id int64 1 324k | title stringlengths 1 112 | wikitext stringlengths 131 392k | url stringlengths 31 262 | lang stringclasses 1
value | length int32 131 393k | timestamp stringdate 2006-11-04 22:54:18 2026-04-01 12:58:02 |
|---|---|---|---|---|---|---|
1 | Astronomia | [[Fasciculus:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|thumb|upright=1.2|[[Observatorium Paranal]] [[Observatorium Meridianum Europaeum|Observatorii Meridiani Europaei]] [[stella ducens laserica|lasericam stellam ducentam]] ad [[Medium Galaxiae]] emittit.]]
'''Astronomia'''<ref name=NSLO>[[Ebbe Vilborg]], ''Norstedts svensk-latinska ordbok'', editio secunda (2009). [[Vocabulum]] "scientia sideralis" in dictionario contrarie scripta est: "sideralis scientia."</ref> ([[lingua Graeca antiqua|Graece]] {{Polytonic|ἄστρον}} '[[stella]]' + {{Polytonic|νόμος}} '[[lex]]'), vel '''scientia sideralis''',<ref name=NSLO/> est veterrima [[scientia naturalis]], summa omnium [[disciplina academica|disciplinarum exactarum]] quae [[corpus caeleste|corpora caelestia]] [[res]]que cognatas extra nostrum [[orbis terrarum|orbem terrarum]] investigat. [[Mathematica]], [[physica]], [[chemia]]que utitur ad originem et {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Aetas universi|chronologiam|en|qid=Q500699}} [[universum|universi]] explanandas. Res consultae plerumque sunt [[planeta]]e, [[satelles|satellites]] ([[luna]]e), [[stella]]e, [[nebula (astronomia)|nebulae]], [[galaxia]]e, [[cometa]]e. Inter alias res ad astronomiam pertinentes sunt [[supernova]]e diruptae, [[radii gamma dirupti]], [[quasar]]ia, {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|blazaria||en|qid=Q221221}}, [[pulsar]]ia, et [[cosmos|cosmica]] [[unda micrometrica|undarum micrometricarum]] [[radiatio]] scaenica. Astronomia ad summam [[omnia]] indagat quae praeter [[atmosphaera]]m [[tellus|telluris]] exoriuntur. [[Cosmologia]] est provincia astronomica quae [[universum]] investigat omne.<ref>{{cite book|last1=Unsöld|first1=Albrecht|last2=Baschek|first2=Bodo|title=Classical Astronomy and the Solar System: Introduction|date=2001|pages=1}}.</ref>
Haec [[scientia (ratio)|scientia]] hodie a [[meteorologia]] et [[clima]]tologia distinguitur, quae praesertim [[astrum|astrorum]] [[vis]] et effectus in [[caelum]] nostrum investigant, quamvis impetus ad stellas [[intellegentia|intellegendas]] primitus fuerat, ut [[agricola]]e idonea serendo, plantando, [[messis|messem]] faciendo [[tempus anni|tempora anni]] scirent. Astronomia etiam distinguitur ab [[astrologia]], [[ars|arte]] quae futurum homini cuidam ab astris aliisque indiciis mundanis divinari conatur. At astrologia astronomiam complecti videtur, et astrologi sicut [[Claudius Ptolemaeus]] primum indagaverunt [[lex|leges]] astronomicas quibus futuri loci [[planeta]]rum, [[sidus|siderum]], et caeterorum caelorum computarentur.
[[Fasciculus:NGC6543.jpg|thumb|upright=0.7|left|[[Nebula Oculi Felis]], [[nebula planetaria]] in constellatione [[Draco (constellatio)|Dracone]] sita.]]
[[Physica]] et astronomia longe tam sibi annixae sunt ut primitus [[physica]] idem ac astronomia putari potuisset. Physici fuerunt qui [[theoria]]s commenti sunt, quibus [[motus]] corporum caelestium explicatur et [[calendarium|calendaria]] accuratius fiunt, et novas rationes excogitaverunt stellas observandi per [[radiatio]]nes earum. [[Galilaeus Galilaei]] anno [[1609]] [[telescopium]] invenit, quo planetas et [[luna]]s primum accuratius observavit indicia reperiens eos [[mons|montibus]] et [[valles|vallibus]] praeditos similes esse [[Tellus (planeta)|telluri]]. [[Isaacus Newtonus]] magnopere astronomiam tunc anno [[1687]] protulit, cum [[leges motus Newtoni]] comperit, quibus motus omnes planetarum nostri [[systema solare|systematis solaris]] ad amussim mathematice calculati essent, secundum easdem leges quae res communes mundanaeque sequuntur. Anno [[1921]] [[Albertus Einstein]] calculationes astronomicas ad [[universum]] totum porrexit, nova fundamenta donans [[cosmologia]]e, cum [[relativitas generalis|relativitatis generalis theoriam]] repperit, [[expansio universi|universi expansionem]] ab [[Edwinus Hubble|Edwino Hubble]] observatam explicans.
[[Fasciculus:Gregor Reisch, Margarita Philosophica, Astronomia.svg|thumb|upright=1|[[Claudius Ptolemaeus]] astrologus astra scrutatus theoria geocentrica systematis solaris [[saeculum 2|saeculo secundo]] proposuit.]]
[[Fasciculus:Jan Matejko-Astronomer Copernicus-Conversation with God.jpg|thumb|upright=0.8|[[Nicolaus Copernicus]] astronomus qui [[Theoria heliocentrica|systema heliocentricum]] proposuit ut motus astrorum explicarentur.]]
[[Saeculum 20|Saeculo vicesimo]], nova astronomiae aetas coepit, cum anno [[1969]] [[astronauta]]e ad [[luna]]m [[navigatio|navigarent]] et [[humanitas|homines]] primum mitteret [[rucheta]]s nomine ''Voyager'' ('Navigator') praeter [[systema solare]], ac multa alia [[automatum|automata]] ut systematis solaris planetae scrutentur. Hodie magna astronomiae pars origines, [[evolutio]]nem, et ingenia physica [[chemia|chemicaque]] [[corpus caeleste|corporum caelestium]] intellegere quaerit. Ad finem illum [[scientia (ratio)|scientifici]] praesertim [[radiatio electromagnetica|radiationem electromagneticam]] et [[radiatio]]nem [[particula]]rum et exempla [[lapis|lapidum]] ex aliis corporibus caelestibus investigant.
== Etymologia ==
[[Fasciculus:SLNSW 479519 16 Observatory SH 198.jpg|thumb|upright=0.8|Observatorium Astronomicum in [[Nova Cambria Australis|Nova Cambria Australi]] [[Australia]]e, [[1873]].]]
[[Vocabulum]] ''astronomia'' (a [[Graeco]] [[wikt:ἀστρονομία#Ancient Greek|ἀστρονομία]] ab [[wikt:ἄστρον#Ancient Greek|ἄστρον]] '[[stella]]' + -νομία a [[wikt:νόμος#Ancient Greek|νόμος]] '[[lex]]' et '[[cultura]]') 'legem stellarum' [[significatio (linguistica)|significat]] (vel 'culturam stellarum', secundum [[interpretatio]]nem). Astronomia non confundenda est cum [[astrologia]], systemate [[fides|fidei]] quod postulat [[res]] [[homo|hominum]] cum locis rerum caelestium congruere.<ref>{{Cite journal |bibcode = 2012JAHH...15...42L|title = 'Astronomy' or 'astrology': A brief history of an apparent confusion|last1 = Losev|first1 = Alexandre|journal = Journal of Astronomical History and Heritage|volume = 15|issue = 1|pages = 42|year = [[2012]] | arxiv = 1006.5209}}.</ref> [[Astrologia et astronomia]], quamquam originem communem una partiuntur, omnino distinctae hodierno tempore sunt.<ref name="new cosmos">{{cite book|first=Albrecht |last=Unsöld|author2=Baschek, Bodo|others=Translated by Brewer, W. D.|title=The New Cosmos: An Introduction to Astronomy and Astrophysics|date=[[2001]]| location=Berolini et Novi Eboraci | publisher=Springer|isbn =978-3-540-67877-9}}.</ref>
===Vocabula ''astronomia'' et ''astrophysica''===
Vocabula ''astronomia'' et ''astrophysica'' sunt [[synonymum|synonyma]].<ref name="scharrinhausen">{{cite web|url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30|title=Curious About Astronomy: What is the difference between astronomy and astrophysics?|last=Scharringhausen|first=B.|access-date=17 Novembris 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609102139/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30|archive-date=9 Iunii 2007 |url-status=dead}}.</ref><ref name="odenwald">{{cite web|url=http://www.astronomycafe.net/qadir/q449.html|title=Archive of Astronomy Questions and Answers: What is the difference between astronomy and astrophysics?|last=Odenwald|first=Sten|website=astronomycafe.net|publisher=The Astronomy Cafe|access-date=20 Iunii 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708092148/http://www.astronomycafe.net/qadir/q449.html|archive-date=8 Iulii 2007 |url-status=live}}.</ref><ref name="pennstateerie">{{cite web
|title=Penn State Erie-School of Science-Astronomy and Astrophysics
|url=http://www.erie.psu.edu/academic/science/degrees/astronomy/astrophysics.htm
|access-date=20 Iuni 2007
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20071101100832/http://www.erie.psu.edu/academic/science/degrees/astronomy/astrophysics.htm
|archive-date=1 Novembris 2007 }}.</ref> Sensu autem stricto, ''astronomia'' designat "studium rerum [[materies|materieique]] extra [[atmosphaera]]m [[tellus|telluris]] et suarum [[proprietas|proprietatum]] [[physica]]rum et [[chemia|chemicarum]],"<ref>[[Anglice]] "the study of objects and matter outside the Earth's atmosphere and of their physical and chemical properties."</ref><ref name="mw-astronomy">{{cite web
|title=Merriam-Webster Online
|work=Results for "astronomy"
|url=http://www.m-w.com/dictionary/astronomy
|access-date=20 Iunii 2007| archive-url= https://web.archive.org/web/20070617131203/http://www.m-w.com/dictionary/astronomy| archive-date= 17 Iunii 2007 | url-status= live}}.</ref> cum ''astrophysica'' designat provinciam astronomiae quae tractat "[[mores]], proprietates physicas, et dynamicas rerum caelestium [[phaenomenon|phaenomenorumque]] [[ratio]]nes."<ref>[[Anglice]] "the behavior, physical properties, and dynamic processes of celestial objects and phenomena."</ref><ref name="mw-astrophysics">{{cite web
|title=Merriam-Webster Online
|work=Results for "astrophysics"
|url=http://www.m-w.com/dictionary/astrophysics
|access-date=20 Iuni 2007
|archive-date=21 Septembris 2012
|archive-url=https://archive.today/20120921/http://www.m-w.com/dictionary/astrophysics
|url-status=live
}}.</ref> Aliquando, ut in praefatione ''The Physical Universe,'' [[liber definitivus|libri definitivi]] a [[Franciscus Shu|Francisco Shu]] scripti, ''astronomia'' ad [[quantitas|quantitativum]] rei studium, sed ''astrophysica'' ad genus rei ad physicam dicatum describendum adhiberi potest.<ref name="shu1982">{{cite book
|first = F.H.
|last = Shu
|title = The Physical Universe
|publisher = University Science Books
|date = [[1983]]
|location = Mill Valley Californiae
|isbn = 978-0-935702-05-7
|url-access = registration
|url = https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf
}}.</ref> Quia autem plurimum indagationis astronomicae res ad physicam cognatam tractat, astronomia hodierna revera [[astrophysica]] appellari potest.<ref name="scharrinhausen"/> Aliquot provinciae, sicut [[astrometria]], astronomia prorsus sunt, potius quam astrophysica. Varii ordines [[academia|academici]] ubi [[eruditi]] hanc rem indagant ambobus terminis uti possunt, partim secundum ordinis [[nomen proprium|nomen]],<ref name="odenwald"/> multisque [[astronomus|astronomis]] professionalibus sunt [[gradus]] [[academia|academici]] in [[physica]], non astronomia concessi.<ref name="pennstateerie"/> [[Periodicum|Periodica]] [[scientia (ratio)|scientifica]] maximi momenti in astronomia sunt ''The Astronomical Journal,'' ''The Astrophysical Journal,'' et ''Astronomy & Astrophysics.''
== Corpora caelestia ==
Astronomia haec corpora caelestia investigat:
* Corpora ordinis solaris nostri:
** [[Sol]]
** [[Planeta]]e
** [[Planetula]]e
** [[Satelles|Satellites]] planetarum
** [[Asteroides]]
** [[Cometes|Cometae]]
** [[Meteorites|Meteoritae]]
* [[Stella|Stellae (aut astra)]] extra ordinem solarem nostram
* Structurae ex his corporibus compositae:
** [[Sidus|Constellationes]]
** [[Cumulus stellarum|Cumuli stellarum]]
*** [[Cumulus stellarum globosus|Cumuli stellarum globosi]]
*** [[Cumulus stellarum apertus|Cumuli stellarum aperti]]
** [[Galaxia]]e
** [[Cumulus galaxiarum|Cumuli galaxiarum]]
* [[Sphaera caelestis]]
* [[Via Lactea]]
* [[Zodiacum]]
{{NexInt}}
{{div col|4}}
* [[Annus luce mensus]]
* [[Asterismus]]
* [[Astrobiologia]]
* [[Astrometria]]
* ''[[Astronomus (Vermeer)|Astronomus]],'' [[pictura]]
* [[Astronomia galactica]]
* [[Aurora (astronomia)|Autora]]
* [[Catalogi rerum astronomicarum]]
* [[Classis spectralis]]
* [[Cosmogonia]]
* [[Cyclus Sothicus]]
* [[Diaria astronomica Babylonica]]
* [[Ephemeris (astronomia)]]
* [[Epocha (astronomia)]]
* [[Glossarium astronomiae]]
* [[Historia astronomiae]]
* [[Horologium Astronomicum Pragense]]
* [[Immanis diruptio]]
* [[Magnitudo (astronomia)|Magnitudo]]
* [[Magnitudo apparens]]
* [[Materia nigra]]
* [[Metaphysica]]
* [[Nadir]]
* [[Observatorium]]
* [[Orbita]]
* [[Plutoides]]
* [[Praecessio]]
* [[Radiatio cosmica]]
* [[Radiatio electromagnetica]]
* [[Roentgeniani radii|Radiatio X]]
* [[Relativitas generalis]]
* [[Spectroscopia]]
* [[Telescopium]]
* [[Telescopium spatiale Hubbleanum]]
* [[Theatrum planetarium]]
* [[Unitas astronomica]]
* [[Zenith]]
{{div col end}}
== Notae ==
[[Fasciculus:Quito Observatory.JPG|thumb|[[Observatorium Astronomicum Quitense]], [[saeculum|saeculo]] [[saeculum 19|undevicensimo]] [[aedificium|aedificatum]], duodecim [[minutum arcuatum|minuta arcuata]] ad [[meridies|australem]] versus [[aequator]]is [[Quitum|Quiti]] in [[urbs|urbe]] [[Aequatoria|Aequatoriensi]] situm est.<ref>{{cite web |url=http://oaq.epn.edu.ec/ |title=Inicio |publisher=Quito Astronomical Observatory |language=es |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328112459/https://oaq.epn.edu.ec/ |archive-date=28 Martii 2018}}.</ref>]]
<references/>
==Bibliographia==
* Alberdi, Antxón, et Silbia López de Lacalle. [[2007]]. ''Un viaje al Cosmos en 52 semanas.'' CSIC.
* Bennett, Jeffrey, et al. [[2010]]. ''Astronomie: Die kosmische Perspektive,'' ed. Harald Lesch, editio quinta. Monaci: Pearson Studium Verlag. ISBN 978-3-8273-7360-1.
* Brooke-Hitching, Edward. [[2020]]. ''Der Atlas des Himmels:. Eine kleine Geschichte der Astronomie." Coinvertit Lutz-W. Wolff. Monaci: Knesebeck Verlag. ISBN 978-3-95728-424-2.
* Forbes, George. [[1909]]. ''History of Astronomy.'' Londinii: Plain Label Books. ISBN 1603031596. [http://www.gutenberg.org/etext/8172 Propositum Gutenbergense.] [https://books.google.com/books?id=hcLXcpUDqPgC&printsec=frontcover Google Books.]
* Freedman, R. A., et W. J. Kaufmann. [[2004]]. ''Universe.'' Freeman Novi Eboraci. ISBN 0-7167-9884-0.
* Hanslmeier, Arnold. [[2007]]. ''Einführung in Astronomie und Astrophysik.'' Berolini: Spektrum Akademische Verlag. ISBN 978-3-8274-1846-3.
* Harpaz, Amos. [[1994]]. ''Stellar Evolution.'' A. K. Peters, Ltd. ISBN 9781568810126. [https://books.google.com/?id=kd4VEZv8oo0C&dq Google Books.]
* Herrmann, Joachim. [[2005]]. ''DTV-Atlas Astronomie,'' ed. quinta decima. Monaci: Deutscher Taschenbuch-Verlag, ISBN 3-423-03267-7.
* Keller, Hans-Ulrich. [[2019]]. ''Kompendium der Astronomie: Einführung in die Wissenschaft vom Universum.'' Franckh-Kosmos, 6. Stutgardiae. ISBN 978-3-440-16276-7.
* Keppler, erhard. [[1986]]. ''Sol, lunas y planetas.'' Biblioteca Científica Salvat. Editorial Salvat Editores.
* Murdin, P., ed. [[2001]]. ''Encyclopedia of Astronomy & Astrophysics.'' ISBN 0-333-75088-8. [https://web.archive.org/web/20141122121344/http://eaa.crcpress.com/ CRC Press.]
* Nussbaumer, Harry. [[2007]]. ''Das Weltbild der Astronomie,'' ed. retractata. VDF Hochschulverlag. ISBN 978-3-7281-3106-5.
* Unsöld, Albrecht, et Bodo Baschek. [[2001]]. ''Der neue Kosmos.'' Springer. ISBN 3-540-42177-7.
* Unsöld, Albrecht, et Bodo Baschek. [[2001]]. ''The New Cosmos: An Introduction to Astronomy and Astrophysics.'' Springer. ISBN 3540678778.
* Wächter, M. [[2018]]. ''Kleine Entdeckungsgeschichte(n) der Astronomie im Kontext von Zeitgeschichte und Physik.'' Wurzburgi: Verlag Königshausen und Neumann. ISBN 978-3-8260-6511-8.
* Weigert, Alfred, Heinrich Johannes Wendker, et Lutz Wisotzki. [[2010]]. ''Astronomie und Astrophysik: Ein Grundkurs.'' Weinhemiae: Wiley-VCH. ISBN 978-3-527-40793-4.<!--
* Hopf, Kurt. Von der Erde ins All – Das Weltall in Beispielen – Didaktische Materialsammlung auf CD-ROM für Kindergärten, Schulen, Sternwarten und Planetarien, COTEC-Verlag Rosenheim
* Der Brockhaus Astronomie: Planeten, Sterne, Galaxien. F. A. Brockhaus, Mannheim – Leipzig 2006, ISBN 3-7653-1231-2.
* Meyers Handbuch Weltall, Wegweiser durch die Welt der Astronomie. 1994 (7., überarbeitete Auflage), ISBN 3-411-07757-3. -->
==Nexus externi==
{{CommuniaCat|Astronomy|astronomiam}}
* Flavius Aurelius Cassiodorus, [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost06/Cassiodorus/cas_i207.html ''Institutionum liber II, Capitulum VII: De astronomia'']
* Hyginus, [http://www.forumromanum.org/literature/astronomia.html ''De Astronomia'']
* Muḥammad al-Farghānī’, [http://www.wdl.org/en/item/10669 ''Muhamedis Alfragani Arabis Chronologica et astronomica elementa''], 1590
* [[Tycho Brahe]], [http://www.wdl.org/en/item/4304 ''Astronomiæ instauratæ mechanica'']. Nuremberg: Levinus Hulsius, 1602
{{Scientiae naturales et artes mathematicae}}
[[Categoria:Astronomia|!]]
[[Categoria:Historia astronomiae]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Physica}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Astronomia | la | 16,359 | 2026-02-12T23:24:37Z |
7 | Andreas Celsius | {{Capsa hominis Vicidata}}
'''Andreas Celsius''' ([[Suecice]]: ''[[:sv:Anders Celsius|Anders Celsius]]'') [[27 Novembris]] [[1701]] oppido ''Ovanåker'' nomine natus, [[25 Aprilis]] [[1744]] [[Upsalia|Upsaliae]] ex [[tuberculosis|tuberculose]] mortuus, [[Astronomia|astronomus]] [[suecia]]nus.
Celsius docuit scientiam astronomicam apud [[Universitas Upsaliensis|Universitatem Upsaliensem]] ex anno [[1730]] usque ad 1744, sed itinera annis [[1732]]-[[1735]] faciebat ut [[observatorium|observatoria]] notanda in [[Germania]] , [[Italia]], et [[Francia]] visitaret.
Anno [[1733]] [[Norimberga]]e 316 observationum [[aurora borealis|aurorae borealis]] collationem, a se cum aliis factarum inter annos [[1716]] et [[1732]], in medium protulit.
[[Lutetia]]e suadebat methodum arcus meridialis in [[Lapponia]] metendi, et denique anno [[1736]] expeditionem in eam rem, sumptibus [[Academia Scientiarum Francica|Scientiarum Academiae]] Francicae, duxit.
Celsius inter alios Observatorium Astronomicum Upsaliense anno [[1741]] condidit. Maxima causa famae suae hodie est scala [[temperatura]]e, nomen suum ferens, quam primum in commentationem apud [[Regalis Societas Scientiarum Upsaliensis|Regiam Societatem Scientiarum Upsaliensem]] anno [[1742]] datam proposuit.
== Opera ==
* [https://books.google.de/books?id=pgWTjYm6C04C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nova Methodus distantiam solis a terra determinandi], [[1730]]
* ''De observationibus pro figura telluris determinanda,'' [[1738]]
==Nexus interni==
*[[4169 Celsius]]
*[[Gradus Celsianus]]
== Nexus externi ==
{{fontes biographici}}
{{Communia|Anders Celsius|Andream Celsium}}
{{Lifetime|1701|1744|Celsius, Andreas}}
[[Categoria:Astronomi Sueciae]]
[[Categoria:Alumni Universitatis Upsaliensis]]
[[Categoria:Sodales Academiae Regiae Scientiarum Suecicae]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Andreas_Celsius | la | 1,859 | 2020-10-03T11:05:28Z |
10 | Articulata | {{L1}}
'''Articulata''' erant superphylum [[animalia|animalium]] primum a [[Georgius Cuvier|Georgio Cuvier]] anno 1817 propositum, cui sunt corpora [[articulus|articulata]], [[systema nervosum]] [[ventris|ventrale]], ac [[ganglium|ganglia]]. [[Annelida]], [[crustacea]], [[arachnida]], [[insecta]]que continebat. Hodie hypothesis de [[Ecdysozoa|Ecdysozois]] praeponitur.
== Classificatio ==
Cuvier articulata in classes et ordines sequentes divisit:<ref>Georges Cuvier, ''Le règne animal distribué d'après son organisation : pour servir de base à l'histoire naturelle des animaux et d'introduction à l'anatomie comparée'' (Lutetiae: Deterville, 1817), [http://www.e-rara.ch/zut/content/pageview/5492751 pp. 508 et seq.].</ref>
* [[Annelida]]
** [[Tubicolae]] (''Tubicoles'')
** [[Dorsibranchia]] (''Dorsibranches'')
** [[Abranchia]] (''Abranches'')
* [[Crustacea]]
** [[Decapoda]]
** [[Stomatopoda]] (''Stomapodes'')
** [[Amphipoda]]
** [[Isopoda]]
** [[Branchiopoda]]
* [[Arachnida]]
** [[Pulmonaria]]
** [[Tracheana]]
* [[Insecta]]
** [[Myriapoda]]
** [[Thysanura]]
** [[Parasita]]
** [[Suctores]] (''Suceurs'')
** [[Coleoptera]]
** [[Orthoptera]]
** [[Hemiptera]]
** [[Neuroptera]]
** [[Hymenoptera]]
** [[Lepidoptera]]
** [[Strepsiptera]] (''Ripiptères'')
** [[Diptera]]
== Notae ==
<div class="references-small"><references /></div>
[[Categoria:Animalia]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Articulata | la | 1,371 | 2015-07-20T22:02:37Z |
12 | Ars rhetorica | [[Fasciculus:Chironomia Sphere.jpg|thumb|Imago e libro de ''Chironomia'' a Gilberto Austin, [[orator]]e Hibernico, scripto. [[Actio]] est pars artis oratoris, ut saepe dicit [[Cicero]], in e.g. [[De oratore]] 2.73.]]
'''Ars rhetorica''' est [[artes liberales|ars liberalis]] bene [[oratio|dicendi]] et [[scriptura|scribendi]], pars ''[[trivium|trivii]]'' habita. Scribit [[Isidorus]]: "Quae propter nitorem et copiam eloquentiae suae maxime in civilibus quaestionibus necessaria existimatur" (Etym. 1, 2). Ars [[grammatica]] est fundamentum artis rhetoricae.
==Figurae rhetoricae==
Figura rhetorica est transmutatio in verbis coniunctis, distincta a [[tropus|tropo]], a transmutatione in verbis singulis. Modi transmutationis sunt [[quattuor]]:
# adiectio
# detractio
# immutatio
# transpositio
Transmutatio potest applicari ad [[quattuor]] elementa, scil. ad elementa
# vocis, e.g. [[allitteratio]]: [[veni, vidi, vici]]
# positionis, e.g. [[geminatio]]: fuit, fuit quondam in hac [[respublica|re publica]] virtus
# sensus, e.g. [[antithesis]]: [[ars longa, vita brevis]]
# cogitationis, e.g. [[hyperbola]]: te plus [[oculus|oculis]] meis [[amor|amo]]
Secundum haec quattuor elementa figurae sunt denominata; exempli gratia figurae vocis, positionis, etc.
==Historia==
In [[Graecia antiqua]], [[sophista]]e artem rhetoricam ut eloquentiae publicae artem [[pecunia]]e faciendae causa docuerunt. Contra illos, [[Plato]] [[philosophia]]m posuit, sed ars rhetorica ut disciplina nihilominus semper graviter aestimabatur.
[[Roma]]e "nemo fere laudis cupidus adolescens non sibi ad dicendum studio omni enitendum putavit" (Cicero, ''[[De oratore]]'', I.4).
Anno [[1519]], [[liber|libris]] de arte dicendi primum editis, [[Philippus Melanchthon]] aliter atque [[Aristoteles]] artem oratoriam non persuadendi, sed, ut [[M. Tullius Cicero|Cicero]] et [[Marcus Fabius Quintilianus|Quintilianus]], artem docuit recte et copiose esse dicendi. Qui quid esset eloquentia numquam perspicacius exposuit, quam cum [[Ioannes Picus Mirandula|Ioanne Pico Mirandula]] se respondere simulavit. Picus enim illud [[Plato]]nis, quod est in [[Gorgias (Plato)|dialogo "Gorgias"]], qui [[Gorgias]] inscriptus est, [[Hermolaus Barbarus|Hermolao Barbaro]] litteris exprobraverat, oratorem ab adulatione profectum et adeo contrarium esse [[philosophia|philosophi]], qui [[sapientia]]m amaret, ut, cum falsa pro veris probari vellet, quasi fuco, quo facies mulieris ingenua operiretur, arte sua dissimularet res ipsas. Contra Melanchthon adfirmavit, quam [[litterae renatae|renatis litteris]] recentiores dicerent eloquentiam: invitis enim oratorem ita persuadere nolle, ut res ipsas his verbis laudare studeret, quibus essent dignae.
{{NexInt}}
{{div col|3}}
*[[Allegoria]]
*[[Ars dictaminis]]
*[[Captatio benevolentiae]]
*[[Chiasmus]]
*[[Epizeuxis]]
*[[Falsismus]]
*[[Fenestra Overtoniana]]
*[[Figura loquendi]]
*[[Homoeoteleuton]]
*[[Metaphora]]
*[[Paromoiosis]]
*[[Rhetorica digitalis]]
*[[Similitudo]]
*[[Sophistae]]
*[[Spoudaiogeloion]]
{{div col end}}
==Nexus externi==
*[http://mcl.as.uky.edu/glossary-rhetorical-terms A Glossary of Rhetorical Terms with examples] (Anglice, Latine)
*Boncompagnus (1194–1243). [https://web.archive.org/web/20040423083747/http://dobc.unipv.it/scrineum/wight/rnindx.htm ''Rhetorica novissima'']
*Carsughi, Ranieri (1647–1709). [http://www.uni-mannheim.de/mateo/desbillons/rainer.html ''Ars Bene Scribendi / Studiosis Rhetoricae / Adolescentibus'']
*Thorbecke, J. R. [[1819]]. [https://web.archive.org/web/20140810112832/http://home.kpn.nl/~dmjanssen1960/cicero_rhetor_l.html Ciceronis de perfecto Oratore sententia.]
{{Ars et litterae}}
[[Categoria:Ars rhetorica]]
[[Categoria:Linguistica adhibita]]
[[Categoria:Narratologia]]
[[Categoria:Verba Graeca]]<!-- +
Critical thinking
Communication studies-->
{{Myrias|Anthropologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Ars_rhetorica | la | 3,850 | 2025-04-08T20:16:29Z |
9 | Animalia | {{Taxobox
| color = {{taxobox colour|[[animalia]]}}
| fossil_range = {{Scala fossilis|665|0|r=[[Cryogenium]] > [[Recens]]}}
| name = Animalia
| image = Animal diversity.png
| domain = [[Eukaryota]]
| regnum = Animalia
| regnum_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[Systema Naturae|1758]]
| subdivision_ranks = Subregna
| subdivision = [[Parazoa]]<br /> [[Eumetazoa]]
| synonyms = * Metazoa <small>[[Haeckel]], 1874</small>
}}
'''Animalia'''<ref>[http://laanimalopedia.blogspot.com.es/ Quoddam blog].</ref> ({{pns|ium|n|animal}}, ab ''[[anima]]''), seu '''Metazoa''' ({{pns|orum|n|Metazoon}}, a [[Lingua Graeca antiqua|Gr.]] μέτα + ζῷᾰ), in [[biologia]] hodie appellantur illa copia rerum [[vita|viventium]] quae simul sunt [[eukaryota|eukaryoticae]], [[heterotropha|heterotrophicae]], et [[multicellularis|multicellulares]], et quae motiles aliquando in [[circulus vitae|circulo vitae]] [[embryo]]nice per [[blastula]]s evoluta sunt. Animalia cuncta quoque [[paries cellularis|parietibus cellularibus]] duris et [[chloroplastum|chloroplastis]] omnino carent. [[Scientia (ratio)|Scientia]] quae animalia investigat [[zoologia]] appellatur.
[[Regnum (taxinomia)|Regnum Animalium]] sive [[fauna]] hodie ponitur [[unus|unum]] ex [[sex]] [[regnum (taxinomia)|regnorum]] rerum viventium. Animalis definitio, quae rei interest, se per aetates evolvens hodie ab animalibus excludit [[protozoa]], quae potius in regno [[protista|Protistorum]] cum [[protophyla|protophylis]] et aliis [[organismus|organsimis]] unicellularibus locatur. In ''[[Historia naturae]]'' a [[Carolus Linnaeus|Carolo Linnaeo]] scripta, animalia partiebantur in paucas [[classis biologica|classes]]: [[Vermes]], [[Insecta]], [[Piscis|Pisces]], [[Amphibia]], [[Reptilia]], [[Aves]], [[Mammalia]]; hodie autem regnum in multis [[phylum|phylis]] consistit, unumquodque plures [[classis (taxinomia)|classes]] continens.
== Systema taxinomicum regni animalium ==
Supraimperium: [[Biota]]
* Imperium: [[Eukaryota]] (quae [[nucleus cellulae|nucleum]] in [[cellula]] habent)
** Regnum: '''Animalia''' seu '''Metazoa''' (quae plures cellulas habent<ref>Confer [[Protozoa]] quae unam cellulam habent et hodie classificatur in [[Protista|Protistorum]] regnum.</ref>)
*** Subregnum: [[Parazoa]] (quae vera [[textum (biologia)|textura]] cellulari carent)
**** Phylum: [[Porifera]] ([[demospongiae]])
*** Subregnum: [[Eumetazoa]] (quae veras texturas cellulares habent)
**** Infraregum: [[Radiata]] (quorum corpora embrionica [[symmetria]]m radialem habent)
***** Phylum: [[Placozoa]]
***** Phylum: [[Ctenophora]]
****** Classis: [[Tentaculata]]
****** Classis: [[Nuda]]
***** Phylum: [[Cnidaria]]
****** Classis: [[Hydrozoa]] ([[hydra (genus)|hydra]])
****** Classis: [[Scyphozoa]] ([[medusa]])
****** Classis: [[Anthozoa]] ([[corallium]], [[anemona]])
**** Infraregnum: [[Bilateria]] (quorum corpora embryonica symmetriam bilateram habent)
**** Cladus: [[Protostomia]] (quae os primum ex grastulae sacco formant ante anum)
***** Superphylum: [[Platyzoa]]
****** Phylum: [[Platyhelminthes]]
****** Phylum: [[Rotifera]][[Fasciculus:Rana aurora.jpg|thumb|''[[Rana draytonii]]'']]
***** Superphylum: [[Lophotrochozoa]]
****** Phylum: [[Brachiopoda]]
****** Phylum: [[Annelida]]
******* Classis: [[Sipunculida]]
******* Classis: [[Polychaeta]] ([[vermis]] marinus)
******* Classis: [[Oligochaeta]]
******** Familia: [[Lumbricidae]] ([[lumbricus]])
******* Classis: [[Hirudinea]]
******** Familia: [[Hirudinidae]] ([[hirudo]])
****** Phylum: [[Mollusca]]
******* Classis: [[Gastropoda]] ([[cochlea (animal)|cochlea]] et [[limax]])
******* Classis: [[Cephalopoda]] ([[sepia]] et [[octopus]])
***** Superphylum: [[Ecdysozoa]] (quae [[cutis|cuticula]] organica dura formant quae ut [[sceletus|sceletos]] aut repla fungunt )
******Phylum: [[Cephalorhyncha]]
****** Phylum: [[Onychophora]]
****** Phylum: [[Nematoda]]
****** Phylum: [[Arthropoda]]
******* Subphylum: [[Trilobitomorpha]]
******** Classis: [[Trilobita]]
******* Subphylum: [[Chelicerata]]
******** Classis: [[Arachnida]] ([[aranea]])
********* Ordo: [[Scorpionida]] ([[scorpio]])
******** Classis: [[Merostomata]] / [[Palaeostraca]]
********* Ordo: [[Xiphosura]] (?)
******* Subphylum: [[Myriapoda]]
******** Classis: [[Centipoda]] ([[centipes]] et [[scolopendra]])
******** Classis: [[Diplopoda]]
******* Subphylum: [[Crustacea]]
******** Classis: [[Malacostraca]][[Fasciculus:Kangaroo111.jpg|thumb|''[[Macropus giganteus]].'']]
********* Ordo: [[Decapoda]]
********** Subordo: [[Macrura]] ([[cammarus]], [[locusta marina]])
********** Subordo: [[Brachyura]] ([[cancer]])
******* Subphylum: [[Hexapoda]]
******** Classis: [[Insecta]]
********* Ordo: [[Blattodea]] ([[blatta]])
********* Ordo: [[Odonata]] ([[libella]] et [[libellula (genus)|libellula]])
********* Ordo: [[Isoptera]] ([[termes]])
********* Ordo: [[Orthoptera]] ([[locusta]] et [[gryllus]])
********* Ordo: [[Homoptera]] ([[cicada]] et [[aphis]])
********* Ordo: [[Hemiptera]] ([[cimex]])
********* Ordo: [[Coleoptera]] ([[scarabaeus]])
********* Ordo: [[Hymenoptera]] ([[apis (genus)|apis]] et [[formica]])
********* Ordo: [[Diptera]] ([[musca]])
********* Ordo: [[Siphanoptera]] ([[pulex]])
********* Ordo: [[Lepidoptera]] ([[papilio]])
**** Cladus: [[Deuterostomia]] (quae os solum post [[anus (anatomia)|anum]] ex [[grastula]]e sacco formant)
*****Phylum: [[Xenoturbellida]]
***** Phylum: [[Vetulicolia]]
***** Phylum: [[Echinodermata]]
****** Classis: [[Asteroidea]] (?)
***** Phylum: [[Hemicordata]]
***** Phylum: [[Chordata]]
****** Subphylum [[Cephalochordata]]
****** Subphylum [[Urochordata]]
****** Subphylum: [[Vertebrata]]
******* Classis: [[Piscis|Pisces]] ([[piscis]])
******** Ordo: [[Clupeiformes]] (clupea?)
******** Ordo: [[Cypriniformes]] ([[cyprinus]])
******** Ordo: [[Siluriformes]] ([[silurus]])
******** Ordo: [[Perciformes]] ([[perca]])
******* Classis: [[Amphibia]]
******** Ordo: [[Salienta]] ([[rana]] et [[bufo]])
******** Ordo: [[Caudata]] ([[salamandrae|salamandra]])
******* Classis: [[Reptilia]][[Fasciculus:Trillium Poncho cat dog.jpg|thumb|200px|''[[Felis catus]]'' et ''[[Canis lupus]],'' carnivora [[domitus|domata]].]]
******** Ordo: [[Testudinata]] ([[testudo]])
******** Ordo: [[Squamata]] ([[lacerta]])
******** Ordo: [[Ophidia]] ([[serpens]])
******** Ordo: [[Crocodylia]] ([[crocodylus]])
******* Classis: [[Aves]]
******** Ordo: [[Struthioniformes]] ([[struthio]])
******** Ordo: [[Ciconiformes]] ([[ciconia (avis)|ciconia]])
******** Ordo: [[Anseriformes]] ([[anas (avis)|anas]], [[anser]], [[olor]] (cygnus))
******** Ordo: [[Falconiformes]] ([[falco]])
********* Familia: [[Accipitridae]] ([[aquila]], [[vultur]])
******** Ordo: [[Galliformes]] ([[phasianus]], [[pavo (genus)|pavo]])
******** Ordo: [[Passeriformes]]
********* Familia: [[Passeridae]] ([[passer]])
********* Familia: [[Hirundinidae]] ([[hirundo]])
*********Familia: [[Sturnidae]] ([[sturnus]])
********* Familia: [[Corvidae]] ([[cornix]], [[pica]])
********* Familia: [[Fringillidae]] ([[fringilla]])
******* Classis: [[Mammalia]]
******** Ordo: [[Artiodactyla]]
********* Familia: [[Suidae]] ([[sus]])
********* Familia: [[Camelidae]] ([[camelus]])
********* Familia: [[Cervidae]] ([[cervus]])
********* Familia: [[Bovidae]] ([[bos]])
******** Ordo: [[Perissodactyla]] ([[equus]] etc.)
******** Ordo: [[Proboscidea]] ([[elephas]])
******** Ordo: [[Cetacea]] ([[balaena]], [[orca]] et [[delphinus]])
******** Ordo: [[Rodentia]] ([[sciurus]] et [[mus]])
******** Ordo: [[Lagomorpha]] ([[lepus]])
******** Ordo: [[Chiroptera]] ([[vespertilio]])
******** Ordo: [[Primates]] ([[simia]] et [[macaca]])
******** Ordo: [[Carnivora]]
********* Familia: [[Canidae]] ([[lupus]], [[canis]], [[vulpes (genus)|vulpes]])
********* Familia: [[Felidae]] ([[felis]], [[tigris]], [[leo]], [[panthera]] etc.)
********* Familia: [[Ursidae]] ([[ursus]])
{{NexInt}}
{{div col|3}}
* [[Animalia cosmopolita]]
* [[Animalia paradoxa]]
* [[Animalium soni]]
* [[Ethologia]]
* [[Iura animalium]]
* [[Medicina veterinaria]]
* [[Planta]]
* ''[[Salinella]]''
* [[Zoologia]]
{{div col end}}
== Notae ==
<references/>
== Bibliographia ==
* Baguñà, J., et M. Riutort. [[2004]]. "Molecular Phylogeny of the Platyhelminthes." ''Canadian Journal of Zoology'' 82: 168–93.
* Brusca, Richard C., et Gary J. Brusca. [[1990]]. ''Invertebrates.'' Sinauer.
* Dunn, C. W., A. Hejnol, D. Q. Matus, K. Pang, W. E. Browne, S. A. Smith, E. Seaver, G. W. Rouse, M. Obst, G. D. Edgecombe, M. V. Sørensen, S. H. D. Haddock, A. Schmidt-Rhaesa, A. Okusu, R. Møbjerg Kristensen, W. C. Wheeler, M. Q. Martindale, et G. Giribet. [[2008]]. "Broad Phylogenomic Sampling Improves Resolution of the Animal Tree of Life." ''Nature'' 452: 745–49.
* Gaidos E., T. Dubuc, M. Dunford, P. Mcandrew, J. Padilla-Gamino, B. Studer, K. Weersing, et S. Stanley. [[2007]]. "The Precambrian Emergence of Animal Life: A Geobiological Perspective." ''Geobiology'' 5: 351–73.
* Nielsen, Klaus. [[2001]]. ''Animal Evolution: Interrelationships of the Living Phyla.'' Ed. secunda. Oxoniae: Oxford University Press.
* Philippe, H., R. Derelle, P. Lopez, K. Pick, C. Borchiellini, N. Boury-Esnault, J. Vacelet, E. Renard, E. Houliston, E. Quéinnec, C. Da Silva, P. Wincker, H. Le Guyader, S. Leys, D. J. Jackson, F. Schreiber, D. Erpenbeck, Wörheide G. Morgenstern, et M. Manuel. [[2009]]. "Phylogenomics Revives Traditional Views on Deep Animal Relationships." ''Current Biology'' 19.
* Schmidt-Nielsen, Knut. [[1997]]. ''Animal Physiology: Adaptation and Environment.'' Ed. quinta. Cantabrigiae: Cambridge University Press.
* Shalchian-Tabrizi, K., M. A. Minge, M. Espelund, R. Orr, T. Ruden, K. S. Jakobsen, et T. Cavalier-Smith. [[2008]]. "Multigene Phylogeny of Choanozoa and the Origin of Animals." ''PLoS ONE'' 3:e2098.
* Steenkamp, E. T., J. Wright, et S. L. Baldauf. [[2006]]. "The Protistan Origins of Animals and Fungi." ''Molecular Biology and Evolution'' 23: 93–106.
== Nexus externi ==
{{Fontes biologici}}
{{CommuniaCat}}
{{Vicispecies}}
* [https://web.archive.org/web/20071027123330/http://sn2000.taxonomy.nl/Taxonomicon/TaxonTree.aspx?id=11166 Animalia apud Systema Natura.]
* [http://www.ucmp.berkeley.edu/phyla/phyla.html Animalia apud Universitatem Californiensem (Berkelkiae).]
* [https://web.archive.org/web/20030402055812/http://animaldiversity.ummz.umich.edu/animalia.html Animalia apud Animaldiversityweb.]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Biologia}}
[[Categoria:Animalia| ]]
[[Categoria:Taxa Linnaei]]
[[Categoria:Taxa 1758]]
[[Categoria:Regna (taxinomia Linnaeana)]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Animalia | la | 10,529 | 2023-04-11T12:22:18Z |
15 | Ars | {{Latinitas|-2}}
[[Fasciculus:Art-portrait-collage 2.jpg|thumb|[[Facies]] variis artis generibus pictae.]]
[[Fasciculus:PikiWiki Israel 20592 The Gymnast sculpture in Wingate Institute.JPG|thumb|upright=0.8|left|[[Sculptura|Signum]] quod [[femina (sexus)|feminam]] summae artis [[gymnastica]]m monstrat.]]
{{res|Ars}} ([[wikt:ars|artis, ''f.'']]) est [[disciplina]] vel {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Mores humani|operandi modus|en|qid=Q3769299}}, partim [[traditio|translaticius]] partimque novatus, qui [[nihil]] est nisi facultas longae actionum praecipuarum seriei exsequendi ut finis quidam attingatur. Sensu stricto, ars contracta est in quadam habilitate, sed, latiore sensu, omnes [[via]]s modosque rerum bene agendarum comprehendit.
[[Artifex]] est qui aliquam artem exerceat. Artifices magna [[superbia]] suis operibus gloriantur, saepeque censentur per suum [[magnum opus]]. [[Lucretius]] per suum ''[[De Rerum Natura (Lucretius)|De Rerum Natura]]'', [[Michael Angelus Bonarotius]] per [[Ars visualis|Davidis signum]], [[Gulielmus Shakesperius]] per tales [[ludus scaenicus|ludos]] sicut ''[[Romaeus et Iulia]]'' et ''[[Amletus, Princeps Daniae]]'', [[Thomas Edison]] per [[globulus electricus|globulum electricum]], [[Gulielmus Marconi]] per [[radiophonum]].
Olim omnes artes in [[artes liberales]] et artes illiberales divisae sunt. Artes sic liberales appellabantur quae hominibus [[libertas|liberis]] discendi aptae censebantur, sed per aetates, notio de eo quod hominibus liberis aptum est aliquanto mutavit; et, ut exempla infra data monstrant, multae novae artes hominibus liberis dignae tandem excogitatae sunt, quae inter artes liberales [[traditio|a maioribus posteris traditas]] non censentur. Illae [[bellae artes]] praecipue ad operis artifices [[pulchritudo|pulchritudinem]] coluntur. [[Ars ingeniaria|Artes ingeniariae]], ex contrario, sine fine [[aesthetica|aesthetico]], ortae sunt praecipue ad propositum [[oeconomia|oeconomicum]] [[scientia (ratio)|scientificumque]].
== Artium exempla ==
[[Fasciculus:HK Kingswood Villas KenswoodCourt.jpg|thumb|Multa [[Aedificium|aedificia]], elegante aedificata, arte instructa, [[Hongcongum|Hongcongi]] in [[Sina (regio)|Sina]].]]
[[Fasciculus:Transition 1880.jpg|thumb|upright=0.8|[[Tapete]] Navajo circa [[1880]] factum.]]
[[Fasciculus:B Escorial 93v.jpg|thumb|upright=0.8|Beatus [[Ars Mozarabica|Mozarabicus]] in [[minuta tabula]] pictus. Hispania, [[saeculum 10|saeculo decimo]] exeunte.]]
{{div col|3}}
* [[Bellae artes]]
** [[Ars mediorum]]
** [[musica|Ars musicalis]]
** [[Ars hodierna]]
** [[Ars oculorum]]
** [[Ars scaenica]]
** [[Poësis]]
** [[Saltatio]]
* [[Artes liberales]]
** [[Ars dialectica]]
** [[Litterae|Ars litteraria]]
** [[Ars rhetorica]]
** [[Quadrivium]]
* [[Ars ingeniaria|Artes ingeniariae]]
** [[Ars electrica]]
** [[Ars mechanica]]
** [[Ars navigandi]]
** [[Biotechnologia]]
* [[Artes fabriles]]
** [[Ars ferraria]]
** [[Ars lignaria]]
** [[Ars machinaria]]
* [[Artes requietales]]
** [[Horticultura]]
** [[Sutura]]
** [[Textura]]
* [[Artes corporales]]
** [[Ars athletica]]
** [[Artes martiales]]
** [[Gymnastica]]
** [[Natatio]]
* [[Ars militaris]]
** [[Ars bellica]]
** [[Artes martiales]]
* [[Ars vivendi]]
** [[Ars coquendi]]
** [[Artes sexuales]]
** [[Artes praehistoricae]]
* [[Ars magica]]
** [[Ars praenoscendi futura]]
{{div col end}}
{{NexInt}}
{{div col|3}}
* [[Academia artium]]
* [[Theodorus Adorno]]
* [[Aesthetica]]
* [[Ars Romana]]
* [[Cultura]]
* [[Dada]]
* [[Elementa artis]]
* [[Historia artium]]
* [[Iconographia]]
* [[Liber artis]]
* [[Modernismus]]
* [[Motus artis]]
* [[Opus artis]]
* [[Parvulum sigillum]]
* [[Pictura]]
* [[Postmodernismus]]
* [[Realismus (artes)]]
* [[Schola artis]]
{{div col end}}
== Bibliographia ==
* Arnold, Dana, et Margaret Iversen, eds. [[2003]]. ''Art and Thought.'' Londinii: Blackwell. ISBN 0631227156.
* Carroll, Noel. [[2000]]. ''Theories of Art Today.''
* Danto, Arthur. [[2003]]. ''The Abuse of Beauty: Aesthetics and the Concept of Art.''
* Davies, Stephen. [[1991]]. ''Definitions of Art.''
* Felshin, Nina, ed. [[1995]]. ''But Is it Art?''
* Gilbert, Katharine Everett Gilbert, et Helmut Kuhn. [[1953]]. ''A History of Esthetics.'' Ed. secunda. Indiana: Indiana University Press.
* Hatcher, Evelyn, ed. [[1999]]. ''Art as Culture: An Introduction to the Anthropology of Art.''
* Hodge, Susie. [[2017]]. ''The Short Story of Art.'' Laurence King Publishing. ISBN 978-1-78067-968-6.
* Holly, Michael Ann, et Keith Moxey, eds. [[2002]]. ''Art History Aesthetics Visual Studies.'' Portu Novo: Yale University Press. ISBN 0300097891.
* Robertson, Jean, et Craig McDaniel. [[2005]]. ''Themes of Contemporary Art: Visual Art after 1980.''
* Shiner, Larry. [[2003]]. ''The Invention of Art: A Cultural History.'' Sicagi: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-75342-3.
* Whitehead, John. [[2001]]. ''Grasping for the Wind.''
* [[Anscharius Wilde|Wilde, Oscar]]. [[1891]]. ''Intentions.''
* Zegher, Catherine de, ed. [[1996]]. ''Inside the Visible.'' Cantabrigiae Massachusettae: MIT Press.
== Bibliographia addita ==
* Armstrong, Carol. et Catherine de Zegher, eds. [[2006]]. ''Women Artists at the Millennium.'' Cantabrigiae Massachusettae: October Books / The MIT Press. ISBN 026201226X.
* Augros, Robert M., et George N. Stanciu. [[1984]]. ''The New Story of Science: mind and the universe.'' Lake Bluff Illinoesiae: Regnery Gateway. ISBN 0-89526-833-7.
* Botar, Oliver A. I. [[2006]]. ''Technical Detours: The Early Moholy-Nagy Reconsidered.'' Art Gallery of The Graduate Center, The City University of New York et The Salgo Trust for Education. ISBN 978-1599713571.
* Briant, Antony, et Griselda Pollock, eds. [[2010]]. ''Digital and Other Virtualities: Renegotiating the image.'' Londinii et Novi Eboraci: I. B. Tauris. ISBN 978-1441676313.
* Burguete, Maria, et Lui Lam, eds. [[2011]]. ''Arts: A Science Matter.'' Singapurae: World Scientific. ISBN 978-981-4324-93-9.
* Colvin, Sidney,<!--?--> ed. [[1911]]. "Art." In ''Encyclopaedia Britannica, ed. Sidney Colvin, 2: 657–660.
* Croce, Benedetto. [[2002]]. ''Aesthetic as Science of Expression and General Linguistic.''
* Dombois, Florian, Ute Meta Bauer, Claudia Mareis, et Michael Schwab, eds. [[2012]]. ''Intellectual Birdhouse. Artistic Practice as Research.'' Londinii: Koening Books. ISBN 978-3863351182.
* Gombrich, E. H. [[1995]]. ''The Story of Art.'' Londinii: Phaidon Press. ISBN 978-0714832470.
* Gompertz, Will. [[2012]]. ''What Are You Looking At?: 150 Years of Modern Art in the Blink of an Eye.'' Novi Eboraci: Viking. ISBN 978-0670920495.
* [[Carolus Jung|Jung, Carl]]. [[1978]]. ''Man and His Symbols.'' Londinii: Pan Books. ISBN 0330253212.
* Kleiner, Gardner, Mamiya, et Tansey. [[2004]]. ''Art Through the Ages, Twelfth Edition,'' 2 voll. Wadsworth. ISBN 0-534-64095-8 (vol. 1), et ISBN 0-534-64091-5 (vol, 2).
* Stiles, Kristine, et Peter Selz, eds. [[1986]]. ''Theories and Documents of Contemporary Art.'' Berkeleiae: University of California Press.
* Tatarkiewicz, Władysław. [[1980]]. ''A History of Six Ideas: an Essay in Aesthetics,'' conversus ex Polonico a Christophere Kasparek. Hagae: Martinus Nijhoff.
* Wollheim, Richard. [[1968]]. ''Art and its Objects: An Introduction to Aesthetics.'' Novi Eboraci: Harper & Row. OCLC 1077405.
==Nexus externi==
{{CommuniaCat|Art|artem}}
* [http://www.arssummum.es/ Ars Summum].
* [https://web.archive.org/web/20030623015311/http://www.artrenewal.org/asp/database/art.asp?aid=7&page=7 ARC Centrum ad Artes Renovatas].
* [https://web.archive.org/web/20070526111055/http://search4.0.googlepages.com/art Search 4.0 Art].
* [http://www.loc.gov/rr/scitech/SciRefGuides/eng-history.html Bibliographia ''De Artibus Ingeniariis per Historiam''] apud [[Bibliotheca Congressionalis|Bibliothecam Congressionalem]].
* [https://web.archive.org/web/20080304052058/http://www.tc.umn.edu/~tmisa/biblios/hist_engineering.html Bibliographia de ''Artium Ingeniariarum Historia''] apud [[Universitas Minnesotensis|Universitatem Minnesotensem]].
{{Ars et litterae}}
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Ars}}
[[Categoria:Ars|*]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Ars | la | 8,119 | 2025-10-13T00:03:54Z |
5 | Arithmetica | {{Latinitas|-2}}
[[Fasciculus:Rose_Nord_Cathédrale_de_Laon_181008_03.jpg|thumb|upright=1.2|[[Fenestra]] ecclesiae cathedralis [[Virgo Maria|Dominae Nostrae]] [[Laudunum|Lauduni]] arithmeticam inter [[artes liberales]] ostendit.]]
'''Arithmetica''' est [[disciplina]] [[numerus|numerorum]]. [[Graeci]] enim numerum {{polytonic|ἀριθμός}} dicebant; {{polytonic|ἡ ἀριθμετική}} (sc. {{polytonic|τέχνη}}) est ergo [[ars]] numerorum tractandorum. Quam artem [[scriptor]]es [[saeculum|saeculorum]] [[litterae|litterarum]] inter [[disciplina]]s mathematicas ideo primam esse voluerunt, quoniam ipsa ut sit nulla alia indiget disciplina. [[Musica]] autem, ac [[geometria]] et [[astronomia]], quae sequuntur, ut sint atque subsistant istius egent auxilio. Arithmetica sublimior (vel [[theoria numerorum]], pars [[algebra]]e) est theoria universalis rerum arithmeticarum.
In [[medicina]] malum facultatis calculationes arithmethicas perficiendi vel [[dyscalculia (symptoma)|dyscalculia]] (in infantibus malum profectus, primaria) vel [[acalculia (symptoma)|acalculia]] (initium demum post malum aliud, secundaria) nominatur.
== De auctoribus eius ==
Numeri disciplinam apud [[Graeci|Graecos]] primum [[Pythagoras|Pythagoram]] autumant conscripsisse, ac deinde a [[Nicomachus (mathematicus)|Nicomacho]] diffusius esse dispositam; quam apud Latinos primus [[Apuleius]], deinde [[Anicius Manlius Torquatus Severinus Boethius |Boethius]] Latine verterunt, ut nobis dicit ''De etymologiarum libri III'' [[Isidorus Hispalensis|Isidori Hispalensis]].
[[Diophantus]] quoque de rebus arithmeticis scripsit. Etiam [[Euclides]], quamquam pluria de [[geometria]] scripsit, multa dixit de numeris integris et de arithmetica.
[[Medium Aevum|Medio Aevo]], [[Leonardus Pisanus]] signa numerorum nunc usitata [[Europa]]e introduxit, ut calculationes faciliores essent quam numeris Romanis utentes.
== De operationibus arithmethicis ==
[[Fasciculus:Number-line.svg|[[Linea numerorum]]]]
* [[Additio]], ut 2 + 3 = 5
* [[Subtractio]], operatio inversa additionis, ut 5 - 3 = 2
* [[Multiplicatio]], ut 2 × 3 = 6
* [[Divisio (mathematica)|Divisio]], operatio inversa multiplicationis, ut 6/3 = 2
* [[Potentia (mathematica)|Potentia]], ut 2<sup>3</sup> = 8
* [[Radicis extractio]], operatio inversa potestatem faciendi, ut <math>\sqrt[3]{8} = 2</math>
Tria principia has operationes regunt: additio et multiplicatio sunt [[commutativitas (mathematica)|commutativae]]; additio et multiplicatio sunt [[associativitas (mathematica)|associativae]]; et multiplicatio super additionem se [[distributio (mathematica)|distribuit]]. Operatio est ''commutativa'' si ordo operandorum non refert: 2 + 3 = 3 + 2. Subtractio non est commutativa, quod 2 - 3 = -1, 3 - 2 = +1. Operatio est ''associativa'' si licet operandos quamvis disponere: 2 + (3 + 5) = (2 + 3) + 5. Subtractio non est associativa: 5 - (3 - 2) = 5 - (1) = 4, sed (5 - 3) - 2 = (2) - 2 = 0. ''Distributio'' multiplicationis super additionem haec est: a × (b + c) = (a × b) + (a × c). Exempli gratia, 5 × 13 = 5 × (10 + 3) = (5 × 10) + (5 × 3) = 50 + 15 = 65.
Si plures operationes in eodem enuntiato mathematico sunt, eas fac imprimis quae inter parentheses sunt, tunc multiplicationes et divisiones, tunc additiones et subtractiones. Hoc est, 5 + 2 × 3 significat 5 + (2 × 3) = 5 + 6 = 30; si vis additionem facere ante multiplicationem, debes scribere (5 + 2) × 3, quod est 21.
In arithmetica sensu stricto de [[numerus integer|numeris integris]] modo tractatur, sed [[numerus rationalis|fractiones]] e divisione oriuntur, [[numerus irrationalis|numeri irrationales]] ex extractione radicis. Integri sunt [[anellus]]; integri cum numeris rationalibus sunt [[corpus (mathematica)|corpus]]. [[Algebra]] "abstracta" dicta est pars [[mathematica]]e quae de structuris similibus numeris arithmeticae tractat.
In [[schola]] discipuli [[algorithmus|algorithmos]] operationum arithmeticarum discunt. Quod [[systema numericum decimale|systemate numerico decimali]] utimur, necesse est tabulas additionis multiplicationisque modo usque ad [[novem|9]] discere: regulae numeros maiores addere vel multiplicare permittunt.
=== Tabulae ===
Tabula additionis haec est:
{| class="wikitable" style="text-align: right;"
|+ Additio
! +
! scope="col" | 0 || 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9
|-
! scope="row" | 0
| 0 || 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9
|-
! scope="row" | 1
| 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10
|-
! scope="row" | 2
| 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11
|-
! scope="row" | 3
| 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12
|-
! scope="row" | 4
| 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13
|-
! scope="row" | 5
| 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14
|-
! scope="row" | 6
| 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15
|-
! scope="row" | 7
| 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 || 16
|-
! scope="row" | 8
| 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 || 16 || 17
|-
! scope="row" | 9
| 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 || 16 || 17 || 18
|-
|}
Et [[tabula multiplicationis]]:
{| class="wikitable" style="text-align: right;"
|+ Multiplicatio
! ×
! scope="col" | 0 || 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9
|-
! scope="row" | 0
| 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0
|-
! scope="row" | 1
| 0 || 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9
|-
! scope="row" | 2
| 0 || 2 || 4 ||6 || 8 || 10 || 12 || 14 || 16 || 18
|-
! scope="row" | 3
| 0 || 3 || 6 || 9 || 12 || 15 || 18 || 21 || 24 || 27
|-
! scope="row" | 4
| 0 || 4 || 8 || 12 || 16 || 20 || 24 || 28 || 32 || 36
|-
! scope="row" | 5
| 0 || 5 || 10 || 15 || 20 || 25 || 30 || 35 || 40 || 45
|-
! scope="row" | 6
| 0 || 6 || 12 || 18 || 24 || 30 || 36 || 42 || 48 || 54
|-
! scope="row" | 7
| 0 || 7 || 14 || 21 || 28 || 35 || 42 || 49 || 56 || 63
|-
! scope="row" | 8
| 0 || 8 || 16 || 24 || 32 || 40 || 48 || 56 || 64 || 72
|-
! scope="row" | 9
| 0 || 9 || 18 || 27 || 36 || 45 || 54 || 63 || 72 || 81
|}
Ut duos numeros addas, lineam tabulae inveni ubi est primus numerus, et columnam ubi est alter. Cellula quae hac in linea, hac in columna est summam continet. Exempli gratia, 7 + 6 = 13. Similiter, productum duorum numerorum est in cellula commune lineae unius, columnae alterius: 7 × 6 = 42. Nihil refert quis numerus primus sit: 7 + 6 = 6 + 7, et 7 × 6 = 6 × 7 -- hoc est, tabulae [[symmetria]]m habent, quod operationes sunt commutativae.
=== Algorithmi additionis et subtractionis ===
[[Fasciculus:Addition.gif|thumb|Additio: 786 + 467 = ? Figurae ad proximas columnas transferuntur.]]
Tabula summas numerorum usque ad 9 monstrat. Quid si debes duo numeros addere qui maiores quam 9 sunt? Adde figuras quae unitates repraesentant (in dextra parte numerorum), tunc figuras quae denos repraesentant, tunc centenos, et caetera usque ad sinistra parte.
Hoc est exemplum. 25 + 31 = ? Unitates: 5 + 1 = 6; pone ergo 6 in dextram summae partem. Deni: 2 + 3 = 5; pone 5 in proximam partem. Hae figurae denos numeros repraesentant: re vera, est 20 + 30, hoc est 50. Summa est ergo 56. Facilius est visu si numeros addendos in columnam scribes:
<pre>
25
+ 31
----
56
</pre>
Aliud exemplum: 25 + 91 = ? Scribe in columnam:
<pre>
25
+ 91
----
</pre>
et adde unitates:
<pre>
25
+ 91
----
6
</pre>
Quod 2 + 9 = 11, summa numerorum denorum plures figuras habet quam addendi:
<pre>
25
+ 91
----
116
</pre>
Tertium exemplum: 25 + 27 = ?
<pre>
25
+ 27
----
</pre>
Cum unitates addimus, 5 + 7 = 12, summa maior est quam 9: non possumus "12" in ultimam columnam mittere. Sed 12 = 10 + 2: 2 unitates et decem. Retinemus unitates in ultima columna et transferimus decem in proximam cum aliis quantitatibus denis:
<pre>
1
25
+ 27
----
2
</pre>
Nunc hos numeros adde: 1 + 2 + 2 = 5.
<pre>
25
+ 27
----
52
</pre>
Hoc est, 25 + 27 = (20 + 5) + (20 + 7)
:= (20 + 20) + (5 + 7)
:= (20 + 20) + 12
:= (20 + 20) + (10 + 2)
:= (20 + 20 + 10) + 2
:= 50 + 2
:= 52.
Subtractio [[functio inversa|inversa]] est additionis. Si vis subtrahere 13 - 7, quia scis 7 + 6 = 13, responsum est 6: 13 - 7 = 6. Ut numeros maiores subtrahas, algorithmo simile utere:
<pre>
86
- 14
----
72
</pre>
Hoc est, unitates subtrahimus (6 - 4 = 2), tunc numeros denos (8 - 1 = 7).
Aliud exemplum: 86 - 19 = ?
<pre>
86
- 19
----
</pre>
Si subtrahimus 6 - 9, differentiam negativam habemus (hoc est, < 0), quae nequit esse figura in numero. Debemus aliter disponere minuendum: 86 = 80 + 6 = (70 + 10) + 6 = 70 + (10 + 6). Fingamus subtrahendum non esse 8 (laeva columna), 6 (dextera columna), sed 7 (laeva columna), 16 (dextera columna). Tunc possumus subtrahere:
<pre>
7 16
- 1 9
-------
6 7
</pre>
Hoc est, 86 - 19 = 67. Si decem mutuarimur (ut ita dicamus) a laeva columna, figuras idoneas habemus et possumus subtrahere. Num recte calculavimus? Quid est 67 + 19?
<pre>
67
+ 19
----
86
</pre>
Quia 67 + 19 = 86, 86 - 19 est igitur 67: subtractio et additio inversae sunt.
Si numerus maior a numero minore subtrahitur, differentia est [[numerus negativus]]. Exempli gratia, 5 - 7 = -2. Numeri negativi sunt minus quam [[zero]]. Subtractio dici potest additio numeri negativi: 3 - 2 idem est atque 3 + (-2). Et -2 numerus est ut 2 + (-2) = 0.
=== Algorithmus multiplicationis et potentiarum calculandarum ===
[[Fasciculus:MultiplicationNégative.svg|thumb|Productum numerorum positivorum est positivus numerus; positivus × negativus = negativus; negativus × negativus = positivus.]]
[[Algorithmus]] [[multiplicatio]]nis numerorum maiorum quam 9 similis est regula [[additio]]nis: aliquando debemus figuras in proximam columnam transferre.
Exemplum primum: 143 × 2 = ?
<pre>
143
× 2
-----
</pre>
Necesse est omnes figuras primi numeri per omnes figuras alterius multiplicare. Quare? Quod 143 = 100 + 40 + 3, habemus 143 × 2 = (100 + 40 + 3) × 2 = (100 × 2) + (40 × 2) + (3 × 2) = 200 + 80 + 6 = 286. Scribe in columnas et multiplica a dextera ab laeva, ut addidimus:
<pre>
143 143 143
× 2 × 2 × 2
----- ----- -----
6 86 286
</pre>
Si alter factor plus quam unam figuram habet, multiplicamus per primam (quae unitates repraesentat), tunc per proximam:
<pre>
143
× 21
-----
</pre>
Multiplica 143 × 1:
<pre>
143
× 21
-----
143
</pre>
Tunc debemus multiplicare 143 × 2, sed cave! Quod "2" est in secunda columna, 20 repraesentat. Cum 20 multiplicamus par 3 in primo factore, non 6 sed 60 habemus: debemus ergo 6 in secunda columna producti ponere:
<pre>
143
× 21
-----
143
286
</pre>
Tunc 8 (2 × 4) ante 6 mittimus in eadem colona atque "4"; et 2 (2 × 1) in eadem colona atque "1" mittimus. Nunc figuras addimus ut productum finalem habeamus:
<pre>
143
× 21
-----
143
286
-----
3003
</pre>
Hoc est, 143 × 21 = (100 + 40 + 3) × (20 + 1) = ((100 + 40 + 3) × 20) + ((100 + 40 + 3) × 1) = 2860 + 143 = 3003.
Quid accidit si productum duarum figurarum maius sit quam 9? Figuram ad proximam columnam transferimus:
<pre>
143
× 3
-----
9
</pre>
143 × 3 = ? In dextera columna "9" habemus. Tunc 3 × 4 = 12 > 9. Sed quod 12 = 10 + 2, mittimus "2" hac in columna, et "1" transferimus ad proximam:
<pre>
1
143
× 3
-----
23
</pre>
Nunc multiplicamus 3 × 1 (= 3), et addimus figuram translatam: (3 × 1) + 1 = 4
<pre>
143
× 3
-----
429
</pre>
Hoc est, 143 × 3 = (100 + 40 + 3) × 3 = (100 × 3) + (40 × 3) + (3 × 3) = 300 + 120 + 9 = 300 + (100 + 20) + 9 = (300 + 100) + 20 + 9 = 429.
Aliud exemplum: 143 × 24 = ?
<pre>
143
× 24
-----
572
286
-----
3432
</pre>
[[Fasciculus:SquareNumbers.svg|thumb|[[Numerus quadratus|Numeri quadrati]]]]
Potentia est multiplicatio repetita, si potestas est numerus integer. Toties basin (numerum datum) multiplica quoties dicit potestas: a<sup>b</sup> = a × a × ... × a (ubi sunt b numeri). Exemplorum gratia, 3<sup>2</sup> = 3 × 3 = 9, 2<sup>3</sup> = 2 × 2 × 2 = 8, 3<sup>5</sup> = 3 × 3 × 3 × 3 × 3 = 243. Si potestas est 2, habemus [[numerus quadratus|numerum quadratum]] et si est 3, [[numerus cubicus|numerum cubicum]]. Hoc est, n<sup>2</sup> est numerus punctorum in [[quadrum|quadro]] cuius latera n puncta habent, ut vides in figura. Et n<sup>3</sup> est numerus punctorum in [[cubus|cubo]] cuius latera n puncta habent.
Numeri qui eandem basin habent multiplicantur per additionem exponentes: n<sup>a</sup> × n<sup>b</sup> = n<sup>(a + b)</sup>.
Si potestas est fractio, potentia est radicis extratio: <math>n^{\frac{1}{2}} = \sqrt{n}, n^{\frac{1}{3}} = \sqrt[3]{n},</math> et caetera.
Si potestas est [[numerus irrationalis]], [[analysis]] explicit quid significat: regula de exponentium additione semper valet.
=== Algorithmus divisionis ===
[[Fasciculus:Formella 23, euclide e pitagora o la geometria e l'aritmetica, luca della robbia, 1437-1439.JPG|thumb|[[Euclides]] et [[Pythagoras]], vel [[Geometria]] et Arithmetica, opus marmoreum [[Luca dellal Robbia|Lucae della Robbia]] anno fere [[1438]] factum]]
Divisio est multiplicationis [[functio inversa|inversa]]. Quod 7 × 6 = 42, 42 ÷ 6 = 7 et 42 ÷ 7 = 6. Quomodo possumus numeros dividere maiores quam numeros in tabula multiplicationis?
Exemplum: 86 ÷ 2 = ?
Scribe hoc modo:
<pre>
____
2 | 86
</pre>
Tunc eamus ''ab laeva ad dexteram'' partem dividendi -- non ab dextra parte ut facimus cum addimus vel subtrahimus vel multiplicamus. Quotiens 2 metitur 8? Hoc est, quid est 8 ÷ 2? Est 4; scribimus ergo "4" supra "8."
<pre>
4
____
2 | 86
</pre>
Et quotiens 2 metitur 6? 3; scribimus "3" supra "6." Responsum ergo est 43. 86 ÷ 2 = 43, et scimus responsum rectum esse quod 43 × 2 = 86.
<pre>
43
____
2 | 86
</pre>
Aliud exemplum: 76 ÷ 2 = ?
<pre>
____
2 | 76
</pre>
Nunc 2 non exacte metitur 7. Quid est maximus numerus N, ut 2 × N < 7? Quod 2 × 3 = 6 et 2 × 4 = 8, N noster est 3; pone "3" supra "7."
<pre>
3
____
2 | 76
</pre>
Multiplica 2 × 3, productum pone sub "7," et subtrahe:
<pre>
3
____
2 | 76
6
----
1
</pre>
Tunc transcribe proximam figuram dividendi (ut melius videas):
<pre>
3
____
2 | 76
6
----
16
</pre>
Quotiens 2 metitur 16? 8, scilicet: pone ergo "8" supra 6 (figuram quam transcripsisti):
<pre>
38
____
2 | 76
6
----
16
</pre>
Multiplica 2 × 8, productum pone sub "16," et subtrahe:
<pre>
38
____
2 | 76
6
----
16
16
----
0
</pre>
Quod nunc [[cifra|0]] habemus, finis est algorithmi et responsum est 76 ÷ 2 = 38. (Probatio: 38 × 2 = 76.)
Aliud exemplum: quid est 73 ÷ 5?
<pre>
____
5|73
</pre>
Primus digitus est 1, quod 5 × 1 = 5 < 7 et 5 × 2 = 10 > 7; pone figuram, multiplica, subtrahe, transcribe:
<pre>
1
____
5|73
5
----
23
</pre>
Et proximus digitus est 4:
<pre>
14
____
5|73
5
----
23
20
----
3
</pre>
Restat 3, non 0, sed nullos digitos habemus ad transcribendos: quid nunc?
Quod residuus non est 0, scimus 5 non exacte dividit 73. Debemus fractionem facere: 73 = 5 × 14 + 3, aut 73 = 5 × (14 3/5). Possumus fractionem aliter exprimere si algorithmum pergimus. Semper licet cifras addere post [[separator decimalis|separatorem decimalem]], quod 73, 73.0, 73.00, et caetera omnes eundem numerem nominant. Adde ergo:
<pre>
14
____
5|73.0
5
----
23
20
----
3
</pre>
Nunc possumus hoc zero transcribere et proximum digitum invenire:
<pre>
14.6
____
5|73.0
5
----
23
20
----
30
30
----
0
</pre>
Quod zero nunc restat, scimus 73 ÷ 5 = 14.6.
Si numerus alium dividit, dicitur ''factor'' huius numeri; exempli gratia, 3 est factor 6 numeri, quod 3 × 2 = 6. [[Algorithmus Euclidis]] factorem communem maximum duorum numerorum invenit.
=== Algorithmus radicum extrahendarum ===
Algorithmus [[radicis extractio|radicum quadratarum extrahendarum]] similis est algorithmo divisionis: [[radix quadrata|radicem]] per singulos digitos divines.
Exemplum: quid est √529?
Numerum scribe et digitos binos interpunge (a dextera parte ad laevam):
<pre>
√5 29
</pre>
Ut in divisionis algorithmo, incipimus a laeva. Habemus numerum minus quam 100: quis est maximus integer minus quam radix quadrata huius numerus? In exemplo, primus numerus est 5. 2<sup>2</sup> = 4 < 5 < 3<sup>2</sup> = 9, ergo 2 est numerus: mitte "2" supra 5, et mitte 2<sup>2</sup> sub eundem numerum.
<pre>
2
----
√5 29
4
</pre>
Subtrahe, ut in divisionis algorithmo, et proximum ''parem'' numerorum transcribe (non unum numerum ut in divisionem).
<pre>
2
----
√5 29
4
-----
1 29
</pre>
Nunc debemus radicem divinare, non autem numeri "129" qui in ultima linea stat. Pars radicis est "2" (in summa linea). Sit P = "pars radicis" = 2. Sit U = "numerus in ultima linea" = 129. Sit D = "digitus quem nunc quaerimus." Regulus est <math>D \times (20P + D) \leq U</math> et volumus maximum numerum D qui regulum satisfacit. In exemplo, P = 2, ergo 20P = 40; necesse est numero D ut D(40+D) ≤ 129.
* D = 1: 1(41) = 41 < 129 -- potest esse noster numerus, sed fortasse possumus maiorem invenire
* D = 2: 2(42) = 84 < 129 -- num est melior?
* D = 3: 3(43) = 129 -- Euge!
Numerum sic inventum supra parem numerorum mitte. Numerum D(40+D) sub ultimam lineam mitte, et subtrahe.
<pre>
2 3
----
√5 29
4
-----
1 29
1 29
-----
0
</pre>
Quod [[zero]] restat, scimus √529 = 23.
Si autem differentia maior sit quam [[zero]], proximum parem denuo transcribe; nunc habebis novam partem radicis P et novum numerum in ultima linea U, et debebis proximum digitum D eodem modo invenire.
Aliud exemplum: quid est √53975 ?
Numerum scribe et inter binos digitos interpunge:
<pre>
√5 39 75
</pre>
Primum digitum divina: est 2. (Notandum est primam figuram eodem modo atque alias inveniri: P (pars radicis) = 0, et U (in ultima linea) est 5; quid est D ut D(20 × 0 + D) ≤ 5? Hoc est, D<sup>2</sup> ≤ 5, et D = 2. Pone "2" supra "5," pone 2<sup>2</sup> sub "5," et parem digitum transcribe:
<pre>
2
-------
√5 39 75
4
--------
1 39
</pre>
Ut iam fecimus, debemus D invenire: P = 2, U = 139, D(20P + D) ≤ U. Numerum D quaerimus ut D(40 + D) ≤ 139.
* D = 2: 2(42) = 84 < 139
* D = 3: 3(43) = 129 < 139
* D = 4: 4(44) = 176 > 139
D ergo est 3; pone "3" supra parem numerorum "39" et D(20P+D) = 129 infra ultimam lineam; subtrahe et proximum parem transcribe:
<pre>
2 3
-------
√5 39 75
4
--------
1 39
1 29
--------
10 75
</pre>
Nunc pars radicis P = 23, ultima linea habet U = 1075, et D quaerimus ut D(20 × 23 + D) ≤ 1075, hoc est ut D(460 + D) ≤ 1075. Quod 460 × 2 = 920, numerus proximus 1075, videamus si D potest esse 2:
* D = 2: 2(462) = 924 < 1075
* D = 3: 3(463) = 1389 > 1075
Ita: D = 2. Scribe novum numerum D supra parem, et D(20P + D) = 924 infra ultimam lineam, et subtrahe:
<pre>
2 3 2
-------
√5 39 75
4
--------
1 39
1 29
--------
10 75
9 24
--------
1 51
</pre>
Nunc scimus √53975 > 232, sed possumus fractionem decimalem invenire si algorithmum pergimus:
<pre>
2 3 2
-----------
√5 39 75 .00
4
------------
1 39
1 29
------------
10 75
9 24
------------
1 51 00
</pre>
P = 232, U = 15100, D(20P + D) ≤ 15100, hoc est D(4640 + D) ≤ 15100.
* D = 3: 3(4643) = 13929 < U
* D = 4: 4(4644) = 18576 > U
D est 3: √53975 > 232.3
<pre>
2 3 2 3
-----------
√5 39 75 .00
4
------------
1 39
1 29
------------
10 75
9 24
------------
1 51 00
1 39 29
------------
11 71
</pre>
Plures figuras, scilicet, eodem modo inveniuntur. Quod 232.3<sup>2</sup> = 232.3 × 232.3 = 53963.29, responsum habemus fere correctum, etiamsi non exactum.
An rogas quid sit explanatio algorithmi? Haec est: Numerum cuius radicem quaerimus per quadratas decem potestates scripsimus, ut 53975 = 5 × 10<sup>4</sup> + 39 × 10<sup>2</sup> + 75. Primus radicis digitus est maximus numerus cuius quadratus minor est quam prima pars numeri dati; quod illa pars minor est 100, radix minor est 10 et est unus tantum digitus. Hoc est, √53975 est circa √(5 × 10<sup>4</sup>) qui numerus minor est quam √(4 × 10<sup>4</sup>) = 200. Hactenus nulla est difficultas. Post subtractionem, scimus √53975 - √40000 = 13975, vel 1 × 10<sup>4</sup> + 39 × 10<sup>2</sup> + 75, vel fere 1 × 10<sup>4</sup> + 39 × 10<sup>2</sup>. Quid tunc de sequentibus radicis digitis?
Sit Q = quantitas cuius radicem volumus, et sit P = pars radicis quam iam scimus, ut supra. Sit X = exponens vel potestas 10 quae ad P quantitatem pertinet: 0 si P unitatem repraesentat, hoc est si P est ultimus digitus partis integri. In exemplo nostro, nunc P = 2 et X = 2, quod re vera radix non est 2 sed 200. Sit U = numerus in ultima linea, ut supra. Primus valor illius U est <math>U = Q - P^2 \times 10^{2X}</math>, sed neglegimus ultimos digitos, ut <math>U = (Q - P^2 \times 10^{2X}) \over 10^X</math>.
Proximus digitus D, ut diximus, est maximus numerus ut D × (20P + D) non maior est quam U. Hoc est, nova pars radicis erit 10P + D. Scimus (10P + D)<sup>2</sup> = 100P<sup>2</sup> + 20PD + D<sup>2</sup>: hoc productum ergo debet proximum esse quantitati Q. Possumus etiam scribere (10P + D)<sup>2</sup> = 100P<sup>2</sup> + D(20P + D). Iam habemus 100P<sup>2</sup> in priore parte computationis; necesse est addere modo D(20P + D), id quod facimus.
Cum ad proximum digitum pergimus, novam partem radicis P et numerum in ultima linea U habemus, ut supra; novus valor X est prior X - 1. Si cifras post separatorem decimalem addimus, exponens X potest negativus esse.
Si omnes numeros D(20P + D) addes, par potestates 10<sup>2X</sup> multiplicatos, quadratum habebis radicis: 40000 + 12900 + 924 + 139.29 = 53963.29 = 232.3<sup>2</sup>.
=== De fractionibus ===
Possumus addere, subtrahere, multiplicare, dividere [[Fractio (mathematica)|fractiones]]. Fractio est [[numerus rationalis]], hoc est proportio, vel numerus per rationem calculatus. Scribimus <math>a \over b</math> (aut ''a/b''), quod significat "quantitas ''a'' per quantitatem ''b'' divisa"; idem est atque a ÷ b. Numerus superior ''numerator'' dicitur et numerus inferior est ''denominator,'' qui non licet 0 esse, quod impossible est per 0 dividere. Possumus etiam dicere 1/b = ille numerus N, ut b × N = 1 -- hoc est, b × (1/b) = 1.
Si a/b est fractio, et si et a et b per eundem numerum c multiplicamus (non, autem, per 0!), nova fractio ac/bc = a/b. Sit N = a/b; tunc Nb = a (haec est definitio fractionis). Licet ambo latera per eundem multiplicare: Nbc = ac. Et licet ambo latera per eundem dividere: Nbc ÷ bc = ac ÷ bc, hoc est N = ac/bc, ut diximus. Similiter, si a/b est fractio, et si divisimus et a et b per eundem numerum (non per 0), nova fractio aequa est a/b. Fractio est ''reducta'' si numerator et denominator nullum factorem communem habent.
Exempli gratia, 1/2 = 2/4 = 3/6 = 4/8 = 5/10. 1/2 est reducta, aliae non sunt. 1/3 = 2/6 = 3/9 = 4/12. 2/5 = 4/10 = 6/15 = 8/20.
Si numerator maior est quam denominator, valor fractionis maior est quam 1; si numerator aequat denominatori, fractio est 1. Hoc est, 2/2 = 1, vel 9/9 = 1. Et 3/2 > 1: 3/2 = 1/2 + 1/2 + 1/2 = 1 + 1/2.
[[Fasciculus:Add_Frac1.png|thumb|Additio fractionem: 1/4 + 1/3 = 3/12 + 4/12 = 7/12]]
Ut fractiones addas vel subtrahas, si eosdem denominatores habent, adde (vel subtrahe) numeratores. Si eosdem denominatores non habent, debes eis dare antequam licet numeratores addere. Exemplum: 1/3 + 1/3 = 2/3. Si eosdem denominatores non habent, multiplica numeratorem et denominatorem alterius fractionis per alterius denominatorem:
:<math>\frac{1}{4} + \frac{1}{3} = ?</math>
:<math>\frac{1 \times 3}{4 \times 3} + \frac{1 \times 4}{3 \times 4} = \frac{3}{12} + \frac{4}{12} = \frac{7}{12}</math>
[[Fasciculus:Add_Frac2.png|thumb|Aliud exemplum: 3/7 + 2/5 = 15/35 + 14/35 = 29/35]]
Aliud exemplum:
:<math>\frac{3}{7} + \frac{2}{5} = ?</math>
:<math>\frac{3 \times 5}{7 \times 5} + \frac{2 \times 7}{5 \times 7} = \frac{15}{35} + \frac{14}{35} = \frac{29}{35}</math>
Aliud exemplum:
:<math>\frac{1}{6} + \frac{1}{9} = ?</math>
:<math>\frac{1 \times 9}{6 \times 9} + \frac{1 \times 6}{9 \times 6} = \frac{9}{54} + \frac{6}{54} = \frac{15}{54}</math>
:et fractio reducta est <math>\frac{5}{18}</math>.
Quare? Sit S = summa fractionum, ut a/b + c/d = S. Tunc licet omnia per b multiplicare: a + bc/d = bS. Et per d quoque: ad + bc = bdS. Nunc fractiones non sunt: possumus multiplicare et addere. Quid autem est illud S? Si per bd divisimus, S solum habebimus: <math>\frac{ad + bc}{bd} = S</math> -- et hoc est quod iam fecimus.
Si autem denominatores sunt magni, vel si plures fractiones habes, haec calculatio difficilior est. Melius est minimum denominatorem invenire, qui est minimus communis dividuus omnium denominatorum.<ref>Voce ''minimus communis dividuus'' Gauss utitur, ''[[Disquisitiones arithmeticae]]'' cap. 1 sect. 18.</ref> Exemplum:
:<math>\frac{1}{6} + \frac{1}{9} = ?</math>
:Quod 6 = 3 × 2 et 9 = 3 × 3, minimus communis dividuus est 3 × 2 × 3 = 18.
:<math>\frac{1 \times 3}{6 \times 3} + \frac{1 \times 2}{9 \times 2} = \frac{3}{18} + \frac{2}{18} = \frac{5}{18}</math>
Cum multiplicas, et numeratores et denominatores multiplica. Hoc est,
:<math>\frac{a}{b} \times \frac{c}{d} = \frac{a \times c}{b \times d}</math>
Exempla:
:<math>\frac{3}{7} \times \frac{2}{5} = ?</math>
:<math>= \frac{3 \times 2}{7 \times 5} = \frac{6}{35}</math>
Et:
:<math>\frac{2}{7} \times \frac{3}{4} = ?</math>
:<math>= \frac{2 \times 3}{7 \times 4} = \frac{6}{28} = \frac{3}{14}</math>
Quare? Velimus multiplicare a/b × c/d, hoc est, (a ÷ b) × (c ÷ d). Sed divisio et multiplicatio sunt inversae: hoc est, dividere par b idem est atque multiplicare par 1/b. Habemus ergo (a ÷ b) × (c ÷ d) = (a × (1/b)) × (c × (1/d)) = a × c × (1/b) × (1/d) = a × c × (1/(b × d)) = (a × c)/(b × d)
Ut dividas, multiplica per fractionem inversam. Hoc est,
:<math>\frac{a}{b} \div \frac{c}{d} = \frac{a}{b} \times \frac{d}{c} = \frac{a \times d}{b \times c}</math>
Exempla:
:<math>\frac{1}{2} \div \frac{3}{5} = ?</math>
:<math>= \frac{1}{2} \times \frac{5}{3} = \frac{5}{6}</math>
Aut:
:<math>\frac{2}{3} \div \frac{2}{5} = ?</math>
:<math>= \frac{2}{3} \times \frac{5}{2} = \frac{10}{6} = \frac{5}{3}</math>
Quare? Scimus N × 1/N semper est 1 (nisi N sit 0). Pone N = 1/M -- tunc 1/M × 1/(1/M) = 1. Sed M × 1/M = 1 (quod semper verum est, nisi M sit 0); hoc est, 1/M × 1/(1/M) = M × 1/M, vel 1/(1/M) = M. Nunc velimus scire quid sit
<math>\frac{a}{b} \div \frac{c}{d}</math>:
:est <math>\frac{a}{b} \times \frac{1}{\frac{c}{d}}</math>,
:hoc est <math>\frac{a}{b} \times \frac{d}{c}</math>
Numeri rationales scribuntur vel per fractiones vel per decimales. Exempli gratia, 1/5 = 0.2. Ut fractionem in decimalem formam convertas, modo divide: 1/5 = 1 ÷ 5
<pre>
.2
----
5|1.0
1 0
-----
0
</pre>
Si denominator nullos factores habet nisi 5 et 2 (fortasse plus quam semel), divisio finiet et numerus decimalis quantitatem finitem digitorum habebit. Si alios factores habet, divisio numquam finiet, sed periodum habebit. Exempli gratia, 1/3 = 0.333... usque ad [[infinitas|infinitatem]].
<pre>
.33
-------
3|1.00000
9
-------
10
9
-------
10 etc.
</pre>
Ut videtur, semper erit alia figura "3."
Omnis numerus rationalis est numerus decimalis vel finitus vel periodicus. Re vera, decimales finiti quoque periodici sunt: 0.2 = 0.200000... (et 0.2 = 0.1999999.....). Et omnis decimalis periodicus est numerus rationalis. Quare? Sit decimalis D = 0.abcabcabc..., ubi "abc" sunt figurae quae identidem apparent. Tunc:
:<math>1000 \times D = abc.abcabcabc....</math>
:<math>D = 0.abcabcabc...</math> Subtrahe:
:<math>999 \times D = abc</math>, hoc est <math>D = \frac{abc}{999}</math>, qui est numerus rationalis.
(Multiplicavimus per 1000 = 10<sup>3</sup> quod 3 figurae sunt in periodo; si plus vel minus insunt, aliam potestam eligere debemus.)
Exemplum: Quid est 0.142857142857...? Nunc periodus 6 figuras habet.
:<math>1000000 \times D = 142857.142857142857....</math>
:<math>D = 0.142857142857....</math>
:<math>999999 \times D = 142857</math>, ergo <math>D = \frac{142857}{999999}</math>, et fractio reducta est 1/7.
=== Probationes ===
Postquam operationem arithmeticam quendam fecistis, vis scire utrum recte calculaveris annon: hoc est, vis operationem probare.
[[Fasciculus:Carl Friedrich Gauss 1840 by Jensen.jpg|thumb|[[Carolus Fridericus Gauss]], qui permulta de numeris theoremata demonstravit]]
Simplicissima probatio est operatio inversa. Si addistis, subtrahe; si subtraxistis, adde; et similiter. Exempli gratia, quid est 25 + 31? Ut supra calculavimus, 25 + 31 = 56. Possumus probare: 56 - 31 = 25, et 56 - 25 = 31.
Aliud exemplum: 143 × 21 = 3003. Probatio: 3003 ÷ 21 = 143, et 3003 ÷ 143 = 21.
Alia probatio est ''probatio per novem,'' hoc est probatio per [[congruentia]]m secundum modulum 9. Haec est regula: Numeros, qui in problemate sunt (et operandos et responsum), reduc secundum modulum 9; tunc eandem operationem fac. Si responsum non idem est atque responsum reductum, errorem fecistis.
Quomodo "reducere secundum modulum 9"? Figuras adde; si summa est maior quam 9, iterum adde quoad summa minor sit. Exempli gratia, numerus 123, secundum modulum 9, est 1 + 2 + 3 = 6. Numerus 347, secundum modulum 9, est 3 + 4 + 7 = 14, sed 15 > 9: iterum adde: 1 + 5 = 6. 347, secundum modulum 9, est ergo 6.
Hoc est exemplum probationis per novem. Estne 25 + 31 re vera = 56?
<pre>
numeri secundum modulum 9
25 7
31 4
--- ---
56 2
</pre>
Quod 7 + 4 = 11 (hoc est 2 secundum modulum 9), et 56, secundum modulum 9, est 2, calculatio probata est. Si errorem fecimus, quid tunc?
<pre>
numeri secundum modulum 9
25 7
31 4
--- ---
58 4 !!
</pre>
Nunc "responsum" 58 est 4 secundum modulum 9, sed summa 7 + 4 = 11 est 2 secundum modulum 9. Quod 4 ≠ 2, scimus calculationem non recte factam.
Quaelibet operatio inter numeros integros hoc modo probatur. Exempli gratia, estne 143 × 24 = 3482? Secundum modulum 9, 143 est 8 et 24 est 6; 8 × 6 = 48, hoc est 4 + 8 = 12, hoc est 1 + 2 = 3 secundum modulum 9. Responsum quoque debet esse 3 secundum modulum 9. Sed 3482 est 3 + 4 + 8 + 2 = 17, hoc est 1 + 7 = 8 secundum modulum 9. Quod 3 ≠ 8, errorem aliquem fecimus.
Probatio per novem autem non omnes errores invenire potest. Estne 143 × 24 = 3342? Nunc responsum est 3 + 3 + 4 + 2 = 12, hoc est 3 secundum modulum 9, ut debet esse. Sed supra calculavimus 143 × 24 = 3432. Figurae traiectae sunt, sed summa figurarum eadem est: probatio per novem ergo errorem non invenit.
Est etiam ''probatio per undecim'': numeros reduc secundum modulum 11, operationem fac, et vide utrum responsum idem sit. Ad secundum modulum 11 reduceas, incipe a dextera numeri parte; adde et subtrahe invicem usque ad laevam partem; si summa > 11 sit, idem iterum fac. Exempli gratia, quid est 79, secundum modulum 11? Primam figuram adde: 9. Proximam subtrahe: 9 - 7 = 2. 79 est 2 secundum modulum 11. Aliud exemplum: 3124, secundum modulum 11: adde (4), subtrahe (4 - 2 = 2), adde (2 + 1 = 3), subtrahe (3 - 3 = 0): 3124, secundum modulum 11, est 0.
Nunc, estne 143 × 24 = 3342? Secundum modulum 11, 143 est 3 - 4 + 1 = 0, et 24 = 4 - 2 = 2; 0 × 2 = 0. Et 3342, secundum modulum 11, est 2 - 4 + 3 - 3 = -2. Quod -2 ≠ 0, errorem invenimus, quem non invenimus probatione per novem utentes.
Licet probare secundum quemlibet modulum; 9 et 11 facillimi sunt, quia possumus numeros secundum hos modulos faciliter reducere.
==== De reductione secundum modulos 9 et 11 ====
Summa figurarum numeri est residuum numeri secundum modulum 9. Quare? [[Numerus integer]] quidem, [[systema numericum decimale|systemate numerico decimali]] scriptus, est ...f<sub>2</sub>f<sub>1</sub>f<sub>0</sub>, et omnis figura f<sub>i</sub> numerum f × 10<sup>i</sup> repraesantat. Exempli gratia, si numerus est 4165, f<sub>3</sub> = 4, f<sub>2</sub> = 1, f<sub>1</sub> = 6, f<sub>0</sub> = 5. Numerus est ergo 4 × 10<sup>3</sup> + 1 × 10<sup>2</sup> + 6 × 10<sup>1</sup> + 5 × 10<sup>0</sup>.
Sed omnis potestas 10 -- omnis numerus 10<sup>i</sup> -- est 1 + 99...9 (ubi ''i'' figurae ''9'' sunt); hoc est, 9 dividit 10<sup>i</sup> - 1. Possumus ergo scribere:
:...f<sub>2</sub>f<sub>1</sub>f<sub>0</sub> = ... + f<sub>2</sub>(1 + 99) + f<sub>1</sub>(1 + 9) + f<sub>0</sub>(1 + 0)
: = (... + f<sub>2</sub> + f<sub>1</sub> + f<sub>0</sub>) × 1 + (... + f<sub>2</sub> + f<sub>1</sub>) × 9 × (X)
Si hunc numerum per 9 divisimus, residuum est prima pars, (... + f<sub>2</sub> + f<sub>1</sub> + f<sub>0</sub>) × 1, quod 9 dividitur alteram partem. Hoc est, summa figurarum est residuum numeri secundum modulum 9, quod erat demonstrandum.
Exempli gratia, 4165 = 4 × (1 + 999) + 1 × (1 + 99) + 6 × (1 + 9) + 5, vel (4 + 1 + 6 + 5) + (4 × 999 + 1 × 99 + 6 × 9), vel (4 + 1 + 6 + 5) + 9 × (4 × 111 + 1 × 11 + 6).
Et quid de modulo 11? Vide:
:10 = 11 - 1
:100 = 99 + 1 = 11 × 9 + 1
:1000 = 1001 - 1 = 11 × 91 - 1
:10000 = 9999 + 1 = 11 × 909 + 1
:100000 = 10001 - 1 = 11 × 9091 - 1
:...
Si numerus est 10<sup>2i</sup>, est 11 × X + 1: residuum huius numeri, secundum modulum 11, est 1. Si numerus est 10<sup>2i + 1</sup>, est 11 × X - 1, et residuum secundum modulum 11 est -1. Possumus ergo scribere:
:...f<sub>3</sub>f<sub>2</sub>f<sub>1</sub>f<sub>0</sub> = ... + f<sub>3</sub>(1001 - 1) + f<sub>2</sub>(99 + 1) + f<sub>1</sub>(11 - 1) + f<sub>0</sub>(1)
: = (... - f<sub>3</sub> + f<sub>2</sub> - f<sub>1</sub> + f<sub>0</sub>) × 11X + (... - f<sub>3</sub> + f<sub>2</sub> - f<sub>1</sub> + f<sub>0</sub>)
Ut videtur, si hunc numerum per 11 divisimus, prima pars evanescit et residuum est altera pars, (... - f<sub>3</sub> + f<sub>2</sub> - f<sub>1</sub> + f<sub>0</sub>).
[[Gauss]] has regulas ad explorandem divisibilitatem numeri propositi per 9 et 11 dat in libro ''[[Disquisitiones arithmeticae|de Disquisitionibus Arithmeticis]],'' sectione prima.<ref>Sub titulo "Quaedam applicationes" dicit "Theorematis in hoc capite traditis complura quae in arithmeticis doceri solent innituntur, e.g. regulae ad explorandem divisibilitatem numeri propositi per 9, 11, aut alios numeros."</ref>
== De machinis arithmeticis ==
[[Fasciculus:Gregor Reisch, Margarita Philosophica, 1508 (1230x1615).png|thumb|Calculationes. Homo in laeva parte figuris Arabicis, in dextera parte abaco utitur. Dea Arithmetica ipsa inter eos stat.]]
Primum auxilium calculandi digiti erant. Postea [[abacus]] invenitur, et in [[Europa]] et in [[Asia]]. Tunc [[regula remissaria]] [[multiplicatio]]nem facilius fecit. Hodie [[computatrum]] arti arithmeticae aliisque artibus mathematicis servat.
== Notae ==
<references/>
== Bibliographia ==
* Berlingoff, William P., et Fernando Q. Gouvêa. [[2003]] ''Math Through the Ages,'' editio altera. Novi Eboraci: Mathematical Association of America. ISBN 978-0-88385-736-6.
* Courant, Richard, et Herbert Robbins. [[1941]] ''What Is Mathematics?'' Oxonii: Oxford University Press. ISBN 0-19-510519-2 (editio altera).
* Cuomo, S. [[2001]]. ''Ancient Mathematics.'' Novi Eboraci: Routledge. ISBN 978-0-415-16495-5.
* Gauss, Carl Friederich. [[1801]]. ''Disquisitiones Arithmeticae.'' Lipsiae: Fleischer. Retractatus Hildesheim: Olms-Wiedmann, 2006, cum introductione a Norbert Schappacher scripta.
* Kasner, Edward, et James R. Newman. [[1940]] ''Mathematics and the Imagination.'' Novi Eboraci: Simon and Schuster. ISBN 0-486-41703-4.
* Kidwell, Peggy Aldrich. [[2008]]. ''Tools of American Mathematics Teaching, 1800-2000.'' Baltimorae: Johns Hopkins University Press. ISBN 9780801888144.
* Reid, Constance. [[2006]]. ''From Zero to Infinity: What Makes Numbers Interesting,'' editio quinta. Wellesley: A. K. Peters. ISBN 978-1-56881-273-1.
{{NexInt}}
* [[Algebra elementaris]]
* [[Fractio (mathmatica)]]
* [[Numerus integer quadratorum privus]]
* [[Theorema fundamentale arithmeticae]]
* [[Theoria numerorum]]
== Nexus externi ==
* [https://web.archive.org/web/20051110081849/http://www.music.indiana.edu/tml/9th-11th/ODOREG_TEXT.html Regulae super abacum ] ab Odone MDCCLXXXIV de divisio mathematica
* P. Gasparis Schotti (1663). [https://books.google.de/books?id=88tlAAAAcAAJ&pg=PT08&dq=arithmetica+generalis+schotti&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwjOjJKZlcHXAhXIOxoKHURiBj4Q6AEIJjAA#v=onepage&q=arithmetica%20generalis%20schotti&f=false Arithmetica practica generalis et specialis], [[Francofurtum]].
[[Categoria:Arithmetica|!]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Mathematica}}
{{FA stella}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Arithmetica | la | 37,073 | 2025-04-05T15:52:13Z |
18 | Declinatio Prima | {{L-1}}
'''Declinatio prima''' seu '''A-declinatio''' [[Declinatio (grammatica)|declinatio]] [[Nomen substantivum (grammatica Latina)|nominum]] est, quae cum '''A''' littera finiuntur in [[nominativus|nominativo]] et [[ablativus|ablativo]] casu singulari. Similior [[Declinatio prima linguae graecae antiquae|primae declinationi Graecae]] erat quae et ipsa nomina plerumque feminina et in -a desinentia comprehendebat.
== De usu classico ==
=== Declinatio ===
<br />
<br />
{| id="toc"
!colspan=3 bgcolor="#efefef"| Declinatio prima
|- bgcolor="lightgrey"
! || Singularis || Pluralis
|-
!bgcolor="lightgrey"| Nominativus
| vill'''a''' || vill'''ae'''
|-
!bgcolor="lightgrey"| Vocativus
| vill'''a''' || vill'''ae'''
|-
!bgcolor="lightgrey"| Accusativus
| vill'''am''' || vill'''ās'''
|-
!bgcolor="lightgrey"| Genetivus
| vill'''ae''' || vill'''ārum'''
|-
!bgcolor="lightgrey"| Dativus
| vill'''ae''' || vill'''īs'''
|-
!bgcolor="lightgrey"| Ablativus
| vill'''ā''' || vill'''īs'''
|-
!bgcolor="lightgrey"| Locativus
| (Rom'''ae''') || (Athen'''is''')
|}
=== Exceptiones ===
* Genetivus singularis nominis "familia" est "familias" cum nomina membrorum familiae sequitur:
** Pater (mater, filius, filia, frater, soror) '''familias'''
* Dativus et ablativus pluralis nominum quae masculinam formam in declinatione secunda habent in "-ābus" desinit, non in "-is" cum generis distinctio necessaria videbatur:
** Deis et '''deabus''' ("Deis" nomen masculinum dum "deabus" nomen femininum est). Item, ''cum filiis et filiabus''. Occurrunt etiam gnatabus<ref>[[Plautus|Plauti]] fragmenta 74 (LIII in editione [[Alfredus Ernout|Alfredi Ernout]])ː ''Qui talis est de gnatabus suis''</ref>, libertabus<ref>{{CIL|1|1278}}</ref>, amicabus<ref>{{CIL|6|7671}}</ref>, dominabus, equabus<ref>[[Servius grammaticus|Servius]] ad ''[[Georgica (Vergilius)|Georgica]]'' III.278.</ref>...
* Nomina "drachma" et "amphora" et nomina in "-cola" aut "-gena" desinentia genitivum pluralem "-um" antiquitus praebent:
** ''et genus '''agricolum''' late sentiscere, quom Pan''<ref>[[Lucretius]], ''de Natura rerum'' IV.584</ref>
** '''''Graiugenum'''que domos suspectaque linquimus arva''<ref>''[[Aeneis]]'' III.550</ref>
* Quaedam nomina pluralia tantum sunt:
** '''Athenae, Athenarum'''; '''nuptiae, nuptiarum'''; '''divitiae, divitiarum'''; '''insidiae, insidiarum'''.
* Nomina Graeca primo latinizata suntː [[Plautus]] "[[Alcmene|Alcumenam]]" ut "rosam" declinabat. Deinde grammatici et poetae docti, praesertim in carminibus, formas [[Ionia|Ionicas]] vel [[Attica (lingua Graeca)|Atticas]] translitterarunt. Unde nominativi in ā vel etiam ē longam desinentes, in ās vel ēs cum masculini generis erant (Aeneās, Aeneadēs, Persēs, Alcmenē). Unde nota accusativi -nː Aeneān, Persēn, Alcmenēn, nonnumquam etiam genetivus in -es desinens (Alcmenēs), ablativus sive Alcmenē sive Alcmenā. Declinatio mixta erat quia formae Latinae ad genetivum et dativum in usu erant (Aeneae, Persae, Alcmenae cum Alcmenes alternans). Plurali numero nomina cum suffixo Graeco -ides,-idae formata genetivum Graecum imitantem nonnumquam praebebantː Aeneadae, Aeneadum (sed Pelopidae/Pelopidarum, Heraclidae/Heraclidarum). Ad linguam elatam et poeticam illa vocabula sic hellenizata pertinebant.
=== De genere ===
[[Genus verborum|Genus nominum]] plerumque femininum est, masculinum vero nonnumquam his de causisː
* cum sic genus naturale indicatː
** poeta clarus, nauta ferox, Aeneas pulcher
* cum de nomine populi cuiusdam agiturː
** Scythae vagi
* nomen fluvii masculinum est, quia dei fluvii mares barbati sunt
** Mosella amatus
== Morphologia historica ==
* '''Nominativus singularis'''ː ă finalis brevis est, quod Latinae linguae proprium est. Nam Graece a longa est et formae [[Linguae Oscoumbricae|Oscoumbricae]] per a longam explanantur. Variae explicationes huius rei propositae sunt<ref>[[Alfredus Ernout]], ''Morphologie historique du latin'', 1974 pp.18-19.</ref>. Ita Latine nominativus et vocativus casus non distinguuntur et nominativus ab ablativo aure discerni potest.
* '''Accusativus singularis'''ː -m est nota accusativi iusta, ă brevis secundum regulam phoneticam omnem vocalem finalem ante consonantem aliam quam s corripi docentem.
* '''Genetivus singularis'''ː nota vetus genetivi erat s, ut Graece et [[Lingua Osca|Osce]], quae in veteribus poetis ([[Livius Andronicus]], [[Ennius]], [[Naevius]]) adhuc occurrit, aetate Ciceroniana quoque in locutione pater/mater familias tantum servata. Declinatio classica notam ī e secunda declinatione sumpsit (fortasse primum in adiectivis primae classis et deinde in nominibus) unde āī > ăī >ai > ae atque postea e. Genetivus āī apud Ennium, [[Plautus|Plautum]], [[Lucretius|Lucretium]] et in inscriptionibus veteribus invenitur unde [[Vergilius|Vergilius]] quoque venerandae antiquitatis amore eum sumpsitː
:''dives equom, dives pict'''ai''' vestis et auri''<ref>''[[Aeneis]]'' IX.26. Hanc enim orthographiam suadebat [[Nigidius Figulus]] apud [[Aulus Gellius|Aulum Gellium]], ''[[Noctes Atticae]]'' XIII.26.4 ut a dativo genetivus distinguereturː ''si "huius terrai" scribas, "i" littera sit extrema, si "huic terrae", per "e" scribendum est''.</ref>
* '''Dativus singularis'''ː in linguis Italicis ut Graece nota huius casus erat -āi. Umbrice āi > e, Graece āi > a (ᾀ), Latine āi > ai<ref>Fortunai poblicai {{CIL|9|1543}}. Osce ''deivai'' = Latine divae. </ref> > ae. Idem dici de casu locativo potest in nominibus qui hunc casum ab ablativo separatum servaverunt (e.g. Romae). Nihilominus in inscriptionibus nonnullae dativi formae in -ā desinentes Graecis similiores leguntur quae dialectales esse aestimari solent<ref>{{CIL|1|60}}ː ''Fortuna'', {{CIL|10|3807}} ''Loucina Tuscolana'', {{CIL|1|41}}ː ''Diana'', {{CIL|1|379}}ː ''Matre Matuta'', {{CIL|1|460}}ː ''Menerva''</ref>
* '''Ablativus singularis'''ː vetus forma huius casus in linguis Italicis in -ād desinebat (Osce ''toutad'') atque Latine in [[Senatus consultum de Bacchanalibus|Senatus consulto de Bacchanalibus]] adhuc legitur (ead, sententiad, suprad, exstrad)<ref>Vide etiam {{CIL|1|48}} et {{CIL|1|49}}ː ''praidad'' = praedā.</ref>. D finalis post vocalem longam mox evanuit.
* '''Nominativus et vocativus plurales'''ː nota [[Lingua indoeuropea|indoeuropea]] huius casus erat *a-es > ās quae in aliis linguis Italicis servata est (Osce ''aasas'' = arae vel scriftās = scriptae, [[Lingua Umbrica|Umbrice]] urtās = ortae). At lingua Latina per analogiam e secundae declinationis nota -oi nominativum in -ai desinentem creavit (quod idem et Graece observatur). Ita ''tabelai datai'' in senatus consulto de Bacchanalibus legitur. Phonetice ai in ae atque postea e evadit.
* '''Accusativus pluralis'''ː nota huius casus erat -ns. N ante s evanescebat et vocalis per compensationem protendebatur (-ās).
* '''Genetivus pluralis'''ː antiquitus *ā-sōm<ref>Cf. Osce ''egmazum'' quod idem valet atque Latine "rerum".</ref>, Graece s intervocalis evanuit ([[Lingua Homerica|Homerice]] θεάων, [[Attica (lingua Graeca)|Attice]] θεῶν); at Latine sonum in r mutavit (qui [[Rhotacismus|rhotacismus]] dicitur et ad primam partem quarti saeculi a.C.n. refertur<ref>Max Niedermann, ''Phonétique historique du latin'', 1953 p.95.</ref>) unde -ārum.
* '''Dativus et ablativus plurales'''ː nota antiqua in linguis Italicis est -āis (cf. Graece θεαις). Latine āis > eis<ref>{{CIL|1|364}}ː ''soueis aastutieis'' = suis astutiis.</ref> > īs. Osce ''deivinais'' = divinis, ''Diumpais'' = Nymphis. Umbrice -ais > eis > ēs ut in ''tekuries'' = decuriis. In nominibus Latinis cum suffixo -ia formatis, ut "gratia", duae vocales contiguae -iīs nonnumquam in -īs coalescebant. Ita in eodem paragrapho ''[[Res gestae Divi Augusti|Rerum gestarum divi Augusti]]''<ref>Tabula IV par.21. [http://www.thelatinlibrary.com/resgestae1.html Textus]</ref> et ''manibiis'' occurrit et ''colonīs'' (= coloniis e colonia). In Latinitate tardiore et iam corrupta, ut apud [[Gregorius Turonensis|Gregorium Turonensem]] novae formae mixtae in -abus apparentː animabus, villabus<ref>''Historiae Francorum'' X.12.</ref> etc.
In summa haec declinatio, dum rationi linguae Latinae sese accomodat, a formis Indoeuropaeis a glottologis restitutis aberravit et adiuvante analogia [[Secunda declinatio|secundam declinationem thematicam]] propius accessit quacum [[Declinationes adiectivorum|primam adiectivorum classem]] efficiebat (bonus, bona, bonum).
== Notae ==
<references />
{{NexInt}}
* [[Grammatica Latina]]
* [[Declinatio (grammatica)|Declinatio]]
== Nexus externus ==
{{vicilibri|de:Latein: Lateinische Grammatik: Formen Substantiv A-Deklination|Lateinische Grammatik: Formen Substantiv A-Deklination}}
{{victionarium|en:Wiktionary Appendix:Latin first declension}}
{{Grammatica Latina|Nomen substantivum (grammatica Latina)}}
[[Categoria:Grammatica Latina]]
[[cs:Latinské skloňování#Substantiva 1. deklinace]]
[[en:Latin declension#First declension (a)]]
[[mk:Латински деклинации#Прва деклинација]]
[[sr:Прва деклинација именица у латинском језику]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Declinatio_Prima | la | 9,173 | 2023-04-09T18:02:55Z |
19 | Archaeologia | {{Latinitas}}
[[Fasciculus:Excavations of a house in Pompeii at the End of the 19th Century.jpg|thumb|upright=1.2|Cavatores [[Pompeii]]s.]]
'''Archaeologia''' est [[scientia (ratio)|scientia]] exstantium [[antiquitas|antiquitatum]], quae multum [[historia]]e auxilium confert. Etenim, velut [[scientia (ratio)|scientia]] [[antiquitas|rerum antiquarum]], non solum [[historia]]e scriptis, sed etiam [[inscriptio]]nibus, [[aedificium|aedificiis]], [[supellex|supellectilibus]], ornamentis, [[sepulcrum|sepulcris]], ceterisque rebus ad [[homo sapiens|humanam]] [[vita]]m pertinentibus quae auxilium supersunt ducit.
== Etymologia ==
Nomen ''archaeologiae'' a [[vocabulum|vocabulis]] [[Graece|Graecis]] {{Polytonic|ἀρχαῖος}} 'antiquus' et {{Polytonic|λόγος}} 'studium' deducitur.
==Prospectus==
Saepe labor archaeologicus est per [[ager|agros]] ambulare, [[fictile|fictilia]] colligendi causa. Archaeologi hunc modum prospectionem vocant. Prospectio archaeologica ita est modus [[ager|agrorum]] et [[mons|montium]] recensendorum et indiciorum archaeologicorum colendorum. In prospectione ambulanti per agrum, archaeologi in singulam lineam ambulant, in spatiis aequis dispersi. Tandem in charta agri inventa collocant. Postea, res collectae in [[laboratorium|laboratoriis]] explicantur. Saepe ante ambulationem, archaeologi studium de [[regio]]ne faciunt in libris antiquis aut incolis inquaerens.
Adsunt aliae [[ratio]]nes prospectionis praeter ambulationem. [[Photographia aerea]] est studium imaginum locorum, ut [[monumentum|monumenta]] aut relicta monumentorum ab [[aer]]e videri possint. Quoque adsunt rationes [[prospectio geophysica|prospectionis per geophysicam]].
Saepe prospectio est studium praevium fossionis.
== Chronologia absoluta ==
Adsunt rationes permultae, per quas possibile est aetatem accurate rerum aut obiectorum investigare. Praeclarae rationes declinationis [[atomus|atomorum]] [[radioactivitas|radiactivorum]] in usu sunt.
===[[Computatio radiocarbonica|Carbonium 14]]===
[[Carbonium 14]] est ratio ad calculandam aetatem rerum archaeologicarum, solum si rebus insunt materiae substantiae [[organismus|organicae]]. Inventa est haec ratio anno [[1949]], a [[Willard Franciscus Libby|W. F. Libby]].
===Dendrochronologia===
[[Dendrochronologia]] est [[disciplina]] [[chronologia|chronologica]], quae aetatem [[lignum|lignorum]] et [[tabula]]rum dat, ob comparationem inter anullos [[arbor]]um.
==Chronologia relativa==
{{vide-etiam|Terminus post quem}}
[[Stratigraphia (archaeologia)|Stratigraphia]] est studium stratuum in quodam loco archaeologico. Ob legem superimpositionis stratuum, stratus profundissimus est stratus veterrimus.
== Bibliographia ==
* {{Citation
|editor1=Aldenderfer, M. S. |editor2=Maschner, H. D. G. | year=[[1996]]
| title=Anthropology, Space, and Geographic Information Systems
| place=Novi Eboraci
| publisher=Oxford University Press
}}
* {{Citation
| author=Ascher, R.
| year=[[1961]]
| title=Analogy in archaeological interpretation
| periodical=Southwestern Journal of Anthropology
| volume=17
| issue=4
| pages=317–25
| jstor=3628943
| publisher=University of New Mexico
}}
* {{Citation
| author=Ascher, R.
| year=[[1961]]
| title=Experimental Archeology
| periodical=American Anthropologist
| volume=63
| issue=4
| pages=793–816
| doi=10.1525/aa.1961.63.4.02a00070
| doi-access=free
}}
* {{Citation
|author1=Billman, B. R. |author2=Feinman, G.
| year=[[1999]]
| title=Settlement Pattern Studies in the Americas: Fifty Years Since Virú
| place=Vasingtoniae
| publisher=Smithsonian Institution Press
}}
* {{Citation
| author=Binford, Lewis
| year=[[1962]]
| title=Archaeology as Anthropology
| periodical=American Antiquity
| volume=28
| issue=4
| pages=217–25
| doi=10.2307/278380
| jstor=278380
| publisher=Society for American Archaeology
}}
* {{Citation
| author=Denning, K.
| year=[[2004]]
| title=The Storm of Progress' and Archaeology for an Online Public
| periodical=Internet Archaeology
| volume=15
}}
* {{Citation
| author=Ebrey, Patricia Buckley
| year=[[1999]]
| title=The Cambridge Illustrated History of China
| place=Cambridge
| publisher=Cambridge University Press
| isbn=978-0-521-43519-2
| oclc=223427870
| url=https://archive.org/details/cambridgeillustr00ebre_0
}}
* {{Citation
| author=Fash, William
| year=[[2001]]
| chapter= Archaeology
| editor= David L. Carrasco
| title=The Oxford Encyclopedia of Mesoamerican Cultures
| volume=1
| pages=25–35
| place=Novi Eboraci
| publisher=Oxford University Press
| isbn=9780195108156
| oclc=82141470
| chapter-url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195108156.001.0001/acref-9780195108156
}}
* {{Citation
| author=Flannery, K. V.
| year=[[1967]]
| title=Culture History v. Culture Process: A Debate in American archaeology
| periodical=Scientific American
| volume=217
| issue=2
| pages=119–22
| doi=10.1038/scientificamerican0867-119
}}
* {{Citation
| author=Flannery, K. V.
| year=[[1982]]
| title=The Golden Marshalltown: A Parable for the Archaeology of the 1980s
| periodical=American Anthropologist
| volume=84
| issue=2
| pages=265–78
| doi=10.1525/aa.1982.84.2.02a00010
}}
* {{Citation
|author1=Fraser, Julius Thomas |author2=Francis C. Haber
| year=[[1986]]
| title=Time, Science, and Society in China and the West
| place=Amherst
| publisher=University of Massachusetts Press
}}
* {{Citation
| author=Glascock, M. D. |author2=Neff, H. |author3=Stryker, K. S. |author4=Johnson, T. N. |name-list-style=amp
| year=[[1994]]
| title=Sourcing Archaeological Obsidian by an Abbreviated NAA Procedure
| periodical=Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry
| volume=180
| pages=29–35
| doi=10.1007/BF02039899
|s2cid=97455573 }}
* {{Citation
| author=Gifford-Gonzalez, D. P. |author2=Damrosch, D. B. |author3=Damrosch, D. R. |author4=Pryor, J. |author5=Thunen, R. L. |name-list-style=amp
| year=[[1985]]
| title=The Third Dimension in Site Structure: An Experiment in Trampling and Vertical Dispersal
| periodical=American Antiquity
| volume=50
| issue=4
| pages=803–18
| doi=10.2307/280169
| jstor=280169
}}
* {{Citation
| author=Gladfelter, B. G.
| year=[[1977]]
| title=Geoarchaeology: The Geomorphologist and Archaeology
| periodical=American Antiquity
| volume=42
| issue=4
| pages=519–38
| doi=10.2307/278926
| jstor=278926
| publisher=Society for American Archaeology
}}
* {{Citation
| doi=10.1080/00438243.1969.9979499
| author=Gould, R.
| year=[[1971]]
| title=The Archaeologist as Ethnographer: A Case from the Western Desert of Australia
| periodical=World Archaeology
| volume=3
| issue=2
| pages=143–77
}}
* {{Citation
| author=Gould, R. |author2=Koster, D. A. |author3=Sontz, A. H. L. |name-list-style=amp
| year=[[1971]]
| title=The Lithic Assemblage of the Western Desert Aborigines of Australia
| periodical=American Antiquity
| volume=36
| issue=2
| pages=149–69
| doi=10.2307/278668
| jstor=278668
}}
* {{Citation
|author1=Gould, R. |author2=Yellen, J.
| year=[[1987]]
| title=Man the Hunted: Determinants of Household Spacing in Desert and Tropical Foraging Societies
| periodical=Journal of Anthropological Archaeology
| volume=6
| doi=10.1016/0278-4165(87)90017-1
| page=77
|url=https://zenodo.org/record/1258451
}}
* {{citation|title=Cultural Anthropology: The Human Challenge|first1=William A.|last1= Haviland|first2= Harald E.L.|last2= Prins|first3=Bunny|last3= McBride|first4=Dana|last4= Walrath|publisher=Cengage Learning|year= 2010|edition=tertia decima|isbn=978-0-495-81082-7}}
* {{Citation
| author=Hinshaw, J.
| year=[[2000]]
| title=Ethnobotanical and Archaeobotanical Relationships: A Yuman Case Study
| place=Salinas
| publisher=Coyote Press
| pages=3–7, 38–45
}}
* {{Citation
| author=Hodder, Ian
| year=[[1982]]
| title=Symbols in Action
| place=Cambridge
| publisher=Cambridge University Press
}}
* {{Citation
| author=Hodder, Ian
| year=1985
| chapter=Post-Processual Archaeology
| editor=Schiffer, M. B.
| title=Advances in Archaeological Method and Theory
| place=Novi Eboraci
| publisher=Academic Press
}}
* {{Citation
| editor=Hodder, Ian
| year=[[1987]]
| title=The Archaeology of Contextual Meaning
| place=Novi Eboraci
| publisher=Cambridge University Press
}}
* {{Citation
| author=Hodder, Ian
| year=[[1990]]
| chapter=Style as Historical Quality
| editor=[[Christina Hastorf|Hastorf, M. C. A. C.]]
| title=The Uses of Style in Archaeology
| place=Cantabrigiae
| publisher=Cambridge University Press
}}
* {{Citation
| author=Hodder, Ian
| year=[[1991]]
| title=Interpretive Archaeology and Its Role
| periodical=American Antiquity
| volume=56
| issue=1
| pages=7–18
| doi=10.2307/280968
| jstor=280968
| publisher=Society for American Archaeology
}}
* {{Citation
| author=Hodder, Ian
| year=[[1992]]
| title=Theory and Practice in Archaeology
| place=Londinii
| publisher=Routeldge
}}
* {{Citation
| editor=Kuznar, L
| year=[[2001]]
| title=Ethnoarchaeology of Andean South America
| place=Ann Arbor
| publisher=International Monographs in Prehistory
}}
* {{Citation
|author1=Miller, D. |author2=Tilley, C.
| year=[[1984]]
| chapter=Ideology, Power and Prehistory: An Introduction
| editor=Miller, D. |editor2=Tilley, C.
| title=Ideology, Power, and Prehistory
| place=Cantabrigiae
| publisher=Cambridge University Press
| isbn=978-0-521-25526-4
| oclc=241599209
}}
* {{Citation
| editor=Miller, D. |editor2=Rowlands, M. |editor3=Tilley, C.
| year=[[1989]]
| title=Dominion and Resistance
| place=Novi Eboraci
| publisher=Routledge
}}
* Mortillet, Gabriel de. [[1883]]. ''Le préhistorique: antiquité de l'homme.'' Lutetiae: Reinwald. [https://archive.org/details/b21921246 Textus apud archive.org.]
* {{Citation
| author=Ogundele, S. O.
| year=[[2005]]
| title=Ethnoarchaeology of Domestic Space and Spatial Behaviour Among the Tiv and Ungwai of Central Nigeria
| periodical=African Archaeological Review
| volume=22
| pages=25–54
| doi=10.1007/s10437-005-3158-2
| s2cid=145452535
}}
* {{Citation
| author=Pauketat, Timothy R.
| author-link=
| year=[[2001]]
| title=Practice and History in Archaeology: An Emerging Paradigm
| periodical=Anthropological Theory
| volume=1
| pages=73–98
| doi=10.1177/14634990122228638
}}
* {{Citation
| author1=Renfrew, Colin
| author2=Bahn, P. G.
| year=[[1991]]
| title=Archaeology: Theories, Methods, and Practice
| place=Londinii
| publisher=Thames and Hudson
| isbn=978-0-500-27867-3
| oclc=185808200
| url=https://archive.org/details/archaeologytheor00renf_0
}}
* {{Citation
|author1=Saraydar, S. |author2=Shimada, I.
| year=[[1971]]
| title=A Quantitative Comparison of Efficiency between a Stone Axe and a Steel Axe
| periodical=American Antiquity
| volume=36
| issue=2
| pages=216–17
| doi=10.2307/278680
| jstor=278680
}}
* {{Citation
|author1=Saraydar, S. C. |author2=Shimada, I.
| year=[[1973]]
| title=Experimental Archaeology: A New Outlook
| periodical=American Antiquity
| volume=38
| issue=3
| pages=344–50
| doi=10.2307/279722
| jstor=279722
}}
* {{Citation
| author=Sellet, F. |author2=Greaves, R. |author3=Yu, P.-L. |name-list-style=amp
| year=[[2006]]
| title=Archaeology and Ethnoarchaeology of Mobility
| place=Gainesville
| publisher=University Press of Florida
}}
* {{Citation
|author1=Shanks, M. |author2=Tilley, C.
| year=[[1987]]
| title=Reconstructing Archaeology
| place=Novi Eboraci
| publisher=Cambridge university Press
}}
* {{Citation
|author1=Shanks, M. |author2=Tilley, C.
| year=[[1988]]
| title=Social Theory and Archaeology
| place=Albuquerque
| publisher=University of New Mexico Press
| isbn=978-0-7456-0184-7
| oclc=16465065
}}
* {{Citation
| author=Shanks, M.
| year=[[1991]]
| title=Some recent approaches to style and social reconstruction in classical archaeology
| periodical=Archaeological Review from Cambridge
| volume=10
| pages=164–74
}}
* {{Citation
| author=Shanks, M.
| year=[[1993]]
| title=Style and the design of a perfume jar from an Archaic Greek city state
| periodical=Journal of European Archaeology
| volume=1
| pages=77–106
| doi=10.1179/096576693800731190
}}
* {{Citation
|author1=Shott, M. J. |author2=Sillitoe, P.
| year=[[2005]]
| title=Use life and curation in New Guinea experimental used flakes
| periodical=Journal of Archaeological Science
| volume=32
| issue=5
| pages=653–63
| doi=10.1016/j.jas.2004.11.012
}}
* {{Citation
|author1=Tassie, G. J. |author2=Owens, L. S.
| year= [[2010]]
| title=Standards of Archaeological Excavations: A Fieldguide to the Methology, Recording Techniques and Conventions
| place=Londinii
| publisher=GHP
| isbn=978-1-906137-17-5
}}
* {{Citation
| author=Taylor, W. W.
| year=[[1948]]
| title=A Study of Archaeology
| place=Menasha
| publisher=American Anthropological Association
| isbn=978-0-906367-12-4
| oclc=9714935
}}
* {{Citation
| editor=Tilley, Christopher
| year=[[1993]]
| title=Interpretive Archaeology
| place=Oxoniae
| publisher=Berg
| isbn=978-0-85496-842-8
| oclc=185494001
}}
* {{Citation
| author=Trigger, B. G.
| year=[[1989]]
| title=A History of Archaeological Thought
| place=Cantabrigiae
| publisher=Cambridge University Press
}}
* {{Citation
| author=Watters, M. R.
| year=[[1992]]
| title=Principles of Geoarchaeology: A North American Perspective
| place=Tucsoniae
| publisher=The University of Arizona Press
}}
* {{Citation
| author=Watters, M. R.
| year=[[2000]]
| title=Alluvial stratigraphy and geoarchaeology in the American Southwest
| periodical=Geoarchaeology
| volume=15
| issue=6
| pages=537–57
| doi=10.1002/1520-6548(200008)15:6<537::AID-GEA5>3.0.CO;2-E
}}
* {{Citation
| author=Willey, Gordon R.
| year=[[1953]]
| title=Prehistoric Settlement Patterns in the Virú Valley, Perú
| place=Vasingtoniae
}}
* {{Citation
| author=Willey, Gordon R.
| year=[[1968]]
| title=Settlement Archaeology
| place=Palo Alto
| publisher=National Press
}}
* {{Citation
| author=Wylie, A.
| year=[[1985]]
| chapter=The Reaction Against Analogy
| editor=Schiffer, Michael B.
| title=Advances in Archaeological Method and Theory
| place=Orlando Foridae
| pages=63–111
| publisher=Academic Press
}}
* {{Citation
| author=Yellen, J.
| year=[[1977]]
| title=Archaeological Approaches to the Present
| place=Novi Eboraci
| publisher=Academic Press
| isbn=978-0-12-770350-3
| oclc=2911020
| url=https://archive.org/details/archaeologicalap00yell
}}
* {{Citation
| doi=10.1080/00438243.1972.9979535
|pmid=16468220 |author1=Yellen, J. |author2=Harpending, H.
| year=[[1972]]
| title=Hunter-Gatherer Populations and Archaeological Inference
| periodical=World Archaeology
| volume=4
| issue=2
| pages=244–53
}}
{{NexInt}}
{{div col|3}}
* [[Aevum Praehistoricum]]
* [[Ager desertus]]
* [[Architectura]]
* Archaeologia regionum:
** [[Archaeologia Europaea]]
** [[Archaeologia Mediterranea]]
*** [[Archaeologia Classica]]
** [[Archaeologia Mesoamericae]]
** [[Archaeologia Andina]]
** [[Archaeologia America Septentrionalis]]
* [[Archaeogenetica]]
* [[Civilizatio]]
* [[Chronologia brevis]]
* [[Epigraphia]]
* [[Evolutio hominis]]
* [[Historia]]
* [[Historia artium]]
* [[Historia mundi]]
* [[Instrumentum]]
* [[Magatama]]
* [[Opus fictile]]
* [[Palaeographia]]
* [[Palaeontologia]]
* [[Reconstructio historica]]
* [[Ruina]]
* [[Traditio]]
{{div col end}}
==Nexus externi==
{{CommuniaCat|Archaeology|archaeologiam}}
* [http://www.archaeologie-online.de/ "Archäologie Online."] Apud ''archaeologie-online''
{{Scientiae humanae}}
{{Myrias|Historia}}
[[Categoria:Archaeologia|!]]
[[Categoria:Scientia ad historiam scribendam pertinens]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Archaeologia | la | 16,429 | 2025-12-27T10:33:40Z |
20 | Asterix | [[Fasciculus: Doppelhausfassade_in_Hagen-Westf._IMGP8309.jpg|thumb|''Asterix'' (sinistra) cum Obelige amico et cane Idefige in muro [[Hagen]]ensi [[Westfalia]]e depictus]]
'''Asterix''' ({{pns|igis|m}}; [[lingua Francica|Francogallice]] ''Astérix'') est:
# [[Persona]] ex [[Liber nubeculatus|libris pictis]].
# [[Liber nubeculatus|Libri picti]] comici de Asterige et Obelige [[Galli]]s. [[Carolus Rubricastellanus]] [[Germani|Germanus]] [[liber|libros]] in [[lingua Latina|Latinum sermonem]] [[Libri Latine redditi|vertit]]. Auctores [[liber|librorum]] Asterigis [[Renatus Goscinny]] et [[Albertus Uderzo]] [[Francia|Francogallici]] fuerunt.
In [[comicus|comicis]] de Asterige multi loci in [[lingua Latina]] sunt. Sic popularitas [[lingua Latina|linguae Latinae]] aucta est. Ergo [[vis comica]] vicit.
Clara est [[sententia (Gnome)|sententia]]: ''Delirant isti Romani''. Nota bene: Quae sententia, ab Italianis interpretata italice, includit referentiam de "[[SPQR]]" cum grano salis: "Sono pazzi questi Romani", id est ''Delirant isti Romani''!
== Fabula ==
[[50 a.C.n.|Anno L a.C.n.]] omnis [[Gallia]] a Romanis occupata est nisi unus vicus a Gallis indomitabilibus incultus. Huius vici egregii homines sunt:
* ''Asterix'' vir fortis parvo corpore sed maxima intelligentia est qui habet vires ingentes e potione magica a Panoramige Druida parata.
* ''Obelix'' ingens amicus Asterigis est. Quod infans in aenum magica potione plenam cecidit huius potionis non plus eget. Se non crassum sed valido corpore praeditum esse confirmat. Semper cane suo nomine ''Idefix'' comitatus est.
* ''Panoramix'' Druida potionem magicam omnibus inhabitantibus vici praeparat quae vires magis quam naturales attribuit. Francogallice etiam ''Panoramix'' appellatus est.
* ''Maiestix'' (francogallice ''Abraracourcix'') princeps vici unam rem, ne caelum sibi in caput cadat, timet. Unica persona quae Maiesticem regit uxor eius est.
* ''Cantorix'' velut francogallice ''Assurancetourix'' poeta et cantor terribilissima voce praeditus est. Ergo diebus festis ore fortiter cluso vinculo ad arborem ligatus est ne cantare possit.
Denique aliae personae Historiae partes habent, in primis [[C. Iulius Caesar]], deinde [[Cleopatra VII (regina Aegypti)|Cleopatra]] et [[M. Iunius Brutus]].
In originali Francogallico necnon in aliis versionibus vulgaribus, pirata senex utitur praecipue Latinis sententiis illustribus, sicut "O tempora, o mores" vel "O fortunatos nimium agricolas".
== Libri ==
Plerique librorum, qui de rebus ab Asterige eiusque sodalibus gestis conscripti sunt, latine versi pueris et puellis necnon omnino hominibus linguam latinam discentibus commendantur. Eos enim legentes et de lingua ipsa et de vita cottidiana horum temporum aliquid utile possunt cognoscere.
Hi libri Asterigis sunt:
{| width=100% cellspacing="0"
|-
! style="background:#efefef;" | Numerus - Titulus latinus
! style="background:#efefef;" | Numerus - Titulus archetypus
|-
| 01 - [[Asterix Gallus]] (1973)
| 01 - Astérix le Gaulois (1961)
|-
| 02 - [[Falx aurea]] (1975)
| 02 - La Serpe d'or (1962)
|-
| 03 - [[Asterix apud Gothos]] (1976)
| 03 - Astérix chez les Goths (1963)
|-
| 04 - [[Asterix Gladiator]] (1977)
| 04 - Astérix gladiateur (1964)
|-
| 05 - [[Iter Gallicum]] (1978)
| 05 - Le Tour de Gaule (1965)
|-
| 06 - [[Asterix et Cleopatra]] (1980)
| 06 - Astérix et Cléopâtre (1965)
|-
| 07 - [[Certamen principum]] (1981)
| 07 - Le Combat des Chefs (1966)
|-
| 09 - [[Asterix apud Britannos]] (1982)
| 08 - Astérix chez les Bretons (1966)
|-
| 11 - [[Asterix et Normanni]] (1983)
| 09 - Astérix et les Normands (1966)
|-
| 13 - [[Asterix Legionarius]] (1984)
| 10 - Astérix légionnaire (1967)
|-
| 14 - [[Clipeus Arvernus]] (1985)
| 11 - Le Bouclier Arverne (1968)
|-
| 15 - [[Asterix Olympius]] (1985)
| 12 - Astérix aux Jeux Olympiques (1968)
|-
| 16 - [[Asterix atque olla cypria]] (1986)
| 13 - Le Chaudron (1969)
|-
| 17 - [[Asterix in Hispania]] (1987)
| 14 - Astérix en Hispanie (1969)
|-
| 19 - [[Tumultus de Asterige]] (1989)
| 15 - La Zizanie (1970)
|-
| 23 - [[Asterix apud Helvetios]] (2010)
|16 - Astérix chez les Helvètes (1970)
|-
| align="center" | -
| 17 - Le Domaine des Dieux (1971)
|-
| 24 - Laurea Caesaris (2015)
| 18 - Les Lauriers de César (1972)
|-
| align="center" | -
| 19 - Le Devin (1972)
|-
| align="center" | -
| 20 - Astérix en Corse (1973)
|-
| align="center" | -
| 21 - Le Cadeau de César (1974)
|-
| align="center" | -
| 22 - La Grande Traversée (1975)
|-
| align="center" | -
| 23 - Obélix et compagnie (1976)
|-
| align="center" | -
| 24 - Astérix chez les Belges (1979)
|-
| 08 - [[Fossa alta]] (1981)
| 25 - Le Grand Fossé (1980)
|-
| 10 - [[Odyssea Asterigis]] (1983)
| 26 - L'Odyssée d'Astérix (1981)
|-
| 12 - [[Filius Asterigis]] (1984)
| 27 - Le Fils d'Astérix (1983)
|-
| 18 - [[Asterix Orientalis]] (1988)
| 28 - Astérix chez Rahàzade (1987)
|-
| 20 - [[Asterix et Maestria]] (1992)
| 29 - La rose et la glaive (1991)
|-
| 21 - [[Navis actuaria Obeligis]] (1998)
| 30 - La galère d'Obélix (1996)
|-
| 22 - [[Asterix et Latraviata]] (2002)
| 31 - Astérix et Latraviata (2001)
|-
| –– - [[Caelum in caput eius cadit]] (2007)*
| 33 - Le ciel lui tombe sur la tête (2005)
|-
| align="center" | -
| 34 - L'Anniversaire d'Astérix et Obélix: Le livre d'Or (2009)
|-
|
|35 - Astérix chez les Pictes (2013)
|-
|36 - Papyrus Caesaris (2016)
|36 - Le papyrus de César (2016)
|-
|
|[[Astérix et la Transitalique|37 - Asterix et la Transitalique (2018)]]
|}
* in Latinum convertit Anna Coloniata Fuxeana; sumptibus Albert René, Parisii
== Pelliculae selectae ==
* [[2002]] - ''[[Astérix & Obélix : Mission Cléopâtre]]''
* [[2008]] - ''[[Astérix aux Jeux olympiques]]''
* [[2012]] - ''[[Astérix et Obélix : Au service de Sa Majesté]]''
== [[Etymologia]] ==
[[lingua Latina|Lat.]] ''[[astrum]]'' + suffixum [[lingua Galla|Gallum]] ''-rix, -rigis'', id est ''[[rex]]'' sicut in ''[[Vercingetorix|Vercingetorige]]'' (= ''[[rex]] magnus centum proeliorum'').
In philologia hellenistica, usa e.g. pro LXX versio Sacrae Scripturae, "asteriscus" et "obelus" duo signa sunt quae designant verba addenda aut omittenda. Ideo, figurae "Asterigis" et "Obeligis" includunt eruditissimam referentiam!
Obelix significat etiam "obeliscus" et " veru" scilicet quia Obelix amat apros
== Plura legere si cupis ==
*Annie Collognat, "[https://books.openedition.org/psn/7010 Jeux et enjeux dans la traduction en latin du dernier Astérix (Le Ciel lui tombe sur la tête / Caelum in caput ejus cadit)]", in ''Le Tour du monde d'Astérix'', Presses Sorbonne Nouvelle, 2011ː 159-167
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Astérix|Asterigem}}
{{Grc|Αστερικιος}}
* [http://www.asterix.com/ Pagina Officialis Asterigis]
* [http://www.asterix-obelix.nl/?lng=la omnes Libri de Asterige lingua latina scripti]
* [https://web.archive.org/web/20060830224759/http://www.asterixweb.it/ Asterigis et Obeligis paginae Italianae]
[[Categoria:Asterix|!]]
[[Categoria:Series librorum]]
{{Myrias|Ars}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Asterix | la | 7,046 | 2025-08-24T23:37:14Z |
17 | Aeneis | {{Titulus italicus}}
[[Fasciculus:Cristoforo Majorana - Leaf from Eclogues, Georgics and Aeneid - Walters W40055R - Open Obverse.jpg|thumb|[[Manuscriptum]] circa [[1470]], [[Christophorus Majorana]].]]
[[Fasciculus:Aeneas' Flight from Troy by Federico Barocci.jpg|thumb|upright=0.8|'''Aeneas Troiam deflagrantem fugit.'' [[Pictura]] a [[Federicus Barocci|Federico Barocci]] (1598) facta. [[Galleria Borghesiana]] Romae.]]
[[Fasciculus:Aeneae exsilia.svg|right|thumb|upright=0.8|[[Tabula geographica|Tabula]] Aeneae [[iter|itineris]].]]
{{Ores|Aeneis}} ({{pns|idos|f|Aeneis}} vel {{pns|idis|f|Aeneis}}) est [[Publius Vergilius Maro|Publii Vergilii Maronis]] [[magnum opus|magnum praeclarumque opus]], unum ex optimis [[litterae Latinae|litterarum]] [[Lingua Latina|Latinarum]] et [[litterae|universarum]] operibus.
''Aeneis'' [[poema]] heroicum, sive [[poesis epica|epicum]], ab [[Aeneas|Aenea]] [[Troia]]no, [[Venus (dea)|Veneris]] Anchisaeque filio, [[Priamus|Priami]] genero, nomen habet: non quod acta illius omnia comprehendat, sed unum inter omnia praecipuum, scilicet [[regnum]] in [[Italia]] constitutum. Scripta est a [[Vergilius|Vergilio]] in gratiam, tum [[Roma]]nae totius gentis, tum familiae imprimis [[gens Iulia|Iuliae]], quae originem referebat suam ad [[Iulus|Iulum]] sive [[Ascanius|Ascanium]], Aeneae [[filius|filium]] ex [[Creusa (filia Priami)|Creusa]], [[Priamus|Priami]] [[filia]]. In hanc porro [[familia]]m adscitus a [[Gaius Iulius Caesar|Iulio Caesare]] avunculo fuerat [[G. Iulius Caesar Octavianus Augustus|Octavianus]], tunc rerum potens, atque [[Aegyptus|Aegypto]] subacta, [[Marcus Antonius|Marco Antonio]] et [[Cleopatra VII (regina Aegypti)|Cleopatra]] interfectis, unus [[orbis terrarum|orbis]] Romani dominus. Scribi coepta est, a.U.c. 724 exeunte, Vergilii quadragensi, Octaviani tricensimo tertio (id est, anno [[31 a.C.n.]]), cum Octavianus in [[Asia]] non longe ab [[Euphrates|Euphrate]] [[hiems|hiemaret]]; atque ita Virgilius post adhibitam ''[[Georgica (Vergilius)|Georgicis]]'' extremam manum, continuo animum Aeneidi videtur applicuisse, et in ea annos, ut habet [[Servius]], undecim collocasse, quot ab eo tempore ad mortem Virgilii omnino numerantur. Secutus est Virgilius, ut in ''[[Bucolica|Bucolicis]]'' [[Theocritus|Theocritum]] et in ''Georgicis'' [[Hesiodus|Hesiodum]], ita in ''Aeneide'' [[Homerus|Homerum]], cuius [[Odysseus|Odysseam]] sex prioribus libris, [[Ilias|Iliadem]] sex posterioribus, expressit.
== Contenta ==
=== Liber I ===
Propositione et invocatione praemissis, [[narratio]] incipit a septimo Aeneae profectionis anno, quo tempore, Troianis e [[Sicilia]] in Italiam solventibus, [[Iuno]] tempestatem excitat conciliato sibi [[Aeolus|Aeolo]]. Cohibet tempestatem [[Neptunus (deus)|Neptunus]]. Naves Aeneae septem in portum [[Africa]]e se recipiunt, ceteris aliis alio disiectis. [[Venus (dea)|Venus]] apud [[Iovis|Iovem]] de filii calamitate queritur. Solatur eam [[Iuppiter]], praedicta Aeneae eiusque posteritatis futura felicitate. Mittitur [[Mercurius (deus)|Mercurius]], qui [[Karthago|Carthaginiensium]] animos Troianis placabiles reddat. Venus, specie venatricis sumpta, occurrit Aeneae, regionem [[Achates (mythologia)|Achate]] comite exploranti. Indicataque [[Dido]]nis et regionis conditione, utrumque nebula septum Carthaginem dimittit. Illic Aeneas, templum ingressus, primum in [[bellum Troianum|belli Troiani]] picturas incidit, deinde in Didonem, et in socios, quos fluctibus oppressos putaverat, Didone supplicantes. Dat se in conspectum Aeneas. A regina benigne excipitur. Accersitur per Achatem Ascanius, cuius in locum dolo Veneris [[Cupidus|Cupido]] suggeritur, ut Aeneae [[amor]]em erga [[Dido|Didonem]] instillet. Abeunt omnes in conclave ad convivium.
=== Liber II ===
[[Fasciculus:1875, Cézanne, Aeneas Meeting Dido at Carthage.jpg|thumb|upright=0.8|''Aeneas in Didonem Carthagini incidit.'' Pictura a [[Paulus Cézanne|Paulo Cézanne]] circa [[1875]] facta. [[Museum Artis Universitatis Princetoniensis]].]]
[[Fasciculus:Hawara Papyrus 24, with line of Virgil's Aeneid repeated 7 times, Book 2, line 601. Recto. Latin language. 1st century CE. From Hawara, Egypt. On display at the British Museum in London.jpg|thumb|upright=0.8|Hawara Papyrus 24, ubi quidam versus ex ''Aeneide'' septies scribitur.<!--(probably a writing exercise) that translates: "It is not the hated face of Spartan Helen.").--> Ex {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Hawara||en|qid=Q26237}} in Aegypto, [[saeculum 1|saeculo primo]]. [[Museum Britannicum]] Londinii.]]
Narrat Didoni Aeneas Troiani excidii seriem extremumque discrimen. [[Graecia|Graeci]] [[Bellum Troianum|decennali bello]] paene fracti, dolo capere urbem constituunt. Fugam simulant; circa [[Tenedos|Tenedum]] insulam latent; [[equus|equum]] abietis materie confectum relinquunt in castris, refertum Achaeorum principibus; qui in urbem Troiam, per fraudem [[Sino]]nis, cui fidem exitium [[Laocoon]]tis faciebat, inducitur. Noctu reserata eius alvo Graeci erumpunt. Admissoque exercitu, Troiam ferro et igni populantur. Somnio ab [[Hector]]e admonetur Aeneas ut fuga sibi consulat, sed ille, cum ducat vitam pro patria amittere honestius quam fuga se morti subripere, coacta manu, agmine facto, Graecos aliquot caedit. Sumptisque eorum armis, propter simillimam hostium formam, suorum telis fere obruitur. At vastata regia, Priamo Pyrrhi manu interfecto, Aeneas domum revertitur, Anchisae patri sacra Penatesque committit, eumque suis imponit humeris; et cum Ascanio filio, Creusaque uxore, fugam capit. Mox amissa Creusa cum ex urbe exire conarentur, iter ad eam quaerendam relegit. Occurrit mortuae uxoris umbra, monetque se a [[Cybele]] in [[Phrygia]] detineri. Reddit ille in montem [[Ida (mons)|Ida]]m, et cum sociis [[mare|mari]] fugam parat.
=== Liber III ===
[[Fasciculus:Aeneis 3 147.jpeg|thumb|upright=0.8|[[Penates]] Aeneam hortantur ut e [[Creta]] ad [[Italia]]m eat (Aen. 3.147 sqq.). Imago in manuscripto MS Vat. lat. 3225 ([[Bibliotheca Apostolica Vaticana]]).]]
Pergit Aeneas enarrare Didoni casus suos, quorum altera pars hoc libro continetur, nempe navigatio. Aeneas, incensa Troia, classe viginti {?} [[navis|navium]] ad urbem [[Antandros|Antandrum]] clam fabricata, [[Thracia]]m defertur, ubi cum urbem conderet, territus prodigio caesi a [[Polymnestor]]e rege [[Polydorus|Polydori]], navigat in insulam [[Delos|Delum]], consulturus oraculum [[Apollo|Apollinis]], a quo monitus ut antiquam matrem exquireret, Anchisae interpretatione [[Creta]]m esse insulam ratus, Troianae gentis originem, eo contendit, urbemque novam aedificat. At inde peste depulsus, somniis monitus a [[Penates|Diis Penatibus]], [[Italia]]m vera esse Troianorum cunabula, Italiam petit. In itinere iactactus tempestate in insulas [[Strophas|Strophades]], infestas habet [[Harpyae|Harpyias]], quarum ex una audit se non prius in Italia fixurum sedes, quam fame coactus fuerit mensas absumere. Hinc [[Actium]] [[promontorium]] delatus, ibi ludos celebrat. Tum in [[Epirus|Epirum]] appulsus, [[Andromache]]n repperit, iam [[Helena|Heleni]] uxorem, et mortuo [[Pyrrhus|Pyrrho]] in [[Chaonia]] Epiri parte regnantem. Audit ab Heleno, rege eodem ac vate, sedem sibi a Diis in Italia paratam: eo loco, ubi suam albam inveniret triginta fetus enixam. Admonetur ab eodem, ne in proxima [[Italia]]e parte considat [[Graecia|Graecorum]] metu, qui ventis eo disiecti fuerant; tum ne [[Siculus|Siculum]] traiiciat fretum, metu [[Scylla (monstrum marinum)|Scyllae]] et [[Charybdis]]; sed deflexo ad occasum cursu [[Siciliam]] circumeat. Relicta igitur Epiro, [[Tarentum]], quae in vicina Italiae ora est, et Siciliae partem [[Aetna]]e monti proximam praetervectus. Hinc supplicem recipit [[Achemenides|Achemenidem]], socium [[Ulysses|Ulyssis]], ab eoque de feritate [[Cyclops|Cyclopum]] edoctus, observatis omnibus Heleni praeceptis, tandem [[Deparnus|Deparnum]], occidentalem Siciliae portum, obtinet, ubi moritur [[Anchises]]; atque hinc media aestate solvens Aeneas in Italiam, tempestate in Africam eicitur. Et hic finis est narrationis.
=== Liber IV ===
[[Fasciculus:Death Dido Cayot Louvre MR1780.jpg|thumb|upright=0.8|''[[Dido (Regina Carthaginis)|Dido Regina mortua]]'' (liber 4). [[Sculptura]] a {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Claudius Augustinus Cayot|Claudio Augustino Cayot|fr|qid=Q2976668}} (1667–1722) facta. [[Museum Lupariense]].]]
[[Dido]] amores in Aenean suos [[Anna (Aeneis)|Annae]] sorori aperit. Eiusque consilio animum adiicit ad nuptias Iuno, ut Aeneam ab Italia avertat, agit cum Venere de conciliandis inter utrumque nuptiis. Aeneas ac Dido venatum abeunt, subortaque Iunonis artibus tempestate, confugiunt in antrum. Ibidemque falsum illud infaustumque coniugium perficitur. Iarbas, Gaetulorum rex, Iovis Ammonis filius, Didonis procus, advenam sibi praeferri indignans, apud Iovem graviter queritur. Iupiter, et eius precibus et fatis urgentibus adductus, Mercurium ad Aeneas mittit, qui eum abire in Italiam iubeat. Parat clam Aeneas omnia ad navigationem necessaria; quod suspicata Dido, precibus et lacrumis deterrere eum ab incepto, tum per se, tum per sororem conatur. Aeneas, iterum a Mercurio in somnis admonitus, [[nox|nocte]] intempesta vela ventis dedit. Dido doloris impatiens, exstructam simulatione sacri magici pyram conscendens, ipso Aeneae gladio sibi vitam adimit.
=== Liber V ===
Aeneas, e Libya in Italiam navigans, deflectere in Siciliam vi tempestatis cogitur; ubi ab Aceste Troiano benevole exceptus; patri, quem illic superiore anno mors abstulerat, anniversarium celebrat sacrum, ludosque quattuor, cursum navalem, ac pedestrem, caestuum pugnam, sagittarum eiaculationem, quibus addit Ascanius equestrem decursum. Interim Troianae mulieres, Iunonis impulsu, hortatu Iridis, taedio navigationis, incendunt naves; quarum quattuor exuruntur, ceterae immissa a Iove pluvia servantur. Quare suadet Aeneae Nautes, ut avecto secum iuvenum flore, senes ac mulieres in Sicilia relinquat. Firmat id consilium Anchises in somnis. Idemque suadet Aeneae ut appulsus in Italiam adeat Sibyllam; eaque duce descendat ad inferos, ubi posterorum seriem et eventus docebitur. Paret Aeneas patris monitis, et condita in Sicilia urbe Acesta, Neptuno per Venerem conciliato, solvit in Italiam; quo in curso [[Palinurus]] navis gubernator dormiens in mare excutitur. Delineatus est hic liber ad exemplum libri Iliad. 23 ubi ludi ab Achille ad tumulum Patrocli celebrantur.
=== Liber VI ===
Reppulsus Aeneas in Italiam ad Cumas, petit antrum [[Sibylla Cumana|Sibylla]] Deiphobes. Dumque varia Phoebo in [[templum|templo]] descripta contemplatur, iubetur victimas caedere. Peractisque sacrificiis, consulit Sibyllam de futuris eventibus, deque decensu ad inferos. Sibylla tria respondet: bellum ab Italis instare gravissimum; ramum aureum, inventu perdifficilem, adeunti inferos parandum esse; denique unum ex amicis in litore mortem interim obisse. Redit Aeneas ad suos, mortuum Misenum reperit; huius extruendo rogo dum exciditur sylva, [[columba]]e, [[aves]] Veneris, ad auream arborem Aeneam deducunt. Hic igitur funere perfunctus, nocturnisque sacrificiis ad [[Avernus|Avernum]] antrum inferorum numina veneratus, ad [[inferi|inferos]] descendit, Sibylla duce. Vidit illic:
* I. In vestibulo, monstra varia.
* II. In ripa fluviorum infernorum, umbras defunctorum aditum petentes; inque iis, Orontem, [[Palinurus|Palinurum]].
* III. In ipso flumine, Charonia portitorem, quem, secum de aditu rixantem, aurei rami conspectu demulcet.
* IV. In limine, Cerberum, canem, quem sopit obiecta offa.
* V. Ultra limen, sedes varias, quas incolebant:
* Infantes
* Iniusta morte damnati
* Propria manu perempti
* Amantes, in quibus Dido
* Bellatores, inter quos [[Deiphobus]], alique Troiani et Graeci duces
* VI. Ad sinistram, eminus carcerem vidit impiorum poenis destinatum, quem locum adire non possit; a Sibylla varia variorum supplicia edocetur, Gigantum, Salmonei, Lapitharum, Ixionis, Thesei, &c.
* VII. Ad dextram verso itinere, pervenit ad Elysios campos, ubi multos heroum nactus, a Musaeo de loci incolarumque conditione, deque Anchisa, certior factus; in ipsum Anchisen incidit.
* VIII. Anchises multa de animarum natura iuxta Pythagorae documenta praefatus, clarissimum quemque posterorum ad usque Augustum ei ostendit.
* IX. Denique perlustratis omnibus, per eburneam somni portam Aeneas ad suos revertitur, et e Cumano litore, ad Caietanum navigat.
=== Liber VII ===
Aeneas e Cumano litore ad occidentem provectus, tumulata in Auruncorum litore Caieta nutrice sua praetergressus montem Circaeum, Circes habitatione et veneficiis infamem, ad ostia Thybridis appellitur. Tunc Latinus illinc [[Aborigines (mythologia)|Aboriginibus]] imperabat. Huic unica erat filia Lavinia, [[Faunus|Fauni]] oraculis destinata externo marito, Amatae tamen matris voluntate promissa Turno Rutulorum regi. Mittit Aeneas oratores Laurentum, in urbem Latini regiam. Latinus Aeneam non modo in socium, sed, oraculi memor, in generum admittit. Interim Iuno, prosperis Troianorum rebus offensa, evocat Alecto ex inferis. Alecto promum Amatam Latini uxorem ita concitat, ut illa Bacchi sacra simulans filiam abscondat in montibus. Turnum deinde furiis iisdem agit in bellum; et Troianos Latinosque invicem committit, occiso per Ascanium cervo, qui Tyrrheni pastoris regii filiae erat in deliciis. Omnibus bellum frementibus, Latinus unus obstitit; tamen Iunone ipsa belli portas aperiente, rem fatis permittere cogitur. Confluunt ad Turnum ex omnibus Italiae partibus auxilia: Mezentius, eiusque filius Lausus, cum Agyllinus; Catillus et Coras, cum Tiburtinus; Caeculus cum Praenestinis; &c.
=== Liber VIII ===
Turnus Venulum ad Diomedem mittit, ut eum ad belli societatem alliciat. Aeneas, Tyberini fluvii monitu, iter eodem consilio suscipit ad Evandrum, qui ex Arcadia profugus in Palation monte consederat. Evander, sacris Herculis tum intentus, Aeneam iisdem adhibet. Eorum originem edocet, victoriam scilicet Herculis de Caco, regionis illius insigni olim praedone. Tum Aeneam quadringentorum equitum subsidio iuvat. Iisdem Pallentem filium praeficit. Aeneam ad Tyrrhenos, expulso Mezentio, regem poscentes, cum certa regni auxiliique spe dimittit. Aeneas postridie parte altera copiarum secundo flumine ad suos remissa, cum altera Tyrrhenos adit. Interim Venus arma Aenea suo defert, a Vulcano fabricata: clypeum imprimis, in quo Aeneas res praeclare olim gerendas a Romanis posteris mira arte coelatas admiratur. Praecipuus eo in opere locus est Augusto, cuius egregiam de Antonio et Cleopatra Aegypti regina vectoriam, triplicemque triumphum fulgentius poeta describit.
=== Liber IX ===
Aenea conquirendis auxiliis apud Arcadas ac Tuscos occupato, Turnus admonetur a Iunone per Iridem, ut in castrensia novae Troiae munimenta impetum faciat. Troianis, ex Aeneae praescripto non egredientibus ad pugnam, Turnus eorum naves, oppidi lateri admotas, parat incendere; sed illae, cum ex Idaeae sylvae materia fabricatae olim fuissent, Idaeae matris beneficio mutantur marinas in Nymphas. Tum nocte imminente, circa oppidum excubiae disponuntur. Interim Troiani, de revocando per nuntios Aenea soliciti, dum inter se consultant, [[Nisus et Euryalus]], par nobile amicorum, ultro suscipiunt hanc provinciam. Laudati ab Ascanio, dimissique, caedem Rutulorum noctu magnam faciunt. Eorumque spoliis induti dum pergunt porro, a Latinis equitibus obviis occiduntur. Capita hastis affixa, et in castris erecta, agnoscuntur procul a Troianis, et ingentem in oppido luctum excitant, praesertim matris [[Nisus et Euryalus|Euryali]]. [[Turnus]] oppugnationem mane instaurat. Ascanius Numanum insolentius illudentem, emissa e muris sagitta configit. Quo successu elati, Pandarus et Bitias portas recludunt, et Rutulos subeuntes magna strage propellunt. Turnus facto impetu tandem irrumpit, sed clausis portis, hostium multitudine circumventus, paulatim recedit in eam oppidi partem quam Tyberis alluebat, et ut erat armatus in flumen desiliens ad suos natatu revertitur.
=== Liber X ===
Iupiter advocato Deorum concilio, frustra conatus Iunonem ac Venerem in concordiam adducere, de Troianorum Rutulorumque rebus inter se dissidentes. Pronunciat se neutrarum partium fore, sed fatis omnia permissurum. Rutuli ad oppugnandum, Troiani ad defendendum urbem redeunt. Aeneas, dies aliquot in Etruria commoratus, collectis inde auxiliis, ad suos redit, triginta navium classe auctus. Nymphas, e suis navibus eam in speciem paulo ante transformatas in itinere obvias habet. Ab iis de suorum periculo certior factus; sub primam lucem provectus in conspectum hostium, exercitum in litus exponit. Occurrunt Rutuli: commissoque gravi certamine, Pallas a Turno occiditur; cuius necem cum ulcisceretur Aeneas magna strage, et Ascanius eruptione facta copias paternis addiunxissit. Iuno Turnum praesenti periculo eripit, obiecta illi falsa Aeneae imagine; quam ille fugientem ad usque navem dum sequitur, retinaculis a Iunone ruptis, ad litora Ardeae proxima vi tempestatis abripitur. Mezentius pugnae pro Turno succedens, et filius Mezentii Lausus, ab Aenea occiduntur.
=== Liber XI ===
Postera die victor Aeneas de spoliis Mezentii trophaeum Marti erigit. Pallantis mortui corpus magno apparatu ad Evandri urbem remittit, ubi summo patris luctu excipitur. Latini oratores duodecim dierum inducias ab Aenea obtinent, et interim uterque exercitus cadavera suorum supremis honoribus prosequitur. Venulus, e Diomedis urbe redux, nullum inde spem esse auxilii, Latinis refert. Latinus rex, ea spe destitutus, convocato concilio, legatos ad Aeneam de pacis conditionibus mittendos censit. Addit Drances huic regis sententiae multa in Turnum belli auctorem convitia; quae [[Turnus]] amare, sed animose refellit. Paratum se professus singulari cum Aenea certamine commune periculum redimere. Iis ita rixantibus nuntiatur, Troiani exercitus expeditos equites planis itineribus Laurento imminere, Aeneam cum reliquis copiis per loca montibus impedita eodem contendere. [[Turnus]] cognito Aeneae consilio suas etiam copias bifariam dividit. Equites sub [[Camilla (persona Aeneidis)|Camilla]] et Messapo troianis equitibus opponit. Ipse cum ceteris montium angustias occupat, ut Aeneam opprimat insidiis. Diana mortem [[Camilla (persona Aeneidis)|Camillae]] praevidens, cum eam impedire non possit, saletm ultione providet: dimissa e caelo Nympha Opi, quae percussorem illius interimat. Commisso equestri proelio [[Camilla (persona Aeneidis)|Camilla]] ab Arunte occiditur, Aruns ab Opi. [[Camilla (persona Aeneidis)|Camillae]] nece consternati Rutuli fugam arripiunt. Cuius calamitatis nuntio ad Turnum perlato, is relictis, quas insederat, angustiis, auxilio suorum accurrit. Eodem subsequitur Aeneas. Imminente iam nocte castra utrique ante urbem collocant.
=== Liber XII ===
Fractis gemina pugna Latinis, Turnus cum Aenea singulari certamine dimicare statuit. Solemni sacramento conditiones certaminis foedusque a Latino, Aenea, Turnoque sancitur. Foedus a Iuturna, Turni sorore, Iunonis impulsu disturbatur. Primusque Tolumnius, falso augurio victoriam suis pollicitus, Troianos invadit. Aeneas sagitta vulneratus excedere cogitur e proelio, quo absente maximam stragem Turnus edit. Venus dictamno oherba vulnus Aeneae sanat. Is, refectis viribus, reversus ad pugnam Turnum nominatim vocat. Sed cum Iuturna, excusso Turni auriga Metisco, currum eius moderaretur, et ab Aeneae occursu detorqueret, ne congredi simul possent. Aeneas admoto ad urbis moenia exercitu, in propugnacula ignem coniicit. Hinc Amata, Turnum occisum rata, laqueo vitam sibi adimit. Turnus, ne urbs in hostium potestatem veniret, ad singulare certamen redit. Pugnant Aeneas et Turnus. Aeneas victor, cum Turni iugulo immineret, iamque ipsius precibus motus ad misericordiam deflecteret: viso in eius humeris Pallantis balteo, repente exardescit, hostemque interficit.
A [[Maphaeus Vegius|Maphaeo Vegio]] liber tredecimus Aeneidis compositus est.
==Fons==
Haec pagina textum incorporat ex [[Carolus Ruaeus|Caroli Ruaei]] "[http://www.thelatinlibrary.com/ruaeus.html Argumentum Aeneidos cum XII librorum argumentis]"
== Bibliographia ==
{{Vide-etiam|Publius Vergilius Maro#Bibliographia}}
; Editiones et versiones
*Perret, J. [[1977]]. ''Virgile: Énéide.'' Lutetiae: Les Belles Lettres.
; Eruditio
* Anderson, William S., et Lorina N. Quartarone. ''Approaches to Teaching Vergil's Aeneid.'' Novi Eboraci: Modern Language Association, 2002. ISBN 9780873527729.
* Anderson, William S. ''The Art of the Aeneid.'' Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1969. ISBN 0130471593.
* {{cite book |title=Classical Epic: Homer and Virgil |last=Jenkyns |first=Richard |year=[[2007]] |publisher=Duckworth |location=Londinii |isbn=1853991333}}
* Pöschl, Viktor. ''The Art of Vergil: Image and Symbol in the Aeneid.'' Ann Arbor: University of Michigan Press, 1970. ISBN 0472047353.
* Putnam, Michael C. J. ''The Humanness of Heroes: Studies in the Conclusion of Virgil's Aeneid.'' Amstelodami: Amsterdam University Press, 2011. ISBN 9789089643476.
* Rébelliau, Alfred. ''De Vergilio in informandis muliebribus quae sunt in Aeneide personis inventore.'' Parisiis: apud Hachette et socios, 1892.
{{NexInt}}
* [[Bibliotheca Nationalis Ucrainae Vernadskiana]]
* ''"[[Facilis descensus Averno]]"''
==Nexus externi==
{{CommuniaCat|Aeneid|Aeneidem}}
{{Vicifons|Aeneis}}
{{Vicicitatio|Aeneis|Aeneidem}}
*http://www.thelatinlibrary.com/verg.html
*[http://www.skidmore.edu/classics/courses/metrica/graphics%20and%20sounds/sonkowsky.wav Magistrum Robertum Sonkowsky legentem Aeneidem audire]
** http://www.vox-latina-gottingensis.de/scripta/vergil/veraen01.htm Aeneis
*''[https://books.openedition.org/obp/1925 Virgil, Aeneid, 4.1–299 ːLatin text, study questions, commentary and interpretive essays]'', Cambridge, 2012 (Classics Textbooks)
[[Categoria:Aeneis|!]]
[[Categoria:Carmina epica]]
[[Categoria:Italiae scripta]]
[[Categoria:Libri imperfecti]]
[[Categoria:Litterae Latinae aevi Augustani]]
[[Categoria:Mythologia Romana]]
{{Myrias|Ars}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Aeneis | la | 22,128 | 2025-10-13T03:12:19Z |
22 | Aëroplanum | [[Fasciculus:Kitty-hawk.jpg|thumb|Aëroplanum [[fratres Wright|fratrum Wright]].]]
[[Fasciculus:Concorde.planview.arp.jpg|thumb|Aëroplanum "Concordia" nominatum.]]
[[Fasciculus:Hurricane.r4118.arp.jpg|thumb|Aëroplanum militare [[propulsorium|propulsorio]] instructum.]]
[[Fasciculus:Collection of military aircraft.jpg|thumb|Aëroplana probanda ex [[NASA]].]]
'''Aëroplānum''',<ref>[http://ephemeris.alcuinus.net/archi2008/nuntius1.php?id=470 ''Ephemeris'' 26 Iul. 2008, h.18:06]; [http://ephemeris.alcuinus.net/archi2012/nuntius1.php?id=1115 ''Ephemeris'' 21 Sept. 2012, h.14:32]; et alibi; [https://web.archive.org/web/20150506113643/http://www.radiobremen.de/nachrichten/latein/wochenrueckblick/latein/nachrichten1116.html ''Nuntii Latini Septimanales'' 25 Iul. 2014 (Radio Bremen)]; [https://web.archive.org/web/20140726112358/http://areena.yle.fi/radio/2299209 ''Nuntii Latini'' 1 Aug. 2014 (YLE - Finnia)]; et alibi.</ref><ref name=NSLO>[[Ebbe Vilborg]], ''Norstedts svensk-latinska ordbok'', editio secunda, 2009.</ref> vel '''aëriplānum''',<ref>Cfr. {{cite journal
| last = Eichenser
| first = P. Caelestis
| date = [[28 Aprilis]] [[1964]]
| title = Epistolarum inter socios commercium
| url = https://archive.org/details/palaestralatina/palaestra_latina-188/page/n27/mode/2up
| journal = Palaestra Latina
| volume = 188
| issue = 4
| page = 430
| access-date = [[6 Maii]] [[2023]]
}}: "Ergo melius dicatur aërivehiculum, aërināvis, aëriportus, sed aërodromus". Vide quoque {{cite journal
| last = Eichenser
| first = P. Caelestis
| date = [[28 Aprilis]] 1965
| title = Epistolare inter socios commercium
| url = https://archive.org/details/palaestralatina/palaestra_latina-193/page/n23/mode/2up
| journal = Palaestra Latina
| volume = 193
| issue = 1
| page = 23
| access-date = [[6 Maii]] [[2023]]
}}: "Ceterum si ducis priorem partem vocabuli ‘aeroplani’ a ‘plānō’, melius dicas ‘aeriplanum’ quam ‘aeroplanum’".</ref><ref>{{cite web
| last = Nouocomensis
| first = Andreas
| date = [[22 Maii]] [[2020]]
| url = http://ephemeris.alcuinus.net/nuntius.php?id=1720
| website = Ephemeris
| title = Aeronavis praeceps
| access-date = [[6 Maii]] [[2023]]
}}</ref><ref>{{cite web
| author = [auctor ignotus]
| date = [[22 Maii]] [[2005]]
| url = http://ephemeris.alcuinus.net/archi2005/nuntii/eph48/index.php
| website = Ephemeris
| title = De filo aranearum magis quam chalybe renitente
| access-date = [[6 Maii]] [[2023]]
}}</ref> vel sine arte '''machina volatilis''',<ref name="NSLO" /> est [[vehiculum aërium]] aëre gravius, alis firmis instructum, gestu corporis cum potestate volandi, omnino uno pluribusve [[motrum|motris]] propulsum. Celeria sunt, sed strepitus eorum nonnumquam periculosus est.
Si autem motris caret, planator{{dubsig}} sive [[aëronavis velivola]] appellatur, et, si sonus celeritatem superat, est [[aeroplanum supersonicum|aëroplanum supersonicum]].
Saepe in duas species dividuntur: aëroplana civilia, uti gestu, [[Periegesis|peregrinorum]], sanitaria et [[Aëroplanum insectatorium|bellica aëroplana]], gestu, copiarum, captionum et recognitu. Multae civitates copias aërias habent, quibus hostes in bello petere possunt. Iam diu — id est, a [[primum bellum mundanum|primo bello mundano]] — civitates aëroplanis utuntur in bellis.
== Prima aëroplana ==
Prima machina volatilis ab [[Fratres Wright|Orvillo et Wilburo Wright]], fratribus [[CFA|Americanis]], anno [[1903]] constructa est.<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/11372/ |title = Telegram from Orville Wright in Kitty Hawk, North Carolina, to His Father Announcing Four Successful Flights, 1903 December 17 |website = [[World Digital Library]] |date = 1903-12-17 |accessdate = 2013-07-21 }}</ref> Sed primum aëroplanum sua potentia volans ab [[Albertus Santos Dumont|Alberto Santos Dumont]], viro Brasiliensi, anno [[1906]] [[Lutetia]]e constructum est. Aëroplanum Dumontii [[14-Bis]] appellatum putatur fuisse primum aëroplanum per se mobile.
==Aëroplana praeclara==
=== Aëroplana militaria ===
{{main|Aëroplanum militare}}
* [[Bf-109]] (Germania 1937)
* [[F-22|F-22 Raptor]] (CFA 1990)
* [[Aëroplanum furtum]]
* [[Aëroplanum insectatorium]]
=== Aëroplana civilia ===
* [[Airbus A380]] (Europa 2007)
* [[Boeing 727]] (CFA 1963)
* [[Tupolev Tu-154]] (Russia 1968)
== Teleplana ==
{{main|Teleplanum}}
{{NexInt}}
{{vehicula}}
* [[Aerodynamica]]
* [[Aëroportus]]
* [[Aëronavis]]
* [[Calamitas vehiculi aeris]]
* [[Aëronavis|Navis aeria]]
* [[Gubernator aëroplani]]
* [[Laophorum aerium|Laophorum aërium]]
* [[Pyrauloplanum]]
== Notae ==
<references/>
== Bibliographia ==
*Bölkow, Ludwig, ed. [[1990]]. ''Ein Jahrhundert Flugzeuge: Geschichte und Technik des Fliegens.'' Dusseldorpii: VDI. ISBN 3-18-400816-9.
*Grant, R. F. [[2003]]. ''Fliegen: Die Geschichte der Luftfahrt.'' Starnberg: Dorling Kindersley. ISBN 3-8310-0474-9.
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Aircraft|aëroplana}}
[[Categoria:Inventiones Civitatum Foederatarum]]
[[Categoria:Vehicula aëria]]
{{Myrias|Technologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/A%C3%ABroplanum | la | 5,099 | 2025-09-12T01:10:22Z |
23 | Augusta Praetoria | {{Capsa urbis Vicidata}}
[[Fasciculus:Aosta.jpg|thumb|Despectus in Augustam Prætoriam e montibus]]
'''Augusta Praetoria'''<ref>{{Castiglioni}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090424160615/http://www.igmi.org/pubblicazioni/atlante_tipi_geografici/pdf/toponomastica.pdf Alberto Nocentini, ''Toponimi italiani: origine ed evoluzione'' in "Toponomastica"]</ref><ref name="graesse">{{Graesse}}}</ref><ref name="CathHier" /> seu '''Augusta Praetoria Salassorum'''<ref name="graesse" /> ([[Lingua Italiana|Italiane]]: ''[[:it:Aosta|Aosta]]''; [[Lingua Francogallica|Francogallice]]: ''[[:it:Aoste|Aoste]]'') est [[Urbes Italiae|Urbs]] [[Italia]]e et [[Commune Italiae|municipium]], circiter 34 580 incolarum, locus princeps [[Vallis Augustana|Liberæ Regionis Vallis Augustanæ]]. Urbani ''Augustani''<ref name="graesse" /><ref name="CathHier">Cf. {{CathHierDiocese|aost|Dioecesis Augustana}}</ref> vel ''Augustenses''<ref name="graesse" /> appellantur.
== Insigne ==
<gallery>
Fasciculus:Corona di città.svg|''[[Urbs Italiae]]''
</gallery>
== Geographia ==
Augusta Prætoria in septentrionali [[Italia]] in valle fluminis [[Duria Maior|Duriae Maioris]] sita est, loco ubi viæ convallium [[Porta Magni Sancti Bernardi|Sancti Bernhardi Magnae]] et [[Convallis Sancti Bernardi Minor|Parvae]] inter se occurrunt.
== Historia ==
Imperator [[Octavianus Augustus|Augustus]] valle a [[Terentius Varro Murena|Terentio Varrone Murena]] expugnata collocavit [[colonia]]m quam a se ipso Augusta appellavit anno [[15]] a.C.n. in situ [[Salassi|Salassorum]] [[Galli|Gallorum]] oppidi. Nonnulli [[Praetoriani]] urbem incolabant.
Augusta Prætoria statio in [[via Francigena]] fuit, quæ in [[Medium Aevum|Aevo Medio]] peregrinos super transitum Magni Sancti Bernardi [[Roma]]m duxit. In [[Itinerarium Sigerici|itinerario Sigerici]] Augusta Prætoria (''Agusta'') statio XLVII fuit.
Ab anno 1024 Vallis Augustae pars [[Comitatus Sabaudiae|comitatus]] postea [[ducatus Sabaudiae]] fuit, anno [[1718]] regni [[Regnum Sardiniae|Sardiniae]] usque ad unificationem Italiae anno [[1861]].
== Oeconomia ==
=== Commeatus ===
Apud urbem statio [[ferrivia]]e lineae ab urbe [[Augusta Taurinorum]] et [[aëroportus]] ''Corrado Gex''<ref>[https://web.archive.org/web/20160303192805/http://www.avda-aosta.it/ Situs publicus aëroportus.]</ref> sunt.
Ad septentrionem Augustae anno [[1965]] [[cuniculus Rupis Albae]] itineris ad Franciam constructus est.
=== Industria ===
Societas ''Cogne'' anno [[1909]] condita magnam [[ferraria]]m apud Augustam gerit.<ref>[http://www.cogne.com/ Situs publicus ferrariae Cogne Acciai Speciali.]</ref>
== Clari cives ==
=== Nati ===
* [[Anselmus Cantuariensis]]
* [[Francus Lovignana]]
== Aedificia egregia ==
Vestigia antiquitatis adhuc supersunt: muri turresque, [[Porta Praetoria]], arcus triumphalis, [[theatrum]], [[amphitheatrum]], pons.
Monumenta medii aevi sunt [[Ecclesia cathedralis Augustae Praetoriae|ecclesia cathedralis Sanctae Mariae et Sancti Johannis]], ecclesia Sanctorum Petri et Ursi et [[Aquaeductus Arvou magni]].
* Ecclesia cathedralis Assumptionis B.M.V. et S. Ioannis Baptistae.
== Lingua ==
Incolae Augustae Praetoriae praecipue lingua [[Lingua Arpitanica|Arpitanica]], lingua [[Lingua Romanica|Romanica]] Alpium occidentalium, utuntur.<ref>Corrado Grassi, Alberto A. Sobrero, Tullio Telmon: ''Introduzione alle dialettologia italiana''. Roma/ Bari 2006. ISBN 978-884206918-8. – Iannàccaro Gabriele, Dell’Aquila Vittorio: ''Investigare la Valle d’Aosta: metodologia di raccolta e analisi dei dati''. In: Rita Caprini (ed.): ''Parole romanze. Scritti per Michel Contini''. Alessandria 2003. ISBN 8876947167.</ref>
== Institutiones ==
* Universitas Vallis Augustae Praetoriae
* Museum archaeologicum Augustae Praetoriae
* [[Saeptum nationale Grandis Paradisi]]
== Provincia ==
Augusta Prætoria provincia non est; vide [[Provincia Augustana]].
== Ecclesia Catholica Romana ==
Augusta Praetoria sedes episcopalis et sedes [[Dioecesis Augustana]]<ref name="CathHier" /> est.
== Fractiones, vici et loci in municipio ==
=== Fractiones ===
''Arpuilles, Beauregard, Bibian, Bioulaz, Borgnalle, Brenloz, Busséyaz, Cache, La Combe, Les Capucins, Chabloz, Champailler, Collignon, Cossan, Cotreau, Duvet, Entrebin, Excenex, Les Fourches, Laravoire, Montfleury, Movisod, Pallin, Papet, Pléod, Porossan, La Riondaz, La Rochère, Roppoz, Saraillon, Saumont, Seyssinod, Signayes, Talapé, Tsanté, Tzambarlet, Vignole''.
== Municipia finitima ==
* [[Carvantium]] (seu [[Calventianum]]) (hodie vulgo ''[[:it:Charvensod|Charvensod]]''),
* [[Fanum Sancti Christophori (Vallis Augustana)|Fanum Sancti Christophori]],
* [[Ginodium]] (hodie vulgo ''[[:it:Gignod|Gignod]]''),
* [[Gressanum]] (hodie vulgo ''[[:it:Gressan|Gressan]]''),
* [[Pollenum]] (hodie vulgo ''[[:it:Pollein|Pollein]]''),
* [[Roisanum]] (hodie vulgo ''[[:it:Roisan|Roisan]]''),
* [[Sarra]] (hodie vulgo ''[[:it:Sarre|Sarre]]'').
== Notae ==
<references />
{{NexInt}}
* [[Vallis Augustana|Vallem Augustanam]],
* [[Via Francigena|Viam Francigenam]],
* [[Porta Magni Sancti Bernardi|Portam Magni Sancti Bernardi]],
* [[Aquaeductus Augustae Salassorum]]
* [[Urbes Italiae]].
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Aosta|Augustam Prætoriam}}
* [https://web.archive.org/web/20051217111929/http://www.comune.aosta.it/ Situs publicus urbis Augustae Praetoriae.]
== Pinacotheca ==
<gallery>
Map of comune of Aosta (region Aosta Valley, Italy).svg|Collocatio Finium Municipii Augustæ Praetoriæ in Valle Augustana.
Porta pretoria Aosta1.jpg|[[Ianua Praetoria]].
Arco Augusto Aosta.jpg|Arcus triumphalis Augusti imperatoris.
VSAostaRömMauer.jpg|Moenia Romana.
2143AostaCattedrale.jpg|[[Ecclesia cathedralis Augustae Praetoriae|Ecclesia cathedralis]].
Saint-Anselme, rue De Maistre_AO.JPG|Sculptura Anselmi Cantuariensis.
Cogne acciai speciali 2.JPG|Ferraria Cogne.
</gallery>
{{urbs-stipula}}
{{Capita regionum Italicarum}}
[[Categoria:Augusta Praetoria| ]]
[[Categoria:Alpes]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Augusta_Praetoria | la | 5,993 | 2025-06-14T03:27:28Z |
25 | Aquae Mattiacae | {{Capsa urbis Vicidata}}
[[Fasciculus:Wiesbaden_Montage.jpg|thumb|[[hortus]]]]
'''Aquae Mattiacae'''<ref>{{Graesse}}.</ref> sive '''Aquae Mattiacorum''' ([[Germanice]] ''Wiesbaden'') sunt urbs in [[Germania]] sita, caput [[Hassia]]e [[Terra Foederalis Germaniae|terrae foederalis]], numero incolarum secunda (post [[Francofurtum ad Moenum]]) huius terrae. Urbs viginti sex fontes habet et ibi fortasse omnium Germanarum veterrimae [[thermae]] sunt.
Aquis Mattiacis [[Officium Rerum Statisticarum Foederale]] sedem habet.
== Historia ==
Aquae Mattiacae inter annos [[6]] et [[15]] a [[Imperium Romanum|Romanis]] conditae sunt, qui iam fontes aquarum detexerunt. Anno [[260]] [[Alamanni]] urbem deleverunt.
== Incolae noti ==
=== Mortui ===
* Hic [[actor|histrio]] [[Eduardus Constantine]] vivebat et mortuus est.
* [[1880]] - [[Manuel Constantinus Epureanu]], primus minister [[Romania]]e
* [[1912]] - [[Laurentius Alma-Tadema]], pictor
=== Nati ===
* [[1848]] - [[Hermannus Alexander Diels]], philologus
* [[1934]] - [[Carolus Rubricastellanus]], Latinista
* [[Christina Schröder]] (* 1977 nata Köhler), rebus publicis versata et sodalis [[Christiana Democratica Unio Germaniae|Christianae Democraticae Unionis Germaniae]].
== Administratio ==
[[Fasciculus:Nikolauskirche WB.jpg|thumb|Ecclesia S. Nicolai in regione urbana Bierstadt]]
[[Fasciculus:DelkenheimEvKircheTurm.JPG|thumb|Ecclesia evangelica Delkenheim]]
[[Fasciculus:Schloss Freudenberg in Wiesbaden von Süden.jpg|thumb|Castellum Freudenberg regionis Dotzheim]]
Sunt viginti sex circuli urbani Aquarum Mattiacarum, subter enumerati cum numeris incolarum anno 2011 relatis
* Auringen, 3 399
* Biebrich, 37 259
* Bierstadt, 12 109
* Breckenheim, 3 421
* Delkenheim, 4 938
* Dotzheim, 26 234
* Erbenheim, 9 258
* Frauenstein, 2 359
* Heßloch, 695
* Igstadt
* Klarenthal
* Kloppenheim
* Mainz-Amöneburg
* Mainz-Kastel (Castellum Mattiacorum), 12 134
* Mainz-Kostheim
* Medenbach
* Wiesbaden-Mitte (media urbs), 21 159
* Naurod
* Nordenstadt
* Nordost
* Rambach
* Rheingauviertel
* Schierstein
* Sonnenberg
* Südost
* Westend, 16 690
== Notae ==
<references />
{{NexInt}}
*[[717 Wisibada]]
== Nexus externi ==
{{Fontes geographici}}
{{Communia|Wiesbaden|Aquas Mattiacas}}
* [https://web.archive.org/web/20051027072234/http://www.wiesbaden.tk/ Aquae Mattiacae] Urbis pagina officialis
* [https://web.archive.org/web/20071023044158/http://wp1088285.wp123.webpack.hosteurope.de/webcamwbn.htm Machina cinematographica interretialis Aquis Mattiacis]
{{Urbes Romanae Germaniae}}
{{Urbes quae sunt capita terrarum foederalium Germanicarum}}
[[Categoria:Aquae Mattiacae| ]]
[[Categoria:Thermae Hassiae]]
[[Categoria:Condita saeculo 1]]
[[Categoria:Urbes Hassiae]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Aquae_Mattiacae | la | 2,728 | 2022-10-10T22:32:42Z |
26 | Atomus | [[Fasciculus:Stylised atom with three Bohr model orbits and stylised nucleus.png|thumb|Atomus cum [[nucleus atomicus|nucleo]] amborum [[proton]]ium et [[neutron]]ium et [[electron]]ibus tribus.]]
[[Fasciculus:A New System of Chemical Philosophy fp.jpg|thumb|Illustratio e libro ''A New System of Chemical Philosophy'' (sc. ''Ratio Nova Philosophiae Chemiae'') ab Ioanne Dalton anno [[1808]] scripto.]]
[[Fasciculus:Bohr atom animation 2.gif|thumb|In [[exemplar atomi Bohranum|Bohrano atomi exemplari]], nunc obsoleto, [[electron]] praesentis "saltus quanti" ab una [[orbita]] ad aliam facit.]]
{{Res|Atŏmus}}<ref>''Atomus (-os), -ī'', f. {{TLL}} s.v. [https://web.archive.org/web/20220407200848/http://publikationen.badw.de/de/thesaurus/-/2.1045.jpg "atomus"].</ref> ({{pns|i|f|atomus}}; [[Graece]] ἄτομος,<ref>''Ἡ ἄτομος (φύσις)'', feminini generis, vel ''τὸ ἄτομον (σῶμα)'', neutri generis. {{LSJ}}</ref> "individuus") est particula fundamentalis [[elementum chemicum|elementorum chemicorum]]. Atomus e [[Nucleus atomi|nucleo]] [[Proton|protonum]] [[Neutron|neutronum]]<nowiki />que (cui ideo est [[onus electricum]] positivum), turbā [[electron|electronum]] circumdato, constat (ergo cuncta atomus est onere electrico neutrali). Elementa chemica numero protorum in suis atomis inter se differunt. Exempli gratia, quaelibet atomus quae undecim protones continet [[natrium]] est, et quaelibet quae viginti novem protones continet est [[cuprum]]. Atomi eodem numero protonum sed diverso numero neutronum [[isotopus|isotopi]] eiusdem elementi appellantur.
Atomi valde parvi sunt, plerumque circiter 100 picometrorum latitudine. [[Pilus|Capillus]] humanus circiter millionem atomorum [[Carbonium|carbonii]] latus est. Atomi minores sunt quam brevissima longitudo undarum [[Lux|luminis]] visibilis, quod significat homines atomos cum [[Microscopium|microscopiis]] conventionalibus videre non posse. Tantae parvitatis sunt ut eorum mores [[physica]] classica accurate praedicere non possit ob effectus quanticos.
Plus quam {{compendium|99.94%|“Nonaginta novem centesimae et nonaginta quattuor decemmillesimae (partes)”}} massae atomicae in nucleo continentur. Protones onus electricum positivum habent, et neutronibus nullum onus est, itaque nucleus est onere positivo. Electrones onus negativum habent, et haec onera contraria eos ad nucleum cohaerere faciunt. Si numeri protonorum et electronum aequales sunt, ut plerumque accidit, atomus est electrice neutralis. Si autem atomus plura electrones quam protones habet, onus electricum habet negativum et “[[ion]] negativum” (vel “anion”) vocatur. Contra, si plures protones quam electrones habet, onus habet positivum et “ion positivum” (vel “cation”) appellatur.
Electrones cuiusque atomi ad protones nuclei atomici vi electromagnetica attrahuntur. Protones et neutrones in nucleo vi nucleari inter se attrahuntur. Haec vis plerumque fortior est quam vis electromagnetica, protones positivos inter eos repellens. Attamen, sub nonnullis condicionibus, vis electromagnetica fortius repellit quam vis nuclearis attrahit, et hoc casu nucleus scinditur et alia elementa relinquuntur. Hoc est genus [[fissio nuclearis|fissionis nuclearis]].
Atomi possunt ad alios atomos per vincula chemica cohaerere ad composita chemica, sicut [[Molecula|moleculas]] vel [[Crystallum|crystalla]], formanda. Facultas atomorum inter se cohaerendi et dissociandi est causa plurimarum mutationum physicorum quae in natura observantur. [[Chemia]] est scientia quae has mutationes investigat.
Atomi secundum numerum protonum in [[systema periodicum|systemate periodico]] numerantur.
==Historia==
[[Democritus]] [[philosophus]] [[Graecia|Graecus]] erat, qui cogitabat omnem [[materia]]m non esse dividuam.<!-- A-tomos Graece idem siginificat quod [[lingua Latina|Latine]] in-divid-uus. (Adnotavi qui sensus etymologiae inesset.) -->
[[Isidorus Hispalensis]] docebat:
:Atomos philosophi vocant quasdam in mundo corporum partes tam minutissimas ut nec visui pateant nec (tomnu), id est sectionem, recipiant; unde et (atomoi) dictae sunt. Hae per inane totius mundi inrequietis motibus volitare et huc atque illuc ferri dicuntur, sicut tenuissimi pulveres qui infusi per [[fenestra]]s radiis solis videntur. Ex his [[arbor]]es et [[herba]]s et fruges omnes oriri, ex his ignem et aquam et universa gigni atque constare quidam philosophi gentium putaverunt. . . . Atomus ergo est quod dividi non potest, ut in [[geometria]] punctus.
[[Lucretius]] de atomis dixit in carmine ''[[De rerum natura (Lucretius)|de Rerum Natura]]'': "semina rerum" (1.59) nominat.
[[Antonius Laurentius Lavoisier]] [[saeculum 18|saeculo duodevicensimo]] ''[[elementum|elementa]]'' chemica definxit. Secundum Lavoisier, elementum est materia quae per rationes [[chemia]]e non in alias materies solvi possunt; quod non est elementum est [[compositum chemicum|compositum]]. Nunc scimus composita ex atomis complurium elementorum facta esse; elementa autem ex atomis tantum iisdem. Exempli gratia, [[aqua]], H<sub>2</sub>0, duas atomos [[hydrogenium|hydrogenii]] et unam atomum [[oxygenium|oxygenii]] habet; aqua non est elementum, sed compositum.
Per [[saeculum 19|saeculum undevicensimum]], homines [[chemia]]e et [[physica]]e periti de forma et actionibus atomorum cogitabant. Anno [[1869]], [[Demetrius Mendeleev]] [[systema periodicum]] primum edidit, ubi videntur magnitudines et formae atomorum omnium elementorum. Anno [[1898]], [[Maria Curie]] non modo [[uranium]] sed alia quoque elementa [[radioactivitas|radioactivitatem]] habere demonstravit. Anno [[1913]] [[Nicolaus Bohr]] exemplar formae atomorum fecit persimile ei quo iam utimur: descripsit quomodo electrones ambitus circum nucleum faciant.
==Plus==
Si numerus [[electron]]um inaequalis [[numerus atomicus|numero]] [[proton]]um sit, non de atomo, sed de [[ion]]te dicitur.
Artes [[chemica]] et [[physica]] sunt [[Scientia (ratio)|scientiae]], quae de atomis docent: chemica docet atomos et ionta fingere molecula et alias structuras materiei; physica docet de compositione atomorum et de transmutatione atomorum (fissione vel fusione nucleorum).
{{NexInt}}
*[[Bomba atomica]]
*[[Clinamen]]
*[[Energia nuclearis]]
*[[Isotopus]]
*[[Kaonium]]
*[[Nanotechnologia]]
*[[Particula]]
*[[Particula elementaria]]
*[[Physica nuclearis]]
*[[Radioactivitas]]
==Notae==
<references/>
==Bibliographia==
*L'Annunziata, Michael F. [[2003]]. ''Handbook of Radioactivity Analysis.'' Academic Press. ISBN 0124366031.
*Beyer, H. F., et V. P. Shevelko. [[2003]]. ''Introduction to the Physics of Highly Charged Ions.'' CRC Press. ISBN 0750304812.
*Bransden, B. H., et C. J. Joachain. [[2003]]. ''Physics of Atoms and Molecules.'' Harlow: Prentice Hall. ISBN 058235692X.
*Choppin, Gregory R., Jan-Olov Liljenzin, et Jan Rydberg. [[2001]]. ''Radiochemistry and Nuclear Chemistry.'' Elsevier. ISBN 0750674636.
*Demtröder, Wolfgang. [[2002]]. ''Atoms, Molecules and Photons: An Introduction to Atomic- Molecular- and Quantum Physics.'' Springer. ISBN 3540206310.
*[[Ricardus Feynman|Feynman, Richard]]. [[1995]]. ''Six Easy Pieces.'' The Penguin Group. ISBN 0140276661.
*Foot, C. J. [[2005]]. ''Atomic Physics.'' Oxonii: Oxford University Press. ISBN 0198506953.
*Fowles, Grant R. [[1989]]. ''Introduction to Modern Optics.'' Courier Dover Publications. ISBN 0486659577.
*Gangopadhyaya, Mrinalkanti. [[1981]]. ''Indian Atomism: History and Sources. Atlantic Highlands Nivae Caesareae: Humanities Press. ISBN 039102177X.''
*Goodstein, David L. [[2002]]. ''States of Matter.'' Courier Dover Publications. ISBN 048649506X.
*Jevremovic, Tatjana. [[2005]]. ''Nuclear Principles in Engineering.'' Springer. ISBN 0387232842.
*Karschenboim, S. G., et V. B. Smirnov, edd. [[2003]]. ''Precision Physics of Simple Atomic Systems.'' Berolini: Springer. ISBN 3540404899.
*Kirchhoff, Hans-Werner. [[2001]]. ''Vorstellungen vom Atom 1800–1934.'' Aulis Verlag Deubner. ISBN 3761423004.
*Krage, Helge. [[2012]]. ''Niels Bohr and the Quantum Atom: The Bohr Model of Atomic Structure, 1319-1925.'' Oxonii: Oxford University Press. ISBN 9780199654987.
*Lequeux, James. [[2005]]. ''The Interstellar Medium.'' Springer. ISBN 3540213260.
*Liang, Z.-P., E. M. Haacke, et J. G. Webster, eds. [[1999]]. ''Encyclopedia of Electrical and Electronics Engineering: Magnetic Resonance Imaging.'' John Wiley & Sons. ISBN 0471139467.
*Lichtenberg, D. B. [[2007]]. ''The Atom and the Universe.'' Singapore: World Scientific. ISBN 9789812706065.
*Mills, Ian, Tomislav Cvitaš, Klaus Homann, Nikola Kallay, et Kozo Kuchitsu. [[1993]]. ''Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry.'' Ed. secunda. International Union of Pure and Applied Chemistry, Commission on Physiochemical Symbols Terminology and Units. Oxoniae: Blackwell Scientific Publications. ISBN 0632035838.
*Myers, Richard. [[2003]]. ''The Basics of Chemistry.'' Greenwood Press. ISBN 0313316643.
*Padilla, Michael J., Ioannis Miaoulis, et Martha Cyr. [[2002]]. Prentice Hall Science Explorer: Chemical Building Blocks. Prentice-Hall, Inc., Upper Saddle River, Novae Caesareae. ISBN 0130540919.
*Pfeffer, Jeremy I., et Shlomo Nir. [[2000]]. ''Modern Physics: An Introductory Text.'' Imperial College Press. ISBN 1860942504.
*Ponomarev, Leonid I. [[1993]]. ''The Quantum Dice.'' Ed. 2a. Institute of Physics Pub. ISBN 0750302518.
*Preston, Diana. [[2005]]. ''Before the Fallout: From Marie Curie to Hiroshima.'' Novi Eboraci: Walker. ISBN 9780802714459.
*Pullman, Bernard. [[1995]]. ''L’atome dans l’histoire de la pensée humaine.'' Lutetiae: Fayard. ISBN 2213594635.
*Shultis, J. Kennth, et Richard E. Faw. [[2002]]. ''Fundamentals of Nuclear Science and Engineering.'' CRC Press. ISBN 0824708342.
*Siegfried, Robert. [[2002]]. ''From Elements to Atoms: A History of Chemical Composition.'' Transactions of the Americal Philosophical Society, 92, 4. American Philosophical Society. ISBN 0871699249.
*Sills, Alan D. [[2003]]. ''Earth Science the Easy Way.'' Barron's Educational Series. ISBN 0764121464.
*Silvestroni, Paolo. [[1996]]. ''Fondamenti di chimica,'' editio decima, CEA. ISBN 8840809988.
*Smirnov, Boris M. [[2003]]. ''Physics of Atoms and Ions.'' Springer. ISBN 038795550X.
*Teresi, Dick. [[2003]]. ''Lost Discoveries: The Ancient Roots of Modern Science: From the Babylonians to the Maya.'' Novi Eboraci: Simon & Schuster. ISBN 074324379X.
*Lide, David R., ed. [[2002]]. ''Handbook of Chemistry & Physics.'' Ed. 88a. CRC. ISBN 0849304865.
*Woan, Graham Woan. [[2000]]. '' The Cambridge Handbook of Physics.'' Cantabrigiae: Cambridge University Press. ISBN 0521575079.
*Zaider, Marco, et Harald H. Rossi. [[2001]]. ''Radiation Science for Physicians and Public Health Workers.'' Springer. ISBN 0306464039.
*Zumdahl, Steven S. [[2002]]. ''Introductory Chemistry: A Foundation.'' Ed. 5a. Houghton Mifflin. ISBN 0618343423.
==Nexus externi==
{{CommuniaCat|Atoms|atomos}}
*[http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost07/Isidorus/isi_et13.html Isidorus Hispalensis: De etymologiarum liber XIII De mundo et partibus,] Caput II De Atomis
*[http://www.atomicarchive.com/index.shtml Archivum Atomicu,] www.atomicarchive.com
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Physica}}
[[Categoria:Atomi]]
[[Categoria:Chemia]]
[[Categoria:Notiones in physica]]
[[Categoria:Physica atomica]]
[[Categoria:Physica nuclearis]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Atomus | la | 11,362 | 2025-06-23T21:46:46Z |
27 | Augur | [[Fasciculus:Augur, Nordisk familjebok.svg|thumb|Augur cum [[avis|ave]].]]
'''Augur''' (-is, ''m'') in [[religio Romana|religione Romana]] fuit [[vir]] qui sacras [[avis|aves]] [[auctoritas|auctoritate]] publica alebat, custodiebat, observabat, atque ex iis [[ars futurorum praenoscendorum|futura divinabat]]. Multus fuit augurum et usus et honos apud [[Romani antiqui|Romanos antiquos]]. Tanta sacerdotio augurum erat auctoritas, ut nihil [[bellum|bello]] domique Romani gererent, nisi prius per augures deorum voluntatem explorassent. Augures initio tres fuerunt, a Romulo creati, ad quinque autem a Numa creati; posterioribus quidem temporibus, collegium augurum saepe ampliatum est.
== Plura legere si cupis ==
*Dominique Briquel, "Art augural et Etrusca disciplina. Le debat sur l'origine de l'augurat romain" in ''La divination dans le monde étrusco-italique, 3.'' Actes de la table ronde, Paris, Ecole normale supérieure, 22 mars 1986ː 68-100.
*Linderski, i. [[1986]]. "The Augural Law," ''ANRW'' 2 (16): 3. [https://fr.scribd.com/doc/190521670/J-Linderski-The-Augural-Law-ANRW-II-16-3-1986 Textus.]
{{NexInt}}
*[[Augurium]]
*[[Augurium Salutis]]
*[[Haruspex]]
*[[Lituus]]
[[Categoria:Religio Romana]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Augur | la | 1,214 | 2024-02-10T15:17:24Z |
28 | Augurium | '''Augurium''' sacrarum [[aves|avium]] ab [[augur]]e quod [[astrologia]]e educatio est, animadversio atque ex iis [[ars futurorum praenoscendorum|rerum futurarum divinatio]].
Ex volatu avium capiebant Romani [[augurium prosperum]] quidem, si a sinistra parte auguris advolassent, [[augurium adversum]] autem, si dextera.
Etiam e fulmine laevo laetum, e dextero triste augurium putabant.
== Nexus externi ==
* Paul Sheridan, "[http://www.anecdotesfromantiquity.net/the-sacred-chickens-of-rome/ The Sacred Chickens of Rome]" (2015) apud ''Anecdotes from Antiquity''
{{Reli-stipula}}
[[Categoria:Religio Romana]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Augurium | la | 614 | 2024-06-28T20:40:34Z |
16 | Architectura | {{Latinitas}}
[[Fasciculus:View of Santa Maria del Fiore in Florence.jpg|thumb|upright=1.4|alt=View of Florence showing the dome, which dominates everything around it. It is octagonal in plan and ovoid in section. It has wide ribs rising to the apex with red tiles in between and a marble lantern on top.|[[Philippus Brunelleschi]], [[tholus|tholum]] [[Cathedralis Florentiae]] [[aedificium|aedificans]], non solum [[cathedralis|cathedralem]] et [[urbs|urbem]], sed etiam partes et statum architectorum convertit.<ref>Museo Galileo, Museum and Institute of History and Science, [http://brunelleschi.imss.fi.it/itineraries/place/TheDomeOfSantaMariaFiore.html ''The Dome of Santa Maria del Fiore''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130401072804/http://brunelleschi.imss.fi.it/itineraries/place/TheDomeOfSantaMariaFiore.html |date=1 Aprilis 2013 }}.</ref><ref>Giovanni Fanelli, ''Brunelleschi'' (Florentiae: Becocci, 1980), capitulum ''The Dome,'' 10–41.</ref>]]
'''Architectura''' (a [[lingua Graeca|Graeco]] ''ἀρχιτέκτων,'' ab ''ἀρχι-'' '[[dux]]' + ''τέκτων'' '[[creatio|creator]], [[aedificium|aedificator]]') est [[ars]] et [[scientia (ratio)|scientia]] [[aedificium|aedificiorum]] aliarumque [[structura]]rum [[destinatio|destinandarum]], [[designatio|designandarum]], [[constructio|construendarum]].<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/topic/architecture|title=architecture|work=Encyclopedia Britannica|access-date=27 Octobris 2017}}.</ref> Opera architecturalia, formam [[aedificium|aedificiorum]] habentia, saepe [[signum|signa]] [[cultura]]e et [[opus artis|operis artis]] videntur. Identitas [[civilizatio]]num [[historia|historicarum]] saepe in earum exstantibus rebus gestis invenitur.<ref>{{cite book|editor=Daniel Cilia|date=[[2004]]|first=Anthony|last=Pace|chapter=Tarxien|title=Malta before History: The World’s Oldest Free Standing Stone Architecture|publisher=Miranda Publishers|pages=|isbn=978-9990985085}}.</ref>
[[Vitruvius]] docet:
:Architecti est [[scientia (ratio)|scientia]] pluribus [[disciplina|disciplinis]] et variis [[eruditio]]nibus ornata, cuius iudicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera. Ea nascitur ex [[fabrica (officina)|fabrica]] et ratiocinatione. Fabrica est continuata ac trita usus meditatio ad propositum deformationis, quae [[manus|manibus]] perficitur e [[materia]], cuiuscumque generis opus est. Ratiocinatio autem est, quae res fabricatas sollertiae ac rationis [[proportio]]ne demonstrare atque explicare potest.—[[De architectura (Vitruvius)|De arch]]. I 2.18 et sqq.
== Architecturae theoria ==
[[Theoria]] architecturae cum [[aesthetica]], ramus [[philosophia]]e, coniuncta est, velut [[semantica]] sua, quae est studium significationis, denique relationibus incrementorum [[cultura]]e. Complures architecti et philosophi, ut [[Plato]], [[Michael Foucault]], [[Aegidius Deleuze]], [[Robertus Venturi]], [[Ludovicus Wittgenstein]] ad theoriam architecturae contribuerunt.
== Historia ==
[[Fasciculus:Plan d'exécution du second étage de l'hôtel de Brionne (dessin) De Cotte 2503c – Gallica 2011 (adjusted).jpg|thumb|upright=1.25|alt=Plan d'exécution du second étage de l'hôtel de Brionne (dessin) De Cotte 2503c – Gallica 2011 (adjusted)| [[Designatio soli|Designatio]] tabulationis secundae Hôtel de Brionne [[Lutetia]]e sitae, [[1734]].]]
Fines architecturae antiquae multiplices sunt. [[Monumentum|Monumenta]] fecerunt saepe [[imperator]]es ad victorias celebrandas (vide exempli gratia [[Roma]]e arces quasdam). Homines [[templum|templa]] aedificaverunt, ut pietatem demonstrarent, aut ad se [[numen|numina]] verterent. [[Aquae ductus]] aedificaverunt, ut [[aqua]]m salubri potu ad urbes vel castra ducerent.
Vide etiam hos commentarios:
* [[Architectura antiqua]]
* [[Architectura mediaevalis]] (vide [[opus romanum]], [[opus francigenum]])
* [[Architectura gothica]]
* [[Architectura Renascentiae]]
* [[Architectura Georgiana]]
* [[Architectura moderna]]
* [[Architectura sacra]]
==Notae==
<references/>
== Bibliographia ==
* Carolus de Aquino. [[1734]]. ''Vocabularium architecturae aedificatoriae.'' Romae. [https://archive.org/details/b30409615/page/n7/mode/2up Textus apud ''Internet Archive.'']
* Comaroff Joshua, et Ker-Shing Ong. [[2013]]. ''Horror in Architecture.'' Franciscopoli: Oro Editions.
* Confurius, Gerrit. [[2017]]. ''Architektur und Geistesgeschichte: Der intellektuelle Ort der europäischen Baukunst.'' Bielefeld: Transcript. ISBN 978-3-8376-3849-3.
* Hellman, Louis. [[1988]]. ''Architektur für Anfänger (Architecture A-Z - A Rough guide).'' Reinbek bei Hamburg: Rowohlt. ISBN 978-3-499-17551-0.
* Hipp, Hermann, et Ernst Seidl, eds. [[1996]]. ''Architektur als politische Kultur. philosophia practica."' Berolini: Reimer. ISBN 3-496-01149-1.
* Koch, Wilfried. [[2006]]. ''Baustilkunde: Europäische Baukunst von der Antike bis zur Gegenwart.'' Ed. vicensima septima. ISBN 978-3-577-10089-2.
*Martin, Roland. [[1988]]. ''Greek architecture: architecture of Crete, Greece, and the Greek world.'' Novi Ebroaci: Electa/Rizzoli. ISBN 0847809684
*''Nineteenth and twentieth century architecture.'' [[1976]]. Novi Eboraci: Garland Publishing. ISBN 0824024214.
{{NexInt}}
{{div col|2}}
*[[Acustica architectonica]]
*[[Aedificium]]
*[[Architectus]]
*[[Ars oculorum]]
*[[Basilica]]
*[[Caeliscalpium]]
*[[Domus]]
*[[Fora Imperialia]]
*[[Ingeniaria terrae motuum]]
*[[Stadium]]
*[[Tectum displuviatum]]
*[[Templum]]
{{div col end}}
== Nexus externi ==
{{Grc|Ἀρχιτεκτονική}}
*[https://web.archive.org/web/20150801042518/http://biomimetic-architecture.org/ Architectura Biomimetica,] architectura natura inflata
*[http://www.architecture.com Architecture.com], Architecture.com, [[Royal Institute of British Architects]] divulgatum
*[https://web.archive.org/web/20100712075146/http://www.arch-library.com/ Arch-library.com]
*[[Bibliotheca Augustana]] [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/museum/mus_port.html Museum virtuale: Architectura, Sculptura, Pictura] (Praehistoria)
*[https://web.archive.org/web/20091009095018/http://www.uia-architectes.org/texte/england/Menu-7/1-musees.html Sedes architecturae et musea in orbe terrarum], index nexuum ex [[International Union of Architects]]
*[http://www.structurae.de Structurae]
*[[Vitruvius|Vitruvii]] [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lsante01/Vitruvius/vit_intr.html ''De architectura'']
*[http://www.worldarchitecture.org Worldarchitecture.org], databasis architecturae orbis terrarum
== Pinacotheca ==
;Architectura moderna
<gallery>
Fasciculus:Aleksandria raamatukogu IMG 0119.JPG|[[Planetarium Bibliothecae Alexandrinae]], pars [[Bibliotheca Alexandrina (nova)|Bibliothecae Alexandrinae]], [[Alexandria]]e situm.
Fasciculus:20090518 Trump International Hotel and Tower, Chicago.jpg|[[Deversorium Et Turris Internationalis Trump (Sicagum)|Deversorium Et Turris Internationalis Trump]], [[Sicagum|Sicagi]] sita.
Fasciculus:Petronas Towers, Kuala Lumpur (3321472593).jpg|[[Turres Petronas|Turres ''Petronas'']], in ''[[Kuala Lumpur]]'' sitae.
Fasciculus:Izumi Garden Tower from Tokyo Tower.jpg|[[Turris Hortensia Izumi|Turris Hortensia ''Izumi'']], [[Tokium|Tokii]] sita.
Fasciculus:HK Bank of China Tower View.jpg|[[Turris Argentariae Sinensis (Hongcongum)|Turris Argentariae Sinensis]], [[Hongcongum|Hongcongi]] sita.
Fasciculus:Sydney Opera House Sails.jpg|[[Theatrum Operaticum Sydneianum]], [[Sydneium|Sydneii]] situm.
Fasciculus:Shiodome City Center 2012.JPG|[[Medium Urbanum Shiodome|Medium Urbanum ''Shiodome'']], [[Tokium|Tokii]] situm.
Fasciculus:Turningtorso2011.jpg|[[Thyrsus Vertens]], [[Malmogia]]e situs.
Fasciculus:Ryugyong Hotel - August 27, 2011 (Cropped).jpg|[[Deversorium Ryugyeong]], in [[Pyeongyang]] situm.
Fasciculus:30 St Mary Axe, 'Gherkin'.JPG|''[[30 St Mary Axe]]'', [[Londinium|Londinii]] situm.
Fasciculus:Nya hovrätten, Malmö, 11-09-2013.jpg|[[Iudicium Superius Scaniae et Blekingiae]], [[Malmogia]]e situm.
Fasciculus:FallingwaterWright.jpg|[[Aqua Cadens]], a [[Franciscus Lloyd Wright|Francisco Lloyd Wright]] designata.
</gallery>
;Architectura moderna vetustior
<gallery>
Fasciculus:Bauhaus-Dessau main building.jpg|[[Bauhaus]], facultas architecturae Dessau ab [[1925]], a [[Gualterius Gropius|Gualterio Gropio]] designata.
</gallery>
;Architectura vetustior
<gallery>
Fasciculus:HT village house 4.jpg|Architectura vernacularis [[Dania]]e.
Fasciculus:Bayon Angkor Spiegelung.jpg|''[[Angkor]]'' [[Cambodia]]e.
Fasciculus:Taj Mahal in March 2004.jpg|[[Taj Mahal]] [[India]]e.
Fasciculus:La Rotonda.png|''[[La Rotonda]]'' [[Italia]]e, ab [[Andreas Palladius|Andrea Palladio]] designata.
</gallery>
;Architectura Renascentiae litterarum
<gallery style="text-align:left;" mode="packed" widths=100px heights=100px>
Fasciculus:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg|[[Basilica Vaticana]], [[Civitas Vaticana|Civitatis Vaticanae]] sita.
Fasciculus:Aerial image of Château de Chambord (view from the southeast).jpg|[[Castellum Chambord|Castellum ''Chambord'']], in ''[[Chambord (Lidericus et Carus)|Chambord]]'' sita.
Fasciculus:House of the Blackheads, Riga, Latvia-24June2009.jpg|[[Domus Capitum Nigrorum]], [[Riga]]e sita.
</gallery>
;Architectura mediaevalis
<gallery>
Fasciculus:Wells.cathedral.front.arp.jpg|[[Ecclesia Cathedralis Wellensis]], [[Wellae|Wellarum]] sita.
Fasciculus:Lund domkyrkan2007.jpg|[[Ecclesia Cathedralis Lundensis]], [[Lunda]]e sita.
Fasciculus:The Great Wall of China at Jinshanling.jpg|[[Murus Sinicus|Murus Sinicus Grandis]].
Fasciculus:Bodiam Castle fromthe north.jpg|[[Castellum Bodiam|Castellum ''Bodiam'']], prope [[Pons Roberti|Pontem Roberti]] sita.
Fasciculus:Chateau-de-Vincennes-donjon.jpg|[[Castellum Vilceniense]], [[Vilcenia]]e sita.
</gallery>
;Architectura antiqua
<gallery>
Fasciculus:0 Pantheon - Piazza della Rotonda - Rome (1a).JPG|[[Pantheum]], [[Roma]]e situm.
Fasciculus:GR-acropolis-parthenon.jpg|[[Parthenon]], [[Athenae|Athenis]] situs.
Fasciculus:Luxor Temple Obelisk.JPG|[[Obeliscus]] in [[Templum Luxorense|Templo Luxorensi]], [[Luxor]]is siti.
Fasciculus:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|[[Amphitheatrum Flavium]], sive novia longitudine Colosseum, [[Roma]]e situm.
Fasciculus:Kheops-Pyramid.jpg|[[Pyramis Cheopis]], [[Necropolis Gizensis|Necropoli Gizensi]] situm.
Fasciculus:Bridge Alcantara.JPG|[[Pons Alcantarensis]], [[Alcantara]]e situs.
Fasciculus:Aqueduct of Segovia 08.jpg|[[Aquae Ductus Segoviensis]], [[Segovia]]e situs.
</gallery>
{{ars et litterae}}
[[Categoria:Architectura|!]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Ars}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Architectura | la | 10,566 | 2025-09-19T17:30:27Z |
30 | Apocrypha | '''Apocrypha''' ([[Graece]], 'abscondita') sunt [[liber|libri]] qui ad [[Biblia|Biblia Sacra]] certorum [[Religio Christiana|Christianorum]] non pertinere dicuntur, a [[persona|personis]] biblicis scripti vel ab aliis cum biblicis libris consociati. Alii pulchri habentur textus Christianae vel [[Iudaismus|Hebraicae]] [[Fides|fidei]]; alii [[Haeresis|haereses]] a Christiana fide seiunctas promovere putantur. Cum non sint pars [[Canon (Biblia)|canonis Scripturarum]], elenchus generalis non exstat.
==Libri==
Libri sequentes plerumque a [[Protestantes|Protestantibus]] inter Apocrypha cum [[Vetus Testamentum|Vetere Testamento]] consociati referuntur:
*[[Liber Tobiae|Liber Thobis]]
*[[Liber Iudith]]
*[[Liber Ecclesiasticus|Liber Sirach]] ([[Ecclesiasticus]])
*[[Liber Sapientiae]]
*[[Liber Baruch]]
*Liber Enoch
*Assumptio Moisis
*Liber III Esdrae
*Liber IV Esdrae
*Apocalypsis Baruch
*Apocalypsis Abraham
*Liber Iubilaeorum
*[[Additamenta Danielis]]
*[[Additamenta Estheris]]
*[[Liber I Maccabaeorum]]
*[[Liber II Maccabaeorum]]
*Liber III Maccabaeorum
*Liber IV Macchabaeorum
*[[Oratio Manasse]]
Ex iis Liber Thobis, Liber Iudith, Liber Sirach (Ecclesiasticus), Liber Sapientiae, Liber Baruch necnon libri primus et secundus Maccabaeorum (qui omnes in versione Graeca Veteris Testamenti iuxta [[Septuaginta|LXX]] interpretes inveniuntur) ad Canonem Bibliorum [[Religio Catholica|Catholicum]] pertinent.
{{NexInt}}
* [[Libri deuterocanonici]]
* [[Novi Testamenti apocrypha]]
* [[Septuaginta]]
{{Biblia}}
[[Categoria:Veteris Testamenti apocrypha|!]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Apocrypha | la | 1,556 | 2026-01-26T01:57:57Z |
31 | Albis | {{videdis|Albis (discretiva)}}
'''Albis'''<ref name=Gr>{{Graesse}}</ref> est flumen magnum in [[Res publica Bohemica|re publica Bohemica]] [[Germania]]que, quod in [[Mare Germanicum|Oceanum Fresonicum]] fluit. Alia nomina sunt ''Alba'', ''Albea'', ''Albia'', ''Albius'', ''Alpia'', ''Alvea'', ''Heilba'', ''Helbia'' et ''Herlba''.<ref name=Gr>{{Graesse}}</ref>
[[Fasciculus:Koenigstein_Saxony_pic01_2007_04_22.jpg|thumb|Albis fluvius visus a Saxo Regali vulgo ''Königstein'']]
[[Fasciculus:Lauf der Elbe.png|thumb|Cursus Albis]]
== Geographia ==
Fontes Albis sunt in [[montes gigantuim|montibus Gigantium]] in [[Cechia]], qui ad [[Sudeti montes|Sudetos]] pertinent. Urbs maxima ab Albe percursa est [[Hamburgum]]; [[Dresda]] in [[Saxonia]] et [[Magdeburgum]] in [[Saxonia-Anhaltium|Saxonia-Anhaltio]] sunt urbes aliae ad Albem sitae. [[Multavia]] ex [[silva Gabreta|Gabreta]] et [[silva Bohemica|Bohemica]] silvis delabens, in Albem apud [[Melnica|Melnicam]] fluit. Apud [[Cuxhaven]] Albis mari [[Mare Germanicum|Germanico]] influit.
Flumen primum a [[Pomponius Mela|Pomponio Mela]] notum est.
== Flumina influentia ==
* [[Multavia]]
* [[Agara]]
* [[Elstra nigra]]
* [[Sala (flumen)|Sala]]
* [[Habala]]
== Res oeconomicae ==
Pars fluminis inter Hamburgum et Cuxhaven etiam aditus ad [[Portus|portum]] civitatis Hamburgi est.
{{NexInt}}
* [[Index fluviorum Germaniae]]
* [[7671 Albis]]
== Notae ==
<references />
== Bibliographia ==
* Philip Oltermann, "[https://www.theguardian.com/world/2017/sep/02/germany-elbe-river-cultural-divide-east-west-federal-elections How a German river marks cultural divide between east and west]" in ''[[The Guardian]]'' (2 Septembris 2017)
== Nexus externi ==
{{Communia|Elbe|Albis}}
{{fontes geographici}}
[[Categoria:Flumina Germaniae]]
[[Categoria:Flumina Cechiae]]
[[Categoria:Systema Albis fluminis|!]]
{{Myrias|Geographia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Albis | la | 1,872 | 2024-09-30T20:45:18Z |
29 | Adamus Bremensis | {{L1}}{{Capsa hominis Vicidata}}
'''Adamus''' seu '''Adam Bremensis''' e Saxonia superiore [[Brema]]m missus est. Vir doctus magisterque scholarum fuit.
[[Fasciculus:Ancient Germania - New York, Harper and Brothers 1849.jpg|thumb|[[Germania]]]]
== Vita ==
Nescitur quo anno Adamus natus sit. Putatur circa annum 1050 natus esse. Anno 1066 Bremam venit ibique sub Archiepiscopo [[Adalbertus Bremensis|Adalberto Bremensi]] docuit{{Cdref}}. Adamus circa annum 1081 obiit.
[[Fasciculus:Carta Marina.jpeg|thumb|[[Carta marina]] ab [[Olaus Magnus|Olao Magno]] confecta]]
== Opera ==
Praeclarum opus eius est ''[[Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum]]'', anno 1075 perfectum, quod refert non modo memoriae Europae septentrionalis antiquae, sed etiam ad partis resque publicas sciendas [[Vicingus|Vicingorum]], [[Dania|Danorum]], [[Normanni|Normannorum]], [[Norvegia|Norvegorum]], [[Sclavi|Sclavorum]]. Etiam de insulis ad finem mundi tum cogniti iacentibus rettulit Adamus, scilicet de [[Islandia]], [[Groenlandia|Gronlandia]] ('terra viridi') et [[Vinlandia]] (id est [[America]]).
Memoriae quoque [[Germania|Germanorum]] antiquorum aquilonarium liber ille refert. Non solum de [[Hamburgum|Hammonia]] (Hamburgo), sed etiam de [[Sliasvig|Sleswico]] et [[Heidiba]] narrat, quae fuit oppidum grande Danicum mercatorium inter [[Mare Balticum]] ac [[Oceanus Fresonicus|Oceanum Fresonicum]] situm.
== Notae ==
<references/>
== Nexus interni ==
* ''[[Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum]]'' ([http://www.intratext.com/IXT/LAT0975/ Textus in ''Intratext'']; [http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1068-1081__Adamus_Bremensis__Gesta_Hammaburgensis_Ecclesiae_Pontificum__LT.pdf.html in ''Patrologia Latina''])
== Nexus externi ==
{{fontes biographici}}
[[Categoria:Geographi Germaniae]]
[[Categoria:Historici Germaniae]]
[[Categoria:Auctores Latini mediaevales]]
[[Categoria:Urbs Hanseatica Brema]]
[[Categoria:Nati saeculo 11]]
[[Categoria:Mortui saeculo 11]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Adamus_Bremensis | la | 1,971 | 2023-04-07T19:33:01Z |
32 | Arbor Felix | [[Fasciculus:Kirche_Arbon-Hafen.jpg|thumb|200 px|Ecclesia catholica Arboris Felicis]]
[[Fasciculus: Karte Gemeinde Arbon 2007.png|thumb| Arboris Felicis collocatio]]
'''Arbor Felix''' sive '''Arbor''' ([[Theodisce]] ''Arbon'') est [[urbs]] pagi [[Turgovia]]e in [[Helvetia]], olim a [[Roma antiqua|Romanis]] condita ad litora [[Lacus Bodamicus|Lacus Bodamici]].
== Historia ==
Urbs epochae [[Imperium Romanum|Romanae]] codice [[Tabula Peutingeriana|Peutingeriano]] citata est<ref>Tabula Peutingeriana 3,5–4,1.</ref>.
''[[Notitia Dignitatum]]'' sub Duce Raetiae sic praebet: "Tribunus cohortis Herculeae Pannoniorum, Arbore."
Arbore Felici portus lacus Bodamici est. 13 241 incolarum die 31 Decembris 2007 habuit.
== Notae ==
<div class="references-small"><references/></div>
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Arbon|Arborem felicem}}
* [http://www.arbon.ch Pagina interretialis]
* {{LHH|1852|Arbon}}
[[Categoria:Urbes Pagi Turgoviae]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Arbor_Felix | la | 947 | 2016-01-26T08:53:18Z |
35 | Anno Domini | [[Fasciculus:Austria Klagenfurt Dome 12.jpg|thumb|[[Inscriptio]] verba <small>ANNO DOMINI</small> ferens, in [[Cathedralis Clagenfurti|ecclesia cathedrali Clagenfurtensi]] [[Austria]]e.]]
[[Fasciculus:Zuerich_quarter_ducat_1712_132283.jpg|thumb|[[Ducatus (nummus)|Ducatus]] [[Helvetia|reipublicae Tigurinae]] anno [[1712]] facta verba <small>ANNO DOMINI</small> in latere reverso fert.]]
Locutio '''''anno Domini,''''' plenius '''''anno [[Iesus|Domini nostri Iesu Christi]],''''' aliter '''''post Christum natum,''''' indicat numerum [[annus|annorum]] in [[calendarium|calendariis]] [[calendarium Iulianum|Iuliano]] et [[calendarium Gregorianum|Gregoriano]] ab initio aerae quae dicitur ''aera Christiana''<ref>Rerum Italicarum scriptores ab anno aerae Christianae millesimo ad millesimum sexcentesimum, tomus 1, Florentiae, anno 1748 {{GB|_6kkg9IspNgC|in titulo}}.</ref> vel ''[[aera vulgaris]]''. [[Abbreviatio|Compendia]] [[traditio]]nalia plerumque sunt '''''A.D.''''' et '''''p.C.n.''''' et '''''p.Ch.n.''''' (sed vide etiam abbreviationem ''[[aera vulgaris|aer. vulg.]]).
[[Computatio]] annorum est:
:A.D. = annos [[ab urbe condita]] minus 753.
Annus Domini putatur [[annus]] quo natus est Christus; ''anno'' autem ''Domini'' ([[casus ablativus|casu ablativo]]) significat 'anno vigente'.
== Notae ==
<references />
{{NexInt}}
{{div col|2}}
*[[a.C.n.]]
*[[Aera Hispanica]]
*[[Aera vulgaris]]
*[[Ante praesentem]]
*[[AUC]]
*[[Dionysius Exiguus]]
*[[Holocaenum]]
*[[Millennium]]
*[[Zerum (annus)]]
{{div col end}}
==Bibliographia==
*Abate, Frank R., ed. [[1997]]. ''Oxford Pocket Dictionary and Thesaurus,'' editio Americana. Novi Eboraci: Oxford University Press. ISBN 0-19-513097-9.
*Goldstein, Norm, ed. [[2007]]. ''Associated Press Style Book.'' Novi Eboraci: Basic Books. ISBN 0-465-00489-X.
*[[Beda]]. [[731]]. ''Historia ecclesiastica gentis Anglorum.''
*''Chicago Manual of Style,'' ed. 2a. [[1993]]. Sicagi: University of Chicago. ISBN 0-226-10389-7.
*''Chicago Manual of Style,'' ed 16a. [[2010]]. Sicagi: University of Chicago. ISBN 0-226-10420-6.
*Blackburn, Bonnie, et Lanfranc Holford-Strevens. (1999) [[2003]]. ''The Oxford companion to the Year: An exploration of calendar customs and time-reckoning.'' Oconiae: Oxford University Press. ISBN 0-19-214231-3.
*Cunningham, Philip A., et Arthur F. Starr. [[1998]]. ''Sharing Shalom: A Process for Local Interfaith Dialogue between Christians and Jews.'' Paulist Press. ISBN 0-8091-3835-2.
*Declercq, Georges. [[2000]]. ''Anno Domini: The origins of the Christian era.'' Turnhout Belgii: Brepols. ISBN 2-503-51050-7.
*Declercq, Georges. [[2002]]. Dionysius Exiguus and the Introduction of the Christian Era. ''Sacris Erudiri'' 41: 165–246.
*Doggett. [[1992]]. Calendars. In ''Explanatory supplement to the astronomical almanac,'' ed. P. Kenneth Seidelmann. Sausalito Californiae: University Science Books. ISBN 0-935702-68-7.
*Patrick, J. [[1908]]. [http://www.newadvent.org/cathen/03738a.htm General Chronology.] In ''The Catholic Encyclopedia.'' Novi Eboraci: Robert Appleton Company.
*Richards, E. G. [[2000]]. ''Mapping Time.'' Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 0-19-286205-7, ISBN 0198504136.
*Riggs, John. [[2003]]. Whatever happened to B.C. and A.D., and why? ''United Church News,'' Ianuarius.
*Ryan, Donald P. [[2000]]. ''The Complete Idiot's Guide to Biblical Mysteries.'' Alpha Books. ISBN 0-02-863831-X.
{{Abbreviationes Latinae}}
{{Calendaria-aerae}}
[[Categoria:Calendarium]]
[[Categoria:Chronologia]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Anno_Domini | la | 3,493 | 2024-10-02T15:06:45Z |
39 | A | {{Videhom|A.}}
'''A''' ([{{IPA|ɑː}}] subs. indecl.) est prima [[littera]] [[abecedarium|abecedarii]] sive [[alphabetum Latinum|alphabeti Latini]].
== Abbreviationes ==
# A (raro scriptum) = [[500]] (D, quingenti).
# A {abbrev.} = [[Aulus]], [[Augustus (cognomen)|Augustus]], absolvo, antiquo, [[annus]].
# Æ (raro scriptum) = [[2000]] (MM, duo milia).
# a = ''littera salutaris'' Romanorum antiquorum. Iudices Romani duas tabulas habebant, unam litteram ''a'' (pro ''absolvo'') monstrantem, aliam litteram ''c'' (pro ''condemno''). Si reum innocentem esse putabant, tabulam absolutionis sustulerunt. Denique summa tabularum sublatarum de absolutione aut condemnatione constituit.
# [[A (phonetica)]]
== Historia ==
{| align="center" cellspacing="10"
|- align="center"
|[[Fasciculus:EgyptianA-01.svg|Egyptian hieroglyphic ox head]]<br />Hieroglyphicum Aegyptiarum<br /> bovis caput
|[[Fasciculus:Proto-semiticA-01.svg|Proto-semitic ox head]]<br />Bovis caput<br />protosemiticus
|[[Fasciculus:PhoenicianA-01.png|Phoenician aleph]]<br />''aleph'' Phoeniceum
|[[Fasciculus:Alpha uc lc.svg|65px|Greek alpha]]<br />''alpha'' Graecum
|[[Fasciculus:EtruscanA-01.png|Etruscan A]]<br />A Etruscum
|[[Fasciculus:RomanA-01.png|Roman A]]<br />A Romanum
|}
A littera a figura capitis [[bos|bovis]] orta est, in systemate [[litterae hieroglyphicae Aegyptiae|hieroglyphico Aegyptio]].
Circa [[1600 a.C.n.]] [[Phoenices]] speciem linearem dederunt litterae quae omnibus formis secutis est, litteram probabiliter ''alph'' (hoc est "bovem") nominantes. Formam et nomen eius mutuati sunt [[lingua Graeca|Graece]] ut esset '''Α''' ''[[alpha]]''. [[Graeci]] quando hanc litteram receperunt non audiverunt illam [[muta phonetica|mutam]] glottalem initialem quam littera re vera repraesentat. Propterea, Graeci [[phonema]] /a/ huic litterae, non (quod antea ei fuit) /ʔ/ dederunt.
Ab [[Etrusci]]s littera mutuata est, quam in Italiam tulerunt, et a forma Etrusca haec littera [[abecedarium]] Latinum iniit.
{{NexInt}}
* [[littera]]
* [[alphabetum]]
* [[A (sonus)]]
== Nexus externi ==
* Michael Everson, ''[http://www.evertype.com/alphabets/index.html#1.3 The Alphabets of Europe]''
{{victionarium|A}}
{{Alphabetum}}
[[Categoria:Litterae abecedarii Latini]]
[[Categoria:Abbreviationes]] | https://la.wikipedia.org/wiki/A | la | 2,281 | 2026-02-13T13:19:59Z |
40 | AUC | {{L-1}}
'''A.U.C.'''<ref>[[Marcus Valerius Probus]], ''[[De notis iuris]]'' [http://latin.packhum.org/loc/996/2/0/1127-1136 2.1.4].</ref> sive '''A.V.C.''' vel etiam '''A.U.''' [[abbreviatio]] est, pro:
* ''anno urbis conditae''
* ''ab urbe condita''
* ''anno urbis"
Et usum annos numerandi causa est ab anno in quo urbs [[Roma condita]] est die [[21 Aprilis]] anno [[753 a.C.n.]]. Exempli causa si [[Anno Domini|annum domini]] I indicere volueris ''annum septingentesimum quinquagesimum quartum ab urbe condita'' (''DCCLIV A.V.C.'') dicendum est.
Non iam populis vulgarem in usum est, sed [[Romani]]s tantum et eis qui Romani esse volunt.
== Notae ==
<div class="references-small"><references /></div>
{{Calendaria-aerae}}
[[Categoria:Abbreviationes]]
[[Categoria:Chronologia]]
[[Categoria:Calendarium Romanum]] | https://la.wikipedia.org/wiki/AUC | la | 817 | 2020-02-02T15:46:43Z |
42 | Agaunum | {{videdis|Sanctus Mauritius (discretiva)}}
[[Fasciculus:Karte Gemeinde Saint-Maurice.png|300px|thumb|Tabula Acauni ]]
'''Agaunum'''<ref>{{Graesse}}</ref> (alia nomina<ref>{{Graesse}}</ref>: ''Acaunum'') ([[Lingua Francica|Francice]]: ''Saint-Maurice'' ; [[Lingua Germanica|Germanice]]: ''Sankt Moritz (Wallis)'', id est Fanum Sancti Mauritii), est vicus [[Helvetia|Helveticus]] 4002 incolarum (anno 2007) in pago [[Valesia]], situs in valle [[Rhodanus|Rhodani]] fluvii. Incolae ''Agaunenses''<ref>{{Graesse}}</ref> appellantur.
[[Sanctus Theodulus]] reliquias [[Sanctus Mauritius|Sancti Mauritii]] et aliorum Sanctorum [[Legio Thebaica|Legionis Thebaicae]] ad Acaunum tulerat, quae tum in Basilica Acauni sepultae sunt. Id fuit initium [[abbatia]]e Acauni.
==Geographia==
* [[Ager Caballicensis]]
== Nexus externus ==
*[http://www.st-maurice.ch Pagina officialis]
== Notae ==
<references />
{{geo-stipula}}
[[Categoria:Municipia Helvetiae]]
[[Categoria:Valesia]]
[[Categoria:Via Francigena]]
[[Categoria:Loci in itinerario Sigerici]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Agaunum | la | 1,039 | 2016-08-30T10:39:54Z |
21 | Stella | {{videdis|Stella (discretiva)}}
[[Fasciculus:Starsinthesky.jpg|thumb|Stellae in [[caelum|caelo]] [[nox|nocturno]]. Hic etiam [[regio]] stella formationis in Magna Nube Magellanica videtur. Imago a [[NASA]] et [[ESA]].]]
[[Fasciculus:The Sun in white light.jpg|thumb|upright=0.8|[[Sol]], [[stella principalis sequentiae generis G]], ad [[tellus|tellurem]] proxima.]]
{{Res|Stella}}, etiam {{Res|astrum}} et {{Res|sidus}} ({{pns|eris|n|sidus}}), est [[corpus caeleste]] quod in [[lumen|luminoso]] [[plasma]]tis {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|sphaeroides|sphaeroide|d|en|qid=Q208395}} suā [[gravitas|gravitate]] cohibito consistit. Stella ad [[tellus|tellurem]] proxima est [[Sol]]. Permultae stellae ab [[oculus|oculo]] nudo in [[caelum nocturnum|caelo nocturno]] videri possunt, sed propter [[spatium|spatii]] immensitatem, [[stellae fixae|fixa]] [[lux|lucis]] [[punctum|puncta]] videntur. Praestantissimae stellae in [[constellatio]]nes [[asterismus (astronomia)|asterismosque]] descriptae sunt, et multis ex stellis clarissimis sunt [[nomen proprium|nomina propria]]. [[Astronomus|Astronomi]] [[catalogus stellarum|catalogos stellarum]] confecerunt, qui stellas notas agnoscunt et [[designatio stellaris|designationes stellares]] praebent. [[Universum quod observari potest]] a 10<sup>22</sup> ad 10<sup>24</sup> stellas continere aestimatur. Nihilominus, plurimae ab oculo nudo in tellure videri non possunt, omnibus stellis singulis extra nostrum [[galaxia]]m, [[Via Lactea|Viam Lacteam]], non exclusis.
Sensu latiore olim [[planeta]]e [[cometa]]eque una stellae appellabantur. Sunt multa stellarum genera, quae [[color]]e, [[magnitudo (astronomia)|magnitudine]], [[luminositas|luminositate]], [[temperatura]], [[densitas|densitate]], copia, spatiis temporis rationum nuclearium, ceterisque inter se differunt. [[Foramen nigrum|Foramina nigra]], [[stella neutronica|stellae neutronicae]], [[pumilio alba|pumilionesque albae]] etiam inter stellas numerantur, quamquam non iam [[energia]]m fusione nucleari generant.
Omni in caelo circiter sex milia stellarum [[oculus|oculis]] videri possunt, sed permulto plures sunt. [[Via lactea]], [[galaxias]] noster, plus quam 300 000 000 000 stellarum continet. Ob spatia immensia earum cunctae stellae puncta [[lux|lucis]] videntur. Solum [[Sol]] propior est quo eum orbem videre possimus.
Haec corpora caelestia ex [[nebula (astronomia)|nebulis]] [[gasium|gasii]] nascuntur. Stellarum vita stricto sensu inter solum deciens centena milia (stellae maximae), et aliquot miliens deciens centena milia annorum (pumiliones rubrae) durat. Eo tempore in interiore parte stellae, [[elementum chemicum|elementa]] levia fusione nucleari in elementa graviora mutantur. Sic energia generatur (non creatur!) et ruina viribus gravitatoriis inducta prohibitatur. Ubi talis [[fusio nuclearis]] non iam fieri potest, stella mori dicitur. Quod manet foramen nigrum, stella neutronica, aut pumilio alba appellatur. De massa stellae a momento temporis [[mors|mortis]], genus reliquiarum dependet:
* [[Pumilio alba]]: si massa stellae moribundae minus quam 1.4 massae [[Sol]]is est,
* [[Stella neutronica]]: si massa stellae moribundae inter 1.4 et 3.2 massae [[Sol]]is est,
* [[Foramen nigrum]]: si massa stellae moribundae plus quam 3.2 massae [[Sol]]is est.
== Etymologia ==
[[Vocabulum]] ''stella'' a *h₂stḗr, radice [[lingua Protoindoeuropaea|Protoeuropaea]] 'stellam' [[significatio (linguistica)|significante]], ad ultimum deducitur, sed porro explicari potest *h₂eh₁s- ('urere') + -tēr ([[suffixum]] agentivum). Comparanda sunt [[Graece|Graecum]] ''aster'' et [[Theodisce|Theodiscum]] ''Stern.'' Alii eruditi credunt vocabulum ab [[lingua Accadica|Accadica]] ''istar'' ([[Venus (planeta)|Venus]]) mutuari; quod autem alii disputant. Vocabula ''[[asteriscus]],'' ''[[asteroides]],'' ''[[constellatio]],'' et ''[[Esther]]'' eandem radicem habent.<ref>{{cite web |last=Harper |first=Douglas |date=[[2001]]–[[2022]] |title=*ster- (2) |url=https://www.etymonline.com/word/*ster-#etymonline_v_52592 |url-status=live |access-date=28 Februarii 2022 |website=Online Etymology Dictionary}}.</ref>
==Pinacotheca==
<gallery>
Fasciculus:Pleiades large.jpg|[[Pleiades]], [[cumulus stellarum apertus]] in [[Taurus (constellatio)|Tauri]] [[constellatio]]ne. [[Mythus|Mytho]] dicitur hic incolunt vitas extraterrestres, prudentes ut nos, saepe Pleiades appellantur. Imago a [[NASA]] facta.
Fasciculus:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|[[Sol]] noster aliorumque [[Planeta|caelestium]] [[Systema Solare|Systematis Solaris]]. Est proxima [[Tellus (planeta)|Telluri]] stella distans spatio quod lux intra [[octo]] horas minutas transit.
Fasciculus:Morgan-Keenan spectral classification.svg|Classificatio stellarum secundum [[Morgan Keenan]].
Fasciculus:Crab Nebula.jpg|[[Nebula Cancri]], reliqua a [[supernova]]. Primum circa annum [[1050]] observata est.
</gallery>
{{NexInt}}
{{div col|3}}
* [[Astrologia]]
* [[Astronomia]]
* [[Classis spectralis]]
* [[Collapsar]]
* [[Diagramma Hertzsprung-Russell]]
* [[Dies sideralis]]
* [[Galaxias]]
* [[Index stellarum proximarum]]
* [[Index stellarum inter 16 et 49 a.l.m. distantium]]
* [[Index stellarum splendidissimarum]]
* [[Meteoroides]]
* [[Nebula planetaria]]
* [[Nomina stellarum Arabica]]
* [[Nova]]
* [[Pumilio flava]]
* [[Pumilio fusca]]
* [[Pumilio rubra]]
* [[Quasar]]
* [[Series principalis]]
* [[Spatium (astronomia)]]
* [[Stella binaria]]
* [[Tabula stellarum characteribus Bayeri agnitarum]]
{{div col end}}
==Notae==
<references/>
==Bibliographia==
* Bennett, J., M. Donahue, N. Schneider, et M. Voith. [[2010]]. Capita 14–16 in ''Astronomie,'' ed. quinta, ed. Harald Lesch. Monaci, Bostoniae, Harloviae, Sydneii, Matriri: Pearson-Studienverlag.
* Clark, D. H., et F. R. Stephenson. [[1981]]. "The Historical Supernovae." ''Supernovae: A survey of current research; Proceedings of the Advanced Study Institute,'' 355–30. Cantabrigiae et Dordrecht: D. Reidel Publishing. Bibcode:1982ASIC...90..355C.
* Davies, Paul. [[1993]]. ''El universo desbocado.'' Salvat Editores. ISBN 84-345-8895-1.
* Ekrutt, Joachim. [[1996]]. ''Estrellas y planetas.'' Everest Publishing. ISBN 84-241-2746-3.
* Forbes, George. [[1909]]. ''History of Astronomy.'' Londinii: Watts & Co. ISBN 978-1-153-62774-0. [https://www.gutenberg.org/ebooks/8172 Google Books.]
* Grasshoff, Gerd. [[1990]]. ''The history of Ptolemy's star catalogue.'' Springer. ISBN 978-0-387-97181-0.
* Gribbin, John, et Mary Gribbin. [[2001]]. ''Stardust: Supernovae and Life: The Cosmic Connection.'' Portu Novo: Yale University Press. ISBN 0-300-09097-8.
* [[Stephanus Hawking|Hawking, Stephen]]. [[1988]]. ''A Brief History of Time.'' Bantam Books. ISBN 0-553-17521-1.
* Herrrman, Joachim. [[1990]]. ''Estrellas,'' ed. secunda. Coll. "Guías de naturaleza Blume." Barcinonae: Naturart. ISBN 84-87535-13-5, ISBN 978-84-87535-13-0.
* Herrmann, Joachim. [[1995]]. ''Atlas de l'astronomie.'' Coll. Encyclopédies d’aujourd’hui. Lutetiae: Le Livre de Poche. ISBN 978-2-253-06453-4
* Hevelius, Johannes. [[1690]]. ''Firmamentum Sobiescianum, sive Uranographia.'' Gdansk.
* Kippenhahn, Rudolf, et A. Weigert. [[1990]]. ''Stellar structure and evolution.'' Berolini: Springer. ISBN 3-540-50211-4.
* Langer, N. [[1995]]. ''Leben und Sterben der Sterne.'' Becksche Reihe. Monaci: Beck. ISBN 3-406-39720-4.
* Murdin, Pavy, et Lesley. [[1989]]. 'Supernovas.'' Promotora General de Estudios. ISBN 84-86505-22-4.''
* Narlikar, Jayant. [[1987]]. ''La estructura del universo.'' Matriti: Alianza Universidad. ISBN 84-206-2485-3.
* Pickover, Clifford A. [[2001]]. ''The Stars of Heaven.'' Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 0-19-514874-6.
* Prialnik, D. [[2000]]. ''An Introduction to the Theory of Stellar Structure and Evolution.'' Cantabrigiae: Cambridge University Press. ISBN 0-521-65065-8.
* Scheffer, Thassilo von. [[1939]]. ''Die Legenden der Sterne.''
* Scheffler, H., et Hans Elsässer. [[1990]]. ''Physik der Sterne und der Sonne,'' ed. secunda. Manhemii: BI-Wiss.-Verlag. ISBN 3-411-14172-7.
* Séguin, Marc, et Benoît Villeneuve. [[1995]]. ''Astronomie & astrophysique: cinq grandes idées pour explorer et comprendre l'univers.'' Lutetiae: Masson. ISBN 978-2-225-84994-7.
* Stahler, S. W.,et F. Palla. [[2004]]. ''The Formation of Stars.'' Weinheim: WILEY-VCH. ISBN 3-527-40559-3.
* Voigt, H. H. [[1988]]. ''Abriss der Astronomie,'' ed. quarta. Mannheim: Bibliographisches Institut. ISBN 3-411-03148-4.
* von Spaeth, Ove. [[2000]]. "Dating the Oldest Egyptian Star Map." ''Centaurus'' 42 (3): 159–79. Bibcode:2000Cent...42..159V. {{doi|10.1034/j.1600-0498.2000.420301.x}}. [http://www.moses-egypt.net/star-map/senmut1-mapdate_en.asp Editio interretialis.]
* Widmann, Walter, et Karl Schütte. [[1989]]. ''Guía de las estrellas.'' Barcinonae: Ediciones Omega. ISBN 84-282-0843-3, ISBN 978-84-282-0843-7.
==Nexus externi==
{{CommuniaCat|Stars|stellas}}
{{Victionarium|Stars|stellas}}
* {{cite web |title= How To Decipher Classification Codes |publisher= Astronomical Society of South Australia |url= http://www.assa.org.au/sig/variables/classifications.asp |access-date= 2010-08-20}}
* {{cite web |last= Kaler |first= James |title= Portraits of Stars and their Constellations |publisher= University of Illinois |url= http://stars.astro.illinois.edu/sow/sow.html |access-date= 2010-08-20}}
* {{cite book |first1= Cliff |last1= Pickover |author-link= |date= 2001 |title= The Stars of Heaven |publisher= Oxford University Press |isbn= 978-0-19-514874-9 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/starsofheaven00pick }}
* {{cite web |display-authors= 1 |last1= Prialnick |first1= Dina, |last2= Wood |first2= Kenneth |last3= Bjorkman |first3= Jon |last4= Whitney |first4= Barbara |last5= Wolff |first5= Michael |last6= Gray |first6= David |last7= Mihalas |first7= Dimitri |title= Stars: Stellar Atmospheres, Structure, & Evolution |date= 2001 |publisher= University of St. Andrews |url= http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html |access-date= 2010-08-20}}
* {{cite web |title= Query star by identifier, coordinates or reference code |work= SIMBAD |publisher= Centre de Données astronomiques de Strasbourg |url= http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-fid |access-date= 2010-08-20}}
[[Categoria:Astronomia]]
[[Categoria:Stellae|!]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Physica}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Stella | la | 10,450 | 2025-10-13T00:05:23Z |
43 | Acidum desoxyribonucleicum | {{Latinitas|-1}}
[[Fasciculus:DNA animation.gif|thumb|Duplex helix.]]
'''Acidum desoxyribonucleicum,'''<ref name="Haan">Haan, H. R. M. de et W. A. L. Dekker, ''Groot woordenboek der geneeskunde: Encyclopaedia medica'' (Lugduni Batavi: L. Stafleu, 1955-1957).</ref> <!--RETINENDA SI FONS PRAESTO EST: vel latine potius disoxyribonucleicum--> vel '''[[DNA]]''' et '''[[ADN]],''' aliquando tessera [[vita]]e appellatum, est [[materia (physica)|materia]] in qua [[informatio genetica]] conservatur et profertur. DNA in [[nucleus (cellula)|nucleis]] [[cellula]]rum omnium [[animal]]ium et [[planta]]rum contingit. Structura [[chemica]] DNA a [[Iacobus Watson|Iacobo Watson]] et [[Franciscus Crick|Francisco Crick]] die [[25 Aprilis]] anno [[1953]] inventa est.
== Nomina et structura ==
[[Fasciculus:DNA chemical structure la.svg|thumb|Acidum desoxyribonucleicum.]]
[[Fasciculus:RNA-comparedto-DNA thymineAndUracilCorrected.png|thumb|RNA et DNA inter se comparata.]]
Acidum nucleicum est compositum [[organismus|organicum]] quod [[Ioannes Fredericus Miescher]] a [[nucleus (cellula)|nucleis]] [[leucocytus|leucocytorum]] anno [[1871]] segregavit, quod sic nominatur, quia in nucleis cellularum oritur. Id est [[polymerum]] partium nomine [[nucleotidum|nucleotida]].
Sunt [[duo|bini]] acidi nucleici species: [[DNA]] (desoxyribonucleicum acidum) et [[RNA]] (ribonucleicum acidum), quae magnopere facti speciebus discrepant. Unumquodque [[nucleotidum]] e [[basis nitrogenii|base nitrogenata]] componitur cum spina e [[Carbohydratum|carbohydrato]] et radicali [[phosphas|phosphate]] proveniente ex [[acidum phosphoricum| acido phosphorico]] (H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub>). Ambo casibus, phosphas duo [[vinculum chemicum|coniungit]] nucleotida aut per [[carbonium]] tertium aut per quintum, quamobrem si in una catenae extremitate carbo quintus est liber, necesse est in altera extremitate tertium carbonium esse liberum. Attamen spinae acidi DNA constant in carbohydrato desoxyriboso, spinae RNA in carbohydrato riboso. [[Basis nitrogenii|Bases nitrogenatae]] oriuntur e purina ([[adeninum]] et [[guaninum]]), vel e pyramidina (DNA, [[thyminum]] et [[cytosinum]]; [[RNA]], [[uracilum]] et [[cytosinum]]). Huius modi bases a [[vinculum chemicum|vinculis]] [[hydrogenium|hydrogenicis]] iunguntur. Inter cytosinum et guaninum sunt duo vincula hydrogenica, sed inter adeninum et thyminum sunt tria. Ob has varationes, [[molecula]] RNA ex [[unus|singulo]] filo longo simplici constat, cum DNA ex binis filis [[helix duplex|duplicem helicam]] formantibus constet.
== Functiones DNA ==
Sunt duae acidi desoxyribonucleici officia:
* conservatio, duplicatio, et variatio (i.e., [[evolutio]]) [[informatio genetica|informationis geneticae]] speciei uniuscuiusque
* productio [[proteinum|proteinorum]], quae in duobus rationibus ''transcriptionis'' et ''[[translatio genetica|translationis]]'' constat
=== Reduplicatio materiae geneticae ===
[[Fasciculus:Dna-split.png|thumb|Acidi desoxyribonucleici duplicatio.]]
Quod ad informationes geneticas propagandas pertinet, reduplicatio DNA in statu [[metaphasis]] contigit, et sic fit: [[enzymum]] cui nomen est DNA-polymerase, in initio helicam acidi desoxyribonucleici dividit. Postea nucleotida attrahuntur ad DNA quod nunc ex singula serie compositum est, et per vincula hydrogenica helicae formantur.
=== Transcriptio DNA in RNA et translatio in proteina ===
Omnes cellulae [[proteinum|proteinis]] utuntur ad sua officia bene gerenda et ad se perpetuandum. Facultas proteinas fabricandi in duabus partibus consistit:
* [[Transcriptio (Biologia)|Transcriptio]], qua DNA in [[acidum ribonucleicum]] (RNA) convertitur
* [[Translatio genetica|Translatio]], qua RNA in proteinum convertitur.
[[Transcriptio (Biologia)|Transcriptio]] in RNA est primus gradus per quem informationes geneticae in proteinis transferantur. RNA in cellularum nucleo contingit, et in [[ribosoma|ribosomatibus]]. In nucleo transcriptio, DNA in RNA maxime accidit, sed etiam in [[mitochondrium|mitochondriis]] et in [[chloroplastum|chloroplastis]].
Plurimum [[Translatio genetica|translationis]] RNA in proteinam in ribosomate, particula plasmatica in [[cellula]] [[biologia|biologica]], perficitur. Ribosomata sunt omnia divisa in partes duas, quae sunt maior atque minor subunitates.
Sunt variae formae RNA: [[mRNA]], quod ribonucleicum nuntians est et in nucleo nascitur, informationem geneticam ad ribosomata ferens. Littera ''m'' in contractione [[vocabulum|vocabuli]] ''missaticum'' stat; ''missaticum'' vicissim ex voce ''missum'' provenit. [[tRNA]] est acidum ribonucleicum transferens, quod in translatione genetica acidum aminicum fert. [[rRNA]] est pars ribosomatum, quae ex proteinis rRNA constant. rRNA, sicut omnes species RNA, transcriptione fit. Pro tempore nucleolis conditur. Deinde recipit [[proteinum]], finguntque ribonucleotida, quae in cytoplasmate formant ribosomata.
=== ADN detrimenta et refectionum machinationes ===
Corporis cellularum fraus cum damno minore acidi desoxyribonucleici devitari non potest, ut perpetuo substantiae chemicae, [[radiatio electromagnetica]], [[radiatio ultraviolacea]], [[Roentgeniani radii]] ordinem mutent. Machinationes [[restitutio ADN|restituendi ADN]] plures descriptae sunt, exemplum notum est divulgatio [[Thomas Lindahl|Lindahl]] de N-glycosidase<ref>{{cite journal |authors=Lindahl T. |title=An N-glycosidase from Escherichia coli that releases free uracil from DNA containing deaminated cytosine residues |journal={{PNAS}} |year=1974 |volume= 71 |month=Sep |pages=3649-53 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC433833/ }}</ref>.
{{NexInt}}
{{div col|3}}
* [[ADN octonarium]] (''ADN Hachimojiense'')
* [[Biochemia]]
* [[Biologia molecularis]]
* [[Endogenes retrovirus]]
* [[Experimentum Hershey-Chase]]
* [[Genum]]
* [[Nucleotidum]]
* [[Proteinum]]
* [[Acidum ribonucleicum|RNA]]
{{div col end}}
== Notae ==
<references />
== Plura legere si cupis ==
*Nicholas C Bauer, Anita H Corbett, Paul W Doetsch. "[https://www.academia.edu/110042957/The_current_state_of_eukaryotic_DNA_base_damage_and_repair The current state of eukaryotic DNA base damage and repair]", ''Nucleic Acids Research'', 2015: 10083-10101
*Joseph E. Deweese, Michael A. Osheroff, Neil Osheroff. "[https://iubmb.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/bmb.20244 DNA topology and topoisomerases. Teaching a “knotty” subject]", ''Biochemistry and Molecular Biology Education'', 2009: 2-10
*Sylvie Doublié, Karl E Zahn. "[https://archive.org/details/pubmed-PMC4142720/mode/2up Structural insights into eukaryotic DNA replication]", ''Frontiers in Microbiology'', 2014: 00444
*Karolin Luger, Mekonnen L Dechassa, David J Tremethick. "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3408961/ New insights into nucleosome and chromatin structure: an ordered state or a disordered affair?]", ''Nature reviews. Molecular cell biology'', 2012: 436-447
*Edward J Miracco, Jiansen Jiang, Darian D Cash, Juli Feigon. "[https://escholarship.org/uc/item/9tp3z69f Progress in structural studies of telomerase]", ''Current Opinion in Structural Biology'', 2014: 115-124
*Thi Hoang Duong Nguyen, "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8589416/ Structural biology of human telomerase: progress and prospects]", ''Biochemical Society transactions'', 2021: 1927–1939.
*Michael O'Donnell, Lance Langston, Bruce Stillman. "[https://cshperspectives.cshlp.org/content/5/7/a010108.full Principles and concepts of DNA replication in bacteria, archaea, and eukarya]", ''Cold Spring Harbor perspectives in biology'', 2013; 10.1101
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|DNA}}
[[Categoria:Biochemia]]
[[Categoria:Genetica]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Biologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Acidum_desoxyribonucleicum | la | 7,700 | 2024-09-03T18:44:19Z |
44 | Acidum ribonucleicum | [[Fasciculus:Pre-mRNA-1ysv-tubes.png|thumb|Structura '''acidi ribonucleici''']]
[[Fasciculus:RNA-comparedto-DNA thymineAndUracilCorrected.png|thumb|'''RNA''' et DNA inter se comparata]]
'''Acidum ribonucleicum'''<ref name="Haan">Haan, H.R.M. de & Dekker, W.A.L. (1955-1957). ''Groot woordenboek der geneeskunde. Encyclopaedia medica.'' Lugduni: L. Stafleu.</ref> (ARN vel RNA) est [[molecula]] [[polymerum|polymerica]], in omnibus [[cellula|cellulis]] vivis praesens, quae codicem [[Acidum desoxyribonucleicum|acidi desoxyribonucleici]] (ADN, DNA) transfert ad synthesin [[proteinum|proteinorum]] regendum. In multis autem [[virus biologicum|viris]] in ipso ARN [[informatio genetica]] conservatur. Tria praecipua genera sunt acidorum ribonucleicorum functione distincta: in cellula octogena per centena (80%) eorum sunt in [[Ribosoma|ribosomatibus]] ([[rRNA]]), quindena per centena [[aminoacidum |acida aminata]] ligant atque ad ribosomata gerunt ([[tRNA]]), maxima pars reliquorum "nuntii" dicuntur ([[mRNA]])<ref>Pratt et Cornelly, ''Essential biochemistry'', Wiley, 2018: 22.2.</ref>. Sunt etiam moleculae microRNA, quae actionem 'nuntiorum' moderantur. Omnia e transcriptione genorum gignuntur.
ARN ex catena [[nucleotidum|nucleotidorum]] constat. Unum quodque nucleotidum [[carbohydratum]] ribosum continet, cui quinque atomi [[carbonium|carbonii]] insunt. Ad primum atomum adiungitur [[basis nucleici acidi|basis]], plerumque [[adeninum]] (A), [[cytosinum]] (C), [[guaninum]] (G), [[uracilum]] (U). Adeninum et guaninum sunt [[purinum|purina]], cytosinum et uracilum [[pyrimidinum|pyrimidina]]. Tres primae cum ADN communes sunt, quarta acidi ribonucleici propria: nam pro uracilo ADN [[thyminum]] habet. [[Phosphatum]] ad tertium atomum carbonii prioris ribosi, ad quintum proximum adiungitur: hoc [[Vinculum chemicum|vinculo]] ''phosphodiester'' appellato elementa catenae inter se iunguntur.
{{NexInt}}
*[[Acidum deoxyribonucleicum|DNA]]
*[[mRNA]]
*[[tRNA]]
*[[rRNA]]
*[[Retrovirus]] - virus cum RNA, contrarie [[virus ARN]]
== Notae ==
<references/>
== Plura legere si cupis ==
*Xin Liu, David A. Bushnell, Roger D. Kornberg. "[https://williams.chemistry.gatech.edu/course_Information/biochemistry/papers/kornberg_2013.pdf#:~:text=Following RNA polymerase II transcription: Structure and mechanism]", ''Biochimica et Biophysica Acta'', 2013(1829): 2-8
{{biologia-stipula}}
[[Categoria:Biologia molecularis]]
[[Categoria:Genetica]]
{{Myrias|Biologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Acidum_ribonucleicum | la | 2,470 | 2025-09-02T17:06:45Z |
45 | Acidum phosphoricum | [[Fasciculus:Phosphoric acid2.svg|thumb|Acidum phosphoricum]]
'''Acidum phosphoricum'''<ref name="Maxwell1890">Maxwell, T. (Ed.) (1890). ''Terminologia medica polyglotta.'' London: J. & A. Churchill /Paris: G. Mason /Philadelphia: P. Blakiston, Son & Co.</ref><ref name="Haan">Haan, H.R.M. de & Dekker, W.A.L. (1955-1957). ''Groot woordenboek der geneeskunde. Encyclopaedia medica.'' Leiden: L. Stafleu.</ref> acidum est formula H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub> notatum. [[Sal]] phosphas nominatur, ut e.g. [[calcii phosphas]] Ca<sub>3</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>
== Notae ==
<references/>
{{NexInt}}
* [[Phosphatum]]
{{chem-stipula}}
[[Categoria:Chemica]]
{{Myrias|Physica}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Acidum_phosphoricum | la | 681 | 2025-12-25T18:11:02Z |
47 | Alkali | {{Latinitas|1}}
'''Alkali''',<ref>[[Stephanus Blancardus]], ''[[Lexicon Medicum]]'' (1748), lemma [http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/blanckaert/blanckaert1/jpg/s049.html 'alkali'].</ref><ref name="Foster1891">Foster, F.D. (1891-1893). ''An illustrated medical dictionary. Being a dictionary of the technical terms used by writers on medicine and the collateral sciences, in the Latin, English, French, and German languages.'' New York: D. Appleton and Company.</ref> '''alcali'''<ref name="Sommerhoff1713">Sommerhoff, J.C. (1713). ''Lexicon pharmaceuticochymicum Latino-Germanicum et Gemanico-Latinum.'' Nürnberg: J.F. Rüdiger.</ref><ref>[[Stephanus Blancardus]], ''[[Lexicon Medicum]]'' (1748), lemma [http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/blanckaert/blanckaert1/jpg/s042.html 'alcali'].</ref><ref name="Freund1844">Freund, W. (1844/45). ''Gesammtwörterbuch der lateinischen Sprache, zum Schul- und Privat-Gebrauch.'' Breslau: Georg Philipp Aderholz.</ref><ref name="Siebenhaar1850">Siebenhaar, F.J. (1850). ''Terminologisches Wörterbuch der medicinischen Wissenschaften.'' (Zweite Auflage). Leipzig: Arnoldische Buchhandlung.</ref><ref name="Foster1891"/> (-lis, ''n.'' <ref>Vide usum formarum [http://books.google.com/books?lr=&hl=nl&q=%22alcalibus%22 'alcalibus'] et [http://books.google.com/books?lr=&hl=nl&q=%22alkalibus%22 'alkalibus'] apud Libros Google.</ref>; indecl., ''n.'' <ref name="Freund1844"/><ref name="Foster1891"/>) '''alcalis'''<ref name="Schlickum1879">Schlickum, O. (1879). ''Lateinisch-deutsches Special-Wörterbuch der pharmazeutischen Wissenschaften.'' Leipzig: Ernst Günther’s Verlag.</ref> (-lis, ''f.'' <ref name="Schlickum1879"/>) '''alcalium'''<ref>Vide usum formarum [http://books.google.com/books?lr=&hl=nl&q=%22de+alcaliis%22+OR+%22cum+alcaliis%22+OR+%22alcaliorum%22 'alcaliis' et 'alcaliorum'] apud Libros Google.</ref> aut '''alkalium'''<ref>Vide usum formarum [http://books.google.com/books?lr=&hl=nl&q=%22de+alkaliis%22+OR+%22cum+alkaliis%22+OR+%22alkaliorum%22 'alkaliis' et 'alkaliorum'] apud Libros Google.</ref> (a nomine [[Lingua Arabica|Arabico]] القلي ''al-qili'', h.e. [[potassa]], a verbo قلی ''qalā'', h.e. 'coquere'),<ref>Raja Tazi, ''Arabismen im Deutschen'' (1998), [http://books.google.com/books?id=GHaGxm4TZ5wC&pg=PA136&source=gbs_toc_r&cad=0_0&sig=ACfU3U089pbNHIaZhI6iKt8y-h2XQgSQQQ#PPA115,M1 pp.115–116.]</ref> in [[chemia]] est [[sal]] [[basis (chemia)|basicus]] [[ion]]ta [[Metallum alkalinum|metalli alkalici]] aut [[Metalla alcalica terrena|metalli alkalici terreni]] continens, qui in aqua solutus [[solutio]]nem basicam efficit.
Sunt alkalia e.g.:
* Ca(OH)<sub>2</sub>
* KOH
* LiOH
* NaOH
== Notae ==
<div class="references-small"><references/></div>
{{NexInt}}
*[[Cinis]]
*[[Sapo]]
{{chem-stipula}}
[[Categoria:Alkali|!]]
[[Categoria:Chemica]]
[[Categoria:Verba Arabica mutuata]]
{{Myrias|Physica}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Alkali | la | 2,906 | 2020-03-26T21:19:39Z |
46 | Aminoacidum | [[Fasciculus:Tablica aminokiselina.jpg|thumb|Viginti aminoacida naturalia]]
'''Aminoacidum'''<ref>[[Tuomo Pekkanen]] & [[Reijo Pitkäranta]], ''Lexicon hodiernae Latinitatis Finno-Latino-Finnicum''. Societas Litterarum Finnicarum, 2006; [[Ebbe Vilborg]], ''Norstedts svensk-latinska ordbok''. Andra upplagan. Norstedts akademiska förlag, 2009.</ref> est res [[chemia organica|organica]] [[compositum organicum]] quae [[radix (chemia)|radices]] carboxylicam (-COOH) et aminicam (-NH<sub>2</sub>) habet. Elementa principalia aminoacidorum sunt [[carbonium]] (C), [[oxygenium]] (O) et [[nitrogenium]] (N). Circiter 500 aminoacidorum nota sunt, ex eis viginti [[Codex geneticus|codice genetico]] in proteina includuntur, profecto non solum 20 sed etiam 22 (+ [[selenocysteinum]] et [[pyrrolysinum]]) in proteinis reperiuntur, ergo illa ''aminoacida proteinogenica'' dicitur, et reliqua ''non proteinogenica''. Formula generalis est:
H O-H
| |
R - C - C = O
|
H-N-H
(R=H, CH<sub>3</sub> et cetera)
== Aminoacida proteinogenica ==
Organismis humanis aminoacida viginti duo proteinogenica sunt, per exemplum:
{| class="wikitable"
|-
! Nomen !! Abbrev.<br />3 litt. !! Abbrev.<br />1 litt. !! Massa<br />molecularis!! Essentialis !! Annotatio
|-
| [[Alaninum]] || style="text-align: center" | Ala || style="text-align: center" | A || style="text-align: center" | 89.094 || style="text-align: center" | non || CH<sub>3</sub>-CH(NH<sub>2</sub>)-COOH
|-
| [[Argininum]] || style="text-align: center" | Arg || style="text-align: center" | R || style="text-align: center" | 174.203 || style="text-align: center" | ''semi'' || HN=C(NH<sub>2</sub>)-NH-(CH<sub>2</sub>)3-CH(NH<sub>2</sub>)-COOH
|-
| [[Asparaginum]] || style="text-align: center" | Asn || style="text-align: center" | N || style="text-align: center" | 132.119 || style="text-align: center" | non || NH<sub>2</sub>-CH<sub>2</sub>(CONH<sub>2</sub>)-COOH
|-
| [[Acidum asparticum]] || style="text-align: center" | Asp || style="text-align: center" | D || style="text-align: center" | 133.104 || style="text-align: center" | non ||
|-
| [[Cysteinum]] || style="text-align: center" | Cys || style="text-align: center" | C || style="text-align: center" | 121.154 || style="text-align: center" | non || HS-CH<sub>2</sub>-CH(NH<sub>2</sub>)-COOH
|-
| [[Glutaminum]] || style="text-align: center" | Gln || style="text-align: center" | Q || style="text-align: center" | 146.146 || style="text-align: center" | non || HOOC-CH(NH<sub>2</sub>)-(CH<sub>2</sub>)2-CO-NH<sub>2</sub>
|-
| [[Acidum glutamicum]] || style="text-align: center" | Glu || style="text-align: center" | E || style="text-align: center" | 147.131 || style="text-align: center" | non || HOOC-CH(NH<sub>2</sub>)-(CH<sub>2</sub>)2-COOH
|-
| [[Glycinum]] || style="text-align: center" | Gly || style="text-align: center" | G || style="text-align: center" | 75.067 || style="text-align: center" | non || NH<sub>2</sub>-CH<sub>2</sub>-COOH
|-
| [[Histidinum]] || style="text-align: center" | His || style="text-align: center" | H || style="text-align: center" | 155.156 || style="text-align: center" | ''semi'' ||
|-
| [[Isoleucinum]] || style="text-align: center" | Ile || style="text-align: center" | I || style="text-align: center" | 131.175 || style="text-align: center" | '''ita''' ||
|-
| [[Leucinum]] || style="text-align: center" | Leu || style="text-align: center" | L || style="text-align: center" | 131.175 || style="text-align: center" | '''ita''' || HOOC-CH(NH<sub>2</sub>)-(CH<sub>2</sub>)-CH(CH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>
|-
| [[Lysinum]] || style="text-align: center" | Lys || style="text-align: center" | K || style="text-align: center" | 146.189 || style="text-align: center" | '''ita''' ||
|-
| [[Methioninum]] || style="text-align: center" | Met || style="text-align: center" | M || style="text-align: center" | 149.208 || style="text-align: center" | '''ita''' ||
|-
| [[Phenylalaninum]] || style="text-align: center" | Phe || style="text-align: center" | F || style="text-align: center" | 165.192 || style="text-align: center" | '''ita''' ||
|-
| [[Prolinum]] || style="text-align: center" | Pro || style="text-align: center" | P || style="text-align: center" | 115.132 || style="text-align: center" | non ||
|-
| [[Serinum (aminoacidum)|Serinum]] || style="text-align: center" | Ser || style="text-align: center" | S || style="text-align: center" | 105.093 || style="text-align: center" | non ||
|-
| [[Threoninum]] || style="text-align: center" | Thr || style="text-align: center" | T || style="text-align: center" | 119.119 || style="text-align: center" | '''ita''' ||
|-
| [[Tryptophanum]] || style="text-align: center" | Trp || style="text-align: center" | W || style="text-align: center" | 204.228 || style="text-align: center" | '''ita''' ||
|-
| [[Tyrosinum]] || style="text-align: center" | Tyr || style="text-align: center" | Y || style="text-align: center" | 181.191 || style="text-align: center" | non ||
|-
| [[Valinum]] || style="text-align: center" | Val || style="text-align: center" | V || style="text-align: center" | 117.148 || style="text-align: center" | '''ita''' || (CH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>-CH-CH(NH<sub>2</sub>)-COOH
|-
| colspan = 4 |
|-
| [[Selenocysteinum]] || style="text-align: center" | Sec || style="text-align: center" | U || style="text-align: center" | 168.064 || style="text-align: center" | non ||
|-
| [[Pyrrolysinum]] || style="text-align: center" | Pyl || style="text-align: center" | O || style="text-align: center" | 255.313 || style="text-align: center" | non ||
|}
{{NexInt}}
* [[Enzymum]]
* [[Glycoproteinum]]
* [[Neurotransmissor]]
* [[Proteinum]]
* [[Translatio genetica]]
* [[IUPAC#Codices acidorum aminicorum]]
== Notae ==
<references />
{{biochemia-stipula}}
[[Categoria:Acida aminica|!]]
[[Categoria:Biochemia]]
[[Categoria:Metabolismus nitrogenii]]
{{Myrias|Biologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Aminoacidum | la | 5,992 | 2024-02-17T14:30:40Z |
49 | Aër | {{L-1}}
[[Fasciculus:Top of Atmosphere.jpg|thumb|[[Atmosphaera]] telluris e satellite sic pingitur.]]
'''Aër''' vel [[atmosphaera]] [[tellus (planeta)|telluris]] est stratum [[gas]]ium quod [[tellus|tellurem]] cingit, a [[gravitas|gravitate]] telluris retentum.
Aër necesse est ad existendum [[organismus|organismorum]] complurium, qui [[terra]]m [[habitatio|habitant]]. Cum organismi spirant, [[oxygenium]] intrat in [[cella]]m, deinde oxygenatione facta, [[energia]] emittitur a [[respiratio]]ne, quae necessaria est in vita huius organismi. Id est pars [[ratio]]nis quae [[metabolismus]] vocatur. Nos in [[vita]] et in [[industria]] utimur oxygenio ad comburendum et ut [[calor]] fiat et ut [[energia mechanica]] fiat mobilibus{{dubsig}}.
Apud antiquos, aër inter quattuor [[elementum|elementa]] numerabatur. Hodie tamen scimus aëra esse mixturam, volumine et sine [[vapor]]e [[aqua]]e, ex
* [[Nitrogenium|nitrogenio]], 78%
* [[Oxygenium|oxygenio]], 21%
* [[Argon|argo]], 0.93%
* [[Dioxidum Carbonii|dioxido carbonii]], 0.04%
* [[Neon|neo]], 18 per millionem
* [[Helium|helio]], 5,2 per millionem
* [[Methanum|methano]], 1,8 per millionem
* [[Krypton|krypto]], 1,14 per millionem
* [[Hydrogenium|hydrogenio]], 0,55 per millionem
* [[Xenon|xeno]], 0,09 per millionem
et aliis [[gas]]ibus vestigialibus.
[[Vocabulum|Vocabula]] ''aura, spiritus, ventus'' motum aëris significant.
{{NexInt}}
* [[Aerodynamica]]
* [[Atmosphaera (unitas)]]
* [[Volatus]]
==Bibliographia==
* Wallace, John M., et Peter V. Hobbs. [[2006]]. ''Atmospheric Science: An Introductory Survey.'' Ed. secunda. Elsevier. ISBN 978-0-12-732951-2.
* Möller, Detlev. [[2003]]. ''Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht.'' Walter de Gruyter. ISBN 3-11-016431-0.
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Air|aerem}}
*[https://www.britannica.com/science/air Pagina commentarius ex Encyclopaedia Britannica de Aere.]
{{DEFAULTSORT:Aer}}
[[Categoria:Atmosphaera|!]]
[[Categoria:Scientia terrae]]
[[Categoria:Terra]]
{{Myrias|Physica}} | https://la.wikipedia.org/wiki/A%C3%ABr | la | 2,011 | 2025-04-19T22:38:02Z |
38 | Lucius Appuleius Saturninus | {{Videdis|Apuleius (discretiva)}}
[[Fasciculus:Lucius Appuleius Saturninus.jpg|thumb|Denarius a Lucio Appuleio anno 104 a.C.n. signatus : in exemplaribus bene servatis Saturnus ''harpê'' (falcis genere) quam manu tenet cognoscendus est]]
'''Lucius Appuleius Saturninus''' (natus circa annum [[138 a.C.n.]]; mortuus die [[10 Decembris]] [[100 a.C.n.]]) fuit vir publicus Romanus, [[quaestor]], [[tribunus plebis]]. [[Populares|Popularium factioni]] studebat et [[Gaius Marius|Gai Marii]] fautor erat. Eius eloquentia a quibusdam laudabatur ; quam famam Cicero ad actionem eius potius quam ad veram dicendi copiam referebat<ref>[[Cicero]], ''Brutus'' 224.</ref>.
==Cursus honorum==
*Anno [[104 a.C.n.]] quaestor [[Ostia|Ostiae]] annonae frumentariae praeerat. Ita prave rem gessit ut [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Marcus Aemilius Scaurus]], senatus princeps, ei successor datus sit<ref>[[Cicero]], ''Pro Sestio'' 39. ''De haruspicum responso'' 43.</ref>. Quae ignominia fortasse causa fuit cur populari furori postea tantopere indulserit. [[Denarius|Denarium]] eodem anno signavit<ref>Crawford 317/3. Babelon, Appuleia 1.</ref> : caput deae Romae galeatum / [[Saturnus (deus)|Saturnus]] deus [[Quadrigae|quadrigis]] vectus cum titulo L.SATVRN. Saturnus deus ad cognomen magistratus monetarii alludit : simul quia deus agricolarum erat plebeius videri poterat. Qui denarii hodieque plurimi reperiuntur : magnus numerus enim eo anno cusus est<ref>H. Zehnacker, (''Moneta'' 1973 : 116-118) numerum variarum notarum ad aversam partem circa 700 fuisse existimabat.</ref>.
*Anno [[103 a.C.n.]] tribunus plebis fuit et societatem cum consule Gaio [[Gaius Marius|Mario]] iniit, leges nobilitati parum gratas vi ut perferrent, in primis legem agrariam quae agros in [[Africa (provincia Romana)|Africa]] Marii veteranis dividebat.
*Anno 102 a.C.n. a [[Censor|censore]] [[Quintus Caecilius Metellus Numidicus|Metello Numidico]] malos ob mores notatus est<ref>''Pro Sestio'' 101.</ref>, sed quia collega [[Gaius Caecilius Metellus Caprarius|Metellus Caprarius]] (sobrinus erat Numidici) ei non consensit Saturninus e senatu pulsus non est<ref>[[Appianus]], ''BC'' I.126.</ref>. Tamen haec origo magni odii inter duos viros fuit.
*Anno [[101 a.C.n.]] per vim occiso competitore Nonnio<ref>Vel ''Nunio'' :[[Titus Livius]], ''Periocha'' 69. [[Appianus]], ''Bell. civ.'' I.28. [[Plutarchus]], ''Marius'' 29. [[Valerius Maximus]] IX.7.3. [[Orosius]], ''Adv. pagan''. 5.17.</ref> in secundum tribunatum plebis perrupit, in quo tribunatu ([[100 a.C.n.]]) legem agrariam tulit quae veteranis [[C. Marius|Gai Mari]] tum consulis sextum agros in [[Gallia Cisalpina]] dividebat. Cum [[Optimates]] legi frustra obstitissent omnes senatores in verba legis iurare iussit ne postea quicquam ex illa abrogari vel mutari posset. [[Quintus Caecilius Metellus Numidicus|Quintus Metellus Numidicus]], optimatium dux et Marii inimicus iam a [[Iugurtha|Iugurthino]] bello, illud iusiurandum aspernatus [[Exsilium|exsilio]] poenam dedit. Quam ob rem seditiones et rixae multae Romae fuerunt. Nihilominus Marii patrocinio fretus, Saturninus tribunus plebis tertium in annum proximum factus est.
==De morte==
Die 9 decembris (?<ref>Ex Appiano (BC I.146) qui scribebat Equitium, filium suppositum Tiberii Gracchi, eo ipso die perisse quo tribunatum inibat. Compertum autem habemus tribunorum plebis potestatem die 10 decembris quotannis iniri. Tamen nonnulli eruditi errorem Appiani fuisse volunt quia in cap.73 libri ''[[De viris illustribus urbis Romae (opus anonymum)|De Viris illustribus]]'' legitur diem 'maximo aestu' fuisse ideoque Marium aquae ductus intercepisse ut qui in [[Capitolium|Capitolio]] obsidebantur ad citiorem deditionem cogerentur. Alia argumenta (non cogentia, ut videtur : nam multi contra dicunt) quoque Ernestus Badian (1984 : 101-106, vide supra) adferebat cur hoc eventum maturius in anno 100 a.C.n. collocandum esse arbitretur.</ref>) Gaius Memmius [[Consul|consulatus]] petitor et rivalis [[Gaius Servilius Glaucia|Servilii Glauciae]], Saturnini amici, qui et ipse contempta lege quae intervallum esse inter praeturam et consulatum esse iubebat, consulatum [[praetor]] petebat<ref>[[Cicero]], ''Brutus'' 224.</ref>, ipso die [[Comitia|comitiorum]] a fautoribus popularium palam occisus est. Postridie senatores indignantes [[senatusconsultum ultimum]]<ref>Ita narrabat Cicero ad causam suam firmandam (Pro Rabirio 20) : ''Fit senatus consultum ut C. Marius L. Valerius consules adhiberent tribunos pl. et praetores, quos eis videretur, operamque darent ut imperium populi Romani maiestasque conservaretur''.</ref> et adversus Saturninum et adversus Glauciam, hostes publicos appellatos, edixerunt (''videant consules ne quid respublica detrimenti capiat'') et Gaius Marius consul sive invitus (nam per plures annos in re publica gerenda socii fuerant) et fraudem meditans ut salutem amicis praestaret sive quia et ipse audaciam Saturnini metuere coeperat, vim armatam eis adhibuit : in [[Capitolium|Capitolium]] profugos obsedit et fide salutis data<ref>''Pro Rabirio'' 28.</ref> eos comprehendit. Cum in [[Forum Romanum|Forum]] descendissent ambo viri ab iratis senatoribus aliisque optimatium fautoribus lapidibus tegulisque iniectis necati sunt, sine iudicio. Una cum Saturnino periere illo die quaestor Saufeius, praetor Glaucia, Quintus Labienus ([[Titus Labienus|Titi Labieni]] patruus), Equitius, tribunus plebis qui sese filium [[Tiberius Sempronius Gracchus|Tiberii Gracchi]] esse falso gloriabatur<ref>J. Lea Beness et T. W. Hillard, "[https://www.jstor.org/stable/639330 The Death of Lucius Equitius on 10 December 100 B. C.]", ''The Classical Quarterly'', 1990ː 269-272 </ref>, et multi alii. Quam ob caedem triginta sex post annos, anno [[63 a.C.n.]], Gaius Rabirius, senator quidam qui caput Saturnini ''per convivia in ludibrium circumtulerat''<ref>''De Viris'' 73</ref>, perduellionis reus a Tito Labieno factus a Cicerone defensus est.
Huius caedis in culpa partim fuit quod tum Romani intra Urbem vigiles perpetuos et armatos non habebant, quibus tranquillitatem publicam praestare possent (nam exercitum intra [[Pomoerium|pomoerium]] ducere mos non erat, immo paene nefas esse videbatur). Itaque edicto senatus consulto consul cives voluntarios armabat<ref>''Pro Rabirio'' 20 : [consules] ''arma capere et se sequi iubent. Parent omnes; ex aede Sancus armamentariisque publicis arma populo Romano C. Mario consule distribuente dantur.'' </ref>, qui voluntarii iam irati esse solebant atque adversarios trucidare cupiebant. Certe his eventis potentia Gai Marii in republica aliquanto minor facta est : nam popularium factionis dux partem plebis a se abalienavit.
==Fontes==
*[[Appianus]], primo libro ''Bellorum civilium'' 126-145.
* [[Cassius Dio]], libro XXXVII [[Historia Romana (Dio)|Historiae Romanae]], capitulis 26-28.
*[[Cicero]], ''Pro Rabirio''
**''Pro Sestio''
** prima ''[[In Catilinam oratio I|in Catilinam oratione]]'' 2.4.
** ''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 224.
*[[Plutarchus]], ''Marius'' 28-30.
*[[Titus Livius]], ''Periocha'' 69.
* [[Velleius Paterculus]], libro secundo ''Historiae Romanae'' cap. 12
*''[[De viris illustribus urbis Romae (opus anonymum)|De Viris illustribus]]'' 73.
==Si vis plura legere==
*[[Ernestus Badian|Ernst Badian]], "The Death of Saturninus. Studies in chronology and prosopography", ''Chiron'' 1984(14) : 101-147.
*J.-L. Ferrary, "Recherches sur la législation de Saturninus et de Glaucia" in ''MEFRA'' 1977(89) : 619-660 [http://www.persee.fr/doc/mefr_0223-5102_1977_num_89_2_1124 Hic legere potes] necnon ibidem 1979(91) : 85-134 [http://www.persee.fr/doc/mefr_0223-5102_1979_num_91_1_1186 Hic legere potes]
*Harold B. Mattingly, "[https://www.jstor.org/stable/707720 Saturninus' Corn Bill and the Circumstances of His Fall]", ''The Classical Review'', 1969ː 267-270
== Notae ==
<div class="references-small"><references /></div>
{{Lifetime|saeculo 2 a.C.n.|100 a.C.n.|Appuleius Saturninus, Lucius}}
[[Categoria:Gens Appuleia|Saturninus, Lucius]]
[[Categoria:Tribuni plebis]]
[[Categoria:Populares (Roma antiqua)]]
[[Categoria:Necati]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Lucius_Appuleius_Saturninus | la | 8,124 | 2023-08-06T17:55:43Z |
48 | Aqua | {{Latinitas|-2}}
[[Fasciculus:Electric water valve water effect.jpg|thumb|Aqua roris liquidi, status naturalis suus.]]
[[Fasciculus:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|[[Tellus]] [[planeta]] ex [[Apollo 17]] visa, cum multitudine magna sua aquae.]]
'''Aqua,''' [[chemia|chemice]] '''[[oxidum]] [[hydrogenium|hydrogenii]]''' et '''[[hydrogenium oxydatum]]''' rite appellata, est [[compositum chemicum]] cuius [[formula chemica]] est '''H<sub>2</sub>O.''' [[Propretates aquae|Molecula aquae]] ex [[unus|singulo]] [[oxygenium|oxygenii]] et [[duo|binis]] [[atomus|atomis]] [[hydrogenium|hydrogenii]] a [[vinculum covalens|vinculis covalentibus]] coniunctis constat. Aqua in [[temperatura et pressio ambiens normativae|temperatura et pressione ambientibus normativis]]<!--standard ambient temperature and pressure--> est [[liquidum]] (aqua sensu stricto), sed in [[Tellus|Tellure]] saepe coexsistit cum [[glacies|glacie]] (suo statu [[solidum|solido]]) et [[vapor aquosus|vapore aquoso]] vel [[vapor]]e (suo statu [[gas]]eoso). Aqua etiam habere potest statum [[crystallum liquidum]] prope [[superficies|superficiebus]] [[hydrophilia|hydrophilis]]{{dubsig}}.<ref>{{Cite journal|last=Henniker|first=J. C.|title=The Depth of the Surface Zone of a Liquid|year=[[1949]]|publisher=[[Reviews of Modern Physics]]|doi=10.1103/RevModPhys.21.322|journal=Reviews of Modern Physics|volume=21|issue=2|pages=322–341}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://faculty.washington.edu/ghp/researcthemes/water-science|title=Water Science|author=Pollack, Gerald|publisher=[[Universitas Vasingtoniae]], Pollack Laboratory|accessdate=[[5 Februarii]] [[2011]]|quote=Water has three phases—gas, liquid, and solid; but recent findings from our laboratory imply the presence of a surprisingly extensive fourth phase that occurs at interfaces.}}</ref>
Aqua nec [[odor]]em nec [[sapor (sensus)|saporem]] habet; [[color]] vero est [[caeruleus]] pallidus, quem adspici potest [[magnitudo|magnitudinibus]] altis aquae velut in [[mare|mari]]. Ad aquam obtinendam [[chemica|chemice]] puram, necesse est agere variis technicis [[physica|physicis]] purgationis quoniam aqua in se substantias plurimas, immo [[gasium|gasia]], solvere potest.
Tegit ultra duas partes [[tellus (planeta)|telluris]] aqua, et aqua est dimidium [[massa]]e [[corpus|corporum]] [[animal]]ium. In Tellure abundans, aqua plane substantia ubicumque in [[biosphaera]] invenitur (quamquam solum 0.022 centesimas [[massa]]e designat). Basis et fundamentum [[vita]]e est aqua, absque ea neque [[homo|homines]] neque [[animal]]ia neque [[planta]]e vivere possunt. Aqua etiam est basis liquorum plurimorum.
Aqua liquida in [[mare|maribus]], [[flumen|fluminibus]], [[lacus|lacubus]], et aliis locis reperitur. In statu solido [[nix|nivem]] aut [[glacies|glaciem]] efficit cum temperatura sub 0° C sit; quod fit, exempli gratia, [[hiems|tempore hiberno]] vel in culminibus [[mons|montium]] altissimorum. In modo autem gasii invenitur in [[atmosphaera]] terrestri in formis [[vapor]]is aut [[nubes|nubium]] in [[caelum|caelo]] formatis.
[[Fasciculus:3D model hydrogen bonds in water.svg|thumb|[[Molecula]]e aquae inter se quam facillime coniunguntur.]]
Etiam aqua in [[lagoena|lagoená]] usu [[potio]]nis emere potes. Etiam [[aqua carbonata]] venditur.
== Propria physica aquae ==
[[Fasciculus:Iceberg_with_hole_near_Sandersons_Hope_2007-07-28_2.jpg|thumb|Aqua in statibus tribus: fluente (aqua in [[mare|mari]]), firmo ([[glacies|glacie]] in [[mons glacialis|monte glaciali]]), et gasiforme ([[vapor]]e in [[nubes|nubibus]]).]]
* [[Punctum ebullitionis]] eius est 373 K (100 °C) cum [[pressus|pressu]] 1 atm.
* [[Punctum fusionis]] eius est 273 K (0 °C) cum pressu 1 atm.
* Aqua pura [[fluxus oneris electrici|fluxum electricum]] conducere vix potest.
* Liquor est inodorus atque insipidus. Haec sunt propria organoleptica{{dubsig}} eius.
* Exstare potest tribus modis, hi sunt: solidum, liquidum, gas.
* Densitas est 1 g/cm3 cum pressu 1 atm. Id est, in quoque [[centimetrum|centimetro]] [[cubus|cubico]] aquae, est ipsius [[grammum]].
* Duos meniscos format: aliud concavum, aliud convexum.
* Tensionem superficialem habet.
* [[Capillaritas|Capillaritatem]] possidet, id est, proprietas ascendendi vel descendendi huius liquoris in tubis capillaribus.
* Potestas eius [[calor]]ifica maior aliis liquoribus.
== Propria chemica ==
Valde prior est quoniam plerique processorum chemicorum naturalium accidunt inter substantias in aqua dissolutas. Aqua enim est dissoluens universalis, quia omnes substantiae quodam modo solubiles sunt in ea.
# Neque [[acidum]] neque [[basis (chemica)|basis]] est
# [[Sal]]ibus hydrata cum illis formatur
# Cum oxidis [[metallum|metallorum]] acida formatur
# [[Catalizator]] multis actionibus chemicis est
== Dissociatio aquae ==
Dissociatio aquae est reactio equilibralis. Aqua dissociatur in [[ion]]ta [[hydronium]] et [[hydroxidum]].
<math>2 H_2O ~^\rightharpoonup_\leftharpoondown~ H_3O^+ + OH^-</math>
Equilibrium maxime ad sinistram.
== Distributio mundo ==
In [[Tellus (planeta)|Tellure]] circiter 1 360 000 000 km³ aquae est distributa sic:
* 1 320 000 000 km³ (97%) sunt [[aqua marina|aquae marinae]]
* 40 000 000 km³ (3%) sunt [[aqua dulcis|aquae dulcis]].
** 25 000 000 km³ (1,8%) ut [[glacies]].
** 13 000 000 km³ (0,96%) in [[subterraneum|subterraneis]]
** 250 000 km³ (0,02%) in lacubus et [[flumen|fluminibus]]
** 13 000 km³ (0,001%) in [[atmosphaera]] ut [[vapor aquae]]
== Aqua in litteris ==
[[Pindarus|Pindari]] [[carmen]] [[Olympia (ludi)|Olympicum]] primum hoc modo incipit: ἄριστον μὲν ὕδωρ 'aqua ut est optima'. [[Cicero]] in [[sermo|oratione]] [[Pro Caelio|pro M. Caelio Rufo]] [[Appius Claudius Caecus|A. Claudium Caecum]] personat qui censetur dicere ad [[Clodia (Metelli uxor)|Clodiam]], "Ideo aquam adduxi ut ea tu inceste uterere, ideo viam munivi ut eam tu alienis viris comitata celebrares?" (Cic. Cael. 34). "In aqua scribere" significat mentiri, ut apud [[Gaius Valerius Catullus|Catullum]]:
:Nulli se dicit [[mulier]] mea nubere malle
:quam mihi, non si se [[Iuppiter]] ipse petat.
:Dicit: sed mulier cupido quod dicit amanti
:in [[ventus|vento]] et rapida scribere oportet aqua. (Carm. 70.)
=== Aqua in Bibliis Sacris ===
Aqua in [[Biblia Sacra|Bibliis Sacris]] magni momenti est.
* In [[Liber Ieremiae|libro Ieremiae]] 2:13, [[Deus]] fons aquae vivae nominatur.
* [[Iesus Christus|Iesus]] [[fabula]]m [[mulier]]is ad fontem stantis narravit: "Omnis qui bibit ex aqua hac, sitiet iterum; qui autem biberit ex aqua, quam ego dabo ei, non sitiet in [[aeternitas|aeternum]]; sed aqua, quam dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in [[vita]]m aeternam" ([[Evangelium secundum Ioannem]] 4:13–14).
== Nomina locorum ==
=== Nomina aquaeductuum ===
E [[vocabulum|vocabulo]] ''aqua'' et nominibus locorum appellationes [[aquae ductus|aquaeductuum]] compositae sunt, inter quas ''[[Aqua Appia]].''
=== Nomia urbium ===
Numerus pluralis ''aquae'' addita appellatione est nomen multarum [[urbs|urbium]], quae ob usum salubrium aquarum [[Imperium Romanum|Romanis antiquis]] acceptae erant. Erant eiusmodi [[aquae]] in [[Italia]], [[Gallia]], [[Germania]], [[Helvetia]], [[Anglia]], [[Africa]]. Ab hodiernis complurium talium urbium nominibus appellationes Latinae adhuc animadverti possunt.
{{NexInt}}
{{div col|3}}
* [[Aqua (molecula)|Aqua]] (molecula)
* [[Aqua agriculturalis]]
* [[Aqua cadens]]
* [[Aqua dulcis]]
* [[Aquae ductus]]
* [[Aquae Urbs Odaiba]]
* [[Aqua marina]]
* [[Aqua medicata]]
* [[Avis aquatica]]
* [[Cataracta]]
* [[Corpus aquae]]
* [[Circulus aquae]]
* [[Dies mundialis aquae]]
* [[Energia hydroelectrica]]
* [[Hydrographia]]
* [[Hygiene]]
* [[Natatio]]
* [[Opes naturae]]
* [[Parodia monoxidi dihydrogenii]]
* [[Sitis]]
* [[Praecipitatio]]
* [[Petaurum natantium]]
* [[Pondus Hydrogenii]]
* [[Puteus]]
* [[Zona habitabilis]]
{{div col end}}
== Notae ==
<references />
== Bibliographia ==
* Altamore, Giuseppe. [[2008]]. ''L'acqua nella storia. Dai Sumeri alla battaglia per l'oro blu.'' Sugarco Edizioni. ISBN 88-7198-547-8
* Debenedetti, P. G., et H. E. Stanley. [[2003]]. Supercooled and Glassy Water. ''Physics Today'' 56(6):40–46. [http://polymer.bu.edu/hes/articles/ds03.pdf Downloadable PDF (1.9 MB)]
* Denny, Mark W. [[1993]]. ''Air and Water: The Biology and Physics of Life's Media.'' Princeton: Princeton University Press. ISBN 0-691-08734-2.
* Franks, F., ed. (1972) [[1982]]. ''Water: A comprehensive treatise. Novi Eboraci: Plenum Press.
* Gleick, P. H., ed. [[1998]]+. ''The World's Water: The Biennial Report on Freshwater Resources.'' Vasingtoniae: Island Press.<!--published every two years, beginning in 1998--> [http://www.worldwater.org/ The World's Water, Island Press]
* Greco, Pietro. [[2004]]. ''Pianeta acqua.'' Franco Muzzio editore. ISBN 88-7413-079-1
* Hillel, Daniel J. [[1991]]. ''Out of the Earth: Civilization and the Life of the Soil.'' Novi Eboraci: Free Press. ISBN 0-02-915060-4
* Höll, Karl, Andreas Grohmann, et alii. [[2002]]. ''Wasser. Nutzung im Kreislauf. Hygiene, Analyse und Bewertung.'' 8. Auflage. Berolini: Walter de Gruyter, Berlin. ISBN 3-11-012931-0.
* Jones, O. A., J. N. Lester, ET N. Voulvoulis. [[2005]]. Pharmaceuticals: a threat to drinking water? ''TRENDS in Biotechnology'' 23 (4): 163.
* [https://web.archive.org/web/20120402161336/http://ucowr.org/updates/index.html Journal of Contemporary Water Resources and Education]
* Maréchal, Yves. [[2007]]. ''The Hydrogen Bond and the Water Molecule: the Physics and Chemistry of Water, Aqueous, and Bio Media.'' Amstelodami et Bostoniae: Elsevier. ISBN 978-0-444-51957-3
* Postel, S. [[1992]]. ''Last Oasis: Facing Water Scarcity.'' Novi Eboraci: W. W. Norton and Company.
* Reisner, M. [[1986]]. ''Cadillac Desert: The American West and Its Disappearing Water.'' Novi Eboraci: Penguin Books.
* Selbmann, Sibylle. [[1995]]. ''Mythos Wasser, Symbolik und Kulturgeschichte.'' Karlsruhe: Badenia Verlag. ISBN 3-7617-0309-0
* Solomon, Steven. [[2010]]. ''Water: The Epic Struggle for Wealth, Power, and Civilization.'' Novi Eboraci: Harper. ISBN 978-0-06-054830-8.
* Tölgyessy, J. [[1993]]. ''Chemistry and Biology of Water, Air, and Soil: Environmental Aspects,'' versio anglica. Amstelodami et Novi Eboraci: Elsevier. ISBN 0-444-98798-3
* United Nations. ''World Water Development Report.'' [http://www.unesco.org/water/wwap/wwdr/ UN World Water Development Report]
* Wennersten, John R. [[2012]]. ''Global Thirst: Water and Society in the 21st Century.'' Atglen Pennsylvaniae: Schiffer Publishing. ISBN 978-0-7643-3973-8
* Winkler, Inga T. [[2012]]. ''The Human Right to Water: Significance, Legal Status, and Implications for Water Allocation.'' Portlandiae Oregoniae: Hart Press. ISBN 978-1-84946-283-9.
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Water|aquam}}
* [http://www.fao.org/nr/water/aquastat/main/index.stm FAO Comprehensive Water Database, AQUASTAT,] www.fao.org
* [https://web.archive.org/web/20090101221540/http://stats.oecd.org/wbos/Index.aspx?DataSetCode=ENV_WAT OECD Water statistics,] stats.oecd.org
* [http://water.worldbank.org/ Portal to The World Bank's strategy, work and associated publications on water resources,] water.worldbank.org
* [http://ga.water.usgs.gov/edu/ US Geological Survey Water for Schools information,] ga.water.usgs.gov
* [https://web.archive.org/web/20130116181835/http://www.worldwater.org/conflict.html The Water Conflict Chronology: Water Conflict Database,] worldwater.org
* [http://www.worldwater.org/ The World's Water Data Page,] www.worldwater.org
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Physica}}
[[Categoria:Aqua|!]]
[[Categoria:Composita hydrogenii]]
[[Categoria:Composita oxygenii]]
[[Categoria:Liquida]]
[[Categoria:Potiones]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Aqua | la | 11,805 | 2024-07-14T08:54:25Z |
52 | Aes (discretiva) | {{discretiva}}
'''Aes''' ([[wikt:Aes|''aeris, n.'']]) potest esse:
* [[Cuprum]] sive aes Cyprium, elementum chemicum
* Aeris mixturae:
** [[Aes (mixtura)]], mixtura [[cuprum|cupri]] [[stannum|stannique]]
** [[Aes candidum]], [[arsenicum|arsenico]] admixto
** [[Orichalcum]], [[cadmia]] admixta
** [[Aes Corinthium]]
* [[Pecunia]]
** [[Aes alienum]], quod nos aliis debemus
** [[Aes suum]], quod alii nobis debent
{{NexInt}}
* [[Aër|Aër (aëris, ''m.'')]]
* "[[Pecunia non olet|Aes non olet]]" | https://la.wikipedia.org/wiki/Aes_%28discretiva%29 | la | 495 | 2017-12-15T16:59:28Z |
53 | Arma | [[Fasciculus:Roman soldier 175 aC in northern province.jpg|thumb|180px|Miles Romanus cum armis videlicet scuto et hasta]]
'''Arma''' {{victio|arma|orum|n. pl}} sunt [[instrumentum|instrumenta]] bellica, sive ad tegendum sive ad nocendum. Arma nociva saepe ad homines necandum adhibentur, arma tectiva ad protegendum. In usu sunt apud [[miles|milites]] et [[gladiator]]es.
''Arma'' nonnumquam sensu translato pro ''[[bellum|bello]]'' sive ''[[proelium|proelio]]'' stant.
==Index==
{{Bellum et res militaris}}
=== Ad nocendum ===
==== Antiquiora ====
* [[Gladius]]
* [[Hasta]]
* [[Pilum]]
* [[Securis]] (arma [[lictor]]um)
* [[Falx]]
* [[Fustis]]
* [[Clava ferrea|Clava]]
* [[Arcus (arma)|Arcus]], [[sagitta (arma)|Sagittae]]
* [[Tormentum]]
* [[Ballista]]
* [[Catapulta]]
* [[Halebarda]]
==== Recentiora ====
* [[Arma biologica]]
* [[Arma chemica]]
* [[Arma ignifera]]
* [[Sclopetum]]
* [[Bombarda]]
* [[Currus cataphractus]]
* [[Dynamites]]
* [[Granata manuaria]]
* [[Granatum displosivum]]
* [[Pyrobolus]]
* [[Missile]]
* [[Bomba atomica]]
* [[Bomba subterranea]]
* [[ICBM]]
=== Ad tegendum ===
==== Antiquiora ====
* [[Lorica (res militaris)]]
* [[Scutum (armum)|Scutum]]
* [[Galea]]/[[Cassis]]
* [[Ocrea]]
==== Recentiora ====
* [[Thorax glandibus invius]]
{{NexInt}}
* [[Certamen armorum]]
* [[Murex ferreus]]
* [[Cippi (munimentum)]]
* [[Pactio de mercatu armarum]]
== Nexus externus ==
{{CommuniaCat|Weapons|arma}}
* http://www.die-roemer-online.de/index.html?/militaer/ausruestung/ausruestung.html
[[Categoria:Arma|*]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Technologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Arma | la | 1,574 | 2025-03-26T18:54:24Z |
56 | Australopithecus | {{Taxobox
| name=''Australopithecus''
| image = Australopithecusafarensis reconstruction.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = ''[[Australopithecus africanus]]''
| regnum=[[Animalia]]
| phylum=[[Chordata]]
| classis=[[Mammalia]]
| ordo=[[Primates]]
| subordo=[[Haplorhini]]
| familia=[[Hominidae]]
| tribus=[[Hominini]]
| subtribus=†[[Australopithecina]]
| genus='''†''Australopithecus'''''
| genus_authority = [[Raimundus Dart|R.A. Dart]], [[1925]]
}}
[[Fasciculus:Australopithecus africanus - Cast of taung child Face.jpg|thumb|Sinciput ''[[Australopithecus africanus|Australopitheci africani]].'']]
'''''Australopithecus''''' ([[verbum compositum]]: ''australis'' + ''pithecus'' '[[simia|simius]]') est [[genus (taxinomia)|genus]] [[hominidae|hominidarum]] quae in [[Africa]] vivebant et antecessor generis ''[[Homo|Hominum]]'', itaque ''[[Homo sapiens|Hominum sapientium]],'' esse putatur. ''Australopithecus'' duobus [[pes|pedibus]] ambulabat, sed etiam [[bracchium|bracchia]] longiora quam bracchia ''Hominum sapientium'' habebat, quibus fortasse utebatur ut [[arbor]]es scanderet. [[Fructus]] [[Nux|nucesque]] comedebat.<ref>[https://web.archive.org/web/20150914015948/http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/australopithecus-afarensis ''Australopithecus afarensis''], ''Smithsonian National Museum of Natural History'' (2015).</ref>
Inter [[species]] sunt
*''[[Australopithecus afarensis|A. afarensis]]''
*''[[Australopithecus africanus|A. africanus]]''
*''[[Australopithecus boisei|A. boisei]]''
*''[[Australopithecus robustus|A. robustus]]''
*''[[Australopithecus sediba|A. sediba]]''
{{NexInt}}
*[[Anthropologia]]
*[[Evolutio hominis]]
*[[Paranthropus]]
==Notae==
<references/>
==Bibliographia==
*Barraclough, G., et N. Stone. [[1989]]. ''Atlas of World History.'' Ed. 3a. Times Books Limited. ISBN 0723003041.
*Burenhult, Göran, et al. [[2000]]. ''Die ersten Menschen: Die Ursprünge des Menschen bis 10 000 vor Christus.'' Hamburgi: Jahr-Verlag. ISBN 3828907415.
*Coppens, Yves. [[2002]]. ''Lucys Knie: Die prähistorische Schöne und die Geschichte der Paläontologie.'' Monaci.
*Foley, Robert. [[2000]]. ''Menschen vor Homo sapiens: Warum und wie unsere Art sich durchsetzte.'' Jan Thorbecke Verlag. ISBN 3799590846.
*[[Ricardus Leakey|Leakey, Richard]]. [[1994]]. ''The Origins of Human Kind.'' Novi Eboraci: BasicBooks. ISBN 046503135
* Kornelius Kupczik, Viviana Toro-Ibacache, Gabriele A. Macho, "[https://web.archive.org/web/20181109152248/http://rsos.royalsocietypublishing.org/content/5/8/180825 On the relationship between maxillary molar root shape and jaw kinematics in Australopithecus africanus and Paranthropus robustus]" in ''Royal Society Open Science'' (29 Augusti 2018)
*Sample, Ian. 2016. "[https://www.theguardian.com/science/2016/dec/14/stepping-back-36m-years-footprints-yield-new-clues-to-humans-ancestors Stepping back 3.6m years: footprints yield new clues to humans’ ancestors]". ''[[The Guardian]]'', 14 Decembris.
*White, Tim D., Giday WoldeGabrie, Berhane Asfaw, Y. Beyene, R. L. Bernor, J. R. Boisserie, B. Currie, et al. [[2006]]. "Asa Issie, Aramis and the Origin of Australopithecus." ''Nature'' 440 (7086):883–889. DOI 10.1038/nature04629. PMID 16612373.
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat}}
{{Vicispecies}}
{{Fontes biologici}}
{{Myrias|Historia}}
[[Categoria:Hominidae]]
[[Categoria:Taxa R. A. Dart]]
[[Categoria:Taxa 1925]]
[[Categoria:Genera animalium]]{{Titulus italicus}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Australopithecus | la | 3,475 | 2025-12-30T21:47:53Z |
51 | Aetas aënea | {{Systema aetatum trium}}
'''Aetas aënea''' in [[Systema aetatum trium|Systemate aetatum trium]] est [[Periodizatio|tempus]]<!--?--> quo [[homo|homines]] [[cuprum|cupro]] [[mixtura]]que [[aes (mixtura)|aeris]] pro principalibus materiis duris in manufactura nonnullorum [[instrumentum rusticum|instrumentorum]] et [[arma|armorum]] uti coeperunt. Quod ad [[chronologia|temporum ordinem]] spectat, Aetas Aenea inter aetates [[Aetas Lapidea|Lapideam]] et [[Aetas Ferrea|Ferream]] stat. Nomen ''Aetas Lapideum'' [[fons metalli|fontem]] [[metallum|metalli]]<!--ore (regularly aes, but that's confusing in this context)--> [[fundere]]<!--smelting/smelt--> non posse, nomen ''Aetas Aenea'' fontem [[ferrum|ferri]] fundere non posse, et nomen ''Aetas Ferrea'' res<!--artifacts--> in quibuslibet [[tres|trium]] materiae durae generum efficere posse significat. Eorum ordo in chronologia [[archaeologia|archaeologica]] difficultatem manufacturae in [[historia technologiae]] monstrat.
Per [[saeculum|saecula]] recentiora, archaeologi studia [[Scientia (ratio)|scientifica]] de singulis Aetatis Aeneae agentia<!--detailed, scientific studies--> facientes plane monstraverunt usum cupri vel aeris fuisse partem constantissimam et ergo divulgantissimam{{dubsig}}<!--most diagnostic--> ex fascicula proprietatum quae hanc aetatem in toto notat. Praeter aerem ex materiis crudis creatam et latissimum instrumentorum armorumque aeneorum usum, haec aetas evolutionem signorum [[pictogramma]]ticorum vel [[ideogramma]]ticorum et [[proto-scriptura]]e, atque aliarum proprietatum [[civilizatio]]nis [[urbs|urbanae]] adiuvit.
Aetas Aenea est secundum principale spatium temporis [[Systema aetatum trium|Systematis aetatum trium]], quod [[Christianus Jürgensen Thomsen]] ad digerendas et investigandas [[societas humana|societates]] antiquas temporibus hodiernis proposiuit. Digeritur [[civilizatio]] antiqua in Aetatem Aeneam aut per suum cuprum fusum [[stannum|stannoque]] mixtum, aut per mutationem<!--barter--> aeris alibi ex [[regio]]nibus efferentibus<!--producing-->. Fontes cupri cum stanno commixti sunt rari, cum aera stannosa in [[Asia Occidentalis|Asia Occidentali]] ante [[millennium 3 a.C.n.|millennium tertium a.C.n]] abessent. Per omnem [[tellus|orbem terrarum]], Aetas Aenea tempus [[Neolithicum]] plerumque secuta est, sed in nonnullis regionibus, [[Aetas Cuprea]] pro transitione a Neolithico ad Aetatem Aeneam fuit. Quamquam Aetas Ferrea plerumque Aetatem Aeneam secuta est, ea in nonnullis regionibus, sicut [[Africa sub-Saharana]], in Neolithicum a regionibus externis statim impegit.
[[Cultura]]e Aetatis Aeneae inter se in [[historia scriptura|evolutione scripturae primae]] distulerunt. Secundum indicia [[archaeologia|archaeologica]], culturae in [[Aegyptus|Aegypto]] ([[hieroglyphica]]), [[Antiquus Oriens Medius|Oriente Propinquo]] ([[scriptura cuneiformis]]), et [[Mare Mediterraneum|Mari Mediterraneo]], in cultura [[Mycenae]]a ([[Linearis B]]), systemata [[scriptura]]e habuerunt.
== Historia ==
[[Fasciculus:Metallurgical diffusion.png|thumb|Diffusio metallurgiae in [[Europa Occidentalis|Europa Occcidentali]]. Regonies obscurissimae sunt veterrimae.]]
Nomen ''Aetas Aenea'' a notione [[Aetates Hominis|Aetatum Hominis]] ad ultimum deducitur, a gradibus [[vita]]e humanae in Tellure secundum [[mythologia Graeca|mythologiam Graecam]] perceptis; quarum [[historicus|historici]] hodierni aetates [[Aetas Aurea|Auream]] et [[Aetas Argentea|Argenteam]] fabulosas, sed aetates Aeneam et [[Aetas Ferrea|Ferream]] in genere historico certas habent. Omne spatium temporis notatur per acceptionem plenam aeris in multis [[regio]]nibus, quamquam locus et tempus introductionis et evolutionis [[technologia]]e aeneae in universum eodem tempore non facta sunt.<ref>Aes in [[cultura Maykop]] [[Caucasus Septentrionalis|Caucasi Septentrionalis]] medio [[millennium 4 a.C.n.|millennio 4 a.C.n.]] libere inventum est, qua pro causa homines Caucasi fuerunt primi fabricatores aeris antiqussimi noti. Cultura autem Maykop habuit solum [[aes arsenicale]], mixtura quae in [[natura]] fit. Aliae regiones aes et technologiam consociatam temporibus variis evolverunt.</ref> Technologia aeris stannique certa productionis artificia requirit.<!--p. techniques--> Separatim est stannum effodendum (plerumque ut [[cassiterites]], fons stanni) et fundatum, deinde ad cuprum liquefactum additum ad efficiendam mixturam aeris. Aetas Aenea fuit tempus gravis usus [[metallum|metallorum]] et retium [[commercium|commercialium]] evolventium (vide ''[[Fontes stanni et commercium temporibus antiquis]]'').
=== Medius Oriens ===
Aetas Aenea in [[Antiquus Oriens Medius|Propinquo Oriente antiquo]] in ortu [[Sumer]] [[millennium 4 a.C.n.|millennio quarto a.C.n]] orsa est. [[Cultura]]e in Propinquo Oriente antiquo, saepe [[cunabula civilizationis]] appellato, [[agricultura]]m perennem valde fecerunt, systemata scribendi evolverunt, [[rota figularis|rotam figularem]]<!--potter's wheel--> excogitaverunt, administrationem<!--centralized-->, [[lex|leges]], et [[imperium|imperia]] constituerunt, atque [[stratificatio socialis|stratificationem socialem]], [[servitus|servitutem]], et [[militia]] ordinata<!--organized warfare--> introduxerunt. Praeterea, societates in [[regio]]ne fundamenta [[astronomia]]e et [[mathematica]]e iecerunt<!--laid the foundations (idiom)-->.
==== Tempora Medii Orientis ====
:''Tempora sunt propinqua; pro singulis, vide quemque commentarium.''
<timeline>
ImageSize = width:800 height:115
PlotArea = width:720 height:90 left:65 bottom:20
AlignBars = justify
Colors =
id:period value:rgb(1,0.7,0.5) #
id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) #
id:era value:rgb(1,0.85,0.5) #
Period = from:-3300 till:-300
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-3300
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-3300
PlotData =
align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5)
bar: color:period
from: -3300 till: -1200 text:Aetas Aenea Classica
bar:NEast color:era
from: -3300 till: -1200 shift:(0,5) text:[[Antiquus Oriens Medius]]
from: -3300 till: -2100 text:Aetas Aenea ineunte
from: -2100 till: -1550 text:Aetas Aenea media
from: -1550 till: -1200 text:Aetas Aenea exeunte
bar:Mesop. color:age
from: -2900 till: -2350 text:[[Sumeria|urbes-civitates Sumerianae]]
from: -2350 till: -2193 text:[[Imperium Accadium|Accadia]]
from: -2119 till: -2000 text:[[Ur III]]
from: -2000 till: -1700 shift:(0,5) text:[[Babylonia]]
from: -2000 till: -1800 text:[[Assyria]]
from: -1600 till: -1200 text:[[Cassitae]]
bar:Egyptian color:era
from: -3150 till: -1100 shift:(0,5) text:[[Aegyptus antiqua]]
from: -3150 till: -2700 text:[[Naqada III|Protodynastic]]
from: -2700 till: -2100 text:[[Regnum Vetus Aegypti|Regnum Vetus]]
from: -2100 till: -1625 text:[[Regnum Medium Aegypti|Regnum Medium]]
from: -1625 till: -1100 text:[[Regnum Novum Aegypti|Regnum Novum]]
</timeline>
<!--PLUS IN EN:-->
Constat [[Aegyptus antiqua|Aegyptios]] iam millennio quarto a.C.n. aere usos esse.
== Europa ==
[[Fasciculus:Huegelgrab.jpg|thumb|Aeneae aetatis tumulus]]
[[Fasciculus:Bronze age weapons Romania.jpg|thumb|Instrumenta aenea]]
{{vide-etiam|Archaeologia Europaea}}
In Europa transalpina, Aetas Aenea in partes tres dividitur, quae sunt:
* Aetas Aenea Antiqua (2150–[[1550 a.C.n.]])
* Aetas Aenea Media (1550–[[1350 a.C.n.]])
* Aetas Aenea Tarda (1350–[[800 a.C.n.]])
{{NexInt}}
* [[Aevum praehistoricum]]
* [[Systema aetatum trium]]
* [[Asserus (oppidum praehistoricum)|Asserus]]
* [[Must Farm Quarry (domus praehistoricae)|Must Farm Quarry]]
== Notae ==
<references />
== Bibliographia ==
* Figueiredo, Elin. [[2010]]. Smelting and Recycling Evidences from the Late Bronze Age habitat site of Baioes. ''Journal of Archaeological Science'' 37(7):1623–1634.
* Eogan, George. [[1983]]. ''The hoards of the Irish later Bronze Age.'' Dublin: University College. ISBN 0-901120-77-4.
* Hall, David, et John Coles. [[1994]]. ''Fenland survey : an essay in landscape and persistence'', Archaeological report 1. Londinii: English Heritage. ISBN 1-85074-477-7.
* Pernicka, E., C. Eibner, Ö. Öztunah, et G. A. Wagener. [[2003]]. Early Bronze Age Metallurgy in the Northeast Aegean. In ''Troia and the Troad: scientific approaches,'' ed. G. A. Wagner, E. Pernicka, et H.-P. Uerpmann, 143–172. Natural science in archaeology. Berolini, Londinii: Springer. ISBN 3-540-43711-8.
* Waddell, John. [[1998]]. ''The prehistoric archaeology of Ireland.'' Galway University Press. ISBN 1-901421-10-4.
* Siklosy, et al. [[2009]]. Bronze Age volcanic event recorded in stalagmites by combined isotope and trace element studies. ''Rapid Communications in Mass Spectrometry'' 23(6):801-808. doi 10.1002/rcm.3943
* Roberts, B. W., C. P. Thornton, et V. C. Pigott. [[2009]]. [http://britishmuseum.academia.edu/BenjaminRoberts/Papers/340888/Development_of_metallurgy_in_Eurasia Development of Metallurgy in Eurasia]. ''Antiquity'' 83:112-122.
== Bibliographia addita ==
* {{cite book | last=Childe | first=Vere Gordon | year=[[1930]] | title=The Bronze Age | location=Novi Eboraci | publisher=The Macmillan Company}}.
* {{cite book | last=[[Bradford Kelleher|Kelleher]] | first=Bradford | year=[[1980]] | title=Treasures from the Bronze Age of China: An exhibition from the People's Republic of China, the Metropolitan Museum of Art, Novi Eboraci |location=Novi Eboraci | publisher=Ballantine Books|ISBN=0-87099-230-9}}.
* {{cite book | last=Kuijpers | first=M. H. G. | year=[[2008]] | title=Bronze Age metalworking in the Netherlands (c. 2000–800 BC): A research into the preservation of metallurgy related artefacts and the social position of the smith | location=Leiden | publisher=Sidestone Press |url=http://www.sidestone.com/library/bronze-age-metalworking-in-the-netherlands-c2000-800bc}}.
* {{cite book | last=Müller-Lyer | first=F. C. | last2=Lake | first2=E. C. | last3=Lake | first3=H. A. | year=[[1921]] | title=The history of social development | location=Novi Eboraci | publisher=Alfred A. Knopf}}.
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Bronze Age|Aetatem Aeneam}}
===Generalia===<!--
{{Wikisource1911Enc|Bronze Age}}-->
* [https://web.archive.org/web/20160416001549/http://web.comhem.se/vikingbronze/ "Ancient bronze casting videoclip,"] apud web.comhem.se
* [https://archive.today/20121208175647/http://galich.com/index.php?option=com_content&task=view&id=248&Itemid=1 "Ancient bronze idol 13 cent B.C.: Northern Russia,"] apud galich.com
* [https://web.archive.org/web/20070310180122/http://antiquity.ac.uk/ProjGall/nezafati%20et%20al/index.html "Ancient tin: old question and a new answer,"] apud antiquity.ac.uk
* [http://www.bronze-age-craft.com "Bronze Age Experimental Archeology and Museum Reproductions,"] apud www.bronze-age-craft.com
* [http://www.aegeobalkanprehistory.net Commentarii de praehistoria Aegaea et Balcanica,] apud www.aegeaobalkanprehistory.net<!-- +site-reports + bibliography database de Aegean, Balkans, Western Anatolia-->
* [https://web.archive.org/web/20070806123447/http://www.dziejba.org/ "Hypothetical reconstruction of a Lusatian culture settlement, raised using only bronze age tools - Wola Radziszowska (near Cracow) - Poland,"] apud www.dzieljba.org
* Li et al., [http://www.biomedcentral.com/content/pdf/1741-7007-8-15.pdf "Evidence that a West-East admixed population lived in the Tarim Basin as early as the early Bronze Age,"] ''BMC Biology'' 8(2010):15.
* [https://web.archive.org/web/20081011194141/http://web.comhem.se/vikingbronze/sunchariot.htm "Reconstructing the Danish Trundholm Sun Chariot,"] apud web.comhem.se
* [http://www.umha-aois.com "Umha Aois - Reconstructed Bronze Age metal casting,"] apud www.umha-aois.com
* [https://web.archive.org/web/20110812214333/http://bronzeage.br.ohost.de/ "Web index Bronze Age in Europe,"] apud bronzeage.br.ohost.de
=== Res marinae ===
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/northamptonshire/4330031.stm "Divers unearth Bronze Age hoard off the coast of Devon,"] apud news.bbc.co.uk
* [http://www.english-heritage.org.uk/server/show/ConWebDoc.5611 "Moor Sands finds,"] apud www.english-heritage.org.uk<!--including a remarkably well preserved and complete sword that has parallels with material from the Seine basin of northern France-->
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Historia}}
[[Categoria:Aetas aënea]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Aetas_a%C3%ABnea | la | 12,402 | 2024-06-16T01:24:39Z |
58 | Chalcolithicum | {{Systema aetatum trium}}
'''Chalcolithicum''' vel '''Aëneolithicum''' sive '''Aevum cupreum''' est pars [[aevum antiquum|aevi antiqui]] vel pars ultima [[neolithicum|neolithici]], nomine de usu [[Cuprum|cupri]] [[metallum|metalli]] deducto.
Cuprum in [[Cyprus|Cypro]] repertum erat, non autem forma metallica, sed forma aeris (aes cyprium).Cuprum metallum est molle; ergo [[gladius|gladii]], pili, atque alia res militaria erant pulchra, sed non utilia.
== Bibliographia ==
* Peter Rowley-Conwy, ''From Genesis to Prehistory: The Archaeological Three Age System and its Contested Reception in Denmark, Britain, and Ireland''. Oxonii: Oxford University Press, 2007
==Nexus interni==
*[[Cultura al Ubeid]] (cultura chalcolithica in [[Mesopotamia]]).
*[[Cultura poculorum campaniformium]] (cultura chalcolithica in [[Europa Occidentalis|Europa Occidentale]]).
[[Categoria:Chalcolithicum|!]]
{{Myrias|Historia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Chalcolithicum | la | 916 | 2021-05-22T21:46:12Z |
50 | Arbor | [[Fasciculus:09272008 BrightonUT.JPG|thumb|Arbores in [[mons|monte]] in [[Uta]] septentrionali [[autumnus|autumno]] ineunte.]]
[[Fasciculus:Redwood M D Vaden.jpg|right|thumb|Fundamentum trunci ''[[Sequoia sempervirens|Sequoiae sempervirentis]]'' in [[Vivarium Civitatis Redwoods Jedediah Smith|Vivario Civitatis Redwoods Jedediah Smith]]{{dubsig}}: "Simpson Reed Discovery Trail," prope [[Crescent City]] [[California]]e.]]
[[Fasciculus:Sequoiadendron giganteum at Kenilworth Castle.jpg|thumb|''[[Sequoiadendron]]'' est [[genus (taxinomia)|generis]] magnarum arborum.]]
[[Fasciculus:Willow body.jpg|thumb|Corpus [[salix|salicis]] apud lacum in viridario.]]
'''Arbor''' {{Victio|arbor|is|f}} est [[planta perennis]] [[lignum|lignea]], plerumque definita cui sunt multi rami secundi supra solum in singulo [[caulis|cauli]] vel [[truncus (botanica)|trunco]] principali sustentati, cum certa [[dominatio apicalis|dominatione apicali]].<ref name="rhs">Huxley, A., ed. (1992). ''New RHS Dictionary of Gardening''. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.</ref> Nonnulli auctores minimam arboris maturae [[altitudo|altitudinem]] postulant, quae a 3 m<ref name="rushforth">Rushforth, K. (1999). ''Trees of Britain and Europe''. Collins ISBN 0-00-220013-9.</ref> ad 6 m<ref name="afm">Mitchell, A. F. (1974). ''A Field Guide to the Trees of Britain and Northern Europe''. Collins ISBN 0-00-212035-6</ref> variat; nonnulli autem [[diametrum]] trunci minimum 10 [[Centimetrum|centimetrorum]] postulant (30 cm [[circumferentia]]).<ref>{{cite web |url=http://home.att.net/~spiderhunters/attachments/trintro.rtf |title=''Field Guide to Indian Trees'', introductory chapter: Introduction to Common Indian Trees |accessdate=2007-07-25 |format=RTF |author=Utkarsh Ghate}}</ref> Planta lignea quae has definitiones non attingit [[frutex]] usitate appellatur, quamquam multae arbores, quales arbores habitus ''[[mallee]]'' appellati, has definitiones non attingunt. Contra plurimas plantas alias, arbores diu vivunt, et nonnullae nonnullorum milium annorum aetatem et altitudinem 115 m adsequuntur.<ref name=sequoia>Gymnosperm Database: [http://www.conifers.org/cu/se/index.htm ''Sequoia sempervirens'']</ref>
Multi arbores [[fructus]] pariunt. Multitudo arborum "[[nemus]]," "[[silva]]," aut "silvula" appellatur; [[homo]] qui in silvis [[habitatio|habitat]], ''silvicola.''
[[Folium]] arboris [[oxygenium]] et [[saccharum]] [[lux|luce]] [[sol]]is ex [[dioxidum carbonis|dioxido carbonis]] et [[aqua]] generat.<!--
*** REVERTED TEXT *** -- Big work by a user who expanded this short article. Maybe keep this text and improve it.
Arbores Arbores suut perennes plactae consistit trabe, et sustinentis folis et ramis. Aliqui dixerunt arbores faciendas esse ligno, ut vocent arbores. Arbor saepe habuit multos incidentalos ramos sustinuerunt trunco. Hic truncus est factum e lingo. Truncus bonas res arbori traductat. plurimi arbores crusta cinguntur. Crusta iuvat ut candosoccus arborem de natura sepiat. Radix sub humum tendit late; arborem humi tenere iuvat. Super humum, rami tendint minusculos ramos et surculos. Surculi saepe tulerunt folia. Hic folia lucis vim ceperunt, et vi chemicae traductaverunt. Hic processus vocatus est Photosynthesis. est neccesse arbori posse crescere.
Beneficium Arborium
Arbores sunt necesse humuna vitae. Arbores CO2 ab atmosphaera devoraverunt et lucis vim in oxygenium transtulerunt. sunt 10,000 species arborum. Arbores 9.4% partes terrae operuerunt. Arbores ne modo homines atmosphaera, sed animalia sede praebuerunt. Arbores significantem partem reductivus abluvionum et conprimantem climate habuerunt. Arbores CO2 ex climate et ceperunt multum CO2 in caruncula summoverunt. Arbores umbram, suffugium, lignum conparationi, materiam cocinae, et fructum cibo praebuerunt. In partibus terrae, silvae contractus ut nemus es videlicet ut proventus terra georgici. Quod senectum et utilitatem nemus habuerunt usquequaque veneratio hominibus in pluribus orbis terrarum litteris.
Res de Arburibus Procerissima veus arbor creditur Lorale Rutilum Lignum (Sequoia sempervirens) in Rutio Ligno Civili Horto in California. Ei nomen Hyperion est et 115 metrum stat. Procerissima nota prolixis foliis arbor est fraxinus nortana (Eucalyptus regnans) surgens in Tasmania ad sublimitas 97 metrum. Amplissima arbor magnitudine est creditur ingens sequentia (Sequoiadendron giganteum) nota Imperator Sherman Nemus in Horto Civile California. truncus est usus est numeranda magnitudine est creditur 1487m3 . Quoque in California est natu maximus viveus arbore per comperta aetate certo.
Arbor in Latina Philogia
Arboum iuaqines saepe in Latina philologia usae sunt. Scriptores, ut Vergilius et Marcus Fronto, arbores in operibus usurpatae suut. Ecologues poema Vergilo, saepe arbores symbolum utitur usurpatae suut. Arboribus talibus fagis et ulmis utitur paradisum ut describant. Hic paradisus ab illo Meliboeo effugatus est, cum arbores impletae sint. Arbores umbram Tityro probuerunt, dum Meliboeo natura immineat. Arbores symbolo custodiae usurpatae suut. Marcus Fronto item arbores epistulis suis usurpatae suut. Una Marco Aurelio, Marcus Fronto usurpatae suut arborem Catachanna conparans sermnes Senecae et Catonis. Catachanna est Carthaginian pinum. Rami catachanna fusi in plures partes sunt. catachanna ut de dicere diversis generibus sermnis usurpatae suut.-->
== Species ==
[[Genus (taxinomia)|Genera]] [[species]]que arborum sunt multae; inter arbores notissimas sunt:
{{div col|2}}
* ''[[Abies]]''
** ''[[Abies alba]]''
** ''[[Abies pinsapo]]''
* ''[[Acer]]''
** ''[[Acer campestre]]''
** ''[[Acer negundo]]''
** ''[[Acer platanoides]]''
** ''[[Acer pseudoplatanus]]''
** ''[[Acer tataricum]]''
* ''[[Beilschmiedia]]''
** ''[[Beilschmiedia tarairi]]''
** ''[[Beilschmiedia tawa]]''
* ''[[Betula]]''
** ''[[Betula nana]]''
** ''[[Betula pendula]]''
* ''[[Carpinus]]''
** ''[[Carpinus betulus]]''
* ''[[Fagus]]''
** ''[[Fagus sylvatica]]''
* ''[[Liriodendron]]''
** ''[[Liriodendron tulipifera]]''
* ''[[Malus]]''
** ''[[Malus domestica]]''
* ''[[Metasequoia]]''
** ''[[Metasequoia glyptostroboides]]''
* ''[[Nothofagus]]''
** ''[[Nothofagus fusca]]''
* ''[[Olea]]''
** Olea europaea
* ''[[Picea]]''
** ''[[Picea abies]]''
* ''[[Pinus]]''
** ''[[Pinus nigra]]''
** ''[[Pinus pinea]]''
** ''[[Pinus sylvestris]]''
* ''[[Platanus]]''
** ''[[Platanus orientalis]]''
* ''[[Prunus]]''
** ''[[Prunus avium]]''
** ''[[Prunus cerasus]]''
** ''[[Prunus dulcis]]''
** ''[[Prunus persica]]''
* ''[[Punica malus]]''
* ''[[Quercus]]''
** ''[[Quercus cerris]]''
** ''[[Quercus frainetto]]''
** ''[[Quercus petraea]]''
** ''[[Quercus pubescens]]''
** ''[[Quercus robur]]''
** ''[[Quercus rubra]]''
* ''[[Sequoiodendron]]''
** ''[[Sequoiodendron giganteum]]''
* ''[[Sorbus]]''
** ''[[Sorbus aucuparia]]''
* ''[[Taxodium]]''
** ''[[Taxodium distichum]]''
* ''[[Taxus (genus)|Taxus]]''
** ''[[Taxus baccata]]''
{{div col end}}
== Arbores in Bibliis ==
Arbores saepe in [[Biblia|Bibliis]] commemorantur; notabiles sunt [[duo|duae]] in [[Paradisus Eden|paradiso Eden]], [[hortus|horto]] a [[Deus|Deo]] creato:
* [[lignum scientiae boni et mali]]
* [[lignum vitae]]
{{NexInt}}
{{div col|2}}
* [[Ann Arbor]] (urbs)
* [[Anulus annuus]]
* [[Arbor felix]] (urbs)
* [[Arbores Novae Zelandiae]]
* [[Arboretum]]
* [[Dendrochronologia]]
* [[Ent (Tolkien)|Ent]]
* [[Frutex]]
* [[Lignum]]
*''[[The Lorax]]''
* [[Radix (botanica)|Radix]] (botanica)
* [[Ramus (arbor)|Ramus]] (arbor)
* ''[[Systema naturae]]''
{{div col end}}
== Notae ==
<references/>
== Bibliographia ==
* Pakenham, T. [[1996]]. ''Meetings with Remarkable Trees.'' ISBN 0-297-83255-7.
* Pakenham, T. [[2002]]. ''Remarkable Trees of the World.'' ISBN 0-297-84300-1.
* Tudge, C. [[2005]]. ''The Secret Life of Trees: How They Live and Why They Matter.'' Londinii: Allen Lane. ISBN 0-7139-9698-6.
*Wohlleben, Peter, Tim F. Flannery, S. Simard, et Jane Billinghurst. [[2016]]. ''The Hidden Life of Trees: What They Feel, How They Communicate: Discoveries from a Secret World.'' ISBN 978-1-77164-248-4. OCLC 933722592.
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Trees|arbores}}
* [https://web.archive.org/web/20060409122449/http://www.deby.bialowieza.pl/ "Oaks in Bialovieza,"] apud situm deby.bialowieza.pl
* [https://web.archive.org/web/20040619080155/http://zeal.com/category/preview.jhtml?cid=53675 770 paginae breve descriptae] apud zeal.com
* [https://web.archive.org/web/20131005020210/http://plants.usda.gov/ "USDA National Resources Conservation Service - Plants Database,"] apud situm plants.usda.gov
[[Categoria:Arbores|!]]
[[Categoria:Morphologia plantarum]]
[[Categoria:Plantae]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Biologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Arbor | la | 8,694 | 2026-03-31T20:36:43Z |
57 | Autocinetum | {{Vehicula}}
[[Fasciculus:HYUNDAI SONATA PHEV LF 001.JPG|thumb|Hybrida onerabilis a [[Hyundai]] factus, species [[Hyundai Sonata|Sonata Plug-in Hybrid]] speciei annualis 2015.]]
{{res|Autocīnētum}},<ref name="eduhi">[https://web.archive.org/web/20090917051633/http://www.eduhi.at/gegenstand/latein/index.php?TITEL=Neulateinisches+Glossar&modul=glossar Neulateinisches Glossar].</ref><ref name=NSLO>[[Ebbe Vilborg|Vilborg, Ebbe]], ''Norstedts svensk-latinska ordbok,'' ed. secunda (2009). Aliae voces “autocurrus” et “currus automobilis” sunt.</ref> sive {{res|autoraeda}},<ref name="eduhi"/><ref name=NSLO /> est [[autovehiculum]] usus proprii et in operatione. Multitudo generum sunt, quarumque necessitudines usoris adaptarum. Variae methodi pulsus quoque sunt, sicut [[vis|vi]] [[petroleum|petroleica]], [[electricitas|electrica]], [[gas]], et a his per varias combinationes, vel in temporibus vetustioribus a [[vapor]]e. Ab uno homine gubernatur quo primas functiones quoque tractat. Historia autocinetorum plus quam unum [[saeculum]] pertinet, quo primum verum autocinetum nomine ''[[Benz Patent-Motorwagen]]'' esse arbitratur, ab anno [[1886]].
== Quo modo autocineta operantur ==
[[Fasciculus:Dacia Logan MCV Model 2009 05.JPG|thumb|upright=1|[[Motrum combustionis internae|Motrum]], cor autocineti. Hic, a petroleo actus, genus adhibitissimum historiae autocinetorum fuit.]]
Autocinetum vehiculum est machinatum plerumque [[quattuor]] [[rota|rotis]] praebitum, quod gubernaculo rotatili sive rotula moderatrici dirigitur. Vim motricem suppeditat [[motorium]] sive motrum in quo [[benzenium|benzenio]] (mixtura fractionum [[petroleum|petrolei]] destillati, genus [[liquidum|laticis]] igniferi) comburitur. Intra motorium partes sunt mobiles quorum motu alternanti per varios apparatus mechanicos vis reciproca in motiones versatiles convertitur ac demum inter quattuor rotas dispertitur.
Partes principales [[motrum combustionis internae|motori]] combustione interna acti sunt haec:
Truncus sive moles motorii est pars maxima et gravissima, in qua modioli (numero inter quattuor et sedecim) terebrantur. In modiolis emboli inseruntur qui expansione mixturae ardentis naphthae et [[aer]]e moventur. Circumcirca embolos sunt anuli ferrei ad [[oleum]] et [[gas]]ia ardentia constringenda adapti. Hi emboli ad ferrum uncatum scapis nectentibus iunguntur quod invicem magnam rotam momentosam convertit.
Super truncum motori epistylium sive caput modiolorum cochleis robustis affixum est. Subter est patina sive receptaculum olei in qua antlia olei locatur. In epistylio sunt valvulae per quas alimentum introit et fumus exit. Prope has sunt et scintillatra vi electridis acta ad naphtham ipso articulo maximae compressionis accendendam.
Apparatus quo naphtha et aer miscentur est migma{{dubsig}} [[benzinum|benzini]] sive scatebra naphthae nebulosae cui alimentum ab antlia naphthae suppeditatur. Haec in receptaculo naphthae locatur, illa super fauces multiforabiles in epistylio.
Motio versatilis rotae momentosae per [[mechanema velocitatis mutatorium|compaginem discorum molaris instar]] ad scapum actorium transfertur in quo est commissura universalis ubi licet scapo quaquaversum flecti. Hic invicem per rotulas dentatas differentiales aut rotas posticas aut omnes quattuor rotas et canthos circumagit.
== Autocineti structura ==
De structura autocineti sunt: motrum, transmissio, elevatio, frenum et loculus.
=== Motrum ===
[[Motrum]] est apparatus, qui deflagrationis vim convertit in motum. Sunt partes motri:
# caput: est motri operimentum, sub quo invenitur cylindri camara et coagmentantur clipei, trutina et, aliquando, axis eminentiarum
# [[axis]] machinarum: mutat alternum emboli motum in conversionem
# iugum capitis: oppilat singulas cylindrorum camaras, ne mixtio gaseorum, aqua vel oleum circa effundantur
# cylindrus: est pars formæ fistulosæ, intra quam embolum movetur et ubi fiunt deflagrationes
# [[embolus]]: movetur intra cylindrum et premit ustionis materiam
# iniector: ustionis materiam immittit in camaram cylindri
# clipeus: permittit et interrumpit introitum et exitum gaseorum in cylindrum
# distributor: transportat scintillam electricam ex circumvoluto in scintillæ iuncturam
# axis eminentiarum: regit apertionem clipeorum
# trutina: impellit clipeos, in motris ubi axis eminentiarum non est super eos
# scintillæ iunctura: coagmentatur capiti cylindri et incendit, per scintillam, mixtionem aeris cum ustionis materia
# rota motri: transfert torturam axis machinarum ad mechanema
# collector: sunt tubi, qui captant et distribuunt gasea motri
=== Transmissio ===
# copula: sinit iungi duas partes eiusdem axis (i.e., rotam motri et mechanema), ut motus unius alteri communicetur; sinit quoque eas separari, ut communicatio motus interrumpatur
# mechanema: minuit et auget rotationem motri
# temperator: componit motum suum cum mechanematis, ut simul fiant. Ita vitantur ictus, qui possunt nocere partibus motri
# differentiale: transfert per rotas dentatas torturam duobus semiaxibus
# axis: fixus in media rota, rotam copulat cum fultura vehiculi
# semiaxis: iungit differentiale cum rota motrice, quæ movetur in conversionem
=== Elevatio ===
# [[canthus]]: gummeum et aere inflatum, tegit rotæ superficiem et solo adhæret
# [[:en:wikt:κνήμη|cnemae]]: pars metallica rotae circum quam canthus est
# retentor ictus: tenet rotam contra solum
# virga torturæ: facta ex metallo, duas coniungit elevationis turres et stabilem facit fulturam, quando cursus autocineti flectitur
=== Frenum ===
Frena tardant vel cessant autocinetum: duo sunt:
# frenum pedale
# frenum manuale
Alia pedalia sunt acceleratrum (ut celerius eat) atque [[:en:wikt:συμπλέκτης|symplectes]] (ut motrum et rotae non communicent). Auxilio symplectis [[:en:wikt:σχέση|schesis]] (quasi ratio eundi) mutari possit.
Scheses quinque vel sex sunt eundi, atque schesis nulla (seu neutra) et schesis retrorsa.
=== Loculus ===
Loculus est pars autocineti, quæ accipit aurigam, viatores et, forte, onera
# vitrum anticum: ex duabus laminis vitreis, quæ iunguntur pellicula PVB, protegit aurigam contra ventum, pluviam, volatilia et alias res, quæ forte ingrederentur vehiculum
# rotula moderatrix: circulus, per quem auriga statuit quo vadat vehiculum
# bucina: est instrumentum in rotula moderatrici per quo gubernator autocineti clamare potest ad cautelam alios gubernatores sive pedestros
# fultura: structura, quæ supportat omnes alias partes vehiculi
# tabella: pars in qua sunt indicinae (exempli gratia, indicina freni, indicina temperaturae olei, indicina facium luculentium, etc.), tachymetrum, odometrum et (non omnibus in autocinetis) cyclometrum.
# tachymetrum: indicat velocitas autocineti
# odometrum: indicat quantum itum est autocinetum
# cyclometrum: indicat circuitos a rota autocineti quoque minuto peractos
==== Indicinae ====
* [[File:Kontrollleuchte Blinker black.svg|50px]]: Illuminata est uter fax moderatrix
* [[File:A13_Master_lighting_switch.svg|50px]]: Illuminata est tabella
* [[File:A02 Low Beam Indicator.svg|50px]]: Illuminatae sunt faces nocturnae
* [[File:Kontrollleuchte Nebelscheinwerfer black.svg|50px]]: Illuminata est fax contra caliginem
* [[File:Kontrollleuchte Tanken black.svg|50px]]: Caret benzino
* [[File:Motorkontrollleuchte black.svg|50px]]: Problema est motro
* [[File:Rear window defrost.png|50px]]: Vetrum posticum decongelatur
* [[File:Kontrollleuchte Nebelschlussleuchte black.svg|50px]]: Illuminata est fax postica de cautela in caligine
* [[File:A19 Hazard warning.svg|50px]]: Illuminatae sunt faces cautelae
* [[File:Charge batterie.png|50px]]: Alternatrum non caricat batteriam
* [[File:Kontrollleuchte Oeldruck black.svg|50px]]: Abest satis pressio in circuito lubrificationis motri
* [[File:Engine_coolant_temperature.png|50px]]: Nimis calidum est liquidum refrigerantis
* [[File:Brake failure.png|50px]]: Abest satis pressio in circuito freni / Frenum manuale operat
* [[File:Kontrollleuchte Tuer offen black.svg|50px]]: Ianuella quadam non clausa est
* [[File:Seat belt.png|50px]]: Quaeso induat quisque balteum
* [[File:Kontrollleuchte Fernlicht black.svg|50px]]: Illuminatae sunt faces luculentae
=== Faces ===
Plurima genera facium sunt in autocinetum:
# [[File:A02_Low_Beam_Indicator.svg|25px]] Faces nocturnae: per eis viditur autocinetum nocte
# [[File:A01_High_Beam_Indicator.svg|25px]] Faces luculentae: lucentius quam nocturnae, per eis vidit gubernator autocineti vias nocturnas in quis nemo est
# [[File:A16_Turn_signals.svg|25px]] Faces moderationis: per eis dicit gubernator aliis quo vadat vehiculum
# Faces retrorsae: autocinetum eas illuminat cum retrorsum eat
# [[File:A19_Hazard_warning.svg|25px]] Faces cautelae: cum problema est autocineto, gubernator eas illuminat. Faces cautelae vere enim sunt summa utriusque facium moderationis.
== Partes autocineti ==
<gallery>
Fasciculus:Lancia thema 8.32 spoiler.jpg|Lamina puppis autocineticae aerem derivans Lanciae themae 8.32.
Fasciculus:Gears large.jpg|[[Mechanema velocitatis mutatorium]].
Fasciculus:Scheibenwischer_eines_IFA,_Bj._1954_(2008-07-12).jpg|[[Vitritersorium|Vitritersoria]].
</gallery>
== Historia ==
Primum autocinetum [[vapor]]e agebatur. Erat Francogallus, [[Nicolaus Iosephus Cugnot]] nomine, qui carrum trirotalem [[machina vaporaria]] actum anno 1769 [[Lutetia]]e finxit. Die [[3 Iulii]] [[1886]], [[Carolus Benz]] [[ingeniarius]] [[Germania|Theodiscus]] primo autocineto a se invento [[Manhemium|Manhemii]] vexit. Celerrimum autocinetum machina vaporica actum a [[frater|fratribus]] Francisco et Freelan Stanley anno [[1906]] constructum est, cuius maxima [[velocitas]] erat 205 [[chiliometrum|chiliometra]] per [[hora]]m, eo tempore celerrimum automocinetum mundi. Primum autocinetum [[electricitas|electricum]] a Roberto Anderson homine Scotico anno [[1839]] finctum est. Primum autocinetum [[petroleum|petroleo]] utens erat carrus trirotalis quem Carolus Benz anno 1896 finxit.
<gallery>
Fasciculus:FardierdeCugnot20050111.jpg|[[Iosephus Cugnot|Iosephi Cugnot]] exemplar anni [[1771]].
Fasciculus:1885Benz.jpg|Autocinetum primum ut censum, nomine ''[[Benz Patent-Motorwagen]]'', anno [[1886]] creatum.
Fasciculus:1910Ford-T.jpg|[[Ford (societas)|Ford]] [[Exemplar T]], primum autocinetum in grandi serie venditum.
Fasciculus:1955 Mercedes-Benz 300SL Gullwing Coupe 34 right.jpg|[[Mercedes-Benz 300 SL]], insigne [[decennium 196|decenni 196]] exemplar.
Fasciculus:1958-chevy-impala-chevrolet-archives.jpg|Species classica ''[[Chevrolet Impala|Impala]]'' ex anno [[1958]], a [[Chevrolet]] creatum. Comparate cum autocinetis modernis, multa autocineta ex eo tempore similem formam ut hoc habebant.
Fasciculus:VolkswagenBeetle-001.jpg|Species classica [[VW Käfer|Scarabeus]] ex anno [[1966]], a [[Volkswagen]] creatus.
</gallery>
== Societates autocineticae ==
{{div col|5}}
* [[AC]]
* [[Acura]]
* [[Alfa Romeo]]
* [[Alpha Sports]]
* [[AMC]]<!--Societas Motoriorum Americana-->
* [[Ariel (societas)|Ariel]]
* [[Aston Martin]]
* [[Audi]]
* [[Austin (autocinetum)|Austin]]
* [[BelAZ]]
* [[Bentley]]
* [[BMV]]
* [[Bugatti]]
* [[Buick]]
* [[Cadillac]]
* [[Chevrolet]]
* [[Chrysler]]
* [[Citroen]]
* [[Daewoo]]
* [[Daihatsu]]
* [[DaimlerChrysler]]
* [[Datsun]]
* [[De Soto]]
* [[DKW]]
* [[Dodge]]
* [[Duesenberg]]
* [[Edran]]
* [[Ferrari]]
* [[Fiat]]
* [[Ford]]
* [[FPV]]
* [[GAZ]]
* [[Gillet]]
* [[Holden]]
* [[Honda]]
* [[Horch]]
* [[HSV]]
* [[Hyundai]]
* [[Imperial]]
* [[Iso Rivolta]]
* [[Isuzu]]
* [[Iaguar]]
* [[KamAZ]]
* [[Kia]]
* [[Koenig]]
* [[L&B]]
* [[Lamborghini]]
* [[Lancia]]
* [[Landwind]]
* [[Lexus]]
* [[Lincoln]]
* [[Lotus (autocinetum)|Lotus]]
* [[LuAZ]]
* [[Mack]]
* [[MAZ]]
* [[Mercedes-Benz]]
* [[Mercury]]
* [[MG]]
* [[Mini]]
* [[Mitsubishi]]
* [[Morris]]
* [[Motoria Generalia]] (GM)
* [[Nissan]]
* [[NSU]]
* [[Oldsmobile]]
* [[Opel]]
* [[Packard]]
* [[Pagani (autocinetum)|Pagani]]
* [[Peugeot]]
* [[Plymouth]]
* [[Pontiac]]
* [[Porsche]]
* [[Quantum]]
* [[Renault]]
* [[Rinspeed]]
* [[Rover]]
* [[Rolls-Royce]]
* [[Santana]]
* [[Sbarro]]
* [[Seat]]
* [[Shelby]]
* [[Sivax]]
* [[Studebaker]]
* [[Sun]]
* [[Suzuki]]
* [[Tickford]]
* [[Toyota]]
* [[Trabant]]
* [[UralAZ]]
* [[VAZ]]
* [[Venturi]]
* [[Volkswagen]]
* [[Volvo Personvagnar|Volvo]]
* [[Wanderer]]
* [[Wartburg]]
* [[Wyllys]]
* [[ZAZ]]
* [[Zastava]]
* [[ZiL]]
{{div col end}}
{{NexInt}}
{{div col|4}}
* [[Area stativa]]
* [[Aeroplanum]]
* [[Autocurrus devius]]
* [[Autocinetum pendens]]
* [[Autocurrus sarcinarius]]
* [[Birota]]
* [[Birota automataria]]
* [[Currus volans]]
* [[Diploma gubernationis]]
* [[Formula 1]]
* [[Inquinatio aëris]]
* [[Machina levans]]
* [[Navicula spatialis]]
* [[Navis]]
* [[Navis submarina]]
* [[Nota autocineti]]
* [[Pneumaticum]]
* [[Saccus inflatilis]]
* [[Stabulum autocineticum]]
* [[Vectis velocitatis commutandae]]
{{div col end}}
== Notae ==
<references />
== Bibliographia ==
* Bode, Peter M., Sylvia Hamberger, et Wolfgang Zängl. [[1986]]. ''Alptraum Auto: Eine hundertjährige Erfindung und ihre Folgen.'' Raben Verlag von Wittern KG.
* Böhler-Baedeker, Susanne, Jürgen Dispan, Heinz-Rudolf Meißner, et al. [[2010]]. ''Zukunft der deutschen Automobilindustrie: Herausforderugnen und Perspektiven für den Strukturwandel im Automobilsektor.'' Berolini: Friedrich-Ebert-Stiftung. ISBN 978-3-86872-585-8.
* [[Michael Brie|Brie, Michael]]. [[2009]]. Sind wir Auto? In [http://www.zeitschrift-luxemburg.de ''Luxemburg: Gesellschaftsanalyse und politische Praxis''] 1:165–172. ISSN 1869-0424.
* Canzler, Weert, et Gert Schmidt, eds. [[2008]]. ''Zukünfte des Automobils: Aussichten und Grenzen der autotechnischen Globalisierung.'' Berolini: Edition Sigma. ISBN 978-3-89404-250-9.
* Canzler, Weert. [[1996]]. ''Das Zauberlehrlings-Syndrom: Entstehung und Stabilität des Automobil-Leitbildes.'' Berolini: Edition Sigma. ISBN 3-89404-162-5.
* Garth, Arnd Joachim. [[2001]]. ''Das dialogomobil: Marketing und Werbung rund um das Automobil.'' ISBN 3-00-006358-7.
* [[David Halberstam|Halberstam, David]]. [[1986]]. ''The Reckoning.'' Novi Eboraci: Morrow. ISBN 0-688-04838-2.
* Kay, Jane Holtz. [[1997]]. ''Asphalt nation: how the automobile took over America, and how we can take it back.'' Novi Eboraci: Crown. ISBN 0-517-58702-5.
* [[Hermannus Knoflacher|Knoflacher, Herman]]. [[2009]]. ''Virus Auto: Die Geschichte einer Zerstörung.'' Vindobonae: Ueberreuter Verlag. ISBN 978-3-8000-7438-9.
* Krall, Hannes. [[1991]]. ''Das Automobil oder Die Rache des kleinen Mannes: Verborgene Bedeutungen des Internationalen Golf-GTI-Treffens.'' DRAVA Verlags- und Druckgesellschaft. ISBN 3-85435-138-0.
* [[Guy Lebègue|Lebègue, Guy]], et Eric Lebègue. [[2007]]. [http://sd-1.archive-host.com/membres/up/170308460557144264/aaafca_200703_lettre155_spec.pdf archive-host.com Du Spatial aux Travaux publics: Les Maquettes virtuelles - Applications à la Construction automobile et au Bâtiment.] In ''Lettre AAAF Cannes,'' Martio, et [https://web.archive.org/web/20081125110035/http://www.aaafasso.fr/DOSSIERSAAAF/DOSS.ACCES_LIBRE/Lettre_acces_libre/Lettres_2007/Lettre_AAAF_n_6_2007.pdf ''La Lettre AAAF,''] no. 6, Iunio. ISSN 1767-0675.
* [[Wolfgang Sachs|Sachs, Wolfgang]]. [[1984]] ''Die Liebe zum Automobil: Ein Rückblick in die Geschichte unserer Wünsche.'' Reinbek: Rowohlt. ISBN 3-498-06166-6.
* [[Wolfgang Sachs|Sachs, Wolfgang]]. [[1992]]. ''For love of the automobile: looking back into the history of our desires.'' Berkeleiae: University of California Press. ISBN 0-520-06878-5.
* [[Heathcote Williams|Williams, Heathcote]]. [[1991]]. ''Autogeddon.'' Novi Eboraci: Arcade. ISBN 1-55970-176-5.
* Zenone, Daniela. [[2002]]. ''Das Automobil im italienischen Futurismus und Faschismus : Seine ästhetische und politische Bedeutung.'' Berolini: WZB, Forschungsschwerpunkt Technik, Arbeit, Umwelt.
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Automobiles|autocineta}}<!--
{{Wikisource|California AB 1493|autocinetum}}-->
* [http://www.fia.com/ Fédération Internationale de l'Automobile,] www.fia.com
* [https://web.archive.org/web/20090515134309/http://www.autoandsociety.com/ Forum for the Automobile and Society,] www.autoandsociety.com
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Technologia}}
[[Categoria:Autocineta]]
[[Categoria:Inventiones Germaniae]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Autocinetum | la | 16,261 | 2026-03-28T22:58:57Z |
62 | Ablativus (lingua Latina) | '''Ablativus''' est [[casus grammaticus|casus]] qui, sive in lingua Latina sive in aliis linguis, ostendit condiciones separationis et originis, instrumenti et loci. Latine etiam '''sextus''' vel '''Latinus''' casus appellatur, ex comparatione cum quinque casibus Graecis.
== Usus ablativi in lingua Latina ==
=== Ablativus absolutus ===
Ablativus absolutus dicitur sententia [[Participium|participialis]], cuius vocabula, in casu ablativo constituta, non habent cum sententia praecipua vinculum grammaticum. Huiusmodi sententiae verbum flectitur in ablativum aut [[Participium|participii]] praesentis aut perfecti.
# ''Hostibus pulsis'', Caesar in fines Aeduorum pervenit.
# ''Cicerone consule'', Catilina coniurationem fecit.
# ''Nobis non sentientibus'', labitur aetas.
# ''Deo inscio'', nihil in universo mundo accidere potest.
# Augustus, ''Cicerone et Antonio consulibus'', natus est.
# ''Publio Cornelio Scipione duce'', Romani in Africam traiecere.
=== Ablativus originis ===
p.e.: ''summo loco ortus''
=== Ablativus comparationis ===
p.e.: ''nemo sapientior erat Socrate'', ''spe celerius'', ''sole clarior''
=== Ablativus instrumentalis ===
p.e.: ''cernere oculis'', ''frumento abundare'', ''[[navis]] [[arma|armis]] instructus'', etc.
Vide, exempli gratia, hanc sententiam:
''Librum stylo scripsi''.
Hac in sententia, obiectum est ''librum'' et praedicatum est ''stylo scripsi.'' Nomen ''stylus'' casu ablativo instrumentali dicitur, quia est instrumentum actionis.
Si instrumentum est actionis persona, non ablativus, sed [[accusativus]] cum [[praepositio]]ne ''per'' utitur:
* ''Facile aliquid novi per nuntios cognoscere potes''
=== Ablativus causae ===
p.e.: gaudio fleret, [[morbus|morbo]] domi manere
=== Ablativus modi ===
===Ablativus mensurae===
p.e.: tribus pedibus maior
=== Ablativus limitationis ===
p.e.: Homines moribus inter se differunt.
[[File:Turris Borghese 1.JPG|thumb|VETUSTA [[nomen proprium|NOMINE]] GRATISSIMA HAUSTU]]
===Ablativus pretii===
=== Ablativus sociativus ===
===Ablativus qualitatis===
=== Locativus ===
===Ablativus temporis===
*Ablativus cum praepositionibus '''a/ab/abs, de, e/ex, cum & sine, pro & prae, sub'''. Praepositio '''in''' cum ablativo, si locum indicat.
=== Separativus ===
'''Ablativus separativus''' divisus est in hos ablativos:
*Separativus (sensu strictiore)
*Instrumentalis
*[[Locativus|Ablativus loci]] et [[Ablativus temporis]].
Separativus:
*Quaestio est '''"unde?"'''
*[[Roma]] proficisci. Videlicet: "Ex" Roma proficisci.
*Item: [[Thebae|Thebis]] proficisci.
*Item: [[Delos|Delo]] proficisci.
E contrario casus [[accusativus]], si quaeritur "quo?":
*[[Roma]]m proficisci. Videlicet: "In, ad" Romam proficisci.
*Item: [[Thebae|Thebas]] proficisci.
*Item: [[Delos|Delum]] proficisci.
Et [[locativus|Ablativus loci]], si quaeritur "ubi?":
*[[Roma]]e esse. Videlicet: "In" Roma esse.
*Item: [[Thebae|Thebis]] esse. (Non "Thebarum" quod Thebae [[numerus grammaticus)|numerum pluralem]] habet.)
*Item: [[Delos|Deli]] esse.
== Nexus externi ==
{{Vicilibri|Grammatica Latina/Ablativus|Casu ablativo}}
*https://web.archive.org/web/20110819074938/http://www.schaflitzl-in.de/latein/ablativ.htm
== Nota ==
<div class="references-small"><references/></div>
{{Grammatica Latina|Nomen}}
[[Categoria:Casus grammatici]]
[[Categoria:Grammatica Latina]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Ablativus_%28lingua_Latina%29 | la | 3,342 | 2022-10-10T17:06:02Z |
64 | Antoninus Pius | [[Fasciculus:Antoninus Pius (Museo del Prado) 01.jpg|thumb|Antoninus Pius/ [[Prado]] [[Matritum|Matriti]].]]
'''Titus Aurelius Fulvus Boionius Arrius Antoninus''' [[Senatus Romanus|senator]] ([[86]]–[[161]]) fuit [[Imperatores Romani|imperator Romanus]] ab anno [[138]] usque ad mortem. Ab imperatore [[Hadrianus (imperator)|Hadriano]] heres [[Adoptio (Roma antiqua)|adoptatus]] nomen ita mutavitː '''Titus Aelius Hadrianus Antoninus Pius'''.
== Familia ==
Filius fuit [[consul]]is [[Titus Aurelius Fulvus (consul 89)|Aurelii Fulvi]], cuius familia [[Nemausus|Nemauso]] in [[Gallia]] oriunda erat et [[Arria Fadilla|Arriae Fadillae]]. Antoninus Pius prope [[Lanuvium]] natus est die [[19 Septembris]] [[86]]. Mortuo patre educatus est Antoninus a [[Publius Arrius Antoninus|Publio Arrio Antonino]], avo suo et [[Gaius Plinius Caecilius Secundus|Plinii Minoris]] amico.
== De cursu honorum ==
Magistratus, [[quaestor]]is (circa annum [[111]]), [[praetor]]isque (circa annum [[117]]) munere functus, etiam [[consul]]atu anno [[120]] gesto, Antoninus ab [[Hadrianus|Hadriano]] unus ex quattuor proconsulibus [[Italia]]e creatus est. Deinde fama eius in proconsulatu [[Asia]]e annis [[135]]-[[136]] magnopere amplificata est. Hadrianus eum die [[25 Februarii]] anno [[138]] post mortem filii sui [[Aelius Verus|Aelii Veri]] adoptavit ea condicione, ut Antoninus [[Marcus Aurelius|Marcum Annium Verum]] et [[Lucius Verus|Lucium Verum]], alium filium fratri uxoris Hadriani et alium filium Aelii Veri, adoptaret.
== De titulis ==
Postquam Hadriano successit ''Titus Aelius Caesar Antoninus Pius'' ita publice appellatus estː ''Imperator Caesar Titus Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius''. [[Consul]] iterum anno 139, consul tertium anno 140, consul quartum anno 145 fuit. Iam ab initio regni [[Pontifex maximus|pontifex maximus]] factus [[Pater Patriae|pater patriae]] appellatus est. Primam tribuniciam potestatem die 25 februarii 138 accepit, quae die 10 decembris eiusdem anni renovata est (TR POT II). Postea quotannis die 10 decembris renovabatur usque ad vicesimam quartam. Ex numero igitur tribuniciarum potestatum annum quo titulus aliquis inscriptus est cognoscere licet. Post mortem inter deos a [[Senatus Romanus|senatu]] relatus ''Divus Pius'' appellari solebat.
== Imperator ==
[[Fasciculus:Saalburg5.jpg|thumb|upright=1.2|[[Statua]] Antonini Pii ad portam praetoriam [[castellum Saalaburgense|castelli Saalaburgensis]]. Inscriptio est: <small>[[Gulielmus II (Imperator Germaniae)|GUILELMUS II]] [[Fridericus III (Imperator Germaniae)|FRIDERICI III]] FILIUS [[Gulielmus I (Imperator Germaniae)|GUILELMI MAGNI]] NEPOS ANNO REGNI XV IN MEMORIAM ET HONOREM PARENTUM CASTELLUM [[limes Romanus|LIMITIS ROMANI]] SAALABURGENSE RESTITUIT. Et: IMPERATORI ROMANORUM TITO AELIO HADRIANO ANTONINO AUGUSTO PIO [[Gulielmus II (Imperator Germaniae)|GUILELMUS II]] IMPERATOR GERMANORUM.</small>]]
Paucis posthac mensibus, Hadriano mortuo a populo [[Roma]]no ad imperium summo studio acceptus est. Vir fuit mitis et benigni animi, peritus et eruditus, et salutem civium sincere cupivit. Fiscum privatum urbium provinciarumque iuvandarum causa exhausit. Clemens erga coniuratos fuit, et [[Religio Christiana|Christianos]] per imperium protexit. Dissimilis imperatoribus prioribus per omne regnum suum Romae moratus est.
Unus ex primis gestis fuit imperatoris [[apotheosis]] Hadriani, quae [[Senatus]] primo denegavit. [[Templum|Templa]], [[Mausoleum|mausolea]], et [[theatrum|theatra]] aedificavit et [[ars|artibus]] favit, dignitates magistris [[rhetorica]]e [[philosophia]]eque conferens. Reos morte ab Hadriano damnatos absolvit. Propter haec gesta, dignitas ''Pii'' ei tributa est.
Regnum suum ex comparatione tranquillum erat, forsitan quod eventus extra Roma sua non interessent. Aliquot tamen perturbationes militares inter regnum suum, in [[Mauretania]], [[Iudaea]], et [[Britannia (provincia Romana)|Britannia]] fiebant, sed nulla esse gravis habita est. Perturbatio in Britannia cum aedificatione [[Vallis Antonini|Valli Antonini]] evenit.
Cum uxore sua, [[Faustina Maior|Faustina]], duo filios et duas filias habuit. Tres ex eis ante regnum suum mortui sunt, sed Faustinam minorem Marcus Aurelius in matrimonium duxit. Inter tertium annum regni sui mortua est, et Antoninus alimentarium pro orbis instituit.
Antoninus anno 161 "cum Alpinum [[caseus|caseum]] in cena edisset avidius, nocte reiectavit atque alia die febre commotus est;"<ref>''[[Historia Augusta]]'' "Pius" 12.8.</ref> sic die [[7 Martii]] mortuus est, et a [[Marcus Aurelius|Marco Aurelio]] successus.
== Fontes de vita et principatu Antonini Pii ==
* [[Aurelius Victor]], ''[[De Caesaribus (Victor)|De Caesaribus]]'' 15
* [[Cassius Dio]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' liber 70 (pars huius operis deperdita quidem sed a monacho Byzantino [[Xiphilinus|Xiphilino]] abbreviata)
* ''[[Epitome de Caesaribus]]'' 15
* [[Eutropius (rerum gestarum scriptor)|Eutropius]], ''[[Breviarium (Eutropius)|Breviarium]]'' 8.8
* ''[[Frontonis, Marci Aurelii, aliorum epistulae]]'' ([https://web.archive.org/web/20080125232714/http://epistol.georgehinge.com/fronto.html Latine])
* ''[[Historia Augusta]]'', "Antoninus Pius" [[Iulius Capitolinus|Iulio Capitolino]] tributa
* [[Marcus Aurelius]], ''[[Meditationes (Marcus Aurelius)|Ad se ipsum libri]]'' I.16 ; I.17.5 ; VI.30
== Plura legere si cupis ==
*C. Harold Dodd, "[https://www.jstor.org/stable/42663531 The Cognomen of the Emperor Antoninus Pius: Its Origin and Significance considered in the Light of Numismatic Evidence]", ''The Numismatic Chronicle and Journal of the Royal Numismatic Society'', 1911ː 6-41
== Notae ==
<div class="references-small"><references /></div>
{{Imperatores Romani}}
{{Index consulum sub principatu electorum|
praedecessores= [[Hadrianus|Imp. Caesar Traianus Hadrianus Augustus]] III et [[Publius Dasumius Rusticus]]|
annus= 120<br />cum<br />[[Lucius Catilius Severus Iulianus Claudius Reginus|Lucio Catilio Severo Iuliano Claudio Regino]] II|
successores= [[Marcus Annius Verus]] II et [[Gnaeus Arrius Augur]]}}
{{Index consulum sub principatu electorum|
praedecessores= [[Kanus Iunius Niger]] et [[Gaius Pomponius Camerinus]]|
annus= 139<br />cum<br />[[Gaius Bruttius Praesens Lucius Fulvius Rusticus|Gaio Bruttio Praesente Lucio Fulvio Rustico]] II|
successores=ipse III et [[Marcus Aurelius|Marcus Aurelius Caesar]]}}
{{Index consulum sub principatu electorum|
praedecessores=ipse II et [[Gaius Bruttius Praesens Lucius Fulvius Rusticus]] II|
annus= 140<br />cum<br />[[Marcus Aurelius|Marco Aurelio Caesare]]|
successores= [[Titus Hoenius Severus]] et [[Marcus Peducaeus Stloga Priscinus]]}}
{{Index consulum sub principatu electorum|
praedecessores= [[Lucius Hedius Rufus Lollianus Avitus]] et [[Titus Statilius Maximus]]|
annus= 145<br />cum<br />[[Marcus Aurelius|Marco Aurelio Caesare]]|
successores= [[Sextus Erucius Clarus]] II et [[Gnaeus Claudius Severus Arabianus]]}}
[[Categoria:Imperatores Romani]]
[[Categoria:Praetores]]
[[Categoria:Proconsules Asiae]]
[[Categoria:Senatores]]
[[Categoria:Nati 86]]
[[Categoria:Mortui 161]]
{{Myrias|Homines}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Antoninus_Pius | la | 7,142 | 2025-09-04T12:26:36Z |
60 | Archaea | {{Taxobox
| color =#F3E0E0
|name =Archaea
| image =Halobacteria.jpg
| image_width =180px
| image_caption = ''[[Halobacterium]]'' sp. strain NRC-1,<br />quaeque [[cellula]] 5 fere [[μm]] longa
| domain ='''Archaea'''
| subdivision_ranks = [[Phylum|Phyla]] et [[classis (taxinomia)|classes]]
| subdivision =
| taxon = Archaea
| domain_authority = [[Carolus Woese|Woese]], [[Otto Kandler|Kandler]], [[Marcus Wheelis|Wheelis]], [[1990]]<ref>Woese, Kandler, et Wheelis 1990.</ref>
| subdivision_ranks = [[Subregnum|Subregna]]
| subdivision_ref = <ref>{{cite journal | vauthors = Petitjean C, Deschamps P, López-García P, Moreira D | title = Rooting the domain archaea by phylogenomic analysis supports the foundation of the new kingdom Proteoarchaeota | journal = Genome Biology and Evolution | volume = 7 | issue = 1 | pages = 191–204 | date = December 2014 | pmid = 25527841 | pmc = 4316627 | doi = 10.1093/gbe/evu274 }}.</ref> et phyla<ref name="NCBI taxonomy page on Archaea">{{cite web|title=NCBI taxonomy page on Archaea |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Undef&id=2157&lvl=5&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock }}.</ref>
| subdivision =
* "[[Euryarchaeota]]" <small>Woese et al. 1990</small>
** "[[Methanopyri]]" <small>Garrity and Holt 2002</small>
** "[[Methanococci]]" <small>Boone 2002</small>
** "[[Eurythermea]]" <small>Cavalier-Smith 2002</small><ref name="CS2002">{{cite web|url=http://www.bacterio.net/-aboveclass.html|title=Taxa above the rank of class|work=[[List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature]]|access-date=8 Augusti 2017}}.</ref>
** "[[Neobacteria]]" <small>Cavalier-Smith 2002</small><ref name="CS2002" />
* "[[DPANN]]"
** "[[ARMAN]]"
*** <small>"[[Micrarchaeota]]" Baker et al. 2010</small>
*** <small>"Parvarchaeota" Rinke et al. 2013</small>
** "Aenigmarchaeota" <small>Rinke et al. 2013</small>
** "Diapherotrites" <small>Rinke et al. 2013</small>
** "[[Nanoarchaeota]]" <small>Huber et al. 2002</small>
** "Nanohaloarchaeota" <small>Rinke et al. 2013</small>
** "[[Pacearchaeota]]" <small>Castelle et al. 2015</small>
** "[[Woesearchaeota]]" <small>Castelle et al. 2015</small>
* "[[Proteoarchaeota]]" <small>Petitjean et al. 2015</small>
** (TACK)"[[Filarchaeota]]" <small>Cavalier-Smith, T. 2014</small><ref>{{ cite journal | vauthors = Cavalier-Smith T | date = 2014 | title = The neomuran revolution and phagotrophic origin of eukaryotes and cilia in the light of intracellular coevolution and a revised tree of life | journal = Cold Spring Harb. Perspect. Biol. | volume = 6 | issue = 9 | pages = a016006| pmid = 25183828 | pmc = 4142966 | doi = 10.1101/cshperspect.a016006 }}.</ref>
*** <small>"[[Aigarchaeota]]" Nunoura et al. 2011</small>
*** <small>"Bathyarchaeota" Meng et al. 2014</small>
*** <small>[[Crenarchaeota]] Garrity & Holt 2002</small>
*** <small>"Geoarchaeota" Kozubal et al. 2013</small>
*** <small>"[[Korarchaeota]]" Barns et al. 1996</small>
*** <small>[[Thaumarchaeota]] Brochier-Armanet et al. 2008</small>
** "[[Asgard (archaea)|Asgardarchaeota]]" <small>Violette Da Cunha ''et al.'', 2017</small>
*** <small>"[[Lokiarchaeota]]" Spang et al. 2015</small>
*** <small>"[[Thorarchaeota]]" Seitz et al. 2016</small>
*** <small>"[[Odinarchaeota]]" Katarzyna Zaremba-Niedzwiedzka et al. 2017</small>
*** <small>"[[Heimdallarchaeota]]" Katarzyna Zaremba-Niedzwiedzka et al. 2017</small>
| synonyma =
* Archaebacteria <small>Woese & Fox, 1977</small>
* Mendosicutes <small>Gibbons & Murray, 1978</small>
* Metabacteria <small>Hori and Osawa 1979</small>
}}
[[Fasciculus:Colourful Thermophilic Archaebacteria Stain in Midway Geyser Basin.jpg|thumb|[[Aquae calidae salientes]] in [[Saeptum nationale Yellowstone|Yellowstone]] archaea nutriunt.]]
'''Archaea''' ([[Graece]]: ἀρχαῖα 'antiqua') grex [[microbium|microorganismorum]] sunt, quorum quisque solum unam [[cellula]]m habet. Hae cellulae [[nucleus cellulae|nucleis]] et ullo [[organellum|organello]] [[membrana|membranis]] ligato carent. Archaea olim putata sunt inusitatus [[bacteria|bacteriorum]] grex, '''archaebacteria''' nominatus, sed quod archaeis est propria [[evolutio|historia evolutionaria]] et ea in sua [[biochemia]] ab aliis [[vita]]e formis multo differunt, nunc ut [[dominia (taxon)|dominium]] separatum in [[systema trium dominiorum|systemate trium dominiorum]] describuntur, in quo [[Phylogenetica|phylogenetice]] distincti rami originis [[evolutio]]nariae sunt archaea, [[bacteria]], et [[eukarya]]. Archaea praeterea in [[quattuor]] [[phyla]] agnota dividuntur, sed multo plura phyla fortasse adsunt. Horum gregum, [[crenarchaeota]] et [[euryarchaeota]] adsiduissime investigantur. [[Classificatio biologica|Classificatio]] iam est difficilis, quod plurima archaea in laboratorio numquam investigantur, solumque studio eorum [[acidum nucleicum|acidorum nucleicorum]] in speciminibus ex circumiecto extractis inventa sunt. Quamquam archaea cum [[bacteria|bacteriis]] olim ut [[procaryota|prokaryotae]] (in [[Monera|Monerorum]] [[regnum (biologia)|regno]]) in translaticia [[Linnaeus|Linnaeana]] [[quinque]] regnorum [[taxinomia]] posita sunt, haec classificatio est obsoleta.<ref>{{cite journal |author=Pace NR |title=Time for a change |journal=Nature |volume=441 |issue=7091 |pages=289 |year=[[2006]] |month=Maio |pmid=16710401 |doi=10.1038/441289a}}.</ref>
Ante annum [[1980]], archaea et [[eubacteria]] sub [[taxon]] [[procaryota|prokaryota]] subsummata sunt quod organismi in ambabus congeriebus nucleis carent. Distinctionem autem inter superregna discriminatione [[genetica]] facta est a [[Carolus Woese|Carolo Woese]], doctore in [[Universitas Illinoisiensis|Universitate Illinoesiensi]]. Archaea a [[bacterium|bacteriis]] duobus modis differunt:
* in structura valli, [[peptidoglycanum]] non adest, et nullus [[sacculus mureinicus]].
* in structura [[membrana]]e lipidicae, quia archaeorum [[duplomembrana]]e in hydrocarbonica isomerica consistunt, combinata per ether{{dubsig}} combinationes.{{dubsig}}
Multae archaeorum [[species (taxinomia)|species]] extremos [[habitatio|habitant]], per exemplum [[aqua]]m super 373 gradus K, et aquam [[salinitas|salinitatis]] magnae, [[acidum|acidam]] vel [[alkali]]am.
Archaea [[morphologia]] et [[physiologia]] habent diversas formas: [[sphaera|sphaericas]], longas, [[spiralis|spirales]], lobatas. [[Diameter]] est ab 0.1 [[micrometer|µm]] usque ad 15 µm. [[Procreatio]] est per fissione duali{{dubsig}} sive fragmentatione. [[Alimentum|Nutritio]] est chemolithoautotrophica vel organotrophica, aerobica, anaerobica facultativa, anaerobica obligata.
===Cladogramna===
Hic habes cladogramma apud Tom A. Williams et al. (2017)<ref name=WT2017>{{cite journal | vauthors = Williams, Tom A., Szöllősi, G. J., Spang, A., Foster, P. G., Heaps, S. E., Boussau, B., Ettema, T. J., et Embley, T. M. | display-authors = 6 | title = Integrative modeling of gene and genome evolution roots the archaeal tree of life | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 114 | issue = 23 | pages = E4602–E4611 | date = Iunius [[2017]] | pmid = 28533395 | doi = 10.1073/pnas.1618463114 | pmc = 5468678 }}.</ref> et Castelle & Banfield (2018)<ref name=CCBJ2018>{{cite journal | vauthors = Castelle, C. J., Banfield, J. F. | year = [[2018]]| title = Major New Microbial Groups Expand Diversity and Alter our Understanding of the Tree of Life | journal = Cell | volume = 172| issue = 6| pages = 1181–97| doi = 10.1016/j.cell.2018.02.016 | pmid = 29522741 | doi-access = free }}.</ref> (DPANN):
{{barlabel
|size=36
|at1=18|label1=Archaea|bar1=purple
|cladogramma=
{{Clade
|style=font-size:100%; line-height:80%|label1=[[Neomura]]
|{{Clade
| label1=[[DPANN]]
| 1={{Clade
| 1={{Clade
| 1=[[Altiarchaeales]]|barbegin1=purple
| 2={{Clade
| 1=''[[Diapherotrites]]''
| 2=[[Micrarchaeota]]
}}
}}
| 2={{Clade
| 1=[[Aenigmarchaeota]]
| 2={{Clade
| 1=[[Nanohaloarchaeota]]
| 2={{Clade
| 1={{Clade
| 1=[[Nanoarchaeota]]
| 2=[[Pavarchaeota]]
}}
| 2={{Clade
| 1=[[Mamarchaeota]]
| 2={{Clade
| 1=[[Woesarchaeota]]
| 2=[[Pacearchaeota]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
| 2={{Clade
| label1=[[Euryarchaeota]]
| 1={{Clade
| 1={{Clade
| 1=[[Thermococci]]
| 2=[[Pyrococcus|Pyrococci]]
}}
| 2={{Clade
| 1={{Clade
| 1=[[Methanococci]]
| 2={{Clade
| 1=[[Methanobacteria]]
| 2=[[Methanopyri]]
}}
}}
| 2={{Clade
| 1={{Clade
| 1=[[Archaeoglobi]]
| 2={{Clade
| 1={{Clade
| 1=[[Methanocellales]]
| 2=[[Methanosarcinales]]
}}
| 2={{Clade
| 1=[[Methanomicrobiales]]
| 2=[[Halobacteria]]
}}
}}
}}
| 2={{Clade
| 1=[[Thermoplasmatales]]
| 2={{Clade
| 1=[[Methanomassiliicoccales]]
| 2={{Clade
| 1=''[[Aciduliprofundum boonei]]''
| 2=''[[Thermoplasma]] volcanium''
}}
}}
}}
}}
}}
}}
| label2=[[Proteoarchaeota]]
| 2={{Clade
| label1=[[TACK]]
| 1={{Clade
| 1=[[Korarchaeota]]
| 2={{Clade
| 1=[[Crenarchaeota]]
| 2={{Clade
| 1={{Clade |1=[[Aigarchaeota]]|2=[[Geoarchaeota]]}}
| 2={{Clade |1=[[Thaumarchaeota]] |2=[[Bathyarchaeota]]}}
}}
}}
}}
| label2=[[Eukaryomorpha]]
| 2={{Clade
| 1={{Clade
| 1={{Clade |1=[[Odinarchaeota]] |2=[[Thorarchaeota]]}}
| 2={{Clade |1=[[Lokiarchaeota]] |2=[[Helarchaeota]]<ref name=SK2018>{{cite journal | vauthors = Seitz, K. W., Dombrowski, N., Eme, L., Spang, A., Lombard, J., Sieber, J. R., Teske, A. P., Ettema, T. J., et Baker, B. J. | display-authors = 6 | title = Asgard archaea capable of anaerobic hydrocarbon cycling | journal = Nature Communications | volume = 10 | issue = 1 | pages = 1822 | date = April 2019 | pmid = 31015394 | doi = 10.1038/s41467-019-09364-x | pmc = 6478937 }}.</ref>}}
}}
| 2={{Clade
|1=[[Heimdallarchaeota]]|barend1=purple
| label2=(<small>+[[Alphaproteobacteria|α─Proteobacteria]]</small>)
|2=[[Eukaryota]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
===Habitationes===
[[Fasciculus:Morning-Glory Hotspring.jpg|thumb|Archaea quae in [[calor|calida]] [[fons calidus|fontis calidis]] Morning Glory [[aqua]] in [[Yellowstone National Park]] [[color]]es claros efficiunt.]]
Archaea in pervariis [[habitatio]]nibus fiunt. Maior [[oecosystema]]tum [[tellus|telluris]] pars nunc agnoscuntur, et fortasse sunt viginti centesimae [[cellula]]rum microbialium in [[oceanus|oceanis]].<ref>DeLong et Pace 2001.</ref>
{{NexInt}}
{{PhylomapA|size=330px||caption=[[Arbor phylogenetica]] coniunctiones archaeorum et aliorum [[vita]]e dominiorum monstrat, [[eukaryota|eukaryotis]] [[ruber|rubris]], archaeis [[viridis|viridibus]], [[bacteria|bacteriis]] [[caeruleus|caeruleis]]. Tabula ex Ciccarelli et al. 2006 adaptata.}}
*[[Biota]]
*[[Taxinomia]]
== Notae ==
<references/>
== Bibliographia ==
*DeLong, E. F., et N. R. Pace. [[2001]]. "Environmental diversity of bacteria and archaea." ''Systematic Biology'' 50, no. 4 (Augustus): 470–78. PMID 12116647. doi:10.1080/106351501750435040. Citeseerx 10.1.1.321.8828.
* {{cite book |author=Howland, John L. |title=The Surprising Archaea: Discovering Another Domain of Life |location=Oxoniae |publisher=Oxford University Press |year=[[2000]] |isbn=0-19-511183-4}}.
* {{cite book |author=Martinko, J. M., Madigan, M. T. |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=11th |publisher=Prentice Hall |location=Englewood Cliffs Novae Caesareae |year=[[2005]] |isbn=0-13-144329-1}}.
* {{cite book |author=Garrett, R. A., Klenk, H. |title=Archaea: Evolution, Physiology and Molecular Biology |publisher=WileyBlackwell |year=[[2005]] |isbn=1-4051-4404-1}}.
* {{cite book |author=Cavicchioli, R. |title=Archaea: Molecular and Cellular Biology |publisher=American Society for Microbiology |year=[[2007]] |isbn=1-55581-391-7}}.
* {{cite book |author =Blum, P., ed. |title =Archaea: New Models for Prokaryotic Biology |publisher=Caister Academic Press |year=[[2008]] |isbn=978-1-904455-27-1}}.
* {{cite book |author=Lipps, G. |year=[[2008]] |chapter=Archaeal Plasmids|title=Plasmids: Current Research and Future Trends |publisher=Caister Academic Press |isbn=978-1-904455-35-6}}.
* {{cite book |author=Sapp, Jan |year=[[2009]] |title=The New Foundations of Evolution. On the Tree of Life | location=Novi Eboraci |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-538850-X}}.
* {{cite book |author=Schaechter, M. |year=[[2009]] |title=Archaea (Overview) in The Desk Encyclopedia of Microbiology, ed. secunda. | location=Didacopoli et Londinii|publisher=Elsevier Academic Press |isbn=978-0-12-374980-2}}.
*Woese, C. R., O. Kandler, et M. L. Wheelis. [[1990]]. "Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya." ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'' 87, no. 12 (Iunius): 4576–79. Bibcode:1990PNAS...87.4576W. doi:10.1073/pnas.87.12.4576. PMC 54159. PMID 2112744. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC54159/ Editio interretialis.]
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Archaea}}
{{wikispecies|Archaea}}
{{wiktionary|Archaea}}
'''Generalia'''
* [http://www.ucmp.berkeley.edu/archaea/archaea.html "Introduction to the Archaea, ecology, systematics and morphology,"] apud www.ucmp.berkeley.edu.
* [http://www.microeco.unizh.ch/uni/kurs/mikevol03/scinews/ASM_news_69_2003_503.pdf "Oceans of Archaea]{{Nexus deficitur|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – E.F. DeLong, ''ASM News'', 2003," apud www.microeco.unizh.ch.
'''Classificatio'''
* [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=2157&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock Pagina de taxinomia Archaeorum,] apud www.ncbi.nlm.nih.gov.
* [http://www.bacterio.cict.fr/archaea.html Genera dominii Archaeorum,] apud www.bacterio.cict.fr.
* [https://web.archive.org/web/20150210112109/http://www.tellapallet.com/tree_of_life.htm Arbor Vitae, coniunctiones Archaeorum et aliarum formarum vivarum monstrans,] apud tellapallet.com.
* [http://berkeley.edu/news/media/releases/2006/12/21_microbes.shtml "Shotgun sequencing finds nanoorganisms,"] apud berkeley.edu.
'''Genomatica'''
* [http://archaea.ucsc.edu/ "Browse any completed archaeal genome at UCSC,"] apud archaea.ucsc.edu
* [https://web.archive.org/web/20081014223530/http://img.jgi.doe.gov/cgi-bin/pub/main.cgi?section=TaxonList&page=lineageMicrobes&domain=Archaea "Comparative Analysis of Archaeal Genomes,"] apud img.jgi.doe.gov (United States Department of Energy, Integrated Microbial Genomes System)
[[Categoria:Archaea]]
[[Categoria:Microbiologia]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Biologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Archaea | la | 15,520 | 2024-08-01T15:38:25Z |
68 | Agnus Dei | [[Fasciculus:AgnusDeiWindow.jpg|thumb|Agnus Dei, fenestrae imago in Trinity Moravian Church ad [[Winston-Salem]] in [[Carolina Septentrionalis|Carolina Septentrionali]].]]
[[Fasciculus:Dürer-Apokalypse_Lamm_Gottes.png|thumb|upright=0.8|Agnus Dei et liber septem sigillis signatus ab [[Albertus Durerus|Alberto Durero]] picti.]]
[[Fasciculus:Francisco de Zurbarán 006.jpg|thumb|upright=0.8|''[[Agnus Dei (Zurbarán)|Agnus Dei]]'' a [[Franciscus de Zurbarn|Francisco de Zurbarán]] annis a [[1635]] ad [[1640]] pictus. [[Museum Pratense]].]]
'''Agnus Dei''' ([[Graece]] Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ) est [[nomen proprium|nomen]] [[Iesus|Iesu]]<!--Wikipedia: [[Names and titles of Jesus in the New Testament]]--> quod in [[Evangelium secundum Ioannem|Evangelio Ioannis]] legitur. In versu 1:29 apparet, ubi [[Ioannes Baptista]], Iesum videns, ait "Ecce agnus Dei qui [[salvatio|tollit]] [[peccatum]] mundi."<ref>Bulgakov 2008: 263.</ref> Iterum in versu 1:36 legitur.
"Agnus Dei" etiam est [[cantus]] qui in [[missa]] [[Ritus Romanus|Romana]] et (plerumque in [[Anglice|Anglicum]] conversus) [[Ecclesia Anglicana|Anglicana]] dum [[sacerdos]] [[ordo missae|panem frangit]] peragitur. Etiam [[litania]]e his supplicationibus terminantur.
== Fontes biblici ==
Verbum ex libris [[Biblia|biblicis]] et [[Vetus Testamentum|Veteris]] et [[Novum Testamentum|Novi Testamenti]] sumptum est.
* In [[Liber Exodus|libro Exodi]] (Ex 12) de agnis narratur, qui nocte [[Pascha (festum Iudaicum)|Paschatis]] vescendi, quorum sanguis autem super utrumque postem et in superliminaribus domorum ponendus sit.
* Tertium "servi Dei carmen" in [[Liber Isaiae|libro Isaiae]] prophetae imaginem agni cum servo Dei coniungit: "Afflictus est et ipse subiecit se et non aperuit os suum; sicut [[agnus]] qui ad occisionem ducitur, et quasi ovis, quae coram tondentibus se obmutuit et non aperuit os suum." (Is 53:7 - [[Nova Vulgata]])
* In [[Novum Testamentum|Novo Testamento]] imago saepius invenitur, maxime autem in scriptis Ioanneis. Sic in evangelio secundum Ioannem [[Ioannes Baptista]] bis discipulos ad Iesum delegat dicens: "Ecce agnus Dei, qui tollit peccatum mundi." ([[Evangelium secundum Ioannem|Io]] 1:29 et Io 1:36)
* Imprimis in [[Apocalypsis Ioannis|Apocalypsi Ioannis]] passim invenitur: Agnus tamquam "occisus" (Apc 5:6) mediis in novis [[Hierosolyma|Hierosolymis]] stat (Apc 14), ut adoretur (Apc 5:8s.).
== Interpretatio ecclesiastica ==
Agnus Dei (vel [[Graece]] {{polytonic|Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ}}) est imago antiquitus in [[ecclesia]] diffusa [[Iesus|Iesum Christum]] significans. Tamquam agnus paschalis vexillo victoriae ornatus Christum post resurrectionem significat. Saepe in [[ars Christiana|arte Christiana]] et in [[scientia heraldica]] invenitur.
== Textus liturgicus ==
==== Textus quotidie dicendus ====
Verba huius cantus sunt:
:Agnus Dei qui tollis peccata mundi, miserere nobis.
:Agnus Dei qui tollis peccata mundi, miserere nobis.
:Agnus Dei qui tollis peccata mundi, dona nobis [[pax|pacem]].
==== Textus nonnumquam mutandi ====
In [[Missale Romanum|Missalis Romani]] editionibus recentioribus (ab anno 1975 factis) haec verba numquam mutantur. Attamen in veterioribus editionibus (qui in forma extraordinaria ritus Romani in usu sunt), dum missa pro defunctis celebratur, dicitur:
:Agnus Dei qui tollis peccata mundi, dona eis requiem.
:Agnus Dei qui tollis peccata mundi, dona eis requiem.
:Agnus Dei qui tollis peccata mundi, dona eis requiem sempiternam<ref>''Missale Romanum ex decreto Ss. Concilii Tridentini Restitutum Summorum Pontificum cura recognitum.'' Editio typica. Typis Polyglottis Vaticanis 1962. ([https://media.musicasacra.com/pdf/missale62.pdf lege hic])</ref>.
[[Dies Cenae Domini|Feria V in Cena Domini]] iuxta Missale Ioannis XXIII (1962) ter dicitur: miserere nobis. In [[Ritus Lugdunensis|ritu Lugdunensi]], si missa cantata est, inter primam et secundam invocationem ''Agnus Dei'' antiphona ''Venite populi'' canitur<ref>''Missale Romanum, in quo antiqui ritus Lugdunenses servantur'' (Lugduni: Vitte, 1934).</ref>.
==Notae==
<references/>
==Bibliographia==
*Bulgakov, Sergei. [[2008]]. ''The Lamb of God.'' TMCA Press. ISBN 978-0-8028-2779-1.
==Nexus externi==
{{CommuniaCat|Agnus Dei|Agnum Dei}}
{{Formula:Ordinarium}}
{{Hymni et preces Christiani}}
[[Categoria:Animalia in Bibliis]]
[[Categoria:Preces Christianae]]
[[Categoria:Musica ecclesiastica]]
[[Categoria:Hymni Christiani]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Agnus_Dei | la | 4,447 | 2023-06-27T15:03:06Z |
69 | Ave Maria | [[Fasciculus:Refugium peccatorum.jpg|thumb|upright|Maria, mater Iesu, refugium peccatorum. Opus [[Ludovicus Crosio|Ludovici Crosio]], [[Taurinum|Taurini]]]]
'''''Ave María''''' est antiquissima oratio [[Maria (mater Iesu)|Mariæ]], [[Iesus|Iesu]] matri, dicitur, cuius verba ex [[Biblia|sacris scripturis]] sumpta sunt. Prima verba, "Ave, gratia plena, Dominus tecum," accurate sumpta ex [[Evangelium Secundum Lucam|Evangelio secundum Lucam]] sunt, [http://www.vatican.va/archive/bible/nova_vulgata/documents/nova-vulgata_nt_evang-lucam_lt.html#1 Luca 1:28], cum Gabriel [[angelus]] Mariae salutem dicit, nuntium [[incarnatio]]nis [[Verbum Dei#Religio Christiana|Verbi]] in [[uterus|utero]] ferens.
{| cellpadding="3" cellspacing="0" align="right" border="1"
|style="background:#ffdead;"|
Ave María, grátia plena;<br>
Dóminus tecum.<br>
Benedícta tu in muliéribus,<br>
et benedíctus fructus ventris tui, Iesus.<br>
Sancta María, Mater Dei,<br>
ora pro nobis peccatóribus,<br>
nunc et in hora mortis nostrae.<br>
Amen.<br>
|}
Verba "Benedicta tu inter mulieres, et benedictus fructus ventris tui" sunt sumpta ab eodem Evangelio, [http://www.vatican.va/archive/bible/nova_vulgata/documents/nova-vulgata_nt_evang-lucam_lt.html#1 Luca 1:42], ubi [[Elisabeth (sancta)|Sancta Elisabeth]] [[Festum Visitationis Beatae Virginis Mariae|salutat Mariam]].
Ultimus locus ab [[Ecclesia Catholica]], intercessionem Mariae petendi causa additur.
Oratio ''Ave Maria'' praecipuam [[Rosarium_%28oratio%29|Rosarii Mariae]] partem format.
==Nexus externus==
{{vicifons|Ave Maria|Ave Maria verba}}
{{Hymni et preces Christiani}}
[[Categoria:Evangelium secundum Lucam]]
[[Categoria:Maria (mater Iesu)]]
[[Categoria:Preces Christianae]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Ave_Maria | la | 1,729 | 2026-01-09T14:35:24Z |
70 | Ave verum corpus | '''Ave verum corpus''' est [[hymnus]] [[motetus|moteti]] fere [[saeculum 14|saeculi 14]], quem [[Wolfgangus Amadeus Mozart]] et alii [[compositor]]es in musica ornaverunt.
Verba huius hymni<ref>I. e. verba in opere a Mozart musicato; nam quaedam verba huius hymni compluribus variationibus mutata traduntur.</ref> sunt:
:''Ave verum corpus, natum de Maria Virgine.''<BR>
:''Vere passum, immolatum in cruce pro homine.''<BR>
:''Cujus latus perforatum unda fluxit et sanguine;''<BR>
:''Esto nobis praegustatum in mortis examine.''<BR>
: ''(O Dulcis, O Pie, O Jesu, fili Mariae, miserere mei.) Amen.''
== Notae ==
<references/>
{{musica-stipula}}
{{vicifons|Ave Verum Corpus}}
[[Categoria:Hymni Christiani]]
[[Categoria:Moteti]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Ave_verum_corpus | la | 730 | 2025-03-17T15:03:29Z |
65 | Lucius Apuleius | {{L1}}
{{Videdis|Apuleius (discretiva)}}
{{Capsa hominis Vicidata}}
[[Fasciculus:William-Adolphe Bouguereau - The abduction of Psyche, 1895.jpg|thumb|''Metamorphoseon'' Apulei partem clarissimam, [[Psyche (persona mythistorica)|Psychen]] ab [[Amor]]e raptam. Pinxit [[Gulielmus Adolphus Bouguereau]].]]
'''Lucius Apuleius Madaurensis''' ([[Madaura]]e in [[provincia]] [[Africa (provincia)|Africana]] anno circiter [[125]] natus; anno [[180]] fere mortuus) fuit [[scriptor]], [[philosophus]], [[orator]]. Neque umquam negavit se Africanum, rectius "Seminumidam et Semigaetulum" esse.
== Opera Apuleii ==
Apuleium in eis esse numerandum, qui post [[Res Publica Romana|rem publicam]] liberam amissam a sophistis veteribus profecti sunt, ex partibus [[oratio]]num [[genera dicendi|generis demonstrativi]] apparet, quae ''Florida'' inscriptae extant:
* ''[[De deo Socratis]]''
* ''[[De mundo (Apuleius)|De mundo]]''
* ''[[De Platone et eius dogmate]]''
* ''[[Florida (Apuleius)|Florida]]''
* ''[[De magia (Apuleius)|De magia]]'' sive ''Apologia''
* ''[[Metamorphoses (Apuleius)|Metamorphoses]]'' vel ''Asinus aureus''
== De magia ==
''Floridis'' cum audientes delectare vellet, hac oratione, quam ante annum [[160]] habuisse videtur, iocis remotis serio causam dici oportuit. Oratori itaque accusator refellendus, iudex conciliandus erat. Quamobrem omnia hic invenies, quibus niti solebat, qui causas egit. Quodsi tamen Apuleium ad sophistas illos recentiores respexisse constat, id eo efficitur, quod eruditionem ubique ostendit ingentem, scriptores omnium generum saepe repetivit, saepe digressus mores castigavit hominum, multis collationibus argumenta narratiunculisque ornavit, multos denique sales aspersit. Quae cum ita sint, dubium non est, quin Apuleius hoc tanto ornatu non eis tantum, qui in foro se audirent, sed ceteris etiam, quos se lecturos speraret, placere voluerit.
{{NexInt}}
*[[La Belle et la Bête]]
== Editiones ==
* Vincent Hunink, ed., ''Apuleius of Madauros: Pro Se De Magia (Apologia)''. 2 voll. Amstelodami: Gieben, 1997 [https://www.vincenthunink.nl/apologybook.htm Textus interretialis]
*[[Collection des Universités de France]]ː ''Metamorphoses'', tria volumina, 1940-1945 curantibus D.S. Robertson et Paul Valette; ''Apologia, Florides'' curante Paul Valette, 1922
== Plura legere si cupis ==
* Louis Callebat, ''[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3371844g.texteImage Sermo cotidianus dans les Métamorphoses d'Apulée]'', Cadomi, Faculté des Lettres et sciences humaines, 1967 [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1971_num_73_1_3895_t1_0250_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1970_num_39_1_1587_t1_0251_0000_2 Altera recensio critica]
* {{Fabricius Latina}} pp. 514-528
== Nexus externi ==
{{vicifons|Lucius Apuleius|Lucium Apuleium}}
{{victionarium|Lucius Apuleius|Lucium Apuleium}}
{{fontes biographici}}
* [http://www.intratext.com/IXT/LAT0533/ Opera Apuleii]
{{Lifetime|saeculo 2|saeculo 2|Apuleius, Lucius}}
[[Categoria:Auctores Latini antiqui]]
[[Categoria:Iuris consulti Romani antiqui]]
[[Categoria:Oratores]]
[[Categoria:Philosophi]]
[[Categoria:Scriptores Africae antiquae]]
[[Categoria:Scriptores mythistoriarum Africae antiquae]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Lucius_Apuleius | la | 3,223 | 2026-02-08T01:49:20Z |
72 | Ambrosius | [[Fasciculus:Anthonis van Dyck 005.jpg|thumb|upright=0.7|left|Ambrosius et [[imperator]] [[Theodosius I]], tela [[pictor]]is [[Antonius de Dyck|Antoni de Dyck]].]]
{{Capsa hominis Vicidata}}
{{Data Sancti|
2=us|
nomen=Ambrosius|
imago=AmbroseOfMilan.jpg|
px=200|
explanatio= Sanctus Ambrosius in ecclesia St. Ambrogio, Mediolanum|
titulus=[[Doctor Ecclesiae|Doctor Ecclesiae Catholicae]]|
natus= 291|
mortuus= 304|
dies festae=[[7 Decembris]]|
attributa= alvearium, puer, scutica, [[os]]|
patronus= [[Apis mellifera|apis]], animal domesticum, doctrina/eruditio, [[Mediolanum]], [[Italia]], scholasticus |}}
'''Aurelius Ambrosius''', [[sanctus]] et [[Doctor Ecclesiae]], sive "doctor mellifluus," [[Augustinus|Augustini]] magister, [[Augusta Treverorum|Augustae Treverorum]] in [[Belgica]] (hodie [[Germania]]) anno [[340]] circiter e [[familia]] [[Roma]]na natus est. Studiis Romae incubuit et [[Sirmium|Sirmii]] cursum honorum coepit. Anno [[370]] [[consularis]] [[Liguria et Aemilia|Liguriae et Aemiliae]] factus, anno autem [[374]] [[Episcopus Mediolanensis]] electus est, die [[7 Decembris]] ordinatus.
Quo in munere, caritatem in omnes maxime exercuisse habetur, verus pastor et doctor fidelium factus. Disciplinam ecclesiasticam strenue tutatus est; rectae [[fides|fidei]] [[doctrina]]m, una cum [[diaconus|diacono]] et amico [[Sabinus a Placentia|Sabino]], verbo, scriptis, et opere acriter contra [[Arianismus|Arianos]] defendit, quorum multos ad fidem converterunt.
Pro ecclesia Dei Christiani laboribus curisque perfunctus, obiit Sabbato Sancto, die [[4 Aprilis]] anni [[397]]. Postremis aetatis suae diebus viderat Iesum advenisse ad se et arridentem sibi.
[[Hymnus|Hymnorum]] [[compositor]] cum simplicium tum dulcissimorum, a quibus [[Prudentius]] [[poeta]] mox est profectus, [[musica ecclesiastica|musicae ecclesiasticae]] initium prope fecit. Ambrosius fuit universae ecclesiae donum, cui locupletem insigniter doctrinae ac sanctimoniae reliquit thesaurum.
{{NexInt}}
* [[Baptisterium]]
* [[Controversia de ara Victoriae]]
* [[Persecutio Paganorum in Imperio Romano]]
* [[Stropha Ambrosiana|Versus Ambrosianus]]
* [[Te Deum]]
==Nexus externi==
* [http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/audiences/2007/documents/hf_ben-xvi_aud_20071024_it.html Lectio] [[papa]]e [[Benedictus XVI|Benedicti XVI]] de Ambrosio inter audientiam generalem die [[24 Octobris]] [[2007]] ([[Lingua Italiana|Italiane]]) et aliis sermonibus.
* [[:s:la:Scriptor:Ambrosius|Opera in ''Vicifonte'']]
* [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost04/Ambrosius/amb_intr.html Opera Ambrosii] in [[Bibliotheca Augustana]]
* [http://www.thelatinlibrary.com/ambrose.html Opera in Latin library]
* [http://www.kath.net/detail.php?id=33946 De vita Ambrosii Mediolanensis episcopi (pars prima)] Kath.net {{Ling| Latine}}
* [http://www.kath.net/detail.php?id=34045 De vita Ambrosii Mediolanensis episcopi (pars secunda)] Kath.net {{Ling| Latine}}
{{Lifetime|saeculo 4|397|Ambrosius}}
[[Categoria:Auctores Latini antiqui]]
[[Categoria:Consulares Liguriae et Aemiliae]]
[[Categoria:Doctores Ecclesiae Catholicae]]
[[Categoria:Episcopi et Archiepiscopi Mediolanenses]]
[[Categoria:Epistolographi]]
[[Categoria:Hymnographi]]
[[Categoria:Patres Ecclesiae]]
[[Categoria:Philosophi]]
[[Categoria:Poetae Latini Romae antiquae]]
[[Categoria:Scriptores Galliae]]
[[Categoria:Scriptores Italiae antiquae]]
[[Categoria:Sancti]]
[[Categoria:Theologi Italiae]]
{{Myrias|Homines}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Ambrosius | la | 3,465 | 2025-12-23T23:00:36Z |
74 | Botanice | [[Fasciculus:Botaniska trädgården, Uppsala II.jpg|thumb|[[Hortus Botanicus Upsaliensis|Hortus Botanicus]] [[Upsalia (Suecia)|Upsaliensis]]]]
[[Fasciculus:Grande Galerie de l'evolution.jpg|thumb|[[Hortus Plantarum (Lutetia)|Hortus Plantarum Lutetiae]]]]
'''Botanice,'''<ref name="Siebenhaar1850">Siebenhaar, F.J. (1850). ''Terminologisches Wörterbuch der medicinischen Wissenschaften.'' (Zweite Auflage). Leipzig: Arnoldische Buchhandlung.</ref> saepe '''botanica'''<ref name="Sommerhoff1713">Sommerhoff, J.C. (1713). ''Lexicon pharmaceuticochymicum Latino-Germanicum et Gemanico-Latinum.'' Nürnberg: J.F. Rüdiger.</ref><ref name="Siebenhaar1850"/> (ex [[Lingua Graeca|Graeco]] βοτάνη 'pascua, gramen, pabulum' < βόσκειν 'pasci, vesci'), vel '''phytologia,''' antique '''ars herbaria,''' hodie aliquando '''scientia plantarum''' et '''biologia plantarum,''' est pars [[biologia]]e et [[scientia (ratio)|scientia]] [[vita]]e [[planta]]rum<ref>"Botanice est Scientia Naturalis, quae Vegetabilium cognitionem tradit."—Linnaeus, ''Philosophia Botanica'' ([[Stockholmia]]e, 1750), p. 1.</ref> (Gordh et Headrick 2001:134; Liddell et Scott 1940; Online Etymology Dictionary 2012). Haec disciplina in [[litterae|litteris]] a maioribus traditis studium [[fungi|fungorum]], [[algae|algarum]], et [[virus biologicum|viruum]] comprehendit. Qui litteris rerum botanicarum studeat botanista appellatur.
Botanice latum [[disciplina]]rum scientificarum spatium tractat, inter quas [[morphologia plantarum|structura]], [[auctus cellularum|auctus]], [[systema reproductionis|reproductio]], [[metabolismus]], [[morphologia plantarum|progressus]], [[phytopathologia]], proprietates [[chemica]]e, et [[evolutio]]nariae gregum [[taxinomia|taxinomicorum]] coniunctiones. Botanice initium habuit cum primi [[homo sapiens|homines]] plantas [[cibus|edules]], [[medicina]]les, [[venenum|venenosas]] distinguere conati essent; quo facto, botanice facta est una ex veterrimis [[scientia (ratio)|scientiae]] generibus. Hodie botanistae circa 400 000 [[species (taxinomia)|specierum]] [[organismus|organismorum]] [[vita|vivorum]] student.
Initium [[taxinomia|systematum classificationis]] modo hodierno per [[Renascentia]]m [[saeculum|saeculorum]] [[saeculum 16|sexti decimi]] et [[saeculum 17|septimi decimi]] ortum est, cum botanistae conatus ad describendas plantas secundum principia scientifica primum facerent. Saeculis [[saeculum 19|undevicensimo]] et [[saeculum 20|vicensimo]], maiores [[ars|artes]] novas ad investigandas plantas evolutae sunt, inter quas usus [[microscopium|microscopiorum]], enumeratio [[chromosoma]]tum, et explicatio [[phytochemia]]rum. [[Duo]]bus recentissimis saeculi vicensimi [[decennium|decenniis]], [[DNA]] ad accuratius describendas plantas adhiberi coepit.
Investigationes botanicae greges<!--population groups--> plantarum, evolutio, [[physiologia]], structura, et systematica vehementius dicunt. Inter subdisciplinas botanicas sunt [[agronomia]], [[silvicultura]], [[horticultura]], et [[palaeobotanica]]. Inter scientistas maximi momenti in [[historia]] botanica sunt [[Theophrastus]], [[Ibn al-Baitar]], [[Carolus Linnaeus]], [[Gregorius Ioannes Mendel]], et [[Normannus Borlaug]].
==Historia==<!--
{{main|Historia botanices}}-->
===Nova botanice===
[[Fasciculus:Botany.jpg|thumb|Usitata botanistae [[instrumentum rusticum|instrumenta]].]]
Historia botanices multas [[scriptura]]s antiquas et classificationes plantarum in nonnullis novis [[cultura|culturis]] repertas comprehendit. Exempla novorum operum botanicorum in antiquis [[Biblia|libris sacris]] [[India|Indicis]], [[litterae|litteris]] [[Zoroaster|Zoroastrianis]], et antiquis operibus [[Sinae (regio)|Sinicis]] inventa sunt.
Botanice hodierna suum initium abhinc [[saeculum|saeculorum]] plus quam viginti tres habuit, usque ad [[Theophrastus|Theophrastum]] (circa [[371 a.C.n.|371]]–[[287 a.C.n.]]), discipulum [[Aristoteles|Aristotelis]] et patrem botanicum; qui multa botanices hodiernae principia excogitavit et descripsit (Greene 1909:140–142). Sua opera maiora, ''[[Historia Plantarum]]'' et ''De Causis Plantarum,'' scientiae botanicae maxime proerant per [[antiquitas|antiquitatem]] et [[Aevum Medium]], et sic nonnulla saecula septendecim postquam scripta manebant (Bennett et Hammond 1902:30; Greene 1909:140–142). Etiam ex Graecia, [[Pedanius Dioscorides]], medio [[saeculum 1|saeculo primo]], [[liber|librum]] ''De Materia Medica'' scripsit, [[encyclopaedia]]m in [[volumen|voluminibus]] [[quinque]] de [[medicina]] [[herba]]li quae plus quam 1500 [[annus|annorum]] late legebatur (Mauseth 2003:532).
Inter mediaevalia mundi [[Islamismus|Islamici]] opera erant ''Agricultura Nabataea'' [[Ibn Wahshiyya]], ''Liber Plantarum'' [[Abū Ḥanīfa Dīnawarī]] (828–896), et ''Classificatio Solorum'' [[Ibn Bassal]]. [[Saeculum 13|Saeculo tertio decimo]] ineunte, Abu al-Abbas al-Nabati et [[Ibn al-Baitar]] (mortuus 1248) etiam opera de botanica conscripserunt (Dallal 2010:197; Levey 1973:116; Panaino 2002:93).
===Nova botanice hodierna===
[[Fasciculus:H J N Crantz Classis cruciformium.jpg|thumb|left|upright| ''Classis cruciformium'' [[Henricus Ioannes Nepomucenus de Crantz|Henrici Ioannis Nepomuceni de Crantz]] ([[1769]]).]]<!--
:''Further information: [[Taxonomy#History of taxonomy|History of taxonomy]]''-->
[[Leonhart Fuchs]] (1501–1566), [[physicus]] [[Germania|Germanicus]], fuit unus ex "tribus Germanis botanices patribus," cum [[Otto Brunfels|Ottone Brunfels]] (1489–1534) et [[Hieronymus Bock|Hieronymo Bock]] (1498–1554), etiam Hieronymo Tragus appellato (National Museum of Wales 2007; Yaniv et Bachrach 2005:157). [[Valerius Cordus]] (1515–1544) ''Dispensatorium,'' perennem cuiusdam momenti [[pharmacopoeia]]m, anno [[1546]] protulit (Sprague 1939). [[Conradus Gesnerus]] (1516–1565) et [[Nicolaus Culpeper]] (1616–1654) etiam herbalia de medicinalibus plantarum usibus ediderunt. [[Ulixes Aldrovandi]] (1522–1605) diu habebatur "pater [[historia naturalis (scientia)|historiae naturalis]]," notionis quae studium plantarum tum comprehendebat. [[Robertus Hooke]], novum [[microscopium]] adhibens, [[cellula]]s (nomen ab eo factum) in [[materia (physica)|materia]] ex ''[[Quercus suber|Quercu suber]]'' excisa anno [[1665]], et mox in textura plantarum vivarum invenit (Waggoner 2001).
Excogitabantur [[saeculum 18|saeculo duodevicensimo]] systemata classificationis quae clavium diagnosticorum similia sunt, ubi [[taxinomia|taxa]] paribus a priori digeruntur. [[Sequentia (genoma)|Sequentia]] taxorum in clavibus saepe ad eorum greges [[natura]]les vel [[phyletismus|phyleticos]] non spectavit (Scharf 2009:73–117). Ante saeculum undevicensimum, crescens novarum plantarum numerus ex [[regio]]nibus nove inventis [[colonia|coloniis]]que Europaeis per [[tellus|orbem terrarum]] conditis Europam advenierant, et plantae magis atque magis investigari poterant. Libris botanicis illo tempore erant perpaucae [[pictura]]e (Scharf 2009:73–74). [[Carolus Linnaeus]] regnum plantarum in viginti quinque [[classis (taxinomia)|classes]] anno [[1754]] secundum [[taxinomia]]m divisit cui erant ordinariae [[species (taxinomia)|specierum]] [[animal]]ium et plantarum [[binomen|binomina]]. Ratione in duabus partibus usus est ubi primum nomen [[genus (taxinomia)|genus]] et alterum speciem repraesentaverunt (Capon 2005:220–223). ''Cryptogamia,'' una ex classificationibus Linnaeanis, omnes plantas quibus sunt partes [[systema reproductionis|reproductivae]] celatae ([[bryophyta]], [[marchantiophyta]], [[pteridophyta]]), [[algae|algas]], [[fungi|fungos]] comprehendit (Hoek, Mann, et Jahns 2005:9).
Aucta [[anatomia plantarum|anatomiae]], [[morphologia plantarum|morphologiae]], circulorumque [[vita]]e plantarum [[gnaritas]] inventionem promovit [[natura]]les inter plantas coniunctiones plures esse quam systema sexuale Linnaeanum significavit. [[Adanson]] (1763), [[Antonius Laurentius de Jussieu|de Jussieu]] (1789), et [[Augustinus Pyramus de Candolle|Candolle]] (1819) ergo altera systemata naturalia proposuerunt, quae botanistae late secuti sunt. Notiones autem [[selectio naturalis|selectionis naturalis]] ut machinatio [[evolutio]]nis postulaverunt ut [[systema Candolleanum]] immutaretur—quod vicissim studia coniunctionum evolutionariarum et [[nomina phylogenetica|classificationum phylogeneticarum]] plantarum incitavit (Ereshefsky 1997:493–519; Gray et Sargent 1889:292–293).
Magnopere promota est botanice per divulgationem [[liber|libri]] ''Grundzuge der Wissenschaftlichen,'' primi operis late patentis<!--textbook--> "hodierni," a [[Matthaeus Iacobus Schleiden|Matthaeo Iacobo Schleiden]] compositi, annoque [[1849]] [[Anglice]] nomine ''Principles of Scientific Botany'' iterum editi (Morton 1981:377). [[Carolus Ludovicus Willdenow]] coniunctionem [[dissipatio seminum|dissipationis seminum]]<!--seed dispersal--> et [[distributio geographica|distributionis geographicae]], ingenium consociationum plantarum, effectumque [[historia]]e [[geologia|geologicae]] investigavit. [[Nucleus cellulae|Nucleus cellularum]] a [[Robertus Brown (botanista)|Roberto Brown]] anno [[1831]] inventus est (Harris 2000:76–81).
===Botanice hodierna===
Generatur hodie multa [[informatio]] per [[organismi exemplares|plantas exemplares]] investigandas, sicut ''[[Arabidopsis thaliana]]'' ; quae alacris<!--weedy--> [[familia (taxinomia)|familiae]] [[Brassicaceae|Brassicacearum]] [[species (taxinomia)|species]] fuit una ex plantis cuius [[genoma]] primum ordinatum est<!--sequenced-->. [[Oryza sativa|Oryza]], quia suum [[genoma]] parvum communitasque investigatorum magna est, fit grave [[frumentum|frumenti]]-[[poaceae|poacearum]]-[[monocotyledones|monocotyledonum]] exemplar<!--model--> in ordinatione plantarum (Devos et Gale 2000). ''[[Brachypodium distachyon]],'' alia [[poaceae|graminum]] species, est experimentale [[biologia]]e [[genetica]]e, [[cellula]]ris, [[molecula]]ris intellegendae exemplar (University of California-Davis 2012). Genomata aliorum [[cibus|ciborum]] qui in [[commercium|commercio]] momentum habent, inter quos [[triticum]], [[zea]], [[hordeum]], [[secale]], [[pennisetum glaucum|pennisetum]], et [[glycine]], nunc ordinantur.<!--are being sequenced--> Ordinatio nonnullarum plantarum est difficilis quia eis sunt plus quam [[duo|duae]] [[haploidus|haploidae]] [[chromosoma]]tum [[copia]]e—condicio [[polyploidia]] appellata, in regno plantarum generalis. ''[[Chlamydomonas reinhardtii]],'' [[alga]] [[viridis]], est organismus exemplaris qui ad promovendam [[scientia (ratio)|scientiam]] [[biologia]]e cellularis magni momenti est (Ben-Menahem 2009:5370).
Anno [[1998]], [[Grex Phylogeniae Angiospermarum]] insigniter [[phylogenia]]m [[angiospermae|plantarum florentium]] protulit in explicatione sequentiarum [[DNA]] ex plurimis plantarum florentium familiis condita. Propter haec studia, multa aenigmata, sicut quae familiae primos [[angiospermarum]] ramos repraesentent, soluta sunt. Investigatio coniunctionum specierum plantarum botanistis rationis [[evolutio]]nis in plantis melius intelligendae facultatem facit (Chase et al. 2003:399–436). Contra studium plantarum exemplarium et crescentem indiciorum DNA usum, taxinomistae in laborando et disputando persistunt de quomodo plantas in varia [[taxinomia|taxa]] optime describi possunt (Capon 2005:233). <!--PLUS IN EN:-->
==Subdisciplinae botanicae==
{|
| valign="top" |
* [[Agronomia]], studium productionis messium
* [[Anatomia plantarum]], studium structurae [[cellula]]rum et [[textura]]rum<!--?tissues-->
* [[Botanices oeconomica]], studium plantarum quibus sunt usus [[oeconomia|oeconomici]]
* [[Bryologia]], studium [[bryophyta|bryophytorum]], [[marchantiophyta|marchantiphytorum]], [[anthocerophyta|anthocerophytorum]]
* [[Cryptobotania]], studium plantarum quae non esse plerumque putantur
* [[Dendrologia]], studium plantarum [[lignum|lignosarum]], [[frutex|fruticum]], [[arbor]]um, [[liana]]rum
* [[Ethnobotania]], studium coniunctionum [[homo|hominum]] et plantarum
* [[Genetica plantarum]], studium [[hereditas|hereditatis]] [[genum|geneticae]] in plantis
* [[Horticultura]], studium plantarum cultarum
* [[Lichenologia]], studium [[lichen]]um
| valign="top" |
* [[Morphologia plantarum]], studium structurae et circulorum [[vita]]e plantarum
* [[Mycologia]], studium [[fungi|fungorum]]
* [[Neurobiologia plantarum]], studium [[mos|morum]] plantarum
* [[Oecologia plantarum]], studium partium in [[circumiectus (biophysicus)|circumiectu]] a plantis actarum
* [[Palaeobotanica]], studium plantarum [[fossile|fossilium]]
* [[Palynologia]], studium [[pollen|pollinis]] et [[spora]]rum
* [[Phycologia]], studium [[alga]]rum
* [[Physiologia plantarum]], studium rationum vitae plantarum
* [[Phytochemia]], studium [[chemia]]e secundariae et rationum chemicarum plantarum
* [[Phytopathologia]], studium [[morbus|morborum]] plantarum
* [[Silvicultura]], studium administrationis [[silva]]rum
* [[Taxinomia plantarum]], studium nominum et classificationis plantarum
|}
==Notae==
<div class="references-small"><references/></div>
==Bibiliographia==
[[Fasciculus:Beli-hibiskus.jpg|thumb|[[Hibiscus]].]]
===Scientia popularis===
* {{cite book | ref = harv | last = Attenborough | first = David | authorlink = David Attenborough | title = The Private Life of Plants | year = [[1995]] | isbn = 0-563-37023-8 | publisher = British Broadcasting Corporation (TV), Edbury Publishing—BBC Books (print) | location = Londinii }}
* {{cite book | ref = harv | last = Bellamy | first = David | authorlink = David Bellamy | title = Bellamy on Botany | year = [[1972]] | isbn = 0-563-10666-2 | publisher = Edbury Publishing—BBC Books | location = Londinii }}
* {{cite book | ref = harv | last = Ben-Menahem | first = Ari | title = Historical Encyclopedia of Natural and Mathematical Sciences | year = [[2009]] | isbn = 3-540-68831-5 | publisher = Springer-Verlag | location = Berlin|volume=1 }}
* {{cite book | ref = harv | last = Capon | first = Brian | title = Botany for Gardeners | year = [[2005]] | edition = 2a | isbn = 0-88192-655-8 | publisher = Timber Publishing | location = Portlandiae Oregnoiae}}
* {{cite book | ref = harv |author=Capon | first = Brian | title = Botany for Gardeners | year = [[2010]] | edition = 3a | isbn = 1-60469-095-X | publisher = Timber Publishing | location = Portland, Oregioniae }}
* {{cite book | ref = harv | last = Cohen | first = Joel E. | authorlink = Ioel E. Cohen | title = How Many People Can the Earth Support? | year = [[1996]] | isbn = 0-393-31495-2 | publisher = W. W. Norton | location = Londinii }}
* {{cite book | ref = harv | last = Dallal | first = Ahmad | title = Islam, Science, and the Challenge of History | year = [[2010]] | publisher = Yale University Press | location = New Haven, CT | isbn = 978-0-300-15911-0 | url = http://books.google.com/books?id=97l0L7zKagkC&lpg=PT197&dq=Ab%C5%AB%20%E1%B8%A4an%C4%ABfa%20D%C4%ABnawar%C4%AB&pg=PT197#v=onepage&q=Ab%C5%AB%20%E1%B8%A4an%C4%ABfa%20D%C4%ABnawar%C4%AB&f=false }}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Grene | first1 = Marjorie Glicksman | last2 = Depew | first2 = David J. | year = [[2004]] | title = The Philosophy of Biology: An Episodic History | publisher = Cambridge University Press | location = Cantabrigiae | isbn = 0-521-64371-6 }}
* {{cite book | ref = harv | last = Halle | first = Francis | title = In Praise of Plants | year = [[2002]] | isbn = 0-88192-550-0 | publisher = Timber Publishing | location = Portland, OR }}
* {{cite book | ref = harv | last = Iyer | first = Meena | title = Faith & Philosophy of Zoroastrianism | year = [[2009]] | isbn = 978-81-7835-724-9 | publisher = Kalpaz Publications | location = Delhi, India }}
* {{cite book | ref = harv | last = King | first = John | title = Reaching for the Sun: How Plants Work | year = [[1997]] | isbn = 0-521-58738-7 | publisher = Cambridge University Press | location = Cantabrigiae }}
* {{cite book | ref = harv | last = Morton | first = A. G. | year = [[1981]] | title = History of Botanical Science | publisher = Academic Press|Londinii | isbn = 0-12-508380-7 (hardback), 0125083823 (paperback) }}
* {{cite book | ref = harv | last = Pakenham | first = Thomas | authorlink = Thomas Pakenham (historian) | title = Meetings with Remarkable Trees | year = [[1996]] | isbn = 0-375-75268-4 | publisher = Random House | location = Londinii }}
* {{cite book | ref = harv | last = Pakenham | first = Thomas | title = Remarkable Trees of the World | year = [[2002]] | isbn = 0-393-04911-6 | publisher = W. W. Norton | location = Londinii }}
* {{cite book | ref = harv | last = Pollan | first = Michael | authorlink = Michael Pollan | title = The Botany of Desire: A Plant's-eye View of the World | year = [[2001]] | isbn = 0-375-50129-0 | publisher = Public Broadcasting System (TV), Random House (print) | location = Novi Eboraci }}
* {{cite book | ref = harv | last = Thomas | first = Barry A. | title = The Evolution of Plants and Flowers | year = [[1981]] | isbn = 0-312-27271-5 | publisher = St. Martin's Press | location = Novi Eboraci}}
* {{cite book | ref = harv | last = Walker | first = David | title = Energy, Plants and Man | year = [[1992]] | edition = 2a | isbn = 1-870232-05-4 | publisher = Oxygraphics Ltd | location = Sheffield, Angliae }}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Yaniv | first1 = Zohara | last2 = Bachrach | first2 = Uriel | title = Handbook of Medicinal Plants | year = [[2005]] | isbn = 1-56022-994-2 | publisher = Haworth Press | location = Binghampton, Novi Eboraci}}
===Res academicae et scientificae===
* {{cite book | ref = harv | last1 = Acharya | first1 = Deepak | last2 = Anshu | first2 = Shrivastava | title = Indigenous Herbal Medicines: Tribal Formulations and Traditional Herbal Practices | year = [[2008]] | isbn = 81-7910-252-1 | publisher = Aavishkar Publishers | location = Jaipur, India }}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Bennett | first1 = Charles E. | last2 = Hammond | first2 = William A. | title = The characters of Theophrastus – Introduction | url = http://books.google.com/books?id=n0JgAAAAMAAJ&pg=PR30 | year = [[1902]] | publisher = Longmans, Green, and Co. | location = Londinii | accessdate = June 27, [[2012]] }}
* {{cite book | ref = harv | last = Butz | first = Stephen D. | title = Science of Earth Systems | year = [[2007]] | isbn = 1-4180-4122-X | publisher = Delmar Cengage Learning | edition = 2 | location = Clifton Park Novi Eboraci }}
* {{cite journal | ref = {{sfnRef|Cavalier-Smith|2004}} | last = Cavalier-Smith | first = Thomas | year = [[2004]] | title = Only Six Kingdoms of Life |journal=Proceedings of the Royal Society of London B |volume=271 |pages=1251–1262 | url = http://www.cladocera.de/protozoa/cavalier-smith_2004_prs.pdf | format = PDF | doi = 10.1098/rspb.2004.2705 | pmid = 15306349 | pmc = 1691724 }}
* {{cite book | ref = harv | last = Crawford | first = R. M. M. | title = Studies in Plant Survival: An Ecophysical Examination of Plant Distribution (Studies in Ecology) | year = [[1988]] | isbn = 0-632-01475-X | publisher = Blackwell Science | location = Oxoniae }}
* {{cite book | ref = {{harvid|Chapman et al.|2001}} | last1 = Chapman | first1 = Jasmin | last2 = Horsfall | first2 = Peter | last3 = O'Brien | first3 = Pat | last4 = Murphy | first4 = Jan | last5 = MacDonald | first5 = Averil | title = Science Web | year = [[2001]] | publisher = Nelson Thornes | location = Cheltenham, Angliae | isbn = 0-17-438746-6 }}
* {{cite journal | ref = {{sfnRef|Chase et al.|2003}} | title = An Update of the Angiosperm Phylogeny Group Classification for the Orders and Families of Flowering Plants: APG II | year = 2003 | last1 = Chase | first1 = Mark W. | journal = Botanical Journal of the Linnean Society | publisher = The Linnean Society of London| volume = 141 | pages = 399–436 | url = http://ktriop.bio.ug.edu.pl/upload/preview/0f0c6bdcb447f9defaa482c50120a62d.pdf | format = PDF | last2 = Bremer | first2 = Birgitta | last3 = Bremer | first3 = Kåre|last4 = Reveal | first4 =James L. | last5 = Soltis | first5 = Douglas E. | last6 = Soltis| first6 = Pamela S. | last7 = Stevens | first7 = Peter S. | doi = 10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x }}
* {{cite journal | ref = harv |last = Copeland | first = Herbert Faulkner | title = The Kingdoms of Organisms | journal = Quarterly Review of Biology | volume = 13 | pages = 383–420 | year = [[1938]] | doi = 10.1086/394568 }}
* {{cite journal | ref = harv| doi = 10.2307/3870991 | title = Genome Relationships: The Grass Model in Current Research | year=[[2000]] | month = Maio | last1= Devos | first1 = Katrien M. | journal = The Plant Cell | publisher = American Society of Plant Physiologists | volume = 12 | issue = 5 | pages = 637–646 | url = http://www.plantcell.org/cgi/content/full/12/5/637 | pmid = 10810140 | last2 = Gale | first2 = M. D. | pmc = 139917 | jstor = 3870991 }}
* {{cite journal | ref = harv | last = Ereshefsky | first = Marc | year = [[1997]] | title = The Evolution of the Linnaean Hierarchy |journal=Biology and Philosophy | publisher = Kluwer Academic Publishers |volume=12 | doi = 10.1023/A:1006556627052 | issue = 4 }}
* {{cite book | ref = harv | url = http://books.google.com/books?id=d0XSwMJLDg4C&pg=PA134&lpg=PA134&dq=botane+boskein+botany&source=bl&ots=fL-rp6eaeg&sig=2ENEbYBu734YSMUGSXEP_0LQnYI&hl=en&sa=X&ei=dEFIT5__OsWfOrb9sPoN&ved=0CD0Q6AEwAw#v=onepage&q=botane%20boskein%20botany&f=false | title = A Dictionary of Entomology | last1 = Gordh | first1 = Gordon | last2 = Headrick | first2 = D. H. | publisher = CABI Publishing | location = Cantabrigiae Massachusettae | year = [[2001]] | isbn = 0-85199-291-9 }}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Gray | first1 = Asa |authorlink1=Asa Gray | last2 = Sargent | first2 = Charles | title = Scientific Papers of Asa Gray: Selected by Charles Sprague Sargent | year = [[1889]] | publisher = Houghton Mifflin | location = Bostoniae Massachusettae | url = http://books.google.com/books?id=_48KAAAAMAAJ&pg=PA292 | accessdate = February 26, [[2012]] }}
* {{cite book | ref = harv | last = Greene | first = Edward Lee | title = Landmarks of botanical history: a study of certain epochs in the development of the science of botany: part 1, Prior to 1562 A.D. | url = http://books.google.com/books?id=c6DPAAAAMAAJ&pg=PA140 | year = [[1909]] | publisher = Smithsonian Institution | location = Vasingtoniae}}
* {{cite book | last = Harris | first = Henry | title = The Birth of the Cell | year = [[2000]] | publisher = Yale University Press | location = Portu Novo Connecticutae | isbn = 0-300-08295-9
| ref = {{sfnRef|Harris|2000}} }}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Hoek | first1 = Christiaan | last2 = Mann | first2 = D. G. | last3 = Jahns | first3 = H. M. | year = [[2005]] | url = http://books.google.co.uk/books?id=xuUoiFesSHMC&printsec=frontcover | title = Algae: An Introduction to Phycology | publisher = Cambridge University Press | location = Cantabrigiae | isbn = 0-521-30419-9 }}
* {{cite book | ref = harv | last = Levey | first = Martin | title = Early Arabic Pharmacology: An Introduction Based on Ancient and Medieval Sources | year = [[1973]] | publisher = Brill Archive | location = Leiden | isbn = 978-90-04-03796-0 | url = http://books.google.com/books?id=LtYUAAAAIAAJ&lpg=PA116&dq=%22Ibn%20al-Baitar%22&pg=PA116#v=onepage&q&f=false }}
* {{cite book | ref = harv | url = http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbota%2Fnh | title = Botane (βοτάνη) | last1 = Liddell | first1 = Henry George | last2 = Scott | first2 = Robert | publisher = Clarendon Press via Perseus Digital Library, Tufts University | location = Oxoniae | year = [[1940]] }}
* {{cite book | ref = harv | last = Mann | first = J. | title = Secondary Metabolism, 2a ed. | publisher = Oxford University Press | year = [[1987]] | location = Oxoniae | isbn = 0-19-855529-6 }}
* {{cite book | ref = harv | last = Matthews | first = R. E. F. | title = Fundamentals of Plant Virology | year = [[1992]] | isbn = 0-12-480558-2 | publisher = Academic Press | location = Waltham, Massachusettae }}
* {{cite book | ref = harv | last = Mauseth | first = James D. | title = Botany : An Introduction to Plant Biology | edition = 3a | year = [[2003]] | isbn = 0-7637-2134-4 | publisher = Jones and Bartlett Learning | location = Sudbury, Massachusettae}}
* {{cite book | ref = harv | last = Mauseth | first = James D. | title = Botany : An Introduction to Plant Biology | edition = 4a | year = [[2008]] | isbn = 0-7637-5345-9 | publisher = Jones and Bartlett Learning | location = Sudbury, Massachusettae }}
* {{cite book | ref = harv | last = Panaino | first = Antonio | title = Ideologies as Intercultural Phenomena: Proceedings of the Third Annual Symposium of the Assyrian and Babylonian Intellectual Heritage Project, Held in Chicago, USA, October 27–31, [[2000]] | publisher = Mimesis Edizioni | location = Bononiae | year = [[2002]] | url = http://books.google.com/books?id=hUNFLpQSqbkC&lpg=PA93&dq=%22First%2C%20the%20books%20of%20the%20Nabatean%20corpus%20themselves%20claim%20to%20be%20translations%20from&pg=PA93#v=onepage&q&f=false | isbn = 978-88-8483-107-1 }}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Raven | first1 = Peter H. |author1-link=Petrus H. Raven | last2 = Curtis | first2 = Helena | title = Biology of Plants | edition = 1st | year = [[1970]]|asin=B000GR7R0I | publisher = Worth Publishers | location = Novi Eboraci}}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Raven | first1 = Peter H. | last2 = Evert | first2 = Ray H. | title = Biology of Plants | edition = 6th retractata | year = [[1998]] | isbn = 1-57259-041-6 | publisher = W. H. Freeman | location = Novi Eboraci}}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Raven | first1 = Peter H. | last2 = Evert | first2 = Ray H. | last3 = Eichhorn | first3 = Susan E. | title = Biology of Plants | edition = 7th | year = [[2005]] | isbn = 0-7167-1007-2 | publisher = W. H. Freeman | location = Novi Eboraci}}
* {{cite book | ref = harv | last = Ridge | first = Irene | title = Plants | year = [[2002]] | isbn = 0-19-925548-2 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford }}
* {{cite journal | ref = harv | last = Scharf | first = Sara T. | year = [[2009]] | title = Identification Keys, the “Natural Method,” and the Development of Plant Identification Manuals|journal=Journal of the History of Biology |volume=42 | issue = 1|pages=73–117 | doi = 10.1007/s10739-008-9161-0 }}
* {{cite journal | ref = harv| title = How Green are Biofuels? | year=[[2008]]| last1= Scharlemann | first1 = J. P. W. | last2 = Laurance | first2 = W. F. |journal = Science | publisher = American Association for the Advancement of Science| volume = 319 }}
* {{cite journal | ref = harv| title = The Herbal of Valerius Cordus | year=[[1939]] | last= Sprague | first = T. A. | journal = The Journal of the Linnean Society of London | publisher = Linnean Society of London| volume = LII | issue = 341 }}
* {{cite book | ref = harv | url = http://books.google.com/?id=hVUU7Gq8QskC&lpg=PA198&dq=species%20epithet%20capitalize&pg=PA198#v=onepage&q=species%20epithet%20capitalize | title = Writing for Science and Engineering: Papers, Presentation | last = Silyn-Roberts | first = Heather | year = [[2000]] | isbn = 0-7506-4636-5 | publisher = Butterworth-Heinemann | location = Oxoniae }}
* {{cite book | ref = harv | last = Strange | first = Richard N. | title = Introduction to Plant Pathology | year = [[2003]] | isbn = 0-470-84973-8 | publisher = John Wiley & Sons | location = West Sussex, Angliae }}
* {{cite book | ref = harv | last = Walter | first = Heinrich | title = Vegetation of the Earth | year = [[1985]] | edition = 3a retractata | isbn = 0-387-13748-3 | publisher = Springer-Verlag | location = Novi Eboraci}}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Willis | first1 = Kathy | last2 = McElwain | first2 = Jenny | title = The Evolution of Plants | year = [[2002]] | isbn = 0-19-850065-3 | publisher = Oxford University Press | location = Oxoniae }}
* {{cite journal | ref = {{sfnRef|Woese et al.|1977}} | last1 = Woese | first1 = C. R. | last2 = Balch | first2 = W. E. | last3 = Magrum | first3 = L. J. | last4=Fox | first4 = G. E. | last5 = Wolfe | first5 = R. S. | title = An Ancient Divergence Among the Bacteria | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 9 | pages = 305–311 | year = [[1977]] | issue = 4 | month = Augusto | pmid = 408502 | doi = 10.1007/BF01796092}}
* {{cite journal | ref = harv | last1 = Woese | first1 = C. | last2 = Kandler | first2 = O. | last3 = Wheelis | first3 = M. | title = Towards a Natural System of Organisms: Proposal for the Domains Archaea, Bacteria, and Eucarya | url = http://www.pnas.org/cgi/reprint/87/12/4576 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences USA | volume = 87 | issue = 12 | year = [[1990]] | pmid = 2112744 |doi = 10.1073/pnas.87.12.4576 | pmc = 54159 | bibcode = 1990PNAS...87.4576W }}
;Botanice circumiectus
* {{cite book | ref = harv | last = Crawley | first = Michael J. | authorlink = Michael Crawley | title = Plant Ecology | edition = 2a | year = [[1997]] | isbn = 0-632-03639-7 | publisher = Blackwell Scientific Ltd | location = Oxford }}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Ennos | first1 = Roland | last2 = Sheffield | first2 = Elizabeth | title = Plant Life | year = [[2000]] | isbn = 0-86542-737-2 | publisher = Blackwell Scientific Ltd | location = Oxford }}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Everitt | first1 = | last2 = Lonard | first2 = | last3 = Little | first3 = C. R. | title = Weeds in South Texas and Northern Mexico | year = [[2007]] | isbn = 0-89672-614-2 | publisher = Texas Tech University Press | location = Lubbock, Texiae }}
* {{cite book | ref = harv | last = Richards | first = P. W. | title = The Tropical Rainforest | edition = 2a | year = [[1996]] | isbn = 0-521-42194-2 | publisher = Cambridge University Press | location = Cantabrigiae }}
* {{cite book | ref = harv | last = Stace | first = Clive Anthony | authorlink = Clive A. Stace | title = A New Flora of the British Isles | edition = 2a | year = [[1997]] | isbn = 0-521-58935-5 | publisher = Cambridge University Press | location = Cantabrigiae}}
;Physiologia plantarum
* {{cite book | ref = harv | last1 = Bowsher | first1 = Caroline G. | last2 = Steer | first2 = M. W. | last3 = Tobin | first3 = A. K. | title = Plant Biochemistry | edition = 2a | year = [[2008]] | isbn = 0-8153-4121-0 | publisher = Garland Science, Taylor & Francis | location = Novi Eboraci}}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Buchanan | first1 = Bob B. | last2 = Gruissem | first2 = Wilhelm | last3 = Jones | first3 = Russell L. | title = Biochemistry & Molecular Biology of Plants | year = [[2000]] | isbn = 0-943088-39-9 | publisher = John Wiley & Sons | location = West Sussex, Angliae }}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Fitter | first1 = Alastair H. |author1-link=Alastair Fitter | last2 = Hay | first2 = Robert K. M. | title = Environmental Physiology of Plants | edition = 3a | year = [[2001]] | isbn = 0-12-257766-3 | publisher = Harcourt Publishers, Academic Press | location = Novi Eboraci}}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Lambers | first1 = Hans | last2 = Chapin III | first2 = Francis Stuart | last3 = Pons | first3 = Thijs Leendert | title = Plant Physiological Ecology | year = [[1998]] | isbn = 0-387-98326-0 | publisher = Springer Science | location = Novi Eboraci}}
** {{cite book | ref = harv | last1 = Lambers | first1 = Hans | last2 = Chapin III | first2 = Francis Stuart | last3 = Pons | first3 = Thijs Leendert | title = Plant Physiological Ecology | year = [[2008]] | edition = 2a | isbn = 978-0-387-78340-6 | doi = 10.1007/978-0-387-78341-3 | publisher = Springer Science | location = Novi Eboraci }}
* {{cite book | ref = harv | last = Lawlor | first = David W. | edition = 3a | title = Photosynthesis | year = [[2000]] | isbn = 1-85996-157-6 | publisher = Garland Science | location = Novi Eboraci}}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Salisbury | first1 = |author1-link=Franciscus B. Salisbury | last2 = Ross | first2 = Cleon W. | edition = 4a | title = Plant Physiology | year = [[1992]] | isbn = 0-534-15162-0 | publisher = Wadsworth Publishing | location = Belmont, Californiae }}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Taiz | first1 = Lincoln | last2 = Zeiger | first2 = Eduardo | title = Plant Physiology | year = [[1991]] | isbn = 0-8053-0245-X | publisher = Benjamin/Cummings Publishing | location = Redwood City, Californiae }}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Taiz | first1 = Lincoln | last2 = Zeiger | first2 = Eduardo | edition = 3a | title = Plant Physiology | year = [[2002]] | isbn = 0-87893-823-0 | publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland, Massachusettae }}
* {{cite book | ref = harv | last1 = Taiz | first1 = Lincoln | last2 = Zeiger | first2 = Eduardo | edition = 4a | title = Plant Physiology | year = [[2006]] | isbn = 0-87893-856-7 | publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland, Massachusettae }}.
* {{cite book | ref = harv | last1 = Taiz | first1 = Lincoln | last2 = Zeiger | first2 = Eduardor | edition = 5a | title = Plant Physiology | year = [[2010]] | isbn = 0-87893-866-4 | publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland, Massachusettae }}.
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Botany|botanice}}
{{biologia-stipula}}
[[Categoria:Botanica|!]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Biologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Botanice | la | 33,410 | 2025-04-17T12:27:15Z |
75 | Bellum Gallicum | {{Bellum
|proelium=Bellum Gallicum
|ParsBelli=
|ParsBelliGen=
|imago=[[Fasciculus:Lionel Royer - Vercingetorix Throwing down His Weapons at the feet of Julius Caesar.jpg|250px]]
|descriptio=
|annus= 58–50 a.C.n.
|locus= [[Gallia]], [[Germania]] et [[Italia]]
|casus=
|territoria=
|consequentia= Victoria Romana.
|exercitus1=[[Res Publica Romana]]
|exercitus2=[[Galli]], [[Germani (antiquitas)|Germani]], [[Britanni]] et [[Aquitani]]
|dux1=[[Gaius Iulius Caesar]], [[Titus Labienus]], [[Marcus Antonius]], [[Quintus Tullius Cicero]], [[Publius Licinius Crassus]], [[Decimus Iunius Brutus Albinus]], [[Servius Sulpicius Galba]]
|dux2=[[Vercingetorix]], [[Ambiorix]], [[Indutiomarus]], [[Commius]], [[Ariovistus]], [[Cassivellaunus]]
|copia1= 120 000: 60.000 legionarii, 60 auxiliarii
|copia2= 300 000
|mortuisauciique1=30,000+ mortui<br>10,000+ saucii
|mortuisauciique2=1 000 000 mortui
|mortuisauciique3=
|notae=
}}
'''Bellum Gallicum''' a [[Gaius Iulius Caesar|Gaio Iulio Caesare]] ab anno [[58 a.C.n.]] usque ad annum [[51 a.C.n.]] gerebatur. C. Iulius Caesar res gestas in septem libris [[De Bello Gallico|Commentariorum De Bello Gallico]]<ref>Octavus liber ab [[Aulus Hirtius|Aulo Hirtio]] maximam partem scriptus, sed non finitus est.</ref> descripsit.
C. Iulio Caesare [[proconsul]]e [[Gallia Narbonensis|Galliae Transalpinae]] provinciae [[Helvetia|Helvetii]] e patria profecti sunt, qui fines Romanos transirent, qua re [[C. Iulius Caesar|Caesar]] bellabat, quo in bello oppugnatos Helvetios delevit. Tunc cum [[Suebi]]s bellare coactus est, ut sociis [[Gallia|Gallicis]] auxilio veniret. [[Ariovistus|Ariovisto]] duce [[Germania|Germani]] ab exercitu [[imperator]]is [[Roma]]ni victi et interfecti sunt.
Magnum habet spatium seditio Gallorum [[Vercingetorix|Vercingetorige]] duce [[52 a.C.n.]]. Bellum in montibus silvisque gerebatur ubi Caesari difficile erat vincere. Tandem autem Vercingetorix obsidione ad [[Alesia]]m victus est. Artem bellandi Caesar in commentariis de Bello Gallico descripsit et modum agendi cum nationibus Gallorum. Praeterea in iis libris mores et naturam Gallorum eorumque regionis<ref>VI 11-20</ref> itemque Germanorum <ref>VI 21-28</ref> descripsit.
Porro primus Gallos et [[Celtae|Celtas]] unum atque eundem populum esse - illos [[Lingua Latina|latine]], hos eorum ipsorum lingua nominatos - intellexit. De qua re in principio commentariorum suorum Romanos fecit certiores.
Expeditiones et in Germaniam Caesar et in [[Britannia]]m subiit.
[[Galli]]s victis et [[Germani]]s repulsis Caesar [[Rubico|Rubiconem]] fluvium transgressus Romam rediit, quae res finis fuit [[libera res publica Romana|liberae rei publicae Romanae]], deinde enim [[Secundum Civile Bellum|bellum civile]] inter [[Pompeius|Pompeium]] et Caesarem ortum est.
== Notae ==
<references />
[[Categoria:Bellum Gallicum]]
[[Categoria:Imperium Romanum|Gallicum]]
{{Myrias|Historia}}
[[Categoria:Bella Rei Publicae Romanae]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Bellum_Gallicum | la | 2,938 | 2026-02-03T22:55:28Z |
71 | Augustinus Hipponensis | {{Capsa hominis Vicidata}}
{{Data Sancti|
2=us|
nomen=Augustinus|
imago=Sandro Botticelli 050.jpg|
px=200|
explanatio=|
titulus=[[Episcopus]] et [[Doctor Ecclesiae|Doctor Ecclesiae Catholicae]]|
natus= [[13 Novembris]] [[354]]<br/>|
locus_natalis= [[Tagaste|Tagastae]] ([[Algeria]]) |
mortuus= [[28 Augusti]] [[430]]<br/>|
locus_mortalis= [[Hippo Regius|Hippone Regio]] |
dies_festus=[[28 Augusti]] (Occ.) <br/> [[15 Iunii]] (Ori.)|
attributa= puer; [[turtur]]; [[graphium]]; [[concha]]: [[cor]] inflammatum [[sagitta (arma)|sagittaque]] transfixum|
patronus= [[braciator]]es, [[typographus|typographi]], lippus, [[theologus|theologi]] |}}
[[Fasciculus:Lombardia Pavia1 tango7174.jpg|thumb|[[Sepulcrum]] Augustini, in [[basilica]] [[Sanctus Petrus in caelo aureo|Sancti Petri in caelo aureo]] [[Ticinus (Italia)|Ticini]] situm.]]
[[Fasciculus:AugustineLateran.jpg|thumb|Antiquissima Augustini imago saeculo sexto picta (in [[Archibasilica Sanctissimi Salvatoris]]).]]
[[Fasciculus:TolleLege.jpg|thumb|"Tolle, lege!" ([[Benotius Gozzoli]]: pictura saeculi decimi quinti conversionem Augustini demonstrans; in [[Ecclesia Sancti Augustini (Fanum S. Geminiani)|Ecclesia Sancti Augustini]] ad [[Fanum Sancti Geminiani]]).]]
[[Fasciculus:AugustineBaptism.jpg|thumb|Baptisma Santi Augustini ([[Benotius Gozzoli]]: in [[Ecclesia Sancti Augustini (Fanum S. Geminiani)|Ecclesia Sancti Augustini]] ad [[Fanum Sancti Geminiani]]).]]
[[Fasciculus:Avgustin-1752 Benetke.jpg|thumb|right|220px|''"Confessiones"'' in lingua Latina; [[Venetiae|Venetiis]] [[1752]].]]
'''Aurelius Augustinus Hipponensis'''<ref>[[Nomen proprium|Nomen]] ''Aurelius'' est paene nullius momenti, tantum civitatem Romanam significans (vide Salway 1994: 124–145).</ref> (natus die [[13 Novembris]] [[354]], mortuus die [[28 Augusti]] [[430]]), etiam '''Sanctus''' vel '''Beatus Augustinus'''<ref>{{cite journal |title=Blessed Augustine of Hippo: His Place in the Orthodox Church: A Corrective Compilation |journal=Orthodox Tradition |volume=XIV |issue=4 |pages=33–35 |url=http://www.orthodoxinfo.com/inquirers/bless_aug.aspx}}.</ref> appellatus, fuit [[episcopus]], [[philosophus]] [[Lingua Latina|Latinus]] et [[theologus]] ex [[Africa (provincia)|Africa]] [[Imperium Romanum|Romana]], nunc [[Doctor Ecclesiae]] a multis habitus. Primo [[rhetor]] fuit [[Tagaste|Tagastae]] [[municipium|municipio]] [[Africa (provincia Romana)|Africae]], tum [[Karthago|Karthagine]], [[Roma]]e, [[Mediolanum|Mediolani]]. Ibi sermonibus [[Ambrosius|Ambrosii]] episcopi Mediolanensis commotus anno [[387]] [[baptismus|baptizatus]] est; ab anno [[395]] usque ad mortem anno [[430]] fuit episcopus [[Hippo Regius|Hipponensis]] (loco hodiernae [[Annaba]] urbis [[Algeria]]e).
Augustinus plurima [[scriptor|scripta]] conscripsit, quae magna ex parte exstant et magni momenti in progressu [[cultura Occidentalis|Christianitatis Occidentalis]] fuerunt.<ref>Augustinus intra fere 45 annos plus quam 100 opera, 218 litteras et 500 sermones perfecit. [https://web.archive.org/web/20140823234620/http://www.augustinus.de/bwo/dcms/sites/bistum/extern/zfa/home.html Zentrum für Augustinusforschung] Herbipoli.</ref> [[Fides]] Christiana Augustino est fundamentum intellectus ("crede, ut intelligas"). Opus [[Confessiones (Augustinus)|Confessiones]] nominatum inter scripta [[autobiographia|autobiographica]] maximi momenti omnium [[saeculum|saeculorum]] numeratur. Elementa ex [[Platonismus|philosophia Platonica]] sumpta Augustinus sensu Christiano interpretatur. Prima Augustini vita a [[Possidius Calamensis|Possidio Calamensi]] conscripta est, qui eum, quippe cum discipulus esset, bene novit.
Fuit summus ex Patribus Latinis et inter summos omnium saeculorum, cuius auctoritas tum in [[Christianitas|Christianitatem]] [[aevum medium|mediaevalem]] [[Europa Occidentalis|Occidentis]] dominata est, ubi [[unus]] ex [[quattuor]] doctoribus ecclesiae habebatur, tum potentissimum, praeter [[Biblia]] ipsa, impulsum [[Reformatio]]ni praebuit, quocirca hodiernis et [[Ecclesia Catholica|Catholicis]] et [[Protestantes|Protestantibus]] maius subsidium manet. In [[Ecclesiae Orthodoxae|ecclesiis Orthodoxis]] autem diu paene ignotus permanebat. Cum doctrina eius [[saeculum 14|saeculo decimo quarto]] versionibus [[Lingua Graeca|Graecis]] etiam [[Constantinopolis|Constantinopoli]] innotuit, accepta non est nisi quod ex ea cum aliis patribus ecclesiasticis commune fuit. Maximus pessimista [[natura]]e [[homo sapiens|humanae]] fuit, quia ipse dixit: "Nemo habet de suo, nisi mendacium et peccatum" ([[Evangelium secundum Ioannem|Evangelio secundum Ioannem]] 5.1). Hic [[pessimismus]] non totus in regula [[fides|fidei]] [[Ecclesia Catholica|Ecclesiae Catholicae]] servabatur.
== Vita ==
=== Familia et pueritia ===
Augustinus anno [[354]] [[Tagaste|Tagastae]] (hodie Souk Ahras nuncupatum) in [[Numidia]], provincia Romana [[Africa Septentrionalis|Africae septentrionalis]], natus est, patre Patricio, agrorum possessore eoque tempore pagano, et [[Monica (sancta)|Monica]] matre, pia Christiana ex familia [[Mazicani|Mazicana]]<ref>Origo Mazicana ex nomine conicitur, vide [[Monica (sancta)]]. - Augustinus se ipsum "Poenum" vocat (Contra Iulianum opus imperfetum 6,18).</ref> orta. Praenomen "Aurelius" nec in scriptis ipsius nec aliorum illius temporis attestatum est.<ref>Commentatio Augustin/Augustinismus, in: Theologische Realenzyklopädie 4, S. 645ss., ibi p. 646; Horn, Augustinus, p. 13. - Forsitan ei permutatione allatum est.</ref> Provincia Numidica tum pace fruebatur et rebus prosperis florebat, etsi controversia inter [[Donatismus|Donatistas]] et [[Ecclesia Catholica Romana|Catholicos]] non nihil agitabatur. Monica [[infans|infantem]] [[catechumenus|catechumenum]] conscripsit et ad fidem Christianam perducere conata est, [[baptismus|baptizandum]] autem non curavit; in eo usum [[Ecclesia antiqua|ecclesiae antiquae]] secuta est, in qua [[baptisma infantium]], quamquam a [[saeculum 2|saeculo secundo]] exeunte magis magisque in usu, tamen adhuc disputabatur. Multi homines sicut et Patricius, Augustini pater, in hora mortis demum baptizati sunt.<ref>Anno [[418]] demum Concilium Carthaginiense Augustini doctrinam de [[Peccatum originale|peccato originali]] assumens infantes baptizari debere statuit dicens: ''Parvuli, qui nihil peccatorum in se ipsis adhuc committere potuerunt, ideo in peccatorum remissionem veraciter baptizantur, ut in eis regeneratione mundetur, quod generatione traxerunt''. Vide: Denzinger-Schönmetzer: Enchiridion Symbolorum (...), ed. 34a. (1967), p. 83.</ref> Augustino erant frater nomine Navigius et soror, cuius nomen ignotum est quaeque vidua praeposita [[monasterium|monasterii]] feminarum facta est. Eius [[sermo patrius|materna lingua]] erat [[lingua Latina|Latina]]; [[lingua Graeca|linguam Graecam]], cuius [[scriptor]]es repudiasse videtur [[puer]]<ref>Vide: [[Confessiones (Augustinus)|Confessiones]] 1,13-14. Ibi: ''Quid autem erat causae, cur graecas litteras oderam, quibus puerulus imbuebar, ne nunc quidem mihi satis exploratum est''.</ref>, numquam bene didicit.
=== Disciplina Tagastae, Madauris et Karthagine ===
Usque ad annum [[370]] Augustinus primo scholam Tagastae frequentavit, deinde "litteraturae atque oratoriae percipiendae causa" in urbe vicina [[Madaura|Madaurorum]] (hodie M'Daourouch nominata) "peregrinatus est" (Conf. 2,3). Imprimis a [[Vergilius|Vergilii]] de [[Aeneas|Aenea]] [[Dido]]neque narrationibus commotus esse videtur (Conf. 1,13). Ab anno [[371]] [[Karthago|Karthagine]] [[Ars rhetorica|arti rhetoricae]] studuit, "animositate magis quam opibus patris, municipis Thagastensis admodum tenuis" (Conf. 2,3). Augustinus ibi "sartagine flagitiosorum amorum circumstrepitus" se quid amaret quaesivisse et theatra frequentavisse narrat; mox "in amorem ruit" cum femina Karthaginiensi nomine ignoto ([[Jostein Gaarder]] eam in libro „Vita brevis“ intitulato „Floria Aemilia“ nominat). Ea coniunctio per 15 annos stetit, [[concubina]] ei anno [[372]] filium peperit, cui nomen Adeodatus impositum est (Conf. 9,6).
Illo tempore in [[Cicero]]nis exhortatione ad philosophiam "[[Hortensius (Cicero)|Hortensius sive de philosophia]]" dicta (cuius his diebus sola fragmenta exstant) haesit (Conf. 3,4), qua animus eius vehementer ad studium sapientiae commotus est. Adhuc anno [[386]], quo Christianus factus est, usus, quem liber attulerat, commemoravit.<ref>Conf. 8,7: " ... multi mei anni mecum effluxerant (...) ex quo (...) lecto Ciceronis Hortensio excitatus eram studium sapientiae" </ref> [[Biblia]] autem ei displicuit, sermone indocto repulsus et discrepantiis confusus.
Anno [[373]] Augustinus se ad [[Manichaismus|Manichaismum]] contulit et "auditor" (sodalis simplex non in omnia officia constrictus) factus est. Ab anno [[382]] iterum se ab Manichaeismo avertere coepit. Cum anno [[383]] episcopum Manichaeum [[Faustus Milevitanus|Faustum]], a quo dissolutionem quaestionum suarum speraverat, hominem quidem "gratum et verbis iucundum", sed admodum indoctum invenit, hac de disciplina desperavit (Conf. 5,6 et 5,7).
Ab anno [[375]] Augustinus magister artis rhetoricae Tagastae vixerat. Matrem ad Manichaismum convertere voluit, sed frustra. Anno sequenti se ad Karthaginem contulit, anno [[383]] Romam.
=== Rhetor Mediolani ===
Augustinus Romae scholam constituere voluit arbitrans ibi adulescentes Karthaginiensibus magis frugi ac sobriores esse , sed ea spe deiectus est (Conf. 5,8). Insuper discipuli, antequam mercedem reddiderunt, ad alium magistrum se transtulerunt (Conf. 5,12). Anno [[384]] amicis Manichaeis adiuvantibus et [[Quintus Aurelius Symmachus|Quinto Aurelio Symmacho]] [[praefectus urbis|praefecto urbi]] commendante Augustinus [[Mediolanum]] vocatus est (Conf. 5,13), quem locum [[Valentinianus II]] imperator sedem regni habuit, ut ibi artem rhetoricam doceret et declamationes ad imperatores consulesque laudandos compararet.
Illo temporis spatio Augustinus dubitationibus vexatus se cogitationibus Novae Academiae, quae dicitur, appropinquavit, "quod (Academici) de omnibus dubitandum esse censuerant nec aliquid veri ab homine comprehendi posse decreverant" (Conf. 5,10). Anno [[385]] mater eius Mediolani pervenit; eodem tempore, ut putatur, Augustinus catechumenus fieri constituit. Matre urgente, quae ei sponsalia liberalia ordinaverat, eodem anno se a concubina separavit, quae in Africam rediit. Filius communis apud Augustinum mansit. Usque ad diem, quo sponsa nubilis facta est, Augustinus per duos annos cum altera femina una vixit (Conf. 6,13-15). Etiam [[Ambrosius|Ambrosium]], Mediolanensem [[episcopus|episcopum]], cognovit, cuius praedicationibus offensiones Bibliorum levatae sunt, "cum (Ambrosius) ea, quae ad litteram perversitatem docere videbantur, remoto mystico velamento spiritaliter aperiret" (Conf. 6,4). Religio Christiana eum tenere coepit<ref>"Ex hoc tamen quoque iam praeponens doctrinam catholicam ..." (Conf. 6,5)</ref> simulque (circiter ab anno [[386]]) scripta [[Neoplatonismus|neoplatonica]] legit (Conf. 7,9-13), quo eo pervenit, ut [[scepticismus|scepticismum]] Academicorum reliquit. Ex tunc Augustinus magis philosophus quam orator videri voluit. Tandem litteris [[Paulus Tarsensis|Pauli apostoli]] studuit, et "perierunt illae quaestiones, in quibus (...) visus est adversari sibi et non congruere testimoniis legis et prophetarum textus sermonis eius; (...) et inveni, quidquid illac (apud Platonicos) veram legeram, hac cum commendatione gratiae tuae dici" (Conf. 7,21). Philosophia neoplatonica una cum doctrina de [[gratia]] futura erat caput et fundamentum theologiae Sancti Augustini.
=== Conversio ad religionem Christianam ===
Eodem anno Augustinus se in discrimen animi corporisque venisse narrat, quare officii munere se abdicavit (Conf. 8,1,2). Scribit (Conf. 8,12) conversionem die [[15 Augusti]] anno [[386]] evenisse, cum sub quadam fici arbore sedens et animo turbido flens audivit verba cantatiunculae [[puer]]orum [[puella]]rumque in strata ludentium, videlicet "Tolle, lege"; cum iam pridem de [[Antonius abbas|Sancto Antonio Aegyptio]] audivisset eum ex [[evangelium|evangelica]] lectione fortuita divinitus admonitum esse, sustulit codicem Pauli apostoli legitque primam eius paginam quae patuit, e capitulo decimo tertio epistulae [[Sanctus Paulus|Pauli]] ad Romanos. Verba "[[Nox]] præcessit, [[dies]] autem appropinquavit. Abiciamus ergo opera tenebrarum, et induamur arma lucis. Sicut in die honeste ambulemus: non in comessationibus, et ebrietatibus, non in cubilibus, et impudicitiis, non in contentione, et æmulatione: sed induamini [[Iesus|Dominum Jesum Christum]], et [[caro|carnis]] curam ne feceritis in desideriis" (Rom 13.12–14) ei persuaserunt, ut modum vivendi mutaret. Consilium cepit matrimonii officiique renuntiandi ac vitae contemplativae amplectendae.
Augustinus conversionem suam pluries descripsit. Narrationis in libro octavo Confessionum notissima factae multae imagines litteraeque posterorum memoriam eius habent. In narratione secundum consuetudines temporis valde elaborata et vita [[Antonius abbas|Antonii abbatis]] et vocatio [[Bartholomaeus (apostolus)|Nathanaelis apostoli]] (Io 1,45-51), quem [[Iesus]] "sub ficu" viderat, coniunctae sunt.
=== Cassiciacum et reditio in Africam ===
Una cum quibusdam propinquis amicisque Augustinus in praedium cuiusdam Verecundi amici recessit, quod Cassiciaci (forsitan hodiernus ''Cassiago'' ad [[Larius lacus|Larium lacum]]) situm erat (Conf. 9,4); hic complura scripta confecit. In [[Vigilia Paschalis|vigilia paschali]] anni [[387]] (die 24./25. Aprilis) una cum [[Adeodatus|Adeodato]] filio et amico suo Alypio Mediolani ab Ambrosio baptizatus est (Conf. 9,6); traditio [[Medium aevum|medioaevalis]] vult tum hymnum [[Te Deum laudamus]] exstitisse. Baptisma pro Augustino (sicut pro multis Christianis illius temporis) secessionem a mundo valebat (Conf. 9,2). Inde reditionem in Africam praeparavit. Quod autem [[usurpatio|usurpator]] [[Magnus Maximus]], qui cum [[Theodosius I|Theodosio I]] imperatore bellum gessit, classe portus Romanos custodivit, Augustinus cum suis diu [[Ostia]]e haerebat. Augustini mater Monica ibi anno [[387]] mortua est (Conf. 9,9-12). Demum sub finem anni [[388]] Augustinus Karthaginem advenit.
Augustinus et Alypius iam erant "servi Dei" ([[laicus|laici]], qui [[Consilia Evangelica|vitam perfectam]] vivere constituerunt), cum Karthaginem venerunt. Amici Tagastae in domo Augustini habitaverunt, ubi per duos annos vitam contemplativam egerunt; hoc tempore Adeodatus mortuus est, ad quem se liber ''de magistro'' anno [[389]] conscriptus converterat. Augustinus hic primum multorum scriptorum dogmaticorum, quae contra Christianos non catholicos versa erant, perfecit, scilicet commentarium ''de Genesi contra Manichaeos'' ([[Patrologia Latina]] 34).
=== Conditor monasterii et episcopus Hipponensis ===
Anno [[391]] Augustinus [[Hippo Regius|Hipponem]] se contulit, ut pro „servis Dei“ [[monasterium]] conderet; cum sermonem Valerii, episcopi Hipponensis, audivit, a fidelibus praesentibus coactus est, ut [[Sacri Ordines|sacros ordines]] [[presbyter]]atus susciperet; quae consecratio eodem anno facta est. Valerius Augustino fundum dedit, quo idem primum monasterium Africae condidit. Anno [[394]] Valerius eum [[Auxiliarius|episcopum auxiliarium]] consecravit, qui officium episcopi magis magisque suscepit. Valerio mortuo Augustinus ab anno [[396]] usque ad mortem munere episcopi Hipponensis functus est. Ex tunc vitam contemplativam deserere, praedicare et res iuridicas administrativasque gerere debuit. Protinus pauper vixit, sedulo contra disciplinas non catholicas sicut [[Manichaismus|Manichaismum]], [[Donatismus|Donatismum]] et [[Pelagius|Pelagianismum]] pugnavit. Praeterea decursu annorum plus quam 100 opera dictavit. Anno [[396]]/[[397]] primo theologiam gratiae elaboravit; [[Confessiones (Augustinus)|Confessiones]], quibus vitam usque ad reditionem in Africam, sed etiam cogitationes theologicas philosophicasque proposuit, anno [[397]]/[[398]] conscripsit; libri [[De Trinitate]] inter [[399]] - [[419]] effecti sunt.
Ut propugnator contra [[Donatismus|Donatistas]], in quorum conversionem etiam [[auctoritas|auctoritate]] publica utebatur, Augustinus dux ecclesiae [[Africa]]e factus est. Etiam adversus episcopos Romanos [[libretaslibertatem]] ecclesiae Africae praedicavit. Roma a [[Visigothi]]s anno [[410]] capta libros [[De civitate Dei]] ab anno [[413]] usque ad annum [[426]] composuit, quibus distinctionem inter civitatem terrenam et civitatem Dei introduxit, quae per saecula valebit; praeterea opinioni Christianos, cum deos antiquos neglexissent, causam Romae expugnatae esse vel ruina Romae consilia salvifica Dei corrupta esse se opposuit.
Augustinus anno [[430]] mortuus est, dum [[Vandali]] Hipponem obsedebant. Reliquiae eius hodie in ecclesia [[Sanctus Petrus in caelo aureo|Sancti Petri in caelo aureo]] [[Ticinus (Italia)|Ticini]] [[Italia septentrionalis|Italiae septentrionalis]] requiescunt.
== Opera ==
Opera sua sunt, inter permulta:
* ''Contra Academicos'' (386)
* ''De immortalitate [[anima]]e'' (387)
* ''De [[musica]]'' (388)
* ''De magistro'' (389)
* ''De [[liberum arbitrium|libero arbitrio]]'' (388-395)
* ''Contra Manichaeos de duabus animabus'' (392)
* ''De doctrina Christiana libri IV'' (396/97)
* ''[[Confessiones (Augustinus)|Confessiones]]'' (397-401)
* '' [[De Trinitate|De trinitate libri XV]]'' (399-419)
* '' [[De civitate Dei]]'' (413-426)
* ''Retractationes'' (428)
{{NexInt}}
* [[Augustiniani]]
* ''[[Augustinian Studies]]'' (diurnum)
* [[Bellum iustum]]
* [[Coniectura Augustiniana]]<!--Augustinian hypothesis-->
* [[Ecclesiologia]]
* [[Filioque]]
* "[[In necessariis unitas, in dubiis libertas, in omnibus caritas]]"
* [[Incurvatus in se]]
* [[Institutum Augustinianum]]<!--
* [[Mar Ammo]]-->
* [[Ordo Sancti Augustini]]
* [[Otium]]
* [[Peccatum originale]]
* [[Pelagianismus]]
* [[Praedestinatio]]
* [[Ratio Constantiniana]]<!--Constantinian shift-->
* [[Scholasticismus]]<!--
* [[Theodice Augustiniana]] = ??A. theodicy-->
* [[Veritas]]
* [[Voluntas libera]]
== Notae ==
<references/>
== Bibliographia ==
* ''Ancient Christian Writers: The Works of the Fathers in Translation.'' [[1978]]. Novi Eboraci: Newman Press.
* Augustine, Saint. [[1974]]. ''The Essential Augustine.'' Ed 2a, ed. Vernon Joseph Bourke. Indianapoli: Hackett.
* Ayres, Lewis. [[2010]]. ''Augustine and the Trinity.'' Cantabrigiae: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-83886-3.
* {{cite book|last=Bourke|first=Vernon Joseph|title=Augustine's Quest of Wisdom|year=[[1945]]|publisher=Bruce|location=Milwaukee}}
* {{cite book|last=Bourke|first=Vernon Joseph|title=Wisdom From St. Augustine|year=[[1984]]|publisher=Center for Thomistic Studies|location=Houston}}
* {{cite journal |author= Brachtendorf J | issue=[[1997]] |title= Cicero and Augustine on the Passions|journal= Revue des Études Augustiniennes |volume= 43|pages= 289–308}}
* {{cite book | title = Augustine of Hippo | author = Brown, Peter | publisher = University of California Press | location = Berkeleiae | year = [[1967]] | isbn = 0520001869 }}
* {{cite journal | last=Burke | first=Cormac | title=St. Augustine and Conjugal Sexuality | journal=Communio | year=[[1990]] | volume=IV | issue=17 | publisher= | url=http://www.cormacburke.or.ke/node/355 | doi= | pages=545–565}}
* {{cite book | last = Burnaby | first = John | title = Amor Dei: A Study of the Religion of St. Augustine |year=[[1938]]| publisher = The Canterbury Press Norwich | isbn = 1853110221 }}
* {{cite book|last=Clark|first=Mary T.|title=Augustine| year=[[1994]]|publisher=Geoffrey Chapman|isbn=9780225666816}}
* {{cite book|last=Deane|first=Herbert A.|title=The Political and Social Ideas of St. Augustine|year=[[1963]]|publisher=Columbia University Press|location=Novi Eboraci}}
* {{cite journal | last=Doull | first=James A. | title=Augustinian Trinitarianism and Existential Theology | journal=Dionysius | year=[[1979]] | volume=III | pages=111–159}}
* {{cite journal | last=Doull | first=James A. | title=What is Augustinian "Sapientia"?| journal=Dionysius | year=[[1988]] | volume=XII | pages=61–67}}
* {{cite book |author=Fitzgerald, Allan D., O.S.A., General Editor |title=Augustine through the Ages: An Encyclopedia |publisher = William B. Eerdmans Publishing Co. | location = Grand Rapids Michiganiae | year=[[1999]] | isbn = 080283843X}}
* Ferguson, Everett. [[1999]]. ''Christianity in Relation to Jews, Greeks, and Romans.'' Londinii: Taylor & Francis. ISBN 0-8153-3069-3.
* {{cite book|last=Gilson|first=Etienne|title=The Christian Philosophy of St. Augustine|year=[[1960]]|publisher=Random House|location=Novi Eboraci|others=L. E. M. Lynch, trans}}
* {{cite book|last=Lawless|first=George P.|title=Augustine of Hippo and His Monastic Rule|year=[[1987]]|publisher=Clarendon Press|location=Oxford}}
* {{cite book|editor1-last=LeMoine|editor1-first=Fannie|editor2-first=Christopher|editor2-last=Kleinhenz|series=Garland Medieval Casebooks|volume=9|title=Saint Augustine the Bishop: A Book of Essays|location=Novi Eboraci|publisher=Garland|year=[[1994]]}}
* {{cite book|last=Lubin|first=Augustino|title=Orbis Augustinianus sive conventuum ordinis eremitarum Sancti Augustini - chorographica et topographica descriptio|location=Lutetiae|year=1659|url=http://www.cassiciaco.it/ITA/001ago/Agostiniani/lubin_conventi/lubin_600.htm}}
* {{cite book | last = Mackey | first = Louis| title = Faith Order Understanding: Natural Theology in the Augustinian Tradition | publisher = PIMS | location = Totonti | year = [[2011]] | isbn = 9780888444219 }}
* {{cite book | last = Magee | first = Bryan| title = The Story of Thought | publisher = The Quality Paperback Bookclub | location = Londinii | year = [[1998]] | isbn = 0789444550}}.
* {{cite book | last = Magee | first = Bryan| title = The Story of Philosophy: The Essential Guide to the History of Western Philosophy | publisher = DK Pub | location = Novi Eboraci| year = [[1998]] | isbn = 078947994X}}.
* {{cite book|title=Augustine: A Collection of Critical Essays |year=[[1972]] |publisher=Anchor|location=Garden City Novi Eboraci|editor=Markus, R. A.}}
* {{cite book | title = Augustine | author = Matthews, Gareth B. | publisher = Blackwell | year = [[2005]] | isbn = 0631233482}}
* {{cite book|last=Nash|first=Ronald H|title=The Light of the Mind: St Augustine's Theory of Knowledge|year=[[1969]]|publisher=University Press of Kentucky|location=Lexington}}.
* {{cite book | editor-last = Wiener | editor-first = Philip | title = Dictionary of the History of Ideas | publisher = Scribner | location = Novi Eboraci | year = [[1973]] | isbn = 0684132931|volume=3 | chapter = Platonism in the Renaissance | chapterurl=http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist3.xml;chunk.id=dv3-64 | last = Nelson | first = John Charles | pages = 510–15 (vol. 3) | quote=''Saint Augustine asserted that Neo-Platonism possessed all spiritual truths except that of the Incarnation.''}}.
* {{cite book|last=O'Daly|first=Gerard|title=Augustine's Philosophy of the Mind|year=[[1987]] |publisher=University of California Press|location=Berkeleiae}}.
* {{cite book | last = O'Donnell | first = James | title = Augustine: A New Biography | publisher = ECCO | location = Novi Eboraci | year = [[2005]] | isbn = 0060535377}}.
* {{cite book|last=Pagels|first=Elaine|title=Adam, Eve, and the Serpent: Sex and Politics in Early Christianity|publisher=Vintage Books|year=[[1989]]|isbn=0679722327}}.
* {{cite book |author=Plumer, Eric Antone, |title=Augustine's Commentary on Galatians |publisher=Oxford University Press |year=[[2003]] | isbn = 0199244391}}.
* {{cite book | title = Saint Augustine the Algerian | author = Pollman, Karla | publisher = Edition Ruprecht | location = Göttingen | year = [[2007]] |isbn=3897442094}}.
* {{cite book|last=Pottier|first=René|title=Saint Augustin le Berbère |publisher=Fernand Lanore|year=[[2006]] |isbn=2851572822|language=}}.
* ''Règle de St. Augustin pour les religieuses de son ordre; et Constitutions de la Congrégation des Religieuses du Verbe-Incarné et du Saint-Sacrament'' (Lyon: Chez Pierre Guillimin, [[1662]]), 28–29. Confer editionem Lyon (Chez Briday, Libraire, 1962), 22–24. Editio Anglica (Novi Eboraci: Schwartz, Kirwin, and Fauss, [[1893]]), 33–35.
* Rist, John M. 1994. Augustine: ancient thought baptized. Cantabrigiae: Cambridge University Press. ISBN 0-521-46084-0 {{Google Books|7YeKchlhn7MC|Paginae selectae}}
* {{cite book | last = Ruickbie | first = Leo | pages=57–8|title = Witchcraft out of the Shadows | publisher = Robert Hale | location = Londinii | year = [[2004]] | isbn = 0709075677 }}
* Salway, Benet. [[1994]]. What's in a Name? A Survey of Roman Onomastic Practice from c. 700 B.C. to A.D. 700. ''The Journal of Roman Studies'' 84: 124–145. JSTOR 300873. ISSN 0075-4358<!--Society for the Promotion of Roman Studies--> {{doi|10.2307/300873}}.
* {{cite book|last=Starnes|first=Colin| title=Augustine's Conversion: A Guide to the Arguments of Confessions I-IX|year=[[1990]]|publisher=Wilfred Laurier University Press|location=Waterloo Ontarionis}}
* Stock, Brian. [[1996]]. ''Augustine the Reader: meditation, self-knowledge and the ethics of interpretation''. Cantabrigiae Massachusettensium: Harvard University Press. ISBN 0-674-05276-5. [http://bmcr.brynmawr.edu/1996/96.09.01.html Recensio apud ''BMCR'']
* {{cite book | last = Tanquerey | first = Adolphe| title = The Spiritual Life: A Treatise on Ascetical and Mystical Theology | publisher = Tan Books & Publishers | location = Rockfordiae Illinoesiae | year = [[2001]] | isbn = 0895556596|pages=37)}}
* {{cite book |title= S. Agostino: Introduzione alla Dottrina della Grazia |last= Trapè |first= A. |location= Romae|publisher= Città Nuova |year=[[1990]] | series = Collana di Studi Agostiniani 4 | volume = I - Natura e Grazia | page = 422 | isbn= 8831134027}}
* {{cite book | last = von Heyking | first = John | title = Augustine and Politics as Longing in the World | publisher = University of Missouri Press | location = Columbia | year = [[2001]] | isbn = 0826213499 }}
* Weiskotten, Herbert T. [[2008]]. ''The Life of Saint Augustine: A Translation of the Sancti Augustini Vita by Possidius, Bishop of Calama.'' Merchantville Novae Caesareae: Evolution Publishing. ISBN 1-889758-90-6.
* Zumkeller, Adolar. [[1986]]. ''Augustine's Ideal of the Religious Life.'' Novi Eboraci: Fordham University Press. ISBN 0-8232-1105-3.
* Zumkeller, Adolar. [[1987]]. ''Augustine's Rule.'' Villanovae: Augustinian Press. ISBN 0-941491-06-4.
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Augustinus|Augustinum}}
{{vicicitatio|Aurelius Augustinus|Augustinum}}
{{Vicifons|Aurelius Augustinus}}
;Biographia et iudicium
* [http://www.augnet.org/ Ordo Sancti Augustini,] apud http://www.augnet.org
* [http://www.orthodoxinfo.com/inquirers/bless_aug.aspx ''Blessed Augustine of Hippo: His Place in the Orthodox Church,''] apud http://www.orthodoxinfo.com/
* [https://web.archive.org/web/20100528110934/http://www.villanova.edu/mission/spirituality/about/ ''Augustine's World: An Introduction to His Speculative Philosophy,''] Donaldi Burt, OSA, membro Ordinis Augustiniani in Universitate Villanova,l apud www.villanova.edu
;Bibliographia
* [http://www.earlychurch.org.uk/augustine.php Augustine Hipponensis,] apud http://www.earlychurch.org.uk/.
;Opera Augustini
* [https://web.archive.org/web/20210309192235/http://www.doxologypress.org/theaudio/index.html "City of God, Confessions, Enchiridion, Doctrine,"] apud www.doxologypress.org (audio books, Anglice)
* [http://www.augustinus.it/latino/index.htm Opera omnia] {{Ling|Latine}}
* [http://www.intratext.com/Catalogo/Autori/AUT31.HTM Aurelius Augustinus] apud www.intratext.com (IntraText Digital Library)
* [http://www.augustinus.it Textus Latinus et Italicus,] apud www.augustinus.it
* [http://www.documentacatholicaomnia.eu/20_40_0354-0430-_Augustinus,_Sanctus.html Sanctus Augustinus,] apud www.documentacatholicaomnia.eu (Latine)
* [http://www.kath.net/detail.php?id=19416 De sermonibus Sancti Augustini nuperrime inventis]{{Ling|Latine}}
* [http://www.ccel.org/a/augustine/ Sanctus Augustine,] apud http://www.ccel.org/ (Christian Classics Ethereal Library)
* {{cite book |author= Saint Augustine
|title= The Happy Life; Answer to Sceptics; Divine Providence and the Problem of Evil; Soliloquies
|url= http://books.google.ru/books?id=u4EJZWrmqgkC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false
|publisher= Catholic University of America Press
|location= Civitates Foederatae |year= [[2008]] |isbn= 9780813215518
}}
;Lectiones papales
* [[Papa]]e [[Benedictus XVI|Benedicti XVI]] lectiones de Augustino inter audientias generales.
** [http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/audiences/2008/documents/hf_ben-xvi_aud_20080109_it.html die] [[9 Ianuarii]] [[2008]] {{Ling|Lingua Italiana{{!}}Italiane}} et aliis sermonibus.
** [http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/audiences/2008/documents/hf_ben-xvi_aud_20080116_it.html die] [[16 Ianuarii]] [[2008]] {{Ling|Lingua Italiana{{!}}Italiane}} et aliis sermonibus.
** [http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/audiences/2008/documents/hf_ben-xvi_aud_20080130_it.html die] [[30 Ianuarii]] [[2008]] {{Ling|Lingua Italiana{{!}}Italiane}} et aliis sermonibus.
** [http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/audiences/2008/documents/hf_ben-xvi_aud_20080220_it.html die] [[20 Februarii]] [[2008]] {{Ling|Lingua Italiana{{!}}Italiane}} et aliis sermonibus.
** [http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/audiences/2008/documents/hf_ben-xvi_aud_20080227_it.html die] [[27 Februarii]] [[2008]] {{Ling|Lingua Italiana{{!}}Italiane}} et aliis sermonibus.
;Generalia
* [http://www.bartleby.com/210/8/281.html "St. Augustine, Bishop and Confessor, Doctor of the Church," in ''Butler's Lives of the Saints,''] www.bartleby.com.
* [http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-biography-of-st-augustine-of-hippo-saint-bishop-confessor-doctor-of-the-catholic-church.html The Life and Writings of St. Augustine of Hippo: Bishop & Doctor of the Christian Church].
* [http://www9.georgetown.edu/faculty/jod/augustine/ ''Augustine of Hippo,''] ed. James J. O'Donnell, apud www9.georgetown.edu.
* [http://en.wikiversity.org/wiki/Augustine_of_Hippo/Augustine's_Theory_of_Knowledge ''Theoria Augustini cognitionis,''] en.wikiversity.org.
* [http://www.aug.edu/augusta/iconography/augustine.html Pagina Augustini,] www.aug.edu/.
* [http://www.aug.edu/augusta/iconography/goldenLegend/augustine.htm ''The Life of St. Austin, or Augustine, Doctor,''] www.aug.edu.
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Homines}}
[[Categoria:Nati 354]]
[[Categoria:Mortui 430]]
[[Categoria:Augustinus|!]]
[[Categoria:Auctores Latini antiqui]]
[[Categoria:Apologetae Christiani]]
[[Categoria:Autobiographi]]
[[Categoria:Doctores Ecclesiae Catholicae]]
[[Categoria:Epistolographi]]
[[Categoria:Epistemologi]]
[[Categoria:Eruditi Algerii]]
[[Categoria:Musicologi]]
[[Categoria:Mystici Christiani]]
[[Categoria:Neoplatonistae]]
[[Categoria:Ordines Augustiniani]]
[[Categoria:Philosophi Neoplatonici]]
[[Categoria:Patres Ecclesiae]]
[[Categoria:Rhetores]]
[[Categoria:Sancti]]
[[Categoria:Scriptores Africae antiquae]]
[[Categoria:Theologi]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Augustinus_Hipponensis | la | 31,263 | 2025-10-19T09:54:48Z |
77 | Berolina | {{L?}}
[[Fasciculus:SchadowByHugoHagen-Mutter Erde fec..jpg|thumb|right|I. G. Schadow cum Berolina nuda]]
[[Fasciculus:1889 Berolina.jpg|thumb|left|Berolina gypso expressa anno 1889]]
'''Berolina''' {{victio|Berolina|ae|fem}} in artibus [[Neoclassicismus|neoclassicis]] est dea protectrix urbis [[Berolinum|Berolini]].<ref>Secundum [[:de:Berolina|vicipaediam Theodiscam]] Berolina est etiam nomen neolatinum urbis.</ref> Berolinam primus invenit, si sic licet loqui, sculptor [[Hugo Hagen]] qui post effigiem collegae sui [[Iohannis Gottfried Schadow]], anno [[1869]] factam, posuit parvam Berolinam nudam quae mamillas verecunde tegit.
Hanc deam neoclassicam recreavit imperator [[Gulielmus I (Imperator Germaniae)|Gulielmus I]] qui anno [[1871]] de [[Francia]] debellata triumphavit et in foro ''Belle-Alliance-Platz'' (hodie ''Mehringplatz'') statuam Berolinae erexit. Berolinam denuo creavit sculptor [[Aemilius Hundrieser]] qui anno [[1889]] statuam deae gypso expressam fecit (figuram pinguiculam [[Anna Sasse|Annae Sasse]] fingens) pro feriis receptionis regis Italiae [[Humbertus I (rex Italiae)|Humberti I]]. Statua aënea, ab opere Hundrieseri refecta, in [[Forum Alexandri|foro Alexandri]] (''Alexanderplatz'') posita anno [[1944]] eruta est.
[[Fasciculus:Berlin Alexanderplatz Berolina.jpg|thumb|left|Berolina aënea in [[Forum Alexandri|foro Alexandri]]]]
== Notae ==
<div class="references-small"><references/></div>
== Nexus externi ==
*[http://www.berolina-standbild.de/ Situs recreationis Berolinae anni 2000]
*[https://web.archive.org/web/20110924044126/http://berolina-standbild.de/Dokumente/WerBerolinaNeu.htm De Berolina]
*[http://www.berlingeschichte.de/lexikon/Mitte/b/Berolina.htm De Berolina]
*[http://www.morgenpost.de/content/2002/07/05/bezirke/532376.html De statua in foro Alexandri]{{Nexus deficitur|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Categoria:Mythologia neoclassica]]
[[Categoria:Berolinum]]
[[Categoria:Deae]]
[[Categoria:Personificationes]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Berolina | la | 2,009 | 2022-10-11T03:31:52Z |
78 | Biotopus | [[Fasciculus:Amazon rain forest2.JPG|thumb|Biotopus [[silvae pluviales Amazoniae|silvae pluvialis in Amazonia]].]]
[[Fasciculus:Boulder Glacier 3737.JPG|thumb|[[Tundra]] et [[glaciarium|moles glacialis]].]]
{{res|Biotopus}} (a [[vocabulum|vocabulis]] [[Lingua Graeca antiqua|Graecis]] {{Polytonic|βίος}} '[[vita]]' + {{Polytonic|τόπος}} 'locus') in [[oecologia]] paene idem valet atque [[habitatio]], namque ''habitatio'' singularum [[species|specierum]] locum, ''biotopus'' autem locum [[significatio (linguistica)|significat]] multarum specierum [[flora]]rum et [[fauna]]rum, quae in convictu mutuis opibus proveniunt. Res habitationis [[populatio]]{{dubsig}}, res autem biotopi est {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|biocoenosis||en|qid=Q184806}}, sive [[communitas]] [[biologia|biologica]].<ref>[http://www.si.gunma-u.ac.jp/t/ishikawa/bachlers2003/HoshinoHP/hajimeni.htm Toshiyuki Hoshino, ''Fundamental research in nurtural management of large biotope aiming for regeneration of nature: Introduction.'']</ref>
== Genera biotoporum ==
Sunt in [[tellus|tellure]] multa biotoporum genera.
{{div col|2}}
=== Magni biotopi terrestres ===
* [[Deserta]]
* [[Silva borealis]]
* [[Silva carbonifera]]
* [[Silva pluvialis]]
* [[Tundra]]
* [[Tundrosteppa]]
=== Magni biotopi aquatici ===
==== Biotopi marini ====
* Abyssalis
* Benthalis
* Hadalis
* [[Litus|Litoralis]]
* [[Mare|Maris]]
* [[Oceanus]]
* Pelagialis
==== Biotopi lacustres ====
* [[Fluvius]]
* [[Lacus]]
* [[Rivus]]
* Rivulus
{{div col end}}
== Notae ==
<references/>
{{NexInt}}
* [[Biota]]
* [[Circumiecta naturalia]]
* [[Hortus botanicus]]
* [[Nidus oecologicus]]
* [[Oecosystema]]
* [[Vegetatio]]
* [[Vivarium]]
== Nexus externi ==
* [https://ecolog.academic.ru/149/БИОТОП De biotopo] in lexicis encyclopaedicis oecologicis. {{ling|Russice}}
[[Categoria:Biologia]]
[[Categoria:Circumiectus]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Biotopus | la | 1,889 | 2025-11-19T00:33:14Z |
61 | Austria | {{latinitas}}
{{Vide discretivam|''rem publicam Austriam''}}
{{Capsa civitatis Vicidata}}
'''Austria'''<ref>"dominium Austriae" (locutio saeculi XIV) fide [http://austria-lexikon.at/af/AEIOU/Austria%2C_Bezeichnung_f%C3%BCr_%C3%96sterreich Austria-Forum]</ref><ref>{{Graesse}}</ref> ([[Theodisce]] ''Österreich'', ex forma vetere ''Ostarrichi''<ref>[[:de:Ostarrîchi]].</ref>) est [[res publica]] foederalis in [[media Europa]] sita. Tres provinciae [[Imperium Romanum|Romanae]], nominatim [[Raetia]], [[Noricum]] [[Pannonia|Pannoniaque]], erant ex toto (sc. Noricum) aut ex parte in terra hodiernae [[civitas sui iuris|civitatis]] Austriae. Terrae finitimae sunt [[Slovenia]] [[Italia]]que in [[meridies|meridiem]], [[Helvetia]] [[Lichtensteinum]]que in [[occidens|occasum]], [[Germania]] et [[Cechia]] in [[septentrio]]nes, [[Slovacia]] [[Hungaria]]que in [[oriens|orientem]].
== Rei publicae forma ==
Austria est [[civitas]] [[neutralitas|neutralis]], quae, verbi gratia, [[Consociatio ex pacto Atlantico Septentrionali|Consociationi Foederis Atlantici Septemtrionalis]] non interest, aliter ac plurimae [[Europa]]e civitates. [[Neutralitas]] sequitur ex [[Pactum Civitatis Austriacae|Pacto Civitatis Austriacae]] ([[Theodisce]] ''Staatsvertrag''), [[15 Maii]] [[1955]] Vindobonae obsignato, quo Austria se in ''neutralitatem perennem'' constrinxit.
[[Consilium Nationale Austriacum]] (Theodisce ''Nationalrat,'' cum 183 scamnis) de [[29 Septembris]] [[2019]] componitur ita:
* [[Factio Popularis Austriaca|ÖVP]]: 71 scamna (37,46% suffragiorum);
* [[Socialis Democratica Factio Austriae|SPÖ]]: 40 scamna (21,18% suffragiorum);
* [[Factio Libera Austriae|FPÖ]]: 31 scamna (16,17% suffragiorum);
* [[Virides – Optio Viridis]]: 26 scamna (13,90% suffragiorum);
* [[Novi Austria|NEOS]]: 15 scamna (8,10% suffragiorum).
Expraeses foederalis partium Viridium [[Alexander Van der Bellen]] die [[4 Decembris]] anni [[2016]] electus est cum 53,79% suffragiorum contra 46,21 centesimae suffragiorum [[Norbert Hofer|Norberti Hofer]]. Die [[26 Ianuarii]] anni [[2017]] in munus ingredit, biduum post sui decessoris Henrici Fischer decessum.
Sunt et multae aliae factiones, quarum pars suffragiorum autem ad Consilium Nationale Austriacum intrandum non sufficit (ut puta [[Factio communistica Austriae]]). Nunnullae tantummodo in quibusdam regionibus vel communibus vigent ([[Societas pro futuro Austriae]], [[Factio laboris (Austria)|Factio laboris]] et aliae).
== Geographia ==
In Europae Mediae corde, Austria eam opportunitatem, ut sit finitima octo nationibus, habet. Montana natio est: [[Alpes]] duas tertias [[superficies|superficiei]] partes occupant, qua re Austria interdum ''res publica alpina'' (i. e. ''Alpenrepublik'') nominatur. Longissimum flumen [[Danubius]] [[Germania]]m, [[Slovacia]]m, [[Hungaria]]m, [[Serbia]]m et [[Romania]]m etiam transit, cuius percursio circiter 350 km in Austria lata est. Altissimum acumen est [[Magnus Campanarius]] ([[Theodisce]] ''Großglockner'') 3797 metrorum.
Fere 70 centesimae nationis Alpibus teguntur, ubi flumina [[Aenus]], [[Iuarum]] sive Viarum sive Igonta [[Dravus]], [[Mura]], valles in quibus Alpina humana vita cogitur percurrunt. Quia non tota terra montana est, natio prosperam agriculturam et viniculturam possidet. Oriente [[Sinus Vindobonensis]] est ubi [[Danubius]] Austriae capiti, [[Vindobona]]e iungitur. Inter lacus, [[Lacus Bodamicus|Bodamicus]] eminet.
Natio circiter octo miliones incolarum habet et suum caput, Vindobona, 1,67 miliones incolarum, quamobrem, crebro dicitur de macrocephalia, velut in [[Francogallia]] de [[Lutetia]]. Sicut in multis nationibus opulentis etiam populus austriacus senescit.
=== Divisio administrativa ===
Austria in [[Civitas|civitates]] seu terras foederales ([[Lingua Theodisca|Theodisce]]: ''Bundesländer'' (pl.), sg. ''Bundesland'') novem divisa est:
{| class="wikitable"
|- bgcolor="#f0f0f0"
! rowspan="2" |
! colspan="2" | [[Civitas]] (''Bundesland'')
! colspan="2" | [[Caput (urbs)|Caput]]
| rowspan="11" | [[Fasciculus:The States of Austria Numbered.svg|300px|Civitates Austriae]]
|- bgcolor="#f0f0f0"
! Latine !! ''Theodisce'' <!--Civitatis nomina-->
! Latine !! ''Theodisce'' <!--Capitum nomina-->
|-
! 1
| [[Burgenlandia]] || ''Burgenland''
| [[Ferreum Castrum]] || ''Eisenstadt''
|-
! 2
| [[Carinthia]] || ''Kärnten''
| [[Clagenfurtum]] || ''Klagenfurt''
|-
! 3
| [[Austria Inferior]] || ''Niederösterreich''
| [[Cetium]] vel [[Aelium Cetium]] || ''Sankt Pölten''
|-
! 4
| [[Austria Superior]] || ''Oberösterreich''
| [[Lentia]] || ''Linz''
|-
! 5
| [[Salisburgum (civitas)|Salisburgum]] || ''Salzburg''
| [[Salisburgum]] vel [[Iuvavum]] || ''Salzburg''
|-
! 6
| [[Styria]] || ''Steiermark''
| [[Graecia (urbs)|Graecia]] || ''Graz''
|-
! 7
| [[Tyrolis]] || ''Tirol''
| [[Pons Aeni]] || ''Innsbruck''
|-
! 8
| [[Cisarulana]] || ''Vorarlberg''
| [[Brigantium (Austria)|Brigantium]] || ''Bregenz''
|-
! 9
| [[Vindobona]] || ''Wien''
| [[Vindobona]] || ''Wien''
|}
[[Civitates]] dividuntur in 84 [[circulus (iurisdictio)|circulos]] (Theodisce ''Bezirke'') et 15 [[Municipium|municipia]] (''Statutarstädte''), quorum nomina sunt: [[Castrum Ferrum]], [[Graecia (urbs)|Graecia]], [[Pons Aeni]], [[Clagenfurtum]], [[Cremisa]], [[Lentia]], ''Rust'', [[Salisburgum]], [[Cetium]], [[Stira]], [[Santicum]], ''Waidhofen'', [[Ovilava]], [[Vindobona]], [[Nova civitas Viennensis]].
[[circulus (iurisdictio)|Circuli]] dividuntur in [[commune|communia]], quae sunt minima divisio administrativa.
Maxima pars [[circulus (iurisdictio)|circulorum]] etiam in ''circulos iudiciales'' dividitur, quorum sunt numero 200 (saepe cum iudicio locali), limites autem ''circulorum iudicialium'' cum divisione administrativa non semper congruunt.
[[Vindobona]] simul est [[caput (urbs)|caput]] Austriae, [[civitas]], [[circulus (iurisdictio)|circulus]] sive [[municipium]] et [[commune]]. 23 tribus [[Vindobona]]e, cum ''circuli communales'' vocentur, tamen [[circulus (iurisdictio)|circulis]] supra descriptis pares non sunt, quod gubernatoribus eorum electis pauca auctoritas est.
=== Appellationes regionum historicae ===
[[Fasciculus:Wien - Pallas-Athene-Brunnen.JPG|thumb|Austriacum Parlamentum [[Vindobona]]e.]]
[[Fasciculus:Oesterreich topo.png|thumb|[[Topographia]] Austriae.]]
Aliquibus in civitatibus veteres appellationes regionum, scilicet ''Gau'' (i.e. [[pagus]]) sive ''Viertel'' (i.e. quarta pars) sunt in usu, tamen vi administrativa carentes.
* In regione ''Salzkammergut'' (in [[Austria Superior]]e. Salisburgo et Styria): ''Attergau''.
* Vallis [[Danubius|Danubii]] ab [[Anisia]] in orientem versus ''Strudengau'' vocatur.
* In [[Cisarulana]]: ''Walgau''.
* In [[Salisburgum (civitas)|Salisburgi civitate)]] limites pristinorum pagorum (''Flachgau, Tennengau, Pongau, Pinzgau, Lungau'') cum [[circulus (iurisdictio)|circulis]] administrationis recentis congruunt, unusquisque [[circulus (iurisdictio)|circulus]] hodiernus autem nomen a suo loco medio trahit.
* Civitates [[Austria Superior]] et [[Austria Inferior]] pro consuetudine vetere in quattuor partes (''Viertel'') dividuntur: [[Austria Superior]] in ''Mühlviertel'' (= pars fluvii ''Mühl''), ''Hausruckviertel'' (= pars collium ''Hausruck''), ''Innviertel (= pars [[Aenus|Aeni]] fluvii) '' et ''Traunviertel'' (= pars [[Druna]]e fluvii), [[Austria Inferior]] in ''Waldviertel'' (= pars silvae), ''Weinviertel'' (= pars vini), ''Mostviertel '' (= pars musti) et ''Industrieviertel'' (= pars [[industria]]e).
=== Caput ===
[[Caput (urbs)|Caput]] rei publicae est [[Vindobona]] ([[Juliobona]]).
=== Urbes ===
Vide etiam [[Index urbium Austriacarum|Indicem urbium Austriacarum]]
=== Flumina ===
* [[Aenus (flumen)]]
* [[Anisus]]
* [[Danubius]]
* [[Dravus]]
* [[Iuarum]] sive [[Viarum]] sive [[Igonta]]
* [[Murus (flumen)|Murus]] (''Mur'')
* [[Salzaha]]
=== Montes ===
* [[Alpes]]
* [[Glokner]]
* [[Thurus Mons]]
== Euroregio ==
* Euroregio Silva Bohemica
* Euroregio Silva Nortica
== Historia ==
[[Fasciculus:Radetzky-von-radetz.jpg|thumb|[[Ioannes Iosephus Venceslaus, comes Radetzky]] dux Austriacus, a G. Decker pictus circa [[1850]] ([[Museum Historiae Exercitus Austriae]]). Radetzky (natus in [[Bohemia]] anno [[1766]], mortuus [[Mediolanum|Mediolani]] anno [[1858]]), bellum pro Austriaco Imperatore Francisco Iosepho gessit contra [[Italia|Italicos]] rebelles in Langobardico-Venetico Regno annis [[1848]] et [[1849]].]]
Magnam partem Austriae olim [[Celtae]] incoluerunt, quorum civitas a [[Romani]]s ''[[Noricum|Regnum Noricum]]'' appellabatur. Id paulatim vi absente [[Imperium Romanum|Imperio Romano]] adiunctum est.
Omnes regiones a [[Danubius|Danubio]] in meridiem spectantes a [[saeculum 1|primo saeculo]] exeunte partes Imperii Romani fuerunt ad provincias [[Raetia]]m, [[Noricum]] et [[Pannonia]]m pertinentes. Tempus Romanum in regionibus ad Danubium sitis anno [[488]], cum Romani demigraverunt, finem habuit, in Austria meridiana [[saeculum 6|sexto saeculo]] exeunte.
{{Vide-etiam|Austria Romana}}
[[Imperium Romanum|Imperio Romano]] labente [[Hunni]] eam regionem populaverunt, aliis gentibus sequentibus, qui de hereditate [[Imperium Romanum|Imperii Romani]] certaverunt.
[[Medium Aevum|Medio Aevo]] ineunte [[Bavaria|Bavari]] et [[Franci]] rerum potiti fuerunt.
Anno [[788]] [[Carolus Magnus]] Avaros incolas devicit quorum terram nunc Austriam nominamus. Permultae coloniae Germanorum deductae sunt. Regio primo marcha ("Marcha Austriae" sive "Marcha orientalis"), postea ducatus factus est.
{{Vide-etiam|Index marchionum et ducum Austriae}}
[[Saeculum 13|Saeculo XIII]] [[Ottocarus II (rex Bohemiae)|Ottocarus II]], rex [[Bohemia]]e, etiam dux Austriae (abb anno 1251) erat, sed anno [[1278]] a [[Rudolphus I|Rudolpho I]] devictus est, qui primus [[domus Habsburgensis]] dux Austriae [[Styria]]eque factus est.
[[Saeculum 14|Saeculo XIV]] [[Domus Habsburgensis]] [[Tyrolum]] [[Tergeste]]mque suscepit. [[Rudolphus IV (dux Austriae)|Rudolphus IV]] (1358–1365; dictus "fundator") [[Universitas Vindobonensis|Universitatem Vindobonensem]] fundavit, quae adhuc "Alma Mater Rudolphina" appellatur. Idem litteris ficticiis nomine [[Privilegium Maius]] nomen [[Archidux|archiducis]] multis praerogativis deditum postulavit, quod postea (anno [[1453]]) ius ratumque factum est.
{{Vide-etiam|Index archiducum Austriae}}
[[Reformatio]] ecclesiae initio celeriter propagata, saeculo decimo septimo autem repressa est. A saeculo decimo quinto exeunte usque ad annum [[1690]] terrae Habsburgenses saepe ab [[Imperium Ottomanicum|Imperio Ottomanico]] oppugnatae sunt. Anno [[1529]] [[Ferdinandus I (imperator)|Ferdinando Primo]] imperatore copiae Ottomanicae [[Prima obsidio Viennensis (1529)|prima obsidione Viennenensi]] defendi potuerunt, post [[Secunda obsidio Vienennsis (1683)|secundam obsidionem Viennensem]] anno [[1683]] exercitus Habsburgenses (imprimis [[Eugenius Franciscus Princeps Sabaudiae|Eugenio principe]] duce) Turcas reppulerunt, ut anno [[1699]] [[Carolovicia]]e et anno [[1718]] [[Passarovicia]]e paces fierent, quibus confinia usque ad annum [[1908]] firma adepti sunt.
[[Maria Theresia]] ministros imperiales creavit provinciarumque libertatem comminuit. Filius eius [[Iosephus II]] linguam theodiscam per totum regnum praescribere conatus est.
Discrimine [[Napoleo Bonaparte|Napoleonicorum]] bellorum finito Austria magnam partem mediae [[Europa]]e [[Balcania|Balcanorumque]] dominabatur. Sub [[Franciscus Iosephus I|Francisco Iosepho]] (anno [[1867]], vide: [[Conventio Austro-Hungarica]]), Imperium Austriae ita regionatim divisum est inter Austriam et [[Hungaria]], ut ([[Imperium Austro-Hungaricum]]) imperium Austriae et regnum Hungaricum contineret.
Post [[primum bellum mundanum]] regnum Austriacum, vituperatum tamquam ''populorum carcer'' (theodisce ''Völkerkerker''), dissolutum et divisum est inter singulas civitates novaeque respublicae fundatae sunt. Austria in priscas provincias Germanorum reducta est.
Anno [[1938]] [[Germania]] Austriam invasit et sibi iunxit. Post [[secundum bellum mundanum]] Austria res publica democratica facta est: culmen politicum ad libertatem plenam reddendam fuit [[Pactum status Austriaci]] anni [[1955]]. Nationibus [[Unio Europaea|Unionis Europaeae]] Austria interest.
== Oeconomia ==
* Vacuitatis laboralis taxatio: 4.5% (exeunte anno [[2005]]) secundum data Europaea, 7.1% (Aprili anni 2005) secundum Austriacorum calculorum methodos.
* PDG ([[productus domesticus grossus]]: 254 miliones [[dollarium (CFA)|dollariorum]] (anno 2005).
* PDG per capita: 31.406 dollaria (anno 2005)
Ponderis res in Austriaca industria:
* industria chemica ([[cellulosum]], [[petrochemia]]);
* industria textilis et vestificina (magnae qualitatis);
* industria [[papyrus (charta)|papyrifera]] et [[charta densata|chartae densatae]] (per abundantissimas nemorales opes);
* industria [[physica electromagnetica|electrica]] et [[electronica]] (amplius 400 societates electrica electronicaque elementa, de [[talus (informatica)|talo]] ad centrale electricum, manui clavibus deditis, fabricant);
* industria agroalimentaria (probe benefacta de Europaea coniunctione);
* industria [[metallurgia|metallurgica]] et [[mechanica]] (praecipuus campus, Austria machinas ferramentales exportans natio).
* PDG compositus secundum [[campus oeconomicus|campum]].
** [[campus primarius|primarius]] ([[agricultura]]): 3% (6% laborantium)
** [[campus secundiarius|secundarius]] ([[industria]]e): 40%
** [[campus tertiarius|tertiarius]]: 57%
=== Rationes aerariae ===
* anno 1802 ad annum 1857: [[florenus Vindobonensis]]
* anno 1858 ad annum 1899: [[florenus Austriacus]]
* anno 1900 ad annum 1924: [[corona]]
* anno 1925 ad annum 1938: [[solidus Austriacus vetus]]
* anno 1938 ad annum 1945: [[marca imperialis]]
* anno 1945 ad annum 2002: [[solidus Austriacus]]
* ab anno 2002: [[euro]]
== Demographia ==
[[Fasciculus:Canaletto (I) 058.jpg|thumb|300px|Tabula a [[Canalettus|Canaletto]] [[Vindobona]]e per primum saeculi duodevicensimi dimidium.]]
'''Austriaci''' eiusdem generis populus est, quamquam quattuor decennia magnae immigrationis significanter Austriacam incolariam compositionem immutaverit.
Secundum anni [[2001]] incolarum censum, 88.6 centesimae indigenarum [[Theodisce]] utentes (quorum 96% [[lingua Bavarica|Austrobavaricis dialectis]] et 4 centesimae [[lingua Alemannica|Alemannicis dialectis]] utuntur, dum reliquum 11.4 centesimae aliquot allophylicis linguis utuntur. Haud Theodisce Austriaci loquentes dividi possunt in [[duo]]s circulos: traditionales allophylos, [[Habsburgum|Imperii Habsburgorum]] antique partibus territoriis conexos, et novos allophylos, e recenti immigratione provenientes.
=== "Traditionales" ethnici allophyli in Austria ===
Solum [[tres]] numerice significantes traditionales allophylici circuli sunt --14.000 [[Carinthia|Carinthii]] [[Sloveni]] (secundum anni 2001 censum- haud sollemnes Slovenicarum societatum aestimationes augent numerum ad 30 000–50 000) in Austriaca Carinthia (Austromedia in Austria) et circiter 25.000 [[Croatae|Croatarum]] et 20 000 [[Hungari|Hungarorum]] in [[Burgenlandia]] (iuxta [[Hungaria|Hungaricum]] limitem) <ref>Hirschler, Michael, De Croatis Burgenlandiensibus, Melissa 187, 2015, pp. 2-4</ref>. Sloveni valde iunctam communitatem conformant quorum iura et etiam Croatarum lege proteguntur et generatim in praxe servantur. Praesentes Austriae fines, olim [[Habsburgum|Imperii Habsburgorum]] centrum secundam civitatem maximam in Europa constituens, e [[Foedus Sancti Germani in Laya|Foedere Sancti Germani in Laya]] anno 1919 instituti sunt. Aliqui Austriaci, particulatim circa [[Vindobona]]m, adhuc cognatos in [[Cechia]], [[Slovacia]] et [[Hungaria]] habent.
Parvus [[Hamaxobii|Hamaxobiorum]], Romaniensium et Sintiorum, allophylus etiam nationem incolunt, quorum multitudo cum finitimarum nationum emigratione augere videtur.
=== Novi ethnici allophyli in Austria (advenae et naturalizati) ===
Secundum Grapheum Rationarium Austriacum, in anni 2006 dimidio, 814 800 advenae legaliter Austriam incolunt, 9,8 centesimae totorum incolarum repraesentantes, maximorum indicum in Europa unus. Horum advenarum sessorum, 305 100 ex [[Iugoslavia|Antiqua Iugoslavia]] et 110 00 e [[Turcia]] venerunt. Crescentis naturalizationis indicis gratia, 330 000 homines inter annum 1985 et exeuntem annum 2003 naturalizati sunt, circiter 4 centesimae 7,4 milionum Austriacorum civium hodie nationem incolentium repraesentantes.
Horum novorum civium 110 000 ex Antiqua Iugoslavia et 90 000 e Turcia venerunt. Consideratis ante annum 1985 naturalizatinibus, anno 2005 saltem 15 centesimae multitudinis erat vel advena vel adventiciae originis.
=== Austriae crescens Turcus allophylus ===
Inter 250 000 et 270 000 ethnicorum [[Turcia|Turcicorum]] (incluso{{dubsig}} considerabili Turcarum [[Carduchi|Carduchorum]] allophylo) hodie Austriam incolunt. Circiter 3 ad 3,5% totius multitudinis unicus ethnicus allophylus maximus in Austria conformant. Circa 13 000 Turcae anno 2003 naturalizati sunt et, dum 2000 Turcae Austria eodem anno reliquerunt, 10 000 nationem immigraverunt, quod magnam incrementi proclivitatem confirmat.
Multorum Austriacorum et Austriacae Gubernationis obstantia ut de accessu ad [[Unio Europaea|Unionem Europaeam]] dialogus cum Turcia Octobri mense anni 2005 aperiatur videtur saltem partim conecti metui ut, si liber Unionis Europaeae territorio motus, immodicus Turcarum civium numerus Austriam idoneum locum immigrationi eligere possit, quia iam est ibi bene stabilita Turca communitas. Comparate, solum 12 000 Turcae cives Italiam ineunte anno 2004 colebant.
=== Munus religionis ===
Circiter 78% omnium Austriacorum [[Ecclesia Catholica|Romani Catholici]] sunt. Ecclesia a politica activitate abstinet; nihilominus, laicae Catholicae societates cum conservativis [[Partes Populares Austriacae|Partibus Popularibus]] consociantur. [[Partes Socialdemocraticae Austriacae]] iam dudum suam anticlericalem positionem reliquerunt. Parvi [[Lutheranus|Lutherani]] allophyli praesertim Vindobonae, in Carinthia, et in Burgenlandia inveniuntur. Immigratio per ultima decennia [[Religio Islamica|Musulmanorum]] excentationem{{dubsig}} auxit.
== Demographica data ==
Haec data ex [[Liber factorum mundanorum Mediae Intellegentiae Agenturae|Libro factorum mundanorum Mediae Intellegentiae Agenturae]] ([[Anglice]]: ''CIA World Factbook'') et Rationario Austriae ([[Theodisce]] ''Statistik Austria'').
[[Fasciculus:Austriapop.svg|thumb|400px|[[Pyramis incolaria]] Austriae.]]
=== Incolae ===
:8.292.322 (Kalendis Octobribus anni 2006)
=== Aetatis structura ===
:0-14 annos nati: 16.0% (viri 675.913/feminae 641.794)
:15-64 annos nati: 67.7% (viri 2.792,690/feminae 2.784.522)
:65 annos nati et maiores: 16.3% (viri 533.258/feminae 805.129)
=== Media aetas ===
:Omnes: 40,9 annos nati
:Viri: 39,8 annos nati
:Feminae: 42 annos nati (anno 2006)
=== Incolarii incrementi index ===
:0,50% (annis 2005/06)
=== Ortus index ===
:9,50 ortus pro 1.000 incolis (anno 2005)
=== Mortis index ===
:9,10 mortes pro 1.000 incolis (anno 2005)
=== Migrationis Index ===
:6.10 migrantes pro 1.000 incolis (anno 2005)
=== Sexualis proportio ===
:Ortu: 1,04 viri pro femina
:Minores quam 15 annos nati: 1,05 viri pro femina
:15-64 annos nati: 1,00 viri pro femina
:65 annos nati et maiores: 0,66 viri pro femina
:Omnes incolae: 0,95 viri pro femina (anno 2005)
=== Infantilis mortalitatis index ===
:Omnes: 4,2 mortes pro 1.000 vivis natis (anno 2005)
:Viri: 4,4 mortes pro 1.000 vivis natis (anno 2005)
:Feminae: 4,0 mortes pro 1.000 vivis natis (anno 2005)
=== Vitae exspectantio ortu ===
:Omnes incolae: 79,45 anni
:Viri: 76,65 anni
:Feminae: 82,24 anni (anno 2005)
=== Totus fertilitatis index ===
:1,41 pueri nati pro femina (anno 2005)
=== SCDI ===
:Adultis praevalentiae index: 0,2% (anno 2006)
:Homines vivens cum VIDH/SCDI: 12.000-15.000 (anno 2006)
:Novae infectiones cum VIDH/SCDI: 453 (anno 2005)
:Mortes: 54 (anno 2004)
=== Nationalitas ===
:Substantivum: Austriacus-i (masc.), Austriaca-ae (fem.)
:Adiectivum: Austriacus-a-um<ref>{{Levine}}</ref><ref>{{Riddlefons}}</ref><ref>{{Gledhill Plants|79}}</ref>
=== Ethnici circuli ===
:[[Theodisce]] loquentes 92%, recogniti allophyli includunt [[Slovenice]], [[Hungarice]] loquentes.
:[[Bohemice]], [[Slovacice]], et [[Croatice]] loquentes 4%, [[Turcice]] loquentes 1,6%,
:alii aut haud specificati 2,4% (anni 2001 census)
93% feminarum maritum habent
=== Religiones ===
:[[Ecclesia Catholica|Romanus Catholici]] 73,6%, [[Protestantes]] 4,7%, [[Religio Islamica|Muslimi]] 4,2%, alii 3,5%, haud specificati 2%, irreligiosi 12% (anno 2001])
=== Linguae ===
* [[lingua Theodisca]] (passim sollemnis) 88,8% (94% Bavari, 6% Alemannici)
* [[lingua Slovena|Slovenica]] (sollemnis in Carinthia) 0,2-0,5%
* [[lingua Serbocroata|Croata]] (sollemnis in Burgenlandia) 0,3%
* [[lingua Hungarica|Hungarica]] (sollemnis in Burgenlandia) 0,2%
* [[lingua Bohemica|Bohemica]] 0.2%
* [[lingua Slovaca|Slovaca]] 0,1%
* [[lingua Zingarica|Zingarica]] ?%
* Linguae recentium immigrantium circulorum 10% (Census anni 2001)
=== Alphabetismus ===
''Definitio'': Homines 15 annos nati et maiores legendo scribendoque capaces.
:Omnes incolae: 98%
:Viri:
:Feminae:
:Analphabeti: circa 3-4% Austriacorum functionaliter analphabeti sunt.
== Infrastructura ==
=== Transvectio ===
Austriacarum transvectionum infrastructura directe suo situi, altera ex parte [[Alpes|Alpibus]] mediis, et alteran{{dubsig}} in parte quadrivii in [[cor]]de [[Europa Media|Europae Mediae]] statui, conectitur, tam ex aspectu autoviariarum quam ferriviariarum conexionum. In [[Alpes|Alpibus]] viarum communicationis explicatio numerosis specibus et pontibus eget qui extremis meteorologicis condicionibus resistendi sunt. Propter medium situm, Austria de facto transitus civitatem constituit, praecipue per boreomeridionalem et boreaustrorientalem axes, et casu [[Siparium Ferreum|Sipario Ferreo]], etiam per anatoloccidentalem{{dubsig}} axem. Quod enormem{{dubsig}} viarum communicationis immodicitatem{{dubsig}} sic implicat, praesertim in fragilibus [[oecologia|oecologicis]] zonis, quod provocat incolarum partis protestationes.
Ut haec difficilis attentionum copulatio adspiciatur, simul oeconomicarum oecologicarum, aliquae rationes necessariae factae sunt, quae Austriam in ambitali protectione antecessoriam nationem faciunt. Alpina res publica praecocissime verbi gratia catalyzatrorum usum in motratis vehiculis imposuit.
Aliquae viae circulationis non aperiuntur exceptis autocinetis onerariis propter molestiam sonoram minutam. Diversae deregulationes, nihilominus, praecipue inter aliquos incolas tales quales vallis [[Aenus|Aeni]], sensum ut instantiis regulationis cogantur internationalibus et nationalibus planis imprimis per [[Unio Europaea|Unionem Europaeam]] agendo traxit.
==== Autocinetica transvectio ====
Viarium rete autocineticum Austriacum in praesenti componunt:
* 2000 km [[autovia]]rum ([[Theodisce]] ''Autobahnen'') et viarum rapidarum;
* 10 000 km viarum characteris prioritarii (antique viae foederales sive ''Bundesstraßen'');
* 24 000 km viarum regionalium (''Landesstraßen'');
* 70 000 km viarum communalium (''Gemeindestraßen'').
Rete viarum praecipue Civitate sustentatur. Vectigal super vehiculis super rete viarum est, sub forma sigilli obligatorii (73 € anno 2007 pro sigillo annuo). Autocinetis onerariis canon chiliometricum solvendum est (maximum 0,273 €/km) ad societatem [[ASFINAG]].
Obligatorie phari omnium vehiculorum accendendi sunt, adhuc diu, tam intra urbem quam extra. Autocinetistae infractores multantur (minimum 15 €) de 15º die Aprilis anni 2006.
==== Ferrivia ====
Maxima retis ferriviarii pars societate ''ÖBB'' (''Österreichische Bundesbahnen'') geritur. Etiam aliae societates in Austriaca transvectione ferriviaria adsunt, seu Civitatibus seu campo privato possessae.
* Anno [[2006]] circa 440 "miliones" vectorum rete ferriviario Austriaco usi sunt, quod incrementum 10 milionum de anno 2005 supponit. Hoc incrementum rapidum iuxta insufficientes collocationes pecuniarias societatem ''ÖBB'' currus supplementarios e suis Germanico, Helvetico, Italiano, Hungarico, et Polonico sociis conducere coegit ut postulatio praecipue per ferias Christi Natalis anni 2006 aspiceretur. Media aetas curruum societatis ''ÖBB'' 21 annorum est.
* Autocinetorum onerariorum transvectio per via ferream (etiamn nominata «transvectio mixtum» in rapida explicatione est: Tirolis percursu super ferriviis usi sunt circiter 110.000 autocineta oneraria anno 2006, id est, 130% incrementum commeatus. Partim permagnarum subventionum e Civitate foederali Austriaco gratia, et secundum ''ÖBB'', hic transvectionis modus circiter 20% minus carus transvectoribus fiet, et autocinetistas melius observare sua pausae tempora regularia permittit.
Rete ''[[S-Bahn]]'' (suburbana transvectio ferriviaria) solum in regionibus [[Vindobona]]m et [[Salisburgum]] circumdantibus in praesenti distenditur. [[Graecia (urbs)|Graecia]], [[Lentia]] et [[Pons Aeni]] talium retium proposita habent.
[[Vindobona]] una urbs Austriaca quae cum vero rete ferriviae subterraneae (''U-Bahn'') ornatur. Aliquae retis tramviae Lentiae stationes sub terra sunt. Urbes [[Vindobona]]e, [[Graecia (urbs)|Graecia]], [[Lentia]], [[Pons Aeni]] et [[Gmunda]] etiam tramviae rete possident. Urbs [[Serfaus]], in Tirole sita, ''Luftkissenschwebebahn'' subterraneum possidet, aliquando putatum minima ferrivia in mundo.
== Cultura ==
[[Fasciculus:Egon Schiele 020.jpg|thumb|''Mulier Tibialibus Viridibus,'' imago ab [[Egon Schiele]] (1890–1918) picta.]]
=== Musica classica ===
Austria multos artifices inclitos mundo dedit, praecipue [[Wolfgangus Amadeus Mozart|Wolfgangum Amadeum Mozart]] ([[Salisburgum|Salisburgi]] natum), [[Franciscus Schubert|Franciscum Schubert]] ([[Vindobona]]e natum), [[Ioannes Strauss senior|Ioannem Strauss seniorem]] et [[Ioannes Strauss iunior|Ioannem Strauss iuniorem]] (patrem filiumque), [[Antonius Bruckner|Antonium Bruckner]], et [[Gustavus Mahler|Gustavum Mahler]].
Civitas plurimas [[orchestra]]s cum fama inter civitates habet, praesertim [[Orchestra Philarmonica Vindobonensis|Orchestram Philarmonicam Vindobonensem]], ab invitatis ducibus claris conductam, et [[Concentus Musicus Vindobonensis|Concentum Musicum Vindobonensem]], a [[Nicolaus Harnoncourt|Nicolao Harnoncourt]] ductum.
=== Homines notabiles ===
Inter Austriacos inclitos sunt [[Ludovicus Boltzmann]] et [[Ervinus Schrödinger]] [[physicus|physici]]; [[Leopoldus Biwald]] [[rhetor]]icus, [[physicus]] [[theologia|theologus]]; [[Gregorius Mendel]] [[biologia|biologus]]; [[Ludovicus von Mises]] et [[Fridericus Hayek]] [[oeconomia|oeconomistae]]; [[Carolus Popper]] et [[Ludovicus Wittgenstein]] [[philosophia|philosophi]]; [[Sigismundus Freud]] psychoanalysta; [[Iosephus Maria Stowasser]] [[philologhia|philologus]]; [[Stephanus Zweig]], [[Robertus Musil]], [[Franciscus Kafka]], [[Elfrieda Jelinek]] et [[Thomas Bernhard]] [[scriptor]]es; [[Gustavus Klimt]] et [[Egon Schiele]] pictores; [[Antonius Sailer]], [[Hermannus Maier]], [[Anna Maria Moser-Pröll]], [[Annetta Wachter]], et [[Beniamin Raich]] [[nartatio|nartatores]]; [[Christina Stürmer]] musica rock; [[Arnoldus Schwarzenegger]] <!--+body builder--> [[actor]] et [[gubernator]]; [[Romya Schneider]] actrix; [[Ferdinandus I Austriae|Ferdinandus I]], [[Ferdinandus II (imperator)|Ferdinandus II]], et [[Franciscus II Austriae|Franciscus II]] imperatores; [[Elisabetha Austro-Hungarica]] imperatrix; [[Maria Leopoldina Iosepha Carolina, archiducissa Austriae|Maria Leopoldina Iosepha Carolina]] archiducissa (etiam imperatrix [[Brasilia]]e); et [[Georgius Haider]], gubernator [[Carinthia]]e.
== Ecclesiae ==
[[Fasciculus:Wiener Saengerknaben.jpg|thumb|Pueri Cantores Vindobonae. Chorus Austriae]]
=== Vindobona ===
* [[Ecclesia Cathedralis Sancti Stephani Vindobonensis]]
* [[Ecclesia Sancti Caroli]] (Theodisce ''Karlskirche'')
* [[Maria in Litore]]
=== Lentia ===
* [[Ecclesia Cathedralis Mariae Conceptus]]
== Scholae et instituta educatoria ==
* [[Collegium Petrinum]]
* [[Foederatio Esperantica Austriaca]]
== Res practicae ==
Religiosa praxis 35% [[decennium 196|decennio 196]] ibi erat.
{| class="wikitable"
|+ '''Festi diei et feriae'''
! Dies !! Nomen Latinum !! Nomen locale !! Notae
|-
| [[1 Ianuarii|Kalendis Ianuariis]] || Annus Novus || ''Neujahr''
|
|-----
| [[6 Ianuarii]] || [[Sollemnitas Epiphaniae Domini]] || ''Heilige Drei Könige''
| ''Epiphania''
|-----
| ''mutabilis'' || [[Dominica Resurrectionis Domini]]
| ''Ostersonntag''
| [[Dies Passionis Domini]] a Protestantibus non celebratur
|-----
| ''mutabilis'' || Lunae dies [[Pascha (festum Christianum)|Paschorum]] || ''Ostermontag''
|
|-----
| [[1 Maii|Kalendis Maiis]] || [[Dies Laboris]] || Tag der Arbeit
|
|-----
| ''mutabilis'' || [[Ascensionis Domini]] dies
| ''Christi Himmelfahrt'' || die Iovis 40 dies post [[Pascha (festum Christianum)|Pascha]]
|-----
| ''mutabilis'' || [[Pentecostes]] dies || ''Pfingstsonntag''
|
|-----
| ''mutabilis'' || Lunae die Pentecostes || ''Pfingstmontag''
|
|-----
| ''mutabilis'' || [[Corpus Domini]] || ''Fronleichnam''
| Iovis die 11 dies post [[Pentecostes|Pentecosten]]
|-----
| [[15 Augusti]] || [[Assumptio Mariae]] || ''Maria Himmelfahrt''
|
|-----
| [[26 Octobris]] || Festum nationale || ''Nationalfeiertag''
| Comitia de lege de [[neutralitas|neutralitate]]
|-----
| [[1 Novembris|Kalendis Novembris]] || [[Sollemnitas Omnium Sanctorum]] || ''Allerheiligen''
|
|-----
| [[8 Decembris]] || [[Immaculata Conceptio]] || ''Maria
Empfängnis''
|
|-----
| [[25 Decembris]] || [[Christi Natalis]] || ''Christtag''
|
|-----
| [[26 Decembris]] || [[Sanctus Stephanus]]
| ''Stefanitag'' ||
|-----
| [[31 Decembris]] || Cena Finis Anni
| ''Silvester'' ||
|}
== Rationarium ==
* Fines terrestres : 2 562 km (cum [[Germania]] 764 km ; cum [[Italia]] 430 km ; cum [[Hungaria]] 366 km ; cum [[Cechia]] 362 km ; cum [[Slovenia]] 330 km ; cum [[Helvetia]] 164 km ; cum [[Slovacia]] 91 km ; cum [[Lichtenstenum|Lichtensteno]] 35 km)
* Extrema altitudinis : + 115 m > + 3 798 m
* Lineae telephonicae : 4 miliones (anno [[1999]])
* Telephonia cellularia : 4,5 miliones (anno [[2000]])
* Pali radiophonici : 6,08 miliones (anno [[1997]])
* Pali televisifici : 4,25 miliones (anno [[1997]])
* Interrete Utentes : 2,6 miliones (anno [[2000]])
* Numerus subministratrorum accessus in Interrete : 37 (anno [[2000]])
* Viae : 133 361 km (omnes bitumatae) (anno [[1998]])
* Ferriviae : 6 095 km (anno [[2001]])
* Viae navigabiles : 358 km (anno [[1999]])
* Numerus aeroportuum : 55 (quorum 24 bitumatis curriculis) (anno [[2000]])
{{nexInt}}
{{Porta Unio Europaea}}
* [[Austria Romana]]
* [[Domus Habsburgensis]]
* [[Ducatus Austriae]]
* [[Fretum Austriae]]
* [[Imperium Austriacum]]
* [[Imperium Austro-Hungaricum]]
* [[Litterae Austriae]]
== Notae ==
<references/>
== Bibliographia ==
* Brook-Shepherd, Gordon. [[1998]]. ''The Austrians: a thousand-year odyssey.'' Novi Eboraci: Carroll & Graf Publishers, Inc. ISBN 0-7867-0520-5.
* Johnson, Lonnie. [[1989]]. ''Introducing Austria: a short history.'' Riverside Californiae: Ariadne Press. ISBN 0-929497-03-1.
* Jelavich, Barbara. [[1987]]. ''Modern Austria: empire and republic, 1815–1986.'' Cantabrigiae: Cambridge University Press. ISBN 0-521-31625-1.
* Rathkolb, Oliver. [[2010]]. ''The Paradoxical Republic: Austria, 1945–2005.'' Berghahn Books. Conversus ex studio anni 2005.
* Schulze, Hagen. [[1996]]. ''States, nations, and nationalism: from the Middle Ages to the present.'' Cantabrigiae Massachusettae: Blackwell. ISBN 0-631-20933-6.
== Nexus externi ==
{{Communia|Österreich|Austriam}}
{{Grc|Νωρικόν}}
{{Fontes geographici}}
* [https://web.archive.org/web/20051224192924/http://www.austria.gv.at/ Situs interretialis rectionis Austriae proprius.]
* [[:de:Liste lateinischer Ortsnamen]]
* [https://austria-forum.org/af/AEIOU/R%C3%B6merzeit Austria Forum - Römerzeit]
* [https://www.roma-victrix.com Roma Victrix.]
<br />{{Europa}}
{{Unio Europaea}}
{{Capsae collectae|Austria|politica|{{Praesides Austriae}}{{Cancellarii Austriae}}{{Ministri rerum externarum Austriaci}}{{Ministri rerum internarum Austriaci}}{{Consilium Austriacum Nehammer}}}}
{{Capsae collectae|Austria|geographica|{{Provinciae Austriae}}}}
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Geographia}}
[[Categoria:Austria| ]]
[[Categoria:Civitates sociae Unionis Europaeae]]
[[Categoria:Civitates sui iuris]]
[[Categoria:Respublicae Foederales]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Austria | la | 32,751 | 2023-12-21T13:08:57Z |
80 | Britannia Maior | {{L1}}
{{Videdis|Britannia (discretiva)}}
[[Fasciculus:LocationIslandGreatBritain.png|thumb|300px|[[Tabula geographica]] situs [[Britannia]]e in [[Europa]].]]
'''Britannia Maior,'''<ref>{{Kirchenlatein|173}}. "Britannicae insulae in quibus Albium sive Britannia maior, Ivernia sive Britannia minor" [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b59637598 titulus tabulae geographicae, 1641].</ref> sive '''Britannia Magna,'''<ref>{{Egger SL|78}}</ref> seu simpliciter '''Britannia''' (sic a [[Imperium Romanum|Romanis antiquis]] dicta), antiquitus '''[[Albion]]''', inter [[ Insulae Britannicae|Insulas Britannicas]] est maxima quae ad occasum [[Mare Germanicum|Maris Germanici]] et in [[septentrio]]ne [[Britannicum mare|mari Britannico]] iacet. Hodie maior [[Regnum Britanniarum|Regni Britanniarum]] pars hic invenitur, in tres [[regio]]nes divisa: [[Anglia]]m [[monarchia]]m, [[Cambria]]m [[principatus|principatum]], [[Scotia]]m monarchiam.<ref>Anglice ''[[:en:United Kingdom|United Kingdom]].'' Minor huius regni pars, id est provincia [[Hibernia Septentrionalis]], in insula [[Hibernia]] iacet.</ref>
==Historia==
===De Poenis Graecisque mercatoribus===
[[Poeni]] per decennia ad [[Cassiterides Insulae|Cassiterides Insulas]] itinera mercandi faciebant, cum [[Pytheas]] Massiliensis anno circiter [[330 a.C.n.]] primus [[Graecus]] Britanniam circumnavigavisset, insulamque descripsisset. Graece Britannia {{polytonic|Ἀλβιὼν}} (Albion) appellatur. [[Galli]]cae quidem gentes primo saeculo a.C.n. Britanniam incolebant, ut [[Trinobantes]] et [[Cantii]], quas gentes [[C. Iulius Caesar|Caesar]] in ''[[De Bello Gallico|Commentariis]]'' "[[Britanni|Britannos]]" appellat. Hic auctor porro tradit [[Belgae|Belgas]] cum Britannis mercem fecisse, bello tempore ab eis iuvatos esse communemque [[religio]]nem et civitatem habuisse.
===Romani===
Dux Romanus [[Gaius Iulius Caesar]] [[Oceanus Britannicus|Oceanum Britannicum]] ad Britanniam anno [[55 a.C.n.]] primum transivit, fortasse quod eam perspeculari voluit; posteriore anno, Britanniam invasit. Eius exercitus copias Britannicas sub imperio [[Cassivellaunus|Cassivellauni]] superavit, totam vero Britanniam inopia copiarum vincere non potuit. Caesar itaque in [[Gallia]]m rediit, postquam Britanni iuraverunt se pollicitos esse Romam obsequi.
Inter annos 55 a.C.n. et [[43]] p.C.n., civitates Romani nonnullas res discebant de Britannia et de nationibus "feris"; militibus Romanis a Britannnia reversis, commercium inter Britannos et cives Romanos Galliam habitantes gerebatur. Anno [[16 a.C.n.]], Augustus pactum commercii cum civitate [[Atrebates (Britannia)|Atrebatum]] ad partes meridionales Britanniae sita icit.
Fere unum saeculum Britannia libera remansit, et cum Romanis in Gallia large mercaturas faciebat. Anno autem 43 p.C.n., [[Claudius|Claudio]] imperatore, Romani Britanniam devincere constituerunt. Claudius gloriam bellicam adipisci voluit, id quod primum apud Britannos effecit. [[Suetonius]] scripsit Claudium voluisse "gloriam triumphi idonei." Milites voluerunt feros barbaros videre. Trinobantes, tunc Britannorum gens potentissima, in "duum dierum proelio" a praetore [[Vespasianus|Vespasiano]] et legato [[Aulus Plautius|Aulo Plautio]] victi sunt. Quattuor legiones, ducibus Plautio Claudioque ipso, apud [[Rutupiae|Rutupias]] (hic hodie oppidum nomine ''Richborough'' situm est) egressi sunt cum auxiliaribus:
* [[Legio II Augusta]]
* [[Legio IX Hispana]]
* [[Legio XIV Gemina]]
* [[Legio XX Valeria Victrix]]
[[Claudius]] [[Camulodunum]] (prope ''Colchester'') condidit. Tum inter meridiem et solis ortum non diutius resistere potuerunt. Anno [[47]], post quinque annos fere tota campestria Britanniae erant sub potestate victorum Romanorum, et [[Britannia (provincia Romana)|Britannia provincia]] Romana cum sede in Camuloduno condita est. [[Tib. Claudius Drusus Nero Germanicus|Caesar Claudius]] primus officium legati ("Legatus legionis," non "Legatus Augusti pro praetore") provinciae adeptus est.
''Vide etiam:'' [[Urbes Britanniae Romanae]]
Cornelius [[Tacitus]], in libris ''Annalium,'' insurrectionem Boudiccae, reginae Icenorum, in qua coloniae Camulodunum et Verulamium vastatae sunt narrat. Eius liber de ''Agricola'' multa alia de [[Britannia (provincia romana)|Britannia temporis Romanorum]] describit.
[[Gildas]] sapiens (circa annum [[516]] natus) scripsit circa [[550]] ''[[De excidio Britonum]]'' ab [[Angli]]s, [[Saxones|Saxonibus]], et [[Iutae|Iutis]].
''Vide etiam: ''[[Heptarchia]]
==Situs et descriptio==
[[Plinius maior]], geographus [[lingua Latina|Latinus]] [[saeculum 1|saeculi primi p.C.n.]], sic insulae situm definit:
{{Citatio|Ex adverso . . . Britannia insula, clara Graecis nostrisque monimentis, inter septentrionem et occidentem iacet, [[Germania]]e, [[Gallia]]e, [[Hispania]]e (multo maximis [[Europa]]e partibus) magno intervallo adversa. [[Albion]] ipsi nomen fuit, cum [[Insulae Britannicae|Britanniae]] vocarentur omnes de quibus mox paulo dicemus. Haec abest a [[Gesoriacum|Gesoriaco]] [[Morini|Morinorum]] gentis litore proximo traiectu [[50 (numerus)|L]] [[Mille passuum|M]]. Circuitu patere '''XXXXVIII''' LXXV M<ref>48 x 75 [[milia passuum]], i.e. 3600 milia passuum (5760 chiliometrorum).</ref> [[Pytheas]] et [[Isidorus]] tradunt, triginta prope iam annis notitiam eius Romanis armis non ultra vicinitatem silvae [[Caledonia]]e propagantibus. [[Agrippa]] longitudinem [[800 (numerus)|DCCC]] esse, latitudinem [[300 (numerus)|CCC]] credit, eandem [[Hibernia]]e, sed longitudinem [[200 (numerus)|CC]] minorem.|{{PlinNHCit|lib=4|cap=102|link=true}} }}
[[Gildas]], monachus Britannicus [[saeculum 6|saeculi VI]], amoenitatem insulae Britanniae sic describit:
{{citatio|Brittannia [sic]{{dubsig}} insula . . . duorum ostiis nobilium fluminum [[Tamesis]] ac [[Sabrina]]e ueluti brachiis, per quae olim transmarinae deliciae ratibus uehebantur, aliorumque minorum meliorata, bis denis bisque quaternis ciuitatibus ac nonnullis castellis, murorum turrium serratarum portarum domorum, quarum culmina minaci proceritate porrecta in edito forti compage pangebantur, molitionibus non improbabiliter instructis decorata; campis late pansis collibusque amoeno situ locatis, praepollenti culturae aptis, montibus alternandis animalium pastibus maxime conuenientibus, quorum diuersorum colorum flores humanis gressibus pulsati non indecentem ceu picturam eisdem imprimebant, electa ueluti sponsa monilibus diuersis ornata, fontibus lucidis crebris undis niueas ueluti glareas pellentibus, pernitidisque riuis leni murmure serpentibus ipsorumque in ripis accubantibus suauis soporis pignus praetendentibus, et lacubus frigidum aquae torrentem uiuae exundantibus irrigua.|Gildas|[[De excidio Britonum]] ''3}}
== Notae ==
<references/>
==Bibliographia==
* {{Cite book|title=The Celtic Languages |first= Martin John |last=Ball|year=1994|publisher=Routledge|isbn=0-415-01035-7}}
* {{Cite book|title= British Food: An Extraordinary Thousand Years of History |last= Spencer|first=Colin|year=2003|publisher=Columbia University Press|isbn=0-231-13110-0}}
* {{Cite book|title=The Rough Guide to Britain|last= Andrews|first=Robert|year=2004 |publisher=Rough Guides Ltd|isbn=1-84353-301-4}}
* {{Cite book|title= Great Britain |last=Else|first=David|year=2005|publisher=Lonely Planet|isbn=1-74059-921-7}}
*{{Cite book|title=Britain and the Americas: Culture, Politics, and History |last1=Kaufman|first1=Will |last2= Slettedahl |first2= Heidi Macpherson | year=2005 |publisher=ABC-Clio| isbn=1851094318}}
*{{Cite book|title=Origins of the British|last=Oppenheimer|first= Stephen| year=2006 |publisher=Carroll & Graf| isbn=0786718900}}
*{{Cite book|title= A Book of the Beginnings, Vol. 1|last=Massey|first=Gerald|year=2007|publisher=Cosimo|isbn=1602068291}}
{{NexInt}}
* [[Albion]]
* [[Britannia (provincia Romana)]]
* [[Index Regum Angliae]], [[Index Regum Britanniae Britanniarumque]]
* [[Insulae Britannicae]]
==Nexus externi==
*[http://www.philological.bham.ac.uk/cambrit/ Gulielmus Camdenus: ''Britannia''] (1607)
{{Europa}}
{{Myrias|Geographia}}
[[Categoria:Britannia|!]]
[[Categoria:Europa Occidentalis]]
[[Categoria:Insulae Britannicae]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Britannia_Maior | la | 8,160 | 2021-06-22T13:53:27Z |
81 | Brigantium (discretiva) | {{discretiva}}
'''Brigantium''' vel '''Brigantio -onis''' haec dissimilia significat:
# urbs Austriae apud litora Lacus Bodamici: vide [[Brigantium (Austria)]]
# urbs et portus Hispaniae: vide [[Brigantium (Hispania)]]
# aut [[Brigantio (Francia)]], urbs Franciae: vide [[Brigantium (Alpes Superiores)]]
# [[Brigantium (Alpes Maritimae)]]
{{NexInt}}
* '''[[Brigantia]]''' | https://la.wikipedia.org/wiki/Brigantium_%28discretiva%29 | la | 375 | 2016-07-26T18:20:38Z |
76 | Biologia | {{L1}}
{{Imago multiplex|perrow=2|total_width = 250|image1=E. coli Bacteria (7316101966).jpg|image2=Thompson's Gazelle.jpeg|image3=Goliath beetle.jpg|image4=Tree Fern.jpg|footer=Biologia ad studium [[vita]]e [[organismus|organismos]] vivos valet.
* top: [[Escherichia coli|''E. coli'' bacteria]] et [[Gazella (genus)|gazella]].
* bottom: [[Goliathus|Goliath coleopterum]] et [[tracheophyta|tracheophytum]].}}
[[Fasciculus:DNA animation.gif|thumb|upright=0.8|[[Acidum desoxyribonucleicum]], scriptio vitalis, quae organismi proprietates statuit.]]
{{res|Biologia}} {{victio|Biologia|ae|f}}<ref>[[Ebbe Vilborg]], ''Norstedts svensk-latinska ordbok'', editio secunda (2009). [[Vocabulum]] "biologia" Nova Aevo creatum est.</ref> est {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|scientia naturalis||en|qid=Q7991}}, quae [[vita]]m et [[organismus|organismos]] vivos describit et investigat, ut eorum [[anatomia]], [[physiologia]], auctus, [[evolutio|origines]], propagatio, et [[taxinomia]] sciantur,<ref>Redigerens definitionem ex [http://www.bio.txstate.edu/~wetlands/Glossary/glossary.html "Aquarena Wetlands Project" glossarium.]</ref> systema vitae [[tellus|terrestris]] melius [[intellegentia|intellegatur]], melioria remedia reperiantur, et [[agricultura]] proferatur.
Biologia multos ramos, quaestiones, [[doctrina]]s comprehendit, quarum inter gravissimas res sunt quinque [[principium|principia]], quae fortasse sunt [[axioma]]ta biologiae hodiernae<ref name="avila_biology">{{cite book |author=Avila, Vernon L. |title=Biology: Investigating life on earth |publisher=Jones and Bartlett |location=Bostoniae |year=[[1995]] |pages=11–18|isbn=0-86720-942-9 |oclc= |doi= |accessdate=}}.</ref>:
# [[Theoria cellularum|Cellulae sunt principales vitae monades (theoria cellularum).]]
# [[Evolutio|Novae species et proprietates hereditariae sunt opus evolutionis (evolutio).]]
# [[Genum|Gena sunt principales hereditatis monades (genetica).]]
# [[Homoeostasis|Organismus circumiecta interiora temperat, ut condicio stabilis continuaque conservetur (homoeostasis).]]
# [[Energia|Organismi vivi energiam consumunt et commutant (energia).]]
Scientia in biologia ad res structurales, [[physiologia|physiologicas]], [[evolutio]]nis, systematum, [[Regnum (taxinomia)|regnorum]] spectat. Eis cum rebus hodiernae biologiae tamen plurimae quaestiones inexplicabiles restant.
Biologiae hodiernae quoque plures subdisciplinae sunt, vetustiores ut [[anatomia]] vel [[taxinomia]], noviores ut [[informatio genetica]], [[epigenetica]], [[astrobiologia]].
== Etymologia ==
Nomen de verbis Graecis ''βίος'', [[vita]], ''-λογία'', studium, emanavit. In nostra lingua, ''biologia'' coniunctus primo anno [[1736]] a [[Carolus Linnaeus|Carolo Linnaeo]] [[medicus|medico]] [[Suecice|Suecico]] in opere suo ''[[Bibliotheca Botanica]]'' adhibebatur.
== Historia ==
{{vide etiam|Historia biologiae}}
Quamquam notio unius [[disciplina academica|disciplinae]] cohaerentis biologiae [[saeculum 19|saeculo undevicesimo]] orta est, scientiae biologicae ex [[mos|moribus]] [[medicina]]e et [[historia naturalis|historiae naturalis]] emerserunt, qui ad [[Ayurveda]]m, medicinam [[Aegyptus antiqua|Aegypti antiquae]], opera [[Aristoteles|Aristotelis]] et [[Galenus|Galeni]] extenduntur. Haec scientia antiqua [[medium aevum|medio aevo]] elaborata est a [[medicus|medicis]] [[philosophia|philosophisque]] [[Islam|Musulmanis]], inter quos insigniter [[Avicenna]]. Per [[renascentia litterarum|renascentiam]] [[Europa]]eam et [[novum aevum]], [[cogitatio]] biologica tempus rerum novarum subiit, propter novum [[empirismus|empirismi]] studium et [[inventio]]nem multorum [[organismus|organismorum]] novorum.
== Res biologiae principales ==
=== Systemata naturae vivae (Systematica) ===
[[Fasciculus:Biological classification L Pengo-la.svg|thumb]]
Ob nomenclaturam biologicam [[Carolus Linnaeus]] [[systema naturae]] commentus est. Secundum hoc systema omnis vita hodie est divisa in tres regiones: [[Archaea]], [[Bacteria]], [[Eucaryota]]. Olim Archaea et Bacteria sub imperio [[Procaryota]] subsummata erant, quia illi organismi nucleum non habent, sed nucleoidem. [[Virus biologicum|Virus]] etiam est res biologica, sed utrum vivat incertum est.
* Regio "[[Archaea]]" sive Archaebacteria
* Regio "[[Bacteria]]"
* Regio "[[Eucaryota]]":
** Regnum "[[Animalia]]": heterotrophica et multicellularia sunt; motiliaque sunt aliquando in [[circulus vitae|circulo vitae]].
** Regnum "[[Plantae]]": autotrophicae et multicellulares sunt; habentque duras [[paries cellularis|parietes cellulares]] et per [[chloroplastum|chloroplasta]] capiunt lucem.
** Regnum "[[Fungi]]": heterotrophici et saepissime multicellulares sunt, quandam cellularum specializationem in [[textura]]s ostendentes; parietes cellulares habent et propagunt vegetative.
** Regnum "[[Protista]]": unicellularia sunt et, cum colonias componunt, nullam specializationem in texturas ostendunt; sunt heterophica et autotrophica.
== Disciplinae biologicae ==
Biologia ex multis disciplinis constat, inter quas sunt sequentes.
{{div col|4}}
* [[Agrobiologia]]
* [[Anatomia]]
* [[Bacteriologia]]
* [[Biochemia]]
* [[Biologia cellularis]]
* [[Biologia marina]]
* [[Biologia molecularis]]
* [[Botanice]]
* [[Entomologia]]
* [[Ethologia]]
* [[Genetica]]
* [[Microbiologia]]
* [[Morphologia]]
* [[Mycologia]]
* [[Oecologia]]
* [[Palaeontologia]]
* [[Phylogenia]]
* [[Sociobiologia]]
* [[Virologia]]
* [[Zoologia]]
{{div col end}}
== Pinacotheca ==
<gallery>
Fasciculus:Eberswalde zoo 014.jpg|[[Leo]], "rex animalium"
Fasciculus:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia: [[Bos taurus|Boves]] primigenii
Fasciculus:Zboże.jpg|Plantae: ''[[Triticum]]''
Fasciculus:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi: ''[[Morchella esculenta]]''
Fasciculus:Fucus serratus2.jpg|Stramenopiles / Chromista: ''[[Fucus serratus]]''
Fasciculus:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria: ''[[Gemmatimonas aurantiaca]]'' (- = 1 Micrometer)
Fasciculus:Halobacteria.jpg|Archaea: Halobacteria
Fasciculus:Gamma phage.png|Vira: Gamma phage
</gallery>
{{NexInt}}
{{div col|4}}
*[[Agricultura]]
*[[Anatomia]]
*[[Anthropologia biologica]]
*[[Biologia conservationis]]
*[[Circumiecta]]
*[[Dissimulatio]]
*[[Energia]]
*[[Genetica]]
*[[Homoeostasis]]
*''[[The Journal of Life Sciences]]''
*[[Museum]]
*[[Natura]]
*[[Oecologia]]
*[[Palaeontologia]]
*[[Philosophia]]
*[[Physiologia]]
*[[Scientia agriculturalis]]
*[[Sexus]]
*[[Systematica]]
*[[Taxinomia]]
*[[Vivarium]]
*[[Zoologia]]
{{div col end}}
== Notae ==
<references/>
== Bibliographia ==
* Alberts, Bruce, A. Johnson, J. Lewis, M. Raff, K. Roberts, et P. Walter. [[2002]]. ''Molecular Biology of the Cell.'' Ed. 4a. Garland. ISBN 978-0-8153-3218-3. OCLC 48122761 57023651 69932405 145080076 48122761 57023651 69932405.
* Almquist, Ernst. [[1931]]. ''Große Biologen.'' Monaci: J. F. Lehmann Verlag.
* [[Isaac Asimov|Asimov, Isaac]]. [[1968]]. ''Geschichte der Biologie.'' Francofurti: Fischer.
* [[Anna Bäumer|Bäumer, Änne]]. ''Geschichte der Biologie.''
** Vol. 1. [[1991]]. ''Biologie von der Antike bis zur Renaissance.'' Francofurti: Peter Lang, ISBN 3-631-43312-3.
** Vol. 2. [[1991]]. ''Zoologie der Renaissance, Renaissance der Zoologie.'' Francofurti: Peter Lang. ISBN 3-631-43313-1.
** Vol. 3. [[1996]]. ''17. und 18. Jahrhundert.'' Francofurti: Peter Lang. ISBN 3-631-30317-3.
* Bäumer, Änne [[1997]]. ''Bibliography of the history of biology / Bibliographie zur Geschichte der Biologie.'' Francofurti: Peter Lang. ISBN 3-631-32261-5.
* Begon, Michael, C. R. Townsend, et J. L. Harper. [[2005]]. ''Ecology: From Individuals to Ecosystems.'' Ed. quarta. Blackwell Publishing. ISBN 978-1-4051-1117-1. OCLC 57675855 62131207 57639896 57675855 62131207.
* Campbell, Neil A. [[2004]]. ''Biology.'' Ed. septima. Benjamin-Cummings Publishing Company. ISBN 0-8053-7146-X. OCLC 71890442.
* Campbell, Neil A., et Jane B. Reece. [[2006]]. ''Biologie.'' Ed. sexta. Monaci: Pearson Studium. ISBN 3-8273-7180-5.
* Colinvaux, Paul. [[1979]]. ''Why Big Fierce Animals are Rare: An Ecologist's Perspective.'' Princeton University Press. ISBN 0-691-02364-6. OCLC 24132192 10081738 24132192.
* Göldenboog, Christian. [[2003]]. ''Das Loch im Walfisch: Die Philosophie der Biologie.'' Stutgardiae: Klett-Cotta. ISBN 3-608-91991-0.
* Hoagland, Mahlon. [[2001]]. ''The Way Life Works.'' Jones and Bartlett Publishers inc. ISBN 0-7637-1688-X. OCLC 45487537 223090105 45487537.
* [[Ilse Jahn|Jahn, Ilse]], ed. [[2002]]. ''Geschichte der Biologie: Theorien, Methoden, Institutionen, Kurzbiographien.'' Ed. tertia. Heidelbergae: Spektrum. (Et Kassel 2004.) ISBN 3-8274-1023-1.
* Janovy, John, Jr. [[2004]]. ''On Becoming a Biologist.'' Ed. secunda. Bison Books. ISBN 0-8032-7620-6. OCLC 56964280 55138571 56964280.
* Johnson, George B. [[2005]]. ''Biology, Visualizing Life.'' Holt, Rinehart, and Winston. ISBN 0-03-016723-X. OCLC 36306648.
* Klämbt, Dieter, Horst Kreiskott, et Bruno Streit. [[1991]]. ''Angewandte Biologie.'' Wenhemii: VCH. ISBN 3-527-28170-3.
* [[Ernestus Mayr|Mayr, Ernst]]. [[2000]]. ''Das ist Biologie: Die Wissenschaft des Lebens.'' Heidelbergae: Spektrum. ISBN 3-8274-1015-0.
* Mayr, Ernst. (1984) [[2002]]. ''Die Entwicklung der biologischen Gedankenwelt: Vielfalt, Evolution und Vererbung.'' Berolini: Springer.
* Penzlin, Heinz. [[2009]]. ''Die theoretischen Konzepte der Biologie in ihrer geschichtlichen Entwicklung.'' ''Naturwissenschaftliche Rundschau'' 62 (5): 233–43. ISSN 0028-1050.
* Purves, William K., et al. [[2006]]. ''Biologie.'' Ed. septima. Heidelbergae: Spektrum. ISBN 3-8274-1630-2.
* Scherf, Gertrud. [[2006]]. ''Wörterbuch Biologie.'' CD ROM. Berolini: Directmedia Publishing. ISBN 978-3-89853-840-4
* Tobin, Allan, et Jennie Dusheck. [[2005]]. ''Asking About Life.'' Ed tertia. Belmont Californiae: Wadsworth. ISBN 0-534-40653-X.
* Toepfer, Georg. [[2011]]. ''Historisches Wörterbuch der Biologie: Geschichte und Theorie der biologischen Grundbegriffe.'' 3 vol. Stutgardiae: Metzler. ISBN 978-3-476-02316-2.
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Biology|biologiam}}
{{Scientiae naturales et artes mathematicae}}
[[Categoria:Biologia|!]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Biologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Biologia | la | 10,181 | 2025-10-13T00:05:54Z |
82 | Brigantium (Austria) | {{Capsa urbis Vicidata}}
[[Fasciculus:Bregenz.jpg|thumb|Imago urbis Brigantii, Portus et Aedifica monstrans]]
:''Vide etiam paginas discretivas ''[[Brigantium]] et [[Brigantia]].
'''Brigantium''' sive '''Brigantia'''<ref>Pertsch, Erich: ''Langenscheidts Großes Schulwörterbuch Lateinisch-Deutsch'', Berolini et Monaci 1983, ISBN 3-468-07202-3, p. 1326</ref> (alia nomina: ''Bregantia''<ref>{{Google Books|coN42atKxeYC|Il mondo antico, moderno e novissimo ... Antonio Chiusole · 1722}}</ref>) ([[Theodisce]] ''Bregenz'') urbs [[Raetia|Rhaetica]], nunc [[Austria]]e ad litora [[Lacus Brigantinus|Lacus Brigantini]] situm. [[caput (oppidum)|Caput]] [[Cisarulana]]e est.
== Historia ==
{{Pars vicificanda}}
Brigantium conditum circa CD anni ante Christum natum a Celtos. Nomen oppidi ertat '''Brigantion''' ut Strabo narrat.
Romani Brigantionem expugnabant anno XV a.C.n. Brigantium nunc urbs et [[castellum]] magnum portusque erat. Praefectus numeri barcariorum in Brigantio sedebat. In Notitia Dignitatum scriptum: ''XXXV. Dux Raetiae. Sub dispositione viri spectabilis ducis provinciae Raetiae primae et secundae:... Praefectus numeri barbaricariorum, Confluentibus sive Brecantia.'' A.D. CCCLXXVII Gratianus Caesar Brigantium visitabat.
A.D. CMLXXXIII Sanctus Gebhardus natus Brigantio castello, filius Ulrici ducis.
== Geographia ==
Brigantium inter lacum et montes situs est. Sunt montes Pfaenderius et Mons Sancti Gebhardi. Ibi fluvius [[Aha Brigantina]] Lacum Bodamicum influit.
[[Imperium Romanum|Romanorum]] temporibus Brigantium nodus viae erat. [[Via Decia]] ab Terioli ad Brigantium venibat et via erat ad [[Cambodunum]] urbem.
== Notae ==
<references />
{{NexInt}}
* [[Rubus bregutiensis]]
* [[Iter per Lacum Larium]]
== Nexus externi ==
{{Fontes geographici}}
* [https://web.archive.org/web/20160712232053/http://www.bregenz.at/ Situs publicus]
{{Urbes Austriae}}
[[Categoria:Brigantium (Austria)|!]]
[[Categoria:Cisarulana]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Brigantium_%28Austria%29 | la | 1,951 | 2024-12-10T04:28:17Z |
84 | Basis | {{discretiva}}
'''Basis''' ''{{victio|Basis|is|f}}'' est
# fundamentum
# in [[mathematica]]: numerus in [[potentia]] et [[logarithmus]].
# in [[mathematica]]: basis trianguli in [[geometria]].
# in [[mathematica]]: basis [[systema coordinatarum]] aut spatium [[vector]]um.
# in [[chemia]]: [[basis (chemia)|chemica]] adversus [[acidum]]. | https://la.wikipedia.org/wiki/Basis | la | 338 | 2013-03-07T17:51:01Z |
85 | Biotechnologia | {{L}}
[[Fasciculus:Protein alignment.jpg|thumb|500px|[[Quattuor]] sequentiae [[acidum aminicum|acidorum aminicorum]] [[haemoglobinum|haemoglobini]], principalis [[sanguis]] [[proteinum|proteini]].]]
'''Biotechnologia''' (-ae, ''f.'') est [[technologia|ars biologica]] quae [[bacterium|bacteriis]], [[fungus|fungis]], [[planta|plantis]], [[animal]]ibus, [[organismus|organis]], [[cellula|cellulis]], [[organellum|organellisque]] utitur ad varia bona creanda, sicut [[cibus|cibos]], [[vestimenta|vestita]], [[medicina]]s, et caetera. Productio [[panis]], [[cervisia]]e, [[vinum|vini]], [[acetum|acetique]] biotechnologia longe utitur. [[Homo|Homines]] temporibus [[Aegyptus|Aegyptorum]] [[faex|faece]] utebantur ut [[carbonii dioxidum]] in [[panis|pane]] cervisiaque efficeretur. [[Romani antiqui|Romani]] [[acetobacterium|acetobacteriis]] usi sunt ut [[vinum]] in [[acetum]] mutetur, sed biotechnologia omnes [[agricultura]]e [[ars|artes]] antiquas cohibet, etiam novas hodiernas laboratioriales{{dubsig}} quas ut agriculturales hodie non considerant. Ecce bona hodierna biotechnologica: [[penicillinum]], [[antibiotica]], [[vaccina]]. At biotechnologia saepe [[Diversitas biologica|biodiversitatem]] violare potest, e.g. [[clonizatio]] humana, si non recte utentur.
{{NexInt}}
{{div col|2}}
* [[Bioethica]]
* [[Biologia molecularis]]
* [[Conventio de Diversitate Biologica]]
* [[Clonizatio]]
* [[Genetica]]
* [[Informatio genetica]]
* [[Ingeniaria biomedica]]
* [[Organismus genetice mutatus]]
* [[Psychotechnologia]]
* [[Prosthesis (instrumentum)]]
* [[Res novae virides]]
* [[Securitas cibaria]]
* [[Transhumanismus]]
* [[Technologia genetica]]
{{div col end}}
==Bibliographia==
* {{cite book |last=Friedman |first=Yali|title=Building Biotechnology: Starting, Managing, and Understanding Biotechnology Companies |url=http://www.buildingbiotechnology.com |publisher=Logos Press |location=Vasingtoniae |year=[[2008]] |isbn=978-0973467635}}
* {{cite book |author=Oliver, Richard W. |title=The Coming Biotech Age |isbn=0-07-135020-9 }}
* {{cite journal |author=Powell, Walter W.; White, Douglas R.; Koput, Kenneth W.; Owen-Smith, Jason |title=Network Dynamics and Field Evolution: The Growth of Interorganizational Collaboration in the Life Sciences |journal=American Journal of Sociology |volume=110 |issue=4 |pages=1132–1205 |year=[[2005]] |doi=10.1086/421508}} Viviana Zelizer Best Paper in Economic Sociology Award (2005–2006), American Sociological Association.
* {{cite book |last=Zaid |first=A. |coauthors= H. G. Hughes, E. Porceddu, F. Nicholas|title= Glossary of Biotechnology for Food and Agriculture: A Revised and Augmented Edition of the Glossary of Biotechnology and Genetic Engineering. Available in English, French, Spanish, Chinese, Arabic, Russian, Polish, Serbian, Vietnamese and Kazakh |url= http://www.fao.org/biotech/biotech-glossary/en/|year=[[2001]] |publisher=[[FAO]] |location= Romae|isbn=92-5-104683-2}}
==Nexus externi==
{{CommuniaCat|Biotechnology|Biotechnologiam}}
* [http://naldr.nal.usda.gov/Exe/ZyNET.exe/E6870001.XML?ZyActionD=ZyDocument&Client=National%20Agricultural%20Library%20Digital%20Repository&Index=AH|AH2|AIB|BIC|Books|ERS|FVMNR|JAR|MP|ROS|Rural|TB|USDA_Div_Bulletin|WPC|YOA1|YOA2&Docs=&Query=biotechnology&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&XmlQuery=&Doc=%3Cdocument%20name%3D%22E6870001.XML%22%20path%3D%22\\NALDR\DIGITAL\ZYFILES\INDEXDATA\ERS\XML\2008\00000002\%22%20index%3D%22ERS%22%2F%3E&File=\\NALDR\DIGITAL\ZYFILES\INDEXDATA\ERS\XML\2008\00000002\E6870001.XML&User=ANONYMOUS&Password=&SortMethod=h|-&MaximumDocuments=20&FuzzyDegree=0&ImageQuality=r85g16/r85g16/x150y150g16/i500&Display=hpfrw&DefSeekPage=f&SearchBack=ZyActionL&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page ''Agricultural Biotechnology: An Economic Perspective''] (USDA Economic Research Service, 1994), naldr.nal.usda.gov
{{Ars ingeniaria}}
{{Technologia}}
[[Categoria:Biotechnologia]]
[[Categoria:Scientia]]<!--PRO TEM, pro Biotechnologia-->
[[Categoria:Technologia]]<!--PRO TEM, pro Biotechnologia-->
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Technologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Biotechnologia | la | 4,168 | 2024-10-16T16:29:33Z |
88 | Benedictus Nursinus | {{Capsa hominis Vicidatorum}}
{{Capsa sancti
| 2 = us
| nomen = Benedictus Nursinus
| imago = Benedict of Nursia.jpg
| px = 120
| explanatio =
| titulus = [[Abbas]], Patronus Europeae
| natus = circa [[480]],
| locus_natalis = [[Nursia]] ([[Italia]])
| mortuus = [[547]]
| dies festae = {{Series versibus dissaepta
| [[11 Iulii]] et [[21 Martii]] (Rom., Luth.)
| [[14 Martii]] (Cath., Orth. Occ.)
}}
| attributa = tintinnabulum; poculum fractum; poculum fractum et serpens; vas fractum; frutex; corvus
| patronus = contra [[venenum]]; contra veneficam; agricolae; [[Europa]]; machinatores civiles; moribundi; febris; calculus felleus; [[Germania]]; morbi inflammatorii; aedificator italicus; morbus renalis; monachi; scholastici
}}
{{res|Benedictus Nursinus}}<ref>Bruce, S. G. (2016). "Benedictus Nursinus." ''Oxford Classical Dictionary''. [[Oxfordium|Oxfordii]]: Oxford University Press. (Anglice)</ref> (circa [[480]]–circa [[547]]) fuit [[sanctus]], pater [[monachus|monachorum]] occidentalium, unā cum geminā, [[Scholastica Nursina|Scholasticā]] appellata, [[Nursia]]e circa anno [[480]] natus.
[[Fasciculus:HeisterbachDialogusDetail.jpg|thumb|left|Benedictus de Nursia et discipulus [[Caesarius Heisterbachensis]]. Liber manu scriptus ''[[Dialogus miraculorum|Dialogi miraculorum]]'' ([[Bibliotheca Universitaria et Dusseldorpiensis]] MS C 27, fol. 2r)]]
Pater erat notus vir Romanus, eiusdem civitatis, et in pueritia certe gavisus est omnibus bonis illius provinciae. Romam missus ad studia facienda, vidit vacuitatem pompae mundi. Fugit in [[Sublaqueum]], et ibi vixit vitam magnae paupertatis in caverna, vestitus a monacho Romano, qui etiam ei cibum dedit, in habitu monastico. Tribus annis ibi in silentio vivens Deo artius se univit, et [[virtus|virtutem]] sibi paravit. Cum iam fulsit sanctitate, electus est in abbatum monasterii localis; sed ibidem eius disciplina monachis non placuit, quare eum veneficare tentaverunt. Fugiens, revertit in cavernam, sed multi, desiderantes vitam austeram et devotam sequi, eum secuti sunt, et ibi duodecim parva monasteria erexit ibidemque sanctam [[Regula Benedicti|regulam]] suam conscripsit, per quam pro veterum [[eremita]]rum rigore [[temperantia]]m omnibus in rebus commendat. Non quaerit mortificare monachos per ordinem, sed bene sciens naturam humanam temptat personam formare per vias orationis, laboris, obedientiae. Hanc regulam usque ad hodie milia monachorum per totam orbem sequuntur.
Vita Sancti Benedicti non omnibus placuit, et varii invidiosi ob eius famam quaesierunt eum diffamare. Nolens eis respondere emigravit in [[Mons Cassinus|Montem Cassinum]], ubi novum monasterium fundavit, in quo monachi [[Ordo Sancti Benedicti|Benedictini]] adhuc vivunt. Ibi mortuus et sepultus est, et honoratur a multis filiis [[spiritualitas|spiritualibus]] et a tota ecclesia tam in oriente quam in occidente.
[[Papa]] [[Pius XII]] eo [[Encyclica Epistula]] ''[[Fulgens Radiatur]]'' die [[21 Martii]] [[1947]] millesimo quadringentesimo anno iubilaei [[mors|mortis]] tempore promulgata dicavit.
== Fontes ==
De vita sancti Benedicti scripsit [[Gregorius Magnus]] in secundo et quarto libro
''Dialogorum.''
{{Notae}}
== Bibliographia ==
* Anselm Grün. [[2006]]. ''Benedikt von Nursia.'' Freiburg in Breisgau. ([[Lingua Germanica|Germanice]])
{{NexInt}}
* [[Ordo Cisterciensis]]
* [[Ordo Sancti Benedicti]]
* [[Confœderatio Benedictina Ordinis Sancti Benedicti]]
* [[Benedictus Anianensis]] (sectator saec. VIII Benedicti de Nursia)
== Nexus externi ==
{{Vicifons|Benedictus}}
* [http://www.documentacatholicaomnia.eu/a_1010_Conspectus_Omnium_Rerum_Alphabeticus_Littera_B.html#Benedictus_Nursinus Opera] (Latine etc.)
* [[Bibliotheca Augustana]], [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost06/Benedictus/ben_reg0.html ''Regula Benedicti'']
* Montis Casini Coenobium, [http://www.officine.it/montecassino/storia_l/benedett.htm Sanctus ''Benedictus - Breves de vita notitiae'']
* Hagiographia, [http://www.iteadjmj.com/SANTO/BenedictusAbb2.pdf Vita Auctore S. Gregorio Magno]
* [http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/audiences/2008/documents/hf_ben-xvi_aud_20080409_it.html Lectio] [[papa]]e [[Benedictus XVI|Benedicti XVI]] de Sancto Benedicto inter audientiam generalem die [[9 Aprilis]] [[2008]] {{Ling|Lingua Italiana{{!}}Italiane}} et aliis sermonibus.
[[Categoria:Sancti]]
[[Categoria:Abbates]]
[[Categoria:Abbates Montis Casini]]
[[Categoria:Benedictini]]
[[Categoria:Nati 480]]
[[Categoria:Mortui 547]]
[[Categoria:Homines gemelli]]
{{Myrias|Homines}}
[[Categoria:Personae Divinae Comoediae (Paradisus)]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Benedictus_Nursinus | la | 4,628 | 2026-01-25T02:07:39Z |
89 | Continens | [[Fasciculus:Continens latina.gif|thumb|upright=1.8|[[Color]]e subviridi [[America]], [[caeruleus|caeruleo]] [[Antarctica]], [[flavus|flavo]] [[Africa]], [[rubidus|rubido]] [[Europa]], [[rubicundus|rubicundo]] [[Asia]], [[rubropurpureus|rubropurpureo]] [[Oceania]].]]
{{res|Continens}}<ref name=NSLO>[[Ebbe Vilborg]], ''Norstedts svensk-latinska ordbok'', editio secunda (2009). Aliud [[vocabulum]] est ''terra continens.''</ref> {{Victio|Continens|entis|f}}<ref name=NSLO/> est magna [[regio]] [[geographia|geographica]]. Continentes per {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Norma (mos)|normas|en|qid=Q367293}} usitatas, non normas strictas, plerumque definiuntur. Continens una [[terrae emersae|massa terrestris]] vel pars maioris massae terrestris esse potest (ut Asia et Europa). Qua pro causa, [[numerus]] continentium variatur: usque ad septem vel quattuor regiones continentes vulgo appellantur. Plurimae [[civitas sui iuris|civitates]] [[anglice|angloloquentes]] septem regiones continentales habent, quae a minima ad maximam sunt [[Asia]], [[Africa]], [[America Septentrionalis]], [[America Australis]], [[Antarctica]], [[Europa]], et [[Australia (continens)|Australia]].<ref name="NatlGeo1">{{Cite web |title=Continents: What is a Continent? |date=20 Septembris [[2011]] |url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/Continent/ |publisher=''[[National Geographic]]'' |access-date=6 Decembris 2020 |archive-date=16 Iulii 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716045120/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |url-status=dead }} "Most people recognize seven continents—Asia, Africa, North America, South America, Antarctica, Europe, and Australia, from largest to smallest—although sometimes Asia and Europe are considered a single continent, Eurasia."</ref> Variae [[interpretatio]]nes nonnullas ex his regionibus coniungunt; inter exempla talis coniunctionis Americam Septentrionalem et America Australem in [[America]]m, Asiam et Europam in [[Eurasia]]m, atque Africam, Asiam, et Europam in {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Afro-Eurasia|Afro-Eurasiam|en|qid=Q27527}} coniungunt.
Contraria continentis notio est [[mare]] vel [[oceanus]]. Tota continentium [[orbis terrarum]] [[superficies]] minor est quam superfieis marium. [[Insula]]e saepe in [[globus|globo]] eodem cum vicino continentali ponuntur.
== Historia ==
Rerum [[geographia|geographicarum]] periti omnes continentes olim unam continentem fuisse docent, quae [[Pangaea]] appellatur. Ea fracta est abhinc annorum milliones in duas continentes, [[Laurasia]]m et [[Gondwana]]m. Nonnulli putant continentes post complures milliones annorum iterum in unam terram coalituras esse, quae terra iam [[nomen proprium]] habet, scilicet Pangaeae Ultimae.
== Continentes Terrae ==
Numerus continentium disputatur esse: aut quattuor, quinque, sex, aut septem. Ab eis qui sex continentes esse putent, continentes sic agnoscuntur:
* [[Africa]]
* [[America]] ([[America Septentrionalis]] et [[America Australis]])
* [[Asia]]
* [[Europa]]
* [[Oceania]]
* [[Antarctica]]
{{NexInt}}
{{div col|3}}
* [[Atlantis]]
* [[Cartographia]]
* [[Clima continentale]]
* [[Eratosthenes]]
* [[Fretum]]
* [[Geographia physica]]
* [[Martinus Hylacomylus]]
* [[Mundus Novus]]
* [[Mundus Vetus]]
* [[Nationes Mundi]]
* [[Pandemia]]
* [[Strabo]]
* [[Subcontinens]]
* [[Tectonica laminarum]]
* [[Tellus (planeta)|Tellus]]
{{div col end}}
== Notae ==
<references/>
== Bibliographia ==
* {{Citation |last=Anthony |first=David W. |year=[[2007]] |title=The Horse The Wheel And Language. How Bronze-Age Riders From the Eurasian Steppes Shaped The Modern World |publisher=Princeton University Press}}.
* {{citation |last=Flood |first=Gavin |year=[[1996]] |title=An Introduction to Hinduism |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-43878-0 |author-link= |url=https://archive.org/details/introductiontohi0000floo |url-access=registration}}.
* {{cite book|last1=Lewis |first1=Martin W. |last2=Wigen |first2=Kären E. |author2-link= |title=The Myth of Continents: a Critique of Metageography |year=[[1997]] |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeleiae |url=https://books.google.com/books?id=C2as0sWxFBAC |ref={{sfnref|Lewis & Wigen, The Myth of Continents|1997}} |isbn=978-0-520-20743-1 |via=[[Google Books]]}}.
* {{Citation |last=Oberlies |first=Thomas |year=[[1998]] |title=Die Religion des Rgveda: Kompositionsanalyse der Soma-Hymnen des R̥gveda |location=Vindobonae |publisher=Institut für Indologie der Universität Wien}}.
* {{Citation |last=Witzel |first=Michael |year=[[1995]] |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |journal=EJVS |volume=1 |issue=4 |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220153727/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |archive-date=20 Februarii 2012}}.
* {{citation |last=Witzel |first=Michael |year=[[1997]] |chapter=The Development of the Vedic Canon and its Schools: The Social and Political Milieu |editor-last=Witzel |editor-first=Michael |title=Inside the Texts, Beyond the Texts: New Approaches to the Study of the Vedas |series=Harvard Oriental Series, Opera Minora; vol. 2 |publisher=Harvard University Press |location=Cantabrigiae in Massachusetta |author-link= |chapter-url=https://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/canon.pdf}}.
== Nexus externi ==
* Imagines continentium a prisca Terra apud situm [https://web.archive.org/web/20130117100308/http://cpgeosystems.com/globaltext2.html ''Colorado Plateau Geosystems, Inc.'']
{{Continentes Terrae}}
[[Categoria:Geographia]]
[[Categoria:Continentes|!]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Geographia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Continens | la | 5,769 | 2025-10-13T01:15:22Z |
90 | Columbia (discretiva) | {{discretiva}}
'''Columbia''' (de [[Christopherus Columbus|Christophero Colombo]]) potest esse nomen plurium rerum:
#[[Columbia (America Meridionalis)|Columbia]], civitas in [[America Meridionalis|America Meridionali]]
#[[CFA|Columbia]], poeticum [[CFA|Civitatum Foederatarum Americae]] nomen
#[[Columbia Britannica]], provincia [[Canada]]e
#[[Columbia (flumen)]], flumen in [[America Borealis|America Boreali]]
#[[Districtus Columbiae]], sedes [[Vasingtonia]]e
#[[Columbia (Novum Eboracum)|Columbia]], vicus in [[Novum Eboracum|Novo Eboraco]]
#[[Columbia (Ohium)|Columbia]], oppidum in [[Ohium|Ohio]]
#Nomen aliarum urbium in [[CFA]]
#[[Columbia (supercontinens)| Columbia]], supercontinens praehistorica | https://la.wikipedia.org/wiki/Columbia_%28discretiva%29 | la | 707 | 2025-08-06T13:46:33Z |
91 | Chemia | [[Fasciculus:Chemicals in flasks.jpg|thumb|upright=0.8|Lagoenae [[liquidum|liquores]] chemicos continentes.]]
'''Chemia'''<ref name="Castelli1713">Castelli, B. & Bruno, J.P (1713). ''Lexicon medicum Graeco-Latinum.'' Leipzig: F. Thomas</ref> {{Victio|chemia|ae|f}}, sive '''chymia'''<ref name="Castelli1713"/> seu '''chimia''',<ref name="Castelli1713"/> est [[scientia (ratio)|scientificum]] [[proprietas|proprietatum]] [[mores|morumque]] [[materia]]e studium,<ref name = "brown2018">{{cite book | last1 = Brown| first1 = Theodore L. | last2 = LeMay, Jr. | first2 = H. Eugene | last3 = Bursten | first3 = Bruce E. | last4 = Murphey | first4 = Catherine J. | last5 = Woodward | first5 = Patrick M. | last6 = Stoltzfus | first6 = Matthew W. | last7 = Lufaso | first7 = Michael W. | chapter = Introduction: Matter, energy, and measurement | title = Chemistry: The Central Science | publisher = Pearson | edition = quarto decimo | date = [[2018]] | location = Novi Eboraci | pages = 46–85 | isbn = 9780134414232}}.</ref> una e [[scientia naturalis|scientiis naturalibus]], multas in [[disciplina academica|disciplinas]] divisa, quae [[elementum chemicum|elementa]] materiae [[compositio chemica|compositionum chemicarum]] tractat quae in [[atomus|atomis]], [[molecula|moleculis]], et [[ion]]tis consistunt, praecipue earum compositionem, structuram, proprietates, mores, et mutationes quae per [[reactio chemica|reactiones chemicas]] cum aliis substantiis patiuntur.<ref name="definition">{{cite web |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |title=What is Chemistry? |publisher=Chemweb.ucc.ie |access-date=12 Iunii 2011 |archive-date=3 Octobris 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |url-status=dead }}.</ref><ref>{{cite web |title=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |website=www.merriam-webster.com |access-date=24 Augusti 2020 |language=en}}.</ref><ref>{{cite web |title=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |website=www.dictionary.com |access-date=24 Augusti 2020 |language=en}}.</ref><ref>{{Cite web|title=Chemistry Is Everywhere|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html|website=American Chemical Society}}.</ref>
[[Vinculum chemicum]], quod atomos commitit, est principalis chemiae notio, qua omnes res chemicae explicantur. Cum [[physica]] commutationem statuum physicorum materiae describit, tum chemia commutationem chemicam ad vincula chemica formanda rumpendaque refert.
Omnes materiae [[antiquitas|antiquitus]] putabantur ex [[elementum|elementis]] [[quattuor]] provenire, nempe ex [[ignis|igne]], terra, [[aqua]], [[aër]]e. Eruditi aetatis antiquae investigabant, quo modo elementa solvi et coagulari possent, ut novae substantiae [[medicina]]eque crearentur. Investigationes chemicae ab [[Arabia|Arabibus]] [[medium aevum|medio aevo]] continuabantur, quorum [[disciplina]] [[alchemia]] appellabatur. Chemia hodierna ex [[alchemia]] [[medium aevum|medii aevi]] orta est.
Hodie scimus [[materia (physica)|materiam]] ex [[elementum chemicum|elementis]] fere 114 provenire, inter quae [[hydrogenium]], [[helium]], [[lithium]], [[carbonium]], [[oxygenium]], [[aurum]], [[plumbum]], et alia elementa omnibus notissima. [[Systema periodicum]] omnium elementorum ordo est. In hoc systemate, nomina elementorum chemicorum saepe e [[lingua Latina]] derivata sunt.
== Disciplinae ==
Chemiae sunt diversae disciplinae:
{{div col|2}}
* [[Ars chemica]]
* [[Astrochemia]]
* [[Biochemia]] sive ''chemia rerum viventium''
* [[Chemia organica]]
** [[Chemia polymerica]]
* [[Chemia inorganica]]
** [[Chemia status solidi]]
* [[Chemia organometallica]] sive Organica-inorganica
* [[Chemia physica]]
* [[Chemia theoretica]]
** [[Chemia computatoria]]
** [[Chemia mathematica]]
** [[Chemica quantica]]
* [[Chemia analytica]]
* [[Electrochemia]]
{{div col end}}
[[Fasciculus:Emission spectrum-Fe.png|none|frame|Emissionis spectrum [[ferrum|ferri]].]]
[[Fasciculus:Distillation_by_Retort.png|thumb|upright=0.8|[[Condensatrum]] primitivum utile ad [[liquor]]es purificandos.]]
[[Chemia organica]] de moleculis e [[carbonium|carbonio]] factis tractat; in composito organico est vinculum inter atomos carbonii, [[hydrogenium|hydrogeni]], [[oxygenium|oxygenii]]. Talia composita organica dicuntur, quod omnia quae vivunt ex eis facta sunt.
[[Chemia inorganica]] de aliis compositis tractat, hoc est, de moleculis sine carbonio, ut metallis.
Sunt autem composita chemica in quibus sunt vincula inter atomos carbonii atomosque [[metallum|metallicos]]; [[chemia organometallica]] de talibus materiis tractat.
In [[chemia physica]] describuntur fundamenta [[physica]] systematum chemicorum.
[[Chemia theoretica]] [[ratio]]nibus et organis [[mathematica]]e et [[physica]]e utitur ad reactiones chemicas explanandas.
Partes et compositiones materiarum sunt labores [[chemia analytica|chemiae analyticae]].
[[Biochemia]] est studium reactionum chemicarum in [[cellula|cellulis]] [[animal]]ium et [[planta|plantarum]].
== Chemici clari ==
Hi viri feminaeque [[chemicus|chemici]] sunt aut fuerunt. Inter hos sunt plures laureati [[Praemium Nobelianum Chemiae|Praemii Nobeliani Chemiae]].
{{div col|3}}
* [[Paulus Delos Boyer]]
* [[Alexander Butlerov]]
* [[Maria Curie]]
* [[Democritus]]
* [[Vladimirus Fock]]
* [[Richardus Heck]]
* [[Robertus Huber]]
* [[Antonius Laurentius Lavoisier]]
* [[Michael Lomonosov]]
* [[Demetrius Mendeleev]]
* [[Ei-ichi Negishi]]
* [[Alfredus Nobel]]
* [[Ernestus Rutherford]]
* [[Akira Suzuki]]
* [[Fridericus Wöhler]]
{{div col end}}
{{NexInt}}
* [[Ammoniacum]]
* [[Hydroxydatum]]
* [[Polymerum]]
* [[Praemium Nobelianum chemiae]]
* [[Systema periodicum]]
* [[Unio internationalis chemiae purae applicatae]]
* [[Vicipaedia:Glossarium chemicum]]
* [[Vinculum chemicum]]
== Bibliographia ==
=== Libri populares ===
* André, Gilles, Valérie Dartiailh, Frédérique Maksud, Sophie Pak-Blanes, et Josette Fournier. [[1994]]. ''Ecolo Chimie, chimie appliquée à l’environnement.'' Namnetica civitas: Association Cultures et Techniques. ISBN 978-2-9502444-4-4/
* Atkins, P. W. [[2003]]. ''Galileo's Finger: The Ten Great Ideas of Science'' Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 0-19-860941-8.
* Atkins, P. W. [[2003]]. ''Atkins' Molecules.'' Cantabrigiae: Cambridge University Press. ISBN 0-521-82397-8.
* Capon, Mady, Véronique Courilleau-Haverlant, Cécile Valette, [[1993]]. ''Chimie des couleurs et des odeurs.'' Namnetica civitas: Association Cultures et Techniques. ISBN 978-2-9502444-2-0.
* Crouzet-Deprost, Dominique, Karine Déprés-Homo, Sophie Sadou, et Josette Fournier. [[1996]]. ''Chimie dans la maison.'' Namnetica civitas: Association Cultures et Techniques. ISBN 2-95101 68-2-4.
* Haurat-Bentolila, Sylvie, Emmanuelle Lecorgne, Olivier Leduc. [[1995]]. ''Chimie-Tout: expériences commentées.'' Namnetica civitas: Association Cultures et Techniques. ISBN 978-2-9502444-6-8.
* Hussey, Matt. [[1999]]. ''Nod don Eolach: Gasaitéar Eolaíochta.'' Eblanae: An Gúm. ISBN 1-85791-103-2.
* Miller, Steve. [[2012]]. ''The Chemical Cosmos: A Guided Tour.'' Novi Eboraci: Springer. ISBN 978-1-4419-8443-2.
* Kranz, Joachim, Manfred Kuballa. [[2003]]. ''Chemie im Alltag.'' Berolini. ISBN 3-589-21692-1.
* Stwertka, Albert. [[2012]]. ''A Guide to the Elements,'' editio tertia. Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-983252-1.
* Terrien, Marie, Josette Fournier. [[1998]]. ''Chimie du petit déjeuner.'' Namnetica civitas: Association Cultures et Techniques. ISBN 978-2-9510168-5-9.
=== Historia chemiae ===
* Aftalion, Fred. [[1988]]. ''Histoire de la chimie.'' Lutetiae: Masson. ISBN 978-2-225-81420-4.
* Califano, Salvatore. [[2010]]. ''Storia della chimica.'' Torino: Bollati Boringhieri. ISBN 978-88-339-2157-0.
* Elmir, François. [[2005]]. ''La chimie: son passé, son présent et son avenir.'' Lutetiae: Siress. ISBN 978-2-9520588-5-8.
* Gavroglu, Kostas, et Ana Simöes. [[2012]]. ''Neither Physics nor Chemistry: A History of Quantum Chemistry.'' Cantabrigiae Massachusettae: MIT Press. ISBN 978-0-262-01618-6.
* Greenberg, Arthur. [[2000]]. ''A Chemical History Tour: Picturing Chemistry from Alchemy to Modern Molecular Science.'' Novi Eboraci: Wiley. ISBN 0-471-35408-2.
* Morris, Richard. [[2003]]. ''The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.'' Vasingtoniae: Joseph Henry Press. ISBN 0-309-08905-0.
* Solov'ev, I. J. [[1976]]. ''L'Evoluzione del pensiero chimico: Dal '600 ai giorni nostri.'' Mondadori.
* Volke, Klaus. [[2009]]. ''Chemie im Altertum: unter besonderer Berücksichtigung Mesopotamiens und der Mittelmeerländer.'' Freiberg: TU Bergakademie Freiberg. ISBN 978-3-86012-376-8.
=== Libri scholastici, inferiores ===
* Atkins, P. W., Overton, T., Rourke, J., Weller, M. et Armstrong, F. [[2006]] ''Shriver and Atkins: Inorganic Chemistry,'' editio quarta. Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-926463-6.
* Chang, Raymond. [[1998]]. ''Chemistry,'' editio sexta. Bostoniae: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0.
* Clayden, Jonathan, Greeves, Nick, Warren, Stuart, et Wothers, Peter [[2001]]. ''Organic Chemistry.'' Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-850346-0.
* Malone, Leo J. [[2004]]. ''Basic Concepts of Chemistry.'' Novi Eboraci: Wiley. ISBN 978-0-471-21522-6.
* Stephenson, G. [[1973]]. ''Mathematical Methods for Science Students.'' Radinga: Addison Wesley Longman. ISBN 0-582-44416-0.
* Voet, Donald, et Judith Voet. [[2010]] ''Biochemistry,'' editio quarta. Novi Eboraci: Wiley. ISBN 978-0-470-57095-1.
=== Libri scholastici, superiores ===
* Atkins, P. W., et Julio de Paula. [[2010]]. ''Physical Chemistry,'' editio nona. Novi Eboraci: W. H. Freeman. ISBN 978-1-4292-1812-2.
* Atkins, P. W., et Ronald Friedman. [[2010]]. ''Molecular Quantum Mechanics,'' editio quinta. Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-954142-3.
* Berg, Jeremy Mark. [[2012]]. ''Biochemistry,'' editio septima. Novi Eboraci: W. H. Freeman. ISBN 978-1-4292-2936-4.
* Brown, William Henry. [[2011]]. ''Introduction to Organic Chemistry,'' editio quarta. Hoboken: Wiley. ISBN 978-0-470-12923-4.
* McWeeny, Roy, et C. A. Coulson. [[1979]]. ''Coulson's Valence.'' Oxoniae: Oxford Science Publications. ISBN 0-19-855144-4.
* Pauling, Linus. [[1960]]. ''The Nature of the Chemical Bond and the Structure of Molecules and Crystals.'' Ithacae: Cornell University Press. ISBN 0-8014-0333-2.
* Pauling, Linus, et E. Bright Wilson, Jr. [[1935]]. ''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry,'' reeditio 1985. Novo Eboraco: Dover Publications. ISBN 0-486-64871-0
* Smart, Leslie E., et Elaine A. Moore. [[2005]]. ''Solid State Chemistry: An Introduction.'' Boca Raton: Chapman and Hall. ISBN 0-412-40040-5.
== Nexus externus ==
{{CommuniaCat|Chemistry|chemiam}}
{{Viciversitas|School:Chemistry|chemia}}
* [http://books.google.de/books?id=3NE-AAAAcAAJ&pg=PA232&lpg=PA232&dq=%22est+corporatio%22&source=bl&ots=jsuJkGzdF9&sig=y5cFx0wH5gtWk5TUezIzHnzjXiQ&hl=de&ei=cxQjTd7cLsK08QPPp_i9BQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CDQQ6AEwBg#v=onepage&q=%22est%20corporatio%22&f=false Bibliotheca chemico curiosa: seu rerum ad alchemiam pertinentium ..., Band 2 Von Jean-Jacques Manget].
* [http://www.acs.org Societas] chemica Americana.
* [http://www.rcs.org Societas] chemica regia Britanniarum Regni.
* [http://www.csj.jp Societas] chemica Iaponiae.
* [http://www.euchems.org Societas] Europaeana pro scientiis chemicis et molecularibus.
* [http://jcdverha.home.xs4all.nl/scijokes/3.html Ioci] ad chemiam pertinentes, apud "Science Jokes" (Anglice).
== Notae ==
<references/>
{{systema-periodicum}}
{{Scientiae naturales et artes mathematicae}}
[[Categoria:Chemia|!]]
[[Categoria:Physica]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Physica}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Chemia | la | 11,874 | 2023-04-12T20:27:18Z |
92 | Crux decussata | '''Crux decussata''' est [[crux]] in forma [[X]].
[[Sanctus Andreas]] cruci decussatae fixus est, quae propterea etiam '''crux sancti Andreae''' nominatur.
== Pinacotheca ==
<gallery>
Imago:Hazard_X.svg|Symbolum quod periculum indicat
Imago:Flag of Jersey.svg|Vexillum [[Caesarea insula|Caesareae insulae]]
Imago:Bahnübergang-de.jpg|Cruces [[ferrivia]]riae
</gallery>
{{ars-stipula}}
[[Categoria:Signa]]
[[Categoria:Vexilla]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Crux_decussata | la | 431 | 2017-10-28T05:45:17Z |
79 | Biblia | {{latinitas|-2}}
[[Fasciculus:Gutenberg Bible.jpg|thumb|upright=1.2|Exemplar [[Biblia Gutenberg|Bibliorum Gutenbergianorum]], primorum bibliorum impressorum.]]
[[Fasciculus:ASV Star Bible.jpg|thumb|Biblia [[Anglice]], nomine ''[[American Standard Version]]'' ("Versio Praestituti Exemplaris Americana"), primum [[annus|anno]] [[1900]] missa.]]
[[Fasciculus:Bibbia CEI 1968.jpg|thumb|Biblia [[Italiane]] scripta [[annus|anno]] [[1968]].]]
[[Fasciculus:Family-bible.jpg|thumb|Biblia [[annus|anno]] [[1859]].]]
[[Fasciculus:Bible.malmesbury.arp.jpg|thumb|Biblia [[Latine]] [[manuscriptum|manu scripta]], anno [[1407]] in [[Belgica]] perfecta. His bibliis lectiones ad populum in [[monasterium|monasterio]] fiebant.]]
[[Fasciculus:Devil codex Gigas.jpg|thumb|[[Codex Gigas]], manuscriptum [[Medium Aevum|mediaevale]] maximum in [[orbis terrarum|orbe terrarum]], fortasse [[saeculum 13|saeculo tertio decimo]] maturo scriptum. Continet [[Biblia Vulgata]] et multa documenta [[historia|historica]] Latine scripta.]]
'''Biblia''', plenius '''Biblia Sacra''' ([[genetivus|gen.]] ''Bibliorum Sacrorum'', sed [[Medium Aevum|Medio Aevo]] nonnumquam ''Bibliae Sacrae''), [[liber sacer|scripturas sanctissimas]] [[Christianus|Christianorum]] [[Iudaei|Iudaeorumque]] comprehendunt. Ex variis [[liber|libris]] constant, quorum non omnes ab omnibus [[secta religiosa|sectis religiosis]] agnoscuntur. Libri a [[Ecclesia Catholica Romana|Catholicis Romanis]] [[Ecclesiae Orthodoxae|Orthodoxisque]] sed non a [[Protestantes|Protestantibus]] recepti [[Apocrypha]] appellantur, seu, apud Catholicos Romanos, "Deuterocanonici."
Triginta novem libri primi Bibliorum a Iudaeis accipiuntur; quae pars more translaticio [[Vetus Testamentum]] sed aptius Biblia Iudaica (Hebraice ''[[Thanach]]'') appellatur.
Pars altera Bibliorum Sacrorum, quae ex viginti septem libris constat, a Christianis tantum accipitur, et ab omnibus fere [[Novum Testamentum]] appellatur.
[[Vetus Testamentum]] plerumque [[lingua Hebraica|Hebraice]], partim [[lingua Aramaica|Aramaice]], [[Novum Testamentum]] [[lingua Graeca|Graece]] scriptum est. Biblia Sacra in [[sermo]]nem [[lingua Latina|Latinum]] a [[Sanctus Hieronymus|Sancto Hieronymo]] conversa sunt, et haec [[Biblia Vulgata]] nominantur.
Multi Iudaei et Christiani libros Bibliorum Sacrorum quotidie legunt, sed etiam sunt homines minus religiosi qui [[studium Bibliorum Sacrorum|studio Bibliorum Sacrorum]] sese dicant.
[[Ioannes Gutenbergus]], [[inventor]] [[Germania|Germanicus]], fuit primus qui [[liber|libros]] sacros [[machina|machinis]] in [[litterae motiles|litteris motilibus]] produxit, et circa 180 exempla Bibliorum Sacrorum versionis praeclarae Biblia Vulgata Gutenbergiana in [[papyrus (charta)|chartas]] [[cannabis|cannabaceas]] transcripsit.
== Vetus Testamentum seu ''Thanach'' ==
{{Main|Vetus Testamentum|Thanach}}
Libri [[Vetus Testamentum|Veteris Testamenti]] Bibliorum Sacrorum, quarum antiquissimi sunt [[Genesis]], [[Exodus]], [[Leviticus]], [[Numeri]], et [[Deuteronomia]], inter annos [[1400 a.C.n.]] et [[500 a.C.n.]] scripti sunt. Fertur illos scriptos esse a quodam [[Moyse]] circa annum 1400 a.C.n., sed [[academia|scholastici hodierni]] dicunt eos post [[700 a.C.n.]] scriptos esse.
Plurimi [[Christianus|Christiani]], [[Iudaeus|Iudaei]], et periti nostrae aetatis dicunt librum ultimum, illum [[Prophetia Malachiae|Malachi]], circa [[500 a.C.n.]] scriptum esse.
== Novum Testamentum ==
{{Main|Novum Testamentum}}
[[Novum Testamentum]] est altera Bibliorum Sacrorum Christianorum pars.
==Personae notabiles==
* [[Adam]], [[Eva]], [[Noe]], [[Saul (Rex)|Saul]], [[David (Rex)|David]], [[Salomon (Rex)|Salomon]], [[Moyses]]
* [[Iesus Christus]], [[Maria (mater Iesu)|Maria mater Iesu]], [[Sanctus Paulus]]
== Citationes ==
* "Omnis Scriptura divinitus inspirata, utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in justitia; ut perfectus sit homo Dei, ad omne opus bonum instructus." (Epistola II ad Timotheum 3:16–17; ''Biblia Sacra Juxta Vulgatam Clementinam'')
* "Omnis Scriptura divinitus inspirata est et utilis ad docendum, ad arguendum, ad corrigendum, ad erudiendum in iustitia, ut perfectus sit homo Dei, ad omne opus bonum instructus." (Epistula II ad Timotheum 3:16–17; ''Nova Vulgata'')
* "Vivus est enim sermo Dei, et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti; et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque ac medullarum, et discretor cogitationum et intentionum cordis." (Epistola ad Hebraeos 4:12; ''Biblia Sacra Juxta Vulgatam Clementinam'')
* "Vivus est enim Dei sermo et efficax et penetrabilior omni gladio ancipiti et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque et medullarum, et discretor cogitationum et intentionum cordis." (Epistula ad Hebraeos 4:12; Nova Vulgata)
{{NexInt}}
* [[Biblia Hebraica Stuttgartensia]]
* [[Biblia Anglica]]
* [[Catenae]]
* [[Franciscus Dryander]]
* [[Sanctae Scripturae Latine]]
* [[Scriptorium]]
* [[Studium Bibliorum]]
== Fontes ==
''Biblia Sacra Juxta Vulgatam Clementinam''['':''] ''Divisionibus, Summariis et Concordantiis Ornata''['':''] ''Denuo ediderunt complures Scripturae Sacrae Professores Facultatis theologicae Parisiensis et Seminarii Sancti Sulpitii.'' Romae—Tornaci—Parisiis: Desclée et Socii, Edit. Pont., 1956. Imprimatur[:] Tornaci, die 21 Junii 1938[:] J. Lecouvet, Vic. Gen.
==Bibliographia==
*Anderson, Bernhard W. ''Understanding the Old Testament.'' ISBN 0-13-948399-3.
*Asimov, Isaac. [[1981]]. ''Asimov's Guide to the Bible.'' Novi Eboraci: Avenel Books. ISBN 0-517-34582-X.
*Berlin, Adele, Marc Zvi Brettler, et Michael Fishbane. [[2003]]. ''The Jewish Study Bible.'' Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 0-19-529751-2.
*Brown, Raymond E., Joseph A. Fitzmyer, et Roland E. Murphy, eds. [[1990]]. ''The New Jerome Biblical Commentary.'' Nova Caesarea: Prentice Hall. ISBN 0-13-614934-0.
*Bruce, Frederick. [[1988]]. ''The Canon of Scripture.'' Downers Grove Illinoesiae: IVP Academic. ISBN 978-0-8308-1258-5.
*De Hamel, Christopher. [[1992]]. ''Medieval Craftsmen: Scribes and Illuminations.'' Buffalo: University of Toronto Press.
*Ehrman, Bart D. [[2005]]. ''Misquoting Jesus: The Story Behind Who Changed the Bible and Why.'' Novi Eboraci: HarperSanFrancisco. ISBN 0-06-073817-0.
*Head, Tom. [[2005]]. ''The Absolute Beginner's Guide to the Bible.'' Indianapoli: Que Publishing. ISBN 0-7897-3419-2.
*Henshaw, T. [[1963]]. ''The Writings: The Third Division of the Old Testament Canon.'' Londinii: George Allen & Unwin Ltd.
*Lienhard, Joseph T. [[1995]]. ''The Bible, The Church, and Authority.'' Collegeville Minnesotae: Liturgical Press.
*Lindsell, Harold. [[1978]]. ''The Battle for the Bible.'' Zondervan Publishing House. ISBN 0-310-27681-0
*Masalha, Nur. [[2007]]. ''The Bible and Zionism: Invented Traditions, Archaeology and Post-Colonialism in Palestine-Israel.'' Londinii: Zed Books.
*McDonald, Lee M., et James A. Sanders, eds. [[2002]]. ''The Canon Debate.'' Hendrickson Publishers. ISBN 1-56563-517-5, ISBN 978-1565635173.
*Miller, John W. [[1994]]. ''The Origins of the Bible: Rethinking Canon History.'' Mahwah Novae Caesareae: Paulist Press. ISBN 0-8091-3522-1.
*Riches, John. [[2000]]. ''The Bible: A Very Short Introduction.'' Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-285343-1.
*Taylor, Hawley O. [[1948]]. ''Mathematics and Prophecy: Modern Science and Christian Faith.'' Wheaton Illinoesiae: Van Kampen.
*Wright, N. T. [[2005]]. ''The Last Word: Scripture and the Authority of God: Getting Beyond the Bible Wars.'' Novi Eboraci: HarperCollins. ISBN 978-0-06-087261-8.
== Nexus externi ==
{{Vicicitatio|Biblia|Biblia Sacra}}
{{CommuniaCat|Bible|Biblia Sacra}}
{{Grc|/Βιβλία}}
* [[Bibliotheca Augustana]], [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost04/Hieronymus/hie_v000.html ''Vulgata (Hieronymiana versio)''] (annis [[382]]–[[405]])
* [http://www.wordproject.org/bibles/parallel/j/vulgate.htm Biblia Sacra Vulgata multiparallela.]
* [http://www.vatican.va/archive/bible/nova_vulgata/documents/nova-vulgata_novum-testamentum_lt.html ''Novum Testamentum''.]
* Vaticanum, [http://www.vatican.va/archive/bible/nova_vulgata/documents/nova-vulgata_index_lt.html ''Nova Biblia Vulgata Latina''] ([[1979]]).
* [https://web.archive.org/web/20050403155500/http://santorosario.net/vulgata.htm Nova Biblia Vulgata Latina.]
* [https://web.archive.org/web/20050815082249/http://speedbible.com/vulgate/ ''Vulgata (Hieronymiana versio)''.]
* [https://web.archive.org/web/20131112211101/http://dubitando.no.sapo.pt/qevcon.htm Quattuor Evangeliorum Consonantia (Versio I).]
* [https://web.archive.org/web/20131112210512/http://dubitando.no.sapo.pt/qevconn.htm Quattuor Evangeliorum Consonantia (Versio II).]
* [http://www.biblestudyguide.org/comment/calvin/comm_vol01/htm/vii.htm Translatio et commentarii Johannis Calvini.]
* [http://www.documentacatholicaomnia.eu/1001/1005/local_general_index.html Novum Testamentum Graece (Recensio Vaticano gr. 1209 B, saec. IV): Textum et Lexicon proprium.]
* [http://www.vatican.va/latin/latin_index.html Documenta Latina.]
{{Biblia}}
[[Categoria:Biblia|!]]
[[Categoria:Libri sacri]]
[[Categoria:Res Iudaeo-Christianae]]
[[Categoria:Textus Christiani]]
[[Categoria:Textus Iudaici]]
{{Myrias|Philosophia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Biblia | la | 9,295 | 2023-08-14T11:57:47Z |
93 | Carolus Linnaeus | {{Capsa hominis Vicidata}}
'''Carolus Linnaeus''' (natus [[Råshult]] in [[vicus|vico]] [[Smolandia]]e die [[23 Maii]] [[1707]]; mortuus [[Upsalia, Suecia|Upsaliae]] die [[10 Ianuarii]] [[1778]]), fuit [[botanica|herbarius]], [[zoologia|zoologicus]], et [[medicus]] [[Suecia|Suecius]], qui [[binomen|nomenclaturam binominalem]], hodiernum [[organismus|organismorum]] appellandorum systema, rite ordinavit. Unde appellatur ipse pater [[taxinomia]]e hodiernae.<ref name=calisher>{{cite journal|last1=Calisher|first1=CH|title=Taxonomy: what's in a name? Doesn't a rose by any other name smell as sweet? |journal=Croatian Medical Journal |date=2007 |volume=48|issue=2|pages=268–270|pmid=17436393|pmc=2080517}}.</ref> Multa ex eius [[scriptura|scriptis]] primum [[Latine]] edita sunt.
[[Fasciculus:Linne autograph.png.svg|thumb|upright=0.7|"Carl v. Linné," [[subscriptio]] post [[nomen proprium|nomen]] [[nobilitas|nobilitatis]] acceperat.]]
[[Fasciculus:LA2-Rashult-2.jpg|thumb|[[Domus]] natalis apud [[Råshult]].]]
[[Fasciculus:Carl Linnaeus dressed as a Laplander.jpg|thumb|Linnaeus Suecice [[vestis|vestitus]], [[1735]]–[[1740]].]]
[[Fasciculus:Linæus.jpg|thumb|Linnaeus senex.]]
Linnaeus [[rus|ruri]] in [[Smalandia]] in [[Suecia]] [[meridies|meridiana]] natus est. In [[Universitas Upsaliensis|Universitate Upsaliensi]] educatus est, ubi [[acroasis|acroases]] [[botanica]]s anno [[1730]] habere coepit. Peregre ab anno [[1735]] ad annum [[1738]] commorabatur, ubi studebat et primam editionem eius ''[[Systema Naturae|Systematis Naturae]]'' in [[Nederlandia]] edidit. Tum Sueciam regressus, [[professor]] [[medicina]]e botanicesque [[Upsalia]]e factus est. Itinera per Sueciam annis [[1740]] ad [[planta]]s et [[animalia]] reperienda et classificanda fecit. Annis [[1750]] et [[1760]] plantas, animalia, et [[minerale|mineralia]] colligere et classificare solebat, dum nonnulla [[volumen|volumina]] publicat. Unus e [[scientia|physicis]] clarissimis in [[Europa]] tempore [[mors|mortis]] erat.
[[Ioannes Iacobus Russavius]], [[philosophia|philosophus]] [[Francia|Francicus]], nuntium ei misit: "Dic ei neminem in [[tellus|orbe terrarum]] maiorem novi."<ref name="autogenerated3">{{cite web |url=http://www.linnaeus.uu.se/online/life/8_3.html |title=What people have said about Linnaeus |publisher=Uppsala University |work=Linné on line |accessdate=3 Octobris 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608101238/http://www.linnaeus.uu.se/online/life/8_3.html |archivedate=8 Iunii 2011 }}.</ref> [[Ioannes Volfgangus Goethius]], [[scriptor]] [[politicus]]que [[Germania|Germanus]], arbitratus est: "Praeter [[Shakesperius|Shakesperium]] et [[Spinoza]]m, neminem inter mortuos novi qui me vehementius movit."<ref name="autogenerated3" /> [[Augustus Strindberg]], [[auctor]] Suecicus, scripsit: "Linnaeus re vera erat [[poeta]] qui [[natura]]lista fortuite factus est."<ref name="deceased">{{cite web |url=http://www.linnaeus.uu.se/online/life/9_0.html |title=Linnaeus deceased |publisher=Uppsala University |work=Linné on line |accessdate=3 Octobris 2011}}.</ref> Linnaeus appellatus est princeps [[botanista|botanicorum]] ac [[Naturalis historia (Plinius)|Plinius]] [[Septentrio]]nalium.<ref name="Broberg7">[[#Broberg|Broberg (2006)]], p. 7.</ref> Aestimatur etiam unus ex conditoribus [[oecologia]]e hodiernae.<ref>{{cite journal |last1=Egerton|first1=Frank N. |title=A History of the Ecological Sciences, Part 23: Linnaeus and the Economy of Nature |journal=Bulletin of the Ecological Society of America |date=2007 |volume=88|issue=1|pages=72–88|doi=10.1890/0012-9623(2007)88[72:AHOTES]2.0.CO;2}}.</ref>
Multarum [[planta]]rum multorumque [[animal]]ium [[binomen|nomina binominalia]] a Linnaeo descripta sunt. Nominibus botanicis ab eo nobis datis addere licet [[Nomina abbreviata botanistarum et mycologorum|abbreviationem]] '''L.'''; nominibus zoologicis addere licet ''Linnaeus'' cum anno publicationis.
[[Corpus]] Linnaei ipsius in [[taxinomia]] sua est [[typus generis]] ''[[Homo|Hominis]],'' quamquam eius [[os (ossis)|ossa]], numquam ratione investigata, in [[Ecclesia Cathedralis Upsaliensis|Ecclesia Cathedrali Upsaliensi]] iam [[requiescat in pace|imperturbata requiescunt]].<ref>"There was, however, no single person recognised as the type until 1959, when Professor [[Gulielmus Stearn|William Stearn]], in a passing remark in a paper on Linnaeus' contributions to [[Taxinomia|nomenclature and systematics]] wrote that 'Linnaeus himself, must stand as the type of his ''Homo sapiens''.' This was enough to designate Linnaeus as a [[Typus biologicus|lectotype]] (Article 74.5), the single name[-]bearing type specimen for the species ''Homo sapiens'' and its subspecies ''Homo sapiens sapiens''" (Notton et Stringer).</ref>
Praeclarus est quod, permulta milia [[species (taxinomia)|specierum]] describens, [[systema naturae]] finxit (1738–1766). Elementa [[taxinomia]]e [[biologia|biologicae]] nobis excogitavit, inter quae [[classis biologica|classis]], [[ordo (taxinomia)|ordo]], [[genus (taxinomia)|genus]], [[species]]. [[Hortus Botanicus Upsaliensis|Hortus]] Linnaei hodie ad [[universitas Upsaliensis|universitatem Upsaliensem]] videri potest.
Anno [[1755]], rite factus est [[eques (medium aevum)|eques]], et nomen (ut [[nobilitas|nobilius]] esset) in ''Carolum a Linné'' ([[Suecice]] ''Carl von Linné'') mutavit.
In eius honorem multa animalia plantaeque nominatae sunt, exempli gratia ''[[Linnaea borealis]]''.
==Opera==
*1735 : ''[[Systema naturae]]''
*1737 : ''[[Genera plantarum]]''
*1753 : ''[[Species plantarum]]''
*1763 : ''[[Genera morborum]]''
*1779 : ''[[Systema plantarum]]''
==Notae==
<references/>
==Bibliographia==
*Anderson, Margaret J. [[1997]]. ''Carl Linnaeus: father of classification.'' Enslow Publishers. ISBN 0894907867.
*Blunt, Wilfrid. [[2001]]. ''Linnaeus: the compleat naturalist.'' Londini: Frances Lincoln. ISBN 0711218412. http://books.google.com/?id=N54GuRxlgrMC{{Nexus deficitur|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
*Blunt, Wilfrid. [[2004]]. ''Linnaeus: the compleat naturalist.'' Londini: Frances Lincoln. ISBN 0711223629. http://books.google.com/?id=FRH_EMhQYhYC.
*Brightwell, C. L. [[1858]]. ''A Life of Linnaeus.'' Londini: J. Van Voorst.
*Broberg, Gunnar. [[2006]]. ''Carl Linnaeus.'' Stockholm: Swedish Institute. ISBN 9152009122.
*Frängsmyr, Tore, Sten Lindroth, Gunnar Eriksson, et Gunnar Broberg. [[1983]]. ''Linnaeus, the man and his work.'' Berkeleiae et Los Angeles: University of California Press. ISBN 0-7112-1841-2. http://books.google.com/?id=RrKiQgAACAAJ&dq=Linnaeus+the+man+and+his+works.
*Gribbin, Mary, John Gribbin, et John R. Gribbin. [[2008]]. [http://books.google.com/?id=yDC7gu-sCMsC ''Flower hunters.''] Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 9780199561827.
*Hovey, Edmund Otis. [[1908]]. ''The Bicentenary of the Birth of Carolus Linnaeus.'' Novi Eboraci: New York Academy of Sciences.
*Koerner, Lisbet. [[1999]]. ''Linnaeus: Nature and Nation.'' Cantabrigiae Massachusettae: Harvard University Press. ISBN 0674097459.
*Krol, J. L. P. M. [[1982]]. "Linneaus' verblijf op de Hartekamp." In ''Het landgoed de Hartekamp in Heemstede.'' Heemstede. ISBN 9070712016.
*Loring Brace, C. [[2005]]. ''"Race" Is a Four Letter Word: The Genesis of the Concept.'' Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-517351-2.
*Marks, Jonathan. [[2010]]. Ten facts about human variation. In ''Human Evolutionary Biology,'' ed. Michael Muehlenbein, 265–276. Cantabrigiae: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-87948-4.
*Östholm, Hanna. [[2007]]. The Linnaean Legacy: Three Centuries after his Birth. ''The Linnean.'' Special Issue No. 8: 35–44, ed. Mary J. Morris et Leonie Berwick.
*Quammen, David. 2007. The Name Giver. ''National Geographic,'' Iunius.
*Reveal, James L., et James S. Pringle. [[1993]]. 7. Taxonomic Botany and Floristics. Flora of North America, 1. Novi Eboraci et Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-505713-3.
*Simpson, George Gaylord. [[1961]]. ''Principles of Animal Taxonomy.'' Novi Eboraci et Londinii: Columbia University Press.
*Slotkin, J. S. [[1965]]. The Eighteenth Century. In ''Readings in early Anthropology,'' 175–243. Methuen Publishing.
*Sörlin, et Fagerstedt. [[2004]]. ''Linné och hans lärjungar.'' ISBN 912735590X.
*Sprague, T. A. [[1953]]. Linnaeus as a nomenclaturist. ''Taxon'' 2 (3): 40–46. doi:10.2307/1217339. JSTOR 1217339.
*Stace, Clive A. [[1991]]. ''Plant Taxonomy and Biosystematics.'' Ed. 2a. Cantabrigiae: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-42785-2.
*Stafleu, Frans A. [[1971]]. ''Linnaeus and the Linnaeans: the Spreading of their Ideas in Systematic Botany, 1735–1789.'' Utrecht: International Association for Plant Taxonomy. ISBN 978-90-6046-064-1.
*Stöver, Dietrich Johann Heinrich. [[1794]]. [http://books.google.com/?id=ogwXAAAAYAAJ ''The life of Sir Charles Linnæus.''] Ed. Joseph Trapp. Londini: Library of Congress. ISBN 0198501226. OCLC 5660395.
*Thornton, Robert John ''New Illustration of the Sexual System of Carolus von Linnaeus''. 1798-1807 [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/16#/summary Textus]
*Van den Hoek, C., D. G. Mann, et H. M. Jahns. [[2005]]. ''Algae: An Introduction to Phycology.'' Cantabrigiae: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-30419-1.
*Veitch, H. J. [[1897]]. Nepenthes. ''Journal of the Royal Horticultural Society'' 21 (2): 226–262.
*Willoughby, Pamela. [[2007]]. ''The Evolution of Modern Humans in Africa: A Comprehensive Guide.'' AltaMira Press. ISBN 978-0-7591-0119-7.
*Wilson, Don E., et DeeAnn M. Reeder. [[2005]]. ''Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference.'' Ed. 3a. JHU Press. ISBN 978-0-8018-8221-0.
*Windelspecht, Michael. [[2002]]. ''Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 17th century.'' Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-31501-5.
{{NexInt}}
* [[:Categoria:Taxa Linnaei]]
* [[Universitas Linnaeus]]
* [[7412 Linnaeus]]
==Nexus externi==
* [https://web.archive.org/web/20240925001618/https://viaf.org/viaf/34594730/ Pagina interretialis VIAF]
*[http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html Biographia apud ''Berkeley'']
*[https://web.archive.org/web/20070701000002/http://www.yleradio1.fi/nuntii/id11086.shtml Nuntii Latini apud YLE Radio, 25.05.2007: "Linnaeus abhinc 300 annos natus"]
*[http://linnaeus.c18.net/Letters/letter_text.php?id_letter=L0381&keyword= ''The Linnaean Correspondence''] {{ling|Anglice|Latine}}
{{CommuniaCat|Carl von Linné|Carolum Linnaeum}}
{{DEFAULTSORT:Linnaeus, Carolus}}
[[Categoria:Nati 1707]]
[[Categoria:Mortui 1778]]
[[Categoria:Botanistae Sueciae]]
[[Categoria:Carolus Linnaeus| ]]
[[Categoria:Auctores Latini recentiores]]
[[Categoria:Alumni Academiae Hardervicensis]]
[[Categoria:Alumni Universitatis Upsaliensis]]
[[Categoria:Medici Sueciae]]
[[Categoria:Palaeontologi Sueciae]]
[[Categoria:Pictores rerum naturalium]]
[[Categoria:Socii Academiae Leopoldinae]]
[[Categoria:Socii Academiae Scientiarum Borussicae]]
[[Categoria:Sodales Academiae Regiae Scientiarum Suecicae]]
[[Categoria:Zoologi Sueciae]]
[[Categoria:Taxinomi biologici]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Homines}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Carolus_Linnaeus | la | 11,191 | 2025-02-13T13:31:37Z |
87 | Beda | {{Capsa hominis Vicidata}}
'''Beda''', apud posteros '''Sanctus Beda Venerabilis''' ([[Anglice]] ''the Venerable Bede''; natus anno [[672]] aut [[673]], mortuus die [[26 Maii]] [[735]]), fuit [[Anglia|Anglicus]] [[ordo Benedictinorum|ordinis Benedictinorum]] [[monachus]], [[theologus]], [[rerum gestarum scriptor]], [[presbyter]]que [[monasterium|monasterii]] [[Northumbria|Northumbriensis]] apostolorum [[Petrus|Petri]] et [[Paulus|Pauli]], quod ad [[Viuraemuda]]m (''Wearmouth'') et [[Gyruum]] situm erat.
== Vita ==
Beda in terris monasterii Viremuthensis natus est. Septem annos nato ei propinquis curantibus contigit ut a [[Benedictus Biscop|Benedicto Biscop]] abbate ac deinde a [[Ceolfridus|Ceolfrido]] erudiretur. Exinde totam vitam in eodem [[monasterium|monasterio]] peregit. Maxime meditationi scripturarum operam dabat atque inter observantiam disciplinae regularis et quotidianam cantandi in ecclesia curam semper aut discere aut docere aut scribere in deliciis habebat. Undevicesimo autem aetatis anno [[diaconus|diaconatum]], tricesimo gradum [[presbyter]]atus, utrumque per ministerium reverendissimi episcopi Iohannis, iubente [[Ceolfridus|Ceolfrido]] abbate, iniit. Mortuus est anno septingentesimo tricesimo quinto. [[Ecclesia Catholica]] die [[25 Maii]] eum commemorat.
== Scripta ==
[[Fasciculus:Beda - De natura rerum, 1529 - 4784142.tif|thumb|''De natura rerum'' (1529).]]
[[Fasciculus:Nuremberg Chronicle Venerable Bede.jpg|thumb|upright=0.8|Beda in ''[[Liber chronicarum (Schedel)|Chronicis Nurembergensibus]]'' anno 1493 pictus.]]
[[Fasciculus:The Venerable Bede translates John 1902.jpg|thumb|upright=0.8|Beda [[Evangelium secundum Ioannem|evangelii Ioannis]] interpres, ab [[Ioannes Doyle Penrose|Ioanne Doyle Penrose]] anno 1902 pictus.]]
[[Fasciculus:Opera Bedae Venerabilis.tif|thumb|''Opera Bedae Venerabilis'' (1563).]]
Beda fuit diligens [[Anglia|rerum Anglicarum]] [[historicus|scriptor]]. Ab anno aetatis suae tricesimo usque ad annum undesexagesimum in sancta scriptura ex opusculis venerabilium patrum res breviter adnotandas sive etiam ad formam sensus et [[interpretatio]]nis eorum superadiciendas curavit. Ipse multos [[liber|libros]] de [[Biblia Sacra|sacris scripturis]] atque de [[theologia|rebus theologicis]] rerum optime sciens scripsit. Dicitur [[evangelium secundum Ioannem]] in [[lingua Anglo-Saxonica|linguam Anglo-Saxonicam]] convertisse; textus autem ad hunc diem usque inventus non est.
== Commentarii ==
* In principium [[Genesis]], usque ad nativitatem Isaac et eiectionem Ismahelis, libri 4.
* [http://www.europeanaregia.eu/en/manuscripts/st-gallen-stiftsbibliothek-cod-sang-266/en De tabernaculo] et vasis eius ac vestibus sacerdotum, libri 3.
* In primam partem Samuhelis, id est usque ad mortem Saulis, libri 4.
* De aedificatione templi [[allegoria|allegoricae]] expositionis, sicut et cetera, libri 2.
* In Regum librum 30 quaestiones.
* In proverbia Salomonis libri 3.
* [http://www.europeanaregia.eu/en/manuscripts/paris-biblioth-que-nationale-france-mss-latin-2347/en In Cantica Canticorum] libri 7.
* In Isaiam, Danihelem, 12 prophetas et partem Hieremiae distinctiones capitulorum ex tractatu beati Hieronimi excerptae.
* In Ezram et Neemiam libri 3.
* In Cantincum Habacum librum 1.
* In librum beati patris Tobiae explanationis allegoricae de Christo et ecclesia, Liber 1.
* Capitula lectionum:<br />in Pentateucum Mosi, Iosue, Iudicum;<br />in libros Regum et Verba Dierum;<br />in librum beati patris Iob;<br />in [http://www.europeanaregia.eu/en/manuscripts/paris-biblioth-que-nationale-france-mss-latin-2347/en Parabolas, Ecclesiasten et Cantica Canticorum];<br />in Isaiam prophetam, Ezram quoque et Neemiam.
* In Evangelium Marci, libri 4.
* In Evangelium Lucae, libri 6.
* Omeliarum evangelii, libri 2.
* In Apostolum quaecumque in opusculis sancti Augustini exposita invenit, cuncta per ordinem transcribere curavit.
* In Actus Apostolorum, libri 2.
* In epistulas VII catholicas, libri singuli.
* [http://www.europeanaregia.eu/en/manuscripts/paris-bibliotheque-nationale-france-mss-latin-2368/en In Apocalypsin] sancti Iohannis, libri 3.
* Capitula lectionum in totum Novum Testamentum, excepto evangelio.
* Liber epistularum ad diversos:<br />(1) De sex aetatibus saeculi,<br />(2) de mansionibus filiorum Israel,<br />(3) De illo Isaiae 'Et claudentur ibi in carcerem et post multos dies visitabuntur',<br />(4) De ratione bissexti,<br />(5) De aequinoctio iuxta Anatolium.
* De historiis sanctorum:<br />(1) Liber vitae et passionis sancti Felicis confessoris de metrico Paulini opere in prosam Beda translatus.<br />(2) Liber vitae et passionis sancti Anastasii (male de Greco translatum, et peius a quodam inperito emendatum) ad sensum correxit Beda.<br />(3) [http://www.europeanaregia.eu/en/manuscripts/st-gallen-stiftsbibliothek-cod-sang-263/en Vitam sancti patris monachi et antistitis Cudbercti] (id est de [[Cuthbertus|Cuthberto]]) et prius heroico metro, et postmodum plano sermone, descripsit Beda (opus geminum).
* Historia abbatum monasterii sui, in quo Benedictus Biscop, Huaetberct et Ceolfrid, in libellis 2. (Amplificata de Vita Anonymo Ceolfridi).
* Martyrologium de nataliciis sanctorum martyrum diebus, in quo non solum qua die, verum etiam quo genere certaminis, vel sub quo iudice mundum vicerint, adnotare studuit Beda.
* Liber hymnorum diverso metro sive rythmo.
* Liber epigrammatum heroico metro sive elegiaco.
* [http://www.europeanaregia.eu/en/manuscripts/st-gallen-stiftsbibliothek-cod-sang-248/en Liber De Natura Rerum].
* [http://www.europeanaregia.eu/en/manuscripts/st-gallen-stiftsbibliothek-cod-sang-248/en Libri De Temporibus], 2. (2 Opera, Liber minor et Liber maior).
* [http://www.europeanaregia.eu/en/manuscripts/st-gallen-stiftsbibliothek-cod-sang-249/en Liber de orthographia] alphabeti ordine distinctum.
* Liber de metrica arte, et huic adjectum, alius de schematibus sive tropis libellum (hoc est de figuris modisque locutionum, quibus Scriptura sancta contexta est).
* ''[[Historia ecclesiastica gentis Anglorum]]'', libri 5. (Excudit anno [[731]]).
==Bibliographia==
*Blair, Peter Hunter. [[1990]]. ''The World of Bede.'' Reimpressio editionis anni 1970. Cantabrigiae: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-39819-0.
*Brown, George Hardin. [[1987]]. ''Bede, the Venerable.'' Bostoniae: Twayne. ISBN 978-0-8057-6940-1.
*Dorey, T. A. [[1966]]. ''Latin Historians.'' Londinii: Routledge & Kegan Paul.
*Farmer, David Hugh. [[2004]]. ''The Oxford Dictionary of Saints.'' Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-860949-0.
*Fleming, Robin. [[2011]]. ''Britain after Rome: The Fall and the Rise, 400 to 1070.'' Londinii: Penguin Books. ISBN 978-0-14-014823-7.
*Goffart, Walter A. [[1988]]. ''The Narrators of Barbarian History (A.D. 550–800): Jordanes, Gregory of Tours, Bede, and Paul the Deacon.'' Princeton Novae Caesareae: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-05514-5.
*Higham, N. J. [[2006]]. ''(Re-)Reading Bede: The Historia Ecclesiastica in Context.'' Routledge. ISBN 978-0-415-35368-7.
*Meyvaert, Paul. [[1996]]. "Bede, Cassiodorus, and the Codex Amiatinus." ''Speculum'' 71 (4): 827–83. doi:10.2307/2865722. JSTOR 2865722.
*Opland,Jeff. [[1980]]. ''Anglo-Saxon Oral Poetry: A Study of the Traditions.'' Portu Novo et Londinii: Yale University Press. ISBN 978-0-300-02426-5.
*Thompson, A. Hamilton. [[1969]]. ''Bede: His Life, Times and Writings: Essays in Commemoration of the Twelfth Century of his Death.'' Oxoniae: Oxford University Press.
*Ward, Benedicta. [[1990]]. ''The Venerable Bede.'' Harrisburgi Pennsylvaniae: Morehouse Publishing. ISBN 978-0-8192-1494-2.
*Ward, Benedicta. [[2001]]. "Bede the Theologian." In ''The Medieval Theologians: An Introduction to Theology in the Medieval Period,'' ed. G. R. Evansm, 57–64. Malden Massachusettae: Blackwell Publishing. ISBN 978-0-631-21203-4.
*Wright, J. Robert. [[2008]]. ''A Companion to Bede: A Reader's Commentary on The Ecclesiastical History of the English People.'' Grand Rapids Michiganiae: Eerdmans. ISBN 978-0-8028-6309-6.
*Yorke, Barbara. [[2006]]. ''The Conversion of Britain: Religion, Politics and Society in Britain c. 600–800.'' Londinii: Pearson/Longman. ISBN 978-0-582-77292-2.
== Nexus externi ==
{{Fontes biographici}}
{{CommuniaCat|Bede|Bedam}}
{{Vicifons|Beda Venerabilis}}
{{Vicicitatio|Beda Venerabilis|Bedam}}
* [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost08/Bede/bed_his0.html Historia ecclesiastica gentis Anglorum (textus incompletus)]
* [http://www.forumromanum.org/literature/bede/vit_abb.html Vita sanctorum abbatum (textus completus)]
* [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost08/Bede/bed_cutm.html Vita Cuthberti metrica (textus completus)]
* [http://www.intratext.com/X/LAT0670.HTM Liber Proverbiorum (textus completus)]
* [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost08/Bede/bed_orth.html De orthographia (textus completus)]
* [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost08/Bede/bed_rat0.html De temporum ratione (textus incompletus)]
* [http://iteadjmj.com Explanatio Apocalypsis etc. in Patrologia (textus completus)]
[[Categoria:Nati saeculo 7]]
[[Categoria:Mortui 735]]
[[Categoria:Auctores Anglosaxonici]]
[[Categoria:Auctores Latini mediaevales]]
[[Categoria:Beda|!]]
[[Categoria:Clerici Angliae]]
[[Categoria:Doctores Ecclesiae Catholicae]]
[[Categoria:Eruditi Angliae]]
[[Categoria:Historici Britanniae]]
[[Categoria:Interpretes]]
[[Categoria:Sancti]]
{{Myrias|Homines}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Beda | la | 9,469 | 2024-06-24T12:46:00Z |
94 | Chordata | {{Taxobox
| name = Chordata
| fossil_range = {{Fossil range|540|0|r=[[Cambrium]] > [[Recens]]}}
| image = Pristella maxillaris.jpg
| image_caption = ''[[Pristella maxillaris]],'' una ex paucis Chordatis quibus est [[columna vertebralis]] conspicua. [[Chorda dorsalis]] intra hanc columnam est.
| image_width=250px
| regnum = [[Animalia]]
| subregnum = [[Bilateria]]
| infraregnum = [[Nephrozoa]]
| superphylum = [[Deuterostomia]]
| phylum = Chordata
| phylum_authority = [[Gulielmus Bateson|Bateson]], [[1885]]
| subdivision_ranks = Cladi
| subdivision = * [[Craniata]]
* [[Cephalochordata]]
* [[Urochordata]]
}}
'''Chordata''' ([[nomen]] a [[Gulielmus Bateson|Bateson]] anno [[1885]] excogitatum) sunt [[phylum]] [[Animal]]ium quae sunt vel [[Vertebrata]] vel unum nonnullorum [[invertebrata|invertebratorum]] arte cognatorum. Coniuguntur ob [[Chorda dorsalis|chordam dorsalem seu notochordam]], [[Tubus neuralis|tubum neuralem]]<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Neural_tube]</ref> concavum, [[sulcus pharyngeus|sulcos pharyngeos]]<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Pharyngeal_cleft]</ref>, [[endostylus|endostylum]], [[cauda]]m post [[anus (anatomia)|anum]], quas proprietates saltem nonnullo [[vita]]e momento omnia habent. Phylum in tribus [[subphylum|subphylis]] consistit: [[Urochordata|Urochordatis]] sive [[Tunicata|Tunicatis]], [[Cephalochordata|Cephalochordatis]] (ab [[Amphioxiformes|Amphioxiformibus]] repraesentatis), [[Craniata|Craniatis]] (quae [[Vertebrata]] et pauca alia comprehendunt). [[Hemichordata]] appellata sunt quartum quondam Chordatorum subphylum, quod nunc phylum proprium usitate tractatur. [[Larva (zoologia)|Larvis]] Urochordatorum sunt notochorda nervorumque chorda quae in [[adultus|adultis]] amittuntur. Cephalochordatis sunt notochorda nervorumque chorda (sed nullum [[cerebrum]] vel propria sensuum [[organum (biologia)|organa]]) et simplicissimum [[systema circulatorium]]. Craniata sunt solum phylum cuius membris sunt [[calvaria]]e. In omnibus Craniatis, [[Myxini]]s exceptis, tubus neuralis [[vertebra|vertebris]] [[cartilago|cartilagineis]] aut [[os (ossis)|osseis]] cingitur, et notochorda est generatim deminuta; ergo Myxiniformes Vertebrata non putantur. Chordata uná cum tribus [[phylum|phylis]] germanis —quae sunt [[Hemichordata]], [[Echinodermata]], [[Xenoturbellida]]— [[Deuterostomia]] constituunt, unum ex duobus [[superphylum|superphylis]] quae omnia Animalia pluribus organis praedita (Nephrozoa) comprehendunt (alterum Protozoa sunt).
== Notae ==
<references />
== Nexus externi ==
{{Fontes biologici}}
{{CommuniaCat}}
{{Vicispecies}}
* [http://taxonomicon.taxonomy.nl/TaxonTree.aspx?id=41451 Chordata apud ''Systema Natura'']
* [http://www.ucmp.berkeley.edu/chordata/chordata.html Chordata apud Universitatem Berkleiensem]
* [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Chordata.html#Chordata Chordata apud Animaldiversityweb]
[[Categoria:Chordata|!]]
[[Categoria:Taxa Bateson]]
[[Categoria:Taxa 1885]]
[[Categoria:Phyla animalium]]
{{Myrias|Biologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Chordata | la | 3,045 | 2024-11-11T17:23:19Z |
97 | Canidae | {{Taxobox
| name = Canidae
| fossil_range = {{Scala fossilis|39.75|0|r=[[Eocaenum]] > [[Recens]]}}
| image = Familia Canidae.jpg
| image_caption = Maiora genera Canidarum quae exstant: ''[[Canis]]'', ''[[Cuon (genus)|Cuon]]'', ''[[Lycaon (genus)|Lycaon]]'', ''[[Cerdocyon]]'', ''[[Chrysocyon]]'', ''[[Speothos]]'', ''[[Vulpes]]'', ''[[Nyctereutes]]'', ''[[Otocyon]]'' and ''[[Urocyon]]''
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Mammalia]]
| ordo = [[Carnivora]]
| subordo = [[Caniformia]]
| familia = '''Canidae'''
| familia_authority=[[Ioannes Fischer von Waldheim|Fischer von Waldheim]], [[1817]]<ref>Fischer de Waldheim, G. 1817. Adversaria zoologica. Moscuae. 5:368–428. p372</ref>
| subdivision_ranks = Genera
| subdivision =
* ''[[Atelocynus]]''
* ''[[Canis (genus)|Canis]]''
* ''[[Cerdocyon]]''
* ''[[Chrysocyon]]''
* ''[[Cuon (genus)|Cuon]]''
* ''[[Dusicyon]]''
* ''[[Lycalopex]]''
* ''[[Lycaon (genus)|Lycaon]]''
* ''[[Nyctereutes]]''
* ''[[Otocyon]]''
* ''[[Speothos]]''
* ''[[Urocyon]]''
* ''[[Vulpes (genus)|Vulpes]]''
}}
'''Canidae''' sunt [[familia (taxinomia)|familia]] [[mammalia|mammalium]] [[ordo (taxinomia)|ordinis]] [[carnivora|carnivororum]], quae [[canis|canes]], [[lupus|lupos]], [[vulpes]], [[thos|thoes]], [[coiotes]], et alia mammalia canibus similia comprehendit.
== Pinacotheca ==
<gallery>
Imago:Golden Wolf2.jpg|''[[Canis aureus]]''
Imago:Canis lupus 265b.jpg|''[[Canis lupus]]''
Imago:07-03-23RedWolfAlbanyGAChehaw.jpg|''[[Canis lupus rufus]]''
Imago:Lycaon pictus pg.jpg|''[[Canis pictus]]''
Imago:Canis latrans standing.jpg|''[[Canis latrans]]''
Imago:ZooManedWolf.jpg|''[[Chrysocyon brachyurus]]''
Imago:Cuon.alpinus-ZOO.Olomouc.jpg|''[[Cuon alpinus]]''
Imago:Nyctereutes procyonoides 1 (Piotr Kuczynski).jpg|''[[Nyctereutes procyonoides]]''
Imago:Otocyon megalotis (Namibia).jpg|''[[Otocyon megalotis]]''
Imago:Zoo América-2874f-Urocyon cinereoargenteus.jpg|''[[Urocyon cinereoergentus]]''
Imago:Polarfuchs 1 2004-11-17.jpg|''[[Vulpes lagopus]]''
</gallery>
== Notae ==
<references />
== Bibliographia ==
* Corbet, G. B., et J. E. Hill. [[1991]]. ''A World List of Mammalian Species,'' Ed. tertia. Londinii et Oxoniae: Natural History Museum Publications & Oxford University Press.
*Lindblad-Toh, Kerstin, Claire M. Wade, Tarjei S. Mikkelsen, et al. [[2005]]. "Genome sequence, comparative analysis and haplotype structure of the domestic dog." ''Nature'' 438 (7069): 803–819. doi:10.1038/nature04338.
* Margulis, L., et K. V. Schwartz. [[1982]]. ''Five Kingdoms. An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth.'' Franciscopoli: W. H. Freeman.
* McKenna, M. C., et S. K. Bell. [[1997]]. ''Classification of Mammals above the Species Level.'' Novi Eboraci: Columbia University Press.
* Storer, T. I., R. L. Usinger, R. C. Stebbins, et J. W. Nybakken. [[1979]]. ''General Zoology.'' Ed. sexta. Novi Eboraci: McGraw-Hill Book Company.
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Canidae|Canidas}}
{{Vicispecies|Canidae|Canidas}}
{{Fontes biologici}}
[[Categoria:Canidae|*]]
[[Categoria:Familiae animalium]]
[[Categoria:Taxa Fischer von Waldheim]]
[[Categoria:Taxa 1817]]
{{Myrias|Biologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Canidae | la | 3,149 | 2020-11-09T13:35:58Z |
99 | Computator | {{Vitta navigationis|'''Computator''' ({{pns|oris|m|computator}}) est homo qui computat (vide infra). [[Machina]] autem computans dicitur [[computatrum]].}}
[[Fasciculus:Human computers - Dryden.jpg|thumb|“Cella computatorum” in ''[[NACA]] High Speed Flight Station''.]]
{{Res|Computator}}<ref name="seneca-ep-87-5">{{*Cfr}} [[Lucius Annaeus Seneca minor|Sen.]], ''[[Epistulae morales ad Lucilium|Ep.]]'', {{Vf|Epistulae morales ad Lucilium/Liber XI - XIII|LXXXVII. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM|87, 5}}: “Quum ad patrimonium ventum est, diligentissimi {{lectio|computatores}} sic rationem ponitis singulorum quibus aut pecuniam credituri estis aut beneficia {{omissis}}”</ref>{{L&S ref|computator}}{{Gaffiot ref|computator|367}} (fem. {{Res|computatrix}}), olim, quum [[computatrum|computatra electronica]] abessent, erat homo qui opera dabat [[computatio|computationes mathematicas]] efficiendo.
[[Alanus Turing]] calculatorem descripsit “hominem cui quaedam fixae regulae sequendae sunt et cui nulla auctoritas est ab illis deviandi.”<ref>{{*Cfr}} {{Opus
| cognomen auctoris = Turing
| nomen auctoris = Alanus Mathison
| titulus = Computing machinery and intelligence
| contextus = Mind
| volumen = 59
| fasciculus = 236
| annus = 1950
| paginae = 433–460
| doi = 10.1093/mind/LIX.236.433
| url = https://courses.cs.umbc.edu/471/papers/turing.pdf
}}: “The human computer is supposed to be following fixed rules; he has no authority to deviate from them in any detail.”</ref>
In [[aevum modernum|aevo moderno]], greges hominum (a [[saeculum 19|saeculo undevicesimo]] saepe [[mulier]]um) adhibebantur ad longum et saepe taediosum munus calculos efficiendi. Labor solebat distribui ut fieri posset simul et pariliter, et saepe eadem computatio a pluribus gregibus iterum reficiebatur ad mendas vitandas.
Exempla notissima computatorum fuerunt {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Ioannes Eberstark||de|qid=Q5649948}}, [[Carolus Fridericus Gauss]], {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Gulielmus Klein||en|qid=Q2069856}}, [[Ioannes de Neumann]].
== Etymologia ==
Verbum ''computatoris'' est aliquantum antiquum.<ref name="seneca-ep-87-5" /> [[Saeculum 11|Saeculo undecimo]] {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Bernelinus||d|qid=Q15984783}} id dixit a ''putando'' duci.{{safesubst:Annotatio cum paginis creandis|1=Verba memorata a {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Iacobus Paulus Migne|Iacobo Paulo Migne|fr|qid=Q326431}} in [[liber|libro]] ''Patrologiae cursus completus'', p. '''??'''.|2=Q326431}}{{Cd}} Antique, debitorum aes alienum in ligno imputabatur, quare ubi debitorum summam perspiciere necesse esset, imputata summabantur, id est computabantur. Improprie sunt qui computatrum etiam computatoris nomine appellant, quasi machinam ab homine non dignoscant.
== In cultura populari ==
<!-- A [[Specialis:PermanentLink/3777369]]: -->In fabula generis [[fictio scientifica|fictionis scientificae]] ''[[Dune]],'' de computatorum ordine narratur, qui ''Mentat'' appellantur. Nam postquam machinarum defectio finem habuerat et illae interdictae erant, duo cives a Galaxiae sapientibus mandati sunt ut computatrorum officium supplerent.
== Notae ==
<references />
{{NexInt}}
* [[Computatrum]]
* [[Alanus Mathison Turing]]
* [[Bitus]]
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Human computing|computatores computratricesve}}
* [http://www.recordholders.org/en/events/worldcup/index.html Certamen Mundiale Computatorum], Anglice
* [https://web.archive.org/web/20080907083638/http://users.lk.net/~stepanov/mnemo/pekelise.html De Prodigio Computatorum], a Viktor Pekelis, Anglice
* [https://web.archive.org/web/20080820013853/http://users.lk.net/~stepanov/mnemo/mkleine.html De Gulielmo Klein], Anglice
* [https://web.archive.org/web/20080820014950/http://users.lk.net/~stepanov/mnemo/fastere.html Processus computationis humanae machinariaeque], Anglice
* [https://web.archive.org/web/20080907084745/http://users.lk.net/~stepanov/mnemo/mnemoare.html Ars computatoria], Anglice
* [https://web.archive.org/web/20100711140840/http://www.mentalcalculation.com/calculators/list.htm Index Computatorum Praeclarorum], Anglice
[[Categoria:Munera]]
[[Categoria:Intellegentia]]
[[Categoria:Psychologia]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Computator | la | 4,264 | 2026-03-26T15:35:17Z |
95 | Carnivora (mammalia) | {{L?}}
: ''Si de omnibus animantibus carnivoris legere vis, vide [[carnivora]]''
{{taxobox
| name = ''Carnivora''
| image = Lion waiting in Namibia.jpg
| image_width = 200px
| image_caption = ''[[Panthera leo]]''
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Mammalia]]
| subclassis = [[Theria]]
| infraclassis = [[Eutheria]]
| ordo = '''Carnivora'''
| ordo_authority = [[Thomas Eduardus Bowdich|Bowdich]], [[1821]]
| subdivision_ranks = [[Subordo|subordines]]
| subdivision =
* [[Feliformia]]
* [[Caniformia]]
}}
'''Carnivora''' (-orum, ''n. pl.'') sunt [[mammalia]] infraclassis [[Eutheria|Eutheriorum]] quae diaetas mutaverunt ut [[caro|carne]] ceterorum [[animal]]ium vescantur.
== Dentes Carnivororum ==
[[Dentes]] typici (exempli gratia felidarum) sunt:
* Incisivae duodecim
* Caninae quattuor elongatae
* Praemolares decem (quattuor et sex)
* Molares quattuor
== Classificatio ==
* '''Ordo Carnivora'''
** '''Subordo [[Feliformia]]'''
*** Familia †[[Viverravidae]]
*** Familia †[[Nimravidae]]
*** Familia [[Nandiniidae]]
*** '''Infraordo [[Feloidea]]'''
**** Familia [[Prinonodontidae]]
**** Familia †[[Barbourofelidae]]
**** Familia [[Felidae]]
*** '''Infraordo [[Viverroidea]]'''
**** Familia [[Viverridae]]
**** Superfamilia [[Herpestoidea]]
***** Familia [[Hyaenidae]]
***** Familia [[Eupleridae]]
***** Familia [[Herpestidae]]
** '''Subordo [[Caniformia]]'''
*** Familia †[[Miacidae]]
*** Familia †[[Amphicyonidae]]
*** Familia [[Canidae]]
*** '''Infraordo [[Arctoidea]]'''
**** Familia †[[Hemicyonidae]]
**** Familia [[Ursidae]]
**** Superfamilia [[Musteloidea]]
***** Familia [[Ailuridae]]
***** Familia [[Mephitidae]]
***** Familia [[Mustelidae]]
***** Familia [[Procyonidae]]
**** Superfamilia [[Pinnipedia]]
***** Familia †[[Enaliarctidae]]
***** Familia [[Odobenidae]]
***** Familia [[Otariidae]]
***** Familia [[Phocidae]]
== Nexus externi ==
{{Fontes biologici}}
{{CommuniaCat|Carnivora|carnivora}}
{{Vicispecies|Carnivora|carnivora}}
{{biologia-stipula}}
[[Categoria:Carnivora|!]]
[[Categoria:Ordines animalium]]
[[Categoria:Taxa Bowdich]]
[[Categoria:Taxa 1821]]
{{Myrias|Biologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Carnivora_%28mammalia%29 | la | 2,155 | 2022-12-30T09:37:21Z |
101 | Coniugatio | {{Res|Coniugatio}} [[verbum|verbi]] est creatio formarum deductarum ex primis formis vel partibus principalibus. A [[persona]], [[numerus (grammatica)|numero]], [[genus (grammatica)|genere]], [[tempus (grammatica)|tempore]], [[modus (grammatica)|modo]], [[diathesis (grammatica)|diathesi]], et aliis rebus linguae propriis adfici potest.
==Lingua Latina==
Solent verba Latina discerni in quattuor coniugationibus. Primae coniugationi ea verba cum ''-āre'' infinitiva forma sunt, secundae illa cum ''-ēre,'' tertiae ''-ere,'' et quarta cum ''-īre.'' Etiam autem sunt verba (i brevi) quae sunt in tertia coniugatione, sed flecta{{dubsig}} sunt quasi in quarta.
===Tempora===
Sex generalia tempora verbo sunt:
*'''[[Praesens]]'''. Actiones ad praesentem describit. ''Magistra discipulos amat.''
*'''[[Imperfectum]]'''. Actiones modo praeteritas seu continuo gestas describit. ''Magistra discipulos amabat.''
*'''[[Perfectum]]'''. Actiones praeteritas confectasque describit. ''Magistra discipulos amavit.''<!--Bad example because form is same as present-->
*'''[[Plusquamperfectum|Plus quam perfectum]]'''. Actiones procul praeteritas, ante eas actiones quae in perfecto tempore descriptae sunt describit. ''Magistra discipulos amaverat.''
*'''[[Futurum]] Simplex'''. Actiones futuras describit. ''Magistra discipulos amabit.''
*'''[[Futurum Exactum]]''' (etiam '''"Futurum Perfectum"'''). Actiones quae aliquando in futuro confectae sunt describit. ''Magistra discipulos amaverit.''
===Modi===
Octo modi:
* '''[[Indicativus]]'''
* '''[[Coniunctivus]]''' (etiam ''subiunctivus'' appellatus)
* '''[[Imperativus]]'''
* '''[[Infinitivus]]'''
* '''[[Participium]]'''
* '''[[Gerundium]]'''
* '''[[Gerundivum]]'''
* '''[[Supinum]]'''
===Personae===
Tres personae:
* '''Prima singularis''' (ego)
* '''Secunda singularis''' (tu)
* '''Tertia singularis''' (is, ea, id)
* '''Prima pluralis''' (nos)
* '''Secunda pluralis''' (vos)
* '''Tertia pluralis''' (ei, eae, ea)
===Diathesis===
Tres sunt diatheses:
* '''[[Activum]]''': subiectus grammaticalis facit actionem
* '''[[Passivum]]''': actio cadit super subiectum
*'''Medium''': subiectus participat active in actione, aut actio subiecti cadit super subiectum ipsum
===Radices et paradigma===
Omnia verba habent quattuor radices, quas e paradigma agnoscitur. Paradigma est sequentia quinque parabolarum:
*Prima parabola est forma primae personae singularis, praesentis temporis, diathesis activae, indicativi modi.
*Secunda est forma secundae personae singularis, praesentis temporis, activae diathesis, indicativi modi.
*Tertia est forma primae personae singularis, perfecti temporis, activae diathesis, indicativi modi.
*Quarta est supinum accusativum.
*Quinta est infinitivus praesens
Ecce exempla paradigmae ex omnibus coniugationibus
*prima coniugatio: amo, amas, amavi, amatum, amare
*secunda coniugatio: habeo, habes, habui, habitum, habere
*tertia coniugatio: dico, dicis, dixi, dictum, dicere
*quarta coniugatio: audio, audis, audivi, auditum, audire
*coniugatio mixta: facio, facis, feci, factum, facere
'''Vide exempla:''' [[:wikt:amo|amare]], [[:wikt:habeo|habēre]], [[:wikt:facio|facere]], [[:wikt:sum|esse]], [[:wikt:fero|ferre]].
{{NexInt}}
* [[Ars grammatica]]
* [[Linguistica]]
* [[Grammatica Latina]]
* [[Declinatio (grammatica)|Declinatio]]
{{Ast}}
{{Grammatica Latina|Verbum}}
[[Categoria:Ars grammatica]]
[[Categoria:Grammatica Latina]]
[[lt:Lotynų kalbos gramatika#Veiksmažodis]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Coniugatio | la | 3,460 | 2025-02-06T20:44:03Z |
102 | Comicus | {{discretiva}}
'''Comicus''' (Graece κωμικός) haec dissimilia significat:
# actor scaenicus [[comoedia]]e
# [[liber pictus]],{{fndref}} exempla [[Asterix]], [[Donaldus Anas]]. Tales libelli nonnumquam ''nubeculatos'' esse dicuntur (ad usum [[Lingua Italica|Italici]] verbi "fumetto").
# [[Manga]] (comicus{{fndref}} Iaponicus).
# [[Manhua]] (comicus{{fndref}} Coreanus).
== Notae ==
<references /> | https://la.wikipedia.org/wiki/Comicus | la | 408 | 2023-04-07T17:52:08Z |
103 | Circus | :''Haec pagina circum antiquum tractat. Si gregem hodiernum artificium spectaculorum quaeris, vide [[Circus hodiernus|circum hodiernum]].''
[[Fasciculus:RomaPalatino&CircoMassimo.JPG|thumb|[[Circus Maximus]] [[Roma]]e]]
'''Circus''' apud [[Romani antiqui|antiquos Romanos]] erat [[planities]] aperta, figurâ [[ellipsis|elliptica]], ubi [[ludi publici Romani|ludi publici]], praecipue [[bigae|bigarum]] [[quadrigae|quadrigarum]]<nowiki>que</nowiki> cursûs, edebantur.
Circus Romanus ex [[hippodromus|hippodromo]] [[Graeci|Graeco]] et curriculo [[Etrusci|Etrusco]] ortus est. Primus circus Romanus fuit [[Circus Romanus]], fortasse a [[Tarquinius Priscus|Tarquinio Prisco]] rege conditus, a posterioribus consulibus imperatoribusque elaboratus. Alii circi Romae erant [[circus Maxentii]], qui adhuc conservatus est, et circi [[Circus Flaminius|Flaminius]] et [[Circus Vaticanus|Vaticanus]] (Gai et Neronis), quae destructi sunt.
{{NexInt}}
* [[Hippodromus]]
== Bibliographia ==
* Nielsen, Inge et Hönle, Augusta. [http://dx.doi.org/10.1163/1574-9347_bnp_e234810 "Circus"]. In ''Brill's New Pauly'', editione interretiali. 2006.
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Ancient Roman circuses|circos Romanos antiquos}}
{{Roma antiqua}}
[[Categoria:Societas hominum]]
[[Categoria:Stadia|!]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Circus | la | 1,288 | 2024-12-23T17:47:07Z |
100 | Cleopatra VII (regina Aegypti) | {{Latinitas}}
{{capsa hominis Vicidata}}
{{res|Cleopatra VII Philopator}} ([[Graece]] Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ, nata anno [[69 a.C.n.]]<ref>Walker, p. 129.</ref>; mortua [[Alexandria Magna|Alexandriae]] [[12 Augusti]] [[30 a.C.n.]]<ref>T. C. Skeat (1953), "The Last Days of Cleopatra: A Chronological Problem," ''The Journal of Roman Studies'' 43: 98–100. [https://www.jstor.org/stable/297786 JSTOR.]</ref>), in [[litterae|litteris]] [[historia|historicis]] '''Cleopatra''' tantum nota, fuit [[pharao]] [[Aegyptus|Aegypti]] et ultima [[Regnum Ptolemaicum|Regni Ptolemaici]] rectrix activa.
E familia [[Macedonia (regnum)|Macedonica]] [[Ptolemaei|Lagidarum]] orta est. Novem loquebatur [[lingua|linguas]].
Primo cum [[frater|fratre]] et simul [[maritus|marito]] suo [[Ptolemaeus XIII|Ptolemaeo XIII]] rexit. Ab eo expulsa, [[Gaius Iulius Caesar|C. Iulium Caesarem]] se iuvare quaesivit, qui postquam [[Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium]] vicerat et [[imperium]] Cleopatrae reddidit. Cleopatra Caesarem pellicebat. [[Mater]] Caesarionis filii Caesaris erat, et ab anno [[46 a.C.n.]] ad annum [[44 a.C.n.]] [[Roma]]e in [[urbs|urbe]] vixit.
Caesare anno [[44 a.C.n.]] occiso, Cleopatra ad Aegyptum rediit. [[Bellum civile|Bello civili]] sequente, se primo neutri parti adiunxit. Anno autem [[41 a.C.n.]], [[Marcus Antonius|Marcum Antonium]] socium sibi fecit, annoque [[37 a.C.n.]] ei rite nupta est. In Graecia, [[Marcus Antonius]] et Cleopatra videntur ut [[Bacchus]] et [[Venus]], et in Aegypto apparent ut [[Osiris]] et [[Isis]].
Anno [[32 a.C.n.]] [[Gaius Iulius Caesar Octavianus Augustus|Octavianus]] ei Marco Antonioque Cleopatrae marito [[bellum]] intulit. Marco Antonio acie apud [[Actium]] anno [[31 a.C.n.]] victo, Cleopatra [[Alexandria]]m fugit, atque Antonio mortuo, [[venenum|veneno]] sibi mortem consciit; origo veneni incerta est, sed nonnulli [[auctor]]es venenum [[serpens|serpentis]] fuisse dicebant. Certius est effigiam eius cum serpente portatam esse in [[Triumphus|pompa triumphali]] Octaviani.
== Familia et iuventus ==
[[Fasciculus:Marcus Antonius - Cleopatra 32 BC 90020163.jpg|thumb|upright=1.5|<center>[[Denarius]] argenteus anni [[32 a.C.n.]]<br />obverso Cleopatra: <small>CLEOPA[TRAE•REGINAE•REGVM•]FILIORVM•REGVM•</small><br />reverso [[Marcus Antonius|Antonius]]: <small>ANTONI•ARMENIA•DEVICTA</small></center>]]
Cleopatra VII nata est anno 69 a.C.n. [[Pater]] erat [[Ptolemaeus XII]], et mater [[Cleopatra V]]. Cleopatra non erat pulchra quod Cleopatrae parentes erant frater sororque. Cleopatra VII erat regina ultima Ptolemaeorum Graecorum, qui rectores in [[Aegyptus|Aegypto]] erant. Cleopatrae erant duo fratres et tres sorores. Fratres erant [[Ptolemaeus XIII]], qui natus est anno [[62 a.C.n.]], et [[Ptolemaeus XIV]], qui natus est anno [[60 a.C.n.]] Sorores erant [[Cleopatra VI Tryphaena]], quae nata est anno [[75 a.C.n.]], et [[Arsinoe IV]], quae nata est anno [[68 a.C.n.]], et [[Berenice IV]]. Videtur se duos fratres suos occidisse. Cleopatra credidit se esse [[dea]].
== Imperium Cleopatrae VII ==
[[Fasciculus:Клеопатра VII.jpg|thumb|upright=0.6|[[Deae Cleopatrae simulacrum (Eremitagium)|Cleopatra dea Aegyptia]] ([[Eremitagium (Petropolis)|Eremitagium]] [[Petropolis|Petropolitanum]]).]]
Cleopatra nupsit fratri, Ptolemaeo XIII, primum et regnaverunt in Aegypto quattuor annos. Cleopatra fratrem opprimere poterat auxilio [[Gaius Iulius Caesar|Gaii Iulii Caesaris]], qui fratri substitit quod Ptolemaeus XIII praecidit caput [[Gnaeus Pompeius Magnus|Cn. Pompei]], maritus Iuliae, solius filiae Iulii Caesaris. Anno [[48 a.C.n.]], cum [[Iulius Caesar]] in Aegyptum pervenisset, [[Iulius Caesar]] et Cleopatra convenerunt. Ministri Cleopatrae traxerunt Cleopatram celatam tapeta convoluta ad Caesarem. Caesar Cleopatram cupiens ei auxilium dedit. Ergo Caesar, post difficilem bellum Alexandrinum, exercitum vicit Ptolemaei XIII, qui fugiens occisus est. Fratre mortuo, Cleopatra sola regina erat in Aegypto.
Cleopatra VII peperit quattuor liberos: filius Iulii Caesaris erat [[Ptolemaeus Caesar|Caesarion]], et liberi [[Marcus Antonius|M. Antonii]] erant [[Cleopatra Selene II]] quae [[Iuba II (rex Mauretaniae)|Iubae II]] nupsit et regina [[Mauretania (discretiva)|Mauritaniae]] fuit, [[Alexander Helios]], et [[Ptolemaeus Philadelphus]].
A senatoribus coniuratis Caesar proditus est anno [[44 a.C.n]]. Post mortem Caesaris et post divisam rempublicam, Cleopatra VII se sociavit cum M. Antonio.
== Finis Imperii Cleopatrae VII ==
Erant tres partes reipublicae divisae quae regnatae sunt a ducibus novis civilibus, in his [[Gaius Iulius Caesar Octavianus Augustus|Caesar Octavianus]] et Marcus Antonius. Caesar Octavianus et Marcus Antonius inter se dissenserunt, et bellum secutum est. Bellum ante Actium pugnatum est anno [[31 a.C.n.]], quo Octavianus Marcum Antonium vicit. Erat saucius Marcus Antonius bello, et mortuus esse brachiis Cleopatrae dicitur. Post cladem Marci Antonii, Cleopatra in gratiam Octaviani reconciliari conabatur; cum autem hoc fieri nullo modo potuisset, Cleopatra sibi ipsa [[mors|mortem]] mox conscivit. Fatur enim eam, morsam ab [[aspis|aspide]] venenosa, mortuam esse. Cleopatra mortua, Aegyptus facta est [[provincia Romana]].
== Fontes de vita et regno Cleopatrae VII ==
* [[Plutarchus]], ''[[Vita Marci Antonii (Plutarchus)|Vita Marci Antonii]]''
== Notae ==
<references />
== Bibliographia ==
* I. Becher, ''Das Bild der Kleopatra in der griechischen und lateinischen Literatur''. Berolini, 1966
* P. J. Bicknell, "Caesar, Antony, Cleopatra and Cyprus" in ''Latomus'' vol. 36 (1977) pp. 325-342
* Jean-Christophe Couvenhes, "[https://books.openedition.org/pufr/23845 Le ''basilikon symposion'' de Cléopâtre à Tarse et Antoine ''neos Dionysos'' à Athènes]" in Catherine Grandjean, Anna Heller, Jocelyne Peigney, edd., ''A la table des rois: luxe et pouvoir dans l'oeuvre d'Athénée'' (Redonis: Presses Universitaires de Rennes, 2013. ISBN 978-2-7535-2888-8) pp. 229-250
* L. Criscuolo, "La successione a Tolemeo Aulete ed i pretesi matrimoni di Cleopatra VII con i fratelli" in ''Egitto'' (1989) pp. 325-339
* J. G. Griffiths, "The Death of Cleopatra VII" in ''Journal of Egyptian Archaeology'' vol. 47 (1961) pp. 113-118, tab. ix
* Lucy Hughes-Hallett, ''Cleopatra: histories, dreams and distortions''. Novi Eboraci: Harper, 1991
* Heinz Heinen, ''Kleopatra-Studien. Gesammelte Schriften zur ausgehenden Ptolemäerzeit''. Universitätsverlag Konstanz, Konstanz 2009 (''Xenia'', no. 49) ISBN 978-3-87940-818-4
* Jan Quaegebeur, "Cleopatra VII and the cults of the Ptolemaic queens" in ''Cleopatra's Egypt: Age of the Ptolemies'' (Novi Eboraci, 1988) pp. 41-54
* Jan Quaegebeur, "Cléopâtre VII et le temple de Dendara" in ''Göttinger Miszellen'' vol. 120 (1991) pp. 49-72
* M. Reinhold, "The Declaration of War against Cleopatra" in ''Classical Quarterly'' vol. 77 (1981/1982) pp. 97-103
* Maria Wyke, "Augustan Cleopatras" in Jonathan Edmondson, ed., ''Augustus'' (Edimburgi, 2009) pp. 334-380 {{Google Books|KMJoR8o2mGgC|Paginae selectae}}
{{NexInt}}
* [[Cena Antonio a Cleopatra data (41 a.C.n.)]]
* [[216 Kleopatra]]
* [[Cleopatra (protome Berolinensis)]]
* ''[[Antony and Cleopatra]]'' a [[Gulielmus Shakesperius|Gulielmo Shakesperio]]
== Nexus externi ==
{{Hiero|1=right|2=Cleopatra Philopator|3=<hiero><1-q:l-W:p-d:r:t*H8-nTr-t:H8-R7:t-z:N36-2></hiero>|4=''Qlwpdr.t Nṯr.t Mr(.t)-Ỉt=s''|5="Cleopatra Dea Amans Patrem Suam"}}
{{CommuniaCat|Cleopatra|Cleopatram}}
* "[http://www.instonebrewer.com/TyndaleSites/Egypt/ptolemies/cleopatra_vii.htm Cleopatra VII]" apud ''Egyptian Royal Genealogy''
{{Myrias|Homines}}
[[Categoria:Nati 69 a.C.n.]]
[[Categoria:Mortui 30 a.C.n.]]
[[Categoria:Marcus Antonius]]
[[Categoria:Augustus]]
[[Categoria:Gaius Iulius Caesar]]
[[Categoria:Cleopatra VII|!]]
[[Categoria:Homines qui sibi mortem consciverunt]]
[[Categoria:Lagidae]]
[[Categoria:Mulieres]]
[[Categoria:Participes Belli Civilis (44-30 a.C.n.)]]
[[Categoria:Reges Ptolemaici]]
[[Categoria:Ptolemaeus XII]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Cleopatra_VII_%28regina_Aegypti%29 | la | 8,058 | 2025-11-19T00:38:20Z |
105 | Cornelius Tacitus | {{Videhom|Marcus Claudius Tacitus}}
[[File:Wien- Parlament-Tacitus.jpg|thumb|]]
[[Fasciculus:Lipsius manuscript.jpg|thumb|Prima pagina Taciti operum omnium anno 1598 editorum]]
'''[[Gens Cornelia|Cornelius]] Tacitus''' (nescimus utrum ei ''Gaius'' an ''Publius'' fuerit [[praenomen]]) fuit [[senator]] et [[Rerum gestarum scriptor|rerum scriptor]] [[Roma antiqua|Romanus]]. Plenam [[Scientia (declarativa)|scientiam]] de rebus Romanis [[saeculum 1|primo saeculo]] gestis a Tacito narratam habemus. Sed praesertim innotuit nonnullis libris quibus historiam [[Britannia Maior|Britanniae]] et [[Germania]]e temporum antiquorum narravit.
== Conspectus vitae ==
* Anno fere [[61]] in [[Gallia Cisalpina]] aut [[Gallia Narbonensis|Narbonensi]] natus familia equestri.
* [[Roma]]m profectus est, ut studeret eloquentiae, in qua peritissimus factus est.
* Anno [[77]] aut [[78]] Agricolae filiam uxorem duxit
* Anno [[80]] aut [[81]] [[quaestor Augusti]]
* Anno [[82]] [[tribunus plebis]]
* Anno [[83]] (?) [[aedilis]]
* Anno [[88]] [[praetor]] et [[quindecimvir sacris faciundis]]
* Ab anno [[89]] usque ad annum [[93]], actiones in provinciis praestitit (de his rebus incerti sumus)
* Anno [[97]] [[consul suffectus]]:
* Anno [[112]] [[proconsul]] [[Asia (provincia Romana|Asiae]]
* Circa annum [[120]] mortuus est.
Cunabula Taciti ambigua sunt.
Uxor fuit Iulia, filia [[Gnaeus Iulius Agricola|Gnaei Iulii Agricolae]] [[consul]]is. Tacitus fuit [[Plinius minor|Plinii minoris]] amicus.
Tacitus cursum honorum gloriose decurrit. Novus homo in [[senatus|senatu]] fuit, cum primus familiae quaesturam egisset.
== Opera ==
* [[Dialogus de oratoribus]]
* [[De vita et moribus Iulii Agricolae]]
* De origine et situ Germanorum (''[[Germania (opus Taciti)|Germania]]'')
* [[Historiae_(Tacitus)|Historiae]]
* [[Annales (Tacitus)|Annales]], opus de vitis (et vero de vitiis) Caesarum ab excessu Augusti usque ad mortem Neronis. Opus non est perfectum: fine et nonnullis partibus annalium caremus.
== Libri interretiales ==
* '''Cuncti libri Taciti'''
** http://www.thelatinlibrary.com/tac.html
* De vita et moribus Iulii Agricolae
** http://www.domus-ecclesiae.de/historica/tacitus/tacitus.agricola.html
** https://web.archive.org/web/20030418084949/http://www.biblio-net.com/lett_cla/testi/agricola.htm
* De origine et situ Germanorum
** https://web.archive.org/web/20030509202256/http://www.laurentianum.waf-online.de/lggerm02.htm
** http://www.fordham.edu/halsall/source/tacitus-germ-latin.html
** http://www.fh-augsburg.de/~harsch/tac_germ.html
** https://web.archive.org/web/20030607005412/http://gce.bayreuth.org/latein/projekte/germania/germania-original.htm
* Annales
** http://www.fh-augsburg.de/~harsch/tac_an00.html ab excessu divi Augusti liber I
== Bibliographia ==
* {{Fabricius Latina}} pp. 466-476.
* T. J. Luce, A. J. Woodman, edd., ''Tacitus and the Tacitean Tradition''. Princetoniae: Princeton University Press, 1993. ISBN 0-691-06988-3
{{NexInt}}
*[[3097 Tacitus]]
== Nexus externus ==
{{vicifons|Publius Cornelius Tacitus}}
* Vicilibri: [[b:Taciti Annalium Liber Primus]]
{{bio-stipula}}
{{Lifetime|saeculo 1|saeculo 2|Cornelius Tacitus}}
[[Categoria:Nati saeculo 1]]
[[Categoria:Mortui saeculo 2]]
[[Categoria:Auctores Latini antiqui]]
[[Categoria:Biographi]]
[[Categoria:Consules]]
[[Categoria:Ethnographi]]
[[Categoria:Historici Romani antiqui]]
[[Categoria:Praetores]]
[[Categoria:Proconsules Asiae]]
[[Categoria:Scriptores de arte rhetorica]]
[[Categoria:Scriptores Galliae]]
[[Categoria:Tribuni plebis]]
[[Categoria:Gens Cornelia|Tacitus]]
[[Categoria:Cornelius Tacitus|!]]
{{Myrias|Homines}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Cornelius_Tacitus | la | 3,627 | 2022-12-20T11:47:54Z |
96 | Canis | {{Commentatio de|cane domestico}}
{{latinitas|-2}}
{{Taxobox
| name = ''Canis lupus familiaris
| fossil_range = {{Fossil range|0.015|0|r=[[Pleistocaenum]] > [[Recens]]}}
| status = DOM
| image = Collage of Nine Dogs.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = Canes
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Mammalia]]
| ordo = [[Carnivora]]
| familia = [[Canidae]]
| genus = [[Canis (genus)|Canis]]
| species = ''[[Canis lupus]]''
| subspecies = C. l. familiaris
| trinomial = ''Canis lupus familiaris''
| synonyms_ref = <ref name=wozencraft2005/>
| synonyms = {{collapsible list|bullets=true|
|''C. aegyptius'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. alco'' {{small|[[Charles Hamilton Smith|C. E. H. Smith]], 1839,}}
|''C. americanus'' {{small|[[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1792}}
|''C. anglicus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. antarcticus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. aprinus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. aquaticus'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. aquatilis'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. avicularis'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. borealis'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. brevipilis'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. cursorius'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. domesticus'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. extrarius'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. ferus'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. fricator'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. fricatrix'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. fuillus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. gallicus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. glaucus'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. graius'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. grajus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. hagenbecki'' {{small|Krumbiegel, 1950}}
|''C. haitensis'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. hibernicus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. hirsutus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. hybridus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. islandicus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. italicus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. laniarius'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. leoninus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. leporarius'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. lupus familiaris'' {{small|Linnaeus,1758}}
|''C. major'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. mastinus'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. melitacus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. melitaeus'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. minor'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. molossus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. mustelinus'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. obesus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. orientalis'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. pacificus'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. plancus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. pomeranus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. sagaces'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. sanguinarius'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. sagax'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. scoticus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. sibiricus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. suillus'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. terraenovae'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. terrarius'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. turcicus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. urcani'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. variegatus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. venaticus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. vertegus'' {{small|Gmelin, 1792}}
}}
}}
[[Fasciculus:Cave canem casa poeta tragico.JPG|thumb|"Cave canem": inscriptio [[Pompeii|Pompeiana]].]]
{{Ires|Canis lupus familiaris}},<ref>Wang et Tedford 2008: 1.</ref> vulgo {{Res|canis familiaris}}<ref>Alvares et al. 2019</ref><ref>Wang et Tedford 2008: 1.</ref> vel {{Res|canis}} tantum, est [[domitus|forma domestica]] ''[[Canis lupus|Canis lupi]],'' [[species (taxinomia)|speciei]] [[familia (taxinomia)|familiae]] [[Canidae|Canidarum]] [[ordo (taxinomia)|ordinis]] [[Carnivora|Carnivorum]], cuius proprietas est [[cauda]] recurvata. Canis ex [[exstinctio|exstincto]] [[lupus|lupo]] [[Pleistocaenum|Pleistocaenico]] deducitur,<ref name="Bergström2020">{{cite journal
| title = Origins and genetic legacy of prehistoric dogs
| year = [[2020]]
| last1 = Bergström
| first1 = Anders
| last2 = Frantz
| first2 = Laurent
| last3 = Schmidt
| first3 = Ryan
| last4 = Ersmark
| first4 = Erik
| last5 = Lebrasseur
| first5 = Ophelie
| last6 = Girdland-Flink
| first6 = Linus
| last7 = Lin
| first7 = Audrey T.
| last8 = Storå
| first8 = Jan
| last9 = Sjögren
| first9 = Karl-Göran
| last10 = Anthony
| first10 = David
| last11 = Antipina
| first11 = Ekaterina
| last12 = Amiri
| first12 = Sarieh
| last13 = Bar-Oz
| first13 = Guy
| last14 = Bazaliiskii
| first14 = Vladimir I.
| last15 = Bulatović
| first15 = Jelena
| last16 = Brown
| first16 = Dorcas
| last17 = Carmagnini
| first17 = Alberto
| last18 = Davy
| first18 = Tom
| last19 = Fedorov
| first19 = Sergey
| last20 = Fiore
| first20 = Ivana
| last21 = Fulton
| first21 = Deirdre
| last22 = Germonpré
| first22 = Mietje
| last23 = Haile
| first23 = James
| last24 = Irving-Pease
| first24 = Evan K.
| last25 = Jamieson
| first25 = Alexandra
| last26 = Janssens
| first26 = Luc
| last27 = Kirillova
| first27 = Irina
| last28 = Horwitz
| first28 = Liora Kolska
| last29 = Kuzmanovic-Cvetković
| first29 = Julka
| last30 = Kuzmin
| first30 = Yaroslav
| last31 = Losey
| first31 = Robert J.
| last32 = Dizdar
| first32 = Daria Ložnjak
| last33 = Mashkour
| first33 = Marjan
| last34 = Novak
| first34 = Mario
| last35 = Onar
| first35 = Vedat
| last36 = Orton
| first36 = David
| last37 = Pasaric
| first37 = Maja
| last38 = Radivojevic
| first38 = Miljana
| last39 = Rajkovic
| first39 = Dragana
| last40 = Roberts
| first40 = Benjamin
| last41 = Ryan
| first41 = Hannah
| last42 = Sablin
| first42 = Mikhail
| last43 = Shidlovskiy
| first43 = Fedor
| last44 = Stojanovic
| first44 = Ivana
| last45 = Tagliacozzo
| first45 = Antonio
| last46 = Trantalidou
| first46 = Katerina
| last47 = Ullén
| first47 = Inga
| last48 = Villaluenga
| first48 = Aritza
| last49 = Wapnish
| first49 = Paula
| last50 = Dobney
| first50 = Keith
| last51 = Götherström
| first51 = Anders
| last52 = Linderholm
| first52 = Anna
| last53 = Dalén
| first53 = Love
| last54 = Pinhasi
| first54 = Ron
| last55 = Larson
| first55 = Greger
| last56 = Skoglund
| first56 = Pontus
| journal = Science
| volume = 370
| issue = 6516
| pages = 557–564
| pmid = 33122379
| pmc = 7116352
| s2cid = 225956269
| doi = 10.1126/science.aba9572
}}</ref><ref name="Frantz2020">{{cite journal
| last1 = Frantz
| first1 = Laurent A. F.
| last2 = Bradley
| first2 = Daniel G.
| last3 = Larson
| first3 = Greger
| last4 = Orlando
| first4 = Ludovic
| title = Animal domestication in the era of ancient genomics
| journal = Nature Reviews Genetics
| date = [[Augustus|Augusto]] [[2020]]
| volume = 21
| issue = 8
| pages = 449–460
| doi = 10.1038/s41576-020-0225-0
| pmid = 32265525
| url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03030302/file/Bradley-v3-clean_1581526097_22_LAFF.pdf
| access-date = 2 April 2024
| archive-date = 29 April 2021
| archive-url = https://web.archive.org/web/20210429102524/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03030302/file/Bradley-v3-clean_1581526097_22_LAFF.pdf
| url-status = live
}}</ref> et lupus hodiernus est proximus cani cognatus vivus.<ref name="freedman2017">{{cite journal
| pmid = 27912242
| title = Deciphering the Origin of Dogs: From Fossils to Genomes
| journal = Annual Review of Animal Biosciences
| volume = 5
| pages = 281–307
| year = [[2017]]
| last1 = Freedman
| first1 = Adam H
| last2 = Wayne
| first2 = Robert K
| s2cid = 26721918
| doi = 10.1146/annurev-animal-022114-110937
| doi-access = free
}}</ref> Canis prima [[species]] domesticata est,<ref name="larson2014">{{cite journal
| last1 = Larson
| first1 = Greger
| last2 = Bradley
| first2 = Daniel G.
| title = How Much Is That in Dog Years? The Advent of Canine Population Genomics
| journal = PLOS Genetics
| date = [[16 Ianuarii]] [[2014]]
| volume = 10
| issue = 1
| pages = e1004093
| doi = 10.1371/journal.pgen.1004093
| pmid = 24453989
| pmc = 3894154
| doi-access = free
}}</ref><ref name=freedman2017/> a [[venatio et collectio|venatoribus collectoribusque]] abhinc annorum 15 000,<ref name=Frantz2020/> ante [[agricultura]]m inventam.<ref name="Thalmann2018">{{cite book
| chapter = Paleogenomic Inferences of Dog Domestication
| title = Paleogenomics
| pages = 273–306
| series = Population Genomics
| year = [[2018]]
| last1 = Thalmann
| first1 = Olaf
| last2 = Perri
| first2 = Angela R.
| publisher = Springer, Cham
| editor1-last = Lindqvist
| editor1-first = C.
| editor2-last = Rajora
| editor2-first = O.
| doi = 10.1007/13836_2018_27
| isbn = 978-3-030-04752-8
}}</ref> Propter diutinam consvetudinem [[homo sapiens|hominis sapientis]] canis domesticus quidem multitudine et numero in affluentiam venit<ref name="Ostrander2019">{{cite journal
| last1 = Ostrander
| first1 = Elaine A
| last2 = Wang
| first2 = Guo-Dong
| last3 = Larson
| first3 = Greger
| last4 = vonHoldt
| first4 = Bridgett M
| last5 = Davis
| first5 = Brian W
| last6 = Jagannathan
| first6 = Vidhya
| last7 = Hitte
| first7 = Christophe
| last8 = Wayne
| first8 = Robert K
| last9 = Zhang
| first9 = Ya-Ping
| last10 = André
| first10 = Catherine
| last11 = Axelsson
| first11 = Erik
| last12 = Boyko
| first12 = Adam
| last13 = Davis
| first13 = Brian W
| last14 = Forman
| first14 = Oliver
| last15 = Frantz
| first15 = Laurent
| last16 = Hitte
| first16 = Christophe
| last17 = Jagannathan
| first17 = Vidhya
| last18 = Karlsson
| first18 = Elinor
| last19 = Kidd
| first19 = Jeffrey
| last20 = Larson
| first20 = Greger
| last21 = Leeb
| first21 = Tosso
| last22 = Lindblad-Toh
| first22 = Kerstin
| last23 = Lohi
| first23 = Hannes
| last24 = Lohmueller
| first24 = Kirk E
| last25 = Marques-Bonet
| first25 = Tomas
| last26 = Mellersh
| first26 = Catherine
| last27 = Ostrander
| first27 = Elaine A
| last28 = Savolainen
| first28 = Peter
| last29 = Schnabel
| first29 = Robert
| last30 = vonHoldt
| first30 = Bridgett M
| last31 = Wang
| first31 = Guo-Dong
| last32 = Wayne
| first32 = *Robert K
| last33 = Yang
| first33 = Ziheng
| last34 = Zhai
| first34 = Weiwei
| last35 = Zhang
| first35 = Ya-Ping
| title = Dog10K: an international sequencing effort to advance studies of canine domestication, phenotypes and health
| journal = National Science Review
| date = [[1 Iulii]] [[2019]]
| volume = 6
| issue = 4
| pages = 810–824
| doi = 10.1093/nsr/nwz049
| pmid = 31598383
| pmc = 6776107
}}</ref> et patiens [[amylum|amyli]] est factus, qualis victus aliis [[canidae|canidis]] haud convenit.<ref name="axelssonetal2013">{{Cite journal|last1=Axelsson|first1=E.|last2=Ratnakumar|first2=A.|last3=Arendt|first3=M. L.|last4=Maqbool|first4=K.|last5=Webster|first5=M. T.|last6=Perloski|first6=M.|last7=Liberg|first7=O.|last8=Arnemo|first8=J. M.|last9=Hedhammar|first9=Å.|last10=Lindblad-Toh|first10=K.|year=[[2013]]|title=The genomic signature of dog domestication reveals adaptation to a starch-rich diet|url=https://www.semanticscholar.org/paper/3c36614fb75e2daf348a7a26ac3974a3a230e9d2|journal=Nature|volume=495|issue=#7441|pages=360–64|bibcode=2013Natur.495..360A|doi=10.1038/nature11837|pmid=23354050|s2cid=4415412}}.</ref>
[[Vocabulum]] ''canis'' varietates et feras et [[animal domesticum|domesticas]] designando complectitur. Canis domesticus est unus e latissime conservatis [[canis laborans|laborantibus]], [[venatio|venaticis]], et affabilibus animalibus in toto [[tellus|orbe terrarum]].
Canes cito facti sunt omnibus [[cultura|culturis]] accepti, et erant in primis hominis conventiculis pretiosissimi. Putatur [[migratio]] trans [[Fretum Beringianum]] fortasse nullo modo fieri potuisse sine [[Canis traharius|canibus trahariis]] ([[Anglice]] ''sled dogs''). Canes in variis partibus homines adjuvant, ut in [[canis venaticus|venatione]], [[Canis pastoralis Theodiscus|pascendo]], tutela, [[canis vigilans|opere vigilum et militum]], [[animal domesticum|sodalitate]], et ex brevi tempore [[canis ministrans|hominibus impeditis ministrando]].
Canes sunt [[animalia]] familiaria, comites hominum fideles, quibus fere licet eorum domos intrare. De canis [[Fidelitas|fidelitate]] [[Amicitia|amicitiaque]] fabulae abunde exstiterunt. Ceterum [[mores]] canum probant iis esse magnam intellegentiam. [[Intellegentia]] canum manifesta ostenditur in discendo ac problematibus solvendis.
[[Odor|Olfactus]] caninus tricies quinquies tanto sagacior quam noster est; [[auris|aures]] autem caninae percipiunt [[sonus|sonos]] longe graviores aut acutiores quam quos homines possunt percipere.
== Quaedam [[seminium|varietates]] canum ==
* [[Avifer aureus]]
* [[Canis leporarius]]
* [[Canis pastoralis]]:
**[[Canis pastoralis Caucasicus]]
**[[Canis pastoralis Theodiscus]]
* [[Canis villosus]]<ref>[[Reijo Pitkäranta]], ''[[Suomi-latina-suomi-sanakirja|Suomi-latina-suomi-sanakirja: Lexicon Finnico-Latino-Finnicum]]'', sub voce ''villakoira'' (Helsinki 2002).</ref>
* [[Puggle]]
* [[Terrarius]]
* [[Tosa Inu]]
==Nexus interni==
* [[Ars canum alendorum]]
* [[Animalium soni]]
* [[Cerberus]]
* [[Cynophobia]]
* [[Rabies]]
== Bibliographia ==
* Abrantes, Roger. [[1999]]. ''Dogs Home Alone.'' Wakan Tanka. ISBN 0-9660484-2-3.
* A&E Television Networks. [[1998]]. ''Big Dogs, Little Dogs: The companion volume to the A&E special presentation.'' A Lookout Book. GT Publishing. ISBN 1-57719-353-9.
* Alderton, David. [[1984]]. ''The Dog.'' Chartwell Books. ISBN 0-89009-786-0.
* Alvares, Francisco, Wieslaw Bogdanowicz, Liz A. D. Campbell, Rachel Godinho, Jennifer Hatlauf, Yadvendradev V. Jhala, Andrew C. Kitchener, Klaus-Peter Koepfli, Miha Krofel, Patricia D. Moehlman, Helen Senn, Claudio Sillero-Zubiri, Suvi Viranta, et Geraldine Werhahn. [[2019]]. "Old World Canis spp. with taxonomic ambiguity: Workshop conclusions and recommendations. CIBIO: Vairão, Portugal, 28th-30th May 2019.'' IUCN/SSC Canid Specialist Group.
* Bloch, Günther. [[2007]]. ''Die Pizza-Hunde.'' Stuttgartiae: Franckh-Kosmos-Verlags GmbH & Co. ISBN 978-3-440-10986-1.
* Boitani, Luigi, et L. David Mech. [[2003]]. ''Wolves: Behavior, Ecology, and Conservation.'' Sicagi: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-51696-7. OCLC 904338888.
* Brewer, Douglas J. [[2002]]/ ''Dogs in Antiquity: Anubis to Cerberus: The Origins of the Domestic Dog.'' Aris & Phillips. ISBN 0-85668-704-9.
* Coppinger, Raymond, et Lorna Coppinger. [[2002]]. ''Dogs: A New Understanding of Canine Origin, Behavior and Evolution.'' Sicagi: University of Chicago Press. ISBN 0-226-11563-1.
* Cunliffe, Juliette. [[2004]]. ''The Encyclopedia of Dog Breeds.'' Parragon Publishing. ISBN 0-7525-8276-3.
* Derr, Mark. [[2004]]. ''Dog's Best Friend: Annals of the Dog-Human Relationship.'' Sicagi: University of Chicago Press. ISBN 0-226-14280-9.
* Donaldson, Jean. [[1997]]. ''The Culture Clash.'' James & Kenneth Publishers. ISBN 1-888047-05-4 (paperback).
* Fogle, Bruce. [[2000]]. ''The New Encyclopedia of the Dog.'' Londinii: Dorling Kindersley. ISBN 0-7894-6130-7.
* Grenier, Roger. [[20+00]]. ''The Difficulty of Being a Dog.'' Sicagi: University of Chicago Press. ISBN 0-226-30828-6.
* Leonard, Jennifer A., Robert K. Wayne, Jane Wheeler, Raúl Valadez, Sonia Guillén, et Carles Vilà. [[2002]]. [http://science.sciencemag.org/content/298/5598/1613.full "Ancient DNA Evidence for Old World Origin of New World Dogs."] ''Science'' 298 (5598): 1613-16.
*Lindblad-Toh, Kerstin, Claire M. Wade, Tarjei S. Mikkelsen, et al. [[2005]]. "Genome sequence, comparative analysis and haplotype structure of the domestic dog." ''Nature'' 438 (7069): 803–19. {{doi|10.1038/nature04338}}.
* Maglieri, Veronica, et al. [[2019]]. "Wolf-like or dog-like? A comparison of gazing behaviour across three dog breeds tested in their familiar environments". ''Royal Society Open Science,'' 18 Septembris 2019.
* Milani, Myrna M. [[198]]). ''The Body Language and Emotion of Dogs: A practical guide to the Physical and Behavioral Displays Owners and Dogs Exchange and How to Use Them to Create a Lasting Bond.'' William Morrow. ISBN 0-688-12841-6.
* Pfaffenberger, Clare. [[1971]]. ''New Knowledge of Dog Behavior.'' Wiley. ISBN 0-87605-704-0.
* Pfaffenberger, Clare. [[2001]]. ''New Knowledge of Dog Behavior.'' Dogwise Publications. ISBN 1-929242-04-2.
* Shook, Larry. [[1992]]. "Breeders Can Hazardous to Health." In ''The Puppy Report: How to Select a Healthy, Happy Dog,'' 13–34. Globe Pequot. ISBN 1-55821-140-3.
* Shook, Larry. [[1995]]. "Breeders Can Hazardous to Health." In ''The Puppy Report: How to Select a Healthy, Happy Dog,'' 13–34. Ballantine. ISBN 0-345-38439-3.
* Shook, Larry. [[1992]]. ''The Puppy Report: How to Select a Healthy, Happy Dog.'' Globe Pequot. ISBN 1-55821-140-3.
* Shook, Larry. [[1995]]. ''The Puppy Report: How to Select a Healthy, Happy Dog.'' Ballantine. ISBN 0-345-38439-3
* Nelson, R. W. ''Small animal internal medicine.'' Couto.
* Thomas, Elizabeth Marshall. [[1993]]. ''The Hidden Life of Dogs.'' A Peter Davison Book. Houghton Mifflin. ISBN 0-395-66958-8.
* Trumler, Eberhard. [[1996]]. ''Mit dem Hund auf du; Zum Verständnis seines Wesens und Verhaltens.'' Ed. quarta. Monaci: R. Piper GmbH & Co. KG.
* Wang, Xiaoming, et Richard H. Tedford. [[2008]]. ''Dogs: Their Fossil Relatives and Evolutionary History.'' Novi Eboraci: Columbia University Press. ISBN 978-0-231-13529-0. OCLC 502410693.
== Notae ==
<references/>
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Dogs|canes}}
{{Victionarium|Dogs|canes}}
[[Categoria:Animalia domesticata]]
[[Categoria:Canis|!]]
[[Categoria:Mammalia dilecta]]
[[Categoria:Necrophagi]]
[[Categoria:Species cosmopolitae]]
[[Categoria:Taxa Linnaei]]
[[Categoria:Taxa 1758]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Biologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Canis | la | 17,786 | 2024-12-29T20:50:18Z |
107 | Computatrum | {{L}}
{{multiple image
| perrow = 2 / 2 / 2
| total_width = 300
| image1 = Babbage Difference Engine (Setting the input parameters).jpg
| alt1 = setting the input parameters
| image2 = Colossus.jpg
| alt2 = A Colossus Mark 2 computer being operated by Dorothy Du Boisson (left) and Elsie Booker (right), 1943
| image3 = ENIAC-changing_a_tube.jpg
| alt3 = Man replacing one vacuum tube out of hundreds in early computer
| image4 = ThinkCentre S50.jpg
| alt4 = Black desktop computer with monitor on top and keyboard in front
| image5 = Gamecube-console.jpg
| alt5 = Purple video game console with attached controller
| image6 = LYF WATER 2 Smartphone.JPG
| alt6 = Smartphone with AMOLED dislay
| image7 = Summit (supercomputer).jpg
| alt7 = Rows of large, dark computer cabinets in warehouse-like room
| footer = Computatra et apparatus computandi ex variis aetatibus. ¶ Summus ordo: Automatica machina calculatoria (1820) ([[machina differentiarum]]) et computatrum aetatis primae ([[computatrum colossus]]) ¶ Ordo medius: primum tuborum inanium<!--vacuum--> computatrum ([[ENIAC]]) et [[supercomputatrum]] (IBM [[Summit (supercomputer)|Summit]]) ¶ Ordo imus: [[monitor]] ([[IBM|IBM ThinkCentre S50]]) [[cartibulum visificum lusorium]] ([[Nintendo GameCube]]) et [[Sophophonum]] (LYF Water 2).
}}
{{res|Computatrum}},<ref name=NSLO>[[Ebbe Vilborg]], ''Norstedts svensk-latinska ordbok,'' editio secunda (2009).</ref> sive {{tres|(instrumentum) '''computatorium'''}},<ref name=NSLO/> sive {{res|ordinatrum}},<ref>John C. Traupman, ''Latin and English Dictionary,'' ed. tertia (Novi Eboraci: Bantam Books, 2007), 499, s.v. ''ordinatrum.''</ref><ref name=NSLO/> est [[machina]] [[electronica digitalia|digitalis et electronica]] quod programmari potest ut [[sequentia (mathematica)|sequentias]] [[arithmetica]]s vel [[logica]]s ([[computatio]]nes) automatarie faciat. Computatra hodierna genericas operationum [[copia]]s exsequi possunt, quae [[programma computatrale|programmata]] appellantur, propter quae computatra varia pensa efficere possunt. Omnis {{subres|[[apparatus computatralis]]}} est congeries elementorum quae computatrum formant; quae plerumque sunt [[memoria computatralis|memoria interna]], [[systema internum]] ([[corpus programmatum]]), et [[periphericum|peripherica]], [[arma]] ad computatrum plene et recte operandum necessaria. Hoc [[vocabulum]] etiam ad copiam computatrum quae coniunguntur ut una operentur, sicut [[reticulum computatrale]] et [[fasciculus computatrorum]].
Genus computatrorum quod quocumque facile portari potest [[computatrum gestabile]] nuncupatur.
==Partes computatrorum==
[[Fasciculus:Personal computer, exploded 4.svg|thumb|upright=1.2|Despectus in computatrum stationis:
1, [[monitorium|monitorium, tabulatrum seu quadrum visificum]]; 2, [[tabula materna]]; 3, [[processorium centrale|processorium centrale (CPU)]]; 4, portus ATA; 5, [[RAM|memoria volatilis (RAM)]]; 6, tabula expansionis; 7, fons electricus; 8, [[discus compactus|discus compactus (DC)]]; 9, [[discus fixus]]; 10, [[plectrologium]] (claviatura); 11, [[mus (computatralis)|mus]].]]
Quattuor computatro sunt armaturae partes: organum gubernans, arithmeticum, [[memoria computatralis|memoriale]], [[GUI|graphicum]].
[[Processorium medium]] (CPU) est intima computatri pars, quae omnes operationes gubernat. [[Coprocessorium|Coprocessorium arithmeticum]] quod et saepe media processorii pars est; paene omnes computationes [[arithmetica]]s efficit. [[Data]] in [[memoria]]e generibus [[RAM]] et [[ROM]] nominatis servantur. Ad data conservanda [[discus fixus|disci fixi]] et rigidi et flexibiles adhibebantur, sed paulo abhinc rudiculae memoriam cohibentes ([[Memoria USB]]) loco discorum flexibilium praeferuntur. [[Organum graphicum]] in tabulatrum quasi [[quadrum]] visificum scribit et plurimas computationes de datis graphicis facit.
==Programmata computatralia==
[[Programma computatrale|Programmata computatralia]] sunt documenta iussa computatralia cohibentia, quae medio [[processor|processorio]] exhibita computatro agenda mandant. Programmatum fundamentalium coniunctum, quod [[systema administrativum computatrale|systema administrativum]] appellatur, functiones et interactiones computatri administrat. Alia programmata fundamentalia sunt programmata compilandi, editionis, tabulae computativae, nuntia electronica scribendi, per interrete navigandi necnon [[:Categoria:Ludi computatrales|ludorum computatralium]].
==Aetas computatrorum==
Prima computatra electronica annis instruebantur ab [[1930]] ad [[1940]] ab [[Ioanne Atanasov]], [[Civitates Foederatae|Americano]] [[Bulgaria|Bulgaricae]] originis, sed re vera aetas computatrorum coepere anno [[1977]] dicitur, cum societates [[Apple Inc.|Apple]], [[IBM]], et Commodore prima [[computatrum personale|computatra personalia]] introducerent. Et die [[12 Augusti]] [[1981]], IBM primum computatrum personale pro [[merx|mercato]]{{dubsig}} creavit. Deinde, cum investigatores institutionis Europeanae [[CERN]] [[Tela totius terrae|telam totius terrae]] anno [[1991]] nuntiarent, [[interrete|systema interretiale mundiale]], quod paene omnia computatra mundi committit, ortum est. Hodie homines totius mundi computatris ad [[labor]]andum, [[scriptura|scribendum]], [[communicatio|communicandum]], computandumque utuntur. Die [[30 Iunii]] [[2022]],
7 933 000 000 hominum interreti utebantur.<ref>Secundum [https://web.archive.org/web/20200522094328/https://www.internetworldstats.com/stats.htm ''Statistica interretialia orbis''].</ref>
== Domus effectrices computatrorum ==
{{div col|2}}
* Acer
* Apple
* Asus
* Commodore
* Compaq
* Dell
* Hewlett-Packard
* Lenovo
* Samsung
{{div col end}}
== Domus effectrices programmatum computatralium ==
{{div col|2}}
*[[Adobe Systems]]
*[[Apple Computatra|Apple]]
*[[Canonical]]
*[[Computer Sciences Corporation]]
*[[Electronic Data Systems]]
*[[Google]]
*[[HP]]
*[[Microsoft]]
*[[Nintendo]]
*[[Oracle]]
*[[SAP]]
{{div col end}}
== Pinacotheca ==
<gallery>
Acer Aspire 8920 Gemstone.jpg|[[Computatrum gestabile]].
Columbia Supercomputer - NASA Advanced Supercomputing Facility.jpg|[[Supercomputatrum]].
Intertec Superbrain.jpg|[[Microcomputatrum]].
2010-01-26-technikkrempel-by-RalfR-05.jpg|Pars computatralis technica.
Thinking Machines Connection Machine CM-5 Frostburg 2.jpg|Connection Machine.
G5 supplying Wikipedia via Gigabit at the Lange Nacht der Wissenschaften 2006 in Dresden.JPG|Disci rigidi.
DM IBM S360.jpg|Computatrum ''mainframe.''
Acorn BBC Master Series Microcomputer.jpg|Microcomputatrum.
Dell PowerEdge Servers.jpg|Servitor Dell.
Raspberry-Pi-3-Flat-Top.jpg|Computatrum [[PCB]] ''[[Raspberry Pi]]'' ([[crustum]] [[Rubus idaeus|rubidaei]]) inscriptum.
</gallery>
{{NexInt}}
{{div col|3}}
* [[Automaton communicativum]]
* [[Boto radiophoni]]
* [[Calculatrum]]
* [[Carta memorialis]]
* [[Computatio in nube datorum]]
* [[Computator]]
* [[Computatrum gestabile]]
* [[Computatrum tabulare]]
* [[Consola lusoria]]
* [[Consola lusoria gestabilis]]
* [[Electronica digitalis]]
* [[ENIAC]]
* [[Glossarium verborum computatralium]]
* [[Innovatio disruptiva]]
* [[Informationis technologia]]
* [[Interfacies utentis]]
* [[Interrete]]
* [[Lingua programmationis]]
* [[Machinatio Anticytherensis]]
* ''[[Malware]]''
* [[OpenVMS]]
* [[Processorium centrale]]
* [[Programma computatrale]]
* [[Programmatura computratralis]]
* [[RAM]]
* [[ROM]]
* [[Simulatio computatralis]]
* [[Systema administrativum computatrale]]
* [[Texton]]
* [[Vicipaedia:Verba technologica]]
{{div col end}}
== Notae ==
<references/>
== Bibliographia ==
* {{cite book | ref = BERK | last = Berkeley | first = Edmund | year = [[1949]] | title = Giant Brains, or Machines That Think | url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285568 | location = Novi Eboraci| publisher = John Wiley & Sons }}.
* {{cite book | first=B. V. | last=Bowden | title=Faster than thought | year= [[1953]] | publisher=Pitman publishing corporation | location= Novi Eboraci, Toronti, Londinii | ref=BOWDEN }}.
* {{cite journal | ref = AIKEN| last = Cohen| first = Bernard| year = [[2000]]| title = Howard Aiken, Portrait of a computer pioneer | journal = Physics Today| volume = 53| issue = 3| pages = 74–75| publisher=The MIT Press | location = Cantabrigiae Massachusettae |isbn= 978-0-262-53179-5 | bibcode = 2000PhT....53c..74C| doi = 10.1063/1.883007}}.
* {{cite book|last=Collier|first=Bruce|title=The little engine that could've: The calculating machines of Charles Babbage|year= [[1970]] |publisher=Garland Publishing|isbn=978-0-8240-0043-1|url=http://robroy.dyndns.info/collier/index.html|ref=COLLIER|access-date=24 Octobris 2013|archive-date=20 Ianuarius 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070120190231/http://robroy.dyndns.info/collier/index.html|url-status=live}}.
* {{cite book | ref = COUFFIGNAL| last = Couffignal| first = Louis| year = [[1933]] | title = Les machines à calculer; leurs principes, leur évolution | publisher=Gauthier-Villars | location= Lutetiae }}.
* {{Cite book | ref = DEC | author = Digital Equipment Corporation | publisher = Digital Equipment Corporation | location = Maynard in Massachusetta | title = PDP-11/40 Processor Handbook | url = https://www.minttwist.com/wp-content/uploads/2016/06/D-09-30-PDP11-40-Processor-Handbook.pdf | year = [[1972]] | author-link = | access-date = 27 Novembris 2017 | archive-date = 1 December 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171201030856/https://www.minttwist.com/wp-content/uploads/2016/06/D-09-30-PDP11-40-Processor-Handbook.pdf | url-status = live }}.
* {{Cite book|last=Evans|first=Claire L.|title=Broad Band: The Untold Story of the Women Who Made the Internet|publisher=Portfolio/Penguin|year=[[2018]]|isbn=9780735211759|location=Novi Eboraci |url=https://books.google.com/books?id=C8ouDwAAQBAJ&q=9780735211759&pg=PP1|access-date=9 November 2020|archive-date=28 Februarii 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228124923/https://books.google.com/books?id=C8ouDwAAQBAJ&q=9780735211759&pg=PP1|url-status=live}}
* {{cite book | ref = JACWEB | last = Essinger | first = James | year = [[2004]] | title = Jacquard's Web, How a hand loom led to the birth of the information age | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-280577-5 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/jacquardswebhowh0000essi }}.
* {{cite book | ref=FELT | last=Felt | first=Dorr E. | title=Mechanical arithmetic, or The history of the counting machine | publisher=Washington Institute | location= Sicagi | year= [[1916]] | url=https://archive.org/details/mechanicalarithm00feltrich }}.
* {{cite journal |last1=Fuegi |first1=J. |last2=Francis |first2=J. |s2cid=40077111 |title=Lovelace & Babbage and the creation of the 1843 'notes' |journal=IEEE Annals of the History of Computing |volume=25 |issue=4 |pages=16 |year=[[2003]] |doi=10.1109/MAHC.2003.1253887}}.
* {{cite book | ref=HYMAN | last=Hyman | first=Anthony | title=Charles Babbage: Pioneer of the Computer | publisher=Princeton University Press | year= [[1985]] | isbn=978-0-691-02377-9 }}.
* {{cite book | ref = IFRAH | last = Ifrah | first = Georges | year = [[2001]] | title = The Universal History of Computing: From the Abacus to the Quantum Computer | location = Novi Eboraci | publisher = John Wiley & Sons | isbn = 978-0-471-39671-0 | url = https://archive.org/details/unset0000unse_w3q2 }}.
* {{cite book | author = Kempf, Karl | title = Historical Monograph: Electronic Computers Within the Ordnance Corps | publisher = Aberdeen Proving Ground (United States Army) | url = http://ed-thelen.org/comp-hist/U-S-Ord-61.html | year = [[1961]] | access-date = 24 Octobris 2006 | archive-date = 16 Octobris 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061016040329/http://ed-thelen.org/comp-hist/U-S-Ord-61.html | url-status = live }}.
* {{Cite book|last=Lavington |first=Simon |title=A History of Manchester Computers |year= [[1998]] |edition=secunda |publisher=The British Computer Society |location=Swindon |isbn=978-0-902505-01-8 }}.
* {{Cite journal|last=Light|first=Jennifer S.|date= [[1999]] |title=When Computers Were Women|journal=Technology and Culture|volume=40|issue=3|pages=455–483|doi=10.1353/tech.1999.0128|jstor=25147356|s2cid=108407884}}.
* {{cite book | ref = LIGO| last = Ligonnière| first = Robert| year = [[1987]] | title = Préhistoire et Histoire des ordinateurs | publisher=Robert Laffont | location= Lutetiae| isbn = 978-2-221-05261-7 }}.
* {{cite web |ref={{harvid|TOP500|2006}} |url=http://www.top500.org/lists/2006/11/overtime/Architectures |title=Architectures Share Over Time |access-date=27 Novembris 2006 |last=Meuer |first=Hans |author-link= |author2=Strohmaier, Erich |author3=Simon, Horst |author4=Dongarra, Jack |author4-link= |date=13 Novembris [[2006]] |publisher=TOP500 |archive-date=20 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220095222/http://www.top500.org/lists/2006/11/overtime/Architectures }}.
* {{cite book | first=Maboth | last=Moseley | title=Irascible Genius, Charles Babbage, inventor | year= [[1964]] | publisher=Hutchinson | location= Londinii | ref=GENIUS }}.
* {{cite web | last = Phillips | first = Tony | publisher = American Mathematical Society | year = [[2000]] | title = The Antikythera Mechanism I | url = http://www.math.sunysb.edu/~tony/whatsnew/column/antikytheraI-0400/kyth1.html | access-date = 5 April 2006 | archive-date = 27 April 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060427070236/http://www.math.sunysb.edu/~tony/whatsnew/column/antikytheraI-0400/kyth1.html | url-status = live }}.
* {{cite web |url=http://www.cs.ncl.ac.uk/publications/articles/papers/398.pdf |title=From Analytical Engine to Electronic Digital Computer: The Contributions of Ludgate, Torres, and Bush |last1=Randell |first1=Brian |author-link1=Brian Randell |year = [[1982]] |access-date=29 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055055/http://www.cs.ncl.ac.uk./publications/articles/papers/398.pdf |archive-date=21 Septembris 2013 |ref=RANDELL}},
* {{cite journal |last=Schmandt-Besserat |first=Denise |author-link= |date= [[1999]] |title=Tokens: The Cognitive Significance |journal=Documenta Praehistorica |volume=XXVI |url=http://www.laits.utexas.edu/ghazal/Chap1/dsb/chapter1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130084757/http://www.laits.utexas.edu/ghazal/Chap1/dsb/chapter1.html |archive-date=30 Ianuariua 2012 }}.
* {{Cite journal |last=Schmandt-Besserat |first=Denise |author-link= |year= [[1981]] |title=Decipherment of the earliest tablets |journal=Science |volume=211 |issue=4479 |pages=283–285 |doi=10.1126/science.211.4479.283 |pmid=17748027 |bibcode=1981Sci...211..283S}}.
* Shannon, Claude Elwood. [[1940]]. "A symbolic analysis of relay and switching circuits." Thesis. Cantabrigiae in Massachusetta: Massachusetts Institute of Technology. Hdl 1721.1/11173.
* {{Cite journal|last=Smith|first=Erika E.|date = [[2013]] |title=Recognizing a Collective Inheritance through the History of Women in Computing|journal=CLCWeb: Comparative Literature and Culture|volume=15|issue=1|pages=1–9 |doi=10.7771/1481-4374.1972|doi-access=free}}.
* {{Cite book | last = Stokes | first = Jon | title = Inside the Machine: An Illustrated Introduction to Microprocessors and Computer Architecture | year = [[2007]] | publisher = No Starch Press | location = Franciscopoli | isbn = 978-1-59327-104-6 }}.
* {{Cite journal | ref = SWADE | first = Doron D. | last = Swade | title = Redeeming Charles Babbage's Mechanical Computer | journal = Scientific American |date=Februarius [[1993]] | volume = 268 |issue = 2 | pages = 86–91 | jstor = 24941379 | bibcode = 1993SciAm.268b..86S | doi = 10.1038/scientificamerican0293-86 }}.
* {{Cite book | ref= ZUSE| last = Zuse| first = Konrad | title = The Computer: My life | year = [[1993]] | publisher = Pringler-Verlag | location = Berolini | isbn = 978-0-387-56453-1 }}.<!--
* {{Cite conference |last1=Verma |first1=G. |last2=Mielke |first2=N. | title = Reliability performance of ETOX based flash memories | conference = IEEE International Reliability Physics Symposium | year = [[1988]] }}.-->
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Computers|computatra}}
{{Victionarium|computer|computatrum}}
*[http://www.obta.uw.edu.pl/%7Edraco/docs/voccomp.html ''Vocabula computatralia''] {{Ling|Anglice|Latine}} (caute adhibenda ob multas mendas).
*[https://web.archive.org/web/20110722185754/http://commons.wvc.edu/sberard/boreoccidentales/latin/Scitu%20Digna/Vocabulorum%20Computatralium.aspx ''Index Vocabulorum Computatoriorum''] {{ling|Anglice}}
*[http://www.oldenbourg.de/osv/download/pdf/vocabula_computatralia.pdf ''Vocabula computatralia.''] {{Ling|Theodisce|Latine}}.
*[http://www.vatican.va/roman_curia/institutions_connected/latinitas/documents/rc_latinitas_20040601_lexicon_it.html#c Lexicon Vaticanum].
*[http://homepages.fhv.at/se/ws2002/im01/pr3im01_addon_mythologie_info.pdf Ad etymologiam].
{{technologia}}
[[Categoria:Computatra|!]]
[[Categoria:Informatica]]
[[Categoria:Technologia digitalis]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Technologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Computatrum | la | 17,336 | 2026-02-07T10:40:06Z |
111 | Chalcogenia | [[Fasciculus:Chalkogene.jpg|thumb|Quattor chalcogenia.]]
'''Chalcogenia''' sunt [[elementum chemicum|elementa chemica]] cum sex [[electron]]ibus in [[sphaera electronica]] externa; igitur sunt eorum [[reactio chemica|reactiones chemicae]] similis.
Inter chalcogenia numerantur
*[[Livermorium]]
*[[Oxygenium]]
*[[Polonium]]
*[[Sulphur]]
*[[Selenium]]
*[[Tellurium]]
Quia configuratio [[electron]]ium sphaerae externae aequa est, formulae [[molecula]]rum similes sunt. Exempla:
:[[aqua|H<sub>2</sub>O]]; H<sub>2</sub>S; H<sub>2</sub>Se, H<sub>2</sub>Te;
:Na<sub>2</sub>O; Na<sub>2</sub>S; Na<sub>2</sub>Se, Na<sub>2</sub>Te;
:MgO; MgS; MgSe; MgTe;
Substantia illa appellatur [[oxidum|oxida]], [[sulphidum|sulphida]] vel sulphurata, [[selenidum|selenida]], [[telluridum|tellurida]].
== Bibliographia ==
* Jensen, William B. (September 1, 1997). "A Note on the Term "Chalcogen"". ''Journal of Chemical Education''. 74 (9): 1063 [https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ed074p1063 Situs venalis]
[[Categoria:Chemica]]
{{Myrias|Physica}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Chalcogenia | la | 1,035 | 2025-06-10T00:00:06Z |
110 | Carolus Rubricastellanus | {{Capsa hominis Vicidata}}
'''Rubricastellanus''' ([[Theodisce]] ''Karl Heinz Graf von Rothenburg'') fuit [[interpres]] [[Latine|Latinus]] viginti [[Liber nubeculatus|librorum nubeculatorum]] de [[Asterix|Asterige]].
Carolus Henricus Rubricastellanus die [[7 Aprilis]] [[1934]] natus est [[Aquae Mattiacae|Aquis Mattiacis]]. Primo [[musicus]] fuit, deinde [[theologia|theologus]], postremo magister [[Lingua Latina|linguae Latinae]]. [[Translatio]]nes [[Asterix|Asterigis]] ab eo confectae praeclarae sunt, quae linguam Latinam discendam discipulis valde commendent. Rubricastellanus etiam libros nubeculatos ''[[De Bello Gallico]]'' [[Caesar]]is et ''[[Metamorphoses (Ovidius)|Metamorphoseon]]'' [[Ovidius|Ovidii]] pinxit. Obiit die [[17 Ianuarii]] [[2019]].
{{NexInt}}
* [[Asterix Gallus]]
* [[Certamen principum]]
* [[Libri Latine redditi]]
== Nexus externi ==
* {{PND|11317148X}}
* [https://web.archive.org/web/20190510103224/http://www.rubricastellanus.de/ Situs interretialis Rubricastellani proprius.]
* [https://web.archive.org/web/20070930011658/http://www.wdr.de/themen/kultur/bildung_und_erziehung/latein_comics/interview.jhtml?rubrikenstyle=kultur Colloquium.]
{{scriptor-stipula}}
{{Lifetime|1934|2019|Rubricastellanus, Carolus}}
[[Categoria:Asterix]]
[[Categoria:Auctores Neolatini]]
[[Categoria:Interpretes Franco-Latini]]
[[Categoria:Magistri]]
[[Categoria:Pictores librorum]]
[[Categoria:Scriptores Germaniae]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Carolus_Rubricastellanus | la | 1,432 | 2025-11-06T02:52:52Z |
106 | Calendarium | {{Latinitas}}
[[Fasciculus:Meister der Fuldaer Schule (III) 001.jpg|thumb|Calendarium antiquum anni 1000 p.C.n.]]
'''Calendarium''' est systema quo [[tempus]] per [[aetas|aetates]] accurate aestimatur. Calendaria saepe constant in ordinationibus [[dies|dierum]], [[mensis|mensum]], [[annus|annorumque]] quibusdam, quae [[dies]] et [[festum|fastos]] et [[dies festus|profestos]] indicant.
Paene omnia hodie fundamenta habent in [[Calendarium Gregorianum|calendario Gregoriano]], quod creatum est ut dies aequinoctis vernalis die [[20 Martii|20 vel 21 Martii]] semper cadat, sed per aetates multi [[cultura|cultus humani]] multa calendaria distincta composuerunt ut [[homo|homines]] multorum [[astrum|astrorum]] motum per [[caelum]] sequantur.
== Calendaria lunaria ==
[[Fasciculus:Lunar libration with phase2.gif|thumb|left|[[Luna]] phantasias suas mense quodam praebens, conspecta ex hemisphaerio septentrionali. In [[astronomia]] fluctuatio Lunae hic visa dicitur [[libratio orbitalis]].]]
Calendaria lunaria lunae gyrum in caelo obtemperant. Luna multas phases<ref>Terminus technicus neolatinus: ''phasis'' (''-is'') = lunae facies, vel lunae faciei aspectus; {{Morgan}}, Helf., LRL.</ref> in caelo praebet. Interlunium est phasis prima lunationis, qua luna primum quadrantem praebet, deinde luna crescit ad mediam, et ad plenam; et inde rursus decrescit mediam alteram suam relinquendo, usque ad ultimum quadrantem, et tandem ad lunam opacam vel novam. Ideo in calendario lunario [[mensis]] definitur ut tempus necessarium ad lunam percurrendam omnes phases suas in caelo.
Unicum calendarium re vera lunarium est [[Annus Hegirae|calendarium Islamicum]], quod menses durationis 29 et 30 dierum alternantes diesque intercalarios adhibet, ut gyri lunaris spatium 29.5306 dierum solarium accurate sequatur.<ref>[http://books.google.com/books?id=ebk2AAAAMAAJ&pg=PA310&dq=29.5306#PPA310,M1 "A System of Astonomy containing the Investigation and Demonstration of the Elements of that Science"], William Emerson, London, 1769, p. 310. {{Ling|Anglice}}</ref> Annus mensum duodecim [[islam]]icus igitur 354.37 dies solares aequat, ut semper paene 11 diebus cum calendario Gregoriano discrepat. Quamobrem festi dies, sicut [[Ramadanum]], qui calendario Islamico calculantur, quoque in anno undecim dies ingreditur.
=== Calendaria lunisolaria ===
Fere omnia calendaria quae lunaria dicuntur sunt calendaria lunisolaria, quae pars lunaris et pars solaris. Exemplum notum calendarii lunarii-solarii est [[calendarium Hebraicum]]. Hoc calendarium menses intercalarios inseruit, circulum undeviginti annorum metatonicum sequendo, ut tempora anni numquam multum discrepet. Alium exemplum calendari lunisolaris in usu hodierno est [[calendarium Sinicum]].
== Calendaria solaria ==
[[Fasciculus:Four season italian infotext.svg|thumb|Collocatio [[sol]]is et [[tellus|telluris]] initio temporum anni]]
Calendaria solaria tempus aestimant iuxta [[sol]]is cursum in caelo. Haec calendaria specialiter [[agricultura]]m servunt, quia [[agricultura]] maxime dependent a lucis diei spatio, quod per [[tempora anni]] solaria asidue mutatur. Varia [[tempora anni|anni tempora]] Telluri producuntur, quia ob Telluris axis inclinationem respectu plano solari, Telluris cursum circum solem efficit spatium [[lux|lucis]] diei per annum variare. Longissimum spatium est in aestate; brevissimum est in hieme. Ut calendarium solarium huic variationi correspondat, anni duratio igitur definitur, ut tempus illud aequet, quod necesse est ut lucis diei spatium ad eandem durationem post tempus reddat.
At, ut anni duratio per solis cursum exactiter definiatur, necesse est decernere puncto in orbita Telluris fiduciali,<ref>Fiducialis, terminus astronomicus qui significat punctum datum commendatum, quo relativum orbita planetae decernitur.</ref> quod ob Telluris axis precessionem, duratio annum aliquanto ab eo puncto dependet. Sunt quattuor puncta cardinalia Telluris orbitae, quae sicut punctum fiduciale servire possunt: dies brumalis (vel dies brevissimus in septentriones, 21/22 Ianuarii), dies [[aequinox|aequinoctalis vernalis]] (Martii 20/21), dies solstitialis (vel dies longissimus in septentriones, 20/21 Iunii), dies aequinoctalis autumnalis (21/22 Septembris). Annus igitur solaris valet, respective, 365.242 740 49, 365.242 374 04, 365.241 626 03, vel 365.242 017 67 dies,<ref name="meeus">Data extracta ab Jean Meeus (1991), ''Astronomical Algorithms'', Ch.26 p. 166; Willmann-Bell, Richmond, VA. ISBN 0-943396-35-2; et a [[Vicipaedia:Secular variations of the planetary orbits|VSOP 87]] [[Ephemeris planetaria|ephemeridis planetariae]]; vide etiam [[Vicipaedia:Tropical year|Annus Tropicalis]] {{Ling|Anglice}}</ref><ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/1992JBAA..102...40M "The history of the tropical year"], Jean Meeus et Denis Savoie, ''Journal of the British Astronomical Association'' 102, 1, 1992.{{Ling|Anglice}}</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=OvTjLcQ4MCQC&pg=PA71&lpg=PA71&dq=tropical+year+Laskar+(1986)&source=web&ots=llgz4npzUy&sig=HKyCmiKFIKJR5vV2bgeOkeBdFKY&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result Astrophysical Formulae, Kenneth R. Lang] (Google Books) {{Ling|Anglice}}</ref><ref>Confer [https://web.archive.org/web/20040401234715/http://astro.nmsu.edu/~lhuber/leaphist.html "Calendars", L. E. Doggett]; hoc autem opus errata continet.</ref> Cuius valor medius, qui [[annus tropicus]] dicitur, aequat 365.242 189 56 dies. Fere omnia calendaria solaria puncto aequinoctali vernali utuntur.
=== Calendaria usitatissima ===
{| class="wikitable floatright"
|+ [[Calendarium Gregorianum]]
! Num. || Nomen || Dies || style="border-left-width: 3px;" | Num. || Nomen || Dies
|-
| 1 || [[Ianuarius]] || 31 ||style="border-left-width: 3px;" | 7 || [[Iulius]] || 31
|-
| 2 || [[Februarius]] || 28, 29 (aut [[30 Februarii|30]]) || style="border-left-width: 3px;" | 8 || [[Augustus]] || 31
|-
| 3 || [[Martius]] || 31 || style="border-left-width: 3px;" | 9 || [[September]] || 30
|-
| 4 || [[Aprilis]] || 30 || style="border-left-width: 3px;" | 10 || [[October]] || 31
|-
| 5 || [[Maius]] || 31 || style="border-left-width: 3px;" | 11 || [[November]] || 30
|-
| 6 || [[Iunius]] || 30 || style="border-left-width: 3px;" | 12 || [[December]] || 31
|}
[[Calendarium Romanum]] ob partem in origine omnium calendariorum occidentalum notum est. Hoc calendarium in [[calendarium Iulianum]] anno [[46 a.C.n.]] ab [[Gaius Iulius Caesar|Iulio Caesare]] versum, deinde in [[calendarium Gregorianum]] anno [[1581]] ab [[Gregorius XIII|Papa Gregorio XIII]] versum est. Hodie paene omnia calendaria in usu sunt species calendarii Gregoriani. Hae species multa festa et religiosa et politica denotant.
Calendaria solaria usitatissima sunt:
* [[Calendarium Gregorianum]]
* [[Calendarium Iulianum]]
* [[Calendarium Romanum]]
Calendarium Gregorianum diem intercalarium Februario addit in annos divisibiles a quattuor, extra eos divisibiles a centum et non a quadringentis. Haec additio efficit ut medius annus Gregorianus 365.242 500 dies aequat, quae adamussim [[annus|anno aequinoctali vernali]] 365.242 374 dierum vero appropinquat. Quapropter secundum hoc calendarium dies aequinoctis vernalis die [[20 Martii|20 vel 21 Martii]] semper accidit. Erratum uni diei numquam ante decem millia annorum videbitur.
=== Numeratio annorum ===
{| class="wikitable floatright"
|-
! Calendarium
! Annum
|-
| [[Calendarium Gregorianum|Gregorianum]]
| [[Anno Domini|AD]] [[{{#time:Y}}]]
|-
| [[Calendarium Hebraicum|Hebraicum]]
| [[Anno Mundi|AM]] {{#time:xjY}}
|-
| [[Calendarium Islamicum|Islamicum]]
| [[AH]] {{#time:xmY}}
|}
Quodque calendarium annos numerat secundum mores [[cultus humanus|cultus humani]] qui calendarium primum incepit. Iudaei in calendario Hebraico numerant ab "initio mundi"—[[Anno Mundi]], vel A.M. [[Musulmanus|Musulmani]] in calendario Islamico annos numerant ab anno 622 Gregoriano, [[Annus Hegirae|Anno Hegirae]], vel A.H., cum [[Machometus]] [[Hegira]]m feceret.
In mundo Romano ante epochum Christianum, annorum numeratio sumpta est saepe ab anno regis vel imperatoris, vel, pro Romanis, ab fundatione Urbis (ab Urbe Condita, vel a.U.C.).
Quod calendarium Gregorianum ab [[Ecclesia Catholica]] ortum est, naturaliter hoc in calendario anni a die [[Christi Natalis|nativitatis]] [[Iesus Christus|Iesu Christi]] numerantur. Quapropter diu Europae illi anni post Christum natum numerabantur dicendo ''[[Anno Domini]]'' (''A.D.''), vel simili modo. Exempli gratia, annus quo Iesus natus est vocabatur, ''A.D. 1'' (vel ''1 p.C.n.''); annus superior, ''Annus primus ante Christum natum'' (vel ''1 a.C.n.''). Nihilominus etiam ''[[aera vulgaris|aerae vulgaris]]'' (''aer. vulg.'') et ''ante aeram vulgarem'' (''ante aer. vulg.'') dici potest.
Norma autem numerationis astronomicae moderna illi anno, qui anno Christi natus superior est, numerum ''[[zerum]]'' assignat, et annis prioribus [[numerus negativus|numeros negativos]] assignat, ut 40 a.C.n anno -39 astronomico correspondat.
=== Alia calendaria solaria ===
Etiam inter calendaria solaria habentur:
* [[Calendarium Bahaisticum]]
* [[Calendarium Copticum]]
* [[Calendarium Iraniense]]
* [[Calendarium Malayalam]]
* [[Calendarium Maiense]]
* [[Calendarium Tamilense]]
* [[Calendarium Thaiense]]
* [[Calendarium Bengaliense]]
Haec calendaria in usu manent religionis causa.
=== Calendaria solaria proposita ===
{| align="right" class="wikitable"
|+ [[Calendarium Internationale Perpetualeque|Calend. Int. & Perpetuale]]
! Num. || Nomen || Dies
|-
| 1 || [[Ianuarius]] || 28
|-
| 2 || [[Februarius]] || 28
|-
| 3 || [[Martius]] || 28
|-
| 4 || [[Aprilis]] || 28
|-
| 5 || [[Maius]] || 28
|-
| 6 || [[Iunius]] || 28
|-
| 6'||[[Bisextus]]|| 0/1
|-
| 7 || [[Sol]] || 28
|-
| 8 || [[Iulius]] || 28
|-
| 9 || [[Augustus]] || 28
|-
| 10 || [[September]] || 28
|-
| 11 || [[October]] || 28
|-
| 12 || [[November]] || 28
|-
| 13 || [[December]] || 28
|-
| 14 ||Dies Anni|| 1
|}
Omnia calendaria translaticia multas difficultates praebent. Exempli gratia, numerus primi diei hebdomadis mensisque per annum lege obscura variat, itemque in annos dierum ordinatio obscuriter variat. Ut tantae difficultates superentur, necesse est quoque in anno novas chartas calendarias edi. Sunt qui et dicunt calendarium Gregorianum speciem imperialismi culturalis occidentalisque imponit in mundum.
Per aetates multa calendaria ad omnia haec problemata solvenda proposita sunt, sed adhuc nullum tam universale quam calendarium Gregorianum factum est.
Exempla talium calendariorum propositorum sunt:
* [[Calendarium republicanum Francicum]]
* [[Calendarium Positivisticum]]
* [[Calendarium Internationale Perpetualeque]]
* [[Calendarium Pacificum]]
* [[Calendarium Mundanum]]
[[Calendarium republicanum Francicum]] propter usum systematis decimalis notum est, quo decades dierum decem factae in loco hebdomadum adhibitae sunt. In usu annos [[1793]]–[[1805]] in [[Francia]] fuit, sed illud calendarium tam barbaricum complexumque erat, cuique anni diei singulo suum nomen proprium assignans, ut mox nemo eo usus est.
[[Calendarium Internationale Perpetualeque]], quod in usu annos [[1928]]–[[1989]] apud collegium [[Eastman-Kodak]] fuit, in [[Calendarium Positivisticum|Calendario Positivistico]] ab [[Augustus Comte|Augusto Comte]] excogitato fundamenta habet, quod invicem in calendario Gregoriano et calendariis [[Polynesia]]e solariis fundamenta habet. Hoc in calendario omnes menses die Solis incipiunt, et accurate 28 dies (quattuor hebdomades) durant. Sunt tredecim menses cuncti, additicio mense ''[[Sol]]e'' inter Iunium et Iulium interposito. Sunt duo dies intercalarii. Ultimus anni dies semper est specialis nomine ''Dies anni'', nullo mense incluso. Et cum necesse est specialem diem intercalarium inserere, sequente calendarii Gregoriani lege de diebus intercalariis, ille dies interponendus est inter menses Iunium et Solem.
== Calendaria fiscalia ==
<!--
{| class="wikitable floatright" style="text-align: center; width: 15em"
| '''Dies Gregorianus modo Vicipaediano praebitus:'''
|-
| ''die {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTYEAR}}''
|-
| '''Idem dies Gregorianus modo [[UTC]] praebitus:'''
|-
| ''{{CURRENTYEAR}}-{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}}''
|-
| <small>(anno – mense – die)
|-
| '''Idem dies modo [[ISO 8601]] computatus praebitusque:'''
|-
| ''2008-W01-1''
|-
| <small>(anno '''ISO''' – hedomade – die)</small>
|-
|}-->
{| class="wikitable floatright" style="text-align: center; width: 15em"
| '''Dies quidam Gregorianus modo Vicipaediano praebitus:'''
|-
| ''die 31 Decembris 2007''
|-
| '''Idem dies Gregorianus modo [[UTC]] praebitus:'''
|-
| ''2007-12-31''
|-
| <small>(anno – mense – die)
|-
| '''Idem dies modo [[ISO 8601]] computatus praebitusque:'''
|-
| ''2008-W01-1''
|-
| <small>(anno '''ISO'''! – hedomade – die)</small>
|-
|}
Calendaria fiscalia eo consilio creantur, ut faciliores agantur activites financiales et eae quae ad vectigalia pertineant. Saepe his in calendariis menses redduntur, ut quisque numerum hebdomadum integrum, aut quattuor aut quinque, includat. Talia calendaria late a collegiis, regiminibus, systematisque [[computatrum|computatralibus]] adhibentur.
[[Calendarium ISO]], sub norma [[ISO 8601]]<ref>Vide [[:en:ISO 8601|ISO 8501 (Wikipaedia)]] {{Ling|Anglice}}.</ref> anno [[1988]] a societate normas definendi [[ISO]] editum, est calendarium fiscalium, in quo quique annus in [[Luna]]e die incipit, et in Solis die desinit, et diei numerus immediater diem [[hebdomas|hebdomadis]] dat. Illud calendarium ISO autem, quaquam multa beneficia praebet, sicut calendarium liberum numquam potest servire, quod necesse est primum calendarium Gregorianum scire, priusquam calendario uti possimus. Annus ISO sic definitur, ut semper illo Lunae die incipiat iacente in hebdomade inter diem [[29 Decembris]] et [[4 Ianuarii]] calendarii Gregoriani.
{{NexInt}}
* [[Adventus calendarium]]
* [[Computus paschalis]]
== Notae ==
<references />
{{Societas humana}}
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Anthropologia}}
[[Categoria:Calendarium| ]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Calendarium | la | 14,086 | 2025-12-24T13:29:48Z |
114 | Carthago Nova | {{videdis|Carthago (discretiva)}}
{{Capsa urbis Vicidata}}
'''Carthago Nova''', sere '''Carthago Spartaria''' et '''Carthagenna''' ([[Hispanice]]: ''Cartagena'') est urbs Hispaniae, in [[Regio Vergiliae|Regione Murciae]] sita, prope [[promunturium Trete]]. ''Spartaria'' nominatur cum [[spartum]] his locis gignitur.
== Historia ==
Carthago Nova anno 225 a.C.n. ab [[Hasdrubal (mortuus 221 a.C.n.)|Hasdrubale]], duce Poenorum, condita est<ref>[[Strabo]] III.4.6</ref>. [[Publius Cornelius Scipio|Scipio Africanus]] urbem anno [[205 a.C.n.]] expugnavit. Fuit magnus portus Hispaniae in Romanorum aetate atque caput provinciae [[Carthaginensis]].
Fuit caput [[provincia Spaniae|provinciae Byzantinae]] in Hispania sub nomine ''Carthago Spartaria'' et a [[Suinthila]] capta est pro [[Hispania Visigothica|Visigothis]] et in bello deleta. Fuit quoque caput [[Administratio regni Visigothorum|provinciae Visigothicae]] et [[Ecclesia Visigothica|sedes episcopalis]].
[[Andalusia|Aetate Islamica]] Carthago Nova decrescit sicut [[Murcia]] crescit.
[[Conquisitatores Hispani]] urbem [[Columbia]]e nominaverunt ''Carthago Nova apud Indias'' (Cartagena de Indias).
== Praeclari cives ==
[[Fasciculus:AytoCartagena.jpg|thumb|300px|Municipium Carthaginis Novae.]]
Carthagini novae olim vixerunt aut nati sunt et hodie vivunt multi illustres viri atque feminae, inter eos:
* [[Ioachim Navarro-Vals]], [[Iesuitae|Iesuita]] ac olim dux [[Sedes diurnariis edocendis|sedis diurnariis edocendis]]<ref>cfr. Italice '' stampa - sala'' [[Latine]][http://www.geocities.com/Athens/Agora/8704/lexicum/lexs.html]</ref> [[Sancta Sedes|Sanctae Sedis]].
* [[Isaac Peral]], nauta et ingeniariae peritus.
* [[Arturus Pérez-Reverte]], scriptor
== Nexus externus ==
{{communia|Cartagena, España|Carthaginem Novam}}
== Nota ==
<references/>
{{urbs-stipula}}
[[Categoria:Urbes Hispaniae]]
[[Categoria:Portus maris Mediterranei]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Carthago_Nova | la | 1,907 | 2022-02-25T11:32:18Z |
116 | Columnae Herculis | [[Fasciculus:Escudo de España.svg|thumb|Columnae Herculis in signo [[Hispania]]e cum sententia <small>PLUS ULTRA</small>.]]
'''Columnae Herculis'''<ref>[[Pomponius Mela]], ''[[De chorographia]]'' [http://latin.packhum.org/loc/929/1/1/31909-31926 2.95].</ref> ([[Graece]] {{lang|grc|Ἡράκλειαι Στῆλαι}}) sunt locus coniunctionis [[Mare Mediterraneum|Maris Mediterranei]] cum [[Oceanus Atlanticus|Oceano Atlantico]]. Sunt columnae [[mons|montes]] [[Calpe]] (vel Kalpe) in [[Iberia]] (hodie ''Gibraltar'') et [[Abyla]] in [[Mauretania Tingitana|Mauretania]]. Partem [[mare|maris]] inter columnas [[Fretum Gaditanum]] Romani nominabant. Nomen columnarum ab [[Hercules|Hercule]] ducitur, qui columnas [[aedificium|aedificasse]] olim [[narratio|narrabatur]].
Columnae Herculis [[signum]] Hispaniae cum sententia ''Plus Ultra'' aliquando comitantur. Vide etiam "[[Non plus ultra]]."
[[Plato]] narravit trans columnas Herculis [[Atlantis insula|Atlantidem]], [[continens|terram continentem]] [[fabula|fabulosam]], sitam esse.
Una opinio est ex signo columnarum Herculis signum [[dollarium (Americanum)|dollarii Americani]] ortum esse. Ex [[duo]]bus columnis ambae lineae perpendiculares dollarii signi fiebant et ex vitta "plus ultra" inscripta littera ''S.''
== Usus columnae in insignibus ==
<gallery>
Fasciculus:Seal of San Diego, California.png|Columnae Herculis in signo [[Didacopolis, California|Didacopolis]] cum sententia <small>SEMPER VIGILANS</small>.
Fasciculus:Escudo de Cádiz.svg|Signum [[Gades|Gadium]].
</gallery>
==Notae==
<references />
[[Categoria:Mythologia Graeca]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Columnae_Herculis | la | 1,602 | 2022-07-28T09:59:40Z |
115 | Clepsydra | {{latinitas|-2}}
:''Haec pagina de clepsydra, horologii genere, explicat. Si de valvula quaeris, vide [[epitonium]], sive de apparatu temporis, [[clepsydra (horologium)|clepsydram]].
[[Fasciculus:Modern_water_clock.JPG|thumb|Clepsydra nostrae aetatis.]]
[[Fasciculus:Liquid-Chronometer Ilmenau.JPG|thumb|Clepsydra etiam appellari potest?]]
[[Fasciculus:Ancient water clock used in qanat of gonabad 2500 years ago.JPG|thumb|[[Horologium]] Persicum antiquum.]]
'''Clepsydra''' ({{pns|ae|f|clepsydra}}, e verbis [[Lingua Graeca antiqua|Graecis]] κλέπτειν 'clepere' et ὕδωρ '[[aqua]]') est rude [[horologium|horologii]] genus, quod [[aqua]] de superiore vase in inferius guttatim cadente [[tempus]] indicat.
Clepsydrae ac [[horologium solarium|solarii]] possunt esse antiquissimi apparatus ad tempus metiendum, nisi constant [[gnomon]] et [[baculum numerandi|baculum dierum numerandorum]].<ref name="Turner1984">{{Cite book | last =Turner | first =Anthony J. | language=Anglice |year =[[1984]] | title =The Time Museum | place =Rockford, IL | volume =I: ''Time Measuring Instruments''; Part 3: ''Water-clocks'', ''Sand-glasses'', ''Fire-clocks'' | isbn =0-912947-01-2 | publisher =The Museum | location =Rockford [Ill.] | oclc =159866762}}</ref> Nescitur ubi et quando inveniuntur, nec unquam sciri possit propter earum magnas antiquitates.
Variae regiones mundi velut [[India]] et [[Sinae (regio)|Sinae]] multa clepsydrarum indicia ostendunt, sed tempus eius non est certum. Quidam auctores postulant quod clepsydrae fuit in Sinis tam mature quam [[4000 a.C.n.]]<ref name="Cowan1958">{{Cite journal | last =Cowan | first =Harrison J. | year =1958 | title =Time and Its Measurement: From the stone age to the nuclear age | place =Ohio | publisher =The World Publishing Company | language=Anglice}}</ref> [[Cratera]] autem foramine minimo perforata constat forma simplissima clepsydrae, quod usque hodie late confirmatur, aetate [[Babylon]]iana [[Aegyptus|Aegypt]]ianaque [[saeculum 16 a.C.n.|saeculo sexto decimo a.C.n.]] novata. [[Roma antiqua|Romani]] tandem et [[Graecia antiqua|Graeci]] clepsydram meliorem fecerunt, systema respondendi, [[rota dentata|rotas dentatas]], et [[machinatio elabendi|machinationem elabendi]]<!-- Anglice: escapement --> habentem. Ea horologia fuerunt accuratiora, etiam ea [[automaton|automata]] ingeniosa gubernaverunt.
[[Byzantium|Byzantii]], praesertim [[Islam|regii Islamici]], clepsydrae amplius emendatae sunt, accuratiores fientes, [[rota epicyclica|rotas epicyclicas]] multiplices, [[rota aquae|rotas aquae]], et facultatem [[programma computatrale|programmandi]] habentes, quae tandem emendationes in Europa veniunt.
{{NexInt}}
* [[Horologium]]
==Notae==
<references/>
[[Categoria:Tempus]]
[[Categoria:Instrumenta]]
[[Categoria:Inventiones Sinarum]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Clepsydra | la | 2,808 | 2023-04-11T06:54:39Z |
119 | Comoedia | [[Fasciculus:Antoine Watteau - The Italian Comedians - Google Art Project.jpg|thumb|[[Histrio]]nes qui comoediam italicam agunt, ab [[Antonius Watteau|Antonio Watteau]] picti; pictura nunc in [[Pinacotheca Nationalis (Vasingtonia)|Pinacotheca Nationali]] [[Vasingtonia]]e.]]
[[Fasciculus:Jim Carrey horton hears a who 2008-crop.jpg|thumb|[[Iacobus Carrey]], comicus hodiernus.]]
'''Comoedia''' (a [[Grace|Graeco]] κωμῳδία < κώμη '[[vicus]]' ~ κῶμος 'exsultatio' + ᾠδή '[[cantus]]') sensu hodierno est [[sermo]] vel [[litterae|opus scriptum]] quod plerumque [[oblectamentum|oblectationi]] vel [[festivitas|festivitati]] per [[risus|risum]] inductum dicatur, praecipue in [[ars scaenica|theatro]], [[televisio]]ne, [[pellicula]], et [[comoedia stans|comoedia stante]]. Origo comoediae in [[Graecia antiqua]] invenitur, ubi sententia publica mota est a [[satura politica]]. Comoediae usitate feliciter, saltem [[antiquitas|antiquitate]], contra ac [[tragoedia]]m finire solent. [[Televisio|Televisione]] [[saeculum 20|saeculo vicesimo]] inventa, opera comica et [[histrio]]nes comici latius videri et audiri possunt.
== Auctores et actores comici ==
=== Auctores comici [[Graecia antiqua|Graecae]] et [[Roma antiqua|Romae antiquae]] ===
* [[Aristophanes]] ("[[Comoedia Vetus]]", Graecus)
* [[Menander]] ("[[Comoedia Nova]]", Graecus)
* [[Titus Maccius Plautus]] ("Comoedia Nova", Romanus)
* [[Publius Terentius Afer]] ("Comoedia Nova", [[Carthago|Punicus]], deinde Romanus)
* ''[[Querolus]]''
===Auctores comoediae Latinae recentioris===
* [[Vitalis Blesensis]]
* [[Georgius Macropedius]]
* [[Ioannes Valentinus Andreae]]
=== Auctores comici recentiorum temporum ===
* [[Carolus Goldoni]] (Italus)
* [[Henricus de Kleist]] (Germanus)
* [[Gulielmus Shakespeare]] (Anglus)
* [[Molière]] (Francicus)
=== Nonnulli histriones comici hodierni ===
{{div col|3}}
* [[Iacobus Carrey]]
* [[Carolus Chaplin]]
* [[Chevy Chase]]
* [[Gulielmus Claudius Dukenfield|W. C. Fields]]
* [[Haha (ludio)]]
* [[Oliverius Hardy]]
* [[Stan Laurel]]
* [[Ieremias Lewis]]
* [[Dean Martin]]
* [[Stephanus Martin]]
* [[Eduardus Murphy]]
* [[Gulielmus Murray]]
* [[Paulus Reubens]]
* [[Robertinus Williams]]
{{div col end}}
{{NexInt}}
{{div col|2}}
* [[Comoedia Media]]
* [[Comoedia Nova]]
* [[Comoedia Vetus]]
* [[Parabasis]]
* [[Satura]]
* [[Spoudaiogeloion]]
* [[Tragoedia]]
* [[Vaudeville]]
{{div col end}}
== Bibliographia ==
*Arntzen, Helmut. [[1968]]. ''Die ernste Komödie: Das deutsche Lustspiel von Lessing bis Kleist.'' Monaci.
*Arntzen, Helmut, ed. [[1988]]. ''Komödiensprache: Beiträge zum deutschen Lustspiel zwischen dem 17. und dem 20. Jahrhundert.'' Monasterii.
*Arellano, Ignacio. [[1995]]. ''Historia del teatro español del siglo XVII.'' Matriti: Cátedra. ISBN 843761368X.
*Aub, Max. [[1966]]. ''Manual de historia de la literatura española.'' Madtriti: Akal Editor. ISBN 847339030-X.
*Bräutigam, Kurt. [[1964]]. ''Europäische Komödien: Dargestellt an Einzelinterpretationen.'' Francofurti.
*Greiner, Bernhard, [[1992]]. ''Die Komödie.'' Tubingae.
*Hinck, Walter, ed. [[1977]]. ''Die deutsche Komödie: Vom Mittelalter bis zur Gegenwart.'' Dusseldorpii.
*Raskin, Victor. [[1985]]. ''The Semantic Mechanisms of Humor.'' Springer. ISBN 978-90-277-1821-1.
*Riu, Xavier. [[1999]]. "Dionysism and Comedy." ''Bryn Mawr Classical Review.''
*Wiles, David. [[1991]]. ''The Masked Menander: Sign and Meaning in Greek and Roman Performance.'' Cantabrigiae: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-40135-7.
== Nexus externi ==
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0063:entry=comoedia-cn De comoedia] in ''A Dictionary of Greek and Roman Antiquities'' (1890).
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0062:id=comoedia-harpers De comoedia] in ''Harper's Dictionary of Classical Antiquities'' (1898).
[[Categoria:Comoedia|!]]
[[Categoria:Comoediae|!]]
[[Categoria:Verba Graeca mutuata]]
{{Myrias|Ars}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Comoedia | la | 3,977 | 2023-11-26T17:50:37Z |
113 | Carthago | {{videdis|Carthago (discretiva)}}
{{disambig2|de re publica Carthaginiensi|quid de ipsa urbe situque archaeologico|Carthago (urbs)}}
[[Fasciculus:Carthage location.png|thumb|Collocatio urbis Carthaginis in Africa Septentrionali.]]
[[Fasciculus:Karthago.JPG|thumb|Ruinae [[thermae|thermarum]] Carthaginiensium.]]
[[Fasciculus:Carthage-1958-PortsPuniques.jpg|thumb|[[Portus]] Carthaginis.]]
[[Fasciculus:Carthago.webm|thumb|Iter in Carthaginem.]]
'''Carthago'''<ref>Carthāgō -inis, f., etiam ''Cartāgō'', ''Karthāgō'', ''Kartāgō''. {{OLD}}; {{TLL}}.</ref> ([[Punice]] {{lang|xpu|𐤒𐤓𐤕𐤟𐤇𐤃𐤔𐤕}}, ''Qart-ḥadašt'', 'urbs nova') fuit [[Carthago (urbs)|urbs]] et [[civitas sui iuris]] a [[Phoenices|Poenicis]] in [[Africa Septentrionalis|Africa Septentrionali]] anno [[814 a.C.n.]] condita.
Ad [[litus]] [[Mare Mediterraneum|Maris Mediterranei]] cum [[portus|portu]] magno sita est. Secundum [[narratio]]nes [[historia Romae|Romanas]], Carthago [[colonia]] condita est a [[Dido]]ne, prima urbis [[regina]], quacum [[Aeneas]] praeterea Carthagine moratus est, priusquam in [[Italia]]m veniret. Carthagine quotannis annis bini [[rex|reges]] creabantur.
Romani tria bella Punica contra Carthaginenses gesserunt.
* Annis [[264 a.C.n.|264]]–[[241 a.C.n.]]: [[Primum Bellum Punicum]], [[Messana]]e causa indictum.
* Annis [[218 a.C.n.|218]]–[[201 a.C.n.]]: [[Secundum Bellum Punicum]], [[Saguntum|Sagunti]] causa indictum.
* Annis [[149 a.C.n.|149]]–[[146 a.C.n.]]: [[Tertium Bellum Punicum]], pecuniae et Catonis causa: nam [[Marcus Porcius Cato]] iterum atque iterum in senatu [[sententia]]m exclamabat: "Ceterum censeo Carthaginem esse delendam."
Carthaginienses praeclari:
* [[Hamilcar Barca]]
* [[Hannibal]] Barca
* [[Hanno Navigator|Hanno]], nauta qui circa Africam navigavit
* [[Hasdrubal]] Barca
* [[Mago Barca|Mago]] Barca
* [[Publius Terentius Afer]], auctor comoediarum
* [[Quodvultdeus Carthaginiensis]], [[pater ecclesiae]] [[saeculum 5|saeculi quinti]]
Anno [[439]], [[Geisericus|Geiserico]] rege [[Vandali|Vandalorum]] Carthaginem expugnaverunt. Ab eodem anno usque ad annum [[533]], urbs fuit [[caput (urbs)|caput]] Regni Vandalorum. Die autem [[13 Septembris]] anni [[533]], [[Flavius Belisarius]] Vandalos [[proelium ad decimum commissum|ad decimum lapidem]] ab urbe Carthagine positum vicit et postridie urbem occupavit. Exinde Carthago iterum pars [[imperium Romanum Orientale|imperii Romani]] fuit.
Anno [[698]], [[Arabes]] Carthaginem occupaverunt.
{{NexInt}}
* [[Archaeologia Mediterranea]]
* ''[[Bellum Poenicum (carmen)|Bellum Poenicum]]'' ([[Naevius]])
* [[Salambo]] ([[dea]])
* [[Tunisia]]
== Notae ==
<references />
== Bibliographia ==
* Matisoo-Smith, Elizabeth, et al. [[2016]]. [http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0155046 "A European Mitochondrial Haplotype Identified in Ancient Phoenician Remains from Carthage, North Africa."] ''PLOS One,'' 25 Maii 2016.
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Carthaginian civilization|Carthaginem}}
{{Fontes geographici}}
* [http://www.thelatinlibrary.com/naevius.html Gnaeus Naevius de Bello Punico (fragmenta)]
[[Categoria:Coloniae Punicae]]
[[Categoria:Karthago|!]]
[[Categoria:Loci archaeologici Tunesiae]]
[[Categoria:Phoenices antiqui]]
[[Categoria:Portus maris Mediterranei]]
[[Categoria:Res Carthaginienses antiquae]]
{{Myrias|Historia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Carthago | la | 3,382 | 2021-10-02T12:00:14Z |
118 | Gaius Plinius Secundus | {{Capsa hominis Vicidata}}
[[Fasciculus:Naturalishistoria.jpg|200px|thumb|Titulus ''Naturalis historiae.'']]
'''Gaius Plinius Secundus,''' vulgo '''Plinius Maior''' appellatus ([[Novum Comum|Comi]] anno [[23]] natus, eruptione [[Vesuvius|Vesuvii]] die [[24 Augusti]] [[79]] mortuus), fuit [[educatio|vir doctus]], [[exercitus Romanus|dux militaris Romanus]], et [[avunculus]] [[Gaius Plinius Caecilius Secundus|Gai Plinii Caecilii Secundi]]. [[Auctor]] fuit ''[[Naturalis historia (Plinius)|Naturalis historiae]]''.
== Familia ==
Plinius origine equestri natus est. [[Soror]] erat Plinia, cuius filium [[Gaius Plinius Caecilius Secundus|Gaium Plinium Caecilium Secundum]] Plinius Maior, qui ipse liberis orbus erat, educavit, postquam sororis maritus mortuus est. Postea eum etiam adoptavit.
== Vita ==
Plinius Maior [[Roma]]e educatus est, ubi [[Publius Pomponius Secundus|Publium Pomponium Secundum]] [[poeta]]m [[tragoedia|tragoediorum]] cognovit. Ibi praecipue [[botanica]]e arti studuit. Aliquamdiu Plinius et causas dixit. Tum, anno [[47]] in [[Germania]] praefectus alae bellis [[Gnaeus Domitius Corbulo|Gnaei Domitii Corbulonis]] contra [[Chauci|Chaucos]] interfuit. Annis [[50]] et [[51]] ad [[Rhenus|Rhenum]] fuit, ubi fontem salutarem valetudini apud [[Aquae Mattiacae|Aquas Mattiacas]] situm descripsit.<ref>{{Pnh}} 31.20.</ref> Anno [[52]] Romam revertit et Comi iterum causas dixit. Postquam [[Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus|Nerone]] imperatore cursum honorum intermisit, anno [[70]] [[bellum Iudaicum|bello Iudaico]] [[Titus (imperator)|Titi Flavii]] interfuit. De eius magistratibus insequentium annorum nihil certi novimus, sed anno [[78]] praefectus classi [[Misenum|Misenensi]] factus ''[[Naturalis historia (Plinius)|Naturalem historiam]]'' scribebat. Cum anno [[79]] homines eruptione [[Vesuvius|Vesuvii]] in periculum ductos adiuvare conabatur, ipse in ora maritima iuxta [[Pompeii|Pompeios]] mortuus est.<ref>[[Gaius Plinius Caecilius Secundus|Plinius minor]], ''Epistulae'' 6.16, 6.20.</ref>
== Opera ==
Opera omnia avunculi sui, cum numero voluminum, sic recitat Plinius minor in epistula [[Baebius Macer|Baebio Macro]] missa:<ref name="epist35">Plinius minor, ''Epistulae'' 3.5.</ref>
* ''De iaculatione equestri'' unus
* ''De vita Pomponi Secundi'' duo
* ''[[Bella Germaniae (Plinius)|Bellorum Germaniae]]'' viginti
* ''Studiosi tres'' in sex volumina divisi
* ''Dubii sermonis'' octo
* ''[[A fine Aufidi Bassi]]'' triginta unus
* ''[[Naturalis historia (Plinius)|Naturalis historia]]''
De modo studendi idem sic explicat: "''Miraris quod tot uolumina multaque in his tam scrupulosa homo occupatus absoluerit? ... Lucubrare [[Vulcanalia|Vulcanalibus]] incipiebat non auspicandi causa sed studendi statim a nocte multa, hieme uero ab hora septima uel cum tardissime octaua, saepe sexta. . . . Post cibum saepe (quem interdiu leuem et facilem ueterum more sumebat) aestate si quid otii iacebat in sole, liber legebatur, adnotabat excerpebatque. Nihil enim legit quod non excerperet; dicere etiam solebat nullum esse librum tam malum ut non aliqua parte prodesset. . . . In secessu solum [[balneum|balinei]] tempus studiis eximebatur (cum dico balinei, de interioribus loquor; nam dum destringitur tergiturque, audiebat aliquid aut dictabat). In itinere quasi solutus ceteris curis, huic uni uacabat: ad latus notarius cum libro et pugillaribus, cuius manus hieme manicis muniebantur, ut ne caeli quidem asperitas ullum studii tempus eriperet; qua ex causa Romae quoque sella uehebatur. Repeto me correptum ab eo, cur ambularem: 'poteras' inquit 'has horas non perdere'; nam perire omne tempus arbitrabatur, quod studiis non impenderetur.''"<ref name="epist35"/>
Opus solum Plinii hodie servatum est ''[[Naturalis historia (Plinius)|Naturalis historia]]'' in 37 [[liber|libros]] divisa, e permultis [[scriptor]]ibus [[lingua Graeca|Graecis]] et [[lingua Latina|Latinis]] hausta, de [[geographia]], [[botanica]], [[pharmacologia]]. necnon multis aliis [[Scientia (ratio)|scientiis]] disserens.
== Fortuna ==
Plinius praeclarissimus fuit [[Medium Aevum|Medio Aevo]] ut qui scientiam naturalem Graecorum Romanorumque Latine digessit seriatim. Opus eius perutile est quia fere omnes libri a Plinio excerpti hodie deperditi sunt.
== Notae ==
<references/>
== Bibliographia ==
; Veteriora
* {{Fabricius Latina}} pp. 401–413
; Recentiora
* Nicholas F. Jones, "Pliny the Younger's Vesuvius "Letters" (6.16 and 6.20)" in ''Classical World'' vol. 95 (2001) pp. 31-48 [http://www.jstor.org/stable/4352621 JSTOR]
* Ronald Syme, "Pliny the procurator" in ''Harvard Studies in Classical Philology'' vol. 73 (1969) pp. 201-236
{{NexInt}}
* {{fn|Pnh}} [formula Vicipaediae pro citationibus libri ''Naturalis historia'']
* [[Medicina Plinii]] (compendium medicum ex opere Plinii magna parte extractum)
== Nexus externi ==
{{vicifons|Gaius Plinius Secundus}}
{{Victionarium|Gaius Plinius Secundus}}
{{Fontes biographici}}
* "[http://www.livius.org/pi-pm/pliny/pliny_e.html Pliny the Elder]" apud ''Livius.org'' {{Ling|Anglice}}
{{Lifetime|23|79|Plinius Secundus, Gaius}}
[[Categoria:Auctores Latini antiqui]]
[[Categoria:Botanistae]]
[[Categoria:Encyclopaedici]]
[[Categoria:Eruditi Romani antiqui]]
[[Categoria:Geographi Latini antiqui]]
[[Categoria:Praefecti Classis Romanae]]
[[Categoria:Scriptores Galliae Cisalpinae]]
[[Categoria:Gaius Plinius Secundus|!]]
[[Categoria:Vulcanologi]]
{{Myrias|Homines}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Gaius_Plinius_Secundus | la | 5,440 | 2025-02-26T20:41:04Z |
127 | Lucius Iunius Moderatus Columella | [[Fasciculus:Columella.JPG|thumb|Statua Columellae dicata in foro "Plaza de las Flores", Gadibus]]
'''Lucius Iunius Moderatus Columella''', [[auctor]] [[Roma]]nus saeculi I p.C.n., [[Gades|Gaditanus]], librum unicum ''[[De arboribus (Columella)|De arboribus]]'' et postea libros duodecim ''[[Rei rusticae libri (Columella)|Rei rusticae]]'' scripsit, quorum decimus versibus constat et de hortis tractat.
==Vita==
Cursu honorum militari finito Columella latifundia in [[Italia]] sibi acquisivit. Circa annum 60 p.Chr.n. opus suum »De re rustica« voluminibus in XII pepigit in quo conspectum largissimum de agricultura revelabat atque delineabat. Auctor noster argumentis et quaestionibus res rusticas spectantibus inflammatus fuisse videtur quia neglegentiam atque insipientiam in paganis planxit. Libro autem decimo de horticultura, ut [[Vergilius]] honoraretur, epicam formam dedit. Eiusdem rei praetractatio brevior in opusculo »De arboribus« servata est.
== Opera ==
* ''[[Rei rusticae libri (Columella)|Rei rusticae libri]]''
* ''[[De arboribus (Columella)|De arboribus]]''
== Bibliographia ==
* Wilhelm Kaltenstadler: ''Arbeitsorganisation und Führungssystem bei den römischen Agrarschriftstellern (Cato, Varro, Columella).'' G. Fischer, Stuttgardiae 1978, ISBN 3-437-50218-2.
* Marlis Oehme: ''Die römische Villenwirtschaft. Untersuchungen zu den Agrarschriften Catos und Columellas und ihre Darstellung bei Niebuhr und Mommsen.'' Habelt, Bonnae 1988, ISBN 3-7749-2319-1.
* Will Richter: ''Der liber de arboribus und Columella.'' Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Monaci 1972, ISBN 3-7696-1443-7.
== Nexus externus ==
{{vicifons|Lucius Iunius Moderatus Columella}}
== Bibliographia ==
:''De editionibus librorum ''Rei rusticae'', interdum librum ''De arboribus'' complectentibus, vide: ''[[Rei rusticae libri (Columella)#Editiones|Rei rusticae libri]]
* {{Fabricius Latina}} pp. 342-344
{{scriptor-stipula}}
[[Categoria:Auctores Latini antiqui]]
[[Categoria:Scriptores de re rustica]]
[[Categoria:Scriptores Hispaniae antiquae]]
[[Categoria:Nati saeculo 1 a.C.n. aut 1]]
[[Categoria:Mortui saeculo 1]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Lucius_Iunius_Moderatus_Columella | la | 2,142 | 2020-02-26T06:58:04Z |
129 | Centum | {{denumero|100|C}}
{{Numeri 1-10|
confinia=[[nonaginta quinque|95]] [[nonaginta sex|96]] [[nonaginta septem|97]] [[nonaginta octo|98]] [[nonaginta novem|99]] '''100'''
[[centum unus|101]] [[centum duo|102]] [[centum tres|103]] [[centum quattuor|104]] [[centum quinque|105]] |
cardinale= centum|
ordinale= centēsimus|
distributivum=centēnī|
adverbium=centiēs|
factorizatio=2<sup>2</sup> × 5<sup>5</sup>|
Romanus=C|
binarium=1100100|
octale=144|
hexadecimale=64}}
[[Fasciculus:Austin Mini Cooper S - Flickr - exfordy.jpg|thumb|Numerus 100 in [[autocinetum|autocineto]] in cursu currente]]
'''Centum''' (numeris Arabicis '''100''', Romanis '''C''') est [[numerus naturalis]] et [[numerus par|par]] inter 99 et 101, qui in [[In factores resolutio|factores]] [[numerus primus|primos]] 2<sup>2</sup> × 5<sup>2</sup> resolvitur. 100, seu 10<sup>2</sup>, est [[numerus quadratus perfectus]], etiam summa est duorum numerorum quadratorum: 6<sup>2</sup> + 8<sup>2</sup>. Forma [[Systema numericum binarium|binaria]] est 1100100.
Proportiones saepe [[centesima pars|centesimis partibus]] (%) exprimuntur: 100% est totum, 50% est dimidium, etc.
== Nexus externi ==
* [http://www.wolframalpha.com/input/?i=100 De numero centum] apud [[Wolfram Alpha]]
{{math-stipula}}
[[Categoria:Numeri naturales]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Centum | la | 1,315 | 2019-11-24T21:42:23Z |
120 | Calendarium Romanum | {{Latinitas|-2}}
[[Fasciculus:Roman-calendar.png|thumb|upright=2|[[Fasti Antiates maiores]]: calendarium Romanum [[Antium|Antii]] inventum.]]
'''Calendarium Romanum''' formam suam inter originem [[Roma]]e et finem [[Imperium Romanum|Imperii Romani]] iterum atque iterum mutavit. A [[Iulius Caesar|C. Iulio Caesare]] formata in [[Calendarium Iulianum]] formavit fundamentum calendarii nostri vigente: [[Calendarium Gregorianum|Calendario Gregoriano]].
== Historia ==
Omnium primum erat calendarium [[luna]]re cum decem mensibus et tempore [[aequinoctium vernale|aequinoctii vernalis]] coepit. [[Romulus]] id circa [[753 a.C.n.]] excogitavisse dictus est, sed ex calendario lunari [[Graecia antiqua|Graecorum]] fundari videtur. Eo tempore hi menses erant:
* [[Martius]] (XXXI DIES)
* [[Aprilis]] (XXX DIES)
* [[Maius]] (XXXI DIES)
* [[Iunius]] (XXX DIES)
* [[Quintilis]] (XXXI DIES): serius ''Iulius''
* [[Sextilis]] (XXX DIES): serius ''Augustus''
* [[September]] (XXX DIES)
* [[October]] (XXXI DIES)
* [[November]] (XXX DIES)
* [[December]] (XXX DIES)
* [[Ianuarius]]
* [[Februarius]]
Ob id calendarium antiquum mensis ''December'' numerum ''decem'' nomine suo habet (etiam menses Quintilis, Sextilis, September, October, et November).
Tale calendarium solum 304 dies continuit. Circa sexaginta et unum dies [[hiema|hiemis]] non in numero calendarii erant. Causa huius calendarii et proprietatum eius probabiliter vita et labores [[agricola]]rum erant.
[[Numa Pompilius]], secundus ex septem - a maioribus traditis - regibus Romae, primam correctionem calendarii fecisse dictus est. Circa 713 a.C.n. spatium mensium brevium de triginta diebus ad undetriginta dies minuit. Praeterea menses Ianuarium (undetriginta dies) et Februarium (duodetriginta dies) ad ''finem'' calendarii addidit. Ita ''annus'' Romanus iam 355 dies duravit, at tamen annus circiter decem diebus brevior erat. Ob eam rem alternis annis mensis ''Mercedinus'' seu ''[[Intercalatio|Intercalaris]]'' (27 aut 28 dies) post a. d. VI Kalendas Martias (paulo ante finem mensis Februarii), cuius numerus dierum illis annis ad 23 dies minutus est, inseri debitus est. Id cura [[Pontifex maximus|pontificis maximi]] erat. Ille momentum officii non semper scivit. Itaque plerumque Mercedinum addere oblitum est, quare dies exacti rerum antiquarum saepe incerti sunt.
Anno [[46 a.C.n.]] C. [[Iulius Caesar]] astronomis aegyptis persuasus calendarium iterum refecit, formans [[Calendarium Iulianum]]. Calendario recenti simile erat. Nunc non iam officium pontificis maximi erat mensem Mercedinum inserere, sed quinto quoque anno (= ''[[annus intercalaris]]'') dies unus additus est (ut explicat Dio Cassius 43.26). Hic dies non ad finem additus, sed dies vicesimus quartus mensis Februaris (= ante diem sextum Kalendas Martias) duplicatus est. Hic dies novus ''dies bis sextus'' ante Kalendas Martias appellatus est. Ob eam rem in lingua Latina sera annus intercalaris etiam ''annus bissextus'' vocatus est. Aliquae linguae etiam hodie eum sic appellant: ''année bissextile'' ([[Francogallice]]), ''anno bisestile'' ([[Lingua Italiana|Italiane]]), ''año bisiesto'' ([[Hispanice]]), ''ano bissexto'' ([[Lusice]]), et ''bissextile year'' ([[Anglice]]).
== Nomina dierum ==
Romani pro tribus diebus mensis nomina praecipua habebant: [[Kalendae]], [[Nonae]], et [[Idus]]. Initio dies lunae faciebus aequati sunt (Nones = luna dimidiata, Idus = plenilunium). In principio hi dies probabiliter pronuntiati sunt quando lunae facies conventi sunt. [[Numa Pompilius]] Kalendis, Nonis, Idibusque dies fixos assignavit:
* [[Kalendae]]: dies primus mensis
* Nonae: dies quintus aut septimus mensis
** dies quintus: Aprilis, Iunius, Sextilis/Augustus, September, November, December, Ianuarius, Februarius
** dies septimus: Martius, Maius, Quintilis/Iulius, October
* [[Idus]]: dies decimus tertius aut decimus quintus mensis
** dies decimus tertius: Aprilis, Iunius, Sextilis/Augustus, September, November, December, Ianuarius, Februarius
** dies decimus quintus: Martius, Maius, Quintilis/Iulius, October
Aliae differentiae inter calendarium Romanum et calendarium occidentale recens sunt. Romani non dies ad primum diem mensis respicientes numeraverunt (i.e. primus dies post principium mensis etc.), at ad dies nominatos pronumeraverunt. Nota bene: Romani numerantes diem nominatum includerunt. Ita ''2 September'' = quattuor dies ante ''5 Septembrem'' (= Nonae), non tres dies antea.
{| class="wikitable floatright"
|+ Exemplum: September
! Anglice
! Latine
|-
| Sep 1
| Kalendis Septembribus (''Kalendae'')
|-
| Sep 2
| a(nte) d(iem) quartum Non(as) Sep(tembris)<br />(pro ''quarto die ante Nonas Septembris'')
|-
| Sep 3
| a. d. III Non. Sep.
|-
| Sep 4
| pridie Nonas Septembris
|-
| Sep 5
| Nonis Septembribus
|-
| Sep 6
| a. d. VIII Id. Sep.
|-
| Sep 7
| a. d. VII Id. Sep.
|-
| Sep 8
| a. d. VI Id. Sep.
|-
| Sep 9
| a. d. V Id. Sep.
|-
| Sep 10
| a. d. IV Id. Sep.
|-
| Sep 11
| a. d. III Id. Sep.
|-
| Sep 12
| pridie Idus Septembris
|-
| Sep 13
| Idibus Septembribus
|-
| Sep 14
| ante diem XVIII Kalendas Octobris
|-
| Sep 15
| a. d. XVII Kal. Oct.
|-
| Sep 16
| a. d. XVI Kal. Oct.
|-
| Sep 17
| a. d. XV Kal. Oct.
|-
| Sep 18
| a. d. XIV Kal. Oct.
|-
| Sep 19
| a. d. XIII Kal. Oct.
|-
| Sep 20
| a. d. XII Kal. Oct.
|-
| Sep 21
| a. d. XI Kal. Oct.
|-
| Sep 22
| a. d. X Kal. Oct.
|-
| Sep 23
| a. d. IX Kal. Oct.
|-
| Sep 24
| a. d. VIII Kal. Oct.
|-
| Sep 25
| a. d. VII Kal. Oct.
|-
| Sep 26
| a. d. VI Kal. Oct.
|-
| Sep 27
| a. d. V Kal. Oct.
|-
| Sep 28
| a. d. IV Kal. Oct.
|-
| Sep 29
| a. d. III Kal. Oct.
|-
| Sep 30
| pridie Kal. Oct.
|}
== Dies septimanae ==
Spatium septem dierum, quo ''septimana'' vel ''hebdomas'' appellatur, res publica Romana non habuit. Imperio Romano primo incolae locorum occidentalium septimanam ascisciverunt: Iudaeae, Christiani aliique
qui tempus in oriente acti erant.
Lingua Latina dies septimanae dis deabusque, inter eos Soli et Lunae, dedicati sunt:
{| class="wikitable"
! Systema antiquum
! Systema Christianum
|-
| dies [[Sol]]is
| [[Dies Domini|Dominica]]
|-
| dies [[Luna]]e
| Feria II
|-
| dies [[Mars|Martis]]
| Feria III
|-
| dies [[Mercurius|Mercurii]]
| Feria IV
|-
| dies [[Iuppiter|Iovis]]
| Feria V
|-
| dies [[Venus|Veneris]]
| Feria VI
|-
| dies [[Saturnus|Saturni]]
| Sabbatum
|}
== Anni ==
In principio anni Respublicae Romanae non numerati, sed a consulibus
nominati, sunt; e.g. annus [[205 a.C.n.]] "annus consulatus Publii Cornelii Scipionis Africani et Publii Licinii Crassi" erat.
Serius anni ''ab urbe condita'' (anno [[753 a.C.n.]]) numerati sunt. Ergo
aliquae inscriptiones "A.V.C." (= "AB VRBE CONDITA") continent.
==Plura legere si cupis==
*Pierre Brind'amour, ''Le calendrier romain : recherches chronologiques'', Ottawa, 1983. [http://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1988_num_57_1_2252_t1_0519_0000_2 Recensio critica]
*Jörg Rüpke, "[https://www.jstor.org/stable/43852228 L'histoire des fasti romains : aspects médiatiques et politiques]", ''Revue historique de droit français et étranger'', 2003ː 125-139
**''The Roman Calendar from Numa to Constantine. Time, History, and the Fasti'', Wiley-Blackwell, 2011 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2013_num_82_1_3841_t17_0554_0000_2 Recensio critica]
{{NexInt}}
*[[Fasti]]
*[[Index dierum calendarii Romani]]
*[[Nomenclatura temporis Romana]]
== Nexus externus ==
* [http://www.lieberknecht.de/~prg/calendar.htm Instrumentum conversionis dierum numerorumque]
{{Roma antiqua}}
{{Calendaria-aerae}}
[[Categoria:Calendarium Romanum|!]]
[[Categoria:Roma antiqua]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Calendarium_Romanum | la | 7,598 | 2024-05-17T16:58:32Z |
142 | Gibraltaria | {{Capsa civitatis Vicidata}}
{{videdis|Calpe (discretiva)}}
'''Gibraltaria'''<ref>"Gibraltaria" {{Google Books|Kqd6MRoF1pEC|vide p. 430}}.</ref><ref>Vb. adiect. "Gibraltarensis": cf. nomen scientificum ''[[Ammothella gibraltarensis]].''</ref> seu '''mons Calpe'''<ref>"Mons Calpe": vide territorii insignia</ref> seu '''Calpe mons'''<ref>Pertsch, Erich: ''Langenscheidts Großes Schulwörterbuch Lateinisch-Deutsch'', Berolini et Monaci 1983, ISBN 3-468-07202-3, p. 1326</ref> est [[territorium transmarinum Britannicum]] in fine meridiano [[Paeninsula Iberica|Paeninsulae Ibericae]] situm.<ref>''Dictionary Reference'': [http://dictionary.reference.com/browse/Gibraltar Gibraltar]</ref><ref>''The Free Dictionary'': [http://www.thefreedictionary.com/Gibraltar Gibraltar]</ref> [[Area (geometria)|Area]] est 2.6 [[mille passus|milia]] quadrata, finesque cum [[Hispania]] partitur. [[Calpe]] seu rupes Gibraltarensis est maior territorii proprietas [[geographia|geographica]], [[antiquitas|antiquitate]] una ex [[Columnae Herculis|columnis Herculis]]. Ad radices montis patet [[regio]] urbana uberrimae multitudinis, ubi plus quam 30 000 [[Gibraltariani]] et cives aliarum [[civitas|civitatum]] [[habitatio|habitant]].<ref>{{cite web |author=Statistics Office |title=Abstract of Statistics 2009|publisher=Statistics Office of the Government of Gibraltar |page=2 |year=2009 |url=http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/2009/Abstract%20of%20Statistics%20Report%202009%20Website.pdf}} "The civilian population includes Gibraltarian residents, other British residents (including the wives and families of UK-based servicemen, but not the servicemen themselves) and non-British residents. Visitors and transients are not included."</ref> Sententiola territorialis est Nulli Expugnabilis Hosti.
[[Vis|Vires]] [[Anglia|Anglo]]-[[Nederlandia|Nederlandicae]] Gibraltariam per [[Bellum de successione Hispanica]] pro [[Domus Habsburgensis|Habsburgensi]] [[regnum|regni]] petitore anno [[1704]] ceperunt. Territorium deinde [[Britanniarum Regnum|Regno Britannico]] per [[Pax Traiecti ad Rhenum|pacem Traiecti ad Rhenum]] anno [[1713]] perpetuo concessum est. [[Secundum bellum mundanum|Secundo bello mundano]], territorum erat [[Regia Classis Britannica|Regiae Classis]] [[portus]] magni momenti, cum aditum et exitum [[mare Mediterraneum|maris Mediterranei]] contineret, [[fretum Gaditanum|fretum]] solum tredecim milia latum. [[Oeconomia]] Gibraltarensis hodie [[periegesis|periegese]], [[alea]] interretiali, ministeriis [[pecunia]]riis, et [[transportatio]]ne oneris<!--is there a better word for 'freight'>--> fundatur.<ref>{{cite web |author=Foreign and Commonwealth Office |title=Country Profiles: Gibraltar|url=https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/gibraltar}}, [[Foreign and Commonwealth Office]], 6 Maii 2010.</ref><ref name="Maec">[http://www.maec.es/subwebs/embajadas/londres/es/menuppal/gibraltar/Paginas/LacuestiondeGibraltar.aspx Informe sobre la cuestión de Gibraltar], Spanish Foreign Ministry. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100325220954/http://www.maec.es/subwebs/embajadas/londres/es/menuppal/gibraltar/Paginas/LacuestiondeGibraltar.aspx |date=25 March 2010 }}.</ref>
== Nomen ==
[[Nomen proprium|Nomen]] ''Gibraltaria'' a [[vocabulum|vocabulo]] [[Hispanice|Hispanico]] ''Gibraltar'' deducitur, quod ipsum ab [[lingua Arabica|Arabico]] ''Jabal Ṭāriq'' (جبل طارق) 'Mons [[Tariquus]]' derivatur, quod vicissim ad [[Saxum Gibraltarense]] attingit, ex [[Taric Abenciet|Tariquo ibn-Ziyad]], duce [[Caliphatus Omayadarum|Omayadarum]], appellatum, qui primum impetum Umayyadensem in [[Iberia]]m duxit ante principales [[vis|copias]] anno [[711]], [[Al-Walid I]] [[caliphatus|calipho]] Omayadarum imperante. [[Antiquitas|Tempore]] [[Imperium Romanum|Imperii Romani]] [[Mons Calpe]] appellabatur,<ref>Vb. adiect. "Calpensis": vide titulum ''[http://books.google.it/books?id=yk8-AAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=calpensis&source=bl&ots=mqpvx0X7Sn&sig=nhEIa40K41aRCyHalMhcHtY7Nu4&hl=it&ei=deKVTMarIYqROIPPjIkJ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CCUQ6AEwAw#v=onepage&q&f=false Flora Calpensis].''</ref> nomen originis [[Phoenices|Punicae]], unam ex [[Columnae Herculis|Columnis Herculis]] designans.<ref name=Hills-13>Hills 1974:13.</ref>
== Natura ==
[[Fasciculus:Gibraltar map-en.svg|thumb|Tabula territorii.]]
[[Fasciculus:Rock_of_Gibraltar_northwest.jpg|thumb|Rupes Calpis.]]
Sunt [[simius|simii]] in Gibraltaria quia, secundum [[fabula]]m a maioribus traditam, [[Britanniarum Regnum|Britanni]] manebunt dum simii adsint.
== Notae ==
<references />
== Bibliographia ==
* Abulafia, David. [[2011]]. ''The Great Sea: A Human History of the Mediterranean.'' Londinii: Allen Lane. ISBN 978-0-7139-9934-1. [https://books.google.com/?id=dKcQPBV0UdQC Google Books.]
* Bond, Peter [[2003]]. ''300 Years of British Gibraltar 1704–2004.'' Londinii: Peter-Tan Publishing Co.
* Bradford, Ernle Dusgate Selby. [[1971]]. ''Gibraltar: the history of a fortress.'' Londinii: Hart-Davis. ISBN 0-246-64039-1.
* Chartrand, René, et Patrice Courcelle. [[2006]]. ''Gibraltar 1779–1783: The Great Siege.'' Gibraltariae: Osprey Publishing. ISBN 978-1-84176-977-6.
* Drinkwater, John. [[1862]]. ''A history of the siege of Gibraltar, 1779–1783: With a description and account of that garrison from the earliest periods.'' Londinii.
* Falkner, James. [[2009]]. ''Fire over the Rock: The Great Siege of Gibraltar 1779–1783.'', Pen and Sword.
* Harvey, Robert. [[2001]]. ''A Few Bloody Noses: The American War of Independence.'' Londinii.
* Hills, George. [[1974]]. ''Rock of Contention: A history of Gibraltar.'' Londinii: Robert Hale & Company. ISBN 0-7091-4352-4.
* Maria Monti, Ángel. [[1852]]. ''Historia de Gibraltar: dedicada a SS. AA. RR., los serenisimos señores Infantes Duques de Montpensier.'' Imp. Juan Moyano.
* Montero, Francisco Maria. [[1860]]. ''Historia de Gibraltar y de su campo.'' Imprenta de la Revista Médica.
* Norwich, John Julius. [[2006]]. ''The Middle Sea: a history of the Mediterranean.'' Random House.
* Rodger, N. A. M.. [[2006]]. ''The Command of the Ocean: A Naval History of Britain, 1649–1815.'' Londinii.
* Sugden, John. [[2004]]. ''Nelson: A Dream of Glory.'' Londinii.
* Syrett, David. [[2006]]. ''Admiral Lord Howe: A Biography.'' Londinii.
* Uxó Palasí, José. [[2007]]. Referencias en torno al bloqueo naval durante los asedios. ''Almoraima'' 34.
== Nexus externi ==
{{CommuniaCat|Gibraltar|Gibraltariam}}
{{Fontes geographici}}
{{Europa}}
{{Myrias|Geographia}}
[[Categoria:Coloniae Regni Britanniarum]]
[[Categoria:Europa Occidentalis]]
[[Categoria:Gibraltaria|!]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Gibraltaria | la | 6,669 | 2021-11-29T12:15:38Z |
123 | Marcus Porcius Cato maior | {{L1}}
{{Capsa hominis Vicidata}}
'''Marcus Porcius Cato,''' vel '''Cato Censor''' vel '''Cato maior'''<ref>Apud Ciceronem (e. g. in epistula ad Atticum 14.21.3) legimus "legendus mihi saepius est Cato maior ad te missus".</ref> (ad [[Marcus Porcius Cato Uticensis|Catonem minorem]] distinguendum) dictus, Marci filius, [[orator]], [[historicus]], natus [[Tusculum|Tusculi]] anno [[234 a.C.n.]], novus homo [[consul]] [[195 a.C.n.|195]] cum [[Lucius Valerius Flaccus|L. Valerio Flacco]] fuit ac censor anno [[184 a.C.n.|184]] cum eodem; mortuus est anno [[149 a.C.n.|149]].
== De vita ==
Marcus Porcius Cato anno [[234 a.C.n.]] [[Tusculum|Tusculi]] familia plebeia sed haud paupere natus est. Iuvenis agros [[Sabinum|Sabinos]] patris coluit, fortasse iuxta [[Venafrum]] (ibi enim Cato ipse, sicut e libro ''[[De agri cultura]]'' discimus, fundum possedit). "Ego iam a principio," dixit , "in parsimonia atque in duritia atque industria omnem adulescentiam meam abstinui agro colendo, saxis Sabinis, silicibus repastinandis atque conserendis".<ref>Cato, Orationum fragmentum 128 Malcovati.</ref>
Annum septimum decimum agens militiam capessivit; "cumque [[Hannibal]] terram Italicam laceraret atque vexaret"<ref>Cato, Orationum fragmenta 187-188 Malcovati.</ref> ab anno [[214 a.C.n.|214]] ad annum [[202 a.C.n.|202]] in [[Secundum Bellum Punicum|Bello Punico altero]] Cato pugnavit quaestor militaris, [[Scipio Aemilianus Africanus|Scipione]] duce. Scitur apud flumen Metaurum pugnavisse anno [[202 a.C.n.|202]]. Postquam in [[Hispania|Hiberia]] [[Sardinia]]que mores probatos suos ostendit, Hispanicos rebelles durissime subegit; qua re in triumpho ductus est. Cum in patriam rediisset, cursum rei publicae coepit honorum ac quamquam homo novus erat Catonis cursus honorum celeris fuit. Anno [[195 a.C.n.|195]] obstitit [[Lex Oppia|Legis Oppiae]] abrogationi ac in ipso anno consul factus est. Anno [[184 a.C.n.|184]] factus est censor et in hoc officio maximam morum maiorum observantiam demonstravit contra luxuries nobilitatis.
Statim plurimas causas contra Scipionem Africanum, ducem proximi belli sed etiam maximum auctorem cultus humanitatisque Graecorum in urbe, coepit: in primis propter eius inhonestum sumptuosumque modum vivendi. Quadraginta quattuor causas contra gentem Aemilianam incepit. Anno [[184 a.C.n.]] post bellum adversus [[Antiochus IV Epiphanes|Antiochum Syriacum]] Cato Scipionem de repetundis accusavit quia magnam partem spoliorum belli possessam ab ipso Africano putabat esse. Accusationibus Scipio respondere non potuit: nihil dixit nisi illum diem esse diem in quo [[Hannibal]]em profligatum. Tametsi absolutus est sese exilio affecit in sua villa in Literno, in qua mortuus est insequenti anno.
Anno [[167 a.C.n.]] [[Praetor|praetori]] [[Manius Iuventius Thalna|Iuventio Thalnae]] restitit bellum ut [[Rhodus|Rhodiis]] indiceretur suadenti atque ''Orationem pro Rhodiensibus'' in [[Senatus Romanus|senatu]] habuit quam postea publicavit et quinto libro ''[[Origines|Originum]]'' inseruit<ref>[[Aulus Gellius]], ''[[Noctes Atticae]]'', VI.3. [[Titus Livius]] XLV.25.2-3.</ref>.
Credebat Cato philosophiam et mores Graiorum nocere moribus antiquis Romanis. Aestimabat philosophiam perniciosam ac inutilem disciplinae boni civis Romani esse. Anno [[155 a.C.n.]], patrum conscriptorum concilio habito, ab [[Roma|Urbe]] trium philosophorum legationem expulit quoniam suis orationibus [[Carneades|Carneades Academicus]], [[Diogenes Stoicus]] et [[Critolaus Peripateticus]] plurimorum civium praecipue iuventutis animos in se convertebant.
Maxime Cato in senatu operam dedit ad bellum contra Carthaginem indicendum, anno [[151 a.C.n.]] Cato putabat illam urbem iam antiquam rivalem Romae posse perniciosam mercaturae mediterraneae Urbis esse. In omnibus conciliis in senatu habitis solebat "Censor" haec verba dicere in exitu orationis: "Ceterum censeo Carthaginem esse delendam."<ref>Verba nullo loco, ut videtur, Latine citata in scriptis nobis servatis: vide autem [[Plutarchus|Plutarchum]], ''Vita Catonis'' qui [[Graece]] citat; confer et [[Lucius Ampelius|Ampelium]]: "Scipio Nasica ... censuit in senatu tamen Carthaginem non esse delendam" (''[[Liber memorialis]]'' 19.11).</ref> Anno [[149 a.C.n.|149]], Romani naves soluerunt ad contra Carthaginem pugnam committendam. Eodem anno, Cato mortuus est.
== De operibus ==
Inter veterrimos scriptores litteraturae Latinae perpauci sunt quibus sermo natalis Latinus fuit; in hoc numero eminet Cato, primus in illa lingua historicus, primus de re rustica scriptor. Opera eius sunt:
* ''[[De agri cultura]]'' sive ''De re rustica'' ([http://www.thelatinlibrary.com/cato/cato.agri.html Textus])
* ''[[Origines]]'': Opus septem libris divisum cuius nonnulla fragmenta subsistunt. Hi libri persecuti sunt de origine regibusque Romae (Liber I), de originibus magnarum urbium Italicarum et populorum indigenarum (Libri II–III), de Bellis Punicis et de maximis factis usque ad 151 a.C.n.(Libri IV-VII) ([http://www.forumromanum.org/literature/cato/origines.html Textus])
* [[Orationes (Cato)|Orationum]] circa centum quinquaginta quarum nonnulla fragmenta subsistunt ([https://web.archive.org/web/20040403231356/http://www.thelatinlibrary.com/cato.frag.html Textus]) a Cicerone saepe laudatae<ref>[[Brutus (Cicero)|Brutus]] 61-69.</ref>
* ''De re militari'', opus deperditum
* ''De lege ad pontifices auguresque spectanti'', opus deperditum
* ''Praecepta ad Filium'' vel ''Libri ad Marcum filium'' ex quo unum fragmentum subsistit:
{{Citatio|Dicam de istis Graecis suo loco, Marce fili, quid Athenis exquisitum habeam, et quod bonum sit illorum litteras inspicere, non perdiscere. Vincam nequissimum et indocile esse genus illorum. Et hoc puta uatem dixisse, quandoque ista gens suas litteras dabit, omnia conrumpet, tum etiam magis, si medicos suos huc mittet. Iurarunt inter se barbaros necare omnis medicina, sed hoc ipsum mercede facient, ut fides iis sit et facile disperdant. Nos quoque dictitant barbaros et spurcius nos quam alios Opicon appellatione foedant. Interdixi tibi de medicis.|[[Plinius maior|Plinii]]|[[Naturalis historia (Plinius)|Naturalis Historia]]'' 29.13–14}}
* ''Historia Romana'' litteris magnis scripta ad filium Catonis educandum destinata; sed et hoc opus deperditum est
* ''Carmen de moribus,'' opus deperditum
* ''Apophthegmata,'' opus deperditum
== De fortuna ==
Crebriter annis insequentibus citantur Catonis opera et dicta. Oratoris definitio ("Orator est, Marce fili, vir bonus dicendi peritus") primus scriptorum nobis servatorum citat [[Seneca maior]],<ref>Seneca maior, ''[[Controversiae (Seneca)|Controversiae]]'' 1.pr.10.</ref> sed post eum [[Quintilianus]] et [[Apuleius]].<ref>Quintilianus, ''[[Institutiones Oratoriae]]'' 12.1.1; Apuleius, ''[[Apologia (Apuleius)|Apologia]]'' 94.</ref> Secundum Plinium minorem [[Herennius Senecio]] eandem sententiam e contrario vertit: "Orator est uir malus dicendi imperitus."<ref>Plinius minor, ''Epistulae'' 4.7.5.</ref> Praeceptum "Quod tibi deerit, a te ipso mutuare" citat [[Seneca minor]]<ref>Seneca minor, ''[[De beneficiis (Seneca)|De beneficiis]]'' 5.7.2.</ref> Sententia de parsimonia, duritia et industria iuventutis suae citat [[Paulus Festus]] cum multis aliis fragmentis operum Catonianorum; haec tres "virtutes" Catonis typicae a posterioribus videntur.
''[[Disticha Catonis]]'' et ''[[Monosticha Catonis]]'', versibus hexametris composita, falso Catoni ab eruditis mediaevalibus adscripta sunt.
== Notae ==
<div class="references-small"><references /></div>
== Nexus externi ==
{{vicicitatio|Marcus Porcius Cato|Catonem maiorem}}
{{vicifons|Marcus Porcius Cato}}
== Bibliographia ==
* {{Fabricius Latina}} pp. 18-26
* A. E. Astin, ''Cato the Censor''. Oxonii: Clarendon Press, 1978
* [[Andreas Dalby|Andrew Dalby]], ed., ''Cato: On Farming; De agricultura''. Totenais: Prospect Books, 1998
* Henrica Malcovati, ed., ''Oratorum romanorum fragmenta liberae Rei Publicae''. Augusto Taurinorum: Paravia, 1953. 2a ed.
* Enrica Sciarrino, ''Cato the Censor and the Beginnings of Latin Prose: From Poetic Translation to Elite Transcription.'' Columbus: Ohio State U. Press, 2011. ISBN 9780814211656.
{{Index consulum rei publicae|
praedecessores=[[Lucius Furius Sp.f. Purpureo]] et [[Marcus Claudius M.f. Marcellus (consul 196 a.C.n.)|Marcus Claudius M.f. Marcellus]]|
annus= 195 a.C.n.<br />cum<br />[[Lucius Valerius Flaccus (consul 195 a.C.n.)|Lucio Valerio P.f. Flacco]]|
successores=[[Publius Cornelius Scipio Africanus|P. Cornelius P.f. Scipio Africanus Maior]] II et [[Tiberius Sempronius Ti.f. Longus]]}}
{{Lifetime|234 a.C.n.|149 a.C.n.|Porcius Cato, Marcus}}
[[Categoria:Auctores Latini antiqui]]
[[Categoria:Censores]]
[[Categoria:Gens Porcia|Cato, Marcus]]
[[Categoria:Historici Romani antiqui]]
[[Categoria:Oratores]]
[[Categoria:Scriptores de re rustica]]
[[Categoria:Scriptores Italiae antiquae]] | https://la.wikipedia.org/wiki/Marcus_Porcius_Cato_maior | la | 8,898 | 2025-06-07T16:17:31Z |
144 | Chemia organica | {{latinitas|-2}}
[[Fasciculus:Benzene-6H-delocalized.svg|thumb|200px|[[Benzenum]] est exemplum clarum [[hydrocarburum cyclicum|hydrocarburi cyclici sive aromatici]].]]
'''Chemia organica''' est disciplina [[chemia|chemica]] de [[compositum chemicum|compositis chemicis]] quae [[vinculum chemicum|vincula]] inter [[carbonium]] et [[hydrogenium]] continent. Exempla chemicarum organicarum sunt [[ethanum]], quod sex vincula inter carbonium et hydrogenium habet, et [[methanum]], quod quattuor habet. Inorganica autem sunt [[monoxidum carbonii]], [[dioxidum carbonii]], [[acidum carbonicum]], et aliae [[molecula]]e quae talibus vinculis carent. Fons [[biochemia]]e est, at oppositio chemiae organicae est ''[[chemia inorganica]]''.
== Historia ==
[[Fasciculus:Friedrich woehler.jpg|thumb|200px|[[Fridericus Wöhler]]]]
[[Fasciculus:JustusLiebig.jpg|thumb|200px|[[Iustus de Liebig]]]]
Nomen ''organica'' historice a verbo biologico [[organismus|'organismus']] deducitur. Olim omnes chemicae carbonium habentes solum in organismo nasci putabantur, quia eae chemicae fere semper in organismis viventibus inveniebantur. Sed [[Fridericus Wöhler]], chemicus [[Germania|Germanicus]], hanc rationem anno [[1828]] revicit,{{dubsig}}<!--= tied back, bound fast--> demonstrando synthesim [[urea]]e [[in vitro]]; nomen autem organica postea non mutatum est. Saepe igitur possumus chemicas invenire "organicas" quae non sunt per se ab origine organica.
== Subdiscipinae chemicarum organicarum ==
Chemicae organicae regulis nominandi [[IUPAC]] parent.
[[Carbonium]] catenas cum ipso saepe format et [[hydrogenium]] illis catenis coniunctum est stipes chemicarum organicarum quae [[hydrocarbura aliphatica]] appellantur. Inter eas aliphaticas sunt [[alcini]] vincula triplicia habentes, [[alceni]] vincula duplicia habentes, et [[alcanum|alcani]] qui vinculis triplicibus duplecibusque totaliter carent. Exempla alcani sunt:
* [[Methanum]] CH<sub>4</sub>
* [[Ethanum]] C<sub>2</sub>H<sub>6</sub>
* [[Propanum]] C<sub>3</sub>H<sub>8</sub>
* [[Butanum]] C<sub>4</sub>H<sub>10</sub>
* [[Pentanum]] C<sub>5</sub>H<sub>12</sub>
* et cetera, usque ad plus quam 30 [[atomus|atomis]] carbonii in [[molecula]].
Aliae species chemicarum organicarum sunt:
* [[acidum carboxilicum]]
* [[aether (chemica)|aether]]
* [[alcohol]]
* [[amina]]
* [[ketonum|cetona]]
* [[ester]]
* [[hydrocarboneum]]
* [[hydrocarburum cyclicum|hydrocarburum cyclicum sive aromaticum]]
* [[sulphidum organicum]]
{{NexInt}}
* [[Chemia organometallica]]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/IUPAC IUPAC] apud situm en.wikipedia.org (Anglice)
* [http://de.wikipedia.org/wiki/IUPAC IUPAC] apud situm de.wikipedia.org (Theodisce)
* [http://it.wikipedia.org/wiki/IUPAC IUPAC] apud situm it.wikipedia.org (Italice)
==Nexus externi==
* [http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature conventio nominandi IUPAC]
* [http://www.bacterio.cict.fr/buchanan.html "Chemical Terminology and Microbiological Nomenclature,"]
* [http://www.organic-chemistry.org/ Porta Chemiae organicae]
* [https://web.archive.org/web/20150316232647/http://www.organicworldwide.net/ "Organic Chemistry Resources Worldwide" (Porta),]
[[Categoria:Chemia organica|!]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Physica}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Chemia_organica | la | 3,214 | 2026-03-25T20:40:41Z |
146 | Carbo | {{L}}
[[Fasciculus:Coal anthracite.jpg|thumb|Carbo.]]
[[Fasciculus:Coal bituminous.jpg|thumb|[[Carbo bituminosus]].]]
'''Carbo''' (-onis, ''m.'')<ref name="Lewis & Short">Lewis, C. T. & Short, C. (1879). ''A Latin dictionary founded on Andrews' edition of Freund's Latin dictionary'' (Oxoniae: Clarendon Press).</ref> est materia [[niger|nigra]], quae magna parte in [[carbonium|carbonio]] consistit.
* [[Carbo ligni]] sive carbo vegetabilis ex [[destillatio sicca|destillatione sicca]] [[lignum|ligni]] productus.
* Carbo caenozoicus sive carbo fuscus
* [[Carbo fossilis]] per saecula ex carbone caenozoico nascitur
* [[Carbo maris]] est carbo fossilis qui in mari movetur, exempli gratia in [[Scotia]]
== Usus carbonis ==
* Carbo activus pro filtratione
* Eerri{{dubsig}} productio ex [[aes|aere]]
* [[Energia]]e productio in [[electrificina|ergasterio]] carboelectrico, ut [[fomes fossilis]]
[[File:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Calculus apertus in Garzweiler, Germania. Princeps senatus despecta.]]
== Vide etiam ==
*[[Liquefactum naturalis gas]]
== Notae ==
<references/>
{{NexInt}}
*[[Communitas Europaea carbonis chalybisque]]
[[Categoria:Chemica]]
[[Categoria:Fomes fossilis]]
[[Categoria:Geologia]]
[[Categoria:Mineralia|!]]
[[Categoria:Petrologia|!]]
{{Myrias|Technologia}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Carbo | la | 1,319 | 2024-09-08T23:05:26Z |
147 | Carbo ligni | {{L-1}}
[[Imago:Charcoal.jpg|thumb|Carbo ligni]]
'''Carbo ligni''' sive '''carbo vegetabilis''' ex [[lignum|ligno]] per [[destillatio sicca|destillationem siccam]] producitur. Ex lignis calefiendo in spatione sine aere caliditate ingente ne urietur immo fit in loco carbonibus. Quod producta ex [[carbo]]ne faciente sunt pice et [[resina terebenthina]].
Usus est ad
*Productionem [[carbo activus|carbonis activi]]
*Praeparationem carnis
== Bibliographia ==
*[https://www.britannica.com/science/charcoal Commentarius ex Encyclopaedia Britannica]
[[Categoria:Materies]]
[[Categoria:Carbonium]]
[[Categoria:Fomes fossilis]]
[[hr:Ugljen (crtački)]]
[[nah:Tekoli]]
{{Myrias|Ars}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Carbo_ligni | la | 681 | 2020-09-25T21:12:03Z |
148 | Chemia inorganica | {{latinitas}}
[[Fasciculus:Inorganic-montage.png|thumb|upright=0.7|Composita inorganica diversitatem exhibent.<br>
'''A:''' [[Diboranum]] [[Vinculum duorum electronum mediis tribus|vinculationem inusitatam]]{{dubsig}}<!--Three-center two-electron bond|Unusual bonding--> exhibet.<br>
'''B:''' [[Chloridum caesii]] ''archetypal''{{dubsig}} [[structura crystallina|structuram crystallinam]] habet.<br>
'''C:''' [[Cyclopentadienyliron dicarbonyl dimer|Fp<sub>2</sub>]] est multiplex [[chemia organometallica|organometallica]]<br>
'''D:''' Inter usus [[polydimethylsiloxane|siliconii]] sunt ''[[breast implant]]s''{{dubsig}} et [[Silly Putty]]<br>
'''E:''' [[Robertus H. Grubbs]] [[Praemium Nobelianum in Chemia|Praemium Nobelianum 2005]] pro [[Catalysta Grubbs]] inventa abstulit.<br>
'''F:''' [[Zeolitum|Zeolita]] late ut [[cribum moleculare]] adhibetur.<br>
'''G:''' [[Diamagnetismus]] [[Acetatum cupri(II)|acetati cupri(II)]] admirationem [[chemia theoretica|theoreticis]] movet.]]
[[Fasciculus:Sodium chloride crystal.png|thumb|200px|Structura moleculae [[sal|salis]], hoc est [[natrii chloridum|natrii chloridi]].]]
[[Fasciculus:Potassium-oxide-3D-vdW.png|thumb|left|Structura formae ionicae in [[oxidum kalii|oxido kalii]], K<sub>2</sub>O.]]
'''Chemia inorganica''' est ramus [[chemia]]e qui proprietates [[mores]]que [[compositio inorganica|compositorum inorganicorum]] tractat. Quae [[disciplina academica|disciplina]] omnia [[compositum chemicum|composita chemica]] praeter sescenta [[compositum organicum|composita organica]] investigat.<!--(carbon based compounds, usually containing C-H bonds), which are the subjects of [[organic chemistry]].--> Distinctio inter has disciplinas non est absoluta, quae sibi multo imminent, praecipue in subdisciplina [[chemia organometallica]].
Inter chemicas inorganicas sunt:
* [[gasia nobilia]], e.g. [[argon]], [[helium]]
* [[compositae nonmetallicae]], e.g. [[aqua]], [[dinitrogenium]], [[dihydrogenium]]
* [[metalla]], e.g. [[aluminium]], [[cuprum]], [[ferrum]], [[aurum]]
* [[mixtura metallica|compositae metallicae]], e.g. [[adamanteum]], [[aes (mixtura)|aenum]]
** [[chemia status solidi]]
* [[sales inorganicae]], e.g. [[chloridum natrii]], [[hydroxidum natrii]], [[chloridum ferri]], [[chloridum ferroicum]]
* [[oxida elementi non-metallici]], e.g. [[monoxidum carbonii]], [[dioxidum sulfuris]]
* [[oxida elementi metallici aut semimetallici]], e.g. [[oxidum ferri]], [[oxidum ferroicum]]
* [[ceramica]], e.g. [[graphitum]], [[vitrum]], oxidum yttrii barii cupri<!--
==Notiones gravissimae==-->
{{NexInt}}
{{div col|2}}
* [[Astrochemia]]
* [[Chemia bioinorganica]]
* [[Chemia coordinationis]]
* [[Chemia organica]]
* [[Chemia organometallica]]
* [[Chemia physica]]
* [[Chemia status solidi]]
* [[Chemia supramolecularis]]
* [[Crystallographia]]
* [[Diffractio radiorum X]]
* [[Electrochemia]]
* [[Geochemia]]
* [[Metalla transitionis]]
* [[Systema Periodicum]]
{{div col end}}
==Notae==
<references/>
[[Categoria:Chemia]]
[[Categoria:Chemia inorganica| ]]
{{1000 paginae}}
{{Myrias|Physica}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Chemia_inorganica | la | 3,060 | 2025-03-15T21:06:57Z |
149 | Crystallum | {{videdis|Crystallum (discretiva)}}[[Fasciculus:Quartz oisan.jpg|thumb|250px|Crystallum [[Quarzum|quarzicum]].]]
'''Crystallum'''<ref name="Lewis & Short">Lewis, C.T. & Short, C. (1879). ''A Latin dictionary founded on Andrews' edition of Freund's Latin dictionary.'' Oxford: Clarendon Press.</ref><ref>Vilborg, Ebbe, ''Norstedts svensk-latinska ordbok'', editio secunda. Norstedts Akademiska Förlag, Holmia, 2009. Nomen adiectivum, "crystallinus".</ref> {{Victio|crystallum|i|n}} seu '''crystallus'''<ref name="Lewis & Short"/> {{Victio|crystallus|i|f}} est corpus [[solidum]] et regulare. Crystallina forma sunt multi [[sal]]es, [[fictile|materiae ceramicae]], necnon [[aqua]], cuius crystalla inveniuntur et forma dura [[solidum|solidaque]], quae [[glacies]], et forma molli, quae [[nix]] vulgo appellatur. Permulta [[Minerale|mineralia]] crystalla efformant; coalescentia crystallorum iuxta certas [[Symmetria|symmetriae]] leges [[congeminatio]] dicitur.
{{NexInt}}
*[[Crystallum liquidum]]
*[[Crystallographia]]
*[[Crystallum energeticum]]
*[[Materia (physica)|Materia]]
==Notae==
<div class="references-small"><references/></div>
==Nexus externi==
{{Communia|Crystal|crystallum}}
{{Status materiae}}
{{physica-stipula}}
[[categoria:Chemica]]
[[Categoria:Notiones in physica]]
{{Myrias|Physica}} | https://la.wikipedia.org/wiki/Crystallum | la | 1,309 | 2026-01-24T15:09:44Z |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.