ChatGPT

ChatGPT (Chat Generative Pre-trained Transformer) är en chattrobot eller virtuell assistent, baserad på en stor språkmodell, som har utvecklats av företaget OpenAI under ledning av dess VD Sam Altman och tidigare teknikchefen Mira Murati(en) med flera.
ChatGPT lanserades som en prototyp på webbplatsen chat.openai.com den 30 november 2022, inledningsvis kostnadsfritt. Den fick snabbt uppmärksamhet för sina detaljerade och välartikulerade svar på frågor inom många kunskapsdomäner. Dess ojämna faktamässiga noggrannhet identifierades dock tidigt som en betydande nackdel. ChatGPT har blivit "tränad" genom maskininlärning av ett antal textkorpusar, bestående av ett stort antal böcker och webbsidor, inklusive Wikipedia, diskussionsforum och datorprograms manualsidor. Den har även "tränats" av rollspelsdata från simulerade dialoger mellan personer som har agerat å ena sidan chattbot och å andra sidan användare, samt genom människors bedömning av och återkoppling på robotens svarskvalitet.


Claude (språkmodell)

Claude är en serie stora språkmodeller (LLM) utvecklade av företaget Anthropic. Den första modellen lanserades den 14 mars 2023 och är uppkallad efter informationsteorins pionjär Claude Shannon. Claude är särskilt uppmärksammad för sina förmågor inom mjukvaruutveckling och för sitt fokus på säkerhet och etik genom träningsmetoden "Constitutional AI".


Dartmouth-konferensen

Dartmouth-konferensen (The Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence) hölls i Dartmouth College år 1956 och anses av många vara startskottet för artificiell intelligens som forskningsområde.


Data (Star Trek)

Örlogskapten Data (IPA: /ˈdeɪtə/) är en rollfigur i Star Trek universumet, som spelas av Brent Spiner. Han uppträder i TV-serien Star Trek: The Next Generation samt långfilmerna Star Trek Generations, Star Trek: First Contact, Star Trek: Insurrection och Star Trek: Nemesis.
Data är en konstgjord livsform med artificiell intelligens och självmedvetande, som är byggd av Dr Noonien Soong i sin egen avbild. Han tjänar som andreofficer ombord på Stjärnflottans stjärnskepp USS Enterprise-D och USS Enterprise-E under 2300-talet.
Datas positroniska hjärna gör det möjligt för honom att utföra imponerande beräkningar. Under sitt tidiga liv hade Data svårigheter att förstå olika former av mänskligt beteende, bland annat eftersom han inte hade några känslor, vilket fick honom att utveckla en egen kultur. Datas mål är att bli mer lik sina mänskliga kollegor och få fler mänskliga upplevelser än en större del av dem. Detta är ibland en källa till humor i TV-serien. Ändå respekteras Data för sin visdom, nyfikenhet och balans av vänner och kollegor.
Data är på flera sätt en efterföljare till originalseriens rollfigur Spock, med ett utifrånperspektiv på mänskligheten, och de arbetade kort tillsammans i dubbelavsnittet Unification.


Deepmind

Deepmind, skrivet av företaget som DeepMind, är ett brittiskt artificiell intelligens-företag som grundades av Demis Hassabis, Shane Legg och Mustafa Suleyman 2010 som Deepmind Technologies. Företaget förvärvades av Google 2014.
Företaget köptes upp för över 500 miljoner amerikanska dollar. En av Deepminds villkor för Google var att de etablerade en etikstyrelse kring frågor rörande artificiell intelligens.
Ett av Deepminds huvudsakliga mål är att med hjälp av den stora mängden tillgängliga datorspel skapa generell artificiell intelligens, det vill säga artificiell intelligens som inte är anpassad för ett specifikt ändamål utan istället är tillämpbar i princip alla situationer med lämplig ingående data.[källa behövs]


Den mjuka staten

Den mjuka staten – Feminiseringen av samhället och dess konsekvenser är en fackbok av Erik J Olsson och Catharina Grönqvist Olsson utgiven 2024 på Karneval förlag.


Eliezer Yudkowsky

Eliezer Shlomo Yudkowsky, född 11 september 1979, är en amerikansk artificiell intelligens-forskare, känd för att ha populariserat idén om vänlig artificiell intelligens. Han är en av grundarna och forskarassistent vid Machine Intelligence Research Institute, en ideell organisation baserad i Berkeley, Kalifornien.
2010 började han skriva på Harry Potter and the Methods of Rationality och 2015 blev han klar. Boken är en fanfiction som skildrar trollkarlsvärlden i Harry Potter ur ett vetenskapligt och rationellt perspektiv.


Filosofin kring artificiell intelligens

Filosofin kring artificiell intelligens (förenklat: AI-filosofi) försöker besvara sådana frågor som följer:

Kan en maskin agera intelligent? Kan den lösa eventuella problem som en person skulle lösa genom att tänka?
Är mänsklig intelligens och maskinell intelligens samma sak? Är den mänskliga hjärnan i huvudsak en dator?
Kan en maskin har ett sinne, mentala tillstånd och ett medvetande på samma sätt som en människa kan? Kan den känna saker?
Dessa tre frågor återspeglar de olika intressena hos AI-forskare, lingvister, kognitiva forskare resp. filosofer. De vetenskapliga svaren på dessa frågor beror på definitionen av "intelligens" och "medvetande" samt exakt vilka "maskiner" som diskuteras.
Viktiga förslag inom AI-filosofin är:

Turingtestet: Om en maskin beter sig så intelligent som en människa, så är den lika intelligent som en människa
Dartmouthförslaget: Varje aspekt av lärande eller någon annan egenskap hos intelligens kan beskrivas så exakt att en maskin kan tillverkas för att simulera det
Newells och Simons hypotes om fysiska symbolsystem: Ett fysiskt symbolsystem har nödvändiga och tillräckliga medel för allmänt intelligenta handlingar
Searles starka AI-hypotes: Den ändamålsmässigt programmerade datorn med rätt in- och utdata skulle kunna ha ett sinne i exakt samma mening som människor har sinnen
Hobbes mekanism: Orsak är inget annat en beräkning


Frances O'Connor

Frances O'Connor, född 12 juni 1967 i  Wantage, Oxfordshire, är en brittisk-australisk skådespelare. O'Connor är främst för sina roller i filmer som Mansfield Park (1999), Djävulen och jag (2000), A.I. – Artificiell Intelligens (2001), Mister Ernest (2002) och Timeline (2003), samt i tv-serien Mr Selfridge.


Gemini (chattbot)

Gemini, tidigare känd som Bard, är en artificiell intelligens-textrobot, med vilken en användare kan kommunicera för att få begriplig information genererad. Den är avsedd att inom ett brett område söka svar för att besvara faktafrågor, författa användbara texter av olika slag och samtala på ett människoliknande sätt. För att åstadkomma detta används maskininlärning av en stor mängd texter på internet, inklusive Wikipedia.


Generativ artificiell intelligens

Generativ artificiell intelligens (även generativ AI) är artificiell intelligens som kan generera text, bilder, videor eller andra former av data med hjälp av generativa modeller, ofta som svar på specifika instruktioner (så kallade prompter). Genom maskininlärning identifierar generativa AI-modeller underliggande mönster och strukturer i sina träningsdata, för att därefter kunna skapa helt nya data med liknande egenskaper.


Grok

Grok är en textrobot, utvecklad av XAI, som baserar sig på generativ artificiell intelligens. Den lanserades i november 2023 av Elon Musk, som ett initiativ baserat på den stora språkmodellen med samma namn. Grok har appar för IOS och Android och är integrerad med Twitter och Teslas Optimus-robot. Textbotten har fått sitt namn efter verbet grok (grokka i den svenska översättningen), vilket myntades 1961 av författaren Robert A. Heinlein i hans SF-roman Främling på egen planet. Heinlein ville med sitt begrepp beskriva en förståelse som var djupare än den mänskliga.
Textbotten har genererat olika kontroverser, inklusive konspirationsteorier, antisemitism, hyllanden av Adolf Hitler och en användning av tjänsten för att generera avklädda bilder av människor mot deras vilja. Den har också refererat till Musks åsikter när den blivit tillfrågad i kontroversiella ämnen eller runt svåra beslut. Uppdateringar sedan 2023 har politiskt förändrat textbotten mer åt höger, så att den oftare ger konservativa svar på användarförfrågningar.


Hallucination (artificiell intelligens)


Humanoid


Intelligens

Kategori:Alla artiklar med döda externa länkar

Kategori:Artiklar med döda externa länkar 2026-03


Jens Nygren


Joel Hellermark


Legora


Lovable


Magnifica Humanitas


Magnus Ahlqvist (företagsledare)


Max Junestrand


Microsoft Copilot


Neuromancer

Kategori:Alla artiklar märkta med mallen källor

Kategori:Alla artiklar som behöver källor

Kategori:Artiklar som behöver källor 2022-12

Kategori:Länkkällor utan metadata: samtliga


Open AI


Open Letter on Artificial Intelligence


Predikatlogik


Robotikens lagar


Sam Altman


Sana (olika betydelser)


Skynet


Sora (artificiell intelligens)


Svante Linusson


Teknologisk singularitet


The Age of Intelligent Machines


The Singularity Is Near


Turingtestet

Kategori:Wikipediaartiklar med identifierare från BNF

Kategori:Wikipediaartiklar med identifierare från GND

Kategori:Wikipediaartiklar med identifierare från LCCN


US Open


Vibe-kodning


Visma Spcs


Wasp


Watson (datorsystem)


A.I. Sztuczna inteligencja

A.I. Sztuczna inteligencja (ang. Artificial Intelligence: AI) – amerykański film science fiction z 2001 roku w reżyserii Stevena Spielberga na podstawie scenariusza, który napisali Brian Aldiss i Ian Watson.
Film jest adaptacją opowiadania Aldissa Supertoys Last All Summer Long. Projekt filmu był rozwijany od lat 70. przez Stanleya Kubricka. Po jego śmierci film poświęcony jego pamięci ukończył Spielberg.


AI Act

AI Act, EU Artificial Intelligence Act – rozporządzenie unijne w sprawie sztucznej inteligencji, które zostało przyjęte przez Parlament Europejski 13 marca 2024 roku.


AI slop

AI slop, również slop – treści cyfrowe tworzone za pomocą generatywnej sztucznej inteligencji, które są postrzegane jako pozbawione wysiłku, jakości lub głębszego znaczenia oraz produkowane w dużej ilości. Termin został wprowadzony w latach dwudziestych XXI wieku i ma pejoratywne konotacje podobne do terminu „spam”. „Slop” został wybrany słowem roku 2025 przez słownik Merriam-Webster oraz przez American Dialect Society.


ALICE (sztuczna inteligencja)

ALICE (Artificial Linguistic Internet Computer Entity) – program komputerowy starający się naśladować ludzką konwersację i jednocześnie projekt Open Source mający na celu jego doskonalenie. ALICE nie zdołał jeszcze całkowicie spełnić testu Turinga, ale trzykrotnie wygrał oparte na tym teście zawody o Nagrodę Loebnera.
ALICE został zainspirowany programem ELIZA, lecz jest oparty na innych założeniach matematycznych i ogólnym podejściu do problemu. Stara się on wykorzystywać modele matematyczne, heurystyki naturalnej konwersacji.
ALICE to akronim od Artificial Linguistic Internet Computer Entity, w którym to projekcie uczestniczy ok. 300 programistów i tysiące wolontariuszy testujących ALICE przez Internet. Projekt ALICE ruszył w 1995 roku. Program jest rozwijany w języku Java, choć istnieją też źródła w C++. Program w obu wersjach językowych wykorzystuje specjalnie opracowaną dla niego aplikację XML o nazwie AIML.
Pomysłodawcą projektu ALICE był haker Richard Wallace.

Kategoria:Artykuły z brakującymi przypisami od 2021-06

Kategoria:Wolne i otwarte oprogramowanie


Alan Turing

Alan Mathison Turing (ur. 23 czerwca 1912 w Londynie, zm. 7 czerwca 1954 w Wilmslow k. Manchesteru) – brytyjski matematyk, informatyk i wojskowy. Zajmował się głównie matematyką stosowaną: probabilistyką, teorią obliczalności, kryptologią i biomatematyką.
Turing to jeden z pionierów informatyki jako twórca koncepcji maszyny Turinga. W czasie II wojny światowej pracował nad złamaniem szyfrów III Rzeszy, maszyny Enigma. Jeden z ojców sztucznej inteligencji, proponując test Turinga jako kryterium inteligencji; wywarł tym wpływ na filozofię umysłu.
Turinga upamiętniają między innymi pomniki, nazwa planetoidy, nagroda naukowa, film Gra tajemnic i brytyjski banknot pięćdziesięciofuntowy (£50).

Kategoria:Absolwenci King’s College (Cambridge)

Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (od 10 do 30k)

Kategoria:Artykuły z propozycjami tłumaczeń

Kategoria:Brytyjczycy upamiętnieni nazwami nagród

Kategoria:Historia LGBT w Wielkiej Brytanii

Kategoria:Ludzie upamiętnieni nazwami matematycznymi

Kategoria:Ludzie związani ze sztuczną inteligencją

Kategoria:Matematycy upamiętnieni nazwami nagród

Kategoria:Odznaczeni Orderem Imperium Brytyjskiego

Kategoria:Szablon cytowania bez określonego trybu

Kategoria:Szablon cytowania zamienił nazwę czasopisma


Anthropic

Anthropic PBC – amerykańskie przedsiębiorstwo zajmujące się sztuczną inteligencją, założone w 2021 roku przez byłych pracowników OpenAI, w tym rodzeństwo Dario i Daniela Amodei. Spółka rozwija rodzinę dużych modeli językowych Claude, narzędzia dla programistów, w tym Claude Code, oraz standard Model Context Protocol.
Anthropic jest przedsiębiorstwem typu spółki pożytku publicznego (ang. public benefit corporation). Według informacji spółki jej celem statutowym jest „odpowiedzialny rozwój i utrzymanie zaawansowanej sztucznej inteligencji dla długoterminowej korzyści ludzkości”. Anthropic silnie eksponuje badania nad bezpieczeństwem, interpretowalnością modeli i kontrolowaniem ryzyka związanego z coraz bardziej zaawansowanymi systemami AI.


Bezpieczeństwo sztucznej inteligencji

Bezpieczeństwo sztucznej inteligencji – interdyscyplinarna dziedzina skupiająca się na zapobieganiu wypadkom, niewłaściwemu użyciu i innym szkodliwym konsekwencjom wynikającym z działania aplikacji sztucznej inteligencji. Obejmuje to etykę maszyn i ich zgodność, a także monitorowanie systemów sztucznej inteligencji pod kątem ryzyka i zwiększanie ich niezawodności. Obszar ten zajmuje się w szczególności zagrożeniami egzystencjalnymi, jakie niosą ze sobą zaawansowane modele sztucznej inteligencji.


Bielik (model językowy)

Bielik – polski otwarty duży model językowy stworzony przez fundację SpeakLeash, dzięki zasobom obliczeniowym Akademickiego Centrum Komputerowego Cyfronet AGH. Założeniem Bielika jest lepsze dopasowanie do języka polskiego oraz polskich realiów. Jednym z inicjatorów projektu jest Sebastian Kondracki.
Oprócz oficjalnej strony Bielik jest także dostępny na platformie Hugging Face, gdzie użytkownicy mogą przetestować jego możliwości. Model, jak i narzędzia pomocne przy jego tworzeniu (zestaw danych, pakiety programistyczne), są dostępne na licencji open-source, co umożliwia szeroki dostęp do jego funkcji i zastosowań.


ChatGPT

ChatGPT – chatbot opracowany przez OpenAI, oparty na generatywnej sztucznej inteligencji (dużym modelu językowym GPT), służący do generowania odpowiedzi na dane wprowadzane przez użytkownika. Model ten został opracowany na podstawie dużych zbiorów danych, aby mógł prowadzić rozmowę i angażować się w różne tematy, od ogólnych rozmów po określone obszary wiedzy.
ChatGPT został uruchomiony jako prototyp 30 listopada 2022 i szybko zwrócił na siebie uwagę dzięki rozbudowanym odpowiedziom z wielu dziedzin wiedzy, które jednak nierzadko są tylko pozornie prawidłowe. Jego model językowy został opracowany zarówno za pomocą technik uczenia nadzorowanego i uczenia przez wzmocnienie.
Komunikacja z ChatGPT polega na tworzeniu podpowiedzi, czyli specjalnie skonstruowanych zapytań. Jakość odpowiedzi jest zależna od jakości podpowiedzi.
W 2025 roku jego witryna była piątą najczęściej odwiedzaną stroną internetową na świecie.


Cursor

Cursor – edytor kodu źródłowego i zintegrowane środowisko programistyczne z wbudowanymi funkcjami opartymi na sztucznej inteligencji, będący forkiem Visual Studio Code. Rozwijany jest przez amerykańską spółkę Anysphere z San Francisco, założoną w 2022 roku. Program jest dostępny dla systemów Windows, macOS i Linux i wykorzystuje duże modele językowe do generowania, edycji i analizy kodu źródłowego.


Dolina niesamowitości

Dolina niesamowitości (ang. uncanny valley) – termin stosowany w hipotezie naukowej, zgodnie z którą robot, rysunek lub animacja komputerowa wyglądający bądź funkcjonujący podobnie (lecz nie identycznie) jak człowiek, wywołuje u obserwatorów nieprzyjemne odczucia, a nawet odrazę.
W 1970 roku japoński inżynier i konstruktor robotów Masahiro Mori przeprowadził badania dotyczące emocjonalnej reakcji ludzi na wygląd zewnętrzny robotów. Początkowo rezultaty były przewidywalne: im robot był bardziej podobny do człowieka, tym sympatyczniejszym się on wydawał – jednak tylko do określonej granicy. Roboty najbardziej zbliżone do człowieka nieoczekiwanie okazywały się niemiłe dla ludzi z powodu niewielkich szczegółów odróżniających je od człowieka. Wywoływały one uczucie dyskomfortu, a nawet strachu. Nieoczekiwany spadek na wykresie komfortu psychicznego (patrz obok) nazwany został „doliną niesamowitości”. Mori wykrył, że ruch obiektu potęguje jego pozytywne i negatywne postrzeganie.
W 2011 roku prof. Ayse Pinar Saygin z Uniwersytetu Kalifornijskiego podjęła badania mające na celu ustalenie przyczyn występowania doliny niesamowitości. W badaniu 20 osób w wieku od 20 do 36 lat, które nie miały doświadczenia z robotami, wykorzystano funkcjonalny rezonans magnetyczny. U uczestników badania mierzono aktywność w okolicach kory ciemieniowej odpowiedzialnej za rozpoznawanie ruchów, oraz w korze ruchowej, sterującej ruchami zamierzonymi. W toku badań największą aktywność mózgu zaobserwowano podczas oglądania przez badanego filmów przedstawiających robota humanoidalnego. Tymczasem w przypadku filmów przedstawiających człowieka i robota nie przypominającego człowieka aktywności były na podobnym, niskim poziomie. Konkluzja badań mówi, że widok robota człowiekopodobnego powoduje u obserwatora oczekiwanie wykonania konkretnych ruchów, a wobec ich braku, brak komfortu.


Dostrajanie (sztuczna inteligencja)

Dostrajanie (ang. fine-tuning) – podejście w uczeniu głębokim do uczenia transferowego, w którym parametry wstępnie wyszkolonego modelu sieci neuronowej są trenowane na nowych danych. Dostrajanie można przeprowadzić w całej sieci neuronowej lub tylko konkretnych warstwach. W drugim przypadku warstwy, które nie są dostrajane nie ulegają zmianie podczas propagacji wstecznej.
W przypadku niektórych architektur, takich jak konwolucyjne sieci neuronowe, zazwyczaj zamraża się pierwsze warstwy (najbliższe warstwie wejściowej), ponieważ przechwytują one cechy niższego poziomu, podczas gdy kolejne warstwy często rozróżniają cechy wyższego poziomu, które mogą być bardziej powiązane z zadaniem trenowanego modelu.
Modele wstępnie wytrenowane na dużych, ogólnych korpusach są zazwyczaj dostrajane przez ponowne wykorzystanie ich parametrów jako punkt startowy i dodanie warstwy specyficznej dla zadania, trenowanej od podstaw. Dostrajanie całego modelu też jest stosowane i często daje lepsze rezultaty ale jest bardziej kosztowne obliczeniowo.
Do metod dostrajania należą również metody dostrajania efektywnego parametrycznie (ang. parameter-efficient fine-tuning, PEFT), w których większość parametrów modelu pozostaje niezmieniona, a uczeniu podlega jedynie niewielki zbiór dodatkowych lub wybranych parametrów. Stanowią one alternatywę dla pełnego dostrajania dużych modeli, w tym dużych modeli językowych, ponieważ pozwalają ograniczyć liczbę trenowanych parametrów, a tym samym zmniejszyć wymagania pamięciowe i obliczeniowe. W literaturze wyróżnia się między innymi podejścia addytywne, selektywne, reparametryzacyjne i hybrydowe. Przykładami metod PEFT są adaptery, czyli niewielkie moduły dodawane do warstw modelu i trenowane dla konkretnego zadania, oraz LoRA (ang. Low-Rank Adaptation), w której wagi modelu bazowego pozostają zamrożone, a aktualizacja wag jest parametryzowana za pomocą trenowalnych macierzy niskiego rzędu. Niektóre metody PEFT, takie jak adaptery i LoRA, mogą w wielu zastosowaniach dawać wyniki zbliżone do pełnego dostrajania przy znacznie mniejszej liczbie trenowanych parametrów, a także ograniczyć koszty związane z przechowywaniem i obsługą wielu wariantów modelu. W przypadku adapterów umożliwia to współdzielenie jednego modelu bazowego między wieloma zadaniami bez konieczności przechowywania osobnej pełnej kopii modelu dla każdego z nich, natomiast w przypadku metod reparametryzacyjnych, takich jak LoRA, po zakończeniu uczenia możliwe jest połączenie parametrów adaptacyjnych z wagami modelu bazowego na potrzeby wnioskowania. Metody PEFT znajdują zastosowanie nie tylko w przetwarzaniu języka naturalnego, lecz także w modelach wizyjnych i modelach wielomodalnych.
Dostrajanie odbywa się zazwyczaj za pomocą uczenia nadzorowanego. To podejście można też połączyć z techniką RLHF, aby wytworzyć modele językowe, takie jak ChatGPT (dostrojona wersja modeli GPT).


Duży model językowy

Duży model językowy (ang. large language model, LLM) – model językowy wyszkolony na dużej ilości danych umożliwiający generowanie tekstu oraz realizację zadań związanych z przetwarzaniem języka naturalnego. Modele LLM są szkolone w ramach samonadzorowanego lub słabo nadzorowanego uczenia maszynowego z wykorzystaniem dużych ilości danych tekstowych. Proces ten jest intensywny obliczeniowo. Duże modele językowe mogą być wykorzystywane do generowania tekstu poprzez wielokrotne przewidywanie następnego tokenu lub słowa, przez co zaliczane są do generatywnej sztucznej inteligencji.
Duże modele językowe są sieciami neuronowymi. Największe i najbardziej zdolne modele językowe oparte są na architekturze transformerów.
Przykładami dużych modeli językowych są modele z serii GPT zbudowane przez OpenAI (np. GPT-3.5, GPT-4), używane w chatbotach ChataGPT i Microsoft Copilot, a także modele Llama zbudowane przez Meta Platforms. Istnieją również chińskie modele jak DeepSeek czy polskie jak Bielik i PLLuM.


Edward Warchocki

Edward Warchocki – polski projekt humanoidalnego robota (oparty na platformie Unitree G1), funkcjonujący jako influencer w mediach społecznościowych. Został stworzony w 2026 roku przez Bartosza Idzika oraz Radosława Grzelaczyka. Jest uznawany za pierwszego w Polsce fizycznego robot-influencera, który wchodzi w bezpośrednie interakcje z ludźmi w przestrzeni publicznej.


ElevenLabs

ElevenLabs – amerykańskie przedsiębiorstwo założone przez Piotra Dąbkowskiego i Mateusza Staniszewskiego, tworzące naturalnie brzmiące syntezatory mowy i oprogramowania do przekształcania tekstu na mowę z wykorzystaniem sztucznej inteligencji i uczenia głębokiego. Uznawane za jedno z najważniejszych przedsiębiorstw, które przyczyniły się do popularyzacji sztucznej inteligencji na początku lat 20. XXI wieku.


Etyka robotów

Etyka robotów – problem zasad moralnych jakimi będą się kierowały urządzenia wyposażone w sztuczną inteligencję pojawił się znacznie wcześniej niż realne możliwości produkcji takich urządzeń. Początkowo rozważano go jedynie w literaturze fantastycznej, lecz teraz ze względu na dynamiczny rozwój nauki stał się realnym problemem.


Etyka sztucznej inteligencji

Etyka sztucznej inteligencji – dziedzina badań zajmująca się rozważaniem moralnych, społecznych i filozoficznych konsekwencji związanych z rozwojem i wykorzystaniem technologii sztucznej inteligencji. Jest interdyscyplinarnym obszarem, który łączy badania z zakresu filozofii, informatyki, prawa, socjologii, a także nauk politycznych i ekonomicznych.


Filozofia sztucznej inteligencji

Filozofia sztucznej inteligencji – gałąź filozofii, w której przedmiotem dyskusji są problemy dotyczące „myślących maszyn”, takie jak:

Czy maszyna może zachowywać się inteligentnie w sposób nieodróżnialny od zachowania człowieka i czy to implikuje, że taka maszyna rzeczywiście posiada umysł i świadomość?
Jak wyglądałyby etyczne konsekwencje stworzenia takich maszyn?
Czy procesy myślowe mogą zostać opisane w kategoriach modeli informatycznych?
Te pytania interesują badaczy sztucznej inteligencji, filozofów, psychologów poznawczych, specjalistów w dziedzinie kognitywistyki i lingwistyki.


Funkcjonalizm (filozofia)

Funkcjonalizm -  pogląd w filozofii umysłu i kognitywistyce, zgodnie z którym nasze umysły lepiej jest traktować nie jako materialne czy niematerialne organy czy rzeczy, ale jako zdolności, funkcje i sposoby, na jakie jesteśmy zorganizowani, aby funkcjonować w świecie .
Współczesny funkcjonalizm uznaje ludzi za komputery, które tylko za sprawą losu, zbudowane są z krwi i kości, a ich stany umysłowe są stanami obliczeniowymi.


Gemini (model językowy)

Gemini (do lutego 2024 pod nazwą Bard) – duży model językowy opracowany przez firmę Google i rozwijany przez DeepMind.


Generatywna sztuczna inteligencja


Google

Kategoria:Amerykańscy producenci sprzętu komputerowego

Kategoria:Amerykańscy producenci telefonów komórkowych


Halucynacja (sztuczna inteligencja)


Inteligencja


Inteligencja kognitywna


Jakub Pachocki


Jarosław Królewski


John Carmack


Kognitywistyka

Kategoria:Filozofia umysłu i kognitywistyka

Kategoria:Szablon cytowania używa pól opisowych


Mati Staniszewski


Microsoft


Model Context Protocol


Ogólna sztuczna inteligencja


OpenAI


Osobliwość technologiczna


Postęp w sztucznej inteligencji


Retrieval-augmented generation


Sam Altman


Samodoskonalenie (sztuczna inteligencja)


Sieć neuronowa

Kategoria:Artykuły wymagające uzupełnienia źródeł od 2010-06

Kategoria:Artykuły z brakującymi przypisami od 2010-06

Kategoria:Artykuły z wyrażeniami zwodniczymi od 2013-12


Sora (sztuczna inteligencja)


Superinteligencja


Synerise


Sztuczna inteligencja

Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (powyżej 30k)

Kategoria:Artykuły z propozycjami tłumaczeń

Kategoria:Szablony cytowania – problemy – cytuj – strona główna


Sztuczna inteligencja (ujednoznacznienie)


Test Turinga


Transformer (sztuczna inteligencja)


Wyjaśnialna sztuczna inteligencja


Wyścig zbrojeń sztucznej inteligencji


Zgodność sztucznej inteligencji


AI-agent

Een AI-agent is een concept uit het vakgebied van de kunstmatige intelligentie. Het is een softwaresysteem dat zelfstandig zijn omgeving waarneemt, informatie verwerkt en handelingen uitvoert om zo bepaalde doelen te bereiken. Het opereert hierbij (grotendeels of volledig) autonoom. Gewoonlijk zullen AI-agents binnen door menselijke gebruikers gestelde doelen werken. Een voorbeeld hiervan is het plannen van een reis of het analyseren van data. AI-agents worden wel gezien als een tussenstap richting kunstmatige algemene intelligentie. Stuart Russel en Peter Norvig hebben in de jaren negentig van de twintigste eeuw een belangrijke rol gespeeld in het uitwerken van het concept van AI-agents.
Er is geen eenduidige definitie voor AI-agents. Veelvoorkomende kenmerken zijn onder andere doelgericht gedrag, interfaces voor natuurlijke taal, het vermogen om externe hulpmiddelen te gebruiken en het vermogen om taken uit te voeren die uit meerdere stappen bestaan. Hun besturingslogica wordt vaak aangestuurd door een groot taalmodel (LLM).


AI-boom

Een AI-boom (uitspraak: ee aai boem) is een afkorting van artifical intelligence boom. Het is een periode van snelle vooruitgang op het gebied van kunstmatige intelligentie (of artificiële intelligentie; AI). Tijdens een AI-boom worden veel nieuwe ideeën en technieken ontwikkeld. Ook wordt er veel geld geïnvesteerd in kunstmatige intelligentie. Ten grondslag hieraan liggen technologische doorbraken en investeringen van overheden en bedrijven.
Volgens verschillende experts op het gebied van kunstmatige intelligentie zou de mensheid sinds midden jaren 2000 in de derde AI-boom zitten. Volgens AI-ontwikkelaar Yutaka Matsuo begon de derde AI-boom in 2013.


AI-overname

Een AI-overname is een hypothetisch scenario waarin de kunstmatige intelligentie of artificiële intelligentie (AI) van een computer de dominante vorm van intelligentie op Aarde wordt, doordat computerprogramma's of robots de controle over de planeet ontnemen van de menselijke soort. Mogelijke scenario's zijn de vervanging van de gehele menselijke beroepsbevolking, de overname door een superintelligente AI en het populaire idee van een robotopstand.


AI-slop

AI-slop, vaak kortweg slop (slordig materiaal, rommel), is een term voor media van lage kwaliteit, inclusief teksten en afbeeldingen, gemaakt met behulp van generatieve kunstmatige intelligentietechnologie, die wordt gekenmerkt door een inherent gebrek aan inspanning, logica of doelgerichtheid. De term werd bedacht in de jaren twintig van de 21e eeuw en heeft een pejoratieve connotatie die lijkt op "spam" en er wordt op soortgelijke wijze figuurlijk taalgebruik gebruikt, dat voortkomt uit ongewenst voedsel.
Het is op verschillende manieren gedefinieerd als "digitale rommel", "opvulmateriaal geproduceerd door AI-tools die snelheid en kwantiteit boven inhoud en kwaliteit stellen" en "slechte of ongewenste AI-inhoud in sociale media, kunst, boeken en, steeds vaker, in zoekresultaten".
Jonathan Gilmore, hoogleraar filosofie aan de City University of New York, beschrijft het materiaal als een "ongelooflijk banale, realistische stijl" die voor de kijker gemakkelijk te verwerken is.


Advanced Micro Devices

Advanced Micro Devices (AMD) is een bedrijf uit Santa Clara, Californië, in de Verenigde Staten. AMD produceert microprocessoren en videokaarten ten behoeve van personal computers en kunstmatige intelligentie.
Sinds 2 januari 2015 staat AMD aan de NASDAQ genoteerd.

Categorie:Wikipedia:Alle artikelen die een referentie missen

Categorie:Wikipedia:Artikel mist referentie sinds september 2019


Alan Turing

Alan Mathison Turing (Londen, 23 juni 1912 – Wilmslow, 7 juni 1954) was een wiskundige, computerpionier en informaticus, mathematisch bioloog en logicus uit het Verenigd Koninkrijk. Hij was zeer invloedrijk in de ontwikkeling van de theoretische computerwetenschap, door de concepten van algoritme en berekenbaarheid te formaliseren met de door hem ontwikkelde turingmachine, waardoor hij kan worden beschouwd als een pionier van de moderne computer.

Categorie:Geschiedenis van de informatica

Categorie:Homoseksualiteit in de geschiedenis (Verenigd Koninkrijk)

Categorie:Persoon overleden door zelfdoding


Alexandr Wang

Alexandr Wang (1997) is de medeoprichter en CEO van Scale AI, een bedrijf voor kunstmatige intelligentie dat diensten levert op het gebied van datalabeling en modelevaluatie om toepassingen voor kunstmatige intelligentie te ontwikkelen.
Op 24-jarige leeftijd werd hij in 2021 de jongste selfmade miljardair ter wereld op dat moment. Forbes schatte zijn vermogen in april 2025 op 3,6 miljard dollar.


Algoritme

Een algoritme is een stappenplan bestaande uit een eindige hoeveelheid regels in vaste volgorde om tot een oplossing te komen en het einddoel te bereiken. Het wordt ingezet als een handig hulpmiddel bij eenvoudige tot complexe problemen of situaties van het dagelijks leven en de digitale vraagstukken. Een voorbeeld is het monetair algoritme.
Het algoritme werd vroeger alleen gebruikt door wiskundigen, maar sinds de opkomst van computers wordt het vooral  gerelateerd aan automatisering, terwijl het algoritme een ruimer begrip kent. Dit kreeg verhaal in 1935 door de Britse wiskundige Alan Turing met zijn bekende uitdaging en beslissingsprobleem "bestaat er een algoritme waarmee kan bewezen worden of een wiskundige bewering waar is of niet?" Vanaf toen werden de mogelijkheden en onmogelijkheden besproken tussen wiskundigen en computerprogrammeurs.


Anthropic

Anthropic PBC is een Amerikaans bedrijf dat zich bezighoudt met kunstmatige intelligentie (artificial intelligence, AI). Anthropic heeft een familie van grote taalmodellen (LLM's) ontwikkeld, genaamd Claude, als concurrent van OpenAI's ChatGPT en Googles Gemini.


Blade Runner 2049

Blade Runner 2049 is een Amerikaanse neo noir-sciencefictionfilm uit 2017 onder regie van Denis Villeneuve. De film, met in de hoofdrollen Ryan Gosling en Harrison Ford, dient als officieel vervolg van Blade Runner (1982); het verhaal speelt zich dertig jaar na de gebeurtenissen van de eerste film af. Ridley Scott, die het eerste deel regisseerde, dient voor deze film als uitvoerend producent.


Carlo van de Weijer

Carlo van de Weijer (1966) is een Nederlandse expert op het gebied van kunstmatige intelligentie en mobiliteit en transport. Hij is directeur van het Eindhoven Artificial Intelligence Systems Institute (EAISI) aan de Technische Universiteit Eindhoven (TU/e). Daarnaast heeft hij diverse bestuursfuncties in vooral de automotive branche en geeft hij regelmatig zijn mening in de landelijke pers.


ChatGPT

ChatGPT (Generative Pre-trained Transformer) is een door OpenAI aangeboden dienst. Het is een vorm van generatieve kunstmatige intelligentie, die onder andere teksten kan schrijven en complexe vragen kan beantwoorden. De dienst is te gebruiken als chatbot die dialogen simuleert, en is toegankelijk via extensies en API's. De naam wordt zowel gebruikt voor de dienst als voor de onderliggende grote taalmodellen.


Claude (taalmodel)

Claude is een generatieve kunstmatige intelligentie-chat-assistent ontwikkeld door Anthropic, een AI-onderzoeksbedrijf opgericht door voormalige OpenAI-onderzoekers. Het is een conversationeel AI-systeem gebaseerd op een groot taalmodel (LLM), getraind op grote hoeveelheden tekst en code. Het systeem wordt aangeboden als behulpzaam, veilig en functionerend in overeenstemming met menselijke waarden.


Dario Amodei

Dario Amodei (San Francisco, 1983) is een Amerikaanse onderzoeker en ondernemer op het gebied van kunstmatige intelligentie (AI). In 2021 richtte hij samen met zijn zus Daniela Amodei Anthropic op, het bedrijf achter de reeks grote taalmodellen Claude. Daarvoor was hij vicepresident onderzoek bij OpenAI.
In zijn hoedanigheid als CEO van Anthropic schrijft Amodei vaak over de voordelen en risico's van geavanceerde AI-systemen. Hij is een voorstander van een "entente"-strategie waarbij een coalitie van democratische landen geavanceerde AI-systemen in militaire toepassingen gebruikt om een beslissend voordeel te behalen ten opzichte van tegenstanders, terwijl de voordelen worden gedeeld met samenwerkende landen.


Deborah Nas

Deborah Nas is een Nederlandse innovatieonderzoeker en deeltijd-hoogleraar Strategic Design for Technology-Based Innovation aan de Technische Universiteit Delft. Haar onderzoek richt zich op de adoptie van nieuwe technologie, innovatieprocessen en de maatschappelijke impact van nieuwe technologieën, zoals kunstmatige intelligentie en kwantumtechnologie.


DeepSeek

DeepSeek (Chinees: 深度求索; pinyin: Shēndù Qiúsuǒ) is een Chinees bedrijf gespecialiseerd in de ontwikkeling van grote taalmodellen gebaseerd op kunstmatige intelligentie. De modellen zijn beschikbaar onder een opensource-licentie. Het bedrijf wordt uitsluitend gefinancierd door het Chinese hedgefonds High-Flyer. Zowel DeepSeek als High-Flyer zijn gevestigd in Hangzhou, Zhejiang, China.
Het bedrijf kreeg in januari 2025 internationale aandacht met de release van zijn nieuwste model, DeepSeek R1, een concurrent voor gevestigde AI-systemen zoals OpenAI's ChatGPT. Bij veel bedrijven die elektronische onderdelen leveren voor AI-systemen ging de beurskoers flink onderuit, zoals NVIDIA dat 600 miljard dollar aan beurswaarde verloor.


Demis Hassabis

Demis Hassabis (Londen, 27 juli 1976) is een Brits computationeel neurowetenschapper, onderzoeker op het gebied van kunstmatige intelligentie (AI) en ondernemer. Hij is de CEO en medeoprichter van Google DeepMind. Hassabis en John Jumper kregen gezamenlijk de helft van de Nobelprijs voor Scheikunde van 2024 voor de ontwikkeling van AlphaFold, een programma voor de voorspelling van de eiwitstructuur.


Eliezer Yudkowsky

Eliezer Shlomo Yudkowsky (geboren op 11 september 1979) is een Amerikaanse auteur over beslissingstheorie en ethiek. Hij is medeoprichter en onderzoeker bij het Machine Intelligence Research Institute (MIRI), een non-profit onderzoeksinstituut, gevestigd in Berkeley (Californië).
Yudkowsky is vooral bekend om zijn popularisering van ideeën over “vriendelijke” kunstmatige intelligentie. Zijn werk over het vooruitzicht van een op hol geslagen intelligentie-explosie beïnvloedde filosoof Nick Bostroms boek “Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies”.


Existentieel risico door kunstmatige intelligentie

Het existentiële risico door kunstmatige intelligentie verwijst naar het idee dat grote vooruitgang in kunstmatige algemene intelligentie (AGI) zou kunnen leiden tot het uitsterven van de mensheid of een onomkeerbare wereldwijde catastrofe.
Eén argument voor het belang van dit risico verwijst naar de manier waarop mensen andere soorten domineren, omdat het menselijk brein over specifieke capaciteiten beschikt die andere dieren niet hebben. Als kunstmatige intelligentie (AI) de menselijke intelligentie zou overtreffen en superintelligent zou worden, zou het oncontroleerbaar kunnen worden. Net zoals het lot van de berggorilla afhangt van de goede wil van de mens, zou het lot van de mensheid kunnen afhangen van de acties van een toekomstige machinale superintelligentie.


Generatieve kunstmatige intelligentie

Generatieve kunstmatige intelligentie (generatieve AI, GenAI, of GAI) is kunstmatige intelligentie die in staat is tekst, afbeeldingen, video's, computercode of andere gegevens te genereren met behulp van generatieve modellen, vaak als reactie op ingetypte opdrachten. Generatieve AI-modellen leren de patronen en de structuur van hun trainingsgegevens en genereren vervolgens nieuwe gegevens met vergelijkbare kenmerken.
Verbeteringen in op transformatoren gebaseerde diepe neurale netwerken, met name grote taalmodellen (LLM's), zorgden begin jaren 2020 voor een bloei van generatieve AI-systemen. Hieronder vallen chatbots zoals ChatGPT, Copilot, Gemini en LLaMA, systemen voor het genereren van afbeeldingen zoals Stable Diffusion, Midjourney en DALL-E, en AI-generatoren voor het genereren van video zoals Sora. Bedrijven als OpenAI, Anthropic, Microsoft, Google en Baidu, maar ook talloze kleinere bedrijven, hebben generatieve AI-modellen ontwikkeld.
Generatieve AI kent toepassingen in een breed scala aan sectoren, waaronder softwareontwikkeling, gezondheidszorg, financiën, entertainment, klantenservice, verkoop en marketing, kunst, schrijven, mode, en productontwerp. Er zijn echter zorgen geuit over het mogelijke misbruik van generatieve AI, zoals computercriminaliteit, het gebruik van nepnieuws of deepfakes om mensen te misleiden of te manipuleren, en de massale vervanging van menselijke banen.


Geoffrey Hinton


Google Lens


Hallucinatie (kunstmatige intelligentie)


Informatietechnologie


Intelligentie


Jaap van den Herik


John McCarthy (informaticus)


Joseph Weizenbaum


Klantenservice


Kunstmatige algemene intelligentie


Kunstmatige intelligentie


MASSIVE (software)


Machinaal leren


Mistral AI


NVIDIA


Neuraal netwerk


OpenAI


Open source


Peter Steinberger


Peter Thiel


Poker


Regulering van kunstmatige intelligentie


SpaceXAI


Superintelligentie


Technologische singulariteit


The Matrix

Categorie:Film in het National Film Registry

Categorie:Film over kunstmatige intelligentie


Toepassingen van kunstmatige intelligentie


Turingtest

Categorie:Filosofie van de kunstmatige intelligentie

Categorie:Gedachte-experiment in de exacte wetenschappen


Verordening Kunstmatige Intelligentie


Yuval Noah Harari


Ablatie (ruimtevaart)

Ablatie is een techniek om een ruimtevaartuig of onderdelen daarvan gedurende een beperkte periode zeer hittebestendig te maken met een enigszins brandbare, of door hitte schilferende of vervluchtigende isolatielaag.
Kurk is een voorbeeld van een ablatieve stof. Het verbrandt of verschroeit bij zeer hoge temperaturen, maar dat gaat zo langzaam dat het niet binnen de tijd van verhitting doorbrandt mits de materiaaldikte voldoende is en daardoor voldoende isolatiewaarde behoudt. Sommige ablatieve materialen onttrekken door de vervluchtiging hitte aan de materie waardoor ze zelf koelend zijn.
Ablatie wordt onder meer toegepast in hitteschilden en straalpijpen van raketmotoren. Bekende voorbeelden zijn de straalpijp van de RS-68 en het hitteschild van de Sojoezcapsule.
Voordelen van een ablatief hitteschild ten opzichte van een onbrandbaar hitteschild is dat het relatief goedkoop te vervaardigen is en minder kwetsbaar is dan bijvoorbeeld de keramische tegels van de spaceshuttle. Een nadeel is dat het vaak maar eenmalig te gebruiken is en zwaarder is. Sommige ablatieve materialen zijn echter zo duurzaam dat ze meerdere malen te gebruiken zijn. Het Pica X-hitteschild van de SpaceX Dragon is daar een voorbeeld van. In 2024 besloot SpaceX op Starship te experimenteren met een dubbel hitteschild, bestaand uit een onbrandbaar keramisch hitteschild waaronder als back-up een ablatief hitteschild zit.


Airbus Netherlands

Airbus Netherlands (voorheen Airbus Defence and Space Netherlands en Dutch Space) is een Nederlands ruimtevaartbedrijf dat zich richt op de productie van zonnepanelen en apparatuur voor de ruimtevaart. Het is in 1995 voortgekomen uit een verzelfstandigde afdeling van de Nederlandse vliegtuigfabriek Fokker. Bij het bedrijf werken ruim 200 mensen.


Aurora (ruimtevaart)

Aurora is een programma van het Europees Ruimteagentschap (ESA) met als doel bemande ruimtevaart naar de planeet Mars. Het Aurora-programma is niet langer actief.


Bemande ruimtevaart

Bemande ruimtevaart betreft ruimtevaartuigen met een of meer mensen die de ruimte in gaan. Dat zijn niet alleen bemanningsleden, die het ruimtevaartuig besturen, maar ook wetenschappers die onderzoek doen en zelfs passagiers (ruimtetoeristen). Ook een ruimtevlucht met alleen passagiers wordt tot de bemande ruimtevaart gerekend.
De atmosfeer wordt verwaarloosbaar op een hoogte van 80,5 kilometer volgens de definitie van de Amerikaanse luchtmacht of op een hoogte van 100 kilometer volgens de Fédération Aéronautique Internationale (FAI). Het ruimtevaartuig kan na het bereiken van de ruimte:

meteen terugkeren naar aarde (suborbitale ruimtevlucht)
in een baan om de aarde gaan draaien (orbitale ruimtevlucht)
een doel hebben buiten de aarde, bijvoorbeeld de maan of een planeet:
eromheen en gelijk weer terug, vrije-terugkeertraject: traject waarbij na de voortstuwing bij het verlaten van de aardbaan en het op weg gaan naar een hemellichaam gedurende de gehele verdere vlucht geen voortstuwing nodig is, behalve kleine koerscorrecties
in een orbitale baan komen en uiteindelijk weer terug
landing en de bemanning vestigt zich daar (voormalig doel van Mars One)
landing en uiteindelijk weer terug (bij het Apollo-project bij zes missies van toepassing geweest voor twee van de drie ruimtevaarders, een bleef in de tussentijd in een orbitale baan)
De eerste bemande ruimtevlucht vond plaats op 12 april 1961 met aan boord Joeri Gagarin, kosmonaut van de Sovjet-Unie (Vostok 1, een enkele baan om de aarde). Een maand later brachten de Verenigde Staten een mens in de ruimte, astronaut Alan Shepard. Tientallen jaren waren de VS en de Sovjet-Unie (vanaf 1991: Rusland) de enige landen die bemande ruimtevaart uitvoerden. Het was inzet van de ruimtewedloop tussen beide landen. Binnen hun ruimtevaartprogramma's gingen wel mensen van vele nationaliteiten de ruimte in. In 2003 voerde China zijn eerste bemande ruimtevlucht uit, waarbij astronaut Yang Liwei een aantal omwentelingen om de Aarde maakte.
De bemande ruimtevaart die tot nu toe heeft plaatsgevonden was altijd ontworpen voor terugkeer van de astronaut(en) naar de Aarde (in enkele gevallen is dat door een ongeluk niet gelukt). Daarnaast zijn er plannen geweest voor bemande reizen waarvan het ontwerp de astronauten niet de mogelijkheid biedt terug te keren naar de Aarde, omdat die het project duurder en ingewikkelder zou maken. Deze betroffen tot nu toe steeds vestiging op Mars, zie Bemande ruimtevaart naar Mars.
In 2010 maakte de Verenigde Staten onder president Barack Obama bekend af te zien van nieuwe bemande vluchten naar de Maan, en in plaats daarvan ernaar te streven een vlucht naar een planetoïde te maken in 2025, rond 2035 een bemande vlucht met terugkeer naar de Aarde te maken naar een baan om Mars, en daarna een bemande vlucht met terugkeer naar de Aarde te maken met een landing op Mars. In 2017 maakte de regering van President Trump bekend de Maan toch weer als doel te zien. Hiervoor zouden het Space Launch System en Orion die NASA sinds 2011 in ontwikkeling zijn ook bruikbaar zijn. Deze raket-ruimteschip combinatie wordt als hoeksteen van het in 2019 opgestarte Artemisprogramma gezien.


Bemande ruimtevaart naar Mars

Sinds de jaren 50 van de 20e eeuw worden er plannen gemaakt om bemande ruimtevluchten naar Mars uit te voeren. De plannen variëren van het maken van een scheervlucht langs Mars tot landen of het zich vestigen op de planeet of een van beide manen, Phobos en Deimos. Sommige plannen hebben terravorming, het bewerkstelligen van aardse omstandigheden op Mars, als uiteindelijk doel.
Tot nu toe waren bemande ruimtevluchten naar Mars het onderwerp van sciencefiction en van wetenschappelijke voorstellen. Al sinds de jaren 50 zijn er plannen gemaakt voor mogelijke missies, die meestal 10 tot 30 jaar in de toekomst zouden moeten plaatsvinden, maar tot op heden is er nog nooit een bemande ruimtereis naar Mars ondernomen.


Blue Origin

Blue Origin is het ruimtevaartbedrijf van Amazon.com-oprichter Jeff Bezos dat in 2000 werd opgericht. Het richt zich op zowel  lanceringen als innovaties voor commerciële en wetenschappelijke ruimtevaart, en tot 2025 op ruimtetoerisme. Bezos gelooft dat in de toekomst miljoenen mensen in de ruimte zullen werken en wil dit faciliteren door ruimtevaart betaalbaar te maken. Blue Origin wordt gerekend tot de NewSpace-beweging.


Cape Canaveral Space Force Station

Het Cape Canaveral Space Force Station (CCSFS) is een ruimtehaven en vliegveld van het Amerikaanse ministerie van Defensie. Tot 9 december 2020 droeg de lanceerbasis de naam Cape Canaveral Air Force Station (CCAFS). De herbenoeming moest in maart 2020 plaatsvinden, maar werd wegens de coronacrisis pas later dat jaar doorgevoerd. De herbenoeming vond plaats nadat alle aan ruimtevaart gerelateerde onderdelen van de Amerikaanse luchtmacht eind 2019 in de US Space Force werden ondergebracht. De basis bevindt zich op Cape Canaveral, een schiereiland en kaap dat deel uitmaakt van de barrière-eilanden aan de oostkust van de staat Florida en staat onder controle van de Space Launch Delta 45 de eerdere 45th Space Wing, een organisatie van United States Space Force (voor 20 december 2019 Air Force Space Command (AFSPC) met het hoofdkwartier op Patrick Space Force Base dat enkele tientallen kilometers ten zuiden van het CCSFS ligt.


Chriet Titulaer

Christiaan Leonardus Martinus Gerardus (Chriet) Titulaer (Hout-Blerick (Venlo), 9 mei 1943 – Driebergen-Rijsenburg, 23 april 2017) was een Nederlands sterrenkundige, futuroloog, televisiepresentator en populair-wetenschappelijk schrijver.

Categorie:Wikipedia:Artikel mist referentie sinds mei 2017


Het European Space Research and Technology Centre (ESTEC) is het technische en administratieve "hart" van de Europese Ruimtevaartorganisatie (ESA).
ESTEC bevindt zich in de Nederlandse gemeente Noordwijk, hoewel het enkele kilometers van het dorp af ligt en pal tegen Katwijk aan. Vrijwel alle ruimtevaartprojecten van ESA worden hier bedacht en begeleid tijdens hun verschillende ontwikkelingsfases. Het is het grootste ruimtevaarttechnologiecentrum van Europa.


Europees Ruimteagentschap

Het Europees Ruimteagentschap (ESA) houdt zich in Europees verband bezig met projecten op het gebied van ruimtevaart, onderzoek van de Aarde, ruimteonderzoek, ontwikkeling van op satellietsystemen gebaseerde technologieën en de bevordering van de Europese economie. ESA werkt nauw samen met de Europese Unie maar maakt daar formeel geen deel van uit.

Categorie:Wikipedia:Coördinaten met hoofdkwartier op Wikidata


De Faculteit Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek aan de Technische Universiteit Delft in Nederland leidt studenten op tot ingenieurs op gebied van luchtvaart- en/of ruimtevaarttechniek en doet onderzoek in deze en aanverwante disciplines zoals windenergie.
De faculteit is gehuisvest in een lichtblauw/wit flatgebouw ten zuiden van andere faculteitsgebouwen rond Mekelpark (vroeger Mekelweg), zoals EWI-gebouw en Bouwkunde-gebouw.
De faculteit telde begin 2014 ongeveer 2300 Bachelor- en Masterstudenten, 237 medewerkers en 181 PhD-studenten. De colleges en studiemateriaal zijn in het Engels. Een derde van de studenten komt uit het buitenland.


Flughafen Köln-Bonn

De Luchthaven Keulen-Bonn (Duits: Flughafen Köln/Bonn "Konrad Adenauer") is een middelgroot modern vliegveld in Keulen. In 2023 waren er bijna 10 miljoen passagiers die gebruikmaakten van de luchthaven en werd er ruim 971.000 ton vracht vervoerd. De IATA-code van het vliegveld "CGN" is afgeleid van "Cologne", de Engelse en Franse naam voor Keulen.


Formatievlucht

Een formatievlucht of vluchtformatie is een groep vliegtuigen die ten opzichte van elkaar in een bepaald patroon vliegen. Het in formatie vliegen wordt vaak gedaan tijdens verre en massive aanvallen, luchtshows en militaire parades. Het is meestal te beschouwen als een saluut. Formatievluchten worden hoofdzakelijk, maar niet uitsluitend, door militaire vliegtuigen uitgevoerd.


Fédération Aéronautique Internationale

De Fédération Aéronautique Internationale (FAI) werd opgericht op 14 oktober 1905. Deze internationale organisatie voor lucht- en ruimtevaart vaardigt de regels uit met betrekking tot sportieve prestaties voor lucht- en ruimtevaart, records en wedstrijden. Zij houdt zich ook bezig met de organisatie van wereldkampioenschappen en de World Air Games.
De zetel van de FAI is gevestigd in Lausanne, Zwitserland nabij het Internationaal Olympisch Comité (IOC).
De Koninklijke Belgische Aeroclub (KBAC) en Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Luchtvaart (KNVvL) zijn beide lid van de FAI. De KBAC was destijds in 1905 medeoprichter van de FAI.


Hypergool

Hypergool is de term die gebruikt wordt voor twee stoffen die spontaan tot ontbranding komen wanneer ze in contact met elkaar komen. De bekendste toepassing hiervan is in de ruimtevaart, waar hypergole raketmotoren veel gebruikt worden.
De term hypergool werd voor het eerst gebruikt tijdens de Tweede Wereldoorlog in het Duitse raketbouwprogramma: hyper + ergon (Grieks voor werk) + ol (van oleum, Latijn voor olie).


James Van Allen

James Alfred Van Allen (Mount Pleasant (Iowa), 7 september 1914 - Iowa City, 9 augustus 2006) was een Amerikaanse natuurkundige die verbonden was aan de universiteit van Iowa.
De Van Allen-gordels zijn naar hem genoemd, nadat in 1958 de  satellieten Explorer 1 en Explorer 3 het bestaan ervan hadden aangetoond. Van Allen had erop gestaan dat deze satellieten een geigerteller aan boord moesten hebben om geladen deeltjes te kunnen opsporen.
Van Allen was een verklaard tegenstander van bemande ruimtevaart. Het rendement van bemande ruimtevaart vond hij erg mager en allerlei onderzoeken zouden beter, nauwkeuriger en goedkoper gedaan kunnen worden door onbemande ruimtevaartuigen, zo was hij van mening.


Kesslersyndroom

Het Kesslersyndroom is het scenario waarbij de dichtheid van objecten in een lage aardebaan hoog genoeg is dat botsingen tussen objecten een kettingreactie kunnen veroorzaken waarbij elke botsing ruimteschroot produceert dat de kans op verdere botsingen vergroot. Het scenario werd in 1978 beschreven door NASA-wetenschapper Donald J. Kessler. Hij stelde dat ruimtevaart en het gebruik van satellieten in bepaalde banen in de toekomst riskanter wordt.


Kosmodroom Bajkonoer

Het Kosmodroom van Bajkonoer (Kazachs: Байқоңыр ғарыш айлағы, Bayqoñır ğarış aylağı; Russisch: Космодром Байконур, Kosmodrom Bajkonoer) is de grootste raketlanceerplaats ter wereld. Het ligt op ongeveer 200 kilometer ten oosten van het Aralmeer, niet ver van de rivier Syr Darja.


Kármánlijn

De kármánlijn is een denkbeeldige grens op een hoogte van 100 kilometer boven de Aarde.
Ze wordt gebruikt om een onderscheid te kunnen maken tussen luchtvaart en ruimtevaart. In die zin wordt de kármánlijn wel beschouwd als "het begin van de ruimte", en min of meer "het einde van de atmosfeer van de Aarde", al bestaat geen scherpe begrenzing.


Lander (ruimtevaart)

In de ruimtevaart is een lander (in het Engels descent module, descent capsule) een bemand of onbemand ruimtevaartuig dat een zachte landing kan maken op een hemellichaam. De term wordt vooral gebruikt voor een module of combinatie van modules die speciaal ontworpen is voor het landen, en in het geval van landen op een ander hemellichaam, voor het verblijf op het oppervlak, en eventueel de terugkeer. Daarnaast zijn/waren er modules van ruimtevaartuigen die kunnen/konden landen, maar die ook andere belangrijke functies hebben/hadden, bijvoorbeeld de Orbiter van het Spaceshuttleprogramma.
Voor hemellichamen met een atmosfeer kan de lander aerobraking en parachutes gebruiken om af te remmen, vaak met kleine raketten die de daalsnelheid afremmen. Zie ook Binnenkomst in de atmosfeer.
Bij de Mars Pathfinder-missie werden airbags gebruikt om de klap van de landing op te vangen.
Er zijn inmiddels op verschillende hemellichamen landers neergestreken: de Maan, Venus, Mars en de Saturnusmaan Titan. Op de Maan en Mars is op een deel van vluchten een voertuig om over het oppervlak te rijden meegebracht.


Lijst van ongevallen en incidenten met ruimtevaartuigen


Lijst van ruimtevluchten naar de Maan


Luchtvaartmuseum Aviodrome


Mark Peeters


Nationaal Ruimtevaart Museum


National Aeronautics and Space Administration


Nederlands instituut voor vliegtuigontwikkeling en ruimtevaart


Operatie Paperclip


Piet Smolders


Reddingscapsule


Roskosmos


Rover (ruimtevaart)


Ruimtevaart


Ruimtevaart naar Mars


Ruimtevaart van A tot Z


Ruimtevaartprogramma van de Sovjet-Unie

Categorie:Ruimtevaartprogramma van de Sovjet-Unie


Ruimtevaartuig


Satellietradio


Spirulina (voedingssupplement)


Telstar (satelliet)


Tijdlijn van de ruimtevaart


Tijdlijn van de ruimtevaart (1895-1959)


Tijdlijn van de ruimtevaart (1960-1962)


Tijdlijn van de ruimtevaart (1980-1999)


Tijdlijn van de ruimtevaart (2010-2019)


Tijdlijn van de ruimtevaart (2020-heden)


Vehicle Assembly Building


Volgster


Wernher von Braun

Categorie:Duits persoon in de Tweede Wereldoorlog


Wubbo Ockels

Categorie:Hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen

Categorie:Hoogleraar aan de Technische Universiteit Delft


AP Macroeconomics

Advanced Placement (AP) Macroeconomics (also known as AP Macro and AP Macroecon) is an Advanced Placement macroeconomics course for high school students that culminates in an exam offered by the College Board.
Study begins with fundamental economic concepts such as scarcity, opportunity costs, production possibilities, specialization, comparative advantage, demand, supply, and price determination.
Major topics include measurement of economic performance, national income and price determination, fiscal and monetary policy, and international economics and growth. AP Macroeconomics is frequently taught in conjunction with (and, in some cases, in the same year as) AP Microeconomics as part of a comprehensive AP Economics curriculum, although more students take the former.


ASEAN

The Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) is an intergovernmental forum of all 11 states in Southeast Asia. ASEAN primarily focuses on Southeast Asian economic development, peaceful coexistence and adherence to international norms. ASEAN operates on the principle of consensus and respecting national sovereignty, meaning that ASEAN as a whole cannot force another member state to change its domestic laws.
ASEAN has a population of more than 680 million people and a purchasing power parity-adjusted gross domestic product (GDP) of around 6.3% global GDP. ASEAN member states represent a diverse set of economies: the least developed countries like Laos, to emerging economies like Vietnam, to developed economies like Singapore. Many Southeast Asian projects have originated from decentralised initiatives between member states, such as the ASEAN Power Grid, ASEAN Free Trade Area, ASEAN Integrated QR Code Payment System, or the mutual ASEAN visa-free policies. Every two years, it organises a sporting event to promote cultural exchange known as SEA Games.
ASEAN has strong ties with East Asian and South Asian countries. It has a vested interest in the security of the South China Sea and the greater Indo-Pacific region. In terms of diplomacy, ASEAN operates on a principle of centrality, meaning that all concerns from other countries or organisations about Southeast Asia should be routed to ASEAN instead of individual states. All Southeast Asian countries, many great powers, and international organisations have dedicated diplomatic presence near ASEAN headquarters in Jakarta.
The roots of ASEAN came from the ASEAN Declaration signed by five Southeast Asian countries in 1967. Originally, ASEAN was founded to contain communism, but gradually ASEAN was reoriented to focus on economic development and prevent foreign interference in Southeast Asia as a whole. As ASEAN expanded and admitted other countries, the member states eventually signed a binding ASEAN Charter in 2008. As of 2026, ASEAN are currently dealing with many threats, such as the worsening civil war in Myanmar, territorial disputes in the South China Sea and managing US–China tensions. Nevertheless, it is widely considered to be a successful example of regional collaboration, and its emphasis on de facto standards is seen as an opposite to the legal nature of the European Union.


Alberto Fujimori

Alberto Kenya Fujimori Inomoto (26 July 1938 – 11 September 2024) was a Peruvian politician, professor, and engineer who served as the president of Peru from 1990 to 2000. During Fujimori's tenure, the Peruvian Armed Forces repressed the far-left guerrilla group Shining Path, halting the group's actions while also killing thousands of civilians. Fujimori became known for his neoliberal political and economic ideology of Fujimorism, which pushed a free market economy and social conservatism. He also collaborated with the head of the National Intelligence Service (SIN), Vladimiro Montesinos, to consolidate power and eliminate political opponents. Fujimori's presidency was marked by authoritarian measures, excessive use of propaganda, entrenched political corruption, multiple cases of extrajudicial killings, and human rights violations.
Born in Lima, Fujimori was the country's first president of Japanese descent, and was an agronomist and university rector prior to entering politics. Fujimori emerged as a politician during the midst of the internal conflict in Peru, the Peruvian Lost Decade, and the ensuing violence caused by the Shining Path. In 1992, during his first presidential term, Fujimori, with the support of SIN and the Peruvian Armed Forces, adopted the military's Plan Verde, targeting members of Peru's indigenous community and subjecting them to forced sterilizations. As part of the plan, he also carried out a self-coup against the Peruvian legislature and judiciary. Fujimori dissolved the Peruvian Congress and Supreme Court, effectively making him a dictator of Peru. The coup was criticized by Peruvian politicians, international governments, intellectuals and journalists, but was well received by the country's private business sector and a substantial part of the public. Following the coup d'état, Fujimori drafted a new constitution in 1993, which was approved in a referendum, and was elected as president for a second term in 1995 and controversially for a third term in 2000.
In 2000, following his third term election, Fujimori faced mounting allegations of widespread corruption and crimes against humanity within his government. Subsequently, Fujimori fled to Japan, where he submitted his presidential resignation via fax. Peru's congress refused to accept his resignation, instead voting to remove him from office on the grounds that he was "permanently morally disabled". While he was in Japan, Peru issued multiple criminal charges against him, stemming from the corruption and human rights abuses that occurred during his government. Peru requested Fujimori's extradition from Japan, which was refused by the Japanese government as they recognised him as a Japanese citizen, and Japanese laws stipulating against extraditing its citizens. In 2005, while Fujimori was visiting Santiago, Chile, he was arrested by the Carabineros de Chile at the request of Peru, and extradited to Lima to face charges in 2007. Fujimori was sentenced to 25 years in prison, but was pardoned by president Pedro Pablo Kuczynski in 2017, and was officially released in December 2023 following several years of legal proceedings regarding the legality of his pardon. He died in September 2024, nine months after his release. In  2026, his daughter Keiko became the country's first female elected president.


Belgium

Belgium, officially the Kingdom of Belgium, is a country in Northwestern Europe. Situated in a coastal lowland region known as the Low Countries, it is bordered by the Netherlands to the north, Germany to the east, Luxembourg to the southeast, France to the south, and the North Sea to the west. Belgium covers an area of 30,689 km2 (11,849 sq mi) and has a population of more than 11.8 million; its population density of 383/km2 (990/sq mi) ranks 22nd in the world and sixth in Europe. The capital and largest metropolitan region is Brussels; other major cities are Antwerp, Ghent, Charleroi, Liège, Bruges, Namur, and Leuven.
Belgium is a parliamentary constitutional monarchy with a complex federal system structured on regional and linguistic grounds. The country is divided into three highly autonomous regions: the Flemish Region (Flanders) in the north, the Walloon Region (Wallonia) in the south, and the Brussels-Capital Region in the middle. Belgium is also home to two main linguistic communities: the Dutch-speaking Flemish Community, which constitutes about 60 percent of the population, and the French-speaking French Community, which constitutes about 40 percent of the population; a small German-speaking Community, comprising around one percent of the population, exists in the East Cantons. Belgium's linguistic diversity and related political conflicts are reflected in its complex system of governance, made up of six different governments. Belgium is a developed country with an advanced high-income economy. It is one of the six founding members of the European Union, with its capital of Brussels serving as the de facto capital of the EU, hosting the official seats of the European Commission, the Council of the European Union, the European Council, and one of two seats of the European Parliament (the other being Strasbourg). Brussels also hosts the headquarters of many major international organizations, such as NATO.
In antiquity, present-day Belgium was dominated by the Belgae before being annexed into the Roman Empire in the mid first century BC. During the Middle Ages, Belgium's central location kept it relatively prosperous and connected both commercially and politically to its larger neighbours; it was part of the Carolingian Empire, the succeeding Holy Roman Empire, and subsequently the Burgundian Netherlands. Following rule by Habsburg Spain (1556–1714), the Austrian Habsburgs (1714–1794), and Revolutionary France (1794–1815), most of modern-day Belgium was incorporated into the United Kingdom of the Netherlands after the Congress of Vienna in 1815. Centuries of being contested and controlled by various European powers earned Belgium the moniker "the Battlefield of Europe", a reputation reinforced in the 20th century by both world wars.
An independent Belgium was established in 1830 following the Belgian Revolution. In the 19th century it was one of the earliest participants of the Industrial Revolution, and the first country in continental Europe to become industrialised. By the early 20th century, it possessed several colonies, notably the Belgian Congo and Ruanda-Urundi, which gained independence between 1960 and 1962. The second half of the 20th century was marked by rising tensions between the Dutch-speakers and French-speakers, fueled by differences in political culture and the unequal economic development of Flanders and Wallonia. This has resulted in several far-reaching state reforms, including the transition from a unitary to federal structure between 1970 and 1993. Tensions persist amid ongoing reforms; the country faces a strong separatist sentiment among the Flemish, controversial language laws, and a fragmented political landscape that resulted in a record 589 days without a government formation following the 2010 federal election.

All Wikipedia articles written in British English

All articles containing potentially dated statements

All articles needing additional references

All articles with vague or ambiguous time

Articles containing French-language text

Articles containing German-language text

Articles containing explicitly cited English-language text

Articles containing potentially dated statements from 2006

Articles containing potentially dated statements from 2007

Articles needing additional references from April 2025

Articles with Dutch-language sources (nl)

Articles with unsourced statements from July 2026

Countries and territories where Dutch is an official language

Countries and territories where French is an official language

Countries and territories where German is an official language

Geographical articles missing image alternative text

Member states of the Dutch Language Union

Member states of the Organisation internationale de la Francophonie

Member states of the Union for the Mediterranean

Pages using Sister project links with default search

Pages using Sister project links with hidden wikidata

Pages using infobox country or infobox former country with the symbol caption or type parameters

Pages using multiple image with auto scaled images

Short description is different from Wikidata


Benjamin Moll

Benjamin Moll (born June 29, 1983) is a German macroeconomist who is the Sir John Hicks Chair and Professor of Economics at the London School of Economics. He is the recipient of the 2024 Calvó-Armengol International Prize for his "groundbreaking contributions on the role of heterogeneity, whether pertaining to individuals or the constraints they face" and the 2017 Bernacer Prize for his "path-breaking contributions to incorporate consumer and firm heterogeneity into macroeconomic models and use such models to study rich interactions between inequality and the macroeconomy".


COVID-19

Coronavirus disease 2019 (COVID-19) is a contagious disease caused by the coronavirus SARS-CoV-2. Starting in January 2020, the disease spread worldwide, resulting in the COVID-19 pandemic. In March 2020, the World Health Organization declared COVID-19 a global health emergency; they declared the end of the emergency in May 2023.
The symptoms of COVID‑19 can vary but often include fever, fatigue, cough, breathing difficulties, loss of smell, and loss of taste. Symptoms may begin one to fourteen days after exposure to the virus. At least a third of people who are infected do not develop noticeable symptoms. Of those who develop symptoms noticeable enough to be classified as patients, most (81%) develop mild to moderate symptoms (up to mild pneumonia), while 14% develop severe symptoms (dyspnea, hypoxia, or more than 50% lung involvement on imaging), and 5% develop critical symptoms (respiratory failure, shock, or multiorgan dysfunction). Older people have a higher risk of developing severe symptoms and dying. Some people experience persistent symptoms (long COVID), for months or years after infection, including fatigue, cognitive issues and shortness of breath. Damage to organs has been observed in a subset.
COVID‑19 transmission occurs when infectious particles are breathed in or come into contact with the eyes, nose, or mouth. The risk is highest when people are in close proximity, but small airborne particles containing the virus can remain suspended in the air and travel over longer distances, particularly indoors. Transmission can also occur when people touch their eyes, nose, or mouth after touching surfaces or objects that have been contaminated by the virus. People remain contagious for up to 20 days and can spread the virus even if they do not develop symptoms.
There are two common tests to detect a COVID infection. Antigen tests (also called rapid lateral flow tests) can be used at home. A positive test indicates an active infection. However, negative test results are not always accurate, especially when there are no symptoms. Health care providers can perform a more accurate PCR test, which is typically analysed in a laboratory.
Several COVID-19 vaccines have been approved and distributed in various countries, many of which have initiated mass vaccination campaigns. Other preventive measures include physical or social distancing, quarantining, ventilation of indoor spaces, use of face masks or coverings in public, covering coughs and sneezes, hand washing, and keeping unwashed hands away from the face. Initial treatment consists of drugs that have been developed to inhibit the virus for those at high risk and symptomatic treatment, managing the disease through supportive care.
The first known case was identified in Wuhan, China, in December 2019. Most scientists believe that the SARS-CoV-2 virus entered into human populations through natural zoonosis, similar to the SARS-CoV-1 and MERS-CoV outbreaks, and consistent with other pandemics in human history. Social and environmental factors including climate change, natural ecosystem destruction and wildlife trade increased the likelihood of such zoonotic spillover.


Centre for Macroeconomics

The Centre For Macroeconomics (CFM) is a research centre in London dedicated to the investigation and development of new methodologies and research in order to inform economic policy decisions. It also focuses on ways to alleviate the effects of the 2008 financial crisis through its careful study. The CFM is funded by the Economic and Social Research Council (ESRC), and was founded in 2012. It is one of the larger research centers in the world dedicated to the study of financial crises.


Disequilibrium macroeconomics

Disequilibrium macroeconomics is a tradition of research centered on the role of deviation from equilibrium in economics. This approach is also known as non-Walrasian theory, equilibrium with rationing, the non-market clearing approach, and non-tâtonnement theory. Early work in the area was done by Don Patinkin, Robert W. Clower, and Axel Leijonhufvud. Their work was formalized into general disequilibrium models, which were very influential in the 1970s. American economists had mostly abandoned these models by the late 1970s, but French economists continued work in the tradition and developed fixprice models. Other approaches that focus on the dynamic processes and interactions in economic systems that are constantly changing and do not necessarily settle into a stable state are discussed as non-equilibrium economics.


Economics

Economics () is a social science that studies the production, distribution, and consumption of goods and services.
Economics focuses on the behaviour and interactions of economic agents and how economies work. Microeconomics analyses what is viewed as the basic elements of economies, including individual agents and markets, their interactions, and the outcomes of those interactions. Individual agents may include households, firms, buyers, and sellers. Macroeconomics analyses economies as systems where production, distribution, consumption, savings, and investment expenditure interact; and the factors of production affecting them, such as: labour, capital, land, and enterprise, inflation, economic growth, and public policies that impact these elements. It also seeks to analyse and describe the global economy.
Other broad distinctions within economics include those between positive economics, describing "what is", and normative economics, advocating "what ought to be"; between economic theory and applied economics; between rational and behavioural economics; and between mainstream economics and heterodox economics.
Economic analysis can be applied throughout society, including business, finance, cybersecurity, health care, engineering and government. It is also applied to such diverse subjects as crime, education, the family, feminism, law, philosophy, politics, religion, social institutions, war, science, and the environment.


Economy of Kazan

Kazan is one of the largest industrial and financial centres of Russia, and a leading city of the Volga economic region in construction and accumulated investment. Total banking capital of Kazan banks is third in Russia. The main industries of the city are: mechanical engineering, chemical, petrochemical, light and food industries. An innovative economy is represented by the largest IT-park in Russia which is one of the largest of its kind amongst Eastern Europe science parks. Kazan ranks 174th (highest in Russia) in Mercer’s Worldwide Quality of Living Survey.


Finland

Finland, officially the Republic of Finland, is a Nordic country in Northern Europe. It borders Sweden to the northwest, Norway to the north, and Russia to the east, with the Gulf of Bothnia to the west and the Gulf of Finland to the south, opposite Estonia. Its capital and largest city is Helsinki. Finland has a population of 5.7 million. The official languages are Finnish and Swedish, the mother tongues of 83.5 percent and 5.0 percent of the population, respectively. Finland's climate varies from humid continental in the south to boreal in the north. Its land is predominantly covered by boreal forest, with over 180,000 recorded lakes.
Finland was first settled around 9000 BC after the last Ice Age. During the Stone Age, various cultures emerged, distinguished by different styles of ceramics. The Bronze Age and Iron Ages were marked by contacts with other cultures in Fennoscandia and the Baltic region. From the late 13th century, Finland became part of Sweden following the Northern Crusades. In 1809, as a result of the Finnish War, Finland was captured from Sweden and became an autonomous grand duchy within the Russian Empire. During this period, Finnish art flourished and an independence movement gradually developed.
Following the Russian Revolution of 1917, Finland declared its independence. A civil war ensued the following year, with the anticommunist Whites emerging victorious. Finland's status as a republic was confirmed in 1919. During World War II, Finland fought against the Soviet Union in the Winter War and the Continuation War, and later against Nazi Germany in the Lapland War. As a result, it lost parts of its territory to the Soviet Union but retained its independence and democracy. During the Cold War, Finland embraced an official policy of neutrality. After the Cold War, Finland became a member of the European Union in 1995 and the Eurozone in 1999. Following the Russian invasion of Ukraine, Finland joined NATO in 2023.
Finland became the first country in Europe to grant universal suffrage in 1906, and the first in the world to give all adult citizens the right to run for public office.  Finland remained a largely rural and agrarian country until the 1950s, when it pursued rapid industrialisation and a Nordic-style welfare state, resulting in an advanced economy and high per capita income. The country consistently ranks highly in international rankings across various categories, such as education, economic competitiveness, happiness, and prosperity. Finnish foreign policy based on its middle power status emphasizes international cooperation and partnership, which has recently shifted towards closer ties with NATO. Finnish cultural values, including egalitarianism, secularism, human rights and environmentalism, are actively promoted through membership in multiple international forums.


Galor–Zeira model

The Galor-Zeira model, developed by Oded Galor and Joseph Zeira in 1988, is the first macroeconomic model to examine the influence of economic inequality on macroeconomic dynamics. The model disputes the previously prevalent view, held by the representative agent approach in macroeconomics till the early 1990s, that economic inequality has no effect on macroeconomic activity. It posits that when there are imperfections in capital markets and indivisibilities in investment in the production of human capital (such as education), the distribution of wealth can impact both the long-term per capita income and the process of economic growth. This model was published in the paper “Income Distribution and Macroeconomics”, 1993.


History of macroeconomic thought

Macroeconomic theory has its origins in the study of business cycles and monetary theory. In general, early theorists believed monetary factors could not affect real factors such as real output. John Maynard Keynes attacked some of these "classical" theories and produced a general theory that described the whole economy in terms of aggregates rather than individual, microeconomic parts. Attempting to explain unemployment and recessions, he noticed the tendency for people and businesses to hoard cash and avoid investment during a recession. He argued that this invalidated the assumptions of classical economists who thought that markets always clear, leaving no surplus of goods and no willing labor left idle.
The generation of economists that followed Keynes synthesized his theory with neoclassical microeconomics to form the neoclassical synthesis. Although Keynesian theory originally omitted an explanation of price levels and inflation, later Keynesians adopted the Phillips curve to model price-level changes. Some Keynesians opposed the synthesis method of combining Keynes's theory with an equilibrium system and advocated disequilibrium models instead. Monetarists, led by Milton Friedman, adopted some Keynesian ideas, such as the importance of the demand for money, but argued that Keynesians ignored the role of money supply in inflation. Robert Lucas and other new classical macroeconomists criticized Keynesian models that did not work under rational expectations. Lucas also argued that Keynesian empirical models would not be as stable as models based on microeconomic foundations.
The new classical school culminated in real business cycle theory (RBC). Like early classical economic models, RBC models assumed that markets clear and that business cycles are driven by changes in technology and supply, not demand. New Keynesians tried to address many of the criticisms leveled by Lucas and other new classical economists against Neo-Keynesians. New Keynesians adopted rational expectations and built models with microfoundations of sticky prices that suggested recessions could still be explained by demand factors because rigidities stop prices from falling to a market-clearing level, leaving a surplus of goods and labor. The new neoclassical synthesis combined elements of both new classical and new Keynesian macroeconomics into a consensus. Other economists avoided the new classical and new Keynesian debate on short-term dynamics and developed the new growth theories of long-run economic growth. The Great Recession led to a retrospective on the state of the field and some popular attention turned toward heterodox economics.


Hydraulic macroeconomics

Hydraulic macroeconomics is an informal characterization of certain types of macroeconomic study assuming aggregate social wealth (demand or supply) as somewhat smooth, constant and homogeneous. The term was first introduced as hydraulic Keynesianism by Alan Coddington in classification of theoretical research methodologies in Keynesian economics.
Hydraulics is the science and engineering of the mechanical properties of liquids. Macroeconomics is the study of the performance and structure of an entire economy.  Hydraulic macroeconomics is, essentially, a study of the economy that treats money as a form of liquid that circulates through the economic plumbing.
William Phillips, an economist and creator of the Phillips curve, invented the MONIAC, a hydraulic computer which simulated the British economy. This is the inspiration for the term. Even earlier, in 1891, Irving Fisher built a hydraulic machine for calculating equilibrium prices.
Initially, the phrase, "hydraulic macroeconomics", was associated with Keynesian economic models that did not display household or firm optimization.


IS–LM model

The IS–LM model, or Hicks–Hansen model, is a  two-dimensional macroeconomic model which is used as a pedagogical tool in macroeconomic teaching. The IS–LM model shows the relationship between interest rates and output in the short run. The intersection of the "investment–saving" (IS) and "liquidity preference–money supply" (LM) curves illustrates a "general equilibrium" where supposed simultaneous equilibria occur in both the goods and the money markets. The IS–LM model shows the importance of various demand shocks (including the effects of monetary policy and fiscal policy) on output and consequently offers an explanation of changes in national income in the short run when prices are fixed or sticky.  Hence, the model can be used as a tool to suggest potential levels for appropriate stabilisation policies. It is also used as a building block for the demand side of the economy in more comprehensive models like the AD–AS model.
The model was developed by John Hicks in 1937 and was later extended by Alvin Hansen as a mathematical representation of Keynesian macroeconomic theory. Between the 1940s and mid-1970s, it was the leading framework of macroeconomic analysis. Today, it is generally accepted as being imperfect and is largely absent from teaching at advanced economic levels and from macroeconomic research, but it is still an important pedagogical introductory tool in most undergraduate macroeconomics textbooks.
As monetary policy since the 1980s and 1990s generally does not try to target money supply as assumed in the original IS–LM model, but instead targets interest rate levels directly, some modern versions of the model have changed the interpretation (and in some cases even the name) of the LM curve, presenting it instead simply as a horizontal line showing the central bank's choice of interest rate. This allows for a simpler dynamic adjustment and supposedly reflects the behaviour of actual contemporary central banks more closely.


Iceland

Iceland is a Nordic island country between the Arctic Ocean and the North Atlantic Ocean, located on the Mid-Atlantic Ridge between Europe and North America. It is culturally and politically linked with Europe and is the region's westernmost and most sparsely populated country. Its capital and largest city is Reykjavík, which is home to about 35% of the country's roughly 395,000 residents (excluding nearby towns/suburbs, which are separate municipalities). The official language of the country is Icelandic. Iceland is on a rift between tectonic plates, and its geologic activity includes geysers and frequent volcanic eruptions. The interior consists of a volcanic plateau with sand and lava fields, mountains and glaciers, and many glacial rivers flow to the sea through the lowlands. Iceland is warmed by the Gulf Stream and has a temperate climate, despite being at a latitude just south of the Arctic Circle. Its latitude and marine influence keep summers chilly, and most of its islands have a polar climate.
According to the Landnámabók, an ancient manuscript, the settlement of Iceland began in 874 AD, when the Norwegian chieftain Ingólfr Arnarson became the island's first permanent settler. In following centuries, Norwegians and to a lesser extent other Scandinavians, immigrated to Iceland, bringing with them thralls (i.e., slaves or serfs) of Gaelic origin. The island was governed as an independent commonwealth under the native parliament, the Althing, one of the world's oldest functioning legislative assemblies. After a period of civil strife, Iceland acceded to Norwegian rule in the 13th century. In 1397, Iceland followed Norway's integration into the Kalmar Union along with the kingdoms of Denmark and Sweden, coming under de facto Danish rule upon its dissolution in 1523. The Danish kingdom introduced Lutheranism by force in 1550, and the Treaty of Kiel formally ceded Iceland to Denmark in 1814.
Influenced by ideals of nationalism after the French Revolution, Iceland's struggle for independence took form culminating with the Danish–Icelandic Act of Union in 1918, with the establishment of the Kingdom of Iceland, sharing through a personal union the incumbent monarch of Denmark. During the occupation of Denmark in World War II, Iceland voted overwhelmingly to become a republic in 1944, ending the remaining formal ties to Denmark. Although the Althing was suspended from 1799 to 1845, Iceland nevertheless has a claim to sustaining one of the world's longest-running parliaments. Until the 20th century, Iceland relied largely on subsistence fishing and agriculture. Industrialization of the fisheries and Marshall Plan aid after World War II brought prosperity, and Iceland became one of the world's wealthiest and most developed nations. In 1950, Iceland joined the Council of Europe. In 1994 it became a part of the European Economic Area, further diversifying its economy into sectors such as finance, biotechnology, and manufacturing.
Iceland has a market economy with relatively low taxes, compared to other OECD countries, as well as the highest trade union membership in the world. It maintains a Nordic social welfare system that provides universal health care and tertiary education. Iceland ranks highly in international comparisons of national performance, such as quality of life, education, protection of civil liberties, government transparency, and economic freedom. It has the smallest population of any NATO member and is the only one with no standing army, possessing only a lightly armed coast guard.


Impossible trinity

In international economics and international political economy, the impossible trinity (also known as the trilemma, the monetary trilemma or the Unholy Trinity) is the view that it is impossible to have all three of the following at the same time:

a fixed foreign exchange rate
free capital movement (absence of capital controls)
an independent monetary policy
It is both a hypothesis based on the uncovered interest rate parity condition, and a finding from empirical studies where governments that have tried to simultaneously pursue all three goals have failed. The concept was developed independently by both John Marcus Fleming in 1962 and Robert Alexander Mundell in different articles between 1960 and 1963.
Historically in advanced economies, the periods pre-1914 were characterized by stable foreign exchange rates and free capital movement, whereas monetary autonomy was limited. The period from 1950 to 1971 had restrictions on capital movement (e.g. capital controls), but exchange rate stability and monetary autonomy were present. The period since the 1970s has been characterized by floating exchange rates, free capital movement and monetary autonomy.


International finance

International finance (also referred to as international monetary economics) is the branch of monetary and macroeconomic interrelations between two or more countries. International finance examines the dynamics of the global financial system, international monetary systems, balance of payments, exchange rates, foreign direct investment, and how these topics relate to international trade.
Sometimes referred to as multinational finance, international finance is additionally concerned with matters of international financial management. Investors and multinational corporations must assess and manage international risks such as political risk and foreign exchange risk, including transaction exposure, economic exposure, and translation exposure.
Some examples of key concepts within international finance are the Mundell–Fleming model, the optimum currency area theory, purchasing power parity, interest rate parity, and the international Fisher effect. Whereas the study of international trade makes use of mostly microeconomic concepts, international finance research investigates predominantly macroeconomic concepts.
The foreign exchange and political risk dimensions of international finance largely stem from sovereign nations having the right and power to issue currencies, formulate their own economic policies, impose taxes, and regulate movement of people, goods, and capital across their borders.


Investment (macroeconomics)

In macroeconomics, investment "consists of the additions to the nation's capital stock of buildings, equipment, software, and inventories during a year" or, alternatively, investment spending — "spending on productive physical capital such as machinery and construction of buildings, and on changes to inventories — as part of total spending" on goods and services per year.  "accounting"
The types of investment include residential investment in housing that will provide a flow of housing services over an extended time, non-residential fixed investment in things such as new machinery or factories, human capital investment in workforce education, and inventory investment (the accumulation, intentional or unintentional, of goods inventories)
In measures of national income and output, "gross investment" (represented by the variable I ) is a component of gross domestic product (GDP), given in the formula GDP = C + I + G + NX, where C is consumption, G is government spending, and NX is net exports, given by the difference between the exports and imports, X − M. Thus investment is everything that remains of total expenditure after consumption, government spending, and net exports are subtracted (i.e. I = GDP − C − G − NX ).
"Net investment" deducts depreciation from gross investment. Net fixed investment is the value of the net increase in the capital stock per year.
Fixed investment, as expenditure over a period of time (e.g., "per year"), is not capital but rather leads to changes in the amount of capital. The time dimension of investment makes it a flow. By contrast, capital is a stock—that is, accumulated net investment up to a point in time.


Iraq

Iraq, officially the Republic of Iraq, is a country in West Asia. Located within the Middle East, it is bordered by Saudi Arabia to the south, Turkey to the north, Iran to the east, the Persian Gulf and Kuwait to the southeast, Jordan to the southwest, and Syria to the west. The country covers an area of 438,317 square kilometres (169,235 sq mi) and has a population of over 46 million, making it the 58th largest country by area and the 31st most populous in the world. Baghdad, home to over 8 million people, is the capital city and the largest in the country.
Starting in the 6th millennium BC, the fertile plains between Iraq's Tigris and Euphrates rivers, referred to as Mesopotamia, fostered the rise of early cities, civilisations, and empires including Sumer, Akkad, Babylonia, and Assyria. Known as the cradle of civilisation, Mesopotamia saw the invention of astrology, mathematics, navigation, timekeeping, writing systems, the wheel, the sailboat, a calendar, and a law code. After the Arab conquest of Mesopotamia in the 7th century, Iraq became the metropole of the Abbasid Caliphate with Baghdad emerging as a global cultural and intellectual hub during the Islamic Golden Age, home to institutions such as the House of Wisdom. Following Baghdad's destruction by the Mongols in 1258, Iraq came under successive empires, and from the 16th until the 20th century, it was governed within the Ottoman system as a defined region known administratively as Ottoman Iraq.
Since independence in 1932 after the defeat of the Ottoman Empire in World War I, Iraq has experienced spells of significant economic and military growth alongside periods of instability and conflict. Iraq emerged as a hashemite monarchy after centuries of Ottoman rule and a period under British administration. In 1958, a military coup led by Abdul Karim Qasim overthrew the monarchy and established a republic. Later, the Ba'ath Party took power in 1968, establishing a one-party state under Ahmed Hassan al-Bakr and later Saddam Hussein, who presided over war against Iran from 1980 to 1988 and then invaded Kuwait in 1990. In 2003, U.S.-led coalition forces invaded and occupied Iraq, overthrowing the government and triggering an insurgency and sectarian violence during the Iraq War, which ended in 2011. From 2013 to 2017, Iraq faced another major conflict with the rise and defeat of the Islamic State. Today post-war conflict continues at a lower scale, hampering stability alongside the influence of Iran. However, recently Iraq has begun to rein in Iranian influence and advance its own state authority.
A federal parliamentary republic, Iraq is considered an emerging middle power. It is home to a diverse population, geography and wildlife. Most Iraqis are Muslims, while significant religious minorities include Christians, Jews, Mandaeans, Yarsanis, and Yazidis. Iraqis are ethnically diverse; mostly Iraqi Arabs, as well as Kurds, Turkmens, Yazidis, Assyrians, Armenians, Doms, and Shabaks. Arabic and Kurdish are the official languages of Iraq, while Assyrian (Suret), Turkmen and Mandaic are spoken regionally. Iraq, home to one of the largest oil reserves in the world, has a significant oil and gas industry. It is also popular for its agriculture and tourism. At present, Iraq is in the process of reconstruction.


Journal of Macroeconomics


Kazakhstan


Kenya


Keynesian economics


Lance Taylor (economist)


Link


List of Indian states and union territories by GDP per capita


Lithuania


Ludwig Straub


Macroeconomic Dynamics


Macroeconomic indicators


Macroeconomic model


Macroeconomic populism


Macroeconomics


Mainstream economics


Matching theory


Microfoundations


Modern Monetary Theory


Money


Neoclassical economics


Neoclassical synthesis


New Keynesian economics


New classical macroeconomics


New neoclassical synthesis


Portugal


Raghbendra Jha


Roger Garrison


Thomas J. Sargent


United Arab Emirates


Uzbekistan


أخلاقيات الذكاء الاصطناعي

أخلاقيات الذكاء الاصطناعي هي جزء من أخلاقيات التقانة الخاصة بالروبوتات وغيرها من الكائنات الذكية المصطنعة. يمكن تقسيمها إلى أخلاقيات الروبوتات، المتعلقة بالسلوك الأخلاقي للبشر عند تصميم كائنات ذكية مصطنعة وبنائها واستخدامها ومعاملتها، وأخلاقيات الآلات التي تهتم بالسلوك الأخلاقي للوكلاء الأخلاقيين الاصطناعيين (إيه إم إيه إس). بالنسبة لآلات الذكاء العام الاصطناعي (إيه جي أي)، أُجري العمل التمهيدي على نُهج تُدرج آلات الذكاء العام الاصطناعي، التي تعتبر وكلاء أخلاقيون بالمعنى الكامل، في الأطر القانونية والاجتماعية القائمة. وركزت هذا النهج على الاعتبار المزدوج لوضعهم القانوني وحقوقهم.


أيه. آي. الذكاء الاصطناعي (فلم)

أي آي: الذكاء الاصطناعي (الإنجليزية: A.I. Artificial Intelligence هو فيلم خيال علمي أمريكي إنتاج عام 2001 من إخراج ستيفن سبيلبرج وبطولة جود لو وويليام هورت وهالي جويل.


استئصال (ذكاء اصطناعي)

الاستئصال هو في الذكاء الاصطناعي وخاصة تعلم الآلة إزالة أحد مكونات أو لَبِنات نظام الذكاء الاصطناعي. تدرس الدراسة الاستئصالية أداء نظام الذكاء الاصطناعي عن طريق إزالة مكونات معينة لفهم مساهمة المكون في النظام العام.


الإلمام بالذكاء الاصطناعي

الإلمام بالذكاء الاصطناعي أو محو الأمية بالذكاء الاصطناعي أو المعرفة بكيفية توظيف الذكاء الاصطناعي هي القدرة على فهم التطبيقات المختلفة للذكاء الاصطناعي واستخدامها بشكل فعال ومراقبتها ونقد مختلف جوانبها. يٌقصد بالمصطلح عادةً تعليم عامة الناس ممّن يجهلون بالذكاء الاصطناعي واستخدامه مهارات التعامل معه وتوظيفه، وليس الأشخاص المهرة في هذا المجال.
إن الإلمام والوعي باستخدام الذكاء الاصطناعي أصبح ضرورة ملحّة لطلاب المدارس والجامعات بمختلف كلياتها في الوقت الحالي،  فنرى استخدامات الذكاء الاصطناعي في حياتنا اليومية متمثلة بمجموعة متنوعة من التطبيقات، بما في ذلك السيارات ذاتية القيادة، والمساعدين الافتراضيين كَـ سيري ومساعد غوغل، وتطبيقات الذكاء الاصطناعي التوليدي مثل ChatGPT، إذ أصبحت جزءاً أٍساسياً من الحياة في العصر الحديث، مما أدى لزيادة ضرورة إصدار أحكام واعية ومستنيرة مبنية على الوعي باستخدام الذكاء الاصطناعي من قبل مستخدمي هذه الأدوات. علاوةً على ذلك، فإنه من المرجح أيضًا أن يكون لمحو الأمية بالتعامل مع الذكاء الاصطناعي تأثير على فرص العمل المستقبلية للخريجين والطلاب.


التقدم في الذكاء الاصطناعي

التقدم في الذكاء الاصطناعي ( بالانجليزيةProgress in artificial: intelligence ) يشير إلى التقدم والإنجازات التي تم تحقيقها في مجال الذكاء الاصطناعي مع مرور الوقت. الذكاء الاصطناعي هو فرع متعدد التخصصات من علوم الحاسب الآلي يهدف إلى إنشاء آلات وأنظمة قادرة على أداء المهام التي تتطلب عادة الذكاء البشري.

اُستخدمت تطبيقات الذكاء الاصطناعي في مجموعة واسعة من المجالات بما في ذلك التشخيص الطبي، والتطبيقات الاقتصادية والمالية، والتحكم في الروبوت، والقانون ، والاكتشاف العلمي كذلك، وألعاب الفيديو ، وألعاب الأطفال. ومع ذلك، لاتعتبر كل التطبيقات للذكاء الاصطناعي في حد ذاتها ذكاءا اصطناعيا : "لقد تم ترشيح الكثير من تطبيقات الذكاء الاصطناعي المتطورة إلى تطبيقات عامة، غالبًا دون أن يطلق عليها اسم الذكاء الاصطناعي لأنه بمجرد أن يصبح شيء ما مفيدًا وشائعًا بدرجة كافية، فإنه لا يُسمى ذكاء اصطناعي بعد الآن ."  "الالاف من تطبيقات الذكاء الاصطناعي مدمجة بعمق في البنية التحتية لكل صناعة."  في أواخر التسعينيات وأوائل القرن الحادي والعشرين، أصبحت تكنولوجيا الذكاء الاصطناعي تُستخدم على نطاق واسع كعناصر لأنظمة أكبر،  ولكن نادرًا ما يُنسب الفضل إلى هذا المجال في هذه النجاحات في ذلك الوقت.
يقوم كابلان وهاينلاين ببناء الذكاء الاصطناعي على ثلاث مراحل تطورية:

الذكاء الاصطناعي الضيق - تطبيق الذكاء الاصطناعي فقط على مهام محددة؛
الذكاء العام الاصطناعي تطبيق الذكاء الاصطناعي على العديد من المجالات والقادر على حل المشكلات التي لم تكن مصممة من أجلها بشكل مستقل؛
الذكاء الاصطناعي الفائق – تطبيق الذكاء الاصطناعي على أي مجال قادر على الإبداع العلمي والمهارات الاجتماعية والحكمة العامة.
كي تتم المقارنة مع الاداء البشري ، يمكن تقييم الذكاء الاصطناعي على أساس مشاكل مقيدة ومحددة بشكل جيد. وقد تم تسمية مثل هذه الاختبارات باختبارات تورينج المتخصصة. كما أن المشكلات الأصغر توفر أهدافًا أكثر قابلية للتحقيق، وهناك عدد متزايد باستمرار من النتائج الإيجابية.
لا يزال البشر يتفوقون بشكل كبير على كل من شات جي بي تي 4 والنماذج المدربة وفقًا لمعيار ConceptARC الذي سجل 60% في معظم الفئات، و77% في فئة واحدة، بينما حقق البشر 91% في جميع الفئات و97% في فئة واحدة.