diff --git "a/data.json" "b/data.json" new file mode 100644--- /dev/null +++ "b/data.json" @@ -0,0 +1,4046 @@ +[ + { + "english": "You did steal.", + "dagbani": "A zumi." + }, + { + "english": "He defeated you.", + "dagbani": "O nyaŋ a." + }, + { + "english": "Even if your dog runs fast, you don't chase elephants with it.", + "dagbani": "A baa yi zɔra, a bi mal' o kariti wɔbiri." + }, + { + "english": "Make sure your clothes are always clean.", + "dagbani": "chɛ ka a situra viɛli sahakam" + }, + { + "english": "Wow! You have arrived!", + "dagbani": "A! a paaina!" + }, + { + "english": "Oh, don't arrest them!", + "dagbani": "A, di gbahi ba." + }, + { + "english": "That will never happen.", + "dagbani": "Lala ku niŋ, hali abada" + }, + { + "english": "God blessed Noah.", + "dagbani": "Naawuni daa niŋ alibarika niŋ Nuhu" + }, + { + "english": "God bless you, son!", + "dagbani": "'M bia, Naawuni niŋm' alibarika niŋ a ni!'" + }, + { + "english": "We remember the fish we ate in Egypt at no cost.", + "dagbani": "Ti teei ti ni daa yi ŋubiri zahim shɛli yoli Ijipti la" + }, + { + "english": "They write the sin of Judah's people with an iron pen.", + "dagbani": "Bɛ zaŋla kurugu alikalimi sabi Judanim' daalahichi" + }, + { + "english": "I take pen and ink and write it.", + "dagbani": "n zaŋ alikalimi mini tadabo n-sab' li" + }, + { + "english": "The Muslim scholar doesn't only ask about the pen.", + "dagbani": "Afa bi bɔhira alikalimi kɔŋko yɛla." + }, + { + "english": "Vitex leaves also, are added to the bark to make ink. This ink is what mallams use to dip a pen in and write.", + "dagbani": "Ŋariŋga vari maa gba nti pahi di ti pɔɣiri duɣiri tadabo. Tadabo nyɛ la afanim ni mali alikalimi n-suɣiri binshɛli sabiri la." + }, + { + "english": "It is the blessed shrub that will grow up and become a tree.", + "dagbani": "Alibarika tutuɣu ni leei tia." + }, + { + "english": "Bargaining brings happiness to the market.", + "dagbani": "Alibarika n-nyɛ daa nyaɣisim." + }, + { + "english": "The Lord's curse is on the house of the wicked, but he blesses the home of the righteous.", + "dagbani": "Yawɛ yɛlila noli niŋ ninvuɣ' biɛri yinsi, amaa o niŋdi alibarika niŋdi wuntizɔriba biɛhigu shee." + }, + { + "english": "I am setting before you today a blessing and a curse.", + "dagbani": "n zaŋla alibarika mini noli dibu zali ya zuŋɔ dabisili ŋɔ" + }, + { + "english": "A dishonest person's dog catches a chameleon.", + "dagbani": "Aliguufulana baa gbaarila gumachuɣu" + }, + { + "english": "He is a fraudster.", + "dagbani": "O niŋdi aligufu." + }, + { + "english": "Six.", + "dagbani": "ayɔbu" + }, + { + "english": "Leah again fell pregnant and bore a sixth child to Jacob.", + "dagbani": "Liya daa ti lan niŋ pua n-dɔɣi bidibiga ŋun pah' ayɔbu ti Yaakubu." + }, + { + "english": "Seven.", + "dagbani": "ayɔpɔin" + }, + { + "english": "The patient should be shut in a room for seven days.", + "dagbani": "(bɛ) zaŋ o yɔ n-niŋ duu dabsa ayopɔin." + }, + { + "english": "A transient worker.", + "dagbani": "ayuɣuba" + }, + { + "english": "Muslim prayer-time between noon and 3 o'clock p.m.", + "dagbani": "azafari" + }, + { + "english": "Fate, inevitable future, destiny.", + "dagbani": "azali" + }, + { + "english": "Trouble, woe.", + "dagbani": "azaaba" + }, + { + "english": "Treasure, riches.", + "dagbani": "azichi" + }, + { + "english": "Food.", + "dagbani": "azua" + }, + { + "english": "Pilgrimage to Mecca.", + "dagbani": "aʒi" + }, + { + "english": "A female who goes on pilgrimage to Mecca.", + "dagbani": "aʒia1" + }, + { + "english": "Belongings.", + "dagbani": "aʒia" + }, + { + "english": "Ah! - exclamation of disgust or censure.", + "dagbani": "aa" + }, + { + "english": "Equity, justice.", + "dagbani": "aadalisi" + }, + { + "english": "No.", + "dagbani": "aai" + }, + { + "english": "Disapproval.", + "dagbani": "aakai" + }, + { + "english": "Ride.", + "dagbani": "ba" + }, + { + "english": "To shackle, fetter someone.", + "dagbani": "ba" + }, + { + "english": "Father.", + "dagbani": "ba" + }, + { + "english": "Legitimize.", + "dagbani": "ba" + }, + { + "english": "Them [third person pronoun, animate, singular, neutral, object].", + "dagbani": "ba" + }, + { + "english": "Title of the second chief butcher.", + "dagbani": "baba" + }, + { + "english": "Entirely nil, absolutely nothing.", + "dagbani": "babiɛlifu" + }, + { + "english": "Puppy.", + "dagbani": "babila" + }, + { + "english": "A half-brother, half-sister born of the same father.", + "dagbani": "babito" + }, + { + "english": "A glutton.", + "dagbani": "badirikoro" + }, + { + "english": "Tree [sp.] Acacia arabica: used in tanning hides.", + "dagbani": "bagalua" + }, + { + "english": "A soothsayer, diviner.", + "dagbani": "baɣa" + }, + { + "english": "to mount, get on (cycle, horse)", + "dagbani": "M baya." + }, + { + "english": "They shackled him.", + "dagbani": "Bɛ ba o bandi." + }, + { + "english": "Stand firm like men, and face them!", + "dagbani": "bamiya zani kaman dɔbba la n-tuhi ba" + }, + { + "english": "Father.", + "dagbani": "ba" + }, + { + "english": "A man turns from his father and his mother.", + "dagbani": "doo ŋmaligir' o ba min' o ma sani" + }, + { + "english": "Sir, here is the hem of your shirt in my hand!", + "dagbani": "M ba, nyam' a binyɛrigu naŋgbambili n nuu ni." + }, + { + "english": "God bless you, son!", + "dagbani": "'M bia, Naawuni niŋm' alibarika niŋ a ni!'" + }, + { + "english": "Alphabet.", + "dagbani": "bachi" + }, + { + "english": "It was letters that God used to write His Law on slabs of stone.", + "dagbani": "Bachibihi ka Naawuni daa zaŋ sab' o fukumsi zaligu la pa kuɣiparilana zuɣu" + }, + { + "english": "A soothsayer, diviner.", + "dagbani": "baɣa" + }, + { + "english": "No one of you must consult any kind of diviner.", + "dagbani": "Yi ni so miri ka o ti .. buɣiri baɣa bee n-nyɛ bɔha bee bukpaha" + }, + { + "english": "palm nuts", + "dagbani": "abe" + }, + { + "english": "oil palm", + "dagbani": "abe tia" + }, + { + "english": "balloon", + "dagbani": "abinfuura" + }, + { + "english": "state of collapse brought on by fear", + "dagbani": "abirima" + }, + { + "english": "plantain", + "dagbani": "aboboi" + }, + { + "english": "friend", + "dagbani": "abuya" + }, + { + "english": "box", + "dagbani": "adaka" + }, + { + "english": "ballot box", + "dagbani": "adakabila" + }, + { + "english": "pledged amount", + "dagbani": "adashi" + }, + { + "english": "You did steal.", + "dagbani": "A zumi." + }, + { + "english": "He defeated you.", + "dagbani": "Nyaŋ a." + }, + { + "english": "You have arrived.", + "dagbani": "A! a paaina!" + }, + { + "english": "Why have you done this?", + "dagbani": "Aa! bozuɣu ka a niŋ lala?" + }, + { + "english": "That will never happen.", + "dagbani": "Lala ku niŋ, hali abada." + }, + { + "english": "I received the pledge amount this month.", + "dagbani": "Man su adashi goli ŋo ni." + }, + { + "english": "religion", + "dagbani": "adiini" + }, + { + "english": "bag or cloth in which travellers carry their kit", + "dagbani": "adiko" + }, + { + "english": "bag, luggage", + "dagbani": "adiku" + }, + { + "english": "prayer", + "dagbani": "adua" + }, + { + "english": "pigeon-pea", + "dagbani": "adua" + }, + { + "english": "Cajanus cajan", + "dagbani": "adua" + }, + { + "english": "Muslim priest", + "dagbani": "afa" + }, + { + "english": "moths which swarm on animals' eyes, at dawn and dusk", + "dagbani": "afa" + }, + { + "english": "pig (epithet)", + "dagbani": "afa" + }, + { + "english": "comb", + "dagbani": "afi" + }, + { + "english": "a disease of the eyelid", + "dagbani": "afu" + }, + { + "english": "recovering from sickness", + "dagbani": "afua" + }, + { + "english": "health", + "dagbani": "afua" + }, + { + "english": "easy, not difficult", + "dagbani": "afua" + }, + { + "english": "reasonable or moderate in price", + "dagbani": "afua" + }, + { + "english": "exclamation to ward off witchcraft", + "dagbani": "afulo" + }, + { + "english": "exclamation rejecting accusation", + "dagbani": "afulo" + }, + { + "english": "He offered a prayer (as a Muslim priest).", + "dagbani": "O niŋ adua." + }, + { + "english": "He offered a prayer (as an individual supplicating).", + "dagbani": "Suhi adua." + }, + { + "english": "He is recovering from illness.", + "dagbani": "O doro maa niŋ afua." + }, + { + "english": "He has health, or, he has recovered.", + "dagbani": "O nya afua." + }, + { + "english": "The work is easy, or, the work is not difficult.", + "dagbani": "Tuma maa mali afua." + }, + { + "english": "The price of kola nuts is reasonable.", + "dagbani": "Guli daa mali afua." + }, + { + "english": "It is a moderate price.", + "dagbani": "Di daa niŋ afua." + }, + { + "english": "The curse be on you. (lit. I am before you; I am free from your curses.)", + "dagbani": "Afulo! n daŋ a." + }, + { + "english": "Impossible, I will not steal.", + "dagbani": "Afulo gba, n ku zu." + }, + { + "english": "noon, twelve o'clock; zenith", + "dagbani": "agbaa" + }, + { + "english": "leaves of an edible shrub, used in broth", + "dagbani": "agbadudu" + }, + { + "english": "velvet cloth", + "dagbani": "ago" + }, + { + "english": "watch; clock", + "dagbani": "agogo" + }, + { + "english": "interpreter", + "dagbani": "agufu" + }, + { + "english": "no", + "dagbani": "ai" + }, + { + "english": "disease that causes rough patches in the skin", + "dagbani": "akabiya" + }, + { + "english": "drummer", + "dagbani": "akarma" + }, + { + "english": "accountant", + "dagbani": "akunta" + }, + { + "english": "dock", + "dagbani": "akpaaku" + }, + { + "english": "cold, shivering", + "dagbani": "akpaɣila" + }, + { + "english": "Thursday", + "dagbani": "alaamiisi" + }, + { + "english": "how much? ", + "dagbani": "ala?" + }, + { + "english": "how many? ", + "dagbani": "di ba ala?" + }, + { + "english": "pineapple", + "dagbani": "alaafee" + }, + { + "english": "last Wednesday in the month", + "dagbani": "alakli" + }, + { + "english": "omen", + "dagbani": "alaamu" + }, + { + "english": "cheap price", + "dagbani": "alaha" + }, + { + "english": "red yam", + "dagbani": "alahali" + }, + { + "english": "Sunday", + "dagbani": "alahari" + }, + { + "english": "sin", + "dagbani": "alahachi" + }, + { + "english": "sinner", + "dagbani": "alahachilan" + }, + { + "english": "wonder, amazement", + "dagbani": "alahaziba" + }, + { + "english": "trouble", + "dagbani": "alaka" + }, + { + "english": "how much for each?", + "dagbani": "alala" + }, + { + "english": "cowardice", + "dagbani": "alali" + }, + { + "english": "pure; real", + "dagbani": "alali" + }, + { + "english": "lawful; legitimate", + "dagbani": "alali" + }, + { + "english": "No one knows", + "dagbani": "alamyalam" + }, + { + "english": "He has 'akabiya.'", + "dagbani": "O mali akabiya." + }, + { + "english": "The regent has succeeded his father.", + "dagbani": "Aku! Gbonalana di o ba yili." + }, + { + "english": "The matter amazes me.", + "dagbani": "Yalli maa niŋ ma alahaziba." + }, + { + "english": "The aeroplane is very wonderful.", + "dagbani": "Motuka yiɣirgu mali alahaziba pam." + }, + { + "english": "He has had much trouble.", + "dagbani": "O nya alaka pam." + }, + { + "english": "They punished him.", + "dagbani": "Be niŋ o alaka." + }, + { + "english": "He is cowardly.", + "dagbani": "O niŋ alali." + }, + { + "english": "This is real silver.", + "dagbani": "Doliŋo nyela anzinfa alali." + }, + { + "english": "His legitimate child.", + "dagbani": "O bi alali." + }, + { + "english": "Wednesday", + "dagbani": "Alaraba" + }, + { + "english": "large bird which feeds principally on grasshoppers", + "dagbani": "alacheɣu" + }, + { + "english": "cape with a hood", + "dagbani": "alcheba" + }, + { + "english": "bucket", + "dagbani": "alchiidiri" + }, + { + "english": "the last day; the resurrection day; the judgement day", + "dagbani": "Alchiyama" + }, + { + "english": "disgraceful act", + "dagbani": "alebo" + }, + { + "english": "palm kernel oil", + "dagbani": "aleji" + }, + { + "english": "spinach", + "dagbani": "aleefu" + }, + { + "english": "honey cooked until hard, sold as a sweet", + "dagbani": "aleewa" + }, + { + "english": "shawm", + "dagbani": "alegeeta" + }, + { + "english": "doubtful", + "dagbani": "alehitama" + }, + { + "english": "Assemblies of God church", + "dagbani": "aleluyani" + }, + { + "english": "Muslim priest; one versed in the Koran", + "dagbani": "alfa" + }, + { + "english": "usefulness", + "dagbani": "alfaani" + }, + { + "english": "grace; blessing", + "dagbani": "alfaani" + }, + { + "english": "picture", + "dagbani": "alfoni" + }, + { + "english": "exceptionally", + "dagbani": "algaya" + }, + { + "english": "a pilgrim who has been to Mecca", + "dagbani": "alhaji" + }, + { + "english": "blessing; grace", + "dagbani": "alibarika" + }, + { + "english": "He played a trick on me.", + "dagbani": "O niŋ ma aleewa." + }, + { + "english": "It is useful.", + "dagbani": "Di mali alfaani." + }, + { + "english": "May God bless your children.", + "dagbani": "Naawuni ni niŋ alfaani niŋ a bihi ni." + }, + { + "english": "It is exceptionally beautiful.", + "dagbani": "Di viella algaya." + }, + { + "english": "little", + "dagbani": "aliguufu" + }, + { + "english": "gift", + "dagbani": "aliheeri" + }, + { + "english": "kindness", + "dagbani": "aliheeri" + }, + { + "english": "pencil, pen", + "dagbani": "alikaalimi" + }, + { + "english": "covenant, promise, bond, contract", + "dagbani": "alikaule" + }, + { + "english": "helicopter", + "dagbani": "alikota" + }, + { + "english": "long cassock", + "dagbani": "alikundoŋ" + }, + { + "english": "big horse", + "dagbani": "aliŋgurma" + }, + { + "english": "ablution", + "dagbani": "aliwalla" + }, + { + "english": "joker; a comedian", + "dagbani": "aliwurti" + }, + { + "english": "conversation", + "dagbani": "alizama" + }, + { + "english": "heaven; paradise", + "dagbani": "alizanda" + }, + { + "english": "Friday", + "dagbani": "alizimba" + }, + { + "english": "spirit; genie", + "dagbani": "alizini" + }, + { + "english": "disposition or mood", + "dagbani": "alizini" + }, + { + "english": "evil spirit", + "dagbani": "alizimbieɣu" + }, + { + "english": "pen, pencil or anything used for writing", + "dagbani": "alkalami" + }, + { + "english": "judge", + "dagbani": "alkali" + }, + { + "english": "soothsayer", + "dagbani": "alkali" + }, + { + "english": "a literate", + "dagbani": "alkali" + }, + { + "english": "Muslim priest", + "dagbani": "alkali" + }, + { + "english": "promise", + "dagbani": "alkauli" + }, + { + "english": "pledge", + "dagbani": "alkauli" + }, + { + "english": "grey baft", + "dagbani": "alkudoŋ" + }, + { + "english": "the Koran", + "dagbani": "Alkuraan" + }, + { + "english": "palm-oil", + "dagbani": "alleeɣi" + }, + { + "english": "a student of the Koran", + "dagbani": "almaZiri" + }, + { + "english": "plague", + "dagbani": "alobu" + }, + { + "english": "epidemic", + "dagbani": "alobu" + }, + { + "english": "calamity", + "dagbani": "alobu" + }, + { + "english": "good luck", + "dagbani": "alobu" + }, + { + "english": "a lucky person", + "dagbani": "alobulana" + }, + { + "english": "I met him in a good disposition.", + "dagbani": "N chaŋmi tu o d-alizin'suŋ." + }, + { + "english": "He is in a bad mood.", + "dagbani": "O d-alizin'bieɣu n-yiɣsi." + }, + { + "english": "Your good luck is still to come.", + "dagbani": "A d-alobu na be nyaaŋa." + }, + { + "english": "joker; jester", + "dagbani": "alsahilana" + }, + { + "english": "reddish dye", + "dagbani": "aluura" + }, + { + "english": "teak tree", + "dagbani": "aluura" + }, + { + "english": "ablution", + "dagbani": "alwalla" + }, + { + "english": "pocket", + "dagbani": "alziifu" + }, + { + "english": "but", + "dagbani": "amaa" + }, + { + "english": "the Sahara desert", + "dagbani": "amaada" + }, + { + "english": "trusteeship; the holding or keeping or administering something for another", + "dagbani": "amaana" + }, + { + "english": "corruption", + "dagbani": "amaana" + }, + { + "english": "stretcher; type of carriage", + "dagbani": "amaŋka" + }, + { + "english": "Amen.", + "dagbani": "ami" + }, + { + "english": "sword suspender made with wool yarn", + "dagbani": "amiila" + }, + { + "english": "a secret agreement, covenant, contract", + "dagbani": "amiinsi" + }, + { + "english": "charity; good will", + "dagbani": "amiinsi" + }, + { + "english": "bride", + "dagbani": "amiliya" + }, + { + "english": "marriage", + "dagbani": "amiliya" + }, + { + "english": "bridesmaid", + "dagbani": "amilia" + }, + { + "english": "attendants at a wedding", + "dagbani": "amilianima" + }, + { + "english": "ampe", + "dagbani": "ampe" + }, + { + "english": "answer", + "dagbani": "amsa" + }, + { + "english": "prophet", + "dagbani": "anabi" + }, + { + "english": "prophecy", + "dagbani": "anabtali" + }, + { + "english": "four", + "dagbani": "anahi" + }, + { + "english": "European", + "dagbani": "anashaara" + }, + { + "english": "handkerchief", + "dagbani": "anchiti" + }, + { + "english": "benefit, dividend", + "dagbani": "anfaani" + }, + { + "english": "one tenth of a penny", + "dagbani": "aniini" + }, + { + "english": "a salutation as an evening greeting", + "dagbani": "aniwula" + }, + { + "english": "mockery; ridicule", + "dagbani": "ansarsi" + }, + { + "english": "a salutation as a midday greeting", + "dagbani": "antire" + }, + { + "english": "five", + "dagbani": "anu" + }, + { + "english": "worth; value", + "dagbani": "anuura" + }, + { + "english": "usefulness", + "dagbani": "anuura" + }, + { + "english": "maize", + "dagbani": "anyangbana" + }, + { + "english": "unfaithfulness", + "dagbani": "anyibi" + }, + { + "english": "untrustworthiness", + "dagbani": "anyibi" + }, + { + "english": "Thank you for yesterday's favour (or hospitality).", + "dagbani": "N'a soha, amazara." + }, + { + "english": "Do you know, will you return tomorrow, or will you not return?", + "dagbani": "Amii a sa ni labna bieɣu bee a ku labna?" + }, + { + "english": "Who knows whether I will return or not?", + "dagbani": "Amii n sa ni labna bee n ku labna?" + }, + { + "english": "He and I have a secret agreement.", + "dagbani": "M min' o mali amiinsi." + }, + { + "english": "He is a charitable person (a man of good will).", + "dagbani": "O mali amiinsi ni nirba." + }, + { + "english": "To marry.", + "dagbani": "Lo amiliya." + }, + { + "english": "To entrust; to break confidence, or to defraud.", + "dagbani": "Niŋ amaana, mali amaana." + }, + { + "english": "yam cultivar", + "dagbani": "anyoɣti" + }, + { + "english": "courage; persistence", + "dagbani": "anzansi" + }, + { + "english": "silver", + "dagbani": "anzinfa" + }, + { + "english": "a big horse", + "dagbani": "aŋgarma" + }, + { + "english": "bridegroom", + "dagbani": "ango" + }, + { + "english": "best man", + "dagbani": "ango zo" + }, + { + "english": "occult powers by which other powers may be bound", + "dagbani": "aŋkadi" + }, + { + "english": "omen", + "dagbani": "aŋko" + }, + { + "english": "loss; misfortune", + "dagbani": "asaara" + }, + { + "english": "dowry", + "dagbani": "asadachi" + }, + { + "english": "comical conduct", + "dagbani": "asafi" + }, + { + "english": "comical person", + "dagbani": "asafi" + }, + { + "english": "joke; jest", + "dagbani": "asahi" + }, + { + "english": "joker, jester", + "dagbani": "asahilana" + }, + { + "english": "cheapness of price", + "dagbani": "asama" + }, + { + "english": "ease, i.e. without difficulty", + "dagbani": "asama" + }, + { + "english": "one with an exemplary character; a distinguished person; a brave person", + "dagbani": "asanza" + }, + { + "english": "morning", + "dagbani": "asiba" + }, + { + "english": "early morning", + "dagbani": "asibasi" + }, + { + "english": "Saturday", + "dagbani": "asibiri" + }, + { + "english": "A plant with bulbous roots used in dying skins yellow, hence yellow colour", + "dagbani": "asooma" + }, + { + "english": "in reality, or not knowing", + "dagbani": "ashaala" + }, + { + "english": "equivalent to the English 'really,' 'in reality,' 'actually'", + "dagbani": "ashee" + }, + { + "english": "secretly", + "dagbani": "ashiloni" + }, + { + "english": "name of an elder male twin", + "dagbani": "Ata" + }, + { + "english": "three", + "dagbani": "ata" + }, + { + "english": "really; of a truth (in explaining facts)", + "dagbani": "ataa" + }, + { + "english": "Tuesday", + "dagbani": "atalata" + }, + { + "english": "farm produce", + "dagbani": "atam" + }, + { + "english": "rich soil", + "dagbani": "atam" + }, + { + "english": "Monday", + "dagbani": "atani" + }, + { + "english": "meaning 'that is true.'", + "dagbani": "achiika" + }, + { + "english": "shrub, the roots of which are used for medicine", + "dagbani": "atuZieɣu" + }, + { + "english": "nine", + "dagbani": "awai" + }, + { + "english": "educated woman", + "dagbani": "awuraba" + }, + { + "english": "It's price is cheap.", + "dagbani": "Di daa mali asama." + }, + { + "english": "Horse riding is easier than donkey riding.", + "dagbani": "Wor'bali mali asama n-gari buŋbali." + }, + { + "english": "Silence! Wait until you hear the truth.", + "dagbani": "Asibirr! chel ka a wum di yelmaŋli." + }, + { + "english": "I said that he did not know there, in reality, he already knew the place.", + "dagbani": "N yeliya ni o zi ni ashaala o pun mi ni." + }, + { + "english": "Really! Has he died?", + "dagbani": "Ashe'e! O kpiya?" + }, + { + "english": "Of a truth, he came to my house at night.", + "dagbani": "Ataadee, o daa ka n yiŋ' na, yuŋ." + }, + { + "english": "He sold his farm produce and bought a cow.", + "dagbani": "O kohi i puu atam n-da nahu." + }, + { + "english": "The field has rich soil.", + "dagbani": "Palo maa mali atam." + }, + { + "english": "an expression used to arouse shame", + "dagbani": "ayayoo" + }, + { + "english": "The self conceited one has stolen, oooooh!", + "dagbani": "Nyarimaŋa zuya, ayayoo!" + }, + { + "english": "an expression of displeasure, regret or disappointment", + "dagbani": "ayei" + }, + { + "english": "six", + "dagbani": "ayi" + }, + { + "english": "small seeds, imported from Nigeria, used for medicinal purposes", + "dagbani": "ayihali" + }, + { + "english": "dishonesty", + "dagbani": "ayiinsi" + }, + { + "english": "unreliability", + "dagbani": "ayiinsi" + }, + { + "english": "He was dishonest with me.", + "dagbani": "O niŋ ma ayiinsi." + }, + { + "english": "seven", + "dagbani": "ayopoin" + }, + { + "english": "trouble", + "dagbani": "azaaba" + }, + { + "english": "woe", + "dagbani": "azaaba" + }, + { + "english": "fate", + "dagbani": "azali" + }, + { + "english": "beginning", + "dagbani": "azali" + }, + { + "english": "His fated sickness.", + "dagbani": "O d-azali doro." + }, + { + "english": "He was a thief from the beginning.", + "dagbani": "Tum azali, nayiɣa nye o." + }, + { + "english": "treasure; riches", + "dagbani": "azichi" + }, + { + "english": "wealthy person", + "dagbani": "azichilana" + }, + { + "english": "food", + "dagbani": "azua" + }, + { + "english": "pilgrimage to Mecca", + "dagbani": "aZi" + }, + { + "english": "female who goes on a pilgrimage to Mecca", + "dagbani": "aZia" + }, + { + "english": "belongings", + "dagbani": "aZia" + }, + { + "english": "His belongings are with me.", + "dagbani": "O d-aZia be n sani." + }, + { + "english": "father", + "dagbani": "ba" + }, + { + "english": "to ride", + "dagbani": "ba" + }, + { + "english": "dog", + "dagbani": "baa" + }, + { + "english": "low, marshy ground, swamp", + "dagbani": "baa" + }, + { + "english": "tale-bearing", + "dagbani": "baachali" + }, + { + "english": "gossiping", + "dagbani": "baachali" + }, + { + "english": "to put up shoots grow", + "dagbani": "baai" + }, + { + "english": "to revive (of plants)", + "dagbani": "baai" + }, + { + "english": "The rain an stopped", + "dagbani": "saa maa baai ya" + }, + { + "english": "He wore out his bicycle before selling it.", + "dagbani": "o baai o cheche maa kaŋa zaa ka naai yi kohili." + }, + { + "english": "bag", + "dagbani": "baaji" + }, + { + "english": "quietly", + "dagbani": "baalim" + }, + { + "english": "slowly", + "dagbani": "baalim" + }, + { + "english": "gently", + "dagbani": "baalim" + }, + { + "english": "carefully", + "dagbani": "baalim" + }, + { + "english": "smell or odour", + "dagbani": "baam" + }, + { + "english": "baamaya dance (Type of Dagomba dance)", + "dagbani": "baamaya" + }, + { + "english": "singer", + "dagbani": "baaŋa" + }, + { + "english": "battery", + "dagbani": "baatiri" + }, + { + "english": "hunter's dog", + "dagbani": "baatoha" + }, + { + "english": "dog trained to scent out game", + "dagbani": "baatoha" + }, + { + "english": "title of the second chief butcher", + "dagbani": "baba" + }, + { + "english": "none", + "dagbani": "babiela" + }, + { + "english": "entirely nil", + "dagbani": "babielfu" + }, + { + "english": "half brother or sister, born of the same father", + "dagbani": "babito" + }, + { + "english": "featherless fowl", + "dagbani": "babli" + }, + { + "english": "alphabet, letter(s) of alphabet", + "dagbani": "bachi" + }, + { + "english": "letter of the alphabet", + "dagbani": "bachi bia" + }, + { + "english": "attention, concern, interest", + "dagbani": "baɣa" + }, + { + "english": "soothsayer", + "dagbani": "baɣa baɣsi" + }, + { + "english": "acacia arabica tree (used in tanning hides)", + "dagbani": "bagalua" + }, + { + "english": "magical powers and practices", + "dagbani": "baɣayuli" + }, + { + "english": "superstition", + "dagbani": "baɣayuli" + }, + { + "english": "bead", + "dagbani": "baɣbia" + }, + { + "english": "stick of a soothsayer", + "dagbani": "baɣgbee" + }, + { + "english": "It is pregnant", + "dagbani": "O mal baɣli" + }, + { + "english": "He is weaving leaves", + "dagbani": "O baɣila vari" + }, + { + "english": "coucal", + "dagbani": "baɣimpioŋ" + }, + { + "english": "to grind (wet things, spices)", + "dagbani": "baɣisi" + }, + { + "english": "grinding stone", + "dagbani": "baɣisi kuɣili" + }, + { + "english": "to recline", + "dagbani": "baɣli -nda" + }, + { + "english": "to lean an object against anything", + "dagbani": "baɣli -nda" + }, + { + "english": "to mount another back of a rider of a horse or bicycle", + "dagbani": "baɣli -nda" + }, + { + "english": "pregnancy in animals", + "dagbani": "baɣli" + }, + { + "english": "mud", + "dagbani": "baɣri" + }, + { + "english": "soothsaying", + "dagbani": "baɣri" + }, + { + "english": "to grind (of groundnuts, shea nuts or beans)", + "dagbani": "baɣsi" + }, + { + "english": "to walk stealthily, with a purpose", + "dagbani": "baɣsi" + }, + { + "english": "The policeman is walking cautiously behind the house.", + "dagbani": "Piringa baɣsiri gulinyaaŋa." + }, + { + "english": "to dismiss", + "dagbani": "bahi" + }, + { + "english": "to finish", + "dagbani": "bahi" + }, + { + "english": "to let go (free)", + "dagbani": "bahi" + }, + { + "english": "to throw away", + "dagbani": "bahi" + }, + { + "english": "to miscarry", + "dagbani": "bahi" + }, + { + "english": "expire, terminate; finish; die", + "dagbani": "bahi" + }, + { + "english": "to throw underhand, to toss", + "dagbani": "bahi" + }, + { + "english": "to cast a net", + "dagbani": "bahi" + }, + { + "english": "to keep animals for breeding", + "dagbani": "bahi" + }, + { + "english": "to lose", + "dagbani": "bahi" + }, + { + "english": "to stretch, as a rope or thread", + "dagbani": "bahi" + }, + { + "english": "The child lost the key.", + "dagbani": "Bia maa zaŋ saafi maa bahi." + }, + { + "english": "feed a household (give out a ration of grain for women to cook for household)", + "dagbani": "bahi moni" + }, + { + "english": "permit", + "dagbani": "bahi .. noli" + }, + { + "english": "become useless; be lost, come to ruin", + "dagbani": "bahi yoli" + }, + { + "english": "puff adder", + "dagbani": "bahigu" + }, + { + "english": "ending", + "dagbani": "bahigu" + }, + { + "english": "doom", + "dagbani": "bahigu" + }, + { + "english": "good fortune", + "dagbani": "bahigu suŋ" + }, + { + "english": "good ending", + "dagbani": "bahi'sun" + }, + { + "english": "bad ending", + "dagbani": "bahi'bieɣu" + }, + { + "english": "forever; time which not have ending", + "dagbani": "saha din ka bahigu" + }, + { + "english": "to learn", + "dagbani": "bahim -nda" + }, + { + "english": "illegitimate child; bastard", + "dagbani": "bahiri" + }, + { + "english": "doom, perishing", + "dagbani": "bahiyoli" + }, + { + "english": "a week", + "dagbani": "bakwoi" + }, + { + "english": "that", + "dagbani": "bala" + }, + { + "english": "to be soft", + "dagbani": "bala" + }, + { + "english": "to be keen of hearing", + "dagbani": "bala" + }, + { + "english": "to be cheap", + "dagbani": "bala" + }, + { + "english": "The skin is soft.", + "dagbani": "Gboŋ maa bala." + }, + { + "english": "He hears very well.", + "dagbani": "O tiba bala." + }, + { + "english": "The market price is cheap.", + "dagbani": "Di daa bala." + }, + { + "english": "This question is easier than that other.", + "dagbani": "Bohigu dimboŋo bala gari di kpee." + }, + { + "english": "He is eating luxuriously.", + "dagbani": "O diri din bala." + }, + { + "english": "He likes an easy place.", + "dagbani": "O bori dim bala." + }, + { + "english": "to be soft after having been hard, as leather", + "dagbani": "balgi" + }, + { + "english": "to be tamed", + "dagbani": "balgi" + }, + { + "english": "The work has slackened.", + "dagbani": "Tuma maa balgiya." + }, + { + "english": "an assortment of small units", + "dagbani": "balgu" + }, + { + "english": "horse riding", + "dagbani": "worbali" + }, + { + "english": "donkey riding", + "dagbani": "buŋbali" + }, + { + "english": "bicycle riding", + "dagbani": "chechebali" + }, + { + "english": "to pass over, as rain clouds", + "dagbani": "bali" + }, + { + "english": "to go away not to return", + "dagbani": "bali" + }, + { + "english": "to remove stones or chaff", + "dagbani": "bali balnda" + }, + { + "english": "to put poison on arrows", + "dagbani": "bali loɣu" + }, + { + "english": "to be downcast, dejected", + "dagbani": "bali loɣu" + }, + { + "english": "become soft; slow down", + "dagbani": "baligi" + }, + { + "english": "to entreat", + "dagbani": "balim -nda" + }, + { + "english": "to soothe", + "dagbani": "balim -nda" + }, + { + "english": "to lull to sleep", + "dagbani": "balim -nda" + }, + { + "english": "shrub, the base of which are used as an aphrodisiac", + "dagbani": "balima" + }, + { + "english": "slowly, quietly, carefully", + "dagbani": "balimbalim" + }, + { + "english": "stink bug", + "dagbani": "balimbieɣu" + }, + { + "english": "grass", + "dagbani": "balimgbini" + }, + { + "english": "bed bug", + "dagbani": "balimkpieɣu" + }, + { + "english": "how much more", + "dagbani": "balintee" + }, + { + "english": "species of long pepper", + "dagbani": "balinchon" + }, + { + "english": "a Dagbamba gown with large long sleeves", + "dagbani": "balnaɣu" + }, + { + "english": "to stare at", + "dagbani": "balsi" + }, + { + "english": "to canter", + "dagbani": "balsi" + }, + { + "english": "place where a litter of pups is born", + "dagbani": "baluli" + }, + { + "english": "odour", + "dagbani": "bam" + }, + { + "english": "to chant or sing to drum accompaniment", + "dagbani": "bam -da" + }, + { + "english": "to make a sham excuse", + "dagbani": "bam -da" + }, + { + "english": "His actions are pitiful", + "dagbani": "O bamda ka di mali namboɣu." + }, + { + "english": "The drummer chants", + "dagbani": "Luŋ' maa bamda." + }, + { + "english": "It is not true, he is making a sham excuse.", + "dagbani": "Di pala yel-maŋli, o bamdimi." + }, + { + "english": "sham excuse", + "dagbani": "bama" + }, + { + "english": "It is a sham excuse.", + "dagbani": "Bama m-bala." + }, + { + "english": "tributary of a river", + "dagbani": "bambali" + }, + { + "english": "person having least knowledge", + "dagbani": "bambu" + }, + { + "english": "red-flanked duiker", + "dagbani": "bambua" + }, + { + "english": "those who (relative, not Q); they, them, their", + "dagbani": "ban" + }, + { + "english": "pronoun, 3rd person plural, nom. case. those, these", + "dagbani": "bana" + }, + { + "english": "skink", + "dagbani": "banakansilnli" + }, + { + "english": "cassava", + "dagbani": "banchi" + }, + { + "english": "chains", + "dagbani": "bandacheen" + }, + { + "english": "fifth month of the Dagomba year", + "dagbani": "Bandacheena" + }, + { + "english": "shackle", + "dagbani": "bandi" + }, + { + "english": "leg iron", + "dagbani": "bandi" + }, + { + "english": "a climbing plant, the leaves of which are used as a purgative", + "dagbani": "bandoba" + }, + { + "english": "male agama lizard", + "dagbani": "bandoɣu" + }, + { + "english": "bushy plants usually grown on or near compounds, effective against fever", + "dagbani": "banduɣirgu" + }, + { + "english": "horn; bugle; musical instrument made from the horn of a water buck", + "dagbani": "bani" + }, + { + "english": "who? (plural form)", + "dagbani": "banima" + }, + { + "english": "toilet", + "dagbani": "banjida" + }, + { + "english": "the others; those others", + "dagbani": "banla" + }, + { + "english": "female agama lizard", + "dagbani": "bannyaŋ" + }, + { + "english": "turban", + "dagbani": "bantabga" + }, + { + "english": "large black malodorous cat", + "dagbani": "bantibo" + }, + { + "english": "bitch, female dog", + "dagbani": "banyaŋ" + }, + { + "english": "dog teeth = bite by a dog", + "dagbani": "banyini" + }, + { + "english": "to know", + "dagbani": "baŋ -da" + }, + { + "english": "to recognise", + "dagbani": "baŋ -da" + }, + { + "english": "to understand", + "dagbani": "baŋ -da" + }, + { + "english": "understand", + "dagbani": "baŋ gbínní" + }, + { + "english": "bangle", + "dagbani": "baŋa bansi" + }, + { + "english": "collective word for musicians and singers", + "dagbani": "baŋa bansi" + }, + { + "english": "knowledge", + "dagbani": "baŋbu" + }, + { + "english": "doctrine", + "dagbani": "baŋbu" + }, + { + "english": "They", + "dagbani": "ba" + }, + { + "english": "knowledgeable person", + "dagbani": "banda" + }, + { + "english": "knowledgeable people", + "dagbani": "bandiba" + }, + { + "english": "They are knowledgeable people", + "dagbani": "Ba nyela bandiba" + }, + { + "english": "He is a knowledgeable person", + "dagbani": "O nyela banda" + }, + { + "english": "dark bay horse", + "dagbani": "baŋdari" + }, + { + "english": "triumph or victory dance", + "dagbani": "baŋgumaŋa" + }, + { + "english": "skink", + "dagbani": "baŋkalansilnli" + }, + { + "english": "new cocoyam", + "dagbani": "baŋkani" + }, + { + "english": "Xanthosoma mafaffa", + "dagbani": "baŋkani" + }, + { + "english": "tick", + "dagbani": "baŋkaŋa" + }, + { + "english": "a tick in its larva or half-developed state", + "dagbani": "baŋkaŋfiŋa" + }, + { + "english": "small bustard, commonly called 'bush turkey'", + "dagbani": "baŋkargu" + }, + { + "english": "bank (for money)", + "dagbani": "baŋki" + }, + { + "english": "African sand snake Psammophis sibilans", + "dagbani": "baŋkôm" + }, + { + "english": "greenish-blue colour", + "dagbani": "baŋkom" + }, + { + "english": "measles", + "dagbani": "baŋkoɣu" + }, + { + "english": "grass", + "dagbani": "baŋlari" + }, + { + "english": "creeping pea plant", + "dagbani": "baŋli" + }, + { + "english": "creeping vine", + "dagbani": "baŋnarga" + }, + { + "english": "sand crack between the toes", + "dagbani": "baŋpali" + }, + { + "english": "knowledge", + "dagbani": "baŋsim" + }, + { + "english": "craft", + "dagbani": "baŋsim" + }, + { + "english": "art", + "dagbani": "baŋsim" + }, + { + "english": "sparrow hawk", + "dagbani": "baŋtooŋa" + }, + { + "english": "one's father's younger brother", + "dagbani": "bapira" + }, + { + "english": "sick person, patient", + "dagbani": "bara" + }, + { + "english": "boasting, bragging", + "dagbani": "bara" + }, + { + "english": "to boast, brag", + "dagbani": "nyu bara" + }, + { + "english": "begging", + "dagbani": "bara" + }, + { + "english": "alms", + "dagbani": "bara" + }, + { + "english": "to beg", + "dagbani": "mali bara" + }, + { + "english": "to be big, large, fat", + "dagbani": "bara" + }, + { + "english": "braggart", + "dagbani": "baralana" + }, + { + "english": "beggar", + "dagbani": "baramaana" + }, + { + "english": "cat-o-nine-tails", + "dagbani": "barazim" + }, + { + "english": "a wide kind of trousers", + "dagbani": "baraZe" + }, + { + "english": "a small pony", + "dagbani": "barba" + }, + { + "english": "syphilis", + "dagbani": "barga" + }, + { + "english": "a plant of which the leaves are used for broth", + "dagbani": "barga" + }, + { + "english": "the bark for making rope", + "dagbani": "barga" + }, + { + "english": "to rot (of meat)", + "dagbani": "bargi -ra" + }, + { + "english": "to over-boil until a thing loses its form", + "dagbani": "bargi -ra" + }, + { + "english": "sickness", + "dagbani": "bargu" + }, + { + "english": "to set a trap", + "dagbani": "bari -ta" + }, + { + "english": "to rake together (as leaves or rubbish)", + "dagbani": "bari -ta" + }, + { + "english": "rest house", + "dagbani": "barichi" + }, + { + "english": "undo a trap", + "dagbani": "barigi" + }, + { + "english": "sickness, illness", + "dagbani": "bar(i)gu" + }, + { + "english": "blessing", + "dagbani": "barika" + }, + { + "english": "an expression used in bargaining", + "dagbani": "barika" + }, + { + "english": "said after one sneezes", + "dagbani": "barika" + }, + { + "english": "beggar", + "dagbani": "barimaaŋga" + }, + { + "english": "a divided gown worn when riding horses", + "dagbani": "barmaasu" + }, + { + "english": "danger", + "dagbani": "barna" + }, + { + "english": "risk", + "dagbani": "barna" + }, + { + "english": "fake, not so good", + "dagbani": "bariŋ" + }, + { + "english": "lose, get lost", + "dagbani": "barisi" + }, + { + "english": "patient", + "dagbani": "barkoɣu" + }, + { + "english": "disease", + "dagbani": "baroŋ" + }, + { + "english": "disorder", + "dagbani": "basaa" + }, + { + "english": "a curved Basari dagger", + "dagbani": "basali" + }, + { + "english": "a field the first year after the yam crop has been harvested", + "dagbani": "batandálí" + }, + { + "english": "conjurer", + "dagbani": "batuuta" + }, + { + "english": "anvil", + "dagbani": "baula" + }, + { + "english": "plentiful, abundance", + "dagbani": "bayaana" + }, + { + "english": "barking dog", + "dagbani": "bawahiriga" + }, + { + "english": "indisputable", + "dagbani": "bazinta" + }, + { + "english": "patent", + "dagbani": "bazinta" + }, + { + "english": "to be present", + "dagbani": "bè" + }, + { + "english": "to exist", + "dagbani": "bè" + }, + { + "english": "to be at a certain place", + "dagbani": "bè" + }, + { + "english": "to be in trouble", + "dagbani": "be mii ni" + }, + { + "english": "lead (lit.: be in front)", + "dagbani": "be tooni" + }, + { + "english": "leading", + "dagbani": "tooni benibu" + }, + { + "english": "habit", + "dagbani": "bebu" + }, + { + "english": "the outward actions of a person's life, lifestyle", + "dagbani": "bebu" + }, + { + "english": "to cut a straight line (through grass or leather)", + "dagbani": "bee -ra" + }, + { + "english": "to bridge a stream", + "dagbani": "bee -ra" + }, + { + "english": "to seal up", + "dagbani": "bee -ra" + }, + { + "english": "or (always used between two parts of a double question)", + "dagbani": "bee" + }, + { + "english": "lower leg", + "dagbani": "bee behi" + }, + { + "english": "character", + "dagbani": "behigu" + }, + { + "english": "the inner character or disposition of the heart", + "dagbani": "behigu" + }, + { + "english": "His character is very good", + "dagbani": "O behigu viela pam" + }, + { + "english": "His character is good", + "dagbani": "O behigu viela" + }, + { + "english": "to doubt", + "dagbani": "behim" + }, + { + "english": "doubt", + "dagbani": "behuŋ" + }, + { + "english": "mattress", + "dagbani": "belli" + }, + { + "english": "dwelling", + "dagbani": "benibu" + }, + { + "english": "personal pronoun, third person plural, nom. case. they", + "dagbani": "b'" + }, + { + "english": "They are good", + "dagbani": "b' viela" + }, + { + "english": "to reach the age of puberty", + "dagbani": "bi" + }, + { + "english": "She has reached the age of puberty", + "dagbani": "O bi paɣa" + }, + { + "english": "to be grown", + "dagbani": "bi" + }, + { + "english": "He is grown.", + "dagbani": "O biya" + }, + { + "english": "to be cooked completely", + "dagbani": "biya" + }, + { + "english": "It is cooked completely", + "dagbani": "Di biya" + }, + { + "english": "not (used with past and present tenses of verbs)", + "dagbani": "bi" + }, + { + "english": "He is not good.", + "dagbani": "O bi viela" + }, + { + "english": "child", + "dagbani": "bia" + }, + { + "english": "to seize", + "dagbani": "bibgi -ra" + }, + { + "english": "to pounce upon", + "dagbani": "bibgi -ra" + }, + { + "english": "a pilferer", + "dagbani": "bibiee" + }, + { + "english": "a rascal", + "dagbani": "bibiee" + }, + { + "english": "always added to words to make them plural", + "dagbani": "nima" + }, + { + "english": "nyela", + "dagbani": "are" + }, + { + "english": "mischief", + "dagbani": "bibietali" + }, + { + "english": "mischief", + "dagbani": "bibilim" + }, + { + "english": "a rascal", + "dagbani": "bibilim" + }, + { + "english": "a shrub putting forth a new shoot each year", + "dagbani": "biblitutuɣu" + }, + { + "english": "a grub", + "dagbani": "bibilli" + }, + { + "english": "maggot", + "dagbani": "bibilli" + }, + { + "english": "backwards in direction", + "dagbani": "bibirli" + }, + { + "english": "a boy", + "dagbani": "bidibga" + }, + { + "english": "He is a boy", + "dagbani": "O nyela bidibga" + }, + { + "english": "bravery", + "dagbani": "bidiblim" + }, + { + "english": "He has bravery", + "dagbani": "O mali bidiblim" + }, + { + "english": "weapon, boys' equipment", + "dagbani": "bidibbini" + }, + { + "english": "parents", + "dagbani": "bidoɣiriba" + }, + { + "english": "to seal by besmearing", + "dagbani": "bie" + }, + { + "english": "to be bad", + "dagbani": "bie" + }, + { + "english": "to be ugly", + "dagbani": "bie" + }, + { + "english": "one day", + "dagbani": "bie'sheli" + }, + { + "english": "early morning just after dawn", + "dagbani": "bieɣasiba" + }, + { + "english": "day", + "dagbani": "bieɣu" + }, + { + "english": "morning", + "dagbani": "bieɣu" + }, + { + "english": "daily, every day", + "dagbani": "bieɣu kam" + }, + { + "english": "tomorrow", + "dagbani": "bieɣu ni" + }, + { + "english": "wicked (singular)", + "dagbani": "bieɣu" + }, + { + "english": "wicked (plural)", + "dagbani": "bieri" + }, + { + "english": "malicious (singular)", + "dagbani": "bieɣu" + }, + { + "english": "malicious (plural)", + "dagbani": "bieri" + }, + { + "english": "It is something bad", + "dagbani": "Di nyela bin bieɣu" + }, + { + "english": "It is something bad", + "dagbani": "Di nyela bin bieɣu" + }, + { + "english": "They are bad things", + "dagbani": "B' nyela bin bieri" + }, + { + "english": "bad", + "dagbani": "bieɣu bieri" + }, + { + "english": "mean", + "dagbani": "bieɣu bieri" + }, + { + "english": "ugly", + "dagbani": "bieɣu bieri" + }, + { + "english": "calf of leg", + "dagbani": "biee biehi" + }, + { + "english": "dawn", + "dagbani": "biekaali" + }, + { + "english": "small", + "dagbani": "biela" + }, + { + "english": "little", + "dagbani": "biela" + }, + { + "english": "few", + "dagbani": "biela" + }, + { + "english": "gradually; carefully; quietly", + "dagbani": "bielabiela" + }, + { + "english": "infinitesimal", + "dagbani": "bielfu" + }, + { + "english": "to accompany, show someone the way", + "dagbani": "bieli" + }, + { + "english": "elder brother or sister (same sex as Ego)", + "dagbani": "bieli bieya" + }, + { + "english": "19th and last day of Damba", + "dagbani": "Bielikulisi dali" + }, + { + "english": "seed", + "dagbani": "bielim" + }, + { + "english": "cantankerous, malice", + "dagbani": "biem" + }, + { + "english": "temper", + "dagbani": "biem" + }, + { + "english": "stinginess", + "dagbani": "biem" + }, + { + "english": "person motivated by malice, stinginess or ill will", + "dagbani": "biemlana" + }, + { + "english": "morning star (Venus)", + "dagbani": "Bieŋmarga" + }, + { + "english": "dawn", + "dagbani": "bienoli" + }, + { + "english": "calf of the leg", + "dagbani": "biepuɣli" + }, + { + "english": "paining, hurting", + "dagbani": "biergu" + }, + { + "english": "placenta", + "dagbani": "bieri" + }, + { + "english": "pain", + "dagbani": "bieri" + }, + { + "english": "revenge: 'seeking of evil'", + "dagbani": "bieri boribu" + }, + { + "english": "illness, pain", + "dagbani": "bierim" + }, + { + "english": "to boil pito the second day", + "dagbani": "bihi" + }, + { + "english": "to complete a yam mound", + "dagbani": "bihi" + }, + { + "english": "doll (child's plaything)", + "dagbani": "bihibindiem" + }, + { + "english": "sand", + "dagbani": "bihigu" + }, + { + "english": "breast of animals", + "dagbani": "bihigu" + }, + { + "english": "milk", + "dagbani": "bihikpaam" + }, + { + "english": "female breast", + "dagbani": "bihilibiha" + }, + { + "english": "breast", + "dagbani": "bihili" + }, + { + "english": "nipple, teat", + "dagbani": "bihinoli" + }, + { + "english": "to become hot", + "dagbani": "bii" + }, + { + "english": "famous, heroic", + "dagbani": "biiŋga" + }, + { + "english": "heat", + "dagbani": "biisim" + }, + { + "english": "illness, particularly fever", + "dagbani": "biisim" + }, + { + "english": "loss of a child by miscarriage or early death", + "dagbani": "bikoba" + }, + { + "english": "conjugal separation period after a miscarriage or the death of an infant", + "dagbani": "bikoba" + }, + { + "english": "woman who has been bereaved by the loss of an infant by miscarriage or early death", + "dagbani": "bikobalana" + }, + { + "english": "abortion", + "dagbani": "bikpaɣibu" + }, + { + "english": "a pampered child", + "dagbani": "bikpamdiga" + }, + { + "english": "little or small (singular)", + "dagbani": "bila" + }, + { + "english": "little or small (plural)", + "dagbani": "bihi" + }, + { + "english": "a domestic slave, a serf", + "dagbani": "bilaa" + }, + { + "english": "child born by slaves in their master's house", + "dagbani": "bilaa" + }, + { + "english": "naturalised captives or slaves", + "dagbani": "bilaa" + }, + { + "english": "sons or daughters of witches, seized by a chief", + "dagbani": "bilaa" + }, + { + "english": "uprising", + "dagbani": "bilbili" + }, + { + "english": "well, spring, cistern", + "dagbani": "bilga" + }, + { + "english": "turn over; roll and shift a little", + "dagbani": "bilgi" + }, + { + "english": "to grow, to sprout, to shell, to rape, to launch a project or campaign", + "dagbani": "bili or binda" + }, + { + "english": "noble person, patriot", + "dagbani": "bilichini" + }, + { + "english": "an infant, suckling", + "dagbani": "bilieɣu" + }, + { + "english": "water bird", + "dagbani": "bilikpiiŋa" + }, + { + "english": "childishness, childhood", + "dagbani": "bilim" + }, + { + "english": "to roll, to roll on the ground", + "dagbani": "biliminda" + }, + { + "english": "roller", + "dagbani": "bilimbiliŋ" + }, + { + "english": "hypocrite, rascal, evil doer", + "dagbani": "bilkoɣuno" + }, + { + "english": "hypocrisy, rascality, villainy", + "dagbani": "bilkoɣinsi" + }, + { + "english": "seedling, sprout", + "dagbani": "bilinli" + }, + { + "english": "to spring (of water), to make a despairing gesture, to challenge a soothsayer to divine correctly", + "dagbani": "bilsira" + }, + { + "english": "nobleman, a person of good deportment and free truth", + "dagbani": "bilchina" + }, + { + "english": "uprightness, nobility", + "dagbani": "bilchinsi" + }, + { + "english": "essence of meat, broth containing such essence", + "dagbani": "bim" + }, + { + "english": "tributary of a river", + "dagbani": "bimbali" + }, + { + "english": "sleeping place", + "dagbani": "bimbini" + }, + { + "english": "seed for planting", + "dagbani": "bimbirli" + }, + { + "english": "cesspit, latrine", + "dagbani": "bimboɣli" + }, + { + "english": "darkness", + "dagbani": "bimboŋ ni" + }, + { + "english": "breast-feeding children", + "dagbani": "bimoɣirisi" + }, + { + "english": "breast-feeding child", + "dagbani": "bimoɣirili" + }, + { + "english": "deformed", + "dagbani": "bin nani" + }, + { + "english": "dung beetle", + "dagbani": "binajaɣirgu" + }, + { + "english": "seed", + "dagbani": "binbirli" + }, + { + "english": "toilet pit or 'faeces pit'", + "dagbani": "binboɣili" + }, + { + "english": "a need", + "dagbani": "binboriga" + }, + { + "english": "measuring, scale", + "dagbani": "binbuɣsirigu" + }, + { + "english": "a rag", + "dagbani": "bincherli" + }, + { + "english": "tattered clothing", + "dagbani": "bincherli" + }, + { + "english": "a raggedly attired person", + "dagbani": "bincherlana" + }, + { + "english": "excrement, faeces, shit", + "dagbani": "bindi" + }, + { + "english": "toilet paper (stick)", + "dagbani": "bindibga" + }, + { + "english": "Mossi talking drum, made of calabash", + "dagbani": "bindili" + }, + { + "english": "food", + "dagbani": "bɔndírgù" + }, + { + "english": "bed or sleeping-mat", + "dagbani": "bindoo" + }, + { + "english": "epithet for the elephant", + "dagbani": "binjua" + }, + { + "english": "flatulence, fart or wind", + "dagbani": "binfam" + }, + { + "english": "button", + "dagbani": "bingarli" + }, + { + "english": "skin cooked for eating (usually cow)", + "dagbani": "bingbaŋ" + }, + { + "english": "carcass", + "dagbani": "binkpiŋ" + }, + { + "english": "carcasses", + "dagbani": "binkpima" + }, + { + "english": "all living things (a recently created term mostly in Christian usage)", + "dagbani": "bɔnnámda" + }, + { + "english": "creator (a recently created term mostly in Christian usage)", + "dagbani": "bɔnnamdalana" + }, + { + "english": "insect", + "dagbani": "bɔnnééŋa" + }, + { + "english": "female animal", + "dagbani": "binnyaŋ" + }, + { + "english": "intestine", + "dagbani": "binnyori" + }, + { + "english": "a small thing", + "dagbani": "binnyiringa" + }, + { + "english": "a small things", + "dagbani": "binnyirinsi" + }, + { + "english": "a drink, something drinkable", + "dagbani": "binnyurgu" + }, + { + "english": "a drink, something drinkable", + "dagbani": "binnyura" + }, + { + "english": "diarrhoea, watery stool", + "dagbani": "biŋmaa" + }, + { + "english": "smock [type]", + "dagbani": "binŋmaa" + }, + { + "english": "shroud: calico used for burial", + "dagbani": "binpielli" + }, + { + "english": "diarrhoea", + "dagbani": "binsaa" + }, + { + "english": "liver", + "dagbani": "binsabli" + }, + { + "english": "pocket; sheath", + "dagbani": "binsurigu" + }, + { + "english": "anything, everything", + "dagbani": "binsheɣu" + }, + { + "english": "everything; all things; anything", + "dagbani": "binsheɣukam" + }, + { + "english": "something", + "dagbani": "binsheli" + }, + { + "english": "dog-shit", + "dagbani": "binto" + }, + { + "english": "the womb of animals", + "dagbani": "binvili" + }, + { + "english": "creeping creature", + "dagbani": "bɔnvurgu" + }, + { + "english": "wild animals brought up in the house", + "dagbani": "bɔnyárgá" + }, + { + "english": "a number of things, a collection of things", + "dagbani": "binyarsi" + }, + { + "english": "any garment covering the shoulders", + "dagbani": "binyergu" + }, + { + "english": "flying creature (includes birds and insects)", + "dagbani": "bɔnyíɣírgù" + }, + { + "english": "a very small child", + "dagbani": "binyiringa" + }, + { + "english": "I will go to my boyfriends who give me food and water and 'velvets and silks'.", + "dagbani": "mamanim’ bɛn tiri ma bindirigu mini kom ni ago ni atampanima" + }, + { + "english": "The Germans had big guns that they call cannons and ?? in battle.", + "dagbani": "Jaamannim maa bɛn daa malila malifa kara shɛŋa bɛ ni booni agbahi ni sarimana la n-tuhira." + }, + { + "english": "Danger which comes at the noontime.", + "dagbani": "mbusim din paari na wuntaŋ’ ni agbaa saha la danger" + }, + { + "english": "Everywhere went dark from exactly noon until three o'clock.", + "dagbani": "Luɣ' shɛlikam zaa daa zibigimi agbaa dɛde zaŋ ti paai kurig’ ata saha" + }, + { + "english": "God let them have children of their own.", + "dagbani": "Naawuni daa ti ba bɛ dahalali bihi" + }, + { + "english": "God's Own People.", + "dagbani": "Naawuni dahalali niriba" + }, + { + "english": "Every man should have his own lawful wedded wife, and every woman her own husband.", + "dagbani": "di niŋ kamaata ni doo kam mal’ o dahalali paɣa, ka paɣ’ kam mi mal’ o dahalali yidana" + }, + { + "english": "A resting on Saturday and Sunday, and whenever you feel tired.", + "dagbani": "vuhiri Asibiri ni Alahiri ni saha kam zaa wumsim yi ti gbaag’" + }, + { + "english": "The numbers on each day were: Monday 12, Tuesday 13, Wednesday 13, Thursday 15, Friday 7, Saturday 10, Sunday 8.", + "dagbani": "Biɛɣukam ni di kalinli m-bɔŋɔ; Atani 12, Atalaata 13, Alaaba 13, Alaamishi 15, Alizumba 7, Asibiri 10, Alahari 8." + }, + { + "english": "Very early on Sunday morning, at sunrise, they went to the tomb.", + "dagbani": "Alahiri dali asibaasi wuntampuhili saha ka bɛ daa chaŋ siliga maa gbini." + }, + { + "english": "The matter amazes me.", + "dagbani": "Yalli maa niŋ ma alahaziba." + }, + { + "english": "They were all amazed.", + "dagbani": "di daa niŋ bɛ zaa alahiziba" + }, + { + "english": "The airplane is very wonderful.", + "dagbani": "Motuka yiɣirigu mali alahaziba pam." + }, + { + "english": "Used testings and signs and wonderful deeds, and warfare.", + "dagbani": "zaŋ zahimbunim’ mini shihira ni alahiziba tuma ni tɔbu" + }, + { + "english": "We have never seen a wonderful act like this.", + "dagbani": "Ti na ʒi nya alahiziba tuuni ŋɔ tatabo." + }, + { + "english": "Call him Jesus because he will save his people from their sin.", + "dagbani": "a bol’ o yuli Yisa, dama o ni ti tilig’ o niriba bɛ daalahichi ni." + }, + { + "english": "Every kind of sin and blasphemy.", + "dagbani": "alahichi balibu kam tumbu mini Naawuni mɔbu zaa" + }, + { + "english": "So if someone has set fire to the bush he should seek pardon from his Lord God, because he has committed a great sin.", + "dagbani": "Dinzuɣu di yi niŋ ka nira nyo mɔɣu, ŋun bom gaafara o Duuma Naawuni sani, dama alahachi zaɣititali ka o tum maa." + }, + { + "english": "The end of mutual desire if it is not in holy matrimony is sin.", + "dagbani": "Taba bɔbu ka di pa taba kpuɣi kasi puuni nyaaŋa nyɛla alahachi." + }, + { + "english": "I am a sinner but I won't behave like that again.", + "dagbani": "N nyɛla alahichilana, amaa n ku lan tum lala yaha." + }, + { + "english": "He is 'set apart from sinners'.", + "dagbani": "o be o ko ka chɛ alahichinima" + }, + { + "english": "No doubt about it, the Lord won't fail to punish a sinner.", + "dagbani": "Biɛhiŋ kani, Yawɛ ku chɛ alahichilana tibili darigibu." + }, + { + "english": "When the scribes who were Pharisees saw that Jesus was joining with sinners and tax-collectors to eat.", + "dagbani": "Naawuni zaligubaŋdib’ bɛn nyɛ Farisiinim’ ni daa nya ka Yisa mini alahichinima ni farigudeeriba laɣim diri maa" + }, + { + "english": "He has had much trouble.", + "dagbani": "O nya alaka pam" + }, + { + "english": "Do not mistreat any widow or orphan.", + "dagbani": "Di niŋdiya pakoli kam bee kpibiga alaka." + }, + { + "english": "Trouble or hardship or persecution or famine or nakedness or danger?", + "dagbani": "Muɣisigu bee wahala bee alaka bee finfali bee gbinfin bee barina...?" + }, + { + "english": "And crown him with a crown of pure gold.", + "dagbani": "ka zaŋ salima alali nam zuɣupiligu pil’ o" + }, + { + "english": "I will change peoples speech to become pure speech.", + "dagbani": "n ni ti taɣi niriba yɛtɔɣa ka di leei alali yɛtɔɣa" + }, + { + "english": "His legitimate child.", + "dagbani": "O bi' alali" + }, + { + "english": "Their purpose is to prove that your faith is genuine.", + "dagbani": "di nyɛla din ni wuhi yi yɛda niŋbu alalitali ni nyɛ shɛm" + }, + { + "english": "If she (woman in labour) 'groans' for a long time - like two days - and there is no sign of the child.", + "dagbani": "o yi ŋuhi yuui kaman daba-ayi ka bia maa daalama bi wuhi" + }, + { + "english": "Take the swelling or indication which you have seen on the child's body and show a Doctor.", + "dagbani": "Zaŋmi mɔrilim maa bee alaama shɛli a ni nya bia maa niŋgbuna ni n wuhi Dɔɣite" + }, + { + "english": "The numbers on each day were: Monday 12, Tuesday 13, Wednesday 13, Thursday 15, Friday 7, Saturday 10, Sunday 8.", + "dagbani": "Biɛɣukam ni di kalinli m-bɔŋɔ; Atani 12, Atalaata 13, Alaaba 13, Alaamishi 15, Alizumba 7, Asibiri 10, Alahari 8." + }, + { + "english": "sinner", + "dagbani": "alahichilana" + }, + { + "english": "sinners", + "dagbani": "alahichinima" + }, + { + "english": "trouble", + "dagbani": "alaka" + }, + { + "english": "pure", + "dagbani": "alali" + }, + { + "english": "genuineness", + "dagbani": "alalitali" + }, + { + "english": "sign", + "dagbani": "alaama" + }, + { + "english": "Thursday", + "dagbani": "Alaamihi" + }, + { + "english": "I am Alpha and Omega, and that means the beginning and the end.", + "dagbani": "N nyɛla Alfa mini Omega. Di gbinni nyɛla, n nyɛ piligu ni bahigu." + }, + { + "english": "The Lord's curse is on the house of the wicked, but he blesses the home of the righteous.", + "dagbani": "Yawɛ yɛlila noli niŋ ninvuɣ’ biɛri yinsi, amaa o niŋdi alibarika niŋdi wuntizɔriba biɛhigu shee." + }, + { + "english": "I am setting before you today a blessing and a curse.", + "dagbani": "n zaŋla alibarika mini noli dibu zali ya zuŋɔ dabisili ŋɔ" + }, + { + "english": "A shrub that is blest will grow up and become a tree.", + "dagbani": "Alibarika tutuɣu ni leei tia." + }, + { + "english": "God blessed Noah.", + "dagbani": "Naawuni daa niŋ alibarika niŋ Nuhu" + }, + { + "english": "God bless you, son!", + "dagbani": "'M bia, Naawuni niŋm’ alibarika niŋ a ni!'" + }, + { + "english": "We remember the fish we ate in Egypt at no cost--also the cucumbers, melons, leeks, onions and garlic.", + "dagbani": "Ti teei ti ni daa yi ŋubiri zahim shɛli yoli Ijipti la mini kukombanim’ ni watamilo ni gabo ni alibarisa ni tafarinom la yɛla" + }, + { + "english": "These are the garments they are to make: a breastpiece, an ephod, a robe, a woven tunic, a turban and a sash.", + "dagbani": "Bɛ ni yɛn she binyɛr’ shɛŋa maa n-nyɛ: Nyolɔrigu mini binyɛribil’ din yɛri pari zuɣusaa ni alichɛbba ni bɛ ni wuɣi zabba shɛli ni bantabiga ni shɛlɔrigu." + }, + { + "english": "To go all around the bottom edge of the robe.", + "dagbani": "hal ti gili alichɛbba maa tiŋli zaa" + }, + { + "english": "No one will again hear the sound of harp players, or horn, oboe and trumpet players in it.", + "dagbani": "so ti ku lan wum mɔɣilo ŋmɛriba mini bana ni alijeeta piɛbiriba ni kika' piɛbiriba damli a ni" + }, + { + "english": "When a person who has a voice affected by a goitre comes out and speaks a trumpet blower hears and runs away.", + "dagbani": "Lɔŋgbɔɣulan’ yi palo ka alijeeta piɛbira wum zɔra." + }, + { + "english": "They write the sin of Judah's people with an iron pen, and use a diamond graver to engrave it.", + "dagbani": "Bɛ zaŋla kurugu alikalimi sabi Judanim’ daalahichi, ka zaŋ daamɔn chiriga n-chirigi li" + }, + { + "english": "I take pen and ink and write it.", + "dagbani": "n zaŋ alikalimi mini tadabo n-sab’ li" + }, + { + "english": "The Muslim scholar doesn’t only ask about the pen.", + "dagbani": "Afa bi bɔhira alikalimi kɔŋko yɛla." + }, + { + "english": "airport", + "dagbani": "alepile-paachi" + }, + { + "english": "candy, toffee, taffy", + "dagbani": "aleewa" + }, + { + "english": "trick", + "dagbani": "aleewa" + }, + { + "english": "alpha", + "dagbani": "Alfa" + }, + { + "english": "onion", + "dagbani": "alibasa" + }, + { + "english": "pestilence, epidemic, plague", + "dagbani": "alibalaayi" + }, + { + "english": "blessing", + "dagbani": "alibarika" + }, + { + "english": "cape with a hood", + "dagbani": "alichɛbba" + }, + { + "english": "last day, resurrection day, judgement day", + "dagbani": "alichiyama" + }, + { + "english": "bucket", + "dagbani": "alichiidiri" + }, + { + "english": "musical instrument (similar to oboe or shawm)", + "dagbani": "alijeeta" + }, + { + "english": "pen", + "dagbani": "alikalami" + }, + { + "english": "Vitex leaves also, are added to the bark to make ink. This ink is what mallams use to dip a pen in and write.", + "dagbani": "alikalimi n-suɣiri binshɛli sabiri la." + }, + { + "english": "Arauna was at his threshing-floor threshing wheat.", + "dagbani": "Arauna daa bela o kabɔɣili maa ni buri alikama" + }, + { + "english": "During wheat harvest, Reuben went out into the fields and found some mandrake plants, which he brought to his mother Leah.", + "dagbani": "Rubin daa ti chaŋ mɔɣu ni alikama chɛbu saha ti bo ŋmaankpihiga na ti ti o ma Liya" + }, + { + "english": "Jesus has become the guarantee of a better covenant.", + "dagbani": "Yisa leeg’ alikauli din so nyaanzaana" + }, + { + "english": "He didn't doubt God's promise one little bit.", + "dagbani": "O daa bi biɛhim Naawuni daalikauli hal baabiɛla." + }, + { + "english": "The Lord made a promise which cannot be annulled.", + "dagbani": "Yawɛ ... daa lola alikauli din ka lɔrigibu" + }, + { + "english": "They reaffirmed their covenant.", + "dagbani": "Bɛ lan neei bɛ daalikauli" + }, + { + "english": "I will not break the promise that I gave him.", + "dagbani": "N ku saɣim n ni lo o alikauli shɛli" + }, + { + "english": "I said I would never break my covenant with you.", + "dagbani": "N daa yɛliya ni n ku lɔrigi alikauli shɛli n ni lɔn ya maa." + }, + { + "english": "pen", + "dagbani": "alikalimi" + }, + { + "english": "judge", + "dagbani": "alikali" + }, + { + "english": "wheat", + "dagbani": "alikama" + }, + { + "english": "covenant, promise, bond, contract, pledge", + "dagbani": "alikauli" + }, + { + "english": "large horse", + "dagbani": "aliŋgurima" + }, + { + "english": "Praise the Lord. Amen, amen.", + "dagbani": "Paɣimiya Yawɛ sahakam. Ami, ami." + }, + { + "english": "And everyone answered 'Amen!'.", + "dagbani": "Ka sokam garigi yɛli, ‘Ami!’" + }, + { + "english": "The bride belongs to the bridegroom. The friend who attends the bridegroom waits and listens for him, and is full of joy.", + "dagbani": "Ŋun su amiliya n-nyɛ ango; amaa ango zo so ŋun be o sani wumd’ o yɛtɔɣa nyari suhupiɛlli" + }, + { + "english": "The wedding household's wine was not enough for them.", + "dagbani": "amiliya yilinim’ maa wain daa ti pooi ba" + }, + { + "english": "They will have sorrow and regret in their married life.", + "dagbani": "bɛ yen malila suhusaɣiŋgu ni yolitim bɛ amiliya bebu puuni" + }, + { + "english": "If a man has just recently got married.", + "dagbani": "Doo yi na yoli niŋ amiliya" + }, + { + "english": "A man writes a divorce-certificate.", + "dagbani": "doo sabirila amiliya lɔrigibu gbaŋ" + }, + { + "english": "He should give her a divorce certificate and send her away.", + "dagbani": "ŋun’ tim’ o amiliya lɔrigibu gbaŋ ka yih’ o" + }, + { + "english": "When the wedding is over, the couple must report their marriage to the Registrar of Muslim Marriage and Divorce within a week.", + "dagbani": "Amiliya yi niŋ naai, di tu ni amiliyanim’ ti ŋun su musulinsi paɣ’ kpuɣibo ni yihibu sabbu fukumsi bɛ daamiliya maa lahabali ka bakɔi naanyi yaɣi." + }, + { + "english": "Is the Lord with us, or not?", + "dagbani": "Amii Yawɛ be ti sani bee o kani?" + }, + { + "english": "Who knows whether I will return or not?", + "dagbani": "Amii n sa ni labna bee n ku labna?" + }, + { + "english": "Do you know, will you return tomorrow, or will you not return?", + "dagbani": "Amii a sa ni labna biɛɣu bee a ku labna?" + }, + { + "english": "You don't know when the landlord will come home, whether evening or midnight.", + "dagbani": "yi bi mi yil’ yidan’ ni ti yɛn kuna saha shɛli, amii zaawuni bee yuntisua ..." + }, + { + "english": "Whatever he does they will arrest him.", + "dagbani": "O yi niŋ amii bɛn gbaag' o." + }, + { + "english": "However beautiful red dawadawa flowers are they will never be like a red scarf.", + "dagbani": "Dokulʒiɛm mali waayo ku ŋmani amiila." + }, + { + "english": "dance", + "dagbani": "amaajiro" + }, + { + "english": "trusteeship, embezzling", + "dagbani": "amaana" + }, + { + "english": "the poor, the weak, handicapped, small children", + "dagbani": "amaasachina" + }, + { + "english": "amethyst", + "dagbani": "amɛtisit" + }, + { + "english": "Amen", + "dagbani": "ami" + }, + { + "english": "bride, marriage", + "dagbani": "amiliya" + }, + { + "english": "wedding attendants, the couple at a wedding", + "dagbani": "amiliyanima" + }, + { + "english": "bridesmaid", + "dagbani": "amiliya·zo" + }, + { + "english": "introductory particle used with double questions", + "dagbani": "amii" + }, + { + "english": "sword belt", + "dagbani": "amiila" + }, + { + "english": "He and I have a secret agreement.", + "dagbani": "M min'o mali amiinsi." + }, + { + "english": "He is a charitable person.", + "dagbani": "O mali amiinsi ni nirba." + }, + { + "english": "I am not a prophet or the son of a prophet.", + "dagbani": "M pala anabi, m mi pala anabi bia" + }, + { + "english": "You people who killed prophets.", + "dagbani": "Yinim’ bɛn kuri anabinima" + }, + { + "english": "You will meet a crowd of prophets.", + "dagbani": "a ni tuhi anab’ bɔbili soli" + }, + { + "english": "Chimsi festival began in the time of the prophet Abraham.", + "dagbani": "Chimsi chuɣu pilla anabi Ibrahima saha" + }, + { + "english": "When water was going to flood the world in the time of the prophet Noah.", + "dagbani": "anabi Nuhu saha la ka kom daa yɛn di duniya" + }, + { + "english": "Then the Prophet asked him where there was water.", + "dagbani": "Di saha ka anabi bɔhi o ni ya ka kom be." + }, + { + "english": "The prophet’s eye powder is applied to the eyes of those girls who don’t have parents.", + "dagbani": "Anabi chilitɔŋ, ban ka laamba m-banda" + }, + { + "english": "Prophesy about the shepherds of Israel.", + "dagbani": "tɔɣisim’ anabitali yɛtɔɣa jɛndi Izraɛl piɛguliba" + }, + { + "english": "This is David son of Jesse's prophetic word.", + "dagbani": "Dauda Jɛsi bia daanabitali yɛtɔɣa m-bɔŋɔ" + }, + { + "english": "The fourth river was called Euphrates.", + "dagbani": "mɔɣ’ shɛli din pah’ anahi mi yuli booni Yufretiiz" + }, + { + "english": "Those four people were those who came from Gath.", + "dagbani": "Bɛ niriba anahi ŋɔ daa nyɛla bɛn yi Gaat" + }, + { + "english": "Four supporting poles don’t raise chieftaincy.", + "dagbani": "Daantalisi anahi bi duhiri nam." + }, + { + "english": "When handkerchiefs and scarves which had been in contact with his, Paul's, skin were carried to the sick, they were cured of their diseases.", + "dagbani": "bɛ daa yi zaŋ anchitinima bee situra din shihi ŋun’ Pool nti pa barinim’ zuɣu bɛ nyarila alaafee" + }, + { + "english": "The remaining people will enjoy the benefit of all these things.", + "dagbani": "ninvuɣ’ shɛb’ bɛn kpalim ŋɔ di binyara ŋɔ zaa daanfaani" + }, + { + "english": "The shea tree is very useful to the Dagomba, and Dagomba women make a lot of money out of it.", + "dagbani": "nyari buni pam di ni." + }, + { + "english": "A land which has benefit and fertility.", + "dagbani": "Tiŋgban’ shɛli din mali anfaani mini atam" + }, + { + "english": "By God's grace you are saved.", + "dagbani": "Naawuni daanfaani maa zuɣu ka yi tiligi" + }, + { + "english": "May God bless your children.", + "dagbani": "Naawuni ni niŋ alifaani niŋ a bihi ni." + }, + { + "english": "Whose picture and writing is on it here?", + "dagbani": "Ŋun’ daanfoni mini sabbu n-lee be di ni ŋɔ?" + }, + { + "english": "It was a picture of the Babylonians that they had put on the walls.", + "dagbani": "Di daa nyɛla Babilɔnnim’ anfooni ka bɛ mali pa dukpina zuɣu" + }, + { + "english": "The table above shows the number of fathers and the number of their children.", + "dagbani": "Aŋfooni din do zuɣusaa ŋɔ wuhiri la bihi banim mini bɛ bihi kalinli." + }, + { + "english": "The important baobab that you see in the picture is still growing in the place they call Adiboo.", + "dagbani": "ninmoo tu’ shɛli yi ni nyari anfooni ŋɔ ni maa na sa tin' yuli booni Adiboo" + }, + { + "english": "They took time to collect the data and take photographs/draw pictures.", + "dagbani": "bɛ ni zaŋ dahima shɛli n laɣisi lahabaya ka ŋmahi anfooni" + }, + { + "english": "We won't forget to thank ... A.M.G. who made the pictures which are in this calendar.", + "dagbani": "Ti bi tam ka lam puhiri ... Abdulai Mohammed Gong ŋun sɔŋ yaai anfooni shɛŋa dim be kalɛnda ŋɔ ni maa." + }, + { + "english": "He made representations of lions, bulls and cherubs on the crossbars which he had fitted into the frames.", + "dagbani": "O daa ŋme gbuɣima mini naɣilahi ni chɛrubimnim’ anfɔninim’ pa dapaɣ’ shɛŋa o ni daa zaŋ kpɛhikpɛhi firimnim’ la ni zuɣu" + }, + { + "english": "Use the chart below to enter a chart of your household.", + "dagbani": "Zaŋmi aŋfooni-kahigirili din do gbunni ŋɔ n sabi a yiŋnim' aŋfooni kaligirili" + }, + { + "english": "It is laid down that this should be done between eight o'clock in the morning and six o'clock in the evening.", + "dagbani": "di ʒɛmi ni bɛ niŋ lala asiba kuriga anii mini zaŋ chaŋ zaawuni kuriga ayobu sunsuuni" + }, + { + "english": "Jehoiachin went to Babylon in the eighth year of his reign.", + "dagbani": "Jɛhɔyachin o nam dibu yuma anii saha kuli Babilɔn." + }, + { + "english": "one tenth of a penny", + "dagbani": "aniini" + }, + { + "english": "handcuff", + "dagbani": "ankufo" + }, + { + "english": "mockery, ridicule", + "dagbani": "ansarisi" + }, + { + "english": "abusing, derision", + "dagbani": "ansarisimalibo" + }, + { + "english": "a mocker", + "dagbani": "ansarisimaana" + }, + { + "english": "hush! be quiet! call for silence", + "dagbani": "anshituu" + }, + { + "english": "salutation as midday greeting", + "dagbani": "antire" + }, + { + "english": "a cashew tree", + "dagbani": "antirinya" + }, + { + "english": "five", + "dagbani": "anu" + }, + { + "english": "worth, value, usefulness", + "dagbani": "anuura" + }, + { + "english": "envelope", + "dagbani": "anvuloku" + }, + { + "english": "courage, persistence", + "dagbani": "anzansi" + }, + { + "english": "silver", + "dagbani": "anzinfa" + }, + { + "english": "maize", + "dagbani": "anyangbana" + }, + { + "english": "unfaithfulness, untrustworthiness", + "dagbani": "anyibi" + }, + { + "english": "laziness, ineffectuality, injustice", + "dagbani": "anyinsi" + }, + { + "english": "evildoing", + "dagbani": "anyɔ" + }, + { + "english": "Let their insults turn back and fall on their own heads.", + "dagbani": "chɛ ka bɛ daansarisi maa ŋmaligi lu bɛ zuɣu" + }, + { + "english": "They are people who just mock me disrespectfully and won't stop.", + "dagbani": "Bɛ nyɛla bɛn kul maani ma ninʒeensi ansarisi ka bi chɛra" + }, + { + "english": "The proud hold me in utter contempt.", + "dagbani": "Karimbaannim’ maani ma la ansarisi ka di ka yɛtɔɣa" + }, + { + "english": "Drive out the mocker, and out goes strife; quarrels and insults are ended.", + "dagbani": "Yihimiya ansarisimaana yi kɔbili ni, ka zabili naai, ka naŋgbankpeeni mini turi chɛ." + }, + { + "english": "How long will mockers delight in mockery.", + "dagbani": "Saha yuusim wula ka ansarisimaaniba kul yɛn be ansarisi malibu ni?" + }, + { + "english": "It was the fifth day.", + "dagbani": "di niŋ dabisili din pah’ anu." + }, + { + "english": "And when the five chiefs of the Philistines saw that.", + "dagbani": "Ka Filistia nanim’ anu maa ni daa nya lala maa" + }, + { + "english": "Five of them were wise.", + "dagbani": "Bɛ ni niriba anu daa nyɛla yɛnnima" + }, + { + "english": "Ghana was one of the first five nations to be approved by the World Health Organisation.", + "dagbani": "Ghana bela tuuli tiŋgbana anu shɛŋa dunia yili alaafee yɛla naŋgbani yini laɣingu shɛli bɛ ni booni" + }, + { + "english": "God who gives us endurance and encourages us.", + "dagbani": "Naawuni ŋun tiri ti anzansi ka kpaŋsiri ti suhuri ŋɔ ..." + }, + { + "english": "Look, I'm giving you 1000 silver coins.", + "dagbani": "Nyama, n zaŋ anzinfa laɣibaligu tuhili ti a" + }, + { + "english": "Your gold and silver are covered with rust, and this rust will be a witness against you.", + "dagbani": "Yi salima mini yi daanzinfa zahimya ka di zahimbu maa din ya shɛhira biɛɣu" + }, + { + "english": "Silver entered the room first, but it won’t drive away gold (brass).", + "dagbani": "Anzinfa daŋ duu ku kari salima (tahili)." + }, + { + "english": "People should always pray to God and not give up.", + "dagbani": "di simdi ni niriba suhiri Naawuni sahakam ka di niŋdi anyinsi" + }, + { + "english": "Those who plant seeds of injustice will harvest disaster.", + "dagbani": "Ninvuɣ’ so ŋun doli anyinsi soli biri shɛli ni ti kpuɣila mbusim" + }, + { + "english": "To do evil.", + "dagbani": "di anyɔ" + }, + { + "english": "Pomegranate trees and palm trees and apple trees and trees of all sorts have dried up.", + "dagbani": "pumpɔrinchihi tihi mini kpikpal’ tihi ni apil’ tihi ni tihi balibu kam zaa kuui." + }, + { + "english": "If a smoker goes to hospital he will have to spend a lot for medications and operations.", + "dagbani": "Shigaari nyura yi chaŋ Asibiti ni o nyɛla ŋun diri liɣiri pam zaŋ chaŋ tima dabu polo ni apolasa niŋbu zuɣu." + }, + { + "english": "Leave useless and worthless talk and rude joking.", + "dagbani": "chanya yɛtɔɣ’ yoya mini yɛtɔɣ’ chɔɣima tɔɣisibu ni asahi kpɛma niŋbu" + }, + { + "english": "If you haven't escaped from someone who is running after you, you don't say it's a joke.", + "dagbani": "A yi bi zo m-barigi a bi niŋdi asahi." + }, + { + "english": "The people he had invited make a joke of it.", + "dagbani": "o ni daa boli ninvuɣ’ shɛb’ maa zaŋ li niŋ asahi" + }, + { + "english": "Both David and his son Absalom took his (Ahitophel's) advice seriously.", + "dagbani": "Dauda min’ o bia Absalom zaa daa yi bi zaŋd’ o yɛligu niŋd’ asahi" + }, + { + "english": "The market price is cheap.", + "dagbani": "Di daa mali asama." + }, + { + "english": "Do you think I could afford to become the king's son-in-law?", + "dagbani": "Yi tɛhiya ni di nyɛla asama ni n leei naa deemba?" + }, + { + "english": "Horse riding is easier than donkey riding.", + "dagbani": "Wɔribali mali asama n-gari buŋbali" + }, + { + "english": "These are things which will make breastfeeding easy for both the child and the mother.", + "dagbani": "Dimbɔŋɔ nyɛla din ni sɔŋ ka bihili mɔɣisibu niŋ asama n-ti bia mini o ma zaa." + }, + { + "english": "It is easy to undertake and it is of lasting value.", + "dagbani": "Di gbibu be asama, ka di lahi yuura." + }, + { + "english": "Life won't be easy for you.", + "dagbani": "biɛhigu ti ku niŋ asama tin ya" + }, + { + "english": "Between these two things, which is easy for someone to say?", + "dagbani": "Yɛla ayi ŋɔ sunsuuni, dini lee be asama ni nir’ yɛli ... ?" + }, + { + "english": "yam [cultivar]", + "dagbani": "anyɔɣiti" + }, + { + "english": "horse of large size", + "dagbani": "aŋgarima" + }, + { + "english": "occult powers by which other powers may be bound", + "dagbani": "aŋkadi" + }, + { + "english": "an omen", + "dagbani": "aŋko" + }, + { + "english": "a barrel, drum (oildrum)", + "dagbani": "aŋkɔra" + }, + { + "english": "apple", + "dagbani": "apil" + }, + { + "english": "a machine-gun, 'maxim gun'", + "dagbani": "apirim" + }, + { + "english": "an operation, surgery", + "dagbani": "apolasa" + }, + { + "english": "dowry", + "dagbani": "asadachi" + }, + { + "english": "joking, comical conduct", + "dagbani": "asafi" + }, + { + "english": "a joker, comical person", + "dagbani": "asafilana" + }, + { + "english": "comical conversation", + "dagbani": "asafihili" + }, + { + "english": "salat, a group reading of a portion of the Qur'an to ask for Allah's blessings", + "dagbani": "asalaati" + }, + { + "english": "Muslim night prayers during Ramadan", + "dagbani": "asam" + }, + { + "english": "cheapness of price", + "dagbani": "asama" + }, + { + "english": "ease, without difficulty", + "dagbani": "asama" + }, + { + "english": "It is advisable that you choose capable people who are well and fear God.", + "dagbani": "Di simdi ni a lan pii asanza niriba bɛn mali alaafee ka zɔri Naawuni" + }, + { + "english": "Nahshon, who was a prominent man of the descendants of Judah.", + "dagbani": "Nashɔn ŋun daa nyɛ Juda bidibisi ni asanza nir’ la" + }, + { + "english": "Their enemy catches them all with a hook, and pulls them out with a cast-net to put in his keep-net.", + "dagbani": "Bɛ dim’ maa zaŋla ziŋgoo gbahi bɛ zaa, ka zaŋ o laŋa n-vo ba na ti niŋ o daasau ni" + }, + { + "english": "Show us your true love in the morning.", + "dagbani": "Wuhim’ ti a yurilim maŋli la asiba" + }, + { + "english": "The priests add wood to the fire every morning.", + "dagbani": "maligumaana niŋdi dari pahiri buɣim maa ni asiba kam" + }, + { + "english": "The sound of the morning drum will be heard far away.", + "dagbani": "Asiba guŋgɔŋ n-chani katiŋa." + }, + { + "english": "The Dagomba elders say that 'What should be prepared (done) in the morning is prepared during the previous evening.'", + "dagbani": "Dagbankpamba yɛliya, ni “asiba nari narila zaawuni.”" + }, + { + "english": "Grasses which spring up in the morning.", + "dagbani": "mɔri din puhiri yiri na asibaasi" + }, + { + "english": "She got up early, very early in the morning.", + "dagbani": "(o) daa ti daŋ yiɣisibu asibaasi ŋaraŋara" + }, + { + "english": "From the crack of dawn till the stars came out at night.", + "dagbani": "asibaasi ŋaraŋara saha zaŋ hal ti paai yuŋ saŋmarisi peebu saha" + }, + { + "english": "They went into the Temple early in the morning and taught the people.", + "dagbani": "bɛ chaŋ ti kpe Naawuni jɛmbu duu maa ni asisibaasi ti wuhiri niriba" + }, + { + "english": "A resting on Saturday and Sunday, and whenever you feel tired.", + "dagbani": "vuhiri Asibiri ni Alahiri ni saha kam zaa wumsim yi ti gbaag’" + }, + { + "english": "The numbers on each day were: Monday 12, Tuesday 13, Wednesday 13, Thursday 15, Friday 7, Saturday 10, Sunday 8.", + "dagbani": "Biɛɣukam ni di kalinli m-bɔŋɔ; Atani 12, Atalaata 13, Alaaba 13, Alaamishi 15, Alizumba 7, Asibiri 10, Alahari 8." + }, + { + "english": "Silence! Wait until you hear the truth.", + "dagbani": "Asibirr! chɛl k'a wum di yɛlimaŋli" + }, + { + "english": "If there is no one sick in your house, you don't go to the hospital.", + "dagbani": "A yiŋa yi ka bara nira, a bi chɛn' asibiti" + }, + { + "english": "If a smoker goes to hospital he will have to spend a lot for medications and operations.", + "dagbani": "Shigaari nyura yi chaŋ Asibiti ni o nyɛla ŋun diri liɣiri pam zaŋ chaŋ tima dabu polo ni apolasa niŋbu zuɣu." + }, + { + "english": "The sufferer's housepeople should encourage him/her to go to hospital.", + "dagbani": "Bari maa yiŋnima tu ni bɛ kpaŋs’ o k’o chaŋ ashibiti maa" + }, + { + "english": "I said that he did not know there, in reality, he already knew the place.", + "dagbani": "N yɛliya ni o ʒi ni ashaala o pun mi ni." + }, + { + "english": "exemplary character", + "dagbani": "asanza" + }, + { + "english": "steadfast person", + "dagbani": "asansalana" + }, + { + "english": "hyena, ‘wolf’", + "dagbani": "asare" + }, + { + "english": "fishing-net [type], dragnet", + "dagbani": "asau" + }, + { + "english": "loss", + "dagbani": "asaara" + }, + { + "english": "the morning", + "dagbani": "asiba" + }, + { + "english": "in the early morning", + "dagbani": "asibaasi" + }, + { + "english": "Saturday", + "dagbani": "Asibiri" + }, + { + "english": "hospital", + "dagbani": "asibiti" + }, + { + "english": "hospitals", + "dagbani": "asibitinima" + }, + { + "english": "plant [sp.] with bulbous roots used in dying skins yellow", + "dagbani": "asooma" + }, + { + "english": "yellow colour", + "dagbani": "asooma" + }, + { + "english": "in reality", + "dagbani": "ashaala" + }, + { + "english": "It is the woman who wants to suffer a loss that marries an impotent man.", + "dagbani": "Paɣa ŋun bɔri o daashaara ŋuna n-kuni yokpiŋlana." + }, + { + "english": "The gains of the wicked bring trouble.", + "dagbani": "ashaara kul lurila ninvuɣ’ biɛri nyamma zuɣu." + }, + { + "english": "I have never been happy because those who hate me experience disaster.", + "dagbani": "N daa na ʒi m-mali suhupiɛlli bɛn je ma daashaara nyabu zuɣu." + }, + { + "english": "If misfortune follows a Dagomba he carries salt to Daboya to sell there.", + "dagbani": "Ashaara yi doli Dagbambia o ʒirila yalim chani Daboya ni o ti kɔhi." + }, + { + "english": "See, today I have set before you life and prosperity, death and adversity.", + "dagbani": "Nyamiya, n zaŋla nyɛvili mini tɔŋsim ni kum mini ashaara n-zali yi tooni zuŋɔ dabisili ŋɔ." + }, + { + "english": "Misfortune follows sinners, but success is the reward of the righteous.", + "dagbani": "Ashaara doli alahichinima, amaa tɔŋbu n-nyɛ wuntizɔriba laara." + }, + { + "english": "Really! Has he died?", + "dagbani": "Ashee! O kpiya?" + }, + { + "english": "I said that he did not know there, in reality, he already knew the place.", + "dagbani": "N yɛliya ni o ʒi ni, ashee, o pun mi ni." + }, + { + "english": "They say they are wise, but in fact they are fools.", + "dagbani": "Bɛ yɛri ni bɛ nyɛla yɛmnima, ashee bɛ nyɛla jɛra." + }, + { + "english": "Is the Pope a Catholic?", + "dagbani": "Ashee baa bi zaɣisi talla?" + }, + { + "english": "The foolish man’s dog chases an elephant, not knowing that it is actually the day of its death.", + "dagbani": "Jɛrigu baa kariti wɔbigu ashee o kum dali m-bala." + }, + { + "english": "The fool says the okro has finished fruiting, but it is still bearing fruit.", + "dagbani": "Jɛrigu yɛliya ni mana chaaya ashee di na wandimi." + }, + { + "english": "They went, but in fact some people knew about it and had already gone to dig the thing up.", + "dagbani": "bɛ chaŋ, asheela ninvuɣu shɛb’ baŋ di yɛla n-chaŋ ti kurigi lala bini maa." + }, + { + "english": "They had not yet managed to find out the secret of his strength.", + "dagbani": "bɛ daa na bi jɛndi baŋ o kpiɔŋ maa daashili." + }, + { + "english": "God will judge the secrets which are in people's hearts.", + "dagbani": "Naawuni ni ti yɛn kari ashiya din be ninsalinim’ suhuri ni saria." + }, + { + "english": "A servant does not know his master's private business.", + "dagbani": "dabili bi mi o duuma daashili." + }, + { + "english": "It will be a great help to you. -- You will have complete confidentiality.", + "dagbani": "Di ni mali a sɔŋsim pam - A yi mali ashili viɛnyɛliŋga." + }, + { + "english": "It is not good for a person who kills people to hear about secrets.", + "dagbani": "Ashili bi veeni ka 'N-ku-ba' wum li." + }, + { + "english": "It is because of its secret that the wild fig tree blossoms at night.", + "dagbani": "Ashili zuɣu ka kiŋkaŋa pumdi yuŋ." + }, + { + "english": "A ram gotten secretly/deviously is taken aside secretly.", + "dagbani": "Ashilo piɛlaa, zaŋ kaɣi yi kpaŋa." + }, + { + "english": "King Zedekiah swore an oath to Jeremiah secretly.", + "dagbani": "Naa Zɛdikia daa po pɔri ashilo ni Jɛrimia sani" + }, + { + "english": "Forgive my secret offence.", + "dagbani": "Chɛli n daashilɔni taali." + }, + { + "english": "He turned to his disciples and said to them privately.", + "dagbani": "ŋmalig’ o nyaandoliba maa polo yɛli ba ashilɔni" + }, + { + "english": "Johanan said to Gedaliah privately.", + "dagbani": "Jɔhanan daa sɔɣi yɛli Gɛdalia ashilɔni" + }, + { + "english": "Hold what the 7 thunders have said secret, and don't write it down!", + "dagbani": "Gbib' satahins' ayopɔin maa ni yɛli shɛm maa ashilɔni, ka di sab' li sɔŋ!" + }, + { + "english": "Something which is in darkness or secrecy.", + "dagbani": "binshɛɣu din be zimsim ni bee ashilo ni" + }, + { + "english": "He harbours evil thoughts.", + "dagbani": "O mali ashiloni biɛm." + }, + { + "english": "loss", + "dagbani": "ashaara" + }, + { + "english": "misfortune", + "dagbani": "ashaara" + }, + { + "english": "really, in reality, actually", + "dagbani": "ashee" + }, + { + "english": "secret", + "dagbani": "ashili" + }, + { + "english": "secrets", + "dagbani": "ashiya" + }, + { + "english": "secretly, privately", + "dagbani": "ashilo" + }, + { + "english": "in secret", + "dagbani": "ashilɔni" + }, + { + "english": "three", + "dagbani": "ata" + }, + { + "english": "He sold his farm produce and bought a cow.", + "dagbani": "O kɔhi o puu atam n-da nahu." + }, + { + "english": "Take your sickle and reap, because the time to reap has come, for the harvest of the earth is ripe.", + "dagbani": "Dunia atam biya zaa ka di chɛbu saha paai. Zaŋm' a gɔrigu maa n-tim di ni n-chɛ." + }, + { + "english": "To look after and eventually collect the produce of the farm for him... And the time to harvest the farm arrived.", + "dagbani": "bɛ lihiri li hal ti kpuɣi puu maa atam ti o ... Ka puu maa atam kpuɣibu saha daa ti paai" + }, + { + "english": "He looks for additional workers to bring in the harvest.", + "dagbani": "O bo tuntumdiba m-pahi ka bɛ kpuɣi puu atam maa na" + }, + { + "english": "The field has rich soil.", + "dagbani": "Palo maa mali atam." + }, + { + "english": "A land which has benefit and fertility.", + "dagbani": "Tiŋgban’ shɛli din mali anfaani mini atam" + }, + { + "english": "I will take back my 'velvets and silks'.", + "dagbani": "N ni deei n daago mini atampa" + }, + { + "english": "I will go to my boyfriends who give me food and water and 'velvets and silks'.", + "dagbani": "N ni chaŋ m mamanim’ bɛn tiri ma bindirigu mini kom ni ago ni atampanima" + }, + { + "english": "Of truth, he came to my house at night.", + "dagbani": "Ataa dee, o daa ka n yiŋ na, yuŋ" + }, + { + "english": "Even when he saw me he didn't greet me.", + "dagbani": "Ataade ka o nya ma ka bi puhi ma." + }, + { + "english": "They spent three full hours confessing their sins.", + "dagbani": "Bɛ zaŋ awa muna ata kahigi bɛ daalahichi wuhi" + }, + { + "english": "Tell the person in charge of your work and he can reduce some hours from your workload.", + "dagbani": "Yɛlimi ŋun kpaɣ’a tuma ni maa, ka o filim hawa shɛŋa o ni t’ a ni a tumdi maa." + }, + { + "english": "It is possible that a woman can be in labour for 12 or 14 hours.", + "dagbani": "Di yi niŋ ka paɣa walisi m-paai hawa pinaanyi pinaanahi" + }, + { + "english": "Slacken it (tourniquet) a little, (after) about half an hour.", + "dagbani": "Waɣisimli biɛla, kaman hawa pirigili saha." + }, + { + "english": "Leah again fell pregnant and bore a sixth child to Jacob.", + "dagbani": "Liya daa ti lan niŋ pua n-dɔɣi bidibiga ŋun pah’ ayɔbu ti Yaakubu." + }, + { + "english": "They were six people.", + "dagbani": "bɛ daa nyɛla niriba ayɔbu." + }, + { + "english": "Each die has six sides.", + "dagbani": "Ludubiikam mali la yaɣa ayɔbu." + }, + { + "english": "After six months you can begin to eat food in addition to your mother's milk.", + "dagbani": "chira ayɔbu din deei kul paai ka a pili bindirigu dibu m pahi a ma bihili zuɣu." + }, + { + "english": "It is laid down that this should be done between eight o'clock in the morning and six o'clock in the evening.", + "dagbani": "di ʒɛmi ni bɛ niŋ lala asiba kuriga anii mini zaŋ chaŋ zaawuni kuriga ayobu sunsuuni." + }, + { + "english": "About six weeks later they must receive medicine again.", + "dagbani": "Zaŋ chaŋ bakɔi ayobu nyaaŋa ka bɛ lan ti o tim maa." + }, + { + "english": "(The patient) should be shut in a room for seven days.", + "dagbani": "bɛ zaŋ o yɔ n-niŋ duu dabsa ayopɔin." + }, + { + "english": "He is to count seven days for his cleansing.", + "dagbani": "ŋun’ zaŋmi dab’ ayopoin niŋ o daɣiri ni yibu dabisa." + }, + { + "english": "About 287 years ago (about 1713) there was a battle there between the Gonjas and the Dagomba.", + "dagbani": "Kaman zuŋɔ yuun’ kɔbsiyi ni pihinii ni ayɔpɔin laasabu m-bɔŋɔ (kaman 1713) ka Zabaɣisi mini Dagbamba daa tuhi nimaani." + }, + { + "english": "By the seventh day.", + "dagbani": "Zaŋ chaŋ dabisili din pahir’ ayopɔin dali daa ti yɛn paai." + }, + { + "english": "The seven of them had all married her.", + "dagbani": "bɛ niriba ayopɔin maa zaa daa kpuɣ’ o mi." + }, + { + "english": "On the 27th day of the month Kpini.", + "dagbani": "Kpini gɔli biɛɣu pisi ni ayopoin dali." + }, + { + "english": "six", + "dagbani": "ayɔbu" + }, + { + "english": "seven", + "dagbani": "ayɔpɔin" + }, + { + "english": "Ah, the peoples are making noise.", + "dagbani": "Aa, niriba maa yɔrila vuri." + }, + { + "english": "Ah! Why have you done this?", + "dagbani": "Aa! bɔzuɣu ka a niŋ lala?" + }, + { + "english": "They acted/judged justly.", + "dagbani": "Bɛ niŋdi aadalisi." + }, + { + "english": "Let your 'Yes' just be 'Yes' and your 'No' just be 'no'.", + "dagbani": "Chɛliya ka yi “Iin” kul nyɛla “Iin”, ka yi “Aai” mi kul nyɛla “Aai”" + }, + { + "english": "They said to him 'No, we won't kill you ...'", + "dagbani": "bɛ yɛl’ o, “Aai, ti ku ku a ...”" + }, + { + "english": "Ask the priest and find out ...? And the Priest answered 'No.'", + "dagbani": "“Bɔhim’ maligumaana m-baŋ...?” Ka Maligumaana maa garigi yɛli, “Aai.”" + }, + { + "english": "No, he won't catch the disease.", + "dagbani": "Aayi, O ku gbaai doro." + }, + { + "english": "No, it is not just a problem for Ghana.", + "dagbani": "Aayi ka Ghana kɔ yɛla m-bala." + } +] \ No newline at end of file