za najemczynię i odmówili przyjęcia od niej czynszu. Domagali się również, aby przeprowadziła prace remontowe w nieruchomości zgodnie z pierwotną umową. P.G., siedemdziesięcioletnia emerytka, miała stały i znaczny dochód (miesięczną emeryturę w wysokości 900 funtów szterlingów (GBP) oraz podczas swojego pobytu na Malcie wynajmowała swoją nieruchomość w Wielkiej Brytanii za 1 000 GBP miesięcznie); ostatecznie sprzedała swoją nieruchomość w Wielkiej Brytanii za 305 000 GBP. Następnie odziedziczyła różne aktywa i sprzedała je za znaczną sumę. W postępowaniu o naprawienie szkody z tytułu naruszenia praw konstytucyjnych (wspomnianym poniżej) złożyła oświadczenie, że potrzebuje przestronnej nieruchomości, aby przechowywać meble swoich rodziców. W 2009 r. uchwalenie Ustawy X z 2009 r. miało na celu poprawę sytuacji właścicieli gruntów, których nieruchomości podlegały kontrolowanym czynszom. Nowelizacje polegały na podniesieniu stawek czynszu do 185 EUR rocznie w przypadkach, gdy były one niższe od tej kwoty; jednakże podwyżka ta nie miała zastosowania do nieruchomości skarżących, których czynsz był już wyższy niż 185 EUR. Zgodnie z obowiązującym prawem czynsz w przypadku skarżących jest podwyższany co trzy lata zgodnie ze wzrostem wskaźnika inflacji (z maksymalnym pułapem 100%). 17 lutego 2010 r. skarżący wszczęli postępowanie o naprawienie szkody z tytułu naruszenia praw konstytucyjnych. Twierdzili, że doznali naruszenia art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji w wyniku obowiązujących przepisów, które pozwalały najemcy cieszyć się tytułem najmu do ich nieruchomości i uniemożliwiały im odzyskanie jej posiadania mimo ich własnych potrzeb mieszkaniowych. Zauważyli, że wynajmują nieruchomość za 2 795 EUR rocznie, podczas gdy z własnego domu zarabiali tylko około 39 EUR miesięcznie (466 EUR rocznie), którego rynkowa wartość najmu wynosiła 3 500 EUR miesięcznie. Skarżący powoływali się ponadto na art. 14 Konwencji. Skarżący wnioskowali do sądu o nakazanie eksmisji najemcy i obarczenie go kosztami napraw zwykłych i nadzwyczajnych oraz o przyznanie odszkodowania za szkodę poniesioną w wyniku niskiej kwoty otrzymywanego czynszu oraz w związku z wydatkami, które musieli ponieść na własne mieszkanie. Wyrokiem z 31 października 2011 r. Sąd Cywilny (I Izba) działający w ramach swojej jurysdykcji konstytucyjnej stwierdził naruszenie art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji w wyniku stosowania art. 2 i 12 Rozdziału 158 ustaw Malty i nakazał eksmisję najemcy w terminie czterech miesięcy od daty wydania wyroku. Uznał, że płatny czynsz, a mianowicie 466 EUR rocznie zgodnie z prawem, był znikomy, biorąc pod uwagę, że taka nieruchomość miała rynkową wartość najmu wynoszącą 3 000 EUR miesięcznie – sąd zauważył, że choć wycena architekta byłaby preferowana, to ta ostatnia kwota wydawała się być odpowiednim czynszem. Ponadto obciążenie skarżących było większe, ponieważ ten układ trwał poza śmiercią pierwotnego najemcy i obecnie korzystała z niego jego córka. Sąd oddalił pozostałe roszczenia. Rząd i najemca odwołali się, a skarżący wnieśli apelację wzajemną. Wyrokiem z 22 lutego 2013 r. Sąd Konstytucyjny uchylił wyrok pierwszej instancji i stwierdził brak naruszenia wspomnianego przepisu oraz oddalił pozostałą część apelacji skarżących. Uznał, że Ustawa XXII z 1979 r., przewidująca przekształcenie czasowej emfiteuzy w najem, stanowiła ingerencję w prawo własności skarżących, ponieważ stworzyła wymuszony stosunek wynajmujący-najemca na czas nieokreślony, podczas którego nie mogli oni korzystać ze swojej własnej nieruchomości i podczas których ponosili straty finansowe w wyniku niskiej kwoty otrzymywanego czynszu, ustalonej ustawą. Interwencja ta dążyła do uzasadnionego celu polityki społecznej, w szczególności ochrony społecznej najemców. Jednakże skarżący, w pełni świadomi sytuacji faktycznej i prawnej, z własnej woli zdecydowali się na zakup nieruchomości i wejście w istniejącą umowę z J.G., którego emfiteuza została właśnie przekształcona w najem 15 czerwca 1987 r., i od którego nadal otrzymywali czynsz. Sąd uznał, że skarżący nie doznali żadnego narzucenia, o ile dobrowolnie przystąpili do tej umowy w momencie, gdy prawo było całkowicie jasne co do skutków, które nastąpią. Skarżący są obecnie w wieku emerytalnym. Około 2013 r. skarżący otrzymali wypowiedzenie nieruchomości, którą wynajmowali jako swoje zwykłe miejsce zamieszkania od 1996 r. (patrz punkt 11 powyżej), ponieważ planowano wyburzenie nieruchomości w 2014 r. W czasie, gdy wynajmowali tę nieruchomość, matka drugiego skarżącego była jednym z pięciu współwłaścicieli lokalu, a wydaje się, że drugi skarżący od tego czasu stał się współwłaścicielem. Rząd wniosł, że skarżący nie udowodnili, że płacili czynsz, a jeśli tak, to jaki czynsz płacili za te pomieszczenia. Zgodnie z twierdzeniami skarżących, przenieśli się od tego czasu do innej nieruchomości.


Wnioskodawca, spółka S.C. Textinc S.A., jest spółką rumuńską, której siedziba znajduje się w Timișoarze. 12 grudnia 2008 r. Timișoarski Inspektorat Finansowy (dalej: „T.F.I.”) wszczął postępowanie egzekucyjne przeciwko spółce wnioskodawcy z powodu istnienia zaległości podatkowej za rok 2008 w wysokości 237 128 rumuńskich lejów (RON). Spółka wnioskodawcy, reprezentowana przez swojego pełnomocnika, pana P. Sălăjana, zaskarżyła przed Sądem Rejonowym w Timișoarze decyzję T.F.I. o wszczęciu postępowania egzekucyjnego. Podniosła ona, że nie posiada zaległości podatkowych i przedłożyła dowody dokumentowe w tym zakresie. Na pierwszej rozprawie T.F.I. uznał, że spółka wnioskodawcy nie posiada zaległości podatkowych i że postępowanie egzekucyjne zostało wszczęte błędnie. Powołując się na art. 275 rumuńskiego Kodeksu postępowania cywilnego (dalej: „KPC” – patrz poniższy paragraf 15), twierdził również, że skoro uznał swój błąd na pierwszej rozprawie, nie powinien zostać zobowiązany do pokrycia kosztów i wydatków poniesionych przez spółkę wnioskodawcy. Wyrokiem z 16 lutego 2009 r. Sąd Rejonowy w Timișoarze uwzględnił skargę spółki wnioskodawcy dotyczącą decyzji T.F.I. o wszczęciu postępowania egzekucyjnego i zasądził od T.F.I. na rzecz wnioskodawcy kwotę 9 893 RON; suma ta stanowiła odpowiednio wynagrodzenie adwokata spółki wnioskodawcy (9 700 RON), opłatę skarbową i podatek sądowy (193 RON). Sąd uznał, że chociaż T.F.I. uznał swój błąd na pierwszej rozprawie, nie może być zwolniony z zapłaty kosztów i wydatków poniesionych przez spółkę wnioskodawcy, ponieważ postępowanie było wynikiem jego błędu. Sąd zauważył dalej, że T.F.I. wszczął postępowanie egzekucyjne przeciwko spółce wnioskodawcy z powodu nieistniejącego długu i że w związku z tym spółka ta musiała zatrudnić adwokata i uiścić opłaty sądowe w celu obrony swoich interesów. Sąd zauważył również, że spółka wnioskodawcy przedłożyła dowody na poparcie swojego żądania zwrotu poniesionych wydatków. T.F.I. wniósł apelację od wyroku z 16 lutego 2009 r. Podnosił, że sąd pierwszej instancji nie przestrzegał zasady kontradyktoryjności i równości broni, ponieważ nie miał możliwości zakwestionowania kwoty zapłaconej przez spółkę wnioskodawcy tytułem wynagrodzenia adwokata, która w jego opinii była zbyt wysoka. Wyrokiem końcowym z 12 sierpnia 2009 r. Sąd Okręgowy w Timiș oddalił apelację jako bezzasadną. Uznając, że wynagrodzenie adwokata odpowiadało jego wkładowi w sprawę, sąd powtórzył, że sędzia jest uprawniony do podwyższenia lub obniżenia wynagrodzenia adwokata, zgodnie ze szczegółowymi kryteriami określonymi w art. 274 KPC (patrz poniższy paragraf 15). Sąd w ten sposób doszedł do wniosku, że wyrok wydany przez Sąd Rejonowy w Timișoarze był legalny i uzasadniony; ponadto przyznał spółce wnioskodawcy kwotę 7 596 RON tytułem kosztów sądowych w związku z postępowaniem apelacyjnym. T.F.I. złożył do Sądu Okręgowego w Timiș wniosek o uchylenie wyroku z 12 sierpnia 2009 r. (contestaţie în anulare – patrz poniższy paragraf 14) z powodu, że Sąd Okręgowy nie zbadał wszystkich argumentów, które podniósł w swojej apelacji; T.F.I. wskazał w szczególności na fakt, że przed Sądem Rejonowym w Timișoarze nie dano im możliwości przedstawienia ich argumentów dotyczących kwoty żądanej przez spółkę wnioskodawcy, a następnie przyznanej jako koszty i wydatki sądowe przez sąd pierwszej instancji. Wyrokiem końcowym z 19 lutego 2010 r. Sąd Okręgowy w Timiș, orzekający w innym składzie niż 12 sierpnia 2009 r., uwzględnił wniosek: uchylił wyrok z 12 sierpnia 2009 r. (patrz powyższy paragraf 10) i uwzględnił apelację wniesioną przez T.F.I. od wyroku z 16 lutego 2009 r. (patrz powyższy paragraf 8), który zmienił częściowo. Sąd Okręgowy uznał, że sąd odwoławczy nie zbadał argumentów podniesionych przez pozwanego w jego apelacji w odniesieniu do sposobu, w jaki sąd pierwszej instancji zastosował art. 274 § 3 KPC (patrz poniższy paragraf 15); w szczególności, sąd pierwszej instancji nie pozwolił stronom na przedstawienie ich argumentów dotyczących kwoty kosztów sądowych żądanych przez spółkę wnioskodawcy. Takie zaniedbanie było, w ocenie Sądu Okręgowego, wystarczające do uzasadnienia uchylenia poprzednich wyroków. Następnie Sąd Okręgowy ponownie zbadał kwotę zapłaconą przez spółkę wnioskodawcy tytułem wynagrodzenia adwokata i uznał, że w stosunku do wkładu adwokata w sprawę, uzasadnione było obniżenie tej kwoty z 9700 RON do 700 RON. Uznał również, że opłata skarbowa i podatek sądowy w wysokości 193 RON nie powinny być przyznane spółce wnioskodawcy, w zakresie w jakim ta kwota mogła być żądana oddzielnie od organów podatkowych, na podstawie ustawy nr 146/1997 o opłacie skarbowej, w konsekwencji faktu, że skarga na egzekucję została uwzględniona.


Skarżący urodził się w 1957 roku i mieszka w San Jose w Stanach Zjednoczonych Ameryki. 6 września 2005 r. skarżący wniósł pozew przeciwko prywatnej spółce X i osobie trzeciej, domagając się odzyskania praw własności do gruntu, zarówno w swoim imieniu, jak i w imieniu sześciu innych powodów, którzy rzekomo byli współwłaścicielami nieruchomości. Między 11 października 2005 r. a 24 marca 2008 r. Sąd Rejonowy w Ploeszti (zwany dalej „Sądem Rejonowym”) przeprowadził w sprawie ponad piętnaście rozpraw w celu umożliwienia stronom dołączenia dowodów do akt sprawy. 21 grudnia 2005 r. Sąd Rejonowy zobowiązał skarżącego do poinformowania go do 31 stycznia 2006 r. o adresach zamieszkania pozostałych sześciu powodów, w których imieniu wniósł on pozew. Skarżący wykonał zarządzenie sądu. 29 listopada 2006 r. skarżący poinformował Sąd Rejonowy w imieniu własnym oraz pozostałych sześciu powodów o wypowiedzeniu umowy na zastępstwo procesowe, którą podpisali ze swoim pierwotnym pełnomocnikiem. 24 marca i 21 kwietnia 2008 r. Sąd Rejonowy odroczył postępowanie z przyczyn proceduralnych oraz w celu umożliwienia skarżącemu dołączenia do akt odpowiednich dokumentów potwierdzających, że on oraz pozostali sześciu powodów są uprawnieni do dochodzenia roszczeń o sporny grunt oraz że skarżący został upoważniony przez pozostałych powodów do ich reprezentowania. Sąd zauważył również, że postępowanie zostanie zawieszone zgodnie z odpowiednimi przepisami postępowania cywilnego, jeżeli skarżący nie wywiąże się z wniosku sądu o dołączenie wymaganych dokumentów. 16 czerwca 2008 r. Sąd Rejonowy zawiesił postępowanie na podstawie art. 242 § 1 ust. 2 dawnego Kodeksu Postępowania Cywilnego (zwanego dalej „KPC” – patrz punkt 25 poniżej) z powodu nieprzystąpienia żadnej ze stron do rozprawy wyznaczonej na ten dzień. 26 stycznia 2009 r. Sąd Rejonowy z urzędu zmienił wyrok z 16 czerwca 2008 r. Uznał, że niektóre strony w rzeczywistości stawiły się na rozprawie 16 czerwca 2008 r. Jednak postępowanie musiało zostać zawieszone z powodu, że – zgodnie z dostępnymi dowodami – czterech z pozostałych sześciu powodów zmarło przed 2005 rokiem, a skarżący nie podjął żadnych kroków w celu zidentyfikowania spadkobierców zmarłych stron, aby umożliwić sądowe wezwanie ich do udziału w postępowaniu. Skarżący wniósł apelację w zakresie faktów i prawa od obu wyroków: z 16 czerwca 2008 r. oraz z 26 stycznia 2009 r. (patrz punkty 11 i 12 powyżej). 8 października i 3 grudnia 2009 r. Sąd Okręgowy w Prahova (zwany dalej „Sądem Okręgowym”) odroczył powyższe postępowanie apelacyjne wniesione przez skarżącego w celu umożliwienia prywatnej spółce X przygotowania obrony oraz skarżącemu złożenia dowodów na podjęte kroki w celu ustalenia adresów zamieszkania pozostałych sześciu powodów, a także doręczenia wezwania sześciu powodom poprzez opublikowanie go w gazecie ogólnokrajowej. 11 lutego 2010 r. Sąd Okręgowy uwzględnił powyższą apelację skarżącego od wyroków Sądu Rejonowego i zarządził wznowienie postępowania. Uznał, że w aktach nie ma dowodów na to, że czterech z pozostałych powodów zmarło, ani że sąd pierwszej instancji odroczył postępowanie w celu umożliwienia skarżącemu złożenia dowodów tych zgonów. Ponadto wyrok z 26 stycznia 2009 r. zmieniający wyrok z 16 czerwca 2008 r. (patrz punkt 12 powyżej) był niezgodny z prawem. 2 lipca 2010 r. skarżący zwrócił się do Prezesa Sądu Rejonowego z wnioskiem o nakazanie temu sądowi rozpoczęcia ponownego rozpoznania sprawy. Skarżył się, że mimo iż Sąd Okręgowy zarządził wznowienie postępowania w sprawie w lutym 2010 r., Sąd Rejonowy nie wznowił jeszcze jego rozpoznawania. 14 października i 9 grudnia 2010 r. oraz 3 marca 2011 r. Sąd Rejonowy odroczył postępowanie z przyczyn proceduralnych, aby umożliwić pełnomocnikowi powodów dołączenie dokumentów do akt i przygotowanie obrony, a sądowi obrady. Ponadto zobowiązał skarżącego do wyjaśnienia, czy pozostali sześciu powodów nadal żyje, a jeśli nie, do ustalenia, kto jest ich spadkobiercami. Sąd zauważył dalej, że postępowanie zostanie zawieszone zgodnie z zasadami postępowania cywilnego, jeśli skarżący nie wywiąże się z wniosku sądu. 8 marca 2011 r. Sąd Rejonowy zawiesił postępowanie z powodu, że skarżący nie wyjaśnił, czy pozostali sześciu powodów nadal żyje, a jeśli nie, kto jest ich spadkobiercami. Sąd zauważył, że skarżący podjął pewne próby uzyskania wymaganych informacji od odpowiednich władz krajowych, ale nie zdołał dostarczyć istotnych informacji o powodach, które pozwoliłyby władzom na ich zidentyfikowanie. Ponadto wezwania wysłane przez sąd do znanych zagranicznych adresów pozostałych sześciu powodów, podanych przez skarżącego, nie zostały odebrane przez adresatów lub zostały zwrócone, ponieważ zamierzonych adresatów nie było pod tymi adresami. Skarżący wniósł apelację w zakresie faktów i prawa od tego wyroku. 18 stycznia oraz 14 i 21 marca 2012 r. Sąd Okręgowy odroczył postępowanie apelacyjne w celu umożliwienia publicznego wezwania pozostałych sześciu powodów oraz złożenia przez strony pism procesowych. 28 marca 2012 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację skarżącego w zakresie faktów i prawa od wyroku Sądu Rejonowego z 8 marca 2011 r. (patrz punkt 18 powyżej). Uznał, między innymi, że skarżący działał jako przedstawiciel pozostałych sześciu powodów bez możliwości udowodnienia, że nadal żyją, lub zidentyfikowania ich spadkobierców, jeśli tacy istnieją. Ponieważ to on wniósł pozew, miał obowiązek przedłożenia dowodów dotyczących osób, które reprezentował, i ponosił wyłączną odpowiedzialność za sposób, w jaki zdecydował się sformułować swoje powództwo przed sądem. Sąd był związany ramami proceduralnymi wyznaczonymi przez skarżącego. Skoro zdecydował się podpisać pozew zarówno w swoim imieniu, jak i w imieniu innych osób, powinien był być świadomy, że będzie odpowiedzialny za udowodnienie swojego statusu i prawa do działania jako przedstawiciel. 29 listopada 2012 r. Sąd Okręgowy oddalił nadzwyczajny środek odwoławczy w postaci skargi o wznowienie postępowania wniesiony przez skarżącego przeciwko wyrokowi końcowemu z 28 marca 2012 r. z powodu wniesienia go po terminie. 11 marca 2013 r. Sąd Okręgowy oddalił nadzwyczajny środek odwoławczy w postaci skargi o stwierdzenie nieważności postępowania wniesiony przez skarżącego przeciwko wyrokowi końcowemu z 28 marca 2012 r. jako bezzasadny. 23 maja 2013 r. Sąd Rejonowy z urzędu stwierdził, że postępowanie wniesione przez skarżącego 6 września 2005 r. (patrz punkt 6 powyżej) uległo przedawnieniu z powodu jego bierności. Uznał, że przez ponad rok skarżący nie złożył żadnego wniosku o wznowienie postępowania. Skarżący wniósł apelację w zakresie faktów i prawa od tego wyroku. Wyrokiem końcowym z 27 marca 2014 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację skarżącego w zakresie faktów i prawa od wyroku Sądu Rejonowego z 23 maja 2013 r. (patrz punkt 23 powyżej). Sąd powtórzył uzasadnienia podane przez sąd pierwszej instancji. Uznał również, że nadzwyczajne środki odwoławcze wniesione przez skarżącego przeciwko wyrokowi z 28 marca 2012 r. (patrz punkt 20 powyżej) nie przerwały biegu przedawnienia, ponieważ nie można ich uznać za czynności procesowe mające na celu wznowienie postępowania.


Skarżący urodzili się odpowiednio w 1968 i 1972 roku i mieszkają w Wilnie. 28 maja 2003 r. L.G. sprzedał skarżącym działkę gruntu leśnego o powierzchni 0,4807 hektara. W umowie kupna-sprzedaży grunt został zakwalifikowany jako las. W lutym 2005 r. wydano certyfikat rejestracyjny dla działki. Zakwalifikował on grunt jako las oraz określił szczególne warunki korzystania z działki, a mianowicie, że ograniczenia dotyczą korzystania z całej działki oraz że na jej terenie znajdują się strefy ochronne wód powierzchniowych. W nieokreślonym dniu pierwszy skarżący zwrócił się do Sądu Rejonowego w Mołtach z wnioskiem o ustalenie faktu prawnego, że na działce o powierzchni 0,4807 hektara niegdyś znajdowały się budynki. 22 września 2005 r. Sąd Rejonowy w Mołtach ustalił jako fakt prawny, że niegdyś znajdowały się tam budynki (obora i stodoła (galvidė ir klojimas)). Sąd zauważył, że pierwszy skarżący był właścicielem działki gruntu leśnego, na której wznoszenie nowych budynków było zabronione, chyba że była to przebudowa byłej nieruchomości mieszkalnej. Sąd stwierdził, że była nieruchomość mieszkalna znajdowała się poza granicami działki pierwszego skarżącego, ale uznał, że jeśli żądany fakt prawny zostanie ustalony, on będzie mógł odbudować budynki wcześniej tam zlokalizowane (nustačius prašomą faktą, pareiškėjas įgis teisę atstatyti jo valdomame žemės sklype buvusius statinius). Przedstawiciel Rejonowego Wydziału Ochrony Środowiska w Utenie Ministerstwa Środowiska (dalej „Rejonowy Wydział Ochrony Środowiska w Utenie”) nie miał zastrzeżeń co do ustalenia faktu prawnego. W listopadzie 2005 r. pierwszy skarżący zwrócił się do władz o wydanie mu odpowiednich dokumentów niezbędnych do budowy. Rejonowy Wydział Ochrony Środowiska w Utenie stwierdził, że budowa budynku musi być zgodna z Prawem budowlanym; istniejąca flora musi być zachowana, a sposób gromadzenia odpadów musi zostać ustalony. Stała komisja budowlana Gminy Mołty zweryfikowała dokumenty złożone przez pierwszego skarżącego i zarekomendowała wydanie mu pozwolenia na budowę. 22 listopada 2005 r. Gmina Mołty wydała pierwszemu skarżącemu dokumenty niezbędne do budowy, zgodnie z przepisami krajowymi, w szczególności z Uchwałą Rady Ministrów nr 1608 (patrz punkt 49 poniżej). Wskazano, że każdy zamierzający wykonywać prace budowlane jest zobowiązany do zachowania istniejącej flory oraz nie może blokować brzegu jeziora ani ingerować w istniejący krajobraz. 5 grudnia 2005 r. Gmina Mołty wydała pierwszemu skarżącemu pozwolenie na budowę domu letniskowego (budynku niemieszkalnego). Pozwolenie było ważne przez dziesięć lat. W 2007 r. sprecyzowano plan budynku (zmodyfikowano elewacje), a zmiany zostały zweryfikowane przez Rejonowy Wydział Ochrony Środowiska w Utenie. W marcu 2007 r. Administracja Powiatu Utena wydała zaświadczenie o domu letniskowym jako ukończonym w 97% i w konsekwencji, 2 kwietnia 2007 r., dom został zarejestrowany w Centrum Rejestrów (Registrų centras) jako ukończony w 97%. 2 maja 2011 r. Ministerstwo Środowiska otrzymało zgłoszenie przez infolinię dotyczące rzekomo nielegalnych prac budowlanych. 10 maja 2011 r. władze oszacowały odległość między domem a jeziorem na 27 metrów, a między tarasem domu a jeziorem na 24,5 metra. 5 sierpnia 2011 r. prokuratura wszczęła postępowanie sądowe i zwróciła się do sądów krajowych o uchylenie rekomendacji wydania pierwszemu skarżącemu pozwolenia na budowę; o unieważnienie pozwolenia na budowę i zobowiązanie skarżących do rozbiórki budynku na koszt ustalonych winnych stron, czyli skarżących, Gminy Mołty oraz Rejonowego Wydziału Ochrony Środowiska w Utenie. Prokurator twierdził, że pozwolenie na budowę nie mogło zostać wydane zgodnie z odpowiednimi przepisami prawa krajowego (patrz punkty 39, 42, 43 i 49 poniżej). 4 czerwca 2012 r. Sąd Rejonowy w Mołtach oddalił skargę prokuratora, uznając, że fakty prawne zostały ustalone we wrześniu 2005 r. (patrz punkt 8 powyżej). Dopiero w 2006 r. Sąd Najwyższy orzekł, że sam fakt, że spichlerze znajdowały się na określonej działce, bez żadnego dowodu, że budynek mieszkalny tam się znajdował, nie oznaczał, że wcześniej istniała tam nieruchomość mieszkalna (patrz punkt 56 poniżej). Sąd Rejonowy uznał dalej, że zgodnie z odpowiednimi przepisami obowiązującymi w tamtym czasie, było możliwe wznoszenie nowych budynków mieszkalnych w miejscu byłych budynków, a także przebudowa istniejących budynków mieszkalnych i wznoszenie niezbędnych spichlerzy (patrz punkt 49 poniżej). Ponadto ustalono, że jakiekolwiek prace budowlane w lesie mogły być rozpoczęte dopiero po uzyskaniu pozwolenia na budowę i zgodnie z odpowiednimi planami. Przepisy te zostały uchylone po tym, jak Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że przepisy krajowe są sprzeczne z ustawami i, w konsekwencji, z Konstytucją (patrz punkt 53 poniżej). Sąd uznał zatem, że orzecznictwo dotyczące budowy w lesie zostało ustanowione po wydaniu pierwszemu skarżącemu pozwolenia na budowę. Sąd uznał dalej, że skarżący wybudowali budynek legalnie, nie było dowodów na jakiekolwiek negatywne skutki budowy dla środowiska lub interesu publicznego. Sąd zauważył również, że w przypadku skarżących byłoby nierozsądne i niesprawiedliwe zastosowanie środka przewidzianego w Kodeksie Cywilnym – zobowiązanie skarżących do rozbiórki budynków (patrz punkt 29 poniżej). Ponadto sąd nie był przekonany, że środowisko zostanie przywrócone do poprzedniego stanu, jeśli budynki zostaną rozebrane, ponieważ rozbiórka również spowoduje pewne szkody w środowisku. Prokurator złożył apelację. 4 grudnia 2012 r. Sąd Okręgowy w Poniewieżu uwzględnił apelację prokuratora. Sąd uznał, że Sąd Rejonowy w Mołtach ustalił jako fakt prawny, że na działce skarżących niegdyś znajdowały się obora i stodoła (patrz punkt 8 powyżej). Dom letniskowy nie mógł zostać wybudowany, ponieważ nie należał do kategorii budynków, które mogły być wznoszone w lesie. Nawet Sąd Rejonowy w Mołtach podkreślał, że wznoszenie nowych budynków na tej działce było zabronione. Pozwolenie na budowę zostało oczywiście wydane pierwszemu skarżącemu niezgodnie z prawem i, w ocenie sądu odwoławczego, ten ostatni poprosił sąd o ustalenie faktu prawnego w jedynym celu budowy domu. Sąd uznał również, że ani Ustawa o lasach, ani Ustawa o gruntach nie przewidują żadnych wyjątków, więc prawo do wznoszenia budynków na działce gruntu leśnego nigdy nie istniało. Sąd nakazał więc pierwszemu skarżącemu rozbiórkę budynków na koszt skarżących, Gminy Mołty oraz Rejonowego Wydziału Ochrony Środowiska w Utenie. Sąd nie wyjaśnił, jak koszty rozbiórki miały zostać podzielone między trzy strony. Skarżący, Gmina Mołty oraz Rejonowy Wydział Ochrony Środowiska w Utenie wnieśli skargę kasacyjną. Skarżący twierdzili, że sąd odwoławczy naruszył zasadę lex retro non agit, oceniając dokumenty wydane w 2005 r. w świetle orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 2006 r. Twierdzili również, że sąd odwoławczy naruszył ich uzasadnione oczekiwania co do realizacji ich interesów majątkowych zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisami krajowymi. 27 września 2013 r. Sąd Najwyższy uznał, że odpowiednie ustawy przewidują, że jedynymi budynkami, które można wznosić w lesie, są spichlerze na drewno i inne budynki na sprzęt leśny. Nie było przepisów pozwalających na wznoszenie budynków mieszkalnych lub komercyjnych w lesie. W pewnych przypadkach możliwa była zmiana przeznaczenia gruntu, ale ponieważ grunt w kwestii znajdował się w strefie ochrony wód powierzchniowych, taka zmiana była zabroniona. Sąd uznał, że chociaż skarżący powoływali się na Rozporządzenie w sprawie budowy na gruntach prywatnych (patrz punkt 49 poniżej, dalej „Rozporządzenie”), żaden z przepisów tego Rozporządzenia nie mógł być interpretowany jako pozwalający na budowę budynków w question. Nie było argumentu, że budynki w question zostały wybudowane tam, gdzie wcześniej znajdowały się budynki gospodarcze, zatem przepis Rozporządzenia pozwalający na budowę tam, gdzie wcześniej znajdowały się budynki mieszkalne, nie pozwalał skarżącym na budowę domu letniskowego. Sąd uznał zatem, że budowa była nielegalna. W zakresie usunięcia skutków nielegalnej budowy sąd uznał, że kluczowe jest ocenienie skutków nielegalnej budowy dla środowiska i interesu publicznego, skutków rozbiórki budynków, możliwości przywrócenia środowiska do stanu sprzed nielegalnej budowy oraz tego, czy osoby, które nabyły prawa własności, działały w dobrej wierze. W przypadkach, gdy budowa naruszała dokumenty planowania przestrzennego i/lub bezwzględne wymogi ochrony środowiska, ochrony dziedzictwa i ochrony obszarów chronionych, nie można było podjąć decyzji o legalizacji nielegalnej budowy. Sąd musiał więc ocenić, czy budowa w question powinna zostać przeprowadzona w odpowiednim czasie. Uznał, że legalizacja budynków w question jest niemożliwa i że musi nastąpić rozbiórka (patrz punkty 46 i 47 poniżej). Co do argumentu skarżących, że sąd odwoławczy naruszył zasadę uzasadnionych oczekiwań, sąd uznał, że budowa w question była zabroniona przez odpowiednie ustawodawstwo krajowe obowiązujące w tamtym czasie. Nawet jeśli skarżący błędnie zinterpretowali przepisy Rozporządzenia, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że Rozporządzenie jest niezgodne z ustawą, a w konsekwencji z Konstytucją 14 marca 2006 r., zaledwie trzy miesiące po wydaniu pierwszemu skarżącemu pozwolenia na budowę. Skarżący powinni więc być w stanie zrozumieć konsekwencje nielegalnej budowy i ich uniknąć. Chociaż władze były częściowo odpowiedzialne za nielegalną budowę, ten fakt sam w sobie nie oznaczał, że cała nielegalna budowa musi zostać zalegalizowana w celu ochrony uzasadnionych oczekiwań i interesów majątkowych właścicieli. Przepisy prawne ustalały odpowiedzialność władz za nielegalne wydanie pozwolenia na budowę. W rezultacie sąd utrzymał w mocy decyzję Sądu Okręgowego w Poniewieżu (patrz punkt 17 powyżej). W nieokreślonym dniu komornik zwrócił się do Sądu Rejonowego w Mołtach o wyjaśnienie zarządzenia wykonania decyzji Sądu Okręgowego w Poniewieżu. 12 lutego 2014 r. Sąd Rejonowy w Mołtach oddalił wniosek komornika, ponieważ nie podała ona szczegółowych informacji o tym, co wymaga wyjaśnienia. Wydaje się, że skarżący poprosili komornika o zawieszenie wykonania wyroku i ich wniosek został odrzucony. W nieokreślonym dniu skarżący złożyli wniosek do Sądu Rejonowego w Utenie o uchylenie odmowy komornika zawieszenia wykonania wyroku i o jego zawieszenie do czasu rozpatrzenia sprawy przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. 23 grudnia 2015 r. Sąd Rejonowy w Utenie uznał, że prawo krajowe nie zobowiązuje komornika do zawieszania wykonania wyroków, jeśli skarżący złożyli wniosek do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Jednakże Kodeks Postępowania Cywilnego przewiduje, że istnieją podstawy do wznowienia postępowania, jeśli Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdzi, że decyzja sądu krajowego naruszyła prawa skarżącego wynikające z Konwencji lub jednego z jej Protokołów (patrz punkt 32 poniżej). Sąd uznał, że jeśli zarządzenie sądu krajowego o rozbiórce budynku zostanie wykonane, możliwość wznowienia postępowania po pozytywnym dla skarżących wyniku w Europejskim Trybunale Praw Człowieka stałaby się utrudniona. Z drugiej strony, jeśli Europejski Trybunał Praw Człowieka podejmie inną decyzję, rozbiórka budynków nadal będzie możliwa. Sąd zauważył, że budynek skarżących nie narusza praw osób trzecich, ponieważ znajduje się na działce gruntu leśnego należącej do skarżących. W rezultacie Sąd Rejonowy w Utenie zawiesił wykonanie wyroku do czasu podjęcia decyzji przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. Państwowy Inspektorat Planowania Przestrzennego i Budownictwa złożył odrębną skargę, ale 15 marca 2016 r. Sąd Okręgowy w Poniewieżu utrzymał w mocy decyzję pierwszej instancji.


28 lutego 1996 r. skarżący i dłużnik (JSP „Tara” Cetinje) zawarli przed Sądem Miejskim w Cetinje ugodę zatwierdzoną przez sąd, na mocy której dłużnik zobowiązał się zapłacić skarżącym określone kwoty z tytułu szkody majątkowej i niemajątkowej. Ugoda stała się prawomocna tego samego dnia. Dłużnik ostatecznie zapłacił część kwot ustalonych w ugodzie. 26 maja 1997 r. Sąd Handlowy w Podgoricy wszczął postępowanie upadłościowe przeciwko dłużnikowi. 19 sierpnia 1997 r. skarżący zgłosili swoje roszczenia wynikające z ugody. W toku postępowania upadłościowego Sąd Handlowy w Podgoricy uznał roszczenia skarżących. 23 grudnia 2009 r. Sąd Handlowy w Podgoricy zakończył postępowanie upadłościowe przeciwko dłużnikowi, kontynuując postępowanie przeciwko masie upadłościowej dłużnika. Decyzja ta została utrzymana w mocy przez Sąd Apelacyjny w dniu 9 kwietnia 2010 r. Postępowanie nadal się toczy. 14 października 2010 r. Trybunał Konstytucyjny oddalił skargi konstytucyjne skarżących z przyczyn formalnych. Przedmiotowa ugoda sądowa pozostaje do dnia dzisiejszego częściowo niewykonana. Z akt sprawy wynika, że w momencie zawarcia i uprawomocnienia się ugody sądowej (patrz powyższe punkty 4 i 5) dłużnik był spółką z przewagą kapitału kontrolowanego przez państwo. Rząd nie kwestionował tego ani nie przedłożył dowodów przeciwnych.


Wnioskodawcy urodzili się w 1979 i 1984 roku. Obecnie odbywają kary dożywotniego pozbawienia wolności orzeczone w kwestionowanych postępowaniach opisanych poniżej. 18 maja 2006 roku o godzinie 23.45 kilka osób przyjechało samochodem przed kawiarnię internetową w Skopje i otworzyło ogień z karabinów maszynowych. Zgodnie z opinią biegłego dopuszczoną w następnych postępowaniach, w kierunku kawiarni wystrzelono około 70 pocisków. W wyniku tego zdarzenia zginęło troje dzieci, a sześć osób zostało poważnie rannych („pokrzywdzeni”). W następstwie zawiadomienia o zabójstwie złożonym przeciwko nieznanym sprawcom, 3 sierpnia 2006 roku prokurator zwrócił się do sędziego śledczego o przesłuchanie pokrzywdzonych oraz pewnego B.H., który rzekomo przebywał na miejscu w czasie strzelaniny. W dniach od 6 do 19 grudnia 2006 roku sędzia śledczy wysłuchał zeznań ustnych pokrzywdzonych i innych świadków. Żaden z nich nie zidentyfikował wnioskodawców jako sprawców. Część pokrzywdzonych, a także inni świadkowie, którzy przybyli na miejsce natychmiast po strzelaninie, zeznali, że nie było oświetlenia ulicznego, a widoczność była znacznie ograniczona. Sędzia śledczy wysłuchał również zeznań ustnych M.M., który sprzedał samochód użyty w zdarzeniu dwóm osobom, których nie znał i „nie rozpoznałby, gdyby zobaczył ich teraz”. Oświadczył, że pewien F. przedstawił mu kupujących. W trakcie śledztwa sędzia śledczy kilkakrotnie bezskutecznie próbował wezwać B.H. Zwrócono się również o pomoc do policji. Po otrzymaniu wezwania i dowiedzeniu się o zapytaniu policji, B.H. stawił się w sądzie, aby złożyć zeznania przed sędzią śledczym. 27 lutego i 23 marca 2007 roku potwierdził, że przebywał na miejscu w czasie zdarzenia i że został postrzelony w uda. Zemdlał i spędził czas na rekonwalescencji w prywatnym szpitalu poza terytorium państwa respondenta. Oświadczył, że w samochodzie znajdowały się cztery osoby i że wszyscy strzelali do kawiarni. Zidentyfikował pewnego Dz. jako kierowcę samochodu. Twierdził również, że on sam był najprawdopodobniejszym celem ataku ze względu na swój rzekomy udział w zabójstwie brata wnioskodawców, do którego doszło na początku 2006 roku. W tym kontekście otrzymał groźby śmierci. 4 maja 2007 roku dwie osoby będące świadkami zdarzenia złożyły zeznania ustne w obecności sędziego śledczego i prokuratora. Zeznali jako świadkowie z ukrytą tożsamością pod pseudonimami „Korab” i „Vodno”. Ten drugi poprosił o nieujawnianie swojej tożsamości z następujących powodów: „ludzie, którzy popełnili przestępstwo, są agresywni i mają karę, dlatego boję się ich gróźb; są uzbrojeni, skazani, boję się o swoje życie i życie mojej rodziny, boję się zemsty”. Na zdjęciach przedstawionych jako dowód obaj świadkowie zidentyfikowali jednego z wnioskodawców jako osobę strzelającą do kawiarni oraz Dz. jako kierowcę samochodu. „Vodno” zidentyfikował również drugiego wnioskodawcę jako osobę strzelającą do kawiarni. Oświadczył, że trzy osoby (w tym wnioskodawcy) użyły broni w zdarzeniu z 18 maja 2006 roku. 11 maja 2007 roku inna osoba została przesłuchana przed sędziem śledczym i prokuratorem pod pseudonimem „Vardar” z tych samych powodów co świadek „Vodno”. Potwierdził, że pan Ramiz Asani (wnioskodawca) kupił samochód użyty w wypadku od M.M. Oświadczył również, że po zdarzeniu pan Ramiz Asani powiedział mu następujące rzeczy: „to, co widziałeś i słyszałeś w telewizji o zdarzeniu z samochodem M.M. – zrobiłem to w zemście za zabójstwo mojego brata...”. Tego samego dnia sędzia śledczy wszczął śledztwo przeciwko wnioskodawcom i Dz. z uzasadnionego podejrzenia zabójstwa. Wnioskodawcy, którzy w międzyczasie zostali aresztowani, zostali tymczasowo aresztowani. W późniejszym terminie sędzia śledczy zawiesił śledztwo w zakresie dotyczącym Dz., ponieważ okazało się, że nie można go namierzyć. W akcie oskarżenia z 13 sierpnia 2007 roku prokurator oskarżył wnioskodawców – którzy nie byli wcześniej karani, ale toczyły się przeciwko nim postępowania karne w związku z innymi zarzutami – o strzelanie z karabinów maszynowych do kawiarni internetowej z zamiarem zabicia B.H. Prokurator wnosił o to, aby sędzia rozprawy przesłuchał pokrzywdzonych i kilku świadków – w tym B.H. i M.M. oraz świadków z ukrytą tożsamością – oraz dopuścił inne dowody materialne, w tym raporty sekcji zwłok i inne opinie biegłych. Na rozprawie wnioskodawcy, reprezentowani przez dwóch adwokatów, bezskutecznie wnosił o odrzucenie dowodów złożonych przez świadków z ukrytą tożsamością oraz o wyłączenie pisemnych transkrypcji ich zeznań z akt sprawy. Sędzia rozprawy uwzględnił jednak ich wniosek o przesłuchanie świadków „Korab” i „Vodno” na rozprawie. Przesłuchanie przeprowadzono na rozprawie w dniu 21 stycznia 2008 roku w obecności tylko sędziego rozprawy i prokuratora, zgodnie z przepisami Kodeksu Postępowania Karnego obowiązującego w tamtym czasie (patrz poniższy paragraf 24). Obaj świadkowie powtórzyli oświadczenia, które złożyli przed sędzią śledczym, i podkreślili swój lęk przed negatywnymi konsekwencjami. Ich oświadczenia zostały odczytane na rozprawie w obecności wnioskodawców. Pisemna transkrypcja ich zeznań została przekazana wnioskodawcom, którzy na ich wniosek otrzymali dziesięciodniowy termin na przygotowanie pisemnych pytań, które sąd miał zadać tym świadkom. Wnioskodawcy sformułowali siedem pytań do zadania każdemu ze świadków. Obaj świadkowie odpowiedzieli, ponownie w obecności tylko sędziego rozprawy i prokuratora. „Korab” oświadczył, że strzelała tylko jedna osoba, podczas gdy według „Vodno” do kawiarni strzelały trzy osoby. Obaj świadkowie stwierdzili, że mimo ograniczonej widoczności było wystarczająco dużo światła, aby zobaczyć wnioskodawców. Transkrypcja ich odpowiedzi została przekazana wnioskodawcom. Sędzia rozprawy przesłuchał również M.M., który nie rozpoznał pana Ramiza Asaniego jako kupującego samochód użyty w zdarzeniu. Wysłuchał również zeznań ustnych trzech z 25 świadków zaproponowanych przez wnioskodawców dotyczących ich miejsca pobytu w czasie popełnienia przestępstwa. Wszyscy trzej świadkowie potwierdzili wersję wydarzeń przedstawioną przez wnioskodawców, mianowicie że w tamtym czasie przebywali w innej lokalnej kawiarni. Ponieważ tożsamość świadka „Vardar” została ujawniona w postępowaniu (F.S.), sędzia rozprawy uwzględnił wniosek wnioskodawców o jego ponowne przesłuchanie. Na rozprawie w dniu 1 kwietnia 2008 roku w obecności wnioskodawców F.S. zaprzeczył, że zeznawał jako świadek z ukrytą tożsamością. Zaprzeczył, aby wnioskodawcy kupili samochód od M.M. Twierdził, że został pobity przez policję, aby powiedzieć sędziemu śledczemu, że wnioskodawcy kupili samochód (patrz powyższy paragraf 12). Na tej samej rozprawie sędzia rozprawy odczytał przedprocesowe oświadczenie B.H. (patrz powyższy paragraf 9). Sędzia uczynił to po kilkakrotnych próbach zapewnienia jego stawienia się na rozprawie i zapytaniu policji o jego miejsce pobytu. Zanotowano, że zgodnie z oficjalnymi notatkami w aktach sprawy B.H. jest nie do namierzenia. Protokół z rozprawy nie stwierdzał, że wnioskodawcy sprzeciwiali się odczytaniu oświadczenia. W toku postępowania sędzia rozprawy uwzględnił wniosek wnioskodawców o bezpośrednią konfrontację z biegłymi, którzy przeprowadzili ekspertyzę balistyczną. Nie zezwolił jednak na dodatkową ekspertyzę balistyczną i odmówił dopuszczenia dalszych dowodów dotyczących natężenia oświetlenia ulicznego na miejscu w odpowiednim czasie (wnioskodawcy twierdzili, że światło uliczne było zbyt słabe, aby umożliwić świadkom z ukrytą tożsamością zobaczenie napastników). W swych mowach końcowych wnioskodawcy twierdzili, że B.H. przebywa w państwie respondencie i był zaangażowany w incydenty związane z wyborami parlamentarnymi z 1 czerwca 2008 roku. 23 czerwca 2008 roku sąd pierwszej instancji wydał wyrok, w którym uznał wnioskodawców za winnych zabójstwa i skazał ich na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Obecność wnioskodawców na miejscu w czasie zdarzenia, a także rozwój i dynamika wydarzeń zostały ustalone na podstawie zeznań świadków z ukrytą tożsamością „Korab” i „Vodno”, które sąd uznał za wiarygodne i spójne, mimo „małych różnic wynikających z natężenia strzelaniny i strachu o ich życie”. Sąd nadał również znaczenie oświadczeniu złożonemu przez F.S. w postępowaniu przedprocesowym pod pseudonimem „Vardar”. Pominął jego oświadczenie z 1 kwietnia 2008 roku (patrz powyższy paragraf 17), uznając, że zostało złożone pod przymusem i groźbą zabicia jego lub jego rodziny. W tym kontekście powołał się na raport policji z 24 stycznia 2008 roku, z którego wynikało, że F.S. był kilkakrotnie odwiedzany przez nieznane osoby, które groziły jemu i jego rodzinie w związku z zeznaniami złożonymi w postępowaniu przedprocesowym. Motyw przestępstwa został ustalony na podstawie oświadczenia złożonego przez B.H. w postępowaniu przedprocesowym. Świadek ten nie został przesłuchany na rozprawie, ponieważ był nie do namierzenia. W tym kontekście sąd pierwszej instancji powołał się na oficjalną notatkę policji z 9 stycznia 2008 roku informującą sąd, że B.H. uciekł z państwa respondenta i że wydano przeciwko niemu nakaz aresztowania. Sąd nie odniósł się do twierdzeń wnioskodawców, że B.H. w rzeczywistości przebywał w państwie respondencie i mógł zostać zlokalizowany (patrz powyższy paragraf 19). W opinii sądu dowody złożone przez świadków obrony były niewiarygodne i miały na celu umożliwienie oskarżonym uniknięcia odpowiedzialności karnej. Z tego powodu uznał za bezprzedmiotowe przesłuchanie pozostałych świadków zaproponowanych przez obronę. Linia obrony wnioskodawców, że w odpowiednim czasie przebywali w innym miejscu, została uznana za służącą własnym celom. Na publicznych rozprawach odbytych odpowiednio 10 października 2008 roku i 25 września 2009 roku (ostatni wyrok doręczono wnioskodawcy 5 stycznia 2010 roku) Sąd Apelacyjny w Skopje i Sąd Najwyższy utrzymały w mocy wyrok skazujący wnioskodawców i orzeczoną wobec nich karę. Oddaliły odwołania wniesione przez wnioskodawców, w których ci skarżyli się między innymi, że sąd pierwszej instancji nie dopuścił dowodów zaproponowanych przez obronę, że ich skazanie nie może opierać się wyłącznie na zeznaniach świadków z ukrytą tożsamością, które zostały uzyskane w sposób niezgodny z prawem, oraz że sąd pierwszej instancji nie przesłuchał B.H., mimo ich twierdzeń, że byłby dostępny do przesłuchania. W tym kontekście argumentowali, że było kwestią publicznie znaną, że w incydentach wyborczych z 1 czerwca 2008 roku B.H. został ranny i hospitalizowany, a później zatrzymany przez policję. Sądy uznały, że dowody złożone przez świadków z ukrytą tożsamością zostały uzyskane w sposób zgodny z prawem i że możliwość zadania przez wnioskodawców pytań pisemnych zapewniła ich prawa do obrony. Fakt, że świadkowie złożyli zeznania dopiero rok po zdarzeniu, wynikał z ich strachu. Ponadto stwierdziły, że skazanie wnioskodawców nie opierało się wyłącznie na dowodach złożonych przez tych świadków. W tym kontekście stwierdziły, że sąd pierwszej instancji dopuścił inne dowody, zarówno dokumentalne, jak i ustne. W odniesieniu do dowodów złożonych przez B.H., sądy uznały, że sąd pierwszej instancji próbował zapewnić jego stawienie się na rozprawie, ale był niedostępny do przesłuchania, jak opisano w notatce policji. Sądy wyższe również poparły ustalenie sądu pierwszej instancji dotyczące motywu popełnienia przestępstwa przez wnioskodawców, ustalone na podstawie dowodów złożonych przez B.H. Co zostało potwierdzone przez przedprocesowe oświadczenie świadka F.S. złożone pod pseudonimem „Vardar” (patrz powyższy paragraf 12). 2 grudnia 2010 roku Dz. został znaleziony i zatrzymany. W kolejnym postępowaniu karnym został uznany za winnego zabójstwa i skazany na piętnaście lat pozbawienia wolności.