Skarżący urodził się w 1963 roku i mieszka w Nova Pazova. Od 1991 do 2001 roku skarżący mieszkał z M.K. Para miała dwoje dzieci, córkę J.G., urodzoną 20 stycznia 1992 roku, oraz syna M.G., urodzonego 28 lipca 1994 roku. M.G. posiada umiarkowaną niepełnosprawność intelektualną. Na mocy decyzji Centrum Opieki Społecznej w Stara Pazova („Centrum Opieki Społecznej”) z 9 stycznia 2001 roku, władza rodzicielska nad dziećmi została powierzona M.K. Tą samą decyzją przyznano skarżącemu prawo do kontaktu z dziećmi co drugi weekend od godziny 18:00 w piątek do godziny 18:00 w niedzielę oraz podczas pierwszej połowy letnich i zimowych ferii szkolnych. Decyzja przewidywała, że skarżący musi odbierać i odwozić dzieci poza domem rodzinnym M.K. 30 czerwca 2005 roku Centrum Opieki Społecznej zawiesiło wykonanie decyzji z 9 stycznia 2001 roku na wniosek skarżącego, ponieważ zamierzał on dochodzić swoich praw rodzicielskich w postępowaniu sądowym. 11 sierpnia 2005 roku skarżący złożył wniosek do Sądu Rejonowego w Stara Pazova o wyłączną władzę rodzicielską nad dziećmi. 27 grudnia 2005 roku Sąd Rejonowy w Stara Pazova wydał postanowienie o tymczasowym kontakcie, przyznające skarżącemu prawo do kontaktu z dziećmi co drugi weekend od godziny 18:00 w piątek do godziny 18:00 w niedzielę oraz podczas pierwszej połowy letnich i zimowych ferii szkolnych. Postanowienie miało obowiązywać do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia w sprawie o władzę rodzicielską. 2 lutego 2006 roku postanowienie o tymczasowym kontakcie zostało utrzymane w mocy przez Sąd Okręgowy w Sremska Mitrovica („Sąd Okręgowy”). 11 września 2008 roku Sąd Rejonowy w Stara Pazova orzekł, że powództwo cywilne skarżącego musi zostać uznane za wycofane, ponieważ ani on, ani M.K. nie podali ważnych powodów nieobecności na rozprawie tego dnia. 11 grudnia 2008 roku Sąd Okręgowy utrzymał to rozstrzygnięcie w mocy. 17 października 2011 roku Sąd Podstawowy w Sremska Mitrovica, Wydział w Stara Pazova (Sąd Rejonowy w Stara Pazova przestał istnieć po reformie sądownictwa w 2010 roku – dalej „Sąd Podstawowy w Sremska Mitrovica”) uchylił postanowienie o tymczasowym kontakcie z 27 grudnia 2005 roku, biorąc pod uwagę, że postępowanie o władzę rodzicielską zostało zakończone 11 grudnia 2008 roku. Nakazano skarżącemu zapłacenie M.K. kwoty 30 625 dinarów (około 257 euro (EUR)) tytułem kosztów sądowych wraz z ustawowymi odsetkami. Decyzja ta stała się ostateczna 10 listopada 2011 roku. 18 stycznia 2006 roku, na wniosek skarżącego, Sąd Rejonowy w Stara Pazova zarządził egzekucję postanowienia o tymczasowym kontakcie (patrz punkt 11 powyżej) przez komornika sądowego. Nakaz egzekucji został utrzymany w mocy przez Sąd Okręgowy 17 marca 2006 roku. 20 stycznia 2006 roku podjęto pierwszą próbę egzekucji postanowienia o kontakcie. Komornik udał się do domu M.K., ale J.G. odmówiła spotkania się ze skarżącym. M.G. chciał go zobaczyć, ale M.K. odmówiła puszczenia go bez siostry. J.G. i M.G. przebywali ze skarżącym w weekend od 7 do 9 kwietnia 2006 roku. W innej próbie egzekucji postanowienia o kontakcie 21 kwietnia 2006 roku komornik i skarżący udali się do domu M.K. Babcia dzieci ze strony matki, Z.K.V., poinformowała ich, że M.K. i dzieci są nieobecni. W późniejszym postępowaniu karnym przeciwko M.K. (patrz punkt 45 poniżej) ustalono, że skarżący nie miał prawa do kontaktu w ten weekend, ponieważ był to trzeci weekend w miesiącu. 5 maja 2006 roku podjęto kolejną próbę egzekucji postanowienia tymczasowego, ale M.K. powiedziała komornikowi, że dzieci nie chcą widzieć się ze skarżącym. 19 maja 2006 roku, podczas kolejnej próby egzekucji postanowienia o kontakcie, M.K. poinformowała komornika, że dzieci są na wycieczce szkolnej. Skarżący, który również był obecny, zwrócił się o pomoc policji przy następnej próbie egzekucji. 2, 16 i 23 czerwca, 14 lipca oraz 22 września 2006 roku podjęto inne próby egzekucji postanowienia o kontakcie. Za każdym razem J.G. odmawiała spotkania się ze skarżącym, a M.K. nie chciała puścić M.G. samego. 5 lipca 2006 roku Sąd Rejonowy w Stara Pazova ukarał M.K. grzywną w wysokości 5 000 dinarów za nieprzestrzeganie nakazu egzekucji z 18 stycznia 2006 roku (patrz punkt 15 powyżej). 27 października 2006 roku J.G. ponownie odmówiła spotkania się ze skarżącym, mimo nalegań M.K., aby poszła. Jak poprzednio, M.K. odmówiła puszczenia M.G. bez siostry. 10 listopada 2006 roku podjęto próbę egzekucji w obecności policjanta, komornika i skarżącego. J.G. odmówiła spotkania się ze skarżącym, a M.K. odmówiła puszczenia M.G. samego. 24 listopada, 8 i 22 grudnia 2006 roku J.G. ponownie odmawiała spotkania się ze skarżącym, a M.K. odmawiała puszczenia M.G. samego. Ponadto, w tej ostatniej dacie M.K. zagroziła złożeniem zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa przeciwko komornikowi i skarżącemu. 4 kwietnia 2007 roku Sąd Rejonowy w Stara Pazova przesłuchał J.G. i M.G. w obecności psychologa dziecięcego z Centrum Opieki Społecznej. Dzieci oświadczyły, że nie chcą utrzymywać kontaktu z ojcem, ponieważ się go boją. J.G. powiedziała, że skarżący wcześniej na nią krzyczał i że raz, gdy byli razem w kawiarni, wyrwał jej telefon komórkowy z ręki. Innym razem, gdy bawili się w basenie w ogrodzie matki, skarżący chwycił M.G. i zabrał go do kawiarni, grożąc, że go nie odda. 11 września 2008 roku postępowanie o władzę rodzicielską zostało umorzone, ponieważ skarżący i M.K. stawili się na rozprawie bez ważnych powodów (patrz punkt 13 powyżej). 3 lutego 2009 roku Sąd Rejonowy w Stara Pazova zdecydował o zasięgnięciu opinii i rekomendacji od Centrum Opieki Społecznej dotyczących kontynuacji postępowania egzekucyjnego i możliwej szkody, jaką może ono wyrządzić rozwojowi dzieci. W swojej opinii z 30 marca 2009 roku Centrum Opieki Społecznej zgłosiło, że trudności w relacji między skarżącym a M.K. utrzymywały się po ich separacji i przerodziły się w spory o prawa rodzicielskie. Co więcej, J.G. wykształciła silny opór wobec ojca. Wstydziła się go i bała się z powodu jego zachowania w czasie, gdy rodzina mieszkała razem. Ponadto M.G. nie chciał widzieć się ze skarżącym bez siostry. Centrum Opieki Społecznej podało dalej, że M.K. nie jest w stanie udzielić swoim dzieciom wsparcia w przezwyciężeniu trudności w utrzymywaniu kontaktu z ojcem. Twierdziła, że nie zabraniała dzieciom kontaktu z nim, ale nie jest w stanie wpłynąć na opinię córki. Jednakże M.K. nigdy nie wyraziła chęci uczestnictwa w poradnictwie ani innej terapii specjalistycznej, mimo że była ona sugerowana kilka razy. W ciągu ostatnich trzech lat skarżący nie widział J.G. ani razu, ale złożył oświadczenie, że okazjonalnie spotykał się z M.G. w jego szkole podczas przerw. W takich okolicznościach nie był w stanie wykonywać swoich praw rodzicielskich i nie miał innego sposobu na utrzymanie kontaktu z dziećmi. Brak kontaktu uniemożliwił mu nawiązanie dobrej interakcji z dziećmi. Opinia konkludowała, że kontynuacja postępowania egzekucyjnego wywrze dodatkową presję na dzieciach i wywoła jeszcze większy opór, szczególnie u J.G. Zasugerowała wykorzystanie innych metod przewidzianych prawem w celu stworzenia warunków umożliwiających ojcu wykonywanie jego praw rodzicielskich. 14 sierpnia 2009 roku Sąd Rejonowy w Stara Pazova wyznaczył spotkanie między skarżącym a dziećmi na 4 września 2009 roku w domu M.K. w obecności komornika i pracowników socjalnych. 4 września 2009 roku, w obecności psychologa i pracownika socjalnego, komornika i skarżącego, J.G. i M.G., oboje wyraźnie zdenerwowani, oświadczyli, że nie chcą widzieć skarżącego. 25 lutego 2011 roku Sąd Podstawowy w Sremska Mitrovica (patrz punkt 14 powyżej) przeprowadził rozprawę, na której przesłuchano oddzielnie M.K., J.G., M.G. i skarżącego. Obecni byli również psycholog i pracownik socjalny z Centrum Opieki Społecznej. Sąd zanotował, że krótko przed rozprawą musiano wezwać karetkę pogotowia dla M.G., który wykazywał oznaki ataku paniki. Na rozprawie J.G. i M.G. oświadczyli, że nie chcą mieć kontaktu z ojcem i że on stosuje wobec nich przemoc. J.G. powiedziała w szczególności, że relacja z ojcem i jego próby utrzymania kontaktu wpłynęły na nią psychologicznie (bała się wychodzić z domu sama w nocy). Powiedziała dalej, że skarżący wywiera presję psychologiczną na M.G. Po spotkaniu z ojcem zachowanie M.G. zawsze się zmieniało i mówił obraźliwe rzeczy do matki i babci. M.K. oświadczyła, że nie utrudniała egzekucji postanowienia o kontakcie – dzieci nie chciały widzieć skarżącego. Pracownik socjalny oświadczył, że na wniosek sądu Centrum Opieki Społecznej przedłoży propozycję dotyczącą możliwości utrzymania kontaktu między skarżącym a M.G., który był nadal nieletni. Skarżący nalegał na kontynuację egzekucji. 1 marca 2011 roku Sąd Podstawowy w Sremska Mitrovica nakazał Centrum Opieki Społecznej przesłuchanie oddzielnie skarżącego, M.K. i M.G. w sprawie możliwości utrzymania kontaktu między skarżącym a M.G. oraz przygotowanie opinii na temat fizycznego i psychicznego zdrowia oraz rozwoju M.G. Sąd odniósł się w szczególności do zeznań M.G. złożonych na rozprawie 25 lutego 2011 roku (patrz punkt 33 powyżej) oraz faktu, że przed tą rozprawą przeszedł atak paniki. Chociaż skarżący, jako rodzic, miał prawo do utrzymywania kontaktu z dzieckiem, należało wziąć pod uwagę życzenia, potrzeby i najlepszy interes M.G. W sytuacji, w której M.G. odmawiał spotkania z ojcem, sąd uznał, że leży w interesie wszystkich zrealizowanie kontaktu stopniowo przy pomocy Centrum Opieki Społecznej, dopóki nie zostaną stworzone warunki do nieprzerwanego wykonywania postanowienia o kontakcie. 26 maja 2011 roku Centrum Opieki Społecznej przedłożyło swoją opinię Sądowi Podstawowemu w Sremska Mitrovica. Stwierdzono w niej, że M.G. posiada umiarkowaną niepełnosprawność intelektualną i potrzebuje pomocy przy ubieraniu się, higienie osobistej i karmieniu się. Był bardzo bliski ze swoją matką i siostrą i czuł się przez nich kochany i akceptowany. M.K. oświadczyła, że nie przeszkadza M.G. w widzeniu się z ojcem, ale obawia się o jego zdrowie. Wierzyła, że M.G. boi się ojca z powodu dwóch poprzednich incydentów. Według M.K., raz skarżący porwał M.G. z ich ogrodu; innym razem podobno siłą otworzył usta M.G., aby sprawdzić jego zęby. Opinia podkreślała jednak, że zgodnie z informacjami przesłanymi przez szkołę M.G., okazjonalnie spotykał się z ojcem w szkole. Spotkania były zawsze ciepłe i pełne uczucia, a M.G. nigdy nie wykazywał żadnych oznak strachu ani lęku. Zgodnie z opinią, skarżący był bardzo zainteresowany utrzymaniem kontaktu ze swoimi dziećmi i współpracą z Centrum Opieki Społecznej. Zasugerowano zorganizowanie spotkania między M.G. a skarżącym w Centrum Opieki Społecznej w obecności pracowników socjalnych. W nieokreślonym później terminie skarżący, M.K. i pracownicy socjalni uzgodnili, że spotkania między skarżącym a M.G. będą odbywać się co poniedziałek o godzinie 11:00. M.K. miała zawozić M.G. do Centrum Opieki Społecznej. Pierwsze spotkanie zaplanowano na 2 czerwca 2011 roku. 31 maja 2011 roku babcia dzieci ze strony matki, Z.K.V., poinformowała Centrum Opieki Społecznej, że M.G. jest w Grecji z matką. Kolejne spotkanie zaplanowano na 13 czerwca 2011 roku. 13 czerwca 2011 roku skarżący spotkał się z M.G. w Centrum Opieki Społecznej w obecności pracowników socjalnych. Spotkanie trwało godzinę i minęło w przyjemnej atmosferze. M.G. rozmawiał i śmiał się z ojcem. Tego samego dnia później M.K. poinformowała Centrum Opieki Społecznej, że M.G. był zdenerwowany po spotkaniu, więc musiała wezwać karetkę pogotowia. Potwierdził to lekarz dyżurny w tamtym czasie. Następne spotkanie, zaplanowane na 20 czerwca 2011 roku, zostało odwołane, ponieważ M.K. poinformowała Centrum Opieki Społecznej, że jest chora i nie ma nikogo, kto mógłby zabrać M.G. na spotkanie. Kilka minut później Z.K.V. zadzwoniła do Centrum Opieki Społecznej i była werbalnie agresywna wobec osoby zajmującej się sprawą. Po poinformowaniu, że spotkanie zostało odwołane, Z.K.V. i J.G. zawiozły M.G. do centrum i były werbalnie agresywne wobec obecnych pracowników socjalnych. M.G. był przerażony i zdezorientowany. Następne spotkanie zaplanowano na 27 czerwca 2011 roku. W aktach sprawy brak informacji, czy się odbyło. 28 czerwca 2011 roku Centrum Opieki Społecznej ustaliło harmonogram spotkań na lipiec i sierpień 2011 roku. Skarżący miał widzieć się z M.G. co każdy poniedziałek między godziną 11:00 a 12:00 w Centrum Opieki Społecznej. Wydaje się, że te spotkania odbyły się bez żadnych problemów. 15 listopada 2011 roku Sąd Podstawowy w Sremska Mitrovica umorzył postępowanie egzekucyjne wszczęte 18 stycznia 2006 roku (patrz punkt 15 powyżej). Nakazano skarżącemu zapłacenie M.K. kwoty 28 125 dinarów (około 236 EUR) tytułem kosztów sądowych. 24 grudnia 2015 roku Sąd Podstawowy w Stara Pazova (który został ponownie utworzony i przemianowany w ramach reformy sądownictwa w 2014 roku; patrz punkt 14 powyżej), na wniosek M.K., zarządził egzekucję decyzji z 15 listopada 2011 roku. Oprócz kosztów sądowych orzeczonych w tej decyzji, nakazano skarżącemu zapłacenie kosztów egzekucji w wysokości 10 225 dinarów (około 85 EUR), które miały być potrącane z jego renty z tytułu niezdolności do pracy. 5 kwietnia 2016 roku izba odwoławcza Sądu Podstawowego w Stara Pazova utrzymała w mocy decyzję z 24 grudnia 2015 roku. 12 października 2007 roku Sąd Rejonowy w Stara Pazova uznał M.K. za winną nieprzestrzegania postanowienia o tymczasowym kontakcie i nakazał jej zapłacenie sześćdziesięciu stawek dziennych grzywny po 500 dinarów (około 6,40 EUR) każda. Sąd uznał, że M.K. utrudniała egzekucję postanowienia o tymczasowym kontakcie z 27 grudnia 2005 roku, uniemożliwiając M.G. widzenie się z ojcem bez J.G. W ten sposób uniemożliwiła skarżącemu kontakt z synem, z wyjątkiem jednego przypadku, gdy nie miał prawa go odwiedzać (patrz punkt 18 powyżej). Sąd uznał, że M.K. nie przeszkadzała J.G. w widzeniu się ze skarżącym i że opór J.G. wynikał z jej osobistego konfliktu z nim. Skarżącemu zalecono złożenie powództwa o odszkodowanie w postępowaniu cywilnym. 29 lipca 2008 roku Sąd Okręgowy w Sremska Mitrovica utrzymał w mocy wyrok z 12 października 2007 roku, który stał się ostateczny. 28 marca 2013 roku Sąd Podstawowy w Sremska Mitrovica uniewinnił M.K. i Z.K.V. od zarzutu nieprzestrzegania postanowienia o tymczasowym kontakcie dotyczącego incydentu z 20 czerwca 2011 roku (patrz punkt 40 powyżej).


Skarżący urodził się w 1951 roku i mieszka w Weinheim. Jest działaczem antyaborcyjnym i prowadzi stronę internetową przeciwną aborcji. 25 listopada 2004 r. i 7 grudnia 2004 r. skarżący rozdawał ulotki w bezpośrednim sąsiedztwie praktyki lekarskiej dra S. Ulotki zawierały, między innymi, następujący tekst na stronie tytułowej:
„Czy wiedzieli Państwo, że dr S. [pełne imię i nazwisko oraz adres] przeprowadza aborcje, które są niezgodne z prawem według orzecznictwa Federalnego Trybunału Konstytucyjnego?”
Poniżej, mniejszą czcionką, zamieszczono następujący tekst:
„Zgodnie z międzynarodowym prawem karnym: mord z ciężkim winnym zawinieniem jest celowym „sprowadzeniem do śmierci” niewinnej istoty ludzkiej”.
Na odwrocie złożonej ulotki znajdował się następujący tekst:
„Mord na ludziach w Auschwitz był niezgodny z prawem, ale moralnie zdegenerowane państwo NS zezwalało na mord na niewinnych ludziach i nie poddawało go odpowiedzialności karnej”.
Skarżący przytoczył ponadto fragmenty wyroku Federalnego Trybunału Konstytucyjnego z 28 maja 1993 r. (BVerfGE 88, 203) (patrz poniżej paragraf 17) dotyczącego aborcji oraz oświadczenie Christopha-Wilhelma Hufelanda, osobistego lekarza Goethego i Schillera. Powołał się również na art. 12 ust. 1 ustawy o konfliktach w ciąży (patrz poniżej paragraf 17) i zwrócił się do czytelników z prośbą o wykorzystanie ich wpływu na osoby przeprowadzające i pomagające w aborcjach. Pismem z 23 grudnia 2004 r. dr S. zażądał od skarżącego podpisania oświadczenia o zaprzestaniu naruszeń. Skarżący odmówił i opublikował następujące oświadczenie na swojej stronie internetowej:
„Jeśli dr S. [pełne imię i nazwisko] poprzez przeprowadzanie aborcji publicznie okazuje, że popiera aborcje, to powinien stać przy swoim zdaniu. Zamiast tego dr S. uważa akcję rozdawania ulotek za zniesławienie, grozi zabezpieczeniem roszczenia i już upoważnił swojego prawnika do złożenia zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa zniesławienia/ocalenia. Zastanawiamy się: Czy dr S. jest bez zasad i bez charakteru?”
Następnie dr S. zwrócił się do Sądu Rejonowego w Karlsruhe z wnioskiem o wydanie nakazu zaprzestania naruszeń, nakazującego skarżącemu nie twierdzić w Internecie, że powód przeprowadza niezgodne z prawem aborcje, oraz nie rozpowszechniać ulotek zawierających jego nazwisko i twierdzenie, że w jego praktyce lekarskiej przeprowadzane są niezgodne z prawem aborcje. Wniósł również o zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową w wysokości 20 000 euro (EUR) oraz o zwrot kosztów zastępstwa procesowego przed wszczęciem postępowania. 30 września 2005 r., w dniu rozprawy przed Sądem Rejonowym w Karlsruhe, skarżący rozdawał drugą ulotkę bezpośrednio przed praktyką lekarską dra S. Między innymi skarżący wrzucał tę drugą ulotkę, w której nie wymieniono z nazwiska dra S., do skrzynek pocztowych w bezpośrednim sąsiedztwie jego praktyki. Na stronie przedniej ulotki znajdowało się następujące zdanie:
„W Twoim sąsiedztwie: niezgodne z prawem ABORCJE ... i TY milczysz o MORDZIE z ciężkim winnym zawinieniem na naszych DZIECIACH?” [Podkreślenia w oryginale]
Na odwrocie złożonej ulotki znajdował się następujący tekst:
„Te prenatalne dzieciobójstwa przybrały w międzyczasie rozmiary przypominające nowy HOLOKAUST!” [Podkreślenia w oryginale]
Niżej w ulotce czytamy:
„Po prostu nie potrafię zrozumieć, że personel medyczny i lekarze, którzy mają pomagać i ratować życie, schodzą do poziomu udziału w mordzie z ciężkim winnym zawinieniem”.
4 listopada 2005 r. Sąd Rejonowy w Karlsruhe uwzględnił wniosek o nakaz zaprzestania naruszeń i nakazał skarżącemu powstrzymać się od publicznego twierdzenia, zarówno na piśmie, jak i ustnie, w Internecie, a także na ulotkach, że powód przeprowadza w swojej praktyce lekarskiej niezgodne z prawem aborcje. Ponadto Sąd Rejonowy przyznał odszkodowanie za szkodę majątkową w wysokości żądanej przez powoda (811,88 EUR) i oddalił powództwo w zakresie zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. Sąd uznał, że wypowiedzi skarżącego są chronione wolnością słowa i przyczyniają się do debaty publicznej. Ponadto musiały zostać zaklasyfikowane jako twierdzenia o faktach i, jako takie, informacja o tym, że aborcje są niezgodne z prawem, była zgodna z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego i nie była nieprawdziwa. Jednak, odczytane w związku z całą ulotką, wypowiedzi te miały „efekt szubienicy” i stanowiły poważne naruszenie praw osobistych dra S., co nie było uzasadnione wolnością słowa skarżącego. Sąd doszedł do tego wniosku w oparciu o fakty, że skarżący wyizolował dra S., wymieniając go z nazwiska i rozdając ulotki w pobliżu jego praktyki, że przytoczył wyrok Federalnego Trybunału Konstytucyjnego tylko fragmentarycznie i pominął fragmenty stwierdzające, że lekarze nie podlegają odpowiedzialności karnej, że poprzez zdefiniowanie mordu z ciężkim winnym zawinieniem zasugerował, iż dr S. popełnił to przestępstwo oraz że powiązał dra S. z Holokaustem. Niemniej jednak, w zakresie szkody niemajątkowej sąd stwierdził, że mimo iż ataki na reputację dra S. były na tyle poważne, aby uzasadnić wydanie nakazu zaprzestania naruszeń, nie były wystarczająco poważne, aby uzasadnić przyznanie zadośćuczynienia. Skarżący i dr S. odwołali się od decyzji Sądu Rejonowego. Ponadto dr S. rozszerzył powództwo o drugą ulotkę (patrz powyżej paragraf 9), która następnie stała się przedmiotem orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Karlsruhe. 28 lutego 2007 r. Sąd Apelacyjny w Karlsruhe potwierdził uzasadnienie Sądu Rejonowego i w istocie oddalił oba odwołania. Jednakże częściowo zmodyfikował wyrok Sądu Rejonowego w odniesieniu do precywnego brzmienia żądanego nakazu zaprzestania naruszeń. Nakazał skarżącemu powstrzymać się od publicznego twierdzenia, że dr S. przeprowadza w swojej praktyce lekarskiej niezgodne z prawem aborcje oraz od twierdzenia w bezpośrednim związku z tym, że „mord z ciężkim winnym zawinieniem jest celowym „sprowadzeniem do śmierci” niewinnej istoty ludzkiej”. Sąd Apelacyjny nakazał również skarżącemu powstrzymać się od twierdzenia, że dr S. przeprowadza niezgodne z prawem aborcje powodujące „dzieciobójstwo”. Na wstępie podkreślił, że pogląd skarżącego, że aborcje powinny podlegać odpowiedzialności karnej i są niezgodne z prawem wyższej rangi, mieści się w zakresie wolności słowa skarżącego. Sąd zauważył jednak, że samo brzmienie wypowiedzi skarżącego wskazywało, że oznaczał on aborcje przeprowadzane przez powoda jako mord z ciężkim winnym zawinieniem, czego nie można było tolerować, niezależnie od tego, czy wypowiedzi te uznawano za twierdzenia o faktach, czy za oceny wartościujące. Zdaniem sądu skarżący stworzył nieakceptowalny „efekt szubienicy”, wyizolowując powoda, który nie dał skarżącemu żadnego powodu do takiego działania. W tym zakresie sąd zauważył, że dr S. w żaden sposób nie był zaangażowany w publiczną debatę na temat aborcji. W odniesieniu do drugiej ulotki Sąd Apelacyjny stwierdził, że mimo iż dr S. nie został wymieniony z nazwiska, ulotka odnosiła się do niego, ponieważ została rozdana przed jego praktyką lekarską i wrzucona do skrzynek pocztowych w pobliżu. Podobnie jak w przypadku pierwszej ulotki, nieznaczna część czytelników zrozumiałaby z ulotki, że działalność zawodowa dra S. stanowiła mord z ciężkim winnym zawinieniem. Nawet jeśli zrozumiano to w sensie nieprawniczym, ulotka sugerowała, że powód przeprowadzał nielegalne i podlegające karze aborcje. Ponieważ skarżący nie wyjaśnił, że krytykował jedynie aborcje, które zgodnie z orzecznictwem Federalnego Trybunału Konstytucyjnego (patrz poniżej paragraf 17) są niezgodne z prawem, ale nie podlegają odpowiedzialności karnej, przekroczył granice dopuszczalnej krytyki. W zakresie powództwa o odszkodowanie Sąd Apelacyjny utrzymał w mocy wyrok pierwszej instancji. Nie udzielił również zezwolenia na odwołanie w sprawach prawnych. 29 maja 2007 r. Federalny Trybunał Sprawiedliwości oddalił wniosek skarżącego o pomoc prawną dla jego skargi na odmowę zezwolenia na odwołanie w sprawach prawnych, uzasadniając to tym, że zamierzone odwołanie skarżącego w sprawach prawnych nie miało wystarczających szans powodzenia. 2 lipca 2009 r. Federalny Trybunał Konstytucyjny odmówił przyjęcia skargi skarżącego o rozstrzygnięcie z powodu jej niedopuszczalności, nie podając przyczyn (nr 1 BvR 1659/07).


Skarżąca urodziła się w 1965 roku i mieszka w Tbilisi. Skarżąca jest psychiatrą oraz założycielką i dyrektorką Centrum Rehabilitacji Ofiar Tortur „Empathy”, organizacji pozarządowej („OPG”). 4 października 2003 r. organizacja pozarządowa skarżącej zawarła porozumienie z Ministerstwem Sprawiedliwości („Ministerstwo”) i zobowiązała się, między innymi, do utworzenia biura rehabilitacji psychospołecznej w więzieniu nr 1 w Tbilisi. Porozumienie przewidywało, że w zależności od dostępności zasobów organizacja pozarządowa miała zaangażować specjalistów, stosować kliniczne metody laboratoryjne i diagnostyczne oraz zapewniać więźniom leki, jeśli zostało przepisane leczenie. Organizacja miała przedstawiać Ministerstwu kwartalne sprawozdania z postępów oraz składać propozycje rozwiązywania problemów społecznych zidentyfikowanych w toku swojej działalności. Ministerstwo zobowiązało się do wspierania prawidłowego funkcjonowania biura rehabilitacji i wyznaczenia koordynatora z Wydziału Medycznego Ministerstwa w celu zapewnienia realizacji umowy. 3 sierpnia 2004 r. skarżąca została członkinią Publicznej Komisji Monitorującej, nadzorującej przestrzeganie praw więźniów i uprawnionej do wydawania zaleceń w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości. Wydane w tym celu zarządzenie prezydenckie nr 309 stanowiło, że członkowie Komisji mogą wchodzić do wszystkich więzień w godzinach pracy bez uprzedniego zezwolenia. Zainteresowane osoby miały prawo do spotkań z więźniami na osobności i dostępu do wszelkiej dokumentacji, z wyjątkiem tej sklasyfikowanej jako poufna. 29 listopada 2004 r. ówczesny Minister Sprawiedliwości powołał Komisję ds. Badań i Monitorowania Zdrowia Psychicznego Więźniów. W jej skład weszło siedmiu ekspertów w dziedzinie zdrowia psychicznego, zarówno z sektora państwowego, jak i pozarządowego, w tym skarżąca. Dokument nie precyzował konkretnych funkcji Komisji ani jej członków. 10 września 2005 r. pan L.Ts. – więzień umieszczony w szpitalu więziennym ze względu na problemy ze zdrowiem psychicznym – fizycznie zaatakował dyrektora i ordynatora szpitala więziennego („incydent z 10 września 2005 r.”). Został przeniesiony do szpitala więziennego przez dyrektora Wydziału Medycznego Ministerstwa („Wydział Medyczny”) na podstawie opinii medycznej skarżącej w tej sprawie. W niezwiązanym z tym incydencie, który miał miejsce w około tym samym czasie, więzień zmarł na skutek powikłań zdrowotnych, a zgłoszono, że wielu innych czekało bezskutecznie na przyjęcie do szpitala. Oba incydenty zwróciły na siebie szeroką uwagę mediów w związku z zarzutami korupcji i złego zarządzania w opiece medycznej systemu penitencjarnego. Część przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego twierdziła, że przeniesienia do szpitala więziennego nie były realizowane w sposób odpowiedni i obiektywny, lecz opierały się na podejrzanych ustaleniach wewnątrz Ministerstwa. 11 września 2005 r. wszczęto śledztwo w sprawie incydentu z 10 września 2005 r. w związku z domniemanym nadużyciem władzy. W nieokreślonym dniu skarżąca została przesłuchana w charakterze świadka. 13 września 2005 r. ówczesny Minister Sprawiedliwości, pan K.K. („Minister”), zlecił wewnętrzne dochodzenie dotyczące działalności Wydziału Medycznego Ministerstwa w okresie od 1 stycznia 2005 r. do 13 września 2005 r. Główny Inspektorat Ministerstwa miał przedstawić swoje ustalenia 13 października 2005 r. 16 września 2005 r., wypowiadając się na żywo w prywatnej stacji telewizyjnej Rustavi 2 na temat zarzutów korupcji i złego zarządzania wewnątrz Ministerstwa i jego Wydziału Medycznego, Minister, pan K.K., oświadczył: „Jestem zmuszony podać nazwiska i konkretne fakty... Mariam Jishkariani, prezes organizacji pozarządowej [Empathy] i członek [publicznej] rady monitorującej [instytucje penitencjarne] ... rażąco przekraczała swoje uprawnienia i sporządzała orzeczenia medyczne dotyczące konkretnych osób, omijając komisję [powołaną w tym celu]. Mam te orzeczenia na swoim biurku. Śledztwo już je posiada i w praktyce przeprowadzona zostanie pełna ocena, która wykaże, czy zrobiono to dla ładnych oczu, czy też był to dokładnie ten rodzaj interesu, który ta bezczelna osoba – nie mogę nazwać jej inaczej – dla siebie znalazła. Ponieważ to właśnie dzięki bazgrołom Jishkariani na kartce papieru [dwaj rzekomo zdrowi więźniowie, którzy później zaatakowali lekarzy] znaleźli się w szpitalu więziennym bez żadnych ku temu podstaw prawnych...” Minister dodał również, że dyrektor Wydziału Medycznego był „tym, który... [polegał na] nielegalnych notatkach Jishkariani... niepodpisanych przez członków [medycznej] komisji... w celu przeniesienia więźniów [do szpitala więziennego]”. Stwierdził, że „dlatego on [jest] podejrzanym w tych nielegalnych układach i [stanie się] obiektem śledztwa wraz z Jishkariani”. Minister kontynuował, zauważając, że „nie ma tylko tych dwóch faktów i śledztwo jest w toku, ponieważ to Mariam Jishkariani była najważniejszą postacią i [jej opinie kierowały działaniami dyrektora]...” Minister skrytykował również Rzecznika Praw Obywatelskich i oskarżył jego przedstawicieli o posiadanie osobistego interesu w przenoszeniu pewnych więźniów do szpitala więziennego. Stacja telewizyjna Rustavi 2 przekazała również krótkie komentarze przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego, w tym Rzecznika Praw Obywatelskich, zaangażowanych w publiczny monitoring więzień (patrz punkt 8 powyżej). Zauważyli oni, że oskarżenia wysunięte przez Ministra były bezzasadne w świetle faktu, że przenoszenie więźniów do i ze szpitala więziennego należało do wyłącznej kompetencji Ministerstwa. W programie zamieszczono również krótki komentarz skarżącej, zarejestrowany przez dziennikarza, że Minister chce mieć „radę monitorującą, która [nie] będzie zaglądać do środka więzienia” oraz że „więzienia [są] w takim samym stanie... jak te za rządów Saddama Husajna”. 20 września 2005 r. dziennik „Rezonansi” opublikował wywiad z Ministrem. Omawiał on zarzuty korupcji w zarządzaniu placówkami medycznymi w systemie penitencjarnym. Istotne fragmenty wywiadu brzmią następująco: „Dziennikarz: Podajesz dwa nazwiska – Jishkariani i [dyrektora Wydziału Medycznego], które były zaangażowane w korupcję. Jakie konkretne fakty masz, składając takie oświadczenia? Minister: [Dyrektor Wydziału Medycznego] był całkowicie pod wpływem Mariam Jishkariani. Jishkariani jest psychiatrą z organizacji pozarządowej [Empathy]. Ta dziedzina jest bardzo skażona w odniesieniu do więzień. Nawet w czasach radzieckich na orzeczeniach psychiatrycznych zarabiano dużo pieniędzy. Zaświadczenia o niepoczytalności wydawano tym, którzy do nich nie mieli prawa. Właśnie w swoim własnym interesie ta pani [odnosząc się do skarżącej] zagnieździła się w tej radzie monitorującej... Konfrontacja rozpoczęła się natychmiast po ujawnieniu przez nas materiałów, w których Mariam Jishkariani podpisywała dokumenty o przeniesieniu więźniów do szpitala więziennego. Ujawniono, że wśród tych więźniów byli zdrowi ludzie... Dziennikarz: Czy mówisz, że pieniądze zabierane więźniom krążyły wśród tych ludzi? Minister: Tylko wśród nich. Lekarze z wydziału medycznego odpowiadają za orzeczenia medyczne. Ich szefem był [dyrektor Wydziału Medycznego]. Jishkariani i inni byli wspólnikami. Pieniądze, które wzięli, powinny zostać mi dostarczone lub zostały przez nich zabrane. Nic do mnie nie trafiło. [Więźniowie], którzy zaatakowali personel, zostali przeniesieni do szpitala więziennego na podstawie orzeczenia medycznego Jishkariani, mimo że są zdrowi. Nie miała uprawnień do robienia tego. Czy to nie jest przestępstwo? Oczywiście Jishkariani nie mogła tego popełnić sama. Napisała tylko orzeczenie, a raczej bazgrała coś na kartce papieru, która nie była podpisana przez żadnego z członków komisji. Mimo to [dyrektor Wydziału Medycznego] wydał polecenie przeniesienia [dwóch więźniów] do Szpitala Republikańskiego.” 13 października 2005 r. Główny Inspektorat przedstawił swoje sprawozdanie. Dotyczyło on głównie działań i zaniechań dyrektora Wydziału Medycznego w zarządzaniu przenoszeniem więźniów do szpitala więziennego. W sprawozdaniu wspomniano skarżącą, krótko i tylko w odniesieniu do jednego przeniesienia. W szczególności zauważono, że więzień L.Ts. (patrz punkt 10 powyżej) został zbadany przez komisję medyczną Ministerstwa 12 stycznia 2005 r. U niego zdiagnozowano organiczne zaburzenie osobowości z okresowymi epizodami pogorszenia stanu. Komisja zauważyła, że więzień leczył się na chorobę psychiczną od 2002 r. i posiadał status niepełnosprawności drugiego stopnia. Ponadto doznał urazu głowy 8 stycznia 2005 r. Jednakże komisja nie zarekomendowała jego przeniesienia do szpitala więziennego. Zgodnie ze sprawozdaniem, ten sam więzień został ponownie zbadany 21 stycznia 2005 r. przez skarżącą, która, uwzględniając jego wywiad medyczny opisany powyżej, zapisała w dzienniku komisji, że więzień wymaga nadzoru na oddziale psychiatrycznym oraz przepisała mu określone leki. Następnie, mimo że członkowie komisji medycznej nie zgodzili się z oceną skarżącej, „dyrektor Wydziału Medycznego ominął komisję i zdecydował – jednostronnie – o przeniesieniu L.Ts. do szpitala więziennego na podstawie [orzeczenia medycznego skarżącej] [w dzienniku]... i w ten sposób naruszył... wszystkie odpowiednie zasady dotyczące przenoszenia więźniów do placówki medycznej”. 27 grudnia 2007 r. śledztwo w sprawie incydentu z 10 września 2005 r. zostało umorzone z powodu braku znamion czynu zabronionego, na mocy art. 28 § 1 (b) Kodeksu Postępowania Karnego (patrz punkt 32 poniżej). 26 września 2005 r. skarżąca wszczęła postępowanie cywilne o zniesławienie przeciwko Ministrowi. Domagała się zadośćuczynienia pieniężnego za szkodę niemajątkową oraz żądała sprostowania fałszywych oskarżeń tą samą drogą, jaką zostały one rozpowszechnione. Zdaniem skarżącej sporządzanie rekomendacji dotyczących zdrowia psychicznego więźniów było częścią porozumienia z 4 października 2003 r. (patrz punkt 7 powyżej) i że wszystkie jej wnioski opierały się na weryfikowalnych dokumentach medycznych łatwo dostępnych w dokumentacji medycznej więźniów. Jawne i publiczne oskarżenia o korupcję i oszukańcze zachowanie wobec niej rozpowszechniane przez Ministra za pośrednictwem mediów były fałszywe i pozbawione jakichkolwiek podstaw faktycznych, tym bardziej że nigdy nie podjęto wobec niej działań śledczych. Fałszywe oskarżenia Ministra miały tym większy negatywny wpływ na reputację skarżącej jako specjalisty w dziedzinie zdrowia psychicznego ze względu na stanowisko Ministra jako wysokiego urzędnika państwowego i zaufanie publiczne, jakie ono buduje. 13 kwietnia 2006 r. Sąd Miejski w Tbilisi oddalił wniosek pana K.K. o umorzenie rozpoznawania sprawy na podstawie art. 5 ustawy o wolności wyrażania opinii i słowa („ustawa”) (patrz punkt 30 poniżej). Uzasadnił, że chociaż istniała debata publiczna w tej sprawie, nie miała ona charakteru politycznego w rozumieniu tego przepisu, ponieważ skarżąca nie jest politykiem. Jednak, według sądu, mogła być uważana za postać publiczną ze względu na zainteresowanie publiczne, jakie wzbudziła jej działalność. 22 czerwca 2006 r. Sąd Miejski w Tbilisi oddalił powództwo skarżącej. Mimo powoływania się przez skarżącą na art. 18 Kodeksu Cywilnego (patrz punkt 31 poniżej), sąd zastosował standardy ustalone w ustawie o wolności wyrażania opinii i słowa („ustawa”) jako lex specialis. Sąd uznał, że skarżąca jest postacią publiczną w rozumieniu ustawy (patrz punkt 30 poniżej) ze względu na jej działalność w więzieniach (patrz punkt 7 powyżej) oraz że ciężar udowodnienia istnienia trzech skumulowanych warunków określonych w art. 14 ustawy (patrz punkt 30 poniżej) w celu zakwalifikowania wypowiedzi Ministra jako zniesławienia spoczywał na niej. Sąd zgodził się, że skarżąca przedstawiła dowody, że nie była i nie jest podejrzaną ani w inny sposób oficjalnie oskarżoną o naruszenie prawa, i stwierdził, że oskarżenia Ministra „mogły zawierać błędne fakty”. Jednakże kontynuował, zauważając, że w każdym razie dwa pozostałe wymagania art. 14 ustawy nie zostały spełnione. Mianowicie, według sądu, skarżącej nie udało się wykazać, jakiej szkody doznała w wyniku rozpowszechniania fałszywych informacji przez Ministra w mediach, co wymagane jest w drugim warunku określonym w art. 14. W odniesieniu do trzeciego kryterium, czy Minister wiedział, że kwestionowane wypowiedzi były fałszywe, czy działał z widoczną rażącą niedbalstwem, sąd zauważył następujące rzeczy: „Sąd zgadza się z argumentem pozwanego, że pan K.K. podjął środki w celu weryfikacji informacji przed jej przekazaniem. Pozwany przedstawił zarządzenie nr 1640 Ministra Sprawiedliwości Gruzji z 13 września 2005 r., zlecające Głównemu Inspektoratowi Ministerstwa przeprowadzenie inspekcji Wydziału Medycznego. Tym samym [Minister] wydał zarządzenie mające na celu weryfikację na trzy dni przed złożeniem publicznego oświadczenia. W związku z tym możliwe jest, że był w posiadaniu wstępnych informacji o istnieniu nieprawidłowości. Posiadanie [takich informacji] nie jest jednak potwierdzone w aktach sprawy. Zgodnie z aktami sprawy istnienie naruszeń w wydziale medycznym zostało potwierdzone w konkluzji Głównego Inspektoratu z 13 października 2005 r. Dlatego nie zostało potwierdzone, że Minister wiedział, że informacja była fałszywa do 16 września 2005 r. Nie udowodniono również, że działał z rażącym niedbalstwem podczas składania oświadczenia. [Minister] zaplanował inspekcję wydziału w zakresie swoich kompetencji i w ten sposób podjął środki w celu weryfikacji informacji.” Sąd Miejski w Tbilisi uznał, że kwestionowane wypowiedzi zostały złożone w ramach ważnej debaty publicznej dotyczącej zarządzania placówkami medycznymi w systemie penitencjarnym. Sąd zauważył, że Minister cieszył się wolnością słowa, aby wyrazić swoją opinię o stanie spraw w swoim Ministerstwie i że jego wypowiedzi mieściły się w granicach dopuszczalnej krytyki, które – jak stwierdził sąd – są szersze w odniesieniu do skarżącej ze względu na jej status postaci publicznej. 2 lipca 2007 r. Sąd Apelacyjny w Tbilisi w pełni utrzymał w mocy wyrok sądu niższej instancji. W odniesieniu do trzeciego kryterium, czy Minister wiedział, że kwestionowane wypowiedzi były fałszywe, czy działał z widocznym rażącym niedbalstwem, sąd zauważył następujące: „Izba Apelacyjna podziela uzasadnienie wyroku [sądu niższej instancji], że skarżącej nie udało się wykazać, iż [Minister] był świadomy fałszywości rozpowszechnianych faktów, lub że [on] działał z widocznym i rażącym niedbalstwem, które doprowadziło do rozpowszechnienia oświadczenia zawierającego istotnie fałszywy fakt. Postępowanie cywilne opiera się na zasadzie kontradyktoryjności, która oprócz nadawania stronom pewnych praw nakłada również na nie obowiązki procesowe w ich własnym interesie. Niespełnienie przez stronę [tych obowiązków] doprowadzi do niekorzystnego wyniku. Ta zasada wynika z art. 4 Kodeksu Postępowania Cywilnego, zgodnie z którym strony mają równą możliwość definiowania faktów popierających ich [stanowisko] i same decydują, które dowody potwierdzą te fakty. Art. 102 tego samego Kodeksu stanowi, że każda strona musi udowodnić okoliczności, na których opiera swoje [żądania].” Sąd apelacyjny uznał, że „K.K. miał prawo wyrazić swoją opinię o stanie spraw w swoim Ministerstwie, a skarżąca, ze względu na swój status postaci publicznej, była zobowiązana to tolerować jako dopuszczalną krytykę”. 16 maja 2008 r. Sąd Najwyższy uznał skargę kasacyjną skarżącej za niedopuszczalną jako ewidentnie bezzasadną.


Skarżący urodził się w 1977 roku i mieszka w Liski, w obwodzie woroneskim. W 2009 roku skarżący rozpoczął prowadzenie działalności gospodarczej jako „przedsiębiorca indywidualny” (индивидуальный предприниматель). W lutym 2013 roku złożył zawiadomienie w oddziale w Liski południowo-wschodniego oddziału Agencji Ochrony Praw Konsumentów („Oddział w Liski”) o zamiarze rozszerzenia swojej działalności o sprzedaż żywności. W tym zawiadomieniu podał, między innymi, trzy różne adresy, a mianowicie: adres, pod którym faktycznie zamieszkiwał (który nazwał „адрес места жительства”), jego „adres zameldowania” (адрес места регистрации), który odpowiadał jego zarejestrowanemu adresowi zamieszkania, oraz adres miejsca prowadzenia tej nowej działalności (адрес фактического осуществления заявленного вида деятельности) dla straganów z żywnością. Działalność gospodarcza skarżącego została poddana kontroli w lipcu 2014 roku. Wydaje się, że skarżący wiedział o przeprowadzeniu tej kontroli. Kontrola została odnotowana w dokumencie kontrolnym z dnia 23 lipca 2014 roku. 28 lipca 2014 roku urzędnik Oddziału w Liski skontaktował się ze skarżącym na jego numer telefonu komórkowego i, jak się wydaje, poinformował skarżącego o zamiarze wszczęcia przeciwko niemu postępowania w sprawie o wykroczenie administracyjne oraz o tym, że rozprawa w tej sprawie odbędzie się 6 sierpnia 2014 roku (zobacz jednak punkt 10 poniżej). Na podstawie dokumentu z kontroli Oddział w Liski sporządził 6 sierpnia 2014 roku protokół o domniemanym wykroczeniu administracyjnym, oskarżając skarżącego o nieprzestrzeganie przepisów technicznych (art. 14.43 Kodeksu Wykroczeń Administracyjnych Federacji Rosyjskiej – „KWA”). W szczególności skarżącemu postawiono zarzuty dotyczące kilku czynów, w tym: (i) braku wyposażenia i/lub odpowiednich warunków przechowywania respektujących wymagania temperaturowe dla produktów spożywczych, w szczególności dla żywności łatwo psującej się; (ii) faktu, że pewne towary przechowywane nie były zaopatrzone w dokumenty potwierdzające ich pochodzenie, jakość i bezpieczeństwo. Protokół o wykroczeniu zawierał numer telefonu komórkowego skarżącego; jego zarejestrowany adres zamieszkania oraz adres prowadzenia działalności (lokalizacja straganów); jego faktyczny adres zamieszkania nie został określony w protokole o wykroczeniu. Z protokołu o wykroczeniu wynika, że skarżący przybył do Oddziału w Liski 6 sierpnia 2014 roku, ale następnie opuścił budynek przed sporządzeniem protokołu o wykroczeniu, oświadczając, że nie został należycie poinformowany o rzeczywistym celu spotkania. W ten sposób skarżący nie był obecny podczas sporządzania protokołu. Nie jest jasne, czy skarżący otrzymał wówczas jego odpis. Oddział w Liski wszczął postępowanie przed Sądem Gospodarczym Obwodu Woroneskiego (zobacz punkt 36 poniżej). 12 sierpnia 2014 roku sąd podjął decyzję o wszczęciu sprawy i rozpoznaniu jej w trybie uproszczonym. Zgodnie z informacją Rządu, 13 sierpnia 2014 roku decyzja ta została wysłana listem poleconym „na dwa adresy skarżącego”; oba listy zostały następnie zwrócone po upływie terminu przechowywania. W przeciwieństwie do dalszych postępowań (zobacz punkty 15 i 21 poniżej), Sądowi nie przedłożono żadnych istotnych dowodów, takich jak potwierdzenia nadania przesyłek lub karty nadania. Wydaje się jednak, że jeden list został wysłany na zarejestrowany adres zamieszkania skarżącego, a następnie zwrócony do sądu z powodu nieobecności/nieznalezienia adresata pod tym adresem (zobacz punkt 31 poniżej). 10 października 2014 roku sąd zdecydował o rozpoznaniu sprawy w trybie zwykłym, ponieważ konieczne było przesłuchanie pozwanego (czyli skarżącego). Rozprawa wstępna została wyznaczona na 11 listopada 2014 roku i wymagana była obecność skarżącego lub jego przedstawiciela. W odpowiednim zarządzeniu sądowym wskazano, że informacje o toku sprawy (w tym o czasie i miejscu rozpraw) są dostępne na stronie internetowej sądu oraz na tablicy informacyjnej przy wejściu do sądu. Zgodnie z informacją Rządu, zawiadomienie zostało wysłane 13 października 2014 roku, ale następnie zostało zwrócone do sądu po upływie terminu przechowywania. Rząd przedłożył Sądowi kartę nadania wskazującą, że zawiadomienie zostało nadane 14 października 2014 roku na zarejestrowany adres zamieszkania skarżącego, a następnie zwrócone do sądu 24 października 2014 roku z adnotacją wymieniającą przyczyny zwrotu, z zaznaczonym „upływem terminu przechowywania”. 11 listopada 2014 roku sąd odroczył rozprawę do 9 grudnia 2014 roku i wezwał strony do stawienia się. 12 listopada 2014 roku listy zostały wysłane listem poleconym na zarejestrowany adres zamieszkania skarżącego oraz do miejsca prowadzenia działalności (stragany). Listy te zostały następnie zwrócone do sądu jako niedoręczone. Na karcie nadania wymieniono przyczyny ponownego nadania, z zaznaczonym „upływem terminu przechowywania”. Rząd złożył również kartę nadania wskazującą, że zawiadomienie zostało doręczone do Oddziału w Liski 19 listopada 2014 roku. 10 grudnia 2014 roku sąd rozpoznał sprawę i uniewinnił skarżącego. Ani skarżący, ani jego przedstawiciel nie byli obecni i nie wniesiono żadnych pism. W wyroku wskazano, że skarżący został „należycie zawiadomiony” o rozprawie. Rząd nie złożył żadnych konkretnych informacji ani dokumentów dotyczących nadania wyroku. Oddział w Liski wniósł apelację do 19. Sądu Apelacyjnego ds. Gospodarczych. Zgodnie z informacją Rządu, 19 grudnia 2014 roku odpis ich pisma apelacyjnego został wysłany do skarżącego. Sądowi nie przedłożono żadnej odpowiedniej karty nadania ani potwierdzenia nadania. Decyzją z 26 grudnia 2014 roku sąd apelacyjny wyznaczył rozprawę na 28 stycznia 2015 roku. Zgodnie z informacją Rządu, decyzja ta została wysłana do skarżącego, ale następnie została zwrócona do sądu jako nieodebrana w terminie przechowywania. Rząd złożył również kartę nadania wskazującą, że zawiadomienie zostało nadane do Oddziału w Liski 30 grudnia 2014 roku i zostało mu doręczone 12 stycznia 2015 roku, co potwierdzono podpisem (jego urzędnika). 4 lutego 2015 roku sąd apelacyjny odroczył rozprawę do 4 marca 2015 roku. Zgodnie z informacją Rządu, korespondencja zawierająca tę decyzję została wysłana do skarżącego listem poleconym, ale następnie została zwrócona do sądu jako nieodebrana w terminie przechowywania. Sądowi nie przedłożono żadnych odpowiednich kart nadania ani potwierdzeń nadania. 12 marca 2015 roku 19. Sąd Apelacyjny ds. Gospodarczych przeprowadził rozprawę apelacyjną i wysłuchał przedstawiciela Oddziału w Liski. Sąd apelacyjny dopuścił jako dowód nowe dokumenty złożone przez Oddział, z których jeden miał wykazać, że skarżący rzeczywiście wiedział o rozprawie administracyjnej 6 sierpnia 2014 roku (zobacz punkt 9 powyżej). Decyzją z tej samej daty sąd apelacyjny następnie uchylił ten wyrok, uznał skarżącego za winnego i nałożył grzywnę w wysokości 20 000 rubli rosyjskich (RUB – co równało się 298 euro (EUR) w tamtym czasie). Decyzja ta stała się prawomocna i wykonalna w dniu jej wydania. Uzasadnienie decyzji apelacyjnej brzmi następująco:
„[Skarżący] jest nieobecny na rozprawie apelacyjnej; został należycie zawiadomiony o czasie i miejscu rozprawy. Zgodnie z art. 123, 156 i 266 Kodeksu Postępowania Gospodarczego [KPG] sprawa jest rozpoznawana w jego nieobecności...
Od tej decyzji... przysługuje skarga kasacyjna do Sądu Gospodarczego Okręgu Centralnego w terminie dwóch miesięcy...” Zgodnie z informacją Rządu, korespondencja zawierająca decyzję apelacyjną została wysłana do skarżącego, ale następnie została zwrócona do sądu jako niedoręczona. Sądowi nie przedłożono żadnej odpowiedniej karty nadania ani potwierdzenia nadania. Zgodnie z twierdzeniem skarżącego, po raz pierwszy dowiedział się o wyroku i decyzji apelacyjnej 3 czerwca 2015 roku podczas rozmowy z urzędnikiem transportowej prokuratury w Liski. Następnie skarżący skorzystał ze strony internetowej Sądu Gospodarczego Obwodu Woroneskiego. Na jego wniosek, 29 czerwca 2015 roku udzielono mu dostępu do akt sprawy w sekretariacie tego sądu i otrzymał decyzje sądowe z 10 grudnia 2014 roku i 12 marca 2015 roku. Następnie skarżący złożył wniosek o rozpoznanie skargi kasacyjnej od decyzji apelacyjnej z 12 marca 2015 roku i wystąpił o przywrócenie terminu z ważnych powodów. W swoim piśmie skarżący argumentował, w kwestii zawiadomienia w postępowaniu apelacyjnym, że nie został mu doręczony wniosek apelacyjny Oddziału w Liski i nie został poinformowany o rozpoczęciu postępowania apelacyjnego. Z akt sprawy dla sądu apelacyjnego powinno być jasne, że zawiadomienia na zarejestrowany adres zamieszkania były zwracane. Jednakże sąd apelacyjny uporczywie wysyłał zawiadomienia na ten adres, nie wykorzystując alternatywnych środków, takich jak kontakt telefoniczny na jego numer telefonu komórkowego wymieniony w aktach sprawy. Ponadto sąd apelacyjny mógł zapytać przedstawicielkę Oddziału w Liski, czy posiada faktyczny adres zamieszkania skarżącego lub jego dane kontaktowe. Sąd apelacyjny mógłby zobowiązać przedstawicielkę do osobistego doręczenia zawiadomienia skarżącemu. Sąd apelacyjny był świadomy istnienia zawiadomienia o działalności gospodarczej i w szczególności mógł żądać przedłożenia dokumentu zawiadomienia z 2013 roku (zobacz punkt 7 powyżej) wskazującego faktyczny adres zamieszkania skarżącego, podczas gdy przedstawicielka Oddziału w Liski pominęła jego ujawnienie. Skarżący podtrzymywał, że nie otrzymał żadnych zawiadomień; żadna korespondencja, w tym listy polecone, nie została mu przekazana przez żadnego urzędnika służby pocztowej; nigdy nie odmówił przyjęcia takiej korespondencji. W szczególności, mimo wymogów ustawowych, przy zwrocie korespondencji służba pocztowa nie określiła, że adresat nie był obecny/zamieszkiwał pod adresem i nie wskazała źródła swoich informacji na ten temat. 22 lipca 2015 roku Sąd Gospodarczy Okręgu Centralnego rozpoznał wniosek skarżącego o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. Sąd stwierdził następująco:
„Zgodnie z art. 276 KPG wniosek o rozpoznanie skargi kasacyjnej może zostać wniesiony w terminie dwóch miesięcy od dnia, w którym zaskarżona decyzja sądowa nabędzie mocy prawnej, chyba że KPG stanowi inaczej.
Należy jednak zauważyć, że skarga kasacyjna od decyzji apelacyjnej z 12 marca 2015 roku została wysłana do sądu pierwszej instancji 8 lipca 2015 roku – czyli po upływie odpowiedniego terminu...
Z akt sprawy nie wynika niezbicie, że zaskarżona decyzja sądowa została w terminie wysłana do i odebrana przez [skarżącego]. Należy również zauważyć, że faktycznie został doręczony z decyzjami sądowymi w niniejszej sprawie 29 czerwca 2015 roku w Sądzie Gospodarczym Obwodu Woroneskiego. W związku z tym sąd uznał za dopuszczalne uwzględnienie wniosku o przywrócenie terminu...” 6 października 2015 roku Sąd Gospodarczy Okręgu Centralnego przeprowadził rozprawę publiczną, odnotowując nieobecność stron i to, że zostały one należycie zawiadomione o rozprawie kasacyjnej, ale wybrały nieprzybycie na nią. Następnie sąd kasacyjny przystąpił do rozpoznania sprawy na podstawie akt sprawy oraz argumentów stron dotyczących zarzutów i kwestii proceduralnych. Sąd kasacyjny następnie utrzymał w mocy decyzję apelacyjną. W szczególności w odniesieniu do kwestii zawiadomienia uznał, że decyzja o wszczęciu postępowania została wysłana do skarżącego, ale on unikał doręczenia zawiadomień sądowych; jednakże był w stanie nadal informować się, za pośrednictwem strony internetowej sądu, o postępowaniu apelacyjnym po wyroku pierwszej instancji przeciwko niemu (zobacz sekcję „Odpowiednie prawo wewnętrzne i praktyka” poniżej). Decyzja z 6 października 2015 roku brzmi, w odpowiednich częściach, następująco:
„W swojej skardze kasacyjnej [skarżący] wzywa ten sąd do uchylenia decyzji apelacyjnej z 12 marca 2015 roku, powołując się na błędną aplikację prawa materialnego i proceduralnego. W swoich uwagach na odpowiedź organ administracyjny wnosi sprzeciw...
Strony zostały należycie zawiadomione o czasie i miejscu rozprawy [kasacyjnej], ale ich przedstawiciele nie stawili się przed tym sądem. W ten sposób skarga kasacyjna została rozpoznana w ich nieobecności...
Po zbadaniu akt sprawy i po zbadaniu argumentów podniesionych w skardze kasacyjnej i uwagach na odpowiedź, sąd kasacyjny nie znajduje podstaw do uwzględnienia skargi kasacyjnej...
Ten sąd oddalił skargę kasacyjną w części dotyczącej domniemanego braku zawiadomienia o rozprawie apelacyjnej.
Zgodnie z art. 121 § 1 KPG, sąd gospodarczy zawiadamia strony sprawy o wszczęciu tej sprawy, czasie i miejscu rozprawy lub czynności procesowej, poprzez nadanie decyzji sądowej. Przy stosowaniu powyższego przepisu istotne jest, że wynika to z art. 121 § 6 i art. 123 § 1, że przed rozprawą lub przed podjęciem czynności procesowej sąd musi mieć informację, że uczestnicy otrzymali odpis pierwszego aktu sądowego w danej sprawie lub musi mieć informację dotyczącą art. 123 § 4.
Pierwszy akt sądowy oznacza decyzję o wszczęciu sprawy. ...
Gdy akta sprawy zawierają dokument dotyczący doręczenia (о вручении) pierwszego aktu sądowego osobie lub informację dotyczącą art. 123 § 4, uważa się, że ta osoba została należycie zawiadomiona o postępowaniu apelacyjnym, kasacyjnym lub nadzorczym... , pod warunkiem, że odpowiedni sąd wypełnia swoje obowiązki związane z zamieszczaniem informacji o datach i miejscach rozpraw na oficjalnej stronie internetowej...
Zgodnie z art. 9 § 1 i art. 41 §§ 2 i 3 KPG, uczestnicy postępowania przed sądem gospodarczym ponoszą ryzyko niekorzystnych konsekwencji, które mogą wyniknąć z podjęcia przez nich określonej czynności procesowej lub zaniechania jej podjęcia; wykonują swoje prawa procesowe w dobrej wierze i wypełniają swoje obowiązki procesowe... niewykonanie takich obowiązków pociąga za sobą konsekwencje przewidziane w KPG...
Decyzje o wszczęciu sprawy i rozpoczęciu rozpoznania sprawy zostały wysłane do [skarżącego], zgodnie z wymogami ustawy, ale on unikał (уклонился) odbioru zawiadomień sądowych.
Biorąc pod uwagę powyższe przepisy prawne i domniemanie działania w dobrej wierze przez uczestników sprawy gospodarczej, ten sąd wnioskuje, że [skarżący] powinien być świadomy czasu i miejsca rozprawy apelacyjnej i mógł uzyskać dostęp do odpowiednich informacji o toku sprawy za pośrednictwem dostępnych oficjalnych źródeł...
Od tej decyzji przysługuje skarga do Sądu Najwyższego Rosji w terminie dwóch miesięcy od dnia jej podjęcia, zgodnie z art. 291.1 KPG.” W swojej skardze kasacyjnej przed Sądem Najwyższym Rosji skarżący wspomniał, między innymi, następujące informacje:
„Jak wynika z zaświadczenia o nadaniach przesyłek listowych poleconych (otrzymałem to zaświadczenie 25 lipca 2015 roku; zobacz oryginał załączony hermetycznie) decyzja z 12 sierpnia 2014 roku... została nadana 13 sierpnia na następujący adres [zarejestrowany adres zamieszkania skarżącego]. Następnie została odesłana do sądu 21 sierpnia 2014 roku, co oznaczono „ponieważ nie było adresata”, i została przekazana do sądu 1 września 2014 roku. Potwierdza to, że nie unikałem odbioru tego zawiadomienia ani żadnego kolejnego zawiadomienia...” Powołując się na art. 30.12 KWA, 30 grudnia 2015 roku Sąd Najwyższy utrzymał w mocy decyzję apelacyjną i pierwszą decyzję kasacyjną.


Skarżący urodził się w 1951 roku i mieszka w Weinheim. Jest działaczem antyaborcyjnym i prowadzi stronę internetową przeciwko aborcji (babycaust.de). W czasie postępowania opisanego poniżej strona zawierała, między innymi, następującą treść. Na stronie startowej pokazano zdjęcie grobów, a tekst pod nim brzmiał „wtedy: Holocaust”. Po kliknięciu na zdjęcie użytkownik był przekierowywany do strony zatytułowanej: „Aborcja – nowy Holocaust?”, na której Holocaust porównywano do aborcji. Na lewym marginesie strony startowej znajdowało się kilka linków, z których jeden nazywał się „Życie czy śmierć?”. Po kliknięciu w niego użytkownik był przekierowywany do strony z nagłówkiem „Prośby o modlitwę za Niemcy”. Z tej strony czytelnik był kierowany do alfabetycznej listy według lokalizacji zawierającej nazwiska i adresy praktyk lekarzy wykonujących aborcje w Niemczech oraz do prośby o modlitwę za tych lekarzy.
Na samym dole tej samej strony, pod wyróżnionym tekstem „Niemiecka historia współczesna w skrócie”, znajdował się zdanie:
„Zepsuci lekarze mordują nienarodzone dzieci na zlecenie matek” (Pervertierte Ärzte ermorden im Auftrag der Mütter die ungeborenen Kinder)
Na tej samej stronie kliknięcie przycisku „zamknij stronę” przekierowywało użytkownika do strony, na której stwierdzono:
„Módlcie się, jeśli to możliwe regularnie, za lekarzy ..., którzy osobiście popełniają MORDERSTWO ZE SZCZEGÓLNYM OKRUCIEŃSTWEM zabijania aborcyjnego” (Beten Sie – wenn möglich regelmäßig – für die Mediziner ..., welche den MORD der Abtreibungstötung selbst vornehmen ...) (Podkreślenie w oryginale).
Nieżej na tej samej stronie stwierdzono, że ośrodki doradztwa wydające certyfikaty:
„... umożliwiają i ułatwiają bezkarne morderstwo ze szczególnym okrucieństwem dzieci w łonie matki.” (... ermöglichen und begünstigen einen straffreien Kindermord im Mutterschoβ.) Jeden z lekarzy wymienionych na stronie internetowej skarżącego, dr Q., wystąpił o nakaz sądowy nakazujący skarżącemu usunięcie jego nazwiska i adresu ze strony internetowej. 23 maja 2006 roku Sąd Rejonowy w Mannheim oddalił wniosek dr Q., uznając, że faktem jest, iż dr Q. wykonuje aborcje, a pozostała treść strony internetowej podlega ochronie wynikającej z wolności wypowiedzi skarżącego. Sąd zauważył w szczególności, że niniejsza sprawa nie jest porównywalna do podobnych spraw, które dotyczyły ingerencji w prawa dobra osobistego poprzez rozpowszechnianie spersonalizowanych ulotek. Opublikowanie nazwiska lekarza na liście lekarzy wykonujących aborcje nie miało porównywalnego „efektu szubienicy”. Następnie dr Q. odwołał się i – w trakcie postępowania odwoławczego – zmodyfikował swój wniosek, domagając się nakazu sądowego nakazującego skarżącemu powstrzymanie się od oznaczania aborcji, takich jak te wykonywane przez dr Q., mianem „morderstwa ze szczególnym okrucieństwem”. 28 lutego 2007 roku Sąd Apelacyjny w Karlsruhe uwzględnił wniosek o nakaz. Sąd uznał, że strona internetowa skarżącego prowadziła do zrozumienia, że aborcje wykonywane przez dr Q. stanowią „morderstwo ze szczególnym okrucieństwem”. Chociaż termin „morderstwo ze szczególnym okrucieństwem” nie musiał być rozumiany wyłącznie w sensie prawnym, lecz mógł być również rozumiany jako osąd moralny, ogólna prezentacja strony internetowej co najmniej nie wykluczała interpretacji, że dr Q. popełnił przestępstwo morderstwa ze szczególnym okrucieństwem. Mimo że skarżący wskazał, że aborcje są zwolnione z kary, nie powołał się na paragraf 218a Kodeksu Karnego (patrz poniższy akapit 14), który zwalniał z odpowiedzialności karnej za aborcje wykonywane przez dr Q. Ponadto skarżący podkreślił termin „morderstwo ze szczególnym okrucieństwem” w odpowiednich częściach strony internetowej i porównał aborcje do Holokaustu. Podsumowując, wypowiedzi na stronie internetowej mogły być zrozumiane jako spersonalizowany oskarżenie wobec dr Q. o popełnienie morderstwa ze szczególnym okrucieństwem. 29 maja 2007 roku Federalny Trybunał Sprawiedliwości odmówił udzielenia pomocy prawnej skarżącemu na podstawie tego, że zamierzona przez skarżącego skarga kasacyjna nie miała wystarczających perspektyw powodzenia. 2 lipca 2009 roku Federalny Trybunał Konstytucyjny odmówił przyjęcia skargi skarżącego o rozstrzygnięcie z powodu jej niedopuszczalności, nie podając przyczyn (nr 1 BvR 1663/07).


Skarżący urodził się w 1957 roku i mieszka w Erywaniu. Skarżący jest etnicznym Ormianinem, który urodził się i wychował w Iranie, a następnie wyjechał do Armenii. 19 lutego 2008 r. w Armenii odbyły się wybory prezydenckie. Następne wiece protestowe zostały ostatecznie zakończone 1 marca 2008 r. po interwencji policji, co doprowadziło do starć między protestującymi a funkcjonariuszami służb porządkowych oraz licznych aresztowań. 1 marca 2008 r. skarżący, który znajdował się najprawdopodobniej w pobliżu głównego miejsca wiecu w momencie interwencji policji, został doprowadzony na komisariat w związku z podejrzeniem napaści na funkcjonariusza policji. Wydaje się, że gdy na komisariacie poproszono go o podanie tożsamości, skarżący przedstawił się jako Vardges Gasparyan. W protokole aresztowania skarżącego sporządzonym 2 marca 2008 r. jego nazwisko zostało wskazane zarówno jako Vartgez Gaspari, jak i Vardges Gasparyan. W notatce z 3 marca 2008 r. śledczy stwierdził, że żona skarżącego okazała jego paszport oraz że informacje podane przez skarżącego dotyczące jego tożsamości nie odpowiadają informacjom zawartym w paszporcie. 5 marca 2008 r. skarżący został formalnie oskarżony i doprowadzony przed Sąd Rejonowy Arabkir i Kanaker-Zeytun w Erywaniu. Sąd rozpoznał wniosek złożony przez śledczego o tymczasowe aresztowanie skarżącego na okres dwóch miesięcy z powodu, że w przypadku pozostania na wolności mógłby uciec, utrudniać tok postępowania, popełnić inne przestępstwo i uniknąć odpowiedzialności karnej. Skarżący złożył przed Sądem Rejonowym wyjaśnienie, że wniosek jest bezzasadny. Posiadał wykształcenie wyższe, był żonaty, był szefem firmy, miał małoletnie dziecko na utrzymaniu i nie był wcześniej karany. Zarzucane czyny zakwalifikowano do kategorii przestępstw o średniej wadze i nie wykazano, że w przypadku pozostania na wolności uniknie odpowiedzialności karnej. Sąd Rejonowy postanowił uwzględnić wniosek śledczego, biorąc pod uwagę niebezpieczeństwo zarzucanego czynu oraz fakt, że jeśli skarżący pozostanie na wolności, może uciec, utrudniać postępowanie, popełnić inne przestępstwo i wywierać wpływ na świadków. 11 marca 2008 r. skarżący złożył odwołanie, argumentując, że brak jest dowodów sugerujących, że w przypadku pozostania na wolności ucieknie, utrudni tok postępowania, bezprawnie wywrze wpływ na świadków, popełni inne przestępstwo lub uniknie odpowiedzialności karnej. Był szanowaną i godną zaufania osobą w społeczeństwie, był znany z dobrego charakteru, miał stałe miejsce zamieszkania i małoletnie dziecko na utrzymaniu oraz zawsze przestrzegał prawa. 20 marca 2008 r. Sąd Karny Odwoławczy oddalił odwołanie skarżącego. Sąd Odwoławczy stwierdził, że z akt sprawy wynika, że po doprowadzeniu na komisariat skarżący przedstawił się jako Vardges Gasparyan zamiast Vartgez Gaspari, tym samym podając fałszywe informacje o swojej tożsamości. Jego prawdziwe imię i nazwisko odkryto dopiero po okazaniu paszportu. Dawało to wystarczające podstawy, by sądzić, że jeśli skarżący pozostanie na wolności, może uciec, sfałszować lub ukryć dowody oraz utrudnić śledztwo, nie stawiając się na wezwanie organu prowadzącego postępowanie karne. 23 kwietnia 2008 r. Sąd Rejonowy Kentron i Nork-Marash w Erywaniu postanowił wyznaczyć sprawę do rozprawy i utrzymać skarżącego w areszcie. 14 maja, 17 czerwca, 17 lipca i 5 sierpnia 2008 r. skarżący wnosił do Sądu Rejonowego o jego zwolnienie. Sąd Rejonowy oddalił wnioski z 14 maja i 17 czerwca, uznając, że podstawy aresztowania skarżącego nadal istnieją. Odroczył rozpoznanie wniosków z 17 lipca i 5 sierpnia do czasu wyjaśnienia okoliczności niezbędnych do podjęcia decyzji. Na rozprawie 23 września 2008 r. skarżący raz jeszcze nalegał, aby sąd go zwolnił, i poprosił o uzasadnienie decyzji. Przewodniczący składu odmówił podjęcia decyzji, stwierdzając, że już 17 lipca postanowiono odroczyć to pytanie. Wydaje się, że wybuchła kłótnia między, z jednej strony, skarżącym i jego adwokatem, którzy nalegali, aby sędzia podjął decyzję w sprawie wniosku skarżącego lub w przeciwnym razie wyłączył się ze sprawy, a z drugiej strony, sędzią i prokuratorem, którzy sprzeciwili się żądaniu wyłączenia sędziego. Następnie skarżący chciał opuścić salę rozpraw w proteście przeciwko rzekomo bezprawnym działaniom sędziego. Sędzia postanowił ukarać skarżącego, usuwając go z sali rozpraw z powodu utrudniania normalnego przebiegu rozprawy, nadużywania praw procesowych i odmawiania z brakiem szacunku stosowania się do zarządzeń sędziego. Rozprawa została odroczona do 29 września 2008 r. Na rozprawie 29 września 2008 r. przewodniczący odmówił udzielenia adwokatowi skarżącego zezwolenia na złożenie wniosku o zwolnienie. Następnie skarżący oświadczył, że chce zgłosić wniosek o wyłączenie sędziego. W odpowiedzi sędzia postanowił raz jeszcze ukarać skarżącego z tych samych powodów co wcześniej, usuwając go z sali rozpraw i odraczając rozprawę do 3 października 2008 r. 22 października 2008 r. skarżący złożył kolejny wniosek, domagając się zwolnienia za kaucją. Wydaje się, że nie podjęto decyzji w tej sprawie. 10 listopada 2008 r. Sąd Rejonowy Kentron i Nork-Marash w Erywaniu uznał skarżącego za winnego zarzucanych mu czynów i skazał go na rok pozbawienia wolności. Początek odbywania kary miał być liczony od 2 marca 2008 r. Okresy od 23 do 29 września oraz od 29 września do 3 października 2008 r., podczas których rozprawy sądowe były odraczane z powodu usunięcia skarżącego z sali rozpraw, nie miały być wliczane do odbywanej kary, na mocy art. 314.1 § 6 Kodeksu Postępowania Karnego (KPK). 27 lutego 2009 r. Sąd Karny Odwoławczy, biorąc pod uwagę, że art. 314.1 § 6 KPK został w międzyczasie zmieniony (patrz poniższy paragraf 35) i w konsekwencji okresy, podczas których rozprawy sądu pierwszej instancji były odraczane, miały być wliczane do kary skarżącego, postanowił go zwolnić z powodu, że już odbył roczny wyrok. W okresie od 6 marca do 23 grudnia 2008 r. skarżący był przetrzymywany w areszcie śledczym Nubarashen. Od 6 do 7 marca 2008 r. skarżący był przetrzymywany w celi nr 9, która miała wymiary około 20 na 25 m² i pomieściła siedmiu do ośmiu więźniów. Cela znajdowała się w półpiwnicy i była bardzo wilgotna i niehigieniczna. Powietrze było zastałe, ponieważ jedynym źródłem wentylacji było okno o powierzchni jednego metra kwadratowego, wychodzące na doł wypełniony kilkoma centymetrami śmieci i często odwiedzany przez szczury. Wieczorem toaleta znajdująca się w rogu celi uległa zatkaniu, a ścieki z wyższych pięter zalały całą podłogę celi. Apelacje więźniów do strażników więziennych nie przyniosły rezultatów i pozwolono im jedynie skierować powódź w stronę korytarza. Skarżący zwrócił się listem do dyrektora aresztu śledczego, skarżąc się na niehigieniczne warunki w celi, a w szczególności na zalanie, i prosząc o podjęcie środków. 7 marca w południe skarżący został przeniesiony do celi nr 29, która miała wymiary około 20 na 25 m² i pomieściła około dziesięciu więźniów. Będąc w tej celi, skarżący ogłosił strajk głodowy w proteście przeciwko rzekomym naruszeniom praw człowieka w Armenii. Około godziny 14:00 tego samego dnia skarżący został przeniesiony do celi nr 4, gdzie był przetrzymywany do 14 marca 2008 r. Dzielił celę z innym głodującym. Cela miała około 20 m² i ponownie znajdowała się w półpiwnicy zakładu detencyjnego. Warunki były rzekomo niehigieniczne, powietrze było wilgotne i śmierdziało ściekami. Jedynym oknem do piwnicznej celi, o powierzchni 1 m², był doł przed nim, który uniemożliwiał przedostawanie się światła naturalnego do celi. Nie zezwalano na żadne zajęcia poza celą. Od 14 do 20 marca 2008 r. skarżący był przetrzymywany w celi nr 79, która miała 20 m². Cela była stosunkowo cicha i wentylowana. Od 20 marca do 15 kwietnia 2008 r. skarżący był przetrzymywany w celi nr 20, która miała około 20 m² i pomieściła dziesięciu do dwunastu więźniów. Prawie wszyscy współwięźniowie palili. Jako niepalący czuł się duszony, a jego oczy stale łzawiły. Telewizor był włączony dwadzieścia cztery godziny na dobę, co zakłócało jego sen. 15 kwietnia 2008 r. toaleta uległa zatkaniu, a podłoga celi została zalana ściekami z wyższych pięter. Skarżący złożył skargę i został przeniesiony do celi nr 42 na następnej kondygnacji. Od 15 kwietnia do 4 września 2008 r. skarżący był przetrzymywany w celi nr 42, która miała około 25 m² i pomieściła do czternastu więźniów. W celi było tylko osiem łóżek, więc więźniowie musieli spać na zmiany. Panował poważny brak świeżego powietrza, ponieważ prawie wszyscy współwięźniowie palili. Warunki sanitarne były względnie zadowalające. Od 4 września do 23 grudnia 2008 r. skarżący był przetrzymywany w celi nr 10, która miała około 12 m² i pomieściła trzech do czterech więźniów.


Skarżący urodził się w 1983 roku i mieszka w Tunceli. 5 kwietnia 2007 r. skarżący uczestniczył w koncercie zespołu „Grup Yorum” w powiecie Hozat w prowincji Tunceli. 17 października 2007 r. prokurator w Malatya wniósł akt oskarżenia do Sądu Okręgowego w Malatya, oskarżając skarżącego o rozpowszechnianie propagandy na rzecz DHKP/C (Rewolucyjna Partia Ludowo-Wyzwoleńcza/Front), nielegalnej organizacji zbrojnej, na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy o zapobieganiu terroryzmowi (ustawa nr 3713). Prokurator wskazał, że skarżący wykrzykiwał podczas koncertu następujące hasła: „Mahir, Hüseyin, Ulaş; Walczcie aż do wyzwolenia” („Mahir, Hüseyin, Ulaş; Kurtuluşa kadar savaş”); „Męczennicy rewolucji są nieśmiertelni” („Devrim şehitleri ölümsüzdür”); „Więźniowie rewolucyjni to nasz honor” („Devrimci tutsaklar onurumuzdur”); oraz „Zwycięstwo w górach, wyzwolenie na froncie; niech żyje zwycięstwo, niech żyje opór” („Dağlarda zafer, cephede kurtuluş; yaşasın zafer, yaşasın direniş”). W toku śledztwa i postępowania sądowego skarżący zeznał, że uczestniczył w danym koncercie i wykrzykiwał hasła: „Pieśni nie ucichną, tańce będą trwały” („Türküler susmaz, halaylar sürer”) oraz „Nie ulegniemy uciskowi” („Baskılar bizi yıldıramaz”). Zaznaczył również, że zasiadał w komitecie organizacyjnym koncertu. 6 marca 2008 r. Sąd Okręgowy w Malatya uznał skarżącego za winnego zarzucanego mu czynu i skazał go na dziesięć miesięcy pozbawienia wolności. W wyroku, opierając się na raporcie policji dotyczącym nagrania wideo z koncertu z 5 kwietnia 2007 r., akcie oskarżenia, wnioskach obrony skarżącego oraz uwagach prokuratora co do meritum sprawy, sąd uznał za udowodnione, że skarżący wykrzykiwał hasła wymienione w akcie oskarżenia. Sąd uznał, że koncert, na który uzyskano stosowne zezwolenia prawne i administracyjne, stał się działalnością propagandową na rzecz DHKP/C, a skarżący wykrzykiwał hasła używane przez tę organizację. Sąd Okręgowy w Malatya stwierdził, że skarżący popełnił przestępstwo rozpowszechniania propagandy na rzecz organizacji terrorystycznej. Skarżący wniósł apelację. 4 lipca 2011 r. Sąd Najwyższy utrzymał w mocy wyrok sądu pierwszej instancji. W okresie od 6 października 2011 r. do 1 sierpnia 2012 r. skarżący odbył karę pozbawienia wolności.


Skarżący urodził się w 1971 roku i odbywa karę dożywotniego pozbawienia wolności w kolonii karnej w obwodzie jamalsko-nienieckim w Rosji. Okoliczności sprawy, przedstawione przez strony, można streścić następująco. 27 marca 2003 r. Skarżący został aresztowany pod zarzutem nielegalnego posiadania broni palnej, dwóch uzbrojonych napadów na lokalne urzędy pocztowe, zabójstwa trzech inkasentów Rosyjskiej Służby Pocztowej oraz usiłowania zabójstwa czwartego z nich. 14 października 2003 r. sprawa została skierowana do Sądu Najwyższego Republiki Buriacji („Sąd Regionalny”) w celu rozpoznania. Dwukrotnie, 20 kwietnia 2004 r. i 22 maja 2007 r., Skarżący został uznany za winnego zarzucanych mu czynów. Oba wyroki zostały uchylone przez Sąd Najwyższy Rosji. 12 września 2008 r., w trakcie trzeciej rozprawy przed ławą przysięgłych, Sąd Regionalny, na wniosek przedstawiciela Poczty Rosyjskiej, zdecydował o wyłączeniu jawności rozprawy. Oddalił sprzeciwy Skarżącego, powołującego się na art. 6 ust. 1 Konwencji. Sędzia przewodniczący powołał się przy tym na dokumenty z akt sprawy zawierające informacje o środkach i sprzęcie bezpieczeństwa w urzędach pocztowych, broni, harmonogramach i trasach inkasentów itp. Zgodnie z odpowiednimi przepisami Poczty Rosyjskiej informacje te zostały zaklasyfikowane jako „tylko do użytku wewnętrznego”. Sąd Regionalny uznał, że informacje te stanowią tajemnicę handlową chronioną ustawą o tajemnicach handlowych (ustawa federalna nr 98-FZ z 29 lipca 2004 r.) oraz że ich ujawnienie mogłoby zaszkodzić interesowi publicznemu. Każda rozprawa po 12 września 2008 r. odbywała się z wyłączeniem jawności. 14 grudnia 2008 r. ława przysięgłych uznała Skarżącego za winnego zarzucanych mu czynów. W ostatnich dniach grudnia sędzia rozprawy wymierzył mu karę dożywotniego pozbawienia wolności. 4 czerwca 2009 r. Sąd Najwyższy uchylił wyrok w zakresie jednego zarzutu, a w pozostałym zakresie utrzymał wyrok i orzeczenie w mocy. Rozprawa była jawna. Sąd odwoławczy uznał w szczególności, że decyzja o wyłączeniu jawności rozprawy była legalna, i odrzucił w sposób lakoniczny odpowiednie argumenty Skarżącego.


Skarżący urodzili się odpowiednio w 1973 i 1976 roku i mieszkają w Szwajcarii. W momencie istotnym dla sprawy byli członkami spółdzielni badawczej zwanej Wschodnią Spółdzielnią Badań Naukowych (Doğu Bilimsel Araştırmalar Kooperatifi – „Spółdzielnia”). Między 30 maja a 1 czerwca 2005 r. Spółdzielnia zorganizowała w Diyarbakır wystawę w ramach piątego Festiwalu Kultury i Sztuki w Diyarbakır, pod tytułem „Świadkowie wojny mówią”. W ramach wystawy publicznie prezentowano fotografie zmarłych członków PKK (nielegalnej organizacji zbrojnej), zmarłych członków sił bezpieczeństwa, którzy zginęli w operacjach bezpieczeństwa, osób, które straciły życie w więzieniu, ofiar wymuszonych zaginięć oraz ofiar zamachów popełnionych przez niezidentyfikowanych sprawców w południowo-wschodniej Turcji. Wystawa obejmowała również oświadczenia członków rodzin osób zmarłych i zaginionych, przedstawiających ich krewnych oraz zawierających ich osobiste poglądy na temat niepokojów mających miejsce w południowo-wschodniej Turcji, a także ich życzenie trwałego pokoju. W nieokreślonym terminie wszczęto śledztwo karne przeciwko skarżącym i pięciu innym osobom w związku z zarzutem rozpowszechniania propagandy na rzecz PKK. 31 maja 2005 r. skarżący złożyli wyjaśnienia sędziemu śledczemu. Obaj skarżący twierdzili, że kwestionowana wystawa została zorganizowana z czysto socjologicznych powodów, a przeprowadzone przez nich wywiady z rodzinami zmarłych zostały również uwzględnione na wystawie. Zapewniali, że nie było zamiaru rozpowszechniania propagandy na rzecz PKK. Sędzia śledczy odrzucił wniosek prokuratora o tymczasowe aresztowanie oskarżonych. 6 października 2005 r. prokurator złożył akt oskarżenia do Sądu Okręgowego w Diyarbakır, oskarżając skarżących i pięciu innych podejrzanych o rozpowszechnianie propagandy na rzecz PKK na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy nr 3713. W toku postępowania przed Sądem Okręgowym w Diyarbakır skarżący powtórzyli swoje poprzednie zeznania, twierdząc, że na wystawie obok fotografii członków PKK wyeksponowano również fotografie zmarłych członków sił bezpieczeństwa. 18 maja 2006 r. Sąd Okręgowy w Diyarbakır uznał obu skarżących za winnych rozpowszechniania propagandy na rzecz nielegalnej organizacji na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy nr 3713. Skarżący zostali skazani na odpowiednio dwa lata oraz rok i osiem miesięcy pozbawienia wolności. W wyroku sąd zauważył, że zaproszenia na wystawę określały zbrojny konflikt między siłami bezpieczeństwa a PKK mianem „wojny”, a członków PKK jako „partyzantów”, tym samym gloryfikując zmarłych terrorystów i podżegając młodych ludzi do wstępowania w szeregi PKK. Sąd zauważył również, że „wojna” to zbrojny konflikt między dwoma państwami, a „partyzant” to uzbrojona osoba walcząca przeciwko niesprawiedliwej okupacji. Sąd stwierdził dalej, że kilka fotografii zmarłych żołnierzy zostało również wyeksponowanych w celu ukrycia intencji oskarżonych, polegającej na podżeganiu młodych ludzi do wstępowania do PKK. 9 czerwca 2009 r. Sąd Najwyższy uchylił wyrok w odniesieniu do drugiego skarżącego, uznając, że sprawa powinna zostać ponownie rozpatrzona w świetle art. 231 Kodeksu postępowania karnego (ustawa nr 5271), który reguluje zawieszenie ogłoszenia wyroku. Jednakże wyrok sądu pierwszej instancji z 18 maja 2006 r. uprawomocnił się w odniesieniu do pierwszego skarżącego. 3 sierpnia 2009 r. decyzja Sądu Najwyższego została złożona do akt sądu pierwszej instancji. 22 października 2009 r., zgodnie z art. 231 Kodeksu postępowania karnego, Sąd Okręgowy w Diyarbakır zadecydował o zawieszeniu ogłoszenia wyroku w odniesieniu do drugiego skarżącego, pod warunkiem, że nie popełni on innego umyślnego przestępstwa w okresie pięciu lat. Pierwszy skarżący odbył karę wynikającą z wyroku z 18 maja 2006 r.


Skarżący urodził się 6 lipca 1948 r. i mieszka w Kijowie. Kariera sądowa skarżącego rozpoczęła się w 1976 r., kiedy został po raz pierwszy wybrany na stanowisko sędziego sądu rejonowego. W trakcie swojej kariery sądowej skarżący pełnił funkcję prezesa w kilku sądach. 22 grudnia 2005 r. skarżący został wybrany przez parlament Ukrainy na stanowisko sędziego Kijowskiego Sądu Administracyjnego Apelacyjnego. 10 listopada 2006 r. skarżący został mianowany przez prezydenta Ukrainy p.o. prezesa Kijowskiego Sądu Administracyjnego Apelacyjnego. 6 lutego 2009 r. został mianowany prezesem tego sądu przez Radę Sędziów Ukrainy (organ samorządu sędziowskiego). Został mianowany na pięcioletnią kadencję, z zastrzeżeniem, że osiągnie wiek emerytalny w lipcu 2013 r., przed upływem tej kadencji. W lutym 2011 r. Rada Sędziów Sądów Administracyjnych (inny organ samorządu sędziowskiego) zdecydowała, między innymi, o przeanalizowaniu funkcjonowania Kijowskiego Sądu Administracyjnego Apelacyjnego. Analiza została przeprowadzona w lutym i marcu 2011 r. i dotyczyła lat 2009 i 2010 oraz okresu od stycznia do lutego 2011 r. 24 maja 2011 r. Rada Sędziów Sądów Administracyjnych, pod przewodnictwem sędziego K., złożyła wniosek do Wysokiej Rady Sprawiedliwości („WRS”), proponując odwołanie skarżącego ze stanowiska prezesa Kijowskiego Sądu Administracyjnego Apelacyjnego z powodu niewywiązywania się z obowiązków administracyjnych. Wniosek ten opierał się na wynikach wspomnianej analizy. WRS wyznaczyła rozprawy na 30 i 31 maja 2011 r., a skarżącego zaproszono do wzięcia w nich udziału. Jednakże, w związku z informacją otrzymaną od Kijowskiego Sądu Administracyjnego Apelacyjnego 27 maja 2011 r., że skarżący przebywa na urlopie rocznym do 8 lipca 2011 r., WRS odroczyła rozpoznanie sprawy. Wysłano skarżącemu wezwanie na następną rozprawę, wyznaczoną na 14 czerwca 2011 r. W odpowiedzi Kijowski Sąd Administracyjny Apelacyjny ponownie poinformował WRS, że skarżący przebywa na urlopie do 8 lipca 2011 r. 14 czerwca 2011 r. WRS rozpoznała sprawę w nieobecności skarżącego i postanowiła odwołać go ze stanowiska prezesa sądu, powołując się na art. 20 ustawy o sądownictwie i statusie sędziów oraz art. 32-1 ustawy o Wysokiej Radzie Sprawiedliwości. WRS stwierdziła, że „w organizacji pracy Kijowskiego Sądu Administracyjnego Apelacyjnego stwierdzono istotne braki, zaniedbania i błędy oraz poważne naruszenia zasad organizacji i administrowania sprawiedliwości określonych w ustawie”. Oświadczyła, że „niewłaściwa organizacja pracy sądu była wynikiem niewywiązania się przez prezesa sądu, pana A. Denisowa, z przestrzegania przepisów obowiązujących ustaw dotyczących wypełniania obowiązków administracyjnych”. Stwierdziła również, że „dokumenty administracyjne wydane przez pana A. Denisowa dotyczące podziału obowiązków między wiceprezesów sądu, tworzenia izb i składów orzekających oraz rozdziału spraw między sędziów, a także dokumenty kadrowe i inne w niektórych przypadkach naruszały przepisy [prawa wewnętrznego]”. Na koniec stwierdziła, że zaniedbania skarżącego jako prezesa sądu polegały na „braku odpowiedniego planowania, kontroli i efektywnego wykorzystania zasobów ludzkich”. Decyzja została poddana pod głosowanie przez WRS, a wśród członków obecnych na tym posiedzeniu znajdowali się sędzia K., Prokurator Generalny oraz inni członkowie sędziowscy i niesędziowscy. Spośród osiemnastu obecnych członków ośmiu było sędziami. Czternaście głosów zostało oddanych za odwołaniem skarżącego. Zdaniem skarżącego skład WRS w jego sprawie obejmował dwóch członków, którzy wcześniej wszczynali postępowania w sprawie jego odwołania ze stanowiska sędziego z powodu domniemanego „naruszenia przysięgi”. Ponadto skarżący twierdził, że prezes WRS i inny członek WRS wcześniej komunikowali się z nim, próbując – choć bezskutecznie – wywrzeć na niego wpływ w trakcie jego działalności zawodowej. 17 czerwca 2011 r. prezes WRS zwrócił się do Kijowskiego Sądu Administracyjnego Apelacyjnego o zapewnienie wykonania decyzji WRS w sprawie odwołania skarżącego i niezwłoczne poinformowanie WRS o jej wykonaniu. 23 czerwca 2011 r. skarżący został odwołany ze stanowiska administracyjnego, pozostając na stanowisku sędziego tego samego sądu. Skarżący zaskarżył decyzję WRS do Wyższego Sądu Administracyjnego („WSA”), argumentując, że decyzja o jego odwołaniu była niezgodna z prawem i bezzasadna. W pozwie skarżący podniósł, że WRS nie spełniła wymogów niezależnego i bezstronnego trybunału. Podkreślił, że te wymogi stanowiły część gwarancji proceduralnych przewidzianych w art. 6 Konwencji, który miał zastosowanie do jego sprawy w aspekcie cywilnym, ponieważ zaskarżona decyzja istotnie wpłynęła na jego prawo do pracy i godność zawodową. Skarżący argumentował dalej, że jego prawo do udziału w rozprawach nie zostało zabezpieczone. Twierdził, że decyzja WRS została sformułowana w ogólnych słowach i nie odnosiła się do żadnych konkretnych faktów ani nie wskazywała konkretnego czasu, w którym te fakty miały miejsce. Następnie skarżący poprosił WSA o uwzględnienie faktu, że jego kariera sądowa przekroczyła trzydzieści pięć lat, że pełnił funkcję prezesa w kilku sądach przez dwadzieścia pięć lat, że otrzymał nagrody za swoją służbę sądową oraz że w początkowym okresie swojej prezesury w Kijowskim Sądzie Administracyjnym Apelacyjnym ten sąd przeniósł się ze zburzonych koszar wojskowych do pomieszczeń w centrum miasta z odpowiednim wyposażeniem i wystarczającą liczbą sal rozpraw. Skarżący domagał się również odszkodowania za szkodę majątkową spowodowaną wynikającym z tego zmniejszeniem wynagrodzenia, które w dniu wniesienia pozwu wyniosło 4 034,33 hrywny ukraińskie (UAH) [1] w odniesieniu do okresu, który upłynął w lipcu i sierpniu 2011 r. 25 sierpnia 2011 r. WSA przeprowadził rozprawę w obecności skarżącego i postanowił oddalić jego powództwo w zakresie szkody majątkowej bez jego rozpoznania. WSA podjął w tej sprawie decyzję, stwierdzając, że nie ma kompetencji do rozstrzygnięcia tej kwestii. 11 października 2011 r. WSA oddalił powództwo skarżącego dotyczące jego odwołania ze stanowiska administracyjnego jako bezzasadne. W swojej decyzji WSA określił, w szczególności, że ma kompetencje do zbadania, czy zaskarżona decyzja została podjęta legalnie, rozsądnie, proporcjonalnie i, między innymi, bezstronnie. WSA stwierdził, że skarżący nie kwestionował faktów stanowiących podstawę jego odwołania, a zatem te fakty zostały uznane za ustalone. Następnie WSA powtórzył zarzuty stawiane skarżącemu i uznał, że decyzja WRS była legalna oraz że prawo skarżącego do osobistego udziału w postępowaniu nie zostało naruszone, ponieważ WRS podjęła wszystkie niezbędne środki, aby poinformować go o rozprawach, a skarżący nie miał żadnego ważnego powodu nieobecności na rozprawach. WSA uznał, że WRS działała zgodnie z Konstytucją, ustawą o sądownictwie i statusie sędziów oraz ustawą o Wysokiej Radzie Sprawiedliwości. WRS zastosowała się również do Regulaminu WRS, który przewidywał, że jedną z podstaw odwołania sędziego ze stanowiska administracyjnego jest „naruszenie obowiązków służbowych”. W podsumowaniu WSA stwierdził, że WRS nie naruszyła Konstytucji ani praw Ukrainy. Po odwołaniu ze stanowiska prezesa Kijowskiego Sądu Administracyjnego Apelacyjnego skarżący kontynuował pracę jako zwykły sędzia w tym samym sądzie do 20 czerwca 2013 r., kiedy to parlament odwołał go ze stanowiska sędziego po złożeniu przez niego oświadczenia o rezygnacji.


Skarżąca urodziła się w 1960 roku i mieszka w Diyarbakır. 30 września 2007 r. w Diyarbakır odbyło się odczytanie oświadczenia prasowego oraz marsz w celu zaprotestowania przeciwko warunkom zatrzymania i domniemanemu otruciu Abdullaha Öcalana, lidera PKK (Partii Pracujących Kurdystanu), nielegalnej organizacji zbrojnej. Protestujący zebrali się przed budynkiem oddziału Demokratycznej Partii Społecznej (Demokratik Toplum Partisi – DTP) w Diyarbakır, gdzie odczytano oświadczenie prasowe. Następnie przeszli w marszu. Skarżąca, jako członkini DTP, wzięła udział w zgromadzeniu i następującym po nim marszu. Zgodnie z raportem policji z 9 października 2007 r., na nagraniu wideo zrobionym przez policję widziano skarżącą niosącą transparent z napisem „İnsanlık zehirleniyor” („Ludzkość jest truta”) i klaszczącą razem z innymi demonstrantami. 9 października 2007 r. skarżąca została zatrzymana przez policję. Tego samego dnia została aresztowana tymczasowo. 17 października 2007 r. prokurator w Diyarbakır oskarżył skarżącą o rozpowszechnianie propagandy na rzecz organizacji terrorystycznej na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy o zapobieganiu terroryzmowi (ustawa nr 3713) ze względu na treść transparentu, który niosła podczas demonstracji z 30 września 2007 r. 4 grudnia 2007 r. skarżąca została zwolniona do czasu procesu. 18 marca 2008 r. Sąd Okręgowy w Diyarbakır uznał skarżącą za winną stawianych jej zarzutów. Sąd uznał za udowodnione, na podstawie opinii biegłego dotyczącej nagrania wideo zrobionego przez policję, że skarżąca przebywała z innymi osobami, które skandowały hasło „Be Serok Jiyan Nabe” („Nie ma życia bez lidera”), oraz że niosła transparent z napisem „Ludzkość jest truta”. Skarżąca została skazana na dziesięć miesięcy pozbawienia wolności. 9 stycznia 2012 r. Sąd Najwyższy utrzymał w mocy wyrok z 18 marca 2008 r. W nieokreślonym dniu skarżąca rozpoczęła odbywanie kary pozbawienia wolności. 17 lipca 2012 r., na wniosek skarżącej, Sąd Okręgowy w Diyarbakır zarządził jej zwolnienie z więzienia, zgodnie z ustawą nr 6352, która weszła w życie 5 lipca 2012 r. i która zmieniła niektóre przepisy ustawy nr 3713.


Skarżący urodził się w 1964 roku i jest przetrzymywany w Horodyszcze w obwodzie rówieńskim. W późnych godzinach 11 lipca 2010 r. skarżący wybił okno w domu małżeństwa Ma. („pokrzywdzeni”) i rzucił słoik z benzyną z zapalonym lontem do pokoju, w którym spała pani Ma. W wyniku tego doznała ona poważnych poparzeń. 19 lipca 2010 r. skarżący został aresztowany. Zgodnie z twierdzeniami skarżącego, po aresztowaniu, w dniach od 19 do 22 lipca 2010 r. funkcjonariusze policji znęcali się nad nim, aby zmusić go do przyznania się do usiłowania zabójstwa pokrzywdzonych. W szczególności twierdził, że policjanci go bili, zakładali mu na głowę worek plastikowy, odcinając dopływ powietrza, oraz poddawali go porażeniom prądem. Zarzucił również, że w tym okresie był przetrzymywany bez jedzenia i wody, ciasno skuty kajdankami oraz nie pozwalano mu korzystać z toalety. 21 lipca 2010 r. skarżący złożył oświadczenie przed policją, w którym przyznał się do rzucenia koktajlu Mołotowa do okna domu pokrzywdzonych, ponieważ wierzył, że mieszka tam osoba, z którą miał konflikt, pan Ma. 22 lipca 2010 r. sporządzono protokół aresztowania dokumentujący zatrzymanie skarżącego w związku z podejrzeniem usiłowania zabójstwa. Dla skarżącego wyznaczono adwokata z urzędu O. Skarżący podpisał dokument wyjaśniający jego prawa jako podejrzanego, w tym prawo do milczenia i konsultacji z adwokatem przed pierwszym przesłuchaniem. Tego samego dnia później skarżący został przesłuchany w charakterze podejrzanego w obecności adwokata O. Powtórzył swoje zeznania w zasadniczo tym samym brzmieniu. Śledczy zapytał go, w jaki sposób wybrał okno, do którego rzucił koktajl Mołotowa. Odpowiedział, że wybrał okno, które było oświetlone światłem z komputera, co wskazywało, że mieszkają tam ludzie. Na zakończenie przesłuchania adwokat zapytał skarżącego, czy składa zeznania z własnej woli, a skarżący odpowiedział twierdząco. 24 lipca 2010 r. skarżący odmówił usług adwokata O. i poprosił o dopuszczenie S. jako jego obrońcy. Śledczy dopuścił S. jako obrońcę skarżącego tego samego dnia. 26 lipca 2010 r. adwokat skarżącego zwrócił się o skierowanie skarżącego na badanie przez biegłego lekarza medycyny sądowej w celu ustalenia, czy odniósł jakiekolwiek obrażenia i jeśli tak, to w jaki sposób zostały one zadane. Protokół sporządzony przez biegłego lekarza medycyny sądowej, datowany na 29 lipca 2010 r., stwierdzał, że poza siniakami na nadgarstkach, które można było wyjaśnić zakuciem w kajdanki, skarżący miał krwiaka na plecach oraz czerwone plamy na tylnych stronach ud. Skarżący wyjaśnił obrażenia, stwierdzając, że został poddany złemu traktowaniu na komisariacie po aresztowaniu 19 lipca 2010 r.: funkcjonariusze bili go w tułów i plecy, wykręcali mu ręce, zakładali worek plastikowy na głowę, odcinając dopływ powietrza, oraz przy użyciu paralizatora poddawali go porażeniom prądem na plecach i nogach. Biegły uznał, że plamy są wynikiem gojenia się siniaków, które mogły zostać zadane zarówno tępymi przedmiotami, jak i porażeniem prądem, oraz że wszystkie udokumentowane obrażenia mogły zostać zadane w czasie wskazanym przez skarżącego. 29 lipca 2010 r. skarżącemu postawiono zarzut usiłowania zabójstwa, a śledczy próbował go przesłuchać. Odmówił składania wyjaśnień. 3 września 2010 r. skarżący oświadczył podczas przesłuchania, że zamierzał podpalić to, co jego zdaniem była pustą letnią chatą, nie narażając nikogo na niebezpieczeństwo. 19 października 2010 r. śledczy próbował przesłuchać skarżącego w obecności jego adwokata w sprawie pochodzenia obrażeń ujawnionych przez badanie medycyny sądowej. Odmówił składania wyjaśnień i oświadczył, że zezna w tej sprawie w trakcie procesu. Również 19 października 2010 r. śledczy, po zapoznaniu się z wynikami badania medycyny sądowej, stwierdził, że jeśli oświadczenia skarżącego złożone biegłemu zostaną potwierdzone, będzie to wskazywać na popełnienie nadużyć przez funkcjonariuszy. W związku z tym przesłał wyniki badania do prokuratora w Słowiańsku, prosząc o przeprowadzenie śledztwa. Prokurator przesłuchał kilku funkcjonariuszy policji, którzy zaprzeczyli jakimkolwiek nadużyciom. Dwaj funkcjonariusze stwierdzili, że skarżący został aresztowany 19 lipca 2010 r., ale odmówił podążania za aresztującymi na komisariat, więc został skuty kajdankami. Następnie został zwolniony i wrócił na komisariat dobrowolnie po wezwaniu 22 lipca 2010 r. 3 listopada 2010 r. śledczy prokuratury odmówił wszczęcia postępowania karnego przeciwko funkcjonariuszom policji w związku z zarzutami skarżącego dotyczącymi złego traktowania z powodu braku znamion czynu w ich działaniach. Powołał się na zeznania funkcjonariuszy i odmowę skarżącego składania wyjaśnień w tej sprawie oraz stwierdził, że skarżący został zgodnie z prawem skuty kajdankami i nie ma dowodu na to, że jego obrażenia zostały zadane przez policję. W toku śledztwa wstępnego przeciwko skarżącemu przesłuchano świadka Mi. Zeznał, że w nocy przestępstwa zawiózł skarżącego w pobliże domu pokrzywdzonych swoim samochodem. Skarżący miał w torbie słoik z benzyną, który wyposażył w lont w obecności Mi. Następnie udał się w stronę domu pokrzywdzonych i szybko wrócił. 21 października 2010 r., po zakończeniu śledztwa, skarżący i jego adwokat zapoznali się z aktami i oświadczyli, że nie mają żadnych oświadczeń ani wniosków. Akt oskarżenia złożony do sądu stwierdzał, w szczególności, że chociaż skarżący nie przyznał się do zarzutów, jego winę potwierdzają dowody, w tym jego własne oświadczenie złożone na wczesnym etapie śledztwa. Podczas procesu skarżący zeznał, że zamierzał podpalić to, co jego zdaniem była pustą letnią chatą, nie narażając życia pokrzywdzonych. Świadek Mi. zeznał, że w nocy przestępstwa zawiózł skarżącego do domu pokrzywdzonych samochodem i że skarżący miał przy sobie torbę. Jednak, w sprzeczności z jego oświadczeniem złożonym podczas śledztwa wstępnego, Mi. zeznał podczas procesu, że nie widział zawartości torby. Oświadczył, że skarżący udał się w stronę domu pokrzywdzonych i szybko wrócił. Gdy zapytano o sprzeczność w jego zeznaniach złożonych podczas śledztwa wstępnego i podczas procesu, Mi. powiedział, że podczas śledztwa wstępnego był poddany „wpływowi psychologicznemu i fizycznemu” ze strony policji. 23 lutego 2012 r. Sąd w Słowiańsku uznał skarżącego za winnego usiłowania zabójstwa, celowego spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu i podpalenia, które miało ciężkie skutki. Skazał go na 15 lat pozbawienia wolności. Skazując skarżącego, sąd oparł się w szczególności na zeznaniach skarżącego złożonych podczas śledztwa wstępnego, które sąd rozumiał w ten sposób, że skarżący zdawał sobie sprawę, że podpalony dom był domem pokrzywdzonych i że mogli oni być w środku w tamtym czasie, w szczególności oświadczenie skarżącego, że widział światło w domu. Sąd pierwszej instancji oparł się również na zeznaniach Mi. złożonych podczas śledztwa wstępnego, uznając je za bardziej wiarygodne niż jego zeznania podczas procesu, w szczególności dlatego, że zostały one powtórzone w trakcie konfrontacji ze skarżącym. Jego zarzuty dotyczące nacisków zostały sprawdzone przez prokuraturę, ale nie znaleziono dowodów potwierdzających je. Skarżący odwołał się, argumentując przede wszystkim, że nie zamierzał zabić pokrzywdzonych i podpalił ich dom dopiero po próbie sprawdzenia, czy w środku nikogo nie ma. Upierał się, że był źle traktowany w celu wymuszenia przyznania się. 29 maja 2012 r. Doniecki Sąd Okręgowy („Sąd Apelacyjny”) zwrócił się do prokuratora w Słowiańsku o zbadanie zarzutów skarżącego dotyczących złego traktowania. 5 czerwca 2012 r. prokurator w Słowiańsku uchylił decyzję śledczego z 3 listopada 2010 r. i przeprowadził nową rundę dochodzenia wstępnego. W toku dochodzenia prokuratura zebrała oświadczenia od skarżącego, funkcjonariuszy policji, adwokata O. i biegłego lekarza, który sporządził raport z 29 lipca 2010 r., oraz sprawdziła pomieszczenia komisariatu, gdzie miało miejsce domniemane złe traktowanie, oraz jego rejestry wejść. Funkcjonariusze policji stwierdzili, że skarżący został aresztowany i skuty kajdankami 19 lipca 2010 r., ale następnie został zwolniony i poproszony o powrót na nowe przesłuchanie w dniu 21 lub 22 lipca 2010 r. Funkcjonariusz F. stwierdził, że nie może wyjaśnić rozbieżności między datą początkowego przyznania się skarżącego, 21 lipca 2010 r., a datą jego oficjalnego aresztowania, 22 lipca 2010 r., twierdząc, że skarżący został przekazany śledczemu, który aresztował go natychmiast po złożeniu zeznań. Protokół z przesłuchania biegłego lekarza ma jedną stronę. Zadano biegłemu dwa pytania. Po pierwsze, zapytano go, na jakiej podstawie doszedł do wniosku, że obrażenia skarżącego mogły zostać spowodowane porażeniem prądem. Biegły odpowiedział, że jego wniosek opierał się na oświadczeniach skarżącego i wynikach badania. Po drugie, zapytano go, czy obrażenia odnotowane w raporcie mogły zostać zadane różnymi tępymi przedmiotami i w różnych okolicznościach. Biegły odpowiedział, że tak. Adwokat O. oświadczył, że skarżący nie skarżył mu się na żadne złe traktowanie. 15 lipca 2012 r. prokurator odmówił wszczęcia postępowania karnego przeciwko funkcjonariuszom policji z powodu braku znamion czynu w ich działaniach. Uzasadniając swoje stanowisko, prokurator stwierdził, w szczególności, że zapisy komisariatu, na którym skarżący miał być rzekomo źle traktowany, nie wykazują, aby wchodził na teren komisariatu w odpowiednim okresie. Prokurator powołał się na zeznania funkcjonariuszy, adwokata O. i biegłego. Prokurator uznał, że relacja skarżącego o złym traktowaniu jest niezgodna z jego obrażeniami. 12 lipca 2012 r. Doniecki Sąd Okręgowy utrzymał w mocy wyrok skazujący skarżącego. Sąd zauważył również, że zgodnie z ustaleniami prokuratury skarżący został skuty kajdankami 19 lipca 2010 r. i nie ma dowodów na to, że został później zwolniony. W świetle tych ustaleń Sąd Apelacyjny doszedł do wniosku, że zarzuty skarżącego, że był przetrzymywany w areszcie od 19 do 22 lipca 2010 r., są wiarygodne i że ten okres aresztowania ma zostać odliczony od jego kary. Sąd Apelacyjny nie ustalił jednak żadnego związku przyczynowego między tym nieregularnym aresztowaniem a jego przyznaniem się. Sąd Apelacyjny uznał również, że sąd pierwszej instancji nie popełnił błędu, dopuszczając zeznania skarżącego złożone podczas śledztwa wstępnego, ponieważ przed przesłuchaniem wyjaśniono skarżącemu jego prawa, obecny był adwokat, a skarżący nie poinformował go o żadnym złym traktowaniu. Skarżący wniósł skargę kasacyjną, podnosząc te same argumenty, co przed Sądem Apelacyjnym, a także argumentując, że rozbieżności między jego zeznaniami złożonymi podczas śledztwa wstępnego a zeznaniami złożonymi podczas procesu wynikały ze złego traktowania, którego doznał. 19 marca 2013 r. Wyższy Sąd Specjalizowany ds. Cywilnych i Karnych utrzymał w mocy wyrok sądu pierwszej instancji i postanowienie Sądu Apelacyjnego.


Pierwszy skarżący urodził się w 1972 roku i jest osadzony w Wilnie. Drugi skarżący urodził się w 1982 roku i jest osadzony w Pravieniškės. Pierwszy skarżący jest osadzony w Areszcie Śledczym w Łukiszkach od 17 marca 2008 roku. 27 lipca 2012 roku wniósł powództwo cywilne przeciwko Państwu, twierdząc, że jest osadzony w przepełnionych i niesanitarnych celach. Domagał się 74 690 litów litewskich (LTL – około 21 630 euro (EUR)) zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. 8 listopada 2012 roku Wileński Sąd Okręgowy Administracyjny częściowo uwzględnił powództwo skarżącego. Uznał przede wszystkim, że termin przedawnienia roszczeń o odszkodowanie wynosi trzy lata od powstania szkody i w konsekwencji oddalił część powództwa skarżącego dotyczącą okresu sprzed 27 lipca 2009 roku jako przedawnioną. Następnie sąd przeanalizował różne dokumenty dostarczone przez władze więzienne i stwierdził, że w pozostałym okresie, przez około rok i siedem miesięcy, przestrzeń osobista zapewniona skarżącemu nie spełniała wymogów krajowych (do 11 maja 2010 roku minimalna przestrzeń osobista w celach więziennych przewidziana prawem krajowym wynosiła 5 m kw., a od 11 maja 2010 roku wynosiła 3,6 m kw.). Sąd stwierdził również, na podstawie raportów przedłożonych przez krajowe władze służby zdrowia, że temperatura i ilość światła dziennego w niektórych celach, w których osadzony był skarżący, nie spełniały krajowych norm sanitarnych. Jednak oddalił jako nieudowodnione zarzuty skarżącego, że cele były zniszczone oraz że występowały w nich pasożyty i gryzonie. Ponadto sąd uznał, że skarżący nie udowodnił, iż jego stan zdrowia pogorszył się w wyniku warunków osadzenia. Przyznano skarżącemu 1 500 LTL (około 434 EUR) zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. Skarżący wniósł odwołanie od tego orzeczenia, jednak 20 maja 2013 roku Naczelny Sąd Administracyjny oddalił jego odwołanie i utrzymał w mocy w całości orzeczenie sądu niższej instancji. Drugi skarżący był osadzony w Zakładzie Karnym w Wilnie od 8 czerwca 2012 roku do 5 lutego 2016 roku. 4 października 2013 roku wniósł powództwo cywilne przeciwko Państwu, twierdząc, że jest osadzony w przepełnionych pokojach wieloosobowych. Domagał się 11 000 LTL (około 3 200 EUR) zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. 12 marca 2014 roku Wileński Sąd Okręgowy Administracyjny częściowo uwzględnił powództwo skarżącego. Sąd stwierdził, że przez siedemdziesiąt dziewięć dni skarżący miał do dyspozycji 2,9 m kw. przestrzeni osobistej, co stanowiło naruszenie krajowego wymogu 3,1 m kw. obowiązującego w pokojach wieloosobowych. Stwierdził również, że przez osiemnaście dni, gdy skarżący przebywał w reżimie surowszego rygoru, miał do dyspozycji 3,34 m kw. przestrzeni osobistej, co stanowiło naruszenie krajowego wymogu 3,6 m kw. obowiązującego w takich celach. Sąd zauważył jednak, że skarżący mógł swobodnie poruszać się po zakładzie karnym w ciągu dnia, z wyjątkiem okresów odsiadywania kar dyscyplinarnych, a materialne warunki jego osadzenia były odpowiednie. Uznał również, że skarżący nie udowodnił, iż jego stan zdrowia pogorszył się w wyniku warunków osadzenia. W związku z tym sąd oddalił powództwo skarżącego o zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową. Skarżący wniósł odwołanie od tego orzeczenia i 15 maja 2015 roku Naczelny Sąd Administracyjny częściowo uwzględnił jego odwołanie. Stwierdził, że zgodnie z twierdzeniami skarżącego, których administracja zakładu karnego nie podważyła, przez 274 dni miał do dyspozycji od 2,33 do 3,04 m kw. przestrzeni osobistej, co naruszało odpowiednie wymogi krajowe. Sąd uznał, że mimo faktu, iż skarżący mógł swobodnie poruszać się w ciągu dnia, a materialne warunki osadzenia były odpowiednie, istniały podstawy do przyznania mu zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. Przyznano skarżącemu 130 EUR.