Dät Iriske is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 74,000 boald wuude in Irlound (Éire).


Dät Skottisk Gälisk (Gàidhlig) is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 57,000 boald wuude in Skotlound (Alba).


Dät Maorisk is ne Sproake, ju der bit sowät 160,000 boald wuude in Näi-Seelound.


Ju Gorilla is n Oape, die in de Middel fon äquatorisk Afrikoa tou fienden is. wäästelk flaklound Gorilla Cross-River Gorilla Bierich Gorilla aastelk flaklound Gorilla


Ju Schousnoabel is n Fuugel, die in zentroal-aastelke Afrikoa tou fienden is. Hie heert tou ju Oardenge fon do Pelikoane (Pelecaniformes).


Do Pelikoane sunt een Familie blw. aan Sleek fon do Fuugele (Tou ju Familie heert bloot aan rezenten Sleek). Die Sleek fon do Pelikane deelt sik in oachte ferskeedene Oarde, do in unnerskeedelke Waarelddeele tou fienden sunt. Pelecanus erythrorhynchos Noudamerikoa Pelecanus occidentalis woorm Kuste fon Amerikoa Pelecanus thagus wäästelk Kust fon Suudamerikoa Pelecanus onocrotalus Eurasien un Afrikoa Pelecanus conspicillatus Australien Pelecanus rufescens subsaharisk Afrikoa un suudwäästelke Arabien Pelecanus crispus zentroal-Asien Pelecanus philippensis suude un suudaastelke Asien


Jiere Uursicht


Die Faander-Rhien is een fon do bee groote Wäl-Äien fon dän Rhien in do Alpen. Hie fljut truch ju Surselva, bit hie bie Reichenau GR mäd dän Bääter-Rhien touhoopefljut. Fon ju Mundenge bit ätter do Wällen mät is ju loangste Wäl-Äi fon dän Faander-Rhien un uk fon dän Rhien as heel Stroom-System is die Reno di Medel (italieensken Noome, Rätoromanisk: Rein da Medel, düütsk: Medelser Rhein). Hie häd sien Wälle in dän Swaitser Kanton Tessin. Niep nuumen skuul düsse Wälle as Wäl-Äi fon dän Faanderrhien un uk dän heele Rhien jäilde. Man normoalerwiese sjucht me uurs een Äi as wichtichste Wäl-Äi fon dän Faander-Rhien oun: Ap dät Rebät fon ju Meente Tujetsch in dän Swaitser Kanton Graubünden fljut een litje Siepe, die Rein da Tuma, in dän Tomasee (rätoromanisk: Lai da Tuma), un wier ruut. Buppe dät Täärp Tschamut, dät uk noch tou'e Meente Tujetsch heert, fljut die Rein mäd een noomenloose Siepe touhoope. Fon deer oun beteekent me dän Woaterloop as Faander-Rhien. Hie fljut, maast ätter Aast-Noudaast orientierd, truch een Alpen-Doal, ju Surselva. Wilst ju Noudsiede fon dät Doal lieker apsticht un somäd fon't Noude uk bloot kuutere Siedendoale ätter dän Faander-Rhien touloope, rakt dät fon't Suude häär, wier


Reichenau is een Täärp in'e Meente Tamins, ap'e Naite fon ju Stääd Chur in dän Swaitser Kanton Graubünden. Reichenau lait juust deer, wier Faander-Rhien un Bääter-Rhien touhoopefljoote un dän Rhien bilgje. Uk wan Reichenau in Graubünden NIT ferwikseld wäide skäl mäd dät Ailound Reichenau in dän Bodensee, rakt dät daach aan Touhoopehong: Dät Klaaster Reichenau ap dät Bodensee-Ailound hiede deer buppe in Graubünden al ädder Besittengen. Deeruum is dät Täärp ätter dät Bodensee-Ailound benaamt, uk wan deer al in'e Luchtlinie bolde hunnert Kilomeetere twiske sunt.


Chur is ju Haud-Steede fon dän Swaitser Kanton Graubünden un ju Region Plessur. Chur lait oun't gjuchte Ouger fon dän Alpen-Rhien un jält as ooldste Stääd fon ju Swaits. In Chur wuude aleer maast Rätoromanisk boald. In't 15. un 16. Jierhunnert wuude dät Churer Rhiendoal germanisierd, un dät is bit däälich grootstendeels düütsksproakich blieuwen. Die hooch-alemanniske Dialekt fon Chur hat Churerdüütsk. Bie ju Foulks-Tällenge 2000 wuuden do Ljuude fräiged, wät jo as Haud-Sproake bruukten: 81 % Düütsk; 5,4 % Rätoromanisk; 5,1 % Italieensk. In't Jier 2002 bedruuch die Buutlounder-Oundeel 17.6 %. Monken do Swaitsere, do in Chur lieuwje, sunt oaber uk bloot min, do Burgere fon Chur sunt (wildääge wäägen ju spesjelle Swaitser Gjuchtreekenge): In 2001 häd die Burger-Räid een Ienbuurgerengs-Aktsjoon ounstat un aal do Swaitsere, do sänt fieuwuntwintich Jiere sunner Unnerbreekenge in Chur lieuwje, ienleeden, "tou goadelke Bedingengen" Ienburgerenge tou aaskjen - mäd dän Ärfoulch, dät die Burger-Oundeel in do Jiere 2001/2002 fon 7,27 ap 12,60 % groide Ju eednootiske Foulkställenge uut dät Jier 2000 roate ju foulgjende Konfessionsbielde fon ju Stääd ou: 44,6% wieren roomsk-katoolsk un 38,5 % protestantisk. (Problematisk is deerbie, dät nit bloot ju Näiapostoliske Säärke Swaits, man sogoar do Tjuugen Jehovas as Protestanten meetäld wuuden


Graubünden (Oukuutenge GR; swaitserdüütsk Graubünda, Bündnerland, Rätoromanisk Grischun [ɡʁiˈʒun], italieensk Grigioni [ɡriˈdʒoːni], Frantsöösk Grisons) is aan Kanton fon ju Swaits un lait heel un aal ap dät Rebät fon do Alpen. Do Amtssproaken fon Graubünden sunt Düütsk (wät 76 % fon ju Befoulkenge baale), Rätoromanisk (wät 14 % fon ju Befoulkenge baale) un Italieensk (wät 10 % fon ju Befoulkenge baale). Ieuwenske dän Tessin is Graubünden somäd aan fon man twäin Swaitser Kantone mäd Italieenske Amtssproake un die eensige mäd Rätoromaniske. Grootste Steede un uk Haudsteede in dän Kanton is ju Stääd Chur. Die hoochste Bierich is die Piz Bernina, die 4048,6 Meetere aproaget. In dän Kanton lait die Faander-Rhien un die Bääter-Rhien, do bee groote Wäl-Äien fon dän Rhien, die bie Reichenau midde in dän Kanton uut do bee touhoopefljut. Dät rakt oaber in dän Kanton uk Doale, wier dät Woater ätter ju Donau un dän Po oufljut. Wäkke beteekenje Graubünden deeruum as "dät Täk fon Europa". Tou do wüülde Dierte, do in dän Kanton lieuwje, heert een heele Riege Besunnerhaide: die Rood-Hart (Cervus elaphus), ju Gämse (Rupicapra rupicapra), die Alpen-Steenbuk (Capra ibex), dät Murmeldiert (Marmota marmota), die Boart-Gaier (Gypaetus barbatus), die Wulf (Canis lupus) un die Luks (Lynx


Wanna One(워너원) is ne suud-koreaniske Popgruppe. Do Meegliedere sunt Kang Daniel, Park Ji-hoon, Lee Dae-hwi, Kim Jae-hwan, Ong Seong-wu, Park Woo-jin, Lai Kuan-lin, Yoon Ji-sung, Hwang Min-hyun, Bae Jin-young, Ha Sung-woon


As Woape beteekent me een Reewe, ju uurspröängelk deer tou tjoont, Moanskene of Dierte tou ferseerjen of uumetoubrangen. Woapen wäide biespilswiese in'e Joagd un dän Kriech iensät, man juust so uk fon Kriminelle un fon do Dreguunere, do juun do Kriminelle foargunge. Dät rakt uk Skjoot-Spoart, wier Woapen spoartelk iensät wäide. Een traditsjoonell Biespil deerfoar is dät Pingsterskjooten, wier die Holtfuugel deelbroacht wäide mout. Daach blieuwe uk Spoartwoapen freeselk un konnen misbruukt wäide, deeruum sunt jo uk Deel fon dät Woapengjucht. Hier foulget een Lieste sunner Ounspröäk ap Fulstoundegaid: Skäärpe Woapen: Steetwoapen: die Dolk dät Soaks Hau- un Steet-Woapen: dät Swäid die Soabel Skjootwoapen: Pieler un Booge Fjuurwoapen: Litje Fjuurwoapen: ju Pestolle dät Skjootroor Groote Fjuurwoapen: die Panser ju Kenunne Uurs: Käädenwoapen


Een Tonge is een Reewe mäd two Stilten, ju deer tou tjoont, dät two juunloopende Wierk-Steeden (Griep-Flakten of Snieden) ap dät Wierkstuk taaie. Dät rakt Tongen tou't Fäästhoolden un Tongen tou't Snieden. Sniedende Tongen unnerskeede sik fon Skieren, uumdät do Snieden fon Skieren ieuwenske eenuur foarbieloope, wilst jo bie Snied-Tongen liek ap eenuur deel gunge. Een Knieptonge Een Woaterpumpentonge Een oolde Sukker-Tonge Noch moor ferskeedene Tongen


Die füüfte Januoar is die füüfte Dai in dän Gregorioansken Kalänner. Bit tou dät Eende fon't Jier blieuwe dan in'n Räägelfaal noch 360 Deege, in Skaltjiere sunt dät 361. 1769: James Watt kricht dät Patent ap sien Damp-Maskiene. 1806: Die foarige Köärfüürst wäd as Maximilian I. Joseph in Bamberg as bayerisken Köönich uutruupen. 1919: Die Spartakus-Apstound in Berlin begint. 1933: Bie San Francisco begint die Bau fon ju Golden Gate Bridge. 1968: In ju Tschechoslowakäi foulget die Reform-Politiker Alexander Dubček ap dän Stalinist Antonín Novotný as eersten Sekretär fon ju Kommunistiske Paatäi. Deermäd begint dät Prager Foarjier. 1876: Konrad Adenauer, twiske 1949 un 1963 eersten Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound. 1921: Friedrich Dürrenmatt, Swaitser Skrieuwer. 1938: Juan Carlos I., Köönich fon Spanien 1952: Uli Hoeneß, düütsken Foutbaal-Spieler, Foutbaal-Funktsjoonäär un Stjuurferbreeker 1956: Frank-Walter Steinmeier, düütsken Politiker (SPD), tweelften Buundespräsident. 1858: Josef Wenzel Radetzky von Radetz, Fäildmarschall un betjuudenden Heerfierder fon't Kaiserdum Aastriek. Ätter him is die Radetzky-Marsch benaamd. 1945: Die SPD-Politiker un Wierstoundler Julius Leber wäd fon do Nazis waigjucht. 2001: Elizabeth Anscombe, britiske Philosophinne 2021: Arnim Basche, düütsken Spoart-Journalist, Skrieuwer un Moderator


Fidel Alejandro Castro Ruz [fiˈðel ˈkastɾo ˈrus] (* 13. August 1926 of 1927 in Birán bie Mayarí, Provinz Oriente; † 25. November 2016 in Havanna) waas aan kuboansken Revolutsjoonäär un Politiker. Hie waas Regierengs-Boas, Stoats-Präsident un Foarsitter fon ju Kommunistiske Paatäi fon Kuba. Castro waas mäd ju Bewäägenge fon dän 26. Juli (M-26-7) ju drieuwende Krääft fon ju Kuboanske Revolutsjoon, ju in 1959 tou dän Faal fon dän Diktoator Fulgencio Batista latte. Ätters waas Fidel Castro 49 Jiere loang sälwen Diktoator. Daach wäd hie fon fuul as Befräier fon Kuba bewunnert: Hie sätte sik ien juun Äärmoud un Analphabetismus ien. Man unner Fidel Castros Heerskup koom dät uk tou ju Kuba-Krise (1962), uumdät Kuba apgruunde fon een US-Amerikoansk Embargo mäd ju Sowjet-Union touhoopeoarbaidede, ju Kääden-Woapen ap dät Ailound stationierde.


Turske Weete (Zea mays ssp. mays) of Mais is n Kouden dät uut Middel-Amerikoa kumt un tou do Gäärse heert. Gewöönelk wäd ounnuumen dät Turske Weete ne Domestikation fon Zea mays ssp. parviglumis is, man deeruur rakt dät uk uur Theorien. Die Noome kumt wäil deerhäär, dät do Ljude toachten dät ju froamde Plonte uut de Turkäi kuumen diede. Turske Weete wäd ap ferskeedene Wiesen toun Ieten anwoand. Dät Meel bruukt me toun Biespil tou dät Moakjen fon Tortilla un uk fon Cornflakes. Zea mays "fraise" Zea mays "Oaxacan Green" Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese'


Berg en Dal is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 44,14 km² un deer woonje 34.700 Moanskene (2017).


's-Hertogenbosch is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Et häd ne Fläche fon 91,79 km² un deer woonje 153.000 Moanskene (2017).


Zwijndrecht stoant foar two Meenten: Zwijndrecht (Belgien), tichte bie Antwerpen Zwijndrecht (Niederlounde), bie Dordrecht


Jimmy Donal „Jimbo“ Wales (* 7. August 1966 in Huntsville, Alabama) is aan US-amerikoansken Internet-Unnerniemer, die foaraaln as aan fon do Begruundere fon Wikipedia bekoand wuuden is. Hie is aas Suun fon n Koopmon un ne Koasterske groot wuuden un besoachte een Privoatskoule, ju al in 1979 uur n Computer ferföigede. Uk hiede hie sik al as Bäiden foar Enzyklopädien interessierd. In 2000 begon hie mäd dät Foarlooper-Projekt Nupedia, in 2001 is dan Wikipedia ounfangd.


Barack Hussein Obama II [bəˈɹɑːk hʊˈseɪn oʊˈbɑːmə] (* 4. August 1961 in Honolulu, Hawaii) is aan US-amerikoansken Politiker fon ju Demokroatiske Paatäi. Hie waas fon 2009 bit 2017 tou die fjauerunfjautichste Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa un die eerste Swotte, die in düt Boantje kädden wuuden is. Sin Foargunger waas George W. Bush, sin Ätterfoulger Donald Trump, bee Republikoanere. Sin burgerelken Beroup is Affekoat, hie häd sik deerbie ap US-Ferfoatengsgjucht spesjoalisierd.


Jan van Swieten (tou Waareld keemen ap n 28. Moai 1807 in't düütske Mainz, stuurwen ap n 9. September 1888 in Den Haag) waas n niederloundsken Militär, Politiker un Publizist. Besunners bekoand is hie foar sien Iensätte in do kolonioale Kriege, do do Niederlounde in Niederloundsk-Indien (däälich: Indonesien) uutkamped hääbe, foaraaln uumdät van Swieten 1873 un 1874 dän Bupperbefeel in'n Kriech juun't Sultanoat Aceh hiede.


Wolfgang Amadeus Mozart - hie sälwen naamde sik maasttieds Wolfgang Amadé Mozart, fulstoundich in't Säärkebouk iendrain as Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart (* 27. Januoar 1756 in Salzburg, Fürsterzbistum Salzburg, HRR; † 5. Dezember 1791 in Wien, Erzherzogdum Aastriek, HRR) - waas aan Musiker und Komponist fon ju Wiener Klassik. Hie waas die Suun fon dän wät minner bekoande Komponist Leopold Mozart. Al fon sien Bäidenstied oun waas Wolfgang Amadeus Mozart wied bekoand as musikoalsk "Wunnerbäiden" un häd so een ruumful Lieuwend toubroacht, uk wan hie mäd sien fieuwuntrüütich Jiere nit oold wuuden is. Hie häd een baldoarich groot Wierk bäätelät, dät bit däälich waareldwied populär is un tou ju betjuudenste klassiske Musik heert. Dät uumfoated Opern, Säärken-Musik, Musik foar'n Orchester, Koomer-Musik, Stukke foar't Klavier un uk Läidere, do toumäts uk wät swiensk sunt. Een groote Palette also. In't Köchel-Ferteeknis, een Lieste fon Mozart sien Wierke, stounde 626 nummerierde Wierke oane, un bietou kumt noch een Riege Ätterdreegsele.


Die Anden-Kondor (Vultur gryphus) tält tou ju Foamielje fon do Näiwaareld-Gaiere. Jo lieuwje aal fon Venezuela bit ätter Fjuurlound in do Anden, een hooch Bierichlound, dät sik uur een Loangte fon sowät oachteduusend Kilomeetere loangs ju Wäästkuste fon Suud-Amerikoa lukt. Truch moanskelke Joagd is die Anden-Kondor fuul säildener wuuden, as hie uurspröängelk waas. Monnelke, uutfaawede Anden-Kondore sunt stoatelke, swotte Roowfuugele. Do Hounde-Juuken un Däk-Fuggen sunt ap'e Buppersiede sjuunelk wiet bit säälwerch-wiet. Aan wieten Kroage hääbe do uk, wiertruch sik die noakede, roodelk-bruune Kop fon'n Rump sjuunelk ousät. Aan wulstergen Koum sit buppe ap n Kop. Mäd füüftien Kilogramm sunt dät do loodichste Roow-Fuugele, buppedät kon sien Juuken-Sponwiedte moor as träi Meetere weese, wät uk bloot bie n poor Fuugel-Oarde foarkumt. Wieuwelke Fuugele sunt litjer un oafter baldoarich lichter, man jo hääbe ju sälge Klöär un Teekenge as do Montjene. Juust so as do swotbruun faawede Jungfuugele hääbe do wieuwelke Anden-Kondore naan Koum ap n Kop.


Die Riekspräsident waas dät Stoatsupperhaud fon dät Düütske Riek in ju Tied twiske 1919 un 1934 un in'n Moai 1945, also foar'aaln in ju Tied fon ju Weimarer Republik, man uk tiedwiese in Nazi-Düütsklound. Dät skäl leeter noch nieper ferkloord wäide. Dät Boantje roate dät foar't eerste ap'n Gruundsleek fon dät Wät uur ju foarloopende Rieksmoacht fon'n 10. Februoar 1919 un ätters ap n Gruundsleek fon ju Weimarer Ferfoatenge fon dän 11. August 1919. Die Riekspräsident wuude fon dät Foulk foar soogen Jiere kädden, me kuude sik uk ätters noch insen kjoose läite. Man dät diede bloot Hindenburg, die wier Riekspräsident wuude, ätterdät sien eerste soogen Jiere ouronnen wieren. Die Riekspräsident waas die bupperste Befeelshääber fon do Striedkrääfte, hie kuude dän Riekskansler benaame un äntläite un kuude dän Düütsken Rieksdai aploosje. In do Jiere 1919 bit 1923 un foar'aaln fon 1930 oun greep die Riekspräsident mäd Nood-Feroardengen in ju Politik ien un moakede Tousätte tou ju Gjuchtreekenge fon dän Rieksdai, man uk grootstendeels sukke Nood-Feroardengen, do insteede fon do Wätte fon dän Rieksdai bruukt wuuden. Deeruum wäd sien Staalenge in't politiske System, wan me touräächkikt, oafter as tou stäärk be'uurdeeld (wier me uk fuul dät Sleekwoud "Ersatzkaiser" foar bruukte). In't


Ju Slie is aan smällen Ierm fon ju Aastsee in't Noud-Aaste fon Släswiek-Holsten, die do bee släswiekske Loundskuppe Angeln un Swansen skat. Ju Ienoardenge fon ju Slie as Förde is mäd Glap ap hiere Wäidenge striedich. Do maaste Wietenskuppere toanke, dät dät een glazioale Glieuwe is, man naan Fjord. Ju Slie bestoant foar'n grootsten Deel uut brakkich Woater. Wier ju Slie in ju eepene Aastsee uurgungt, lait ju Stääd Kappeln. Fääre in't Binnelound lait Släswiek, fääre fiende sik deer uk do Uurräste fon ju Wikinger-Stääd Haithabu. Bit däälich rakt dät tichtebie uk noch een Buurskup mäd dän Noome Haddeby, ju tou dät Täärp Bustrup (düütsk:Busdorf) heert. In dät Rebät uum ju Slie tou wäide moorere Sproaken boald: Ju Sproake mäd'e loangste Traditsjoon is wäil dät Suudjutloundske (Synnejysk), aan Dialekt fon dät Deenske. Man uk Suud-Släswiek-Deensk (Sydsleswigdansk), een düütsk be'ienfloudede Variante fon dät Rieksdeenske, also ju deenske Skriftsproake, wäd bruukt. Man uk dät Platdüütske is junner sänt Jierhunnerde heemsk, un as allerweegense in Düütsklound, häd sik dät Hoochdüütske as Ferkierssproake (un bie fuul uk as Uumgongssproake) truchsät. Me kon ounnieme, dät touminst in'e Stääd buppedät noch ferskeedene Sproaken fon touleekene Ljuude uut alle Waareld boald wäide.


Die njuugende Oktober is die 282. Dai fon dän fon dän gregorioansken Kalänner (die 283. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 83 Deege bit tou't Eende fon't Jier tou. 1801: Neen Folter moor in Ruslound. 1890: Clément Ader testet sien Éole, aan Damp-bedrieuwenen Fljooger. Hie kumt füüftich Meetere wied, man bloot 20 cm hooch. 1962: Uganda wäd fon't Fereende Köönichriek uunouhongich. Milton Obote wäd eersten Premierminister. 2005: Clemens August von Galen (* 1878, † 1946), die sik as as Biskop fon Munster juun ju Euthanasie-Politik fon Nazi-Düütsklound iensät hiede, wäd seelich spreeken. 2019: In aan Terror-Ounsleek in Halle (Saale) fersoacht aan düütsken Nazi-Terrorist, ap dän Jom Kippur, dän hoochsten juudsken Fierdai, mäd Skjootwoapen in een Synagoge ientoutringen, uum deer do beedjende Ljuude dood tou skjooten. As him dät nit slumpet, uumdät hie ju Doore fon ju Synagoge nit eepen kricht, skjut hie buute een Wieuw dood, dät foarbie gungt. Ätters gungt hie in aan Döner-Loaden un skjut deer aan Kunde dood, buute skjut hie noch aan Passant dood. Noch moor Ljuude wäide ferseerd, man dät blift bie two Doode. Ap dän sälgen Dai wäd hie fäästnuumen. 2021: Ätterdät dän aastriekiske Buundeskanzler Sebastian Kurz (ÖVP) Korruptsjoon un Bedjoogeräi foarsmieten wäd, lait hie


Aast-Fräislound is ne Region in Läichsaksen. Aast-Fräislound lait an ju Noudsee twiske do Flusse Oamse un Elbe. Twiske do Aastfräiske Ailounde un dät Fäästlound rakt et dät Wattenmeer (Wääd). N uur Flus in Aast-Fräislound is ju Weser. In ju Tied fon ju fräiske Fraiegaid wieren do aast-fräiske Gaue Meeglid in dän Upstalsboom-Buund. In dät 16. Jierhunnert is ju fräiske Sproake toun grooten Deel ferswuunen, tougunsten fon dät Platdüütske. In dät Wääste wuude in do Säärken noch loange Holloundsk preeted, wült ju Reformation in Aast-Fräislound ne groote Betjuudenge hiede, foarallen in Oamde. Ätter dän Ferljus fon ju fräiske Fraiegaid wuude Aastfräislound n Lound in dät Hillige Roomske Riek bit tou 1744. In dät Jier 1744 hiede Carl Edzard Cirksena neen Bäidene, do der Aast-Fräislound äärwje kuuden un ju Groafskup wuude Prüüsk. In dät Noude fon dän hüütige Loundkring Fräislound un Wilhelmshoawen trände dät Jeverlound sik in 1575 fon ju Groafskup Aastfräislound. In dät Jier 1588 koom Jeverlound definitiv unner oldenbuurichske Heerskup. In dät Suude fon dän hüütige Loundkring Fräislound wuude ju Fräiske Weede uursproangelk fon Fräisen besiedeld, man wuude in dät 14. Jierhunnert fon do Groafe fon Ooldenbuurich iennuumen. Uut dät 14. un dät 15. Jierhunnert uurlääwerde Uurkunden wiese foarallen Kontakte


Die Waskaran lait in ju Cordillera Blanca in do Anden un is mäd een Hööchte fon 6768 Meetere die hoochste Bierich fon Peru un die füüfthoochste fon Suudamerikoa. Die Waskaran lait in dän Waskaran-Nasjonoalpark. Die Bierich häd twäin Toppe, aan suudelken mäd 6768 Meetere un aan noudelken mäd 6655 Meetere. Die noudelke, wät läigere Top fon dän Waskaran wuude al ap dän 2. September 1908 fon ju US-amerikoanske Bierichstiegerske Annie Smith Peck touhoope mäd dän Zermatter Bierich-Fierder Rudolf Taugwalder betwoangen. Dät broachte ju Bierichstiegerske internasjonoal Ounärkannenge, uumdät ju deermäd dän Hööchte-Rekord foar Wieuwljuude heelt. Ju Eerst-Bestiegenge fon dän haagere, suudelke Top slumpede ap dän 20. Juli 1932 een düütsk-aastriekiske Expedition unner ju Fierenge fon Philipp Borchers. Ieuwenske Borchers roakeden Erwin Schneider, Wilhelm Bernard, Hermann Hoerlin un Erwin Hein dän Top. Fon dät noudelke Top fon dän Waskaran brieken ap dän 10. Januoar 1962 baldoarich groote Fäls- un Iesmassen ou. Mäd een Gauegaid fon sowät 120 km/h geenen do deel. Moorere Täärpe wuuden fon ju Steenlawine uurruld. Ju Toal fon do Offere wäd twiske twoduusend un fjauerduusend Ljuude taksierd. Ap dän 31. Moai 1970 roate dät in't Noude fon Chile un in Peru een Äidbieuwjen in ju Stäärkte 7,8 ap ju


Bogotá [bo̞ɰo̞ˈta̠] is ju Haudstääd fon Kolumbien un dät Ferwaltengs-Säntrum fon dät Departamento Cundinamarca. Mäd bolde 7,9 Millionen Ienwoonere (Stound 2013) is Bogotá dät grootste Metropol-Rebät fon Kolumbien un ju twäidgrootste Stääd fon Suudamerikoa (ätter ju brasilioanske Stääd São Paulo). Ju Stääd lait in ju Sabana de Bogotá, een fruchtbeere Hooch-Ieuwene fon do Anden, ap een Hööchte fon 2640 Meetere uur dän Speegel fon ju See. Tichtebie roagje twäin Bierge ap, die Guadalupe (3317 m) un die Monserrate (3152 m). Ju uurspröängelke Befoulkenge fon dät Rebät wieren Indioanere fon dät Chibcha-Foulk (uk wäil: Muisca), man ju Chibcha-Kultuur waas al tou Begin fon't 18. Jierhunnert bienaist uutstuurwen. Daach häd ju Stääd Bogotá hieren Noome fon Bacatá, ju Haudstääd fon do Chibcha. Dät is so, uk wan Bacatá nit juust ap ju sälge Steede liech, man n Stuk fääre noudwäästelk, wier däälich ju Stääd Funza tou fienden is. Wääruume is dät so? As Eende fon do 1530er Jiere eerste Funza (1537) gruunded wuude un ätters, in 1538, ju Militär-Deelläitenge, ju dät Kiensel fon Bogotá wäide skuul, do hiet eerste fonsäärm Funza "Bogotá", uumdät Funza ja ap dän Gruundsleek fon dät indioanske Bacatá stuude. Wät däälich Bogotá is, wuude in 1538 as Nuestra


Santiago de Chile, amtelk un kuut Santiago is ju Haudstääd un Primoatstääd fon Chile. Dät Stääd-Rebät is deel fon ju Haudstääd-Region (Región Metropolitana), ju ieuwenske ju Provinz Santiago fon fieuw moor Provinzen uumfoatet. In't steedske Siedelengsrebät (área urbana) lieuwje 6.492.395 Ljuude, in ju heele Regíon Metropolitana sunt dät 8.004.105 (Stound 2009). Deermäd lieuwje sowät 44 Prosänt fon do Chilenen in of ap'e Naite fon ju Haudstääd. Man in'n äängeren Sin faalt unner Santiago bloot ju Meente, wier ju Binnestääd un dät Regierengs-Kwattier tou heert. Junner lieuwje bloot 200.792 Ljuude (Foukställenge 2002). Ju Baalengs-Ruumte uumfoatet deerjuun sogoar Stääde un Meenten fon uur Provinzen, so as Puente Alto of San Bernardo. Ätter ju Foulkställenge fon 2002 sunt 68,74 Prosänt fon do Ljuude in Santiago katoolsk un 13,08 Prosänt protestantisk. Santiago lait in aan Doal-Seetel, ap een Hööchte fon 522 Meetere, oun dän Río Mapocho. Düssen Doal-Seetel bilget dän noudelke Ousluut fon dät groote Loangs-Doal, dät meridionoal twiske ju Kusten-Kordillere in't Wääste un do Anden in't Aaste ferlopt un fääre suudelk, bie Puerto Mont, in ju See ouduuket un ju Meeres-Sträite twiske dät Fäästlound un do foarleegerde Ailounde foarmt (biespilswiese Chiloé un Chonos-Archipel. Ju Stääd wäd in't Noude fon dät Aconcagua-Doal, in't Suude


Die Chimborazo ([ˌtʃimboˈɾaθo], [ˌt͡ʃimboˈɾaso]), uk wäil Tschimborasso, is aan inaktiven Vulkoan in do Anden un die hoochste Bierich in dät suudamerikoanske Lound Ecuador. Hie skäl 6310 hooch weese, man näiere Mäitengen tjuude ap 6267 Meetere wai. Hie is daach die hoochste Bierich fon'n Äid-Middelpunkt uut, uk wan hie nit die hoochste Bierich uur dän Woaterspeegel fon ju See is (dät is die Mount Everest). Die Unnerskeed kumt deerfon, dät ju Äide neen gliekmäitige Kuugel is, man moor sowät as n Rotatsjoons-Elipsoid. Deeruum is ju Truchmäite fon ju Äide truch dän Äquator mät wät tjukker as fon Pol tou Pol mät. Buppe 5100 Meetere is die Bierich ferglitskerd, oankelde Ierme fon do Glitskere gunge deel bit ap 4600 Meetere. Die Chimborazo wuude in't Jier 1565 foar't eerste Moal fon aan Europäer, Girolamo Benzoni, beskrieuwen. Do Frantsoosen Charles Marie de La Condamine un Pierre Bouger unnernoomen in't Jier 1742 Foarskengen oun dän Bierich. Aan eersten gjuchten Bestiegengs-Fersäik unnernoom Alexander von Humboldt touhoope mäd Aimé Bonpland un Carlos Montúfar ap dän 23. Juni 1802; jo roakeden een Hööchte fon sowät 5600 Meetere (jo sälwen hääbe dät domoals ap 5900 Meetere taksierd). Humboldt sien Beskrieuwenge fon dän Bestiegengs-Fersäik fertonkje wie ju eerste niepe Beskrieuwenge


Die Nevado Ojos del Salado of kuut Ojos del Salado is aan Bierich in do Anden, ap dät Skeed fon Chile un Argentinien. Hie is mäd een Hööchte fon 6893 Meetere die hoochste aktive Vulkoan fon ju Äide, die hoochste Bierich fon Chile un die twäidhoochste Bierich fon Suudamerikoa. Sin Noome häd die Bierich fon groote Soalt-Ouleegerengen, do as Lagunen of "Oogene" in sien Glitskere tou sjoon sunt. Hie lait oun'n Rant fon ju Atacama-Wöiste un bestoant uut masse Hööchten un moorere Kroatere. Do twäin hoochste Hoochpunkte wäide niep fon't Skeed truchleeken un dät deelt dän Bierich in aan chileensken un aan argentiensken Top. Die Ojos del Salado jält as typisk Biespil fon aan Loagen-Vulkoan. Wier un wier konnen Gas-Aktivitäten of tiedwielige Uutsteetengen fon swieuwelhooldigen Woater-Damp dokumentierd wäide, wät deer ap sluute lät, dät die Vulkoan toumäts noch wät aktiv is. Toulääst roate dät in't Jier 1993 Begjuchte uur Gas- un Äske-Emissionen, man dät liet sik nit bewiese. Uumdät dät sänt 1300 Jiere naan explosiven Uutbreek moor roat häd, jält die Vulkoan däälich as rauelk. In sin breeden un eepenen Kroater kon me Fumarolen fiende, wät post-vulkoanske Ferskienengen sunt, do ap aan ouklingenden Vulkoanismus tjuude. Ju Eerstbestiegenge slumpede do bee


Die Monte Pissis is aan ferläskeden Vulkoan in do Anden fon ju Provinz La Rioja in Argentinien. Hie is mäd 6795 Meetere die träädhoochste Bierich fon Suudamerikoa. Die Bierich häd apgruunde fon sien Loage in ju Atacama-Wöiste gjucht druuge Bedingengen, daach rakt dät deer aan Glitsker mäd Glieuwen, wät in düsse Region nit oafter tou sjoon is. Die Vulkoanismus in dät Rebät fon Monte Pissis häd al foar two Millionen Jiere apheerd.


Die Cerro Bonete Chico (die "litje Bonete") is aan baldoarigen Bieriech in do Anden fon ju Provinz La Rioja in't noudwääaste fon Argentinien. Mäd een Hööchte fon 6759 Meetere is hie in Wuddelkhaid gratter as die sonaamde Cerro Bonete Grande (grooten Bonete), die oachtehunnert Meetere läiger is. Dät lät n bitje dwälsk, man kumt deerfon, dät die "litje Bonete", uk wan hie gratter is, man n litjeren "Spitshoud" ap sin Top häd as die litjere "groote Bonete" die aan grooten "Spitshoud" drächt. Die Cerro Bonete Chico is aan Vulkoan.


Paul Ludwig Hans Anton von Beneckendorff und von Hindenburg (* 2. Oktober 1847 in Posen; † 2. August 1934 ap Gut Neudeck, Aastprüüsen) waas aan düütsken Generoalfäildmarschall un Politiker. Wilst dän Eersten Waareldkriech hiede ju Bupperste Heerleedenge ("Obere Heeresleitung") unner sin Foarsit ju bolde diktoatooriske Regierengs-Moacht. Hindenburg wuude in 1925 foar'n twäiden Riekspräsident fon ju Weimarer Republik kädden, in 1932 noch insen. Ap dän 30. Januoar 1933 benaamde hie Adolf Hitler foar'n Riekskanzler. As Hindenburg stoorf, uurnoom Hitler dan uk dät Riekspräsidenten-Boantje, wiertruch ju NS-Diktoatuur fäästlaid waas.


Riekskanzler waas fon 1871 bit 1945 tou ju Amtsbeteekenge fon dän Regierengs-Foarsitter fon dät Düütske Riek, also fon dät Düütske Kaiserriek (1871 - 1918), ju Weimarer Republik (1918 - 1933) un ju NS-Diktoatuur (1933 - 1945). In düsse Rulle stuude hie also dät Kabinett foar; dät hiet in't Kaiserriek ju Rieksleedenge, in'e Weimarer Republik un ju NS-Tied ju Rieksregierenge. Bloot fon November 1918 bit August 1919 hieden do Regierengs-Foarsittere uurs ne Beteekenge Foarsitter fon dän Räid fon do Foulks-Beapdraagede of Rieksministerpräsident. Ju Amtsbeteekenge stomt uut ju düütske Kanzler-Traditjsoon fon dät Middeloaler un ju Äddere Näitied. Die Riekskanzler-Titel wuude buppedät toumäts uk in uur Monarchien fon Europa wichitge Ministere touärkoand, so waas biespilswiese in Aastriek-Ungarn fon 1867 bit 1871 Friedrich Ferdinand von Beust Riekskanzler un in Ruslound hiede Alexander Michailowitsch Gortschakow dät Boantje. In't Düütske Riek ätter 1871 wuude deer aan foutloopenden Bruuk uut, die bit däälich in dän Buundeskanzler-Titel ätterwierket. Die Kanzlertitel in Aastriek wuude in ju Eerste Republik Aastriek in't Jier 1920 wier apgriepen un wäd sänt Eende fon dän Twäiden Waareldkriech in ju Twäide Republik Aastriek fääredrain.


Bernhard Klemens Maria Hofbauer Pius Grzimek [ˈgʒɪmɛk] (* 24. April 1909 in Nysa (düütsk:Neiße), Buppersleesien; † 13. Meerte 1987 in Frankfurt oun'n Main) waas aan Fäi-Dokter, Ferhooldens-Foarsker, loangjierigen Direktor fon dän Frankfurter Zoo, Dierte-Filmer, Skrieuwer un Uutreeker fon Dierte-Bouke un een ätter him benaamde Enzyklopädie fon dät Dierte-Riek. In do 1960er un 1970er Jiere waas hie mäd räägelmäitige Wiedkieker-Moderatsjoonen foar dän Hessisken Rundfunk die bekoandste Dierte-Fäkmon fon Düütsklound. Sin Dokumentoarfilm Serengeti darf nicht sterben wuude in 1960 as eersten düütsken Film ätter dän Twäiden Waareldkriech mäd aan Oscar uutteekend. Tou Begin moakede hie uk moal wät unner dät Pseudonym Clemens Hofbauer eepentelk.


Die füüftienste Meerte is die 74. Dai fon dän gregorioansken Kalänner (die 75. in Skaltjiere); deer blieuwe also noch 291 Deege bit tou dät Eende fon't Jier. Bit tou dät Jier 153 f. Kr. begon dät roomske Jier ap dän 15. Meerte, deeruum heete do Mounde September, Oktober, November un Dezember noch ätter ju oolde Tällenge, uk wan dät nit moor mäd uus Kalänner touhoope paaset: septem, octo, novem, decem is Latiensk foar soogen, oachte, njuugen, tjoon 44 f. Kr.: Gaius Iulius Caesar, Diktoator fon dät Roomske Riek, wäd fon politiske Juunsättere möärend. 1077: Die Swoaben-Heertoach Rudolf von Reinfelden wäd in dän Investituurstried tou'n Juunköönich fon Hinnerk IV. kädden. 1867: Ferdraachsunnerteekenge fon dän Aastriekisk-Ungariske Uutgliek, Gruundenge fon Aastriek-Ungarn. 1920: In't Düütske Riek rakt dät as Reaktion ap dän Kapputsk dän tou juuns Dai tou grootsten Generoal-Straik. 12 Millionen Moanskene foulgje aan Aproup fon ferskeedene Organisatsjoone un Paatäie. In't Wääste bräkt die Ruhr-Apstound uut. Ätter 'n poor Deege mouten do Kapp-Putskere toureeke. 2019: Ounsleek ap two Moscheen in Christchurch: Aan australisken Neonazi-Terrorist gript two Moscheen in ju näiseeloundske Stääd Christchurch oun. Hie skjut 51 Moanskene dood un ferseert noch 50 moor. 2019: Demokratie-Aktivisten in Honkong beginne, juun een ploand Uutlääwerengs-Gjucht tou


4. -- 3. -- 2. -- 1. Jierhunnert foar Kristus -- 1. Jh. ä. Kr. -- 2. -- 3. Jiere: 47 f. Kr. - 46 f. Kr. - 45 f. Kr. - 44 f. Kr. - 43 f. Kr. - 42 f. Kr. - 41 f. Kr. - Gaius Iulius Caesar wäd touhoope mäd Marcus Antonius Konsul. Marcus Iunius Brutus häd ju Praetur ap een Jier. 15. Meerte: Iden fon dän Meerte: Gaius Iulius Caesar wäd fon moorere Senatoren unner ju Fierenge fon Marcus Iunius Brutus un Gaius Cassius Longinus in't Tjooter fon Pompeius in Room mäd tjountwintich Dolksteete uumebroacht. 17. Meerte: Die roomske Senoat kumt in dän Tempel fon ju Tellus touhoope un rakt do Caesar-Möärendere Amnestie. Publius Cornelius Dolabella, Sweegersuun fon Cicero, wäd as Suffektkonsul ätter Caesar uurnuumen. 20. Meerte: Caesar sien Begreeuwenge: Foar ju Spreeker-Tribüne (Forum Romanum) hääbe Ounhongere een fergouldede Ätterbieldenge fon dän Tempel fon ju Venus Genetrix apgjucht. Foar do touhoopekeemene Roomere un een Heer fon Veteroanen, do in ju Stääd keemen sunt, wäd truch Marcus Antonius — insen Foulkstribun mäd Hälpe fon Caesar, leeter ju gjuchte Hounde fon dän Diktoator — dät Testament fon dän Doode: Älken Burger kricht 300 Sesterzen uut Caesar sien


Die Buundespräsident (düütsk:Bundespräsident) is dät Stoats-Upperhaud fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Hie wäd fon ju Buundesfersammelenge ap fieuw Jiere kädden un kon insen wier kädden wäide. Die Buundespräsident is in eerste Linie repräsentativ - man hie häd uk dät Gjucht un ju Plicht, politisk tou honneljen: Hie ferträt ju Buundesrepublik foulkegjuchtelk un rakt diplomoatiske Fertreedere Fulmoacht. Buppedät moaket hie do Buundes-Wätte (Bundesgesetze) bekoand, do hie in't Foaren formoal pröiwje duur, of do ju Ferfoatenge äntspreeke. Die Buundespräsident häd dät Begnoadigengsgjucht fon dän Buund. Wät die Buundespräsident uurs noch däd: Foarsloon fon dän Buundeskanzler tou'e Köär un sien Benaamenge of Äntläitenge ap Foarsleek fon dän Buundesdai. Benaamenge un Äntläitenge fon Buundesministere ap Foarsleek fon dän Buundeskanzler Benaamenge un Äntläitenge fon Buundesgjuchtere, Buundes-Amtsljuude, Offisiere un Unneroffisiere, wan Ounoardengen un Ferföigengen niks uur bestimme. 1949-1959: Theodor Heuss 1959-1969: Heinrich Lübke 1969-1974: Gustav Heinemann 1974-1979: Walter Scheel 1979-1984: Karl Carstens 1984-1994: Richard von Weizsäcker 1994-1999: Roman Herzog 1999-2004: Johannes Rau 2004-2010: Horst Köhler 2010-2012: Christian Wulff 2012-2015: Joachim Gauck 2017-...: Frank-Walter Steinmeier [1]


Frank-Walter Steinmeier (* 5. Januar 1956 in Detmold) is aan düütsken Politiker fon ju SPD un sänt dän 19. Meerte 2017 die tweelfte Buundespräsident fon Düütsklound. Fon 1999 bit 2005 waas hie Boas fon't Buundeskanzler-Amt unner Buundeskanzler Gerhard Schröder. Hie waas fon 2005 bit 2009 (Kabinett Merkel I) un fon 2013 bit 2017 (Kabinett Merkel III) Buute-Minister. Ieuwenske sien Boantje as Buute-Minister waas Steinmeier fon 2007 bit 2009 uk Vizekanzler. Fon 2009 bit 2013 waas hie uk Foarsitter fon ju SPD-Buundesdais-Fraktsjoon.


Dät Konzentratsjoonsleeger Dachau bestuude fon dän 22. Meerte 1933, bit dät ap dän 29. April 1945 fon US-amerikoanske Suldoaten befräid wuuden is. Dät waas dät eerste Leeger in ju NS-Diktoatuur, wier ju aleenige Gjuchtsspreekenge bie aan SS-Leegerkommandant liech un somäd jäildend Gjucht buute Funktsjoon sät wuuden is. In't KZ Dachau sunt touminst 200.000 Ljuude fangen heelden wuuden. Dät wieren tou Begin politiske Juunsättere, man leeter uk fuul Juuden un uur Ferfoulgede. Sowät 41.500 Ljuude sunt binne dät Leeger direkt uumebroacht wuuden of stoorwen oun do stuure Bedingengen, wier sik Kroankhaide as biespilswiese Typhus uutspreede kuuden. Buppedät sunt masse Ljuude, do deer fangen sieten, foar'aaln Juuden, in sonaamde Fernäilengsleegere (Vernichtungslager) fäärebroacht un junner in Massen möärend wuuden.


Die Nobelpries [noˈbɛl-] is een sänt 1901 älk Jier ferroate Uutteekenge, ju die sweediske Ärfiender un Industrielle Alfred Nobel stifted häd. Hie jält däälich as ju hoochste Uutteekenge in do Disziplinen, wierfoar ju uutroat wäd. In sien Testament laide hie fääst, dät mäd sien Fermuugen een Stiftenge gruunded wäide skuul, ju mäd hiere Rante "as Pries do Ljuude toudeeld wäide, do in't fergeene Jier ju Moanskhaid dän grootsten Nutsen broacht hääbe". Dät Jäild skuul tou fieuw glieke Deele ap do Rebätte Physik, Chemie, Physiologie of Medizin, Literatuur un Moite uum dän Free ferdeeld wäide. Ju Nobel-Stiftenge wuude ap dän 29. Juni 1900, fjauer Jiere ätter dän Dood fon Alfred Nobel, gruunded. In 1901 hääbe do do eerste Priese ferroat. Die Nobelpries wäd älk Jier ap Nobel sin Doodes-Dai, dän 10. Dezember, ferroat: Die Nobelpries foar dän Free wäd in Oslo ferroat, aal do uur Priese in Stockholm. Sänt 1968 rakt dät buppedät dän Alfred-Nobel-Antoankens-Pries foar Wirtskupswietenskuppe, dän ju Sweediske Rieksboank tou hier tjohunnerdjierich Bestounden stifted häd. Hie wäd touhoope mäd do Nobelpriese ferroat, is gliek dotierd un unnerlait ännelke Bedingengen. Deertruch wäd hie oafter as Wirtskups-Nobelpries beteekent un as aan Nobelpries as do uur weernuumen. Rante hat ap düütsk Zinsen


Ju Basilika fon Aparecida, portugiesisken Noome Basílica de Nossa Senhora Aparecida (uursät: Basilika fon uus ferskienene Frau) is wäil ju grootste Roomsk-Katoolske Säärke fon Suudamerikoa. Ju lait in ju Stääd Aparecida, in dän Buundesstoat São Paulo in Brasilien, sowät hunnertsäkstich Kilomeetere aast-noudaastelk fon ju Stääd São Paulo. Dät is een groote Pilger-Säärke, wier ju Hillige Maria fereerd wäd, wierfon jo een Toon-Figuur hääbe. Ätter ju Uurlääwerenge skällen in't Jier 1817 twäin Fiskere, do foar aan Groaf, die ap Besäik koom, Fiske fange skuulen, ju Figuur fuunen hääbe. Jo hieden eerste naan Ärfoulch, dan looken jo ju Figuur uut Woater un ätters daach masse Fiske. Uurs een Uurlääwerenge kwäd, dät ju Figuur in't Jier 1650 fon Bruur Agostino de Jesus uut São Paulo häärstoald wuude, man ätters ferlädden geen is, bit do Fiskere hier ätter langere Tied wier fuunen hääbe. Ap älken Faal leeuwe masse, dät dät een Wunner waas. Eenige Jiere wuude ju Figuur in een privoate Kapelle fon aan fon do Fiskere fereerd, bit in'n Loop fon't 18. Jierhunnert ju Stääd Guaratinguetá een eepentelke Kapelle baue liet. Sänt düsse Tied kuume masse Pilgere ätter ju Steede, wier ju Siedelenge Apparecida äntstuude (dät hat: Ju Ferskienene). In 1928 wuude Aparecida


Die Uutdruk Aymara beteekent... een Foulk in Suud-Amerikoa ( ---> Aymara (Foulk) ju Sproake fon düt Foulk (---> Aymara (Sproake)


Do Aymara (uk Aimara) sunt een Indioaner-Foulk fon Suudamerikoa. Jo lieuwje in ju Anden-Ruumte ap dät Altiplano in Bolivien (sowät 30-40 % fon ju Befoulkenge), in't Suude fon Peru (sowät 5 % fon ju Befoulkenge) un in't Noude fon Chile (sowät 0,3 % fon ju Befoulkenge). Een Houndeful Aymara rakt dät buppedät uk in Ecuador, dät kumt deerfon, dät me do in ju Kolonioal-Tied twoangswiese uumesiedeld häd, uum een Meenskups-Geföil monken do Indioanere tou ferhinnerjen, wier sik Wierstound juun do Kolonioalheeren uut bilgje kuud hiede. Ju Sproake fon do Aymara hat juust so, kiek unner Aymara (Sproake). Die bekoandste Fertreeder fon do Aymara is Evo Morales, die Präsident fon Bolivien (Stound: Januoar 2018). Felipe Quispe Huanca is uk aan Bolivioaner uut dät Foulk fon do Aymara, die sik foar do Gjuchte fon Indioanere iensät.


Ferdinand Magellan, portugiesisk Fernão de Magalhães, Uutsproake: [fɨr'nãu̯ dɨ mɐɣɐ'ʎãi̯ʃ], spoansk Fernando de Magallanes (* 3. Februoar 1480 in Sabrosa, Portugal; † 27. April 1521 ap Mactan, Philippinen) waas aan portugiesisken Seefoarder, man hie sailde uk in'n Apdraach fon ju spoanske Kroune. Magellan begon ju eerste Waareld-Uumsailenge, man hie wuude ap ju Foart uumebroacht. Wie wieten deerfon foar'aaln truch do Apteekengen fon dän Deelniemer Antonio Pigafetta. Ap düsse Foart foont hie uk ju See-Äängte, ju däälich ätter him Magellan-Sträite benaamd is.


Ju Jann-Berghaus-Brääge uur ju Oamse is ieuwenske ju Erasmusbrääge een fon do grootste Klapbräägen in Wääst-Europa. Ju Brääge ferbient Leerort mäd Bingum un uur ju Brääge lapt ju B 436. Ju Brääge is 464 Meter loang. In do Jiere 1948 bit 1950 wuude an disse Steede ju eerste Brääge uur ju Oamse baud. Ju wuude 1991 oubreeken. 1991 waas disse twäide Brääge kloor.


Dät Ulmer Münster is een Säärke in Ulm, ju in dän gotisken Baustil baud is: Deelwiese is ju in'e klassiske Gotik fon't Middeloaler uutfierd. Man wäkke Deele fon dät Bauwierk sunt uk in ju Näigotik heelden, also ju wier apgriepene Gotik fon't Eende fon't 19. Jierhunnert, uumdät deer leeter noch wät tou dät Bauwierk bietoukeemen is, besunners, wät dän Touden oungungt. Do Kaanten fon ju Säärke sunt juust so as do maaste Deele fon dän Touden uut Soundsteen baud, man do Muuren fon dät Säärkenskip sunt grootstendeels uut Baksteen. Bie do näigotiske Touföigsele wuude deelwiese uk Kalksteen bruukt. Dät Ulmer Münster is ju grootste lutherske Säärke fon Düütsklound; un die 161,53 Meetere hooge Säärktouden, die in't Jier 1890 kloor wuuden is, is die hoochste Säärktouden fon ju Waareld (Stound: Januoar 2018). Die Gruundsteen foar ju Säärke wuude in't Jier 1377 laid, as Ulm een fräie Rieksstääd un noch roomsk-katoolsk waas. Wät die Ulmer Reformator Konrad Sam fon 1524 oun präätend häd, waas die Begin fon een stappenwiese Ienfierenge fon ju Reformatsjoon in Ulm. In't Jier 1530 fäl ju Äntskeedenge truch een Burgeroustämmenge foar dät lutherske Bekantnis. Sänt düsse Tied is dät Ulmer Münster een lutherske Säärke. Die Oainer fon ju


Ju lutherske St.-Sebastian-un-St.-Vincenz-Säärke in Breinermoor, Meente Westoverledingen (Aastfräislound), wuude in't Jier 1784 as Soal-Säärke baud. Ju Säärke, ju däälich deer stoant, wuude insteede fon een oolde Kapelle baud, ju ap dän Säärkhoaf 400 Meetere deerfon wäch stuude. Ätterdät ju Säärke kloor waas, wuude ju Kapelle ourieten. Wäästelk wuude aan smällen Klokken-Touden oun dät Skip ounbaud. Je tjo rundboogede Finstere oun do bee Loangs-Sieden läite Ljoacht in ju Säärke faale. Bit 1925 hiede ju Säärke-Meente aan oainen Pestoor. Sänt düsse Tied deelt ju sik een Pestooren-Steede mäd Backemoor. Ap dän 1. Juni 2012 wuude ju Säärke-Meente mäd ju Vincenz-un-Laurentius-Säärkemeente in Backemoor tou ju näie evangeelsk-lutherske Vincenz-Säärke-Meente Backemoor-Breinermoor in Rhauderfehn fereend. Dät Binnere fon dät Goddeshuus wäd truch een holtene, as een Tunne beegede Dääke ousleeten. Ferskeedene Deele fon ju Iengjuchtenge kuume uut dät Foarlooper-Bauwierk. Die säkskaantige Preetstoul uur dät Oalter doatiert fon 1686. Uurspröängelk bildgede ju mäd dät Oalter een Eenhaid, bit in dät 19. Jierhunnert wät uurs moaked wuude. Ap dät Oalter is ju in Oulje ap Linnen Dät lääste Äiwendmoal fon Leonardo da Vinci ättermoald. Tou do Vasa sacra heert aan Kälk, dän Lubbe Jansen in 1664 stiftede. Die Krounljuchter gungt ap dät Jier 1751 tourääch. Ju Oargel wuude


Ju evangeelsk-reformierde St.-Nikolaus-Säärke stoant in Borssum, dät tou ju Stääd Oamde heert, un is in ju aastfräiske Stääd dät ooldste Bauwierk, dät noch stoant. Die Bau fon ju Säärke begon in't 13. Jierhunnert. In't Foaren wuude aan kunstelken Bäält foar dät Täärp apskädded, un in ju Midde deerfoan wuude ju Säärke un Noudwäästelk deerfon aan Klokkenstoul fon dän Parallelmuure-Typ in dän Stil fon ju leete Romanik uut Baksteene apgjucht. Uk, wan in'e Twisketied düt un dät uumebaud wuuden is, gungt dät Goddeshuus in sien Kääden ap ju romoanske Soal-Säärke tourääch. In't Middeloaler heerden Groot-Borssum un Littik-Borsum tou ju Propstäi Oamde in't Bistum Munster. In ju Reformatsjoons-Tied sloot sik ju Meente eerste dän luthersken un toulääst dän reformierden Gloowe oun. Bestimmend wierkede Hermannus Aquilomontanus (1488/89–1548) in Borssum, die in 1531 fon Hero von Oldersum as Pestoor iensät wuuden waas. Hie liet uut ju Säärke aal do Oaltere un Bielden wächdwo, uumdät hie meende, dät dät Ougodder-Bielden ("Götzenbilder") wieren. Uk ju Liturgie moakede hie sljuchter. In dän Loop fon do Jierhunnerde ferfäl ju Säärke moor un moor, sodät ju Meente in do Jiere 1912/13 een twäide Säärke in dän Juugendstil baude. Leeter tjoonde dät oolde Bauwierk as Bäidenstuun un Meenskupshuus fon't Täärp.


Die roomsk-katoolske Speyerer Doom hat uk Kaiser- un Mariendoom tou Speyer of Doomsäärke St. Maria un St. Stephan. Hie stoant in ju paltserske Stääd Speyer, dät uk Bistums-Sit is. Sänt in ju frantsööske Revolutsjoon ju Abtäi Cluny fernäild wuuden is, is die Speyerer Doom ju grootste ärheeldene romoanske Säärke fon ju Waareld. In 1925 häd Poabst Pius XI. him in dän Stound fon een Basilika minor broacht. Sänt 1981 stoant die Doom ap ju UNESCO-Lieste fon't Waareld-Kultuuräärfgoud, buppedät is hie skuuld truch ju Haager Konventsjoon. Loangte in't Heele 134 m (444 Fout) Hööchte fon't Middelskip: 33 m (111 Fout) Bratte fon't Middelskip: 14 m Bratte fon't Loanghuus 37,62 m Hööchte fon do Aast-Toudene: 71,20 m Hööchte fon do Wääst-Toudene: 65,60 m Die saliske Kaiser Konrad II. liet fermoudelk in 1025 dän Bau beginne un wüül ju grootste Säärke fon't Äiwendlound baue. Man hie belieuwede dät nit moor, dät die Doom kloor wuude, uk nit sin Suun Hinnerk III.; eerste unner Hinnerk IV., dät Bäidensbäiden fon Konrad II., kuude die Doom in't Jier 1061 ienwäid wäide. Sowät twintich Jiere leeter liet Hinnerk IV. dän Doom foar'n Haaldeel ienriete, uum him noch gratter wier aptoubauen: In'n Wäästdeel wuude ju Dääke oudrain, die


Ju Sagrada Família is een roomsk-katoolske Votiv-Säärke, ju ju Hillige Familie wäid is un in ju kataloanske Haudstääd Barcelona stoant. Ju Säärke wuude in ju Foarm, as ju sik däälich wiest, fon Antoni Gaudí in dän Stil fon dän Modernisme ploand un is bit däälich nit kloor. Ju wuude in 1882 ounfangd un skäl ätter dän Ploan, dän do Baumäästere hoast hääbe, in't Jier 2026 tou dän hunnertsten Doodesdai fon Gaudí kloor weese. In dät Jier 2005 noom ju UNESCO ju Wienoachts-Fassoade, ju Apsis-Fassoade un ju Krypta fon ju Sagrada Família as Wiederenge fon dät Waareldkultuuräärfgoud-Toankmoal Wierke fon Antoni Gaudí in hiere Lieste fon't Waareldkultuuräärfgoud ap. Ap dän 7. November 2010 wäide Poabst Benedikt XVI. ju Säärke un moakede ju fluks tou een Basilica minor. Dät Goddeshuus lait noudelk fon ju Ooldstääd in dän Stääddeel Eixample. In düt Kwattier, dät ounlaid is as n Schachbrääd, nimt ju mäd de Bausteede touhoope, aan heelen 17822 m² grooten Sträitenblok ien. Wan do uurspröängelke Ploanengen uumesät wäide konnen, mouten sogoar noch moor Huuse ourieten wäide, man dät weet me noch nit seküür. Josep Maria Bocabella hiede in 1874 ju Idee, een groote Votiv-Säärke in Barcelona tou bauen. Touhoope mäd aan Fereen, die Jäild


Ju Wiener Secession is een Fereenigenge fon bieldende Kunstlere in ju aastriekiske Stääd Wien uut ju Tied fon dät Fin de siècle, also uum ju Jierhunnerdweende fon't 19. tou dät 20. Jierhunnert. Deerfon oulat wäd uk ju Wiener Variante fon dän Juugendstil as Secessionsstil of Wiener Juugenstil beteekend. Ju Wiener Secession wuude ap dän 3. April 1897 fon Gustav Klimt, Koloman Moser, Josef Hoffmann, Joseph Maria Olbrich, Max Kurzweil, Josef Engelhart, Ernst Stöhr, Wilhelm List un uur Kunstlere as Oukleeuwenge (Secession) fon dät Wiener Kunstlerhuus gruunded, uumdät do Kunstlere dän Konservativismus un dän historistisken Kunstbegriep fon dät Kunstlerhuus nit deelden. Do Kunstlere fon ju Wiener Secession hieden een oain Uutstaalengshuus. Ap dän 14. Juni 1905 tried Gustav Klimt touhoope mäd uurswäkke (biespilswiese Koloman Moser un Carl Moll) wier uut ju Secession uut, uumdät dät Meenengs-Ferskeedenhaide roat häd.


Joseph Mallord William Turner RA (* 23. April 1775 in London; † 19. Dezember 1851 in Chelsea, London) waas aan ängelsken Moaler, Aquarellist un Teekner. Hie jält as die betjuudenste Kunstler fon Änglound in ju Tied fon ju Romantik. Loundskupsbielden un Seestukke wieren sien ljoofste Themen, dät Ljoacht un ju Atmosphäre goolt deerbie sien besunner Interesse. Uumdät sien Deerstaalengswiese so fier geen, dät hie nit moor aaltied niep ätter ju Natuur moalde, un uumdät hie dät Ljooacht un ju Klöär fon Sunne, Fjuur un Woater in heel näie Wiese tou dät wichtichste Thema fon sien Bielden moakede, hiede hie grooten Ienfloud ap do Impressionisten. Turner waas aan Kunstler, die gau oarbaidede un baldoarich fuul kloor kreech. Die grootste Deel fon sien uutstoalde Skilleroatsjen is in do Londoner Museen un in uur Museen fon ju ängelske Sproak-Ruumte tou sjoon. Fiskere ap See (1796) Villa d'Este (1796) Stonehenge - twiske 1825 un 1828 Ljoacht un Klöäre - Goethe sien Theorie (1843)


Ju Libaneesisk-Amerikoanske Universität is een Universität in dän Libanon. Ju wuude 1924 in Beirut gruunded (Beirut Church and Girls’ School). Ju LAU häd aaltouhoope 4.680 Studente in Beirut un 3.848 in Byblos. Fuad Rifka, syrisk-libaneesken Dichter "About LAU: Quick Facts and Figures", Enrollment by campus — Fall 2017. Commons: Lebanese American University – Mediendoatäie lau.edu.lb Normdoaten: GND: 6028215-0 (OGND)


Beirut is ju Haudstääd fon Libanon. Ju Stääd häd 2 Millionen Ienwoonere. Beirut lait an dät Middelmeer. In Beirut lieuwje ferskeedene Gloowens-Meenskuppe bienuur: Do grootste Gloowensgjuchten in Beirut sunt dät Kristendum un die Islam. Buppedät rakt dät uk noch een drusiske Minnerhaid. Do Juuden fon Beirut sunt bolde aal sänt 1975 uutwonnerd. Wo ju niepe Ferdeelenge is, weet me nit seküür, uumdät dät foar't lääste Moal in ju Foulkställenge fon 1932 oufräiged wuuden is, domoals woonden niep gliek fuul Kristen as Muslime in ju Stääd. Monken do Kristen fon Beirut rakt dät Maroniten, Griechisk-Orthodoxe, Syrisk-Orthodoxe, Syrisk-Katoolske, Armeensk-Orthodoxe, Armeensk-Katoolske, Roomsk-Katoolske un Protestanten. Monken do Muslime in ju Stääd sunt Sunniten un Schiiten. Libaneesisk-Amerikoanske Universität (LAU) Commons: Beirut – Mediendoatäie


Libanon (Arabisk: الجمهورية اللبنانية; al-Ǧumhūriyya al-lubnāniyya) is n Lound in dät Naie Aaste. Ju Haudstääd is Beirut un die Präsident fon ju Republik is siet 2016 Michel Aoun. Libanon wäd begränsed fon Syrien in dät Noude un Aaste, dät Middelmeer in dät Wääste un Israel dät Suude. Commons: Lebanon – Mediendoatäie


Do Algiske Sproaken sunt een ienheemske Sproak-Familie fon Noud-Amerikoa. Do maaste Algiske Sproaken heere tou ju Algonkin-Sproakfamilie. Do Algiske Sproaken deele sik ap in: Yurok (oankelde Sproake in Noud-Kalifornien, bienaist uutstuurwen, in 2008 wieren deer noch tjoon Ljuude, do dät baale kuuden) Wiyot (oankelde Sproake in Noud-Kalifornien, in 1962 uutstuurwen, wäkke wollen dät wier tou Lieuwend brange) do Algonkin-Sproaken (een groote Sproakfamilie, Deele fon do USA un Kanada, deer heert biespilswiese dät Cree tou, dät noch fon 100.000 Ljuude boald wäd.) Indioanere


Dät Alpaka (Vicugna pacos), uk Pako heert tou do Kamäile un kumt uut Suud-Amerikoa. Dät is een tomme Oard, ju maast foar hiere Wulle tuchted wäd. Die Bestound oun Alpakas in Peru lait bie 3,5 Millionen Dierte, dät sunt sowät 80 % fon aal do Alpakas waareldwied. In Europa wäd Alpaka-Wulle apstuuns nit fuul bruukt. Alpakas wäide in Europa uk as Therapie-Dierte heelden, uumdät jo so rauelk un freedelk sunt. Loange Tied toachte me, dät dät Alpaka uut dät wüülde Guanako (Lama guanicoe) tuchted wuuden waas, man dät is nit gjucht. In 2001 wuude mäd genetiske Unnersäikengen uutfuunen, dät dät Alpaka uut dät wüülde Vikunja tuchted is, deeruum bruukt me nu ju Nomenklatuur Vicugna pacos insteede fon ju oolde Beteekenge Lama pacos.


Die Amazonas-Delfin (Inia geoffrensis), uk Boto naamd, is aan fon tjo Oarde Amazonas-Äi-Delfine, do dät in Suud-Amerikoa rakt. Die Amazonas-Sotalia, die uk in dän Amazonas foarkumt, is een Oard fon do Äächte Delfine. Do Dierte sunt two bit tjo Meetere loang un 85 bit 160 Kilo loodich. Junge Dierte sunt säälwergries, un wan se aller sunt, wäide se rosa. Een Besunnerhaid fon dän Amazonas-Delfin is, dät hie Hiere an ju Snuute häd. Buppedät, un dät is uk een Oainhaid fon ju Oard, sunt sien Tuske nit aal gliek. In dän bäätere Beriek häd hie tjukkere Tuske (ännelk as Käisen). Deermäd kon hie grattere Fiske kauje un Panzere breeke. Fon dän Amazonas-Delfin rakt dät two Unneroarde: I. g. geoffrensis, in dän Amazonas un masse litjere Äien, do deer ounfljoote. I. g. humboldtiana, uk as Tonina beteekend, in dän Orinoko un litjere Äien, do deer ounfljoote. Aleer toachte me, dät Inia boliviensis uk een Unneroard fon dän Amazonas-Delfin waas, man dät sjucht so uut, dät dät een oaine Oard is, ju al sänt 2,8 Millionen Jiere fon dän Amazonas-Delfin tränd is.


Dissen Artikkel stoant in dät Wikipedia-Review. Dät chemiske Element wier n Atom tou heert, wäd bestimd fon ju Taal Protone in dän Kääden. Foar ne bestimde Taal Protone kon deer ieuwenske ju Taal Neutrone in dän Kääden ferskeeden weese. Me boalt dan fon ferskeedene Isotope fon dätsälge Element. Die Uutdruk is ne Touhoopeluukenge fon two griechiske Woude: isos = gliek, un topos = Steede. Dät tjut deerap wai dät ferskeedene Isotope fon dätsälge Element jusälge Steede besätte in dät periodiske System. Do chemiske Oainskuppe fon n Atom wäide bolde gans bestimd fon de Atomnummer, also fon ju Antaal Protone. Dät is deertruch bolde nit muugelk, Isotope fon dätsälge Element mäd chemiske Middele fonnunner tou tränjen. Ju Masse fon n Atom wäd toun wieduut grootsten Deel bestimd truch ju Summe fon de Taal Nukleone (Protone plus Neutrone). Disse Taal naamt me ju Massentaal. Ferskeedene Isotope fon dätsälge Element hääbe jusälge Atomnummer man immer n uur Massentaal (Atommasse). Fon fuul Elemente rakt dät in de Natuur ne Moangelse fon Isotope. Dät Element Chlor toun Biespil häd Atomnummer 17. Aal Chloratome hääbe also 17 Protone in dän Kääden, man dät rakt two Isotope. Tjofjoondel fon do Atome hääbe 18 Neutrone, die Räst 20


Ju Amerikoanske Platoane, uk wäil Wäästelke Platoane, (Platanus occidentalis) is aan Boom, die uurspröängelk in't aastelke Noud-Amerikoa heemsk is. Man as Park- un Sträitenboom rakt dät do däälich in groote Deele fon ju Waareld. Ju oafter plontede "Ahornblääd-Platoane" (Platanus × hispanica) is een Kjuusenge uut ju Amerikoanske Platoane un ju Mäddenloundske Platoane (Platanus orientalis).


Yucatán (ap Mayathan aleer Yucal Peten, uk Mayab "Lound fon do Maya") is een Hoolichailound fon Noud- of Middel-Amerikoa (aal ätter ju Definitjsoon). Yucatán tränt dän Gulf fon Mexiko fon ju Karibiske See. Die Noudelke Deel heert politisk al tou Mexiko, ferdeeld ap do träi Buundesstoaten Yucatán, Campeche un Quintana Roo. Dät Suude heert tou Guatemala un Belize. Ju aastelke Kuste foarleegerd is Cuzumel, dät grootste bewoonde Ailound fon Mexiko. Dät Klima is tropisk un heet. In't fuchtige Suude moakje Rienwoolde aan grooten Deel fon ju Vegetatsjoon uut. In dän Middel-Deel dominiert tichten Woold. Ousäin fon een poor Höäwele in't Suude is dät Rebät täämelk flak. In dän Kalksteen-Boudem sunt oafter Ienbreeke tou fienden, do mäd Woater fulronnen sunt, sonaamde Cenotes. Ätter't Noude wäd dät Klima stoadich druuger. Yucatán häd toumäts unner Hurrikoane tou lieden.


Yucatán, Yucatan of Yukatan is ju Beteekenge foar een Riege fon geografiske Objekte: Yucatán (Hoolichailound), Hoolichailound in Mexiko Yucatánsträite, See-Äängte Twiske Kuba un Middel-Amerikoa. Yucatán (Buundesstoat), Buundesstoat fon Mexiko Yucatan (Minnesota), een Steede in't Houston County, Minnesota, Fereende Stoaten Republik Yucatán, aan histoorisken Stoat bie Mexiko (1841−1848) Yucatan, moor: Yucatan (Band), een walisiske Metalband


Ju NDP is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Joo sunt (Ätter dän Buundes-Ferfoatengs-Schuts) gjuchts-radikoal (Neonazis).


Fuad Rifka (* 28. Dezember 1930 in Kafroun bie Tartus, Syrien; † 14. Moai 2011 in Beirut) waas aan syrisk-libaneesken Dichter. Hie waas Professor an ju Libaneesisk-Amerikoanske Universität (LAU). Buppedät waas hie aan fon do wichtichste Uursättere fon ju düütske in ju arabiske Sproake. Ieuwenske Adonis un Mahmud Darwish heerde hie tou do Fernäierdere fon ju arabiske Dichtenge. Sien Uursättengen moakeden fuul Leesere in't Naie Aaste besunners mäd Rainer Maria Rilke un Friedrich Hölderlin bekoand; do bee Autooren hieden uk Ienfloud ap sien oaine, kloore Bieldensproake sunner komplisierde Rhetorik. Fuad Rifka stomt uut een kristelke Familie in Syrien. As hie een Bäiden waas, look sien Familie mäd him ätter dän Libanon wai, wier hie in een Täärp groot wuude. Hie studierde in ju Haudstääd Beirut. Mäd een Stipendium fon dän Düütsk-Akademisken Uuttuusk-Tjoonst (DAAD) koom hie ätter Düütsklound wai un promovierde in 1965 oun ju Universität Tübingen uur Martin Heidegger. Twiske 1966 un 2005 leerde hie oun ju Libaneesisk-Amerikoanske Universität in Beirut. Sien besunnere Ljoofte goolt ju düütske Sproake. Al in 1957 waas hie Meebegruunder fon ju Tiedskrift SHI'R (arabisk foar Dichtenge) un uursätte biespilswiese Friedrich Hölderlin, Rainder Maria Rilke, Georg Trakl, Novalis un Johann Wolfgang von Goethe. Fuad Rifka (Lyrikline)


Xōchimīlco is aan fon do 16 Stääddeele (Delegaciones) fon Mexiko-Stääd. Dät lait sowät 25 Kilomeetere suudaastelk fon ju Stäädmidde un uumfoatet een Flakte fon 118,6 km² mäd 415.007 Ienwoonere. Ieuwenske Xōchimīlco sälwen uumfoatet ju Delegación 93 litjere Täärpe. Touhoope mäd dän histoorisken Kääden fon ju Stääd is Xōchimīlco Waareldkultuuräärfgoud fon ju UNESCO un is däälich foaraaln foar sien "swimmende Tuune" bekoand. Ju Histoorje fon Xōchimīlco gungt bit in präkolumbiske Tied tourääch, also noch eer Christoph Kolumbus ätter Amerikoa keemen is. Fon Natuur uut lieuwje deer wüülde Axolotl in't Woater, man do sunt in Fräiegaid bienaist uutstuurwen. Waareldwied rakt dät oaber masse Axolotl in Aquarienhooldenge. Wier däälich Xōchimīlco lait, waas aleer die Xōchimīlco-See. Junner lieten sik al loange Ljuude deel, noch eer Xōchimīlco as Stääd gruunded wuuden is. In't 14. Jierhunnert begonnen do Ljuude mäd ju Technik, Flotte, do ap dän See swommen, mäd Mudde uut dän See tou bedäkken. So hieden jo swimmende Tuune. Uk die Noome fon Xōchimīlco kumt uut dät Nahuatl, ju Sproake fon do ienheemske Indioanere, un belukt sik ap ju Tuunkeräi: xōchi(tl) hat „Bloume“, mīl(li) hat „Fäild“ un -co is een Lokoal-Suffix. Xōchimīlco lät sik also uursätte as „Steede fon dät Bloumenfäild“. Do Wuttele fon do


Xīcohtēncatl die Jungere († 1521 tichte bie Tetzcohco / Texcoco, Doal fon Mexiko) waas tou ju Tied fon ju Spoanske Ärooberenge fon Mexiko aan hoogen militärisken Uppermon fon do Tlaxcalteken. Hie waas die Suun fon dän glieknoomige Ounfierder Xīcohtēncatl dän Alleren. Ätter dät do Spoaniere unner Hernán Cortés in 1519 in Mexiko ounkeemen wieren, marskierden jo in't Binnere fon't Lound ätter Tenochtitlán wai, dät ju Haudstääf fon do Azteken waas. As jo in dät Rebät koomen, dät do Tlaxcalteken kontrollierden, wuuden jo fon düt Indioanerfoulk unner ju Fierenge fon Xīcohtēncatl dän Alleren un sin Suun oungriepen. Do Kampe sätten do Spoaniere läip tou, sodät jo moorere Moale uum Free biddeden. Buppedät wüülen jo sik mäd do Tlaxcalteken juun do Azteken touhoopesluute. Jo hieden näämelk fon hiere Ferbuundede heerd, dät do Tlaxcalteken mäd do Azteken Fäindskup hieden. Toulääst ferkloorden do Kaziken (haager stoundende Persöönelkgaiden) fon Tlaxcala, dät spoanske Soande kuume doarsten. Man mäd dän Free, die in Tlaxcala sleeten wuuden waas, waas Xīcohtēncatl die Jungere nit ienfersteen, uumdät hie dät foar seeker heelt, juun do Spoaniere winne tou konnen. Hie sätte sik juun do Ounwiesengen fon sin Foar un look sik mäd een Skoar Kriegere tourääch, uum aan näien Oungriep ap


Do Woaterswiene of Capybaras (Hydrochoerus) sunt aan Sleek fon do Gnauedierte (dt. Nagetiere) in ju Foamielje fon do Meerswiene (Caviidae). Die Sleek bestoant uut two Oarde, dät Meene Woaterswien (Hydrochoerus hydrochaeris) un dät Panama-Woaterswien (Hydrochoerus isthmius). Woaterswiene sunt do grootste lieuwjende Gnauedierte. Do Oarde bewoonje fuchtige Rebätte in Suud- un Middel-Amerikoa un sunt oun een semiaquatiske (deelwiese in't Woater befiendelke) Lieuwendswiese ounpaased. Dät Panama-Woaterswien is in't aastelke Panama, dät noudelke Kolumbien un dät noudwäästelke Venezuela tou fienden. Dät Meene Woaterswien häd een fuul gratter Rebät, dät uumfoatet bienaist heel Suud-Amerikoa aastelk fon do Anden: Fon't aastelke Kolumbien, Venezuela, Guyana, Suriname, Frantsöösk-Guayana uur Ecuador, Peru, Brasilien, Bolivien un Paraguay bit ätter Uruguay un in't noudaastelke Argentinien.


Dät Meene Woaterswien of Meene Capybara (Hydrochoerus hydrochaeris) is een Oard fon do Gnauedierte. Dät Meene Woaterswien is in een groot Rebät fon Suud-Amerikoa aastelk fon do Anden tou fienden: Fon't aastelke Kolumbien, Venezuela, Guyana, Suriname, Frantsöösk-Guayana uur Ecuador, Peru, Brasilien, Bolivien un Paraguay bit ätter Uruguay un in't noudaastelke Argentinien. Capybaras sunt jädden in't Woater. Do Swimhäide twiske hiere Toonen hälpe him, sik junner gau tou röögjen. Oore, Oogene un Noose ferloope in een Linje in dän bupperen Kop-Beriek, äänelk as bie Kaimoane. So konnen Capybaras bienaist mäd dän heele Kop unner dän Woaterspeegel swimme un sunt deeruum foar Freetfäinde nit licht tou sjoon. Of do Dierte monnelk of wieuwelk sunt, sjucht me nit licht, uumdät do Geslächtsorgoane binne in dän Lieuw sunt un dät nit fuul Unnerskeede tou sjoon rakt. Dät Meene Woaterswien is ju grootste Oard fon Gnauediert, ju dät däälich noch rakt. Dät roaket een Kop-Rump-Loangte fon 100 bit 134 cm un een Skullerhööchte fon 50 bit 62 cm, wierbie do wieuwelke Dierte wät gratter wäide as do Montjene. Jo konnen moor as 75 Kilo ap'e Wächte brange, bit tou 91 Kilo sunt bekoand. Ju Bääterfout-Loangte bedrächt 21,8 bit 25,2 cm. Die Lieuw fon do Woaterswiene


Die Aastfoan (dt. Ostermoor), uk Bäärselder Foan, lait aastelk ju Seelter Äi mäd Swonnebierich un gans Seelterlound ap ju eene un ju Söiste mäd Bäärsel un Harkebrääch ap ju uur Siede in wät däälich die Loundkring Kloppenbuurich is. Die hooge Foan fon fröier is däälich bit ap eenige Räste oudrain. Hier fiende sik däälich do Täärpe Kamperfeen un Elisabethfeen. Truch die Aastfoan bie Skäddel un Seedelsbierich gungt siet 1958 ju Ouljelaitenge fon ju NWO fon Wilhelmshoawen ätter dät Ruhrgebied. Uursättenge in Tonk fon [1] Die Aastfoan is ätter ju lääste Iestied in n Tiedruum fon 10.000 bit 12.000 Jiere äntsteen. Dät honnelde sik uum n klassisk, halloosjeglääsfoarmich apwölbeden, alleene truch Deelsleeke spieseden (ombrotrophen), neerstofäärmen (oligotrophen) un suuren Kusten-Hooch- blw. Rienfoan, mäd n Stikstofgehalt, beleeken ap Koolenstof (NC - Wäid), < 3 Prozent un n pH-Wäid fon 2,8 bit 3,4. Ju natüürelke Eedbildjende Vegetation bestuud uut Eedmoase, Wulgäärse un Heedekruudgewoakse. Dissen Hoochfoan, die der in Oard fon n ful sainen Swom aan buppe dät Gruundwoaterniveau lääsende oainen Foanwoaterspeegel apwiesde, stuude as alle Hoochfoane nit mäd dät Gruundwoater in Ferbiendenge un beloangede an do hoochste Steeden ne Tjukte fon 10,30 Meter. Ju Ärsluutenge fon do Hooge Foane fäng oun ätter dän 30-jierigen


Dät Panama-Woaterswien (Hydrochoerus isthmius) uk wäil Panama-Capybara, is een Suugediert uut ju Oardenge fon do Gnauedierte. Aleer heelt me dät foar een Unneroart fon't Meene Woaterswien (Hydrochoerus hydrochaeris), man sänt do 1990er Jiere sjucht ju Wietenskup fuul, wät deerfoar spräkt, dät dät een oaine Oard is. Dät Panama-Woaterswien is fon Natuur uut tou fienden in't aastelke Panama, dät noudelke Kolumbien un dät noudwäästelke Venezuela. Dät Panama-Woaterswien is litjer as dät Meene Woaterswien, uurs lät dät so äänelk. Dät roaket een Kop-Rump-Loangte fon sowät aan Meeter. Ju Faawe gungt fon'n tjuusterch roodbruun bit dump leemfaawich, deerbie is die Buuk normoal wät ljoachter as die Rääch. Bie wäkke Dierte sunt Gesicht, Sooken, die bäätere Rump-Beriek un do buutere Sieden fon do bääterste Beene swot-bruun. Do Oogenringe, do Snuutensieden un do Plakken oun'e Basis fon't Oor sunt bleeker. Do Oore un Fäite sunt bruun. Die Skäädel hät een Loangte fon sowät 20 cm. Do Foutsätte fon dän Flöägelbunke sunt kuuter, tjukker un runder as do fon't meene Woaterswien. Do Twiskekeeuwebunken (Prämaxilloare) eendje mäd een ferbreederd Faander-Eende sjuunelk foar dät Eende fon do Sniedetusk-Höölen, bie't Meene Woaterswien is deer fuul minner Ruumte twiske. Dät Genom bestoant uut 2n = 66 Chromosomen insteede fon do


Ununoctium is n kunstelk Eedelgas. Ju Ärtjuugenge fon düt Eedelgas wuud 1999 woarskienelk falsked, man 2006 wuud dät wuddelk häärstoald.


Aan Woain (Roomelster Luudstound; in Skäddeler un Struukeljer Säspel: Waain) is een Fiertjuuch mäd maasttieds fjauer Joole, dät touminst two Spuuren un touminst two Oaksen häd. Besunners in fröiere Jiertjaande wuuden mäd dän Uutdruk oafter do Laaderwoaine beteekend, do in ju oolde Buuräi bruukt wuuden, of uurswäkke fon Dierte leekene Fiertjuuge. Kuutsken biespilswiese sunt fon Dierte leekene Woaine, do feederd sunt. Moderne Foarmen fon dän Woain sunt biespilswiese dät Auto un die Iersenboan-Waggon. As Koare beteekent me deerjuun een Fiertjuuch mäd minner as two Oaksen; maasttieds is deer dan bloot een litje Skuufkoare mäd meend.


Die Guaviare (aleer uk Guayare) is een Äi in Kolumbien. Hie häd een Loangte fon 1.760 km, wan me uur ju langere fon sien bee groote Wäl-Äien mät. Hie fljut mäd dän bupperen Orinoco (bit hier uk Río Parágua naamd) touhoope. Uumdät hie langer is un moor Woater fiert as die buppere Orinoco, jält die Guaviare hydrologisk as die Haudstroom fon dät Orinoco-System. Do bee Wäl-Äien fon dän Guaviare sunt die Ariari un die wät grattere Guayabero, do in do Anden hiere Wällen hääbe. Die Guayabero häd een Loangte fon 540 Kilomeetere. Fon deer oun, wier do bee touhoopefljoote, hät ju Äi Guaviare. Unner düssen Noome fljut ju 1220 Kilomeetere bit tou ju Steede, wier ju mäd dän bupperen Orinoco of Río Parágua touhoopefljut. 630 km fon dän Guaviare sunt skipbeer. Unner ju Mundenge fon dän Ariari lait ju Woaterfierenge bie 1930 m³ / s; wier hie mäd dän bupperen Orinoco touhoopefljut, sunt dät 7400 of 8200 m³ / s Mäd sien ljoachtbruun Woater is die Guaviare een typiske Wietwoater-Äi mäd groote Sedimentfracht uut do Anden un do subandine Kätten. Hie fljut in sin Bupperloop mäd masse litje Takken in een breed Bääd fon Steengruus; in sin Unnerloop fljut hie


Quito [ˈkito], mäd fullen Noome San Francisco de Quito is ju Haudstääd fon Ecuador un lait sowät 20 km suudelk fon dän Äquator in ap een Hööchte fon 2850 Meetere in een Anden-Doal. Dät is somäd noch foar ju bolivioanske Haudstääd Sucre ju hoochstlaine Haudstääd fon ju Waareld. Quito is mäd sowät 2,2 Millionen Ienwoonere ätter Guayaquil ju twäidgrootste Stääd fon dät Lound. Buppedät is dät ju Haudstääd fon ju Provinz Pichincha un fon dän Kanton Quito. Ju Ooldstääd heert tou dät Waareldkultuuräärfgoud fon ju UNESCO. Ju Hoochieuwene fon Quito is al sänt sowät 1500 f. Kr. besiedeld. Die Gruunder fon ju Stääd sälwen skäl ätter aan oolden Mythos aan indioansken Uppermon mäd dän noome Quitumbe weesen hääbe. In ju Midde fon dät 15. Jierhunnert begonnen do Inka, do toufoarne fääre suudelk wieren, hier Riek ätter't Noude uuttoudienen. Noch unner Tupaq Yupanki, die fon sowät 1471 bit sowät 1493 dät Inka-Riek regierde, hieden jo dät stuur, deer Fout tou foatjen, uumdät do ienheemske Foulke sik deer juun sätten. Man unner Wayna Qhapaq, dän Suun un Ätterfoulger fon Tupaq Yupanki, koom Quito mäd sien Uumelound eendgultich unner ju Kontrolle fon't Inka-Riek. In sien Regentskup twiske sowät 1493 un 1528 baude Wayna


N Atom bestoant uut n Atomkääden mäd deer uumetou ne Wulke fon Elektrone. Ju elementäre Iensicht in dän Bau fon ju Materie wuud 1911 fon Ernest Rutherford publizierd. Die Kääden is, sogoar beleeken ap ju Gratte fon dät Atom, gjucht littik man positiv leeden un die Dreeger fon bolde ju ganse Masse fon dät Atom. Die Kääden, so wuud leeter äntdäkt, bestoant an sik wier uut two Soarten subatomäre Paate of Nukleone: Protone un Neutrone. Buutendät rakt et noch Quarke. Ju positive Leedenge un deermäd ju Atomtaal fon dät Element wäd bestimd fon ju Taal Protone in dän Kääden. Ju Masse deerjuun wäd bestimd fon ju Summe fon ju Taal Protone un Neutrone. Do twäin litje Paate hääbe bolde jusälge Masse. Dät rakt maastens wät moor Neutrone as Protone in dän Kääden. N Biespil: n Atom fon Element 92 (Uran) häd 92 Protone in dän Kääden. In ju Natuur rakt dät two Soarten Käädene (Isotope) fon Uran: 235U un 238U. Dät eerste Isotop häd 235 Nukleone in Gansen, dät is tou tällen 235 – 92 = 143 Neutrone. Dät uur Isotop häd tjo Neutrone moor. N Mol 235U änthaalt sowät 235 Gram Masse. Ju Taal 235 is n Biespil fon


Dät Rapanui is ju ienheemske Sproake fon dät polyneeske Paaske-Ailound, dät tou Chile heert. Rapanui is een austroneeske, nieper: een polyneeske Sproake un is besunners äänelk as Tahitioansk, Hawaiisk, Maorisk un do Marquesioanske Sproaken. Dät rakt 2500 bit 3500 Ljuude, do Rapanui as hiere Muursproake baale, also wät moor as bie dät Seelterske. Rapanui wuude aleer skrieuwen in een oaine Skrift, dät Rongorongo. Man ju Skrift is in Ferjeetenhaid keemen un kon bit däälich fon Wietenskuppere noch nit heel un aal apslöäteld wäide.


Die Río Grande (of Río Guapay) is een Äi, ju fon gjuchts in dän Río Mamoré in Bolivien fljut. Hie äntstoant truch dät Touhoopefljooten fon dän Río Caine un dän Río San Pedro un wäd apgruunde fon sien Loangte oafter as loangste Wäl-Äi fon dän Río Mamoré säin. Hie fljut aastelk oun ju Stääd Santa Cruz de la Sierra foarbie. Sien Woater fljut ou uur dän Río Mamoré, dän Rio Madeira un dän Amazonas in dän Atlantik.


Die 1.360 km loange Rio Grande [ˌχiu ˈɡɾãd͡ʒi] (uursät: "Groote Äi") is ju linke Wäl-Äi fon dän Paraná in Brasilien. Ju Äi häd hiere Wälle in Brasilien in't Suude fon dän Buundesstoat Minas Gerais in ju Serra da Mantiqueira. Fon junner fljut dät Woater fon dänt Rio Grande haudseekelk ätter't Wääste. Dät wäd truch een Riege Woaterkrääftwierke tou moorere Stauseen apstaud, do deelwiese gjucht groot sunt. Oun't Eende fljut die Rio Grande in dän Ilha-Solteira-Stausee (1.195 km², 21,06 km³) mäd dän Paranaíba touhoope tou dän Paraná. Foar ju Regulierenge fon ju Woaterfierenge fon dän Rio Grande is die Furnas-Stausee betjuudend. Normoalerwiese fält hie sik wilst ju Rientied fon November bit April, uum dan wilst ju Druuchtied fon Moai bit Oktober loos moaked tou wäiden.


Río Grande ap Spoansk, Rio Grande ap Portugiesisk, hat ap Seeltersk uursät "Groote Äi". Dät is die Noome fon ferskeedene Stroome, Steeden un moor. in Argentinien Rio Grande (Córdoba), Argentinien Rio Grande (La Rioja), Argentinien Rio Grande (Mendoza), Argentinien Rio Grande (Patagonien), Argentinien Río Grande (Fjuurlound), Chile/Argentinien Río Grande de Jujuy, Argentinien in Bolivien Río Grande (Bolivien), Bolivien Río Grande de Lípez, Bolivien Río Grande de Tarija, Bolivien in Brasilien Rio Grande (Brasilien) in Costa Rica Río Grande de Tárcoles, Costa Rica in Guatemala Río Motagua (uk as Rio Grande beteekend), Guatemala in Jamaika Rio Grande (Jamaika) in Kolumbien Río Grande de la Magdalena in Kolumbien, kiek bie Río Magdalena in Mexiko Río Bravo del Norte, Skeed-Äi twiske do Fereende Stoaten un Mexiko, in sin Bupperloop uk as "Rio Grande" beteekent Río Grande de Santiago in Mexiko in Nicaragua Río Grande de Matagalpa, Nicaragua in Peru Río Grande (Peru) ap do Philippinen Rio Grande de Mindanao, Philippinen in Portugal Rio Grande (Lourinhã), een jierstiedelke Äi in Portugal. in Spanien Río Grande (Lugo), Spanien Río Grande (Málaga), Spanien in Venezuela Río Grande (Venezuela) Río Grande (Iruya), een Täärp in ju Provinz Salta in Argentinien Río Grande (San Luis), een Täärp in


A. u. c. is ju Oukuutenge foar dät latienske ab urbe condita, dät hat uursät: "fon ju Stäädgruundenge oun". Dät kon uk Anno Urbis Conditae heete, also "in't Jier fon ju gruundede Stääd"; säildener stoant deer uk p. u. c. foar post urbem conditam ("ätter ju Stäädgruundenge"). Dät belukt sik ap ju Tied, ju sänt ju Gruundenge fon ju Stääd Room fergeen weese skäl. Die Wäid is deermäd aaltied uum 753 Jiere gratter as ju Jierställenge fon dän Gregorioansken Kalänner. Me beteekent ju Epoche ätter 753 f. Kr. uk as varroniske Ära, uumdät die Roomske Historiker Marcus Terentius Varro dät waas, die uut histooriske Doaten düsse Doatierenge fon ju Stäädgruundenge bereekend häd. Sien Räächreekenge wäd däälich foar ferkierd heelden.


Ab urbe condita (Latiensk: „Fon ju Stäädgruundenge oun“, meent is ju Stääd Room stoant foar: Ab urbe condita (Chronologie), ju roomske Jierställenge dät Haudwierk fon dän roomsken Historiker Titus Livius (Ab urbe condita libri CXLII)


Die armeenske Kalänner (oold-armeenske Ära) is een Unneroard fon dän ägyptisken Kalänner. Sien Ienfierenge stoant in Touhoopehong mäd ju Trännenge fon ju Armeenske Apostoolske Säärke fon ju Roomske Riekssäärke. Hie begint in't Jier 552 ätter Kristus. Eersten Dai is ätter dän julioansken Kalänner die 11. Juli 552. Bit tou ju Ienfierenge fon't Kristendum wuude fon dän 11. August 2492 f. Kr. uutgeen (legendären Winst fon Köönich Hayk uur dän babyloonsken Köönich Bel). Dät armeenske Kalännerjier is as dät ägyptiske een Wonneljier mäd 365 Deege. Dät bestoant uut 12 Mounde mäd je 30 Deege un 5 Deege bietou. Dät rakt neen Skaltjiere. Deertruch is dät armeenske Jier uum sowät aan Fjoodendeel fon een Jier kuuter as dät Sunnenjier, juunuur dän julioansken Kalänner wonnerje do Deege aal fjauer Jiere uum aan Dai tourääch. ätter 1460 Jiere truchlopt die Jiersbegin een julioansk Jier, 1461 Jiere fon dän armeensken Kalänner äntspreeke 1460 julioanske Kalännerjiere. Ju Jierställenge begint mäd dän 11. Juli 552 (Doatum in dän julioansken Kalänner), dät hat, die 1. Dai fon dät Mound Nawasard in't Jier 1 is die 11. Juli 552. Do Jierstoale wäide maasttieds mäd Armeenske Lättere skrieuwen. Biespil: ՟ԹՎ ՇԻԹ = t‘vin 529 = 1080/81 ä. Kr. (Շ =


Die See-Leeguoan is endemisk ap do Galápagos-Ailounde, wier hie ap aal do Ailounde, maasttieds loangs do Fäls-Kusten, man uk wäil in do Mangroven-Woolde tou fienden is. Hie is die eensige Leeguoan, die sien Neerenge in'e See soacht. Jo duukje bit tou een hoolwe Uure loang bit tou 15 Meetere joop in't Woater, wier jo Algen ouweedje. Ätters mouten jo in'e Sunne lääse, uum sik aptouwoormjen. See-Leeguoane sunt näämelk wikselwoorme Dierte. Uum gauer woorm tou wäiden, hääbe jo uk uur ju maaste Tied fon't Jier hiere swotte bit griese Faawe. Bloot in ju Poorengstied wäide do monnelke Dierte (aal ätter dät Ailound, wier jo häärkuume) rood of gräin. Montjene wäide bit tou 1,30 m loang, dät Wiefken bloot 60 cm. Ju genetiske Fuulfoold fon do See-Leeguoane ap dän heelen Galápagos-Archipel wuude ätter ju Apfiendenge fon fieuw hoast nit bekoande Unneroarde in't Jier 2017 näi klassifisierd un in alwen ferskeedene Unneroarde unnerdeeld.


Do Anakondas (Eunectes) sunt aan Sleek fon Slangen uut ju Familie fon do Boas. Jo lieuwje in wiede Deele fon Suud-Amerikoa. Anakondas lieuwje semiaquatisk, dät hat, deelwiese in't Woater. Jo sunt maasttieds in Sump-Loundskuppe of tichte bie Siepen un Äien tou fienden. In Brasilien rakt dät do in't heele Lound, wier jo bit ap'e Naite fon Grootstääde foarkuume (biespilswiese bie São Paulo. Hiere Büüte bestoant uut Gnauedierte (uk do groote Woaterswiene), Fuugele, litjere Skildpudden un bit tou middelgroote Kaimoane. Buppedät freete jo uk Fiske. Deer sunt fjauer Oarde fon bekoand: Groote Anakonda (Eunectes murinus) Jeele Anakonda (Eunectes notaeus) Beni-Anakonda (Eunectes beniensis) De Schauensees Anakonda (Eunectes deschauenseei)


Ju Groote Anakonda (Eunectes murinus) is een Slangen-Oard. Dät is een fon do grootste Slangen ap ju Waareld. Groote Anakondas lieuwje in do Tropen fon Suud-Amerikoa. Ju Slange is ääng oun't Woater buunen. Ju kumt aastelk fon do Anden in't heele noudelke Joop-Lound fon Suud-Amerikoa foar, uum do Stroom-Systeme tou fon dän Orinoko un dän Amazonas ätter't Suude bit do dän Middelloop fon dän Rio Paraná un dän Río Paraguay. Junner is ju Oard in woaterrieke Lieuwendruumten tou fienden, jädden mäd tichte Vegetatsjoon, foaraaln in Sumpe, stille Woaterdoaben un loangsoam fljootende Äien. Ju Groote Anakonda frät litje bit middelgroote Wirbelde Dierte, of dät nu Fiske, Amphibien, Reptilien, Fuugele of Suugedierte sunt.


Ju Jeele Anakonda (Eunectes notaeus), uk Paraguay-Anakonda of Suudelke Anakonda, is een Slangen-Oard uut ju Familie fon do Boas (Boidae). Do Dierte sunt ljoacht jeel-bruun mäd two groote, tjuusterge Fläkken-Riegen ap dän Rääch un two bit tjo litjere Siedenfläkken-Riegen. Jo wäide sowät 250-300 cm loang, do wät grattere Wiefkene konnen Loangten bit tou fjauer Meetere roakje. Aaltouhoope is ju Jeele Anakonda deermäd sjuunelk litjer as ju Groote Anakonda (Eunectes murinus). Do Dierte sunt tou fienden in dät suudaastelke Bolivien, dät suudwäästelke Brasilien, Paraguay un dät Noudaaste fon Argentinien. Junner woont ju foaraaln in ticht bewoaksene Ouger-Berieke juust so as ljoachte Berieke in fuchtige Holtbuske. Ju kon baldoarich goud swimme un duukje un blift oun Lound maasttieds nai bie dän Boudem. Büütedierte sunt Suugedierte, Fuugele, Fiske un Reptilien, wier ju Slange ap luurt un do ätters oudrüüselt.


Ju Beni-Anakonda (Eunectes beniensis) is een Oard uut ju Familie fon do Boas. Düsse bit uur tjo Meetere loange Slange wuude in't Jier 2002 eerstbeskrieuwen, sodät uur hiere Biologie noch nit fuul bekoand is. Bit nu tou kuude ju ikn do bolivioanske Departementos Beni un Pando ätterwiesen wäide.


De Schauensees Anakonda (Eunectes deschauenseei) is een Slangenoard uut ju Familie fon do Boas (Boidae). Düsse bit tou tjo Meeter loange Anakonda häd in't tropiske Suud-Amerikoa een ferhooldnismäitich litjet Ferspreedengs-Rebät fon Frantsöösk-Guayana bit tou dät Amazonas-Delta tou. Uur ju Biologie fon düsse ääng oun't Woater buunene Oard is wuddelk min bekoand.


Die Anden-Boare of Bril-Boare is ju eensige Boaren-Oard, ju däälich in Suud-Amerikoa tou fienden is, un uk ju eensige Oard fon do Kuutsnuuten-Boaren, ju dät bit däälich rakt. Anden-Boaren lieuwje in do tropiske Anden un foarleegerde Bierichloundskuppe in Kolumbien, dät wäästelke Venezuela, Ecuador, Peru un Bolivien. So sunt Allesfreetere, man jo freete foar't maaste Plonten-Materioal, foaraaln Drieuwe un Fruchte fon Bromelien-Plonten un Kakteen. Säildener fange jo uk Gnauedierte, Insekten, Sniggen, Fuugele un juust so uk grattere Suugedierte, biespilswiese Harte, Bierich-Tapire un uunbewoakede Huusbäiste. Do Boaren lieuwje maast oankeld un fiende sik bloot tou ju Poorengstied as Poor touhoope. Do Wiefkene brange do Litje aleenich tou Waareld un betjoue jo bit tou two Jiere.


Antigua (spoansk foar "oold") is een Ailound fon do Litje Antillen in ju Karibik un dät Haud-Ailound fon dän Stoat Antigua un Barbuda. Dät Ailound lait sowät 80 km aastelk fon Nevis, 50 km noudaastelk fon Montserrat, 100 km noudelk fon Guadeloupe un 40 km suudelk fon Barbuda. Dät Ailound is sowät 281 km² groot, do Höäwele roagje ap bit ap 400 m uur dän Speegel fon ju See. Do Strounde fon dät Ailound jäilde as besunners fluch un fien. Ju Munte fon Antigua is die Aastkaribiske Dollar (EC$). Ju Loundskup wäd bestimd fon Poolmen, Ananas- un Katuun-Fäildere. Aaltouhoope lieuwje 67.000 Ljuude ap Antigua. foar Antigua wuude in dän November 1493 fon Christoph Kolumbus ap sien twäide Foart fuunen. Hie naamde dät Ailound ätter sien Skutshillige Maria La Antigua Hie sälwen häd dät Ailound wäil nit betreeden – oun düssen Dai "klapperden" do Spoaniere moorere Ailounde ou, uum Española tou roakjen, un fuuren dän ädderen Mäiden an Antigua foarbie. – un sien Begjuchte skällen dät Ailound so beskrieuwen hääbe, dät dät fon Wüülde bewoond waas, do niks fon Wäid hieden un uk neen Drinkwoater. In 1520 fersoachte een Gruppe Spoaniere, dät Ailound tou besiedeljen, man roate bolde wier tou Do


As Ailound beteekent me een Loundmasse, ju in'e See of in een Binnen-Woater lait un uk bie Hoochwoater uur dän Woaterspeegel roaget, man naan Kontinent foar sik is. Moorere Ailounde in ruumelke Naite konnen n Ailoundkoppel foarmje. Touhoope mäd do deertwiskelääsende Woatere wäide jo uk as Archipel beteekent. Fon do 193 fon do Fereende Nasjoone anärkoande souveräne Stoaten fon ju Waareld sunt 47, also sowät aan Fjoodendeel, Ailoundstoaten.


Do Litje Antillen heere tou do Antillen un sunt een Ailound-Kätte in ju aastelke Karibik. Do gunge fon do Jungfern-Ailounde in't Noude bit ätter ju Kuste fon Venezuela in't Suude. Touhoope mäd do Groote Antillen, do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde heere jo tou do Wäästindiske Ailounde. Bie ju Iendeelenge is tou beoachtjen, dät sik besunners bie do ängelske Uutdrukke fon "Leeward-" un "Windward Islands" nit aal eenich sunt, wier dät Skeed nu lait. Man in't Heele is dät as foulget: Do Ailounde uur dän Wiend: "Leeward Island" Jungfern-Ailounde Anguilla St. Martin Saba Sint Eustatius Barbuda St. Kitts Nevis Antigua Montserrat Guadeloupe Dominica un uurswäkke "Windward Islands" Martinique St. Lucia Barbados St. Vincent Grenada un uurswäkke Trinidad un Tobago Tobago Trinidad (Ailound) Ailounde unner dän Wiend Aruba Bonaire Curaçao Isla Margarita


Ju Karibik is een Rebät in dän wäästelken tropisken Deel fon dän Atlantsiken Ozean noudelk fon dän Äquator. As Deel fon dän middelamerikoansken Subkontinent bestoant ju uut do Ailounde un Ailoundkoppele in ju Karibiske See un uut ju See deertwiske. An dät Wääster-Eende roaket ju Karibik in dän Gulf fon Mexiko. Ju Karibik häd hieren Noome fon dät Foulk fon do Kariben, dät do spoanske Ärooberere ap do Litje Antillen foarfuunen hääbe. Deele fon ju Karibik wuuden aleer as Wäästindien beteekent, uumdät do, do ju Karibik fuunen hääbe, toachten, jo wieren ap dän direkten See-Wai ätter Indien. Bit däälich boalt me bie aan Ailondkoppel fon do Wäästindiske Ailounde.


As Antillen beteekent me aan Ailoundkoppel in ju Karibik. Do Antillen bestounde uut do Groote un do Litje Antillen. Touhoope mäd do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde bilgje do do Wäästindiske Ailounde. Me weet nit seküür, wier die Noome fon häärkumt. Wildääge lat hie sik ou fon dät mythiske Ailound Antilia ou, wier een kristelke Meenskup lieuwd hääbe skäl. Ap ju Koarte fon Piri Reis fon 1513 is een Ailound in arabiske Skrift mäd dän Noome beteekend, dät wildääge Kuba deerstaale skäl. Wuddelk lokalisierje lät sik dät Ailound nit, dät skient moor Legende as Realität tou weesen. Ätter uurs een Theorie lat sik die Noome fon Latiensk (of Romoansk "ante" ou, dät "foar" hat, uumdät dät foarleegerde Ailounde sunt. Groote Antillen Kuba do Kaimoan-Ailounde (Cayman Islands) Jamaika Navassa Hispaniola Puerto Rico Buppedät uk noch litjere Ailounde deer uumetou Litje Antillen Do Ailounde uur dän Wiend: "Leeward Island" Jungfern-Ailounde Anguilla St. Martin Saba Sint Eustatius Barbuda St. Kitts Nevis Antigua Montserrat Guadeloupe Dominica un uurswäkke "Windward Islands" Martinique St. Lucia Barbados St. Vincent Grenada un uurswäkke Trinidad un Tobago Tobago Trinidad (Ailound) Ailounde unner dän Wiend Aruba Bonaire Curaçao Isla Margarita


Do Groote Antillen sunt aan Ailoundkoppel in ju Karibik. Touhoope mäd do Litje Antillen bilgje jo do Antillen, do mäd do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde aan Deel fon do Wäästindiske Ailounde sunt. Tou do groote Antillen heere: Kuba (aan oainen Stoat) do Kaimoan-Ailounde (een britisk Uursee-Rebät, ängelsk: Cayman Islands) Jamaika (aan oainen Stoat) Navassa (een US-amerikoansk Buute-Rebät) Hispaniola (ap dät Ailound lääse two Stoaten: Haiti un ju Dominikoanske Republik Puerto Rico (aan mäd do USA assoziierden Ailoundstoat) Buppedät uk noch litjere Ailounde deer uumetou


Do Wäästindiske Ailounde lääse in ju Karibik. Deer heere do Antillen, do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde tou. Jo heete so, uumdät Christoph Kolumbus bie hiere Apfiendenge toachte, hie waas ap dän Seewai ätter Indien, sunner tou wieten, dät hie dän Kontinent Amerikoa fuunen hiede. Deer foulget een Lieste mäd do wichtichste monken do Wäästindiske Ailounde: do Antillen Groote Antillen Kuba do Kaimoan-Ailounde (Cayman Islands) Jamaika Navassa Hispaniola Puerto Rico Buppedät uk noch litjere Ailounde deer uumetou Litje Antillen Do Ailounde uur dän Wiend: "Leeward Island" Jungfern-Ailounde Anguilla St. Martin Saba Sint Eustatius Barbuda St. Kitts Nevis Antigua Montserrat Guadeloupe Dominica un uurswäkke "Windward Islands" Martinique St. Lucia Barbados St. Vincent Grenada un uurswäkke Trinidad un Tobago Tobago Trinidad (Ailound) Ailounde unner dän Wiend Aruba Bonaire Curaçao Isla Margarita do Bahamas Abaco Andros Grand Bahama Inagua New Providence un uurswäkke moor do Turks- un Caicos-Ailounde do Caicos-Ailounde Providenciales West Caicos North Caicos Middle Caicos East Caicos South Caicos un uurswäkke do Turks-Ailounde Grand Turk Island Salt Cay Cotton Cay East Cay Gibbs Cay un uurswäkke


Aastfräisk (Aastfräisk Plat: Ōstfräisk Plat, Düütsk: Ostfriesisch Platt) is ju Sproake fon do Aastfräisen, do der in Aastfräislound woonje, so uum Aurk, Oamde un Lier bietou. Ungefeer 200.000 Ljudene konnen däälich Aastfräisk bale. Truch dän Ienfloud fon't Hoochdüütsk is ju Toalkompetenz unner't Jungfoulk duudelk minner wuuden. Deerbie mout me wäil kwede dät . Dät Aastfräiske Plat häd naan oaine Stoatus un wädt as n läichdüütsk Dialekt klassifiziert. In dän Woudeskät, ju Grammatik un ju Fonologie rakt et oaber eenige Besunnergaide do fon´t Läichdüütsk ouwieke. Dät Aastfräiske Plat heert tou do noudsaksiske Dialekte fon´t Läichdüütsk. Ju Sproake häd hiere Wuttele nit in´t Ooldsaksisk, man is ap fräisk Substroat apbaud. Do aastfräiske Stääde ferljoosen foar 1600 hiere fräiske Sproake, man ap´t Lound un foarallen in´t Aaste fon Aastfräislound wuude dät Aastfräiske Plat eerst ätter 1600 ju Umgoangsproake. So äntstuude dät Aastfräiske ap sien fräisk Substroat eerst truch middelläichdüütske Ienfloude un leeter truch näihoochdüütske Ienfloude. Twiske 1650 un 1850 waas in´t Wääste fon Aastfräislound ju Skriftsproake Holloundsk. Deeruum häd dät Aastfräiske Plat fuul moor Ienfloude fon´t Holloundske un do romoanske Sproaken as do uur nouddüütske Dialekte fon´t Läichdüütsk. Dät Aastfräiske fon däälich is fon sproakkundigen Gesichtspunkt häär neen fräiske Sproake (as dät Seelterske)


Hispaniola (spoansk: La Española, uursät: "ju Spoanske") of Kiskeya (in ju Sproake fon do ienheemske Taíno, spoansk deerfon oulat Quisqueya) is mäd een Flakte fon sowät 76.480 km² dät twäidgrootste fon do Wäästindiske Ailounde un fon do Groote Antillen. Ap dän 5. Dezember 1492 foont Christoph Kolumbus as eersten Europäer Hispaniola. Ap dät Ailound lääse do Stoaten Haiti un Dominikoanske Republik. Sowät 90 km wäästelk lait dät grootste Antillen-Ailound Kuba un 190 km wäästelk Jamaika, 120 km aastelk Puerto Rico, 250 km noudelk lääse do Turks- un Caicos-Ailounde un 180 km noudnoudwäästelk lait dät Ailoundkoppel Inagua. Hispaniola is fon't Aaste ätter't Wääste 600 km loang; fon't Noude ätter't Suude sunt dät 250 km. Dät Ailound häd ju Foarm fon een ätter't Wääste eepende Hounde, wierbie twäin bierichrieke Lound-Fingere fier juun Kuba un dän Jamaica Channel roagje. Die hoochste Bierich fon dät Ailound is die Pico Duarte (3098 m), die in ju Dominikoanske Republik lait. Hie is uk die hoochste Bierich fon ju heele Karibik. Ferhooldnismäitich platte Loundskup rakt dät bloot in't Aaste un in een Loangs-Doal, dät sik in't Noude twiske two Bierich-Kätten truchlukt. Politisk is dät Ailound deeld: In dät Aaste lait ju grattere Dominikoanske Republik, wilst in dät


Die noudaastelke Deel fon do Litje Antillen wäd as Ailounde uur dän Wiend beteekent, ieuwenske do Ailounde unner dän Wiend. Dät rakt noch moor Ailoundkoppele, do Ailounde uur of unner dän Wiend heete, uumdät die Noome fon do Passoat-Wiende kumt, do in tropiske See-Rebätte maasttieds uut dät Aaste kuume. Do wäide ap Ängelsk groaf iendeeld in Leeward Islands un Windward Islands, wierbie dät niepe Skeed striedich is. Hier is een Muugelkhaid: "Leeward Islands" Jungfern-Ailounde Anguilla St. Martin Saba Sint Eustatius Barbuda St. Kitts Nevis Antigua Montserrat Guadeloupe Dominica un uurswäkke "Windward Islands" Martinique St. Lucia Barbados St. Vincent Grenada un uurswäkke


Die suudwäästelke Deel fon do Litje Antillen wäd as Ailounde unner dän Wiend beteekent, ieuwenske do Ailounde uur dän Wiend. Dät rakt noch moor Ailoundkoppele, do Ailounde unner of uur dän Wiend heete, uumdät die Noome fon do Passoat-Wiende kumt, do in tropiske See-Rebätte maasttieds uut dät Aaste kuume. Do wichtichste Ailounde sunt: Aruba Bonaire Curaçao Isla Margarita


As Ailounde uur dän Wiend wäid ferskeedene Ailound-Koppele beteekend, do in tropiske See-Rebätte lääse. Dät kumt deerfon, dät do Passoat-Wiende maasttieds fon dät Aaste kuume, sodät dät ferskeedene Ailound-Koppele rakt, wier do aastelke Ailounde, do in dän Wiend lääse, as "Ailounde uur dän Wiend" un do wäästelke Ailounde, do nit so fuul Wiend oukriege, as "Ailounde unner dän Wiend" beteekend wäide. Ailounde uur dän Wiend (Antillen): Die noudaastelke Deel fon do Litje Antillen in ju Karibik. Die aastelke Deel fon do Sälskups-Ailounde in dän Pazifik, in dän Ienfloudberiek fon dän Suudaast-Passoat lain, deertou heert Tahiti, Moorea, Tetiaroa, Mehetia un Maiao Die noudelke Deel fon do Kapverden in dän Atlantik, in dän Ienfloudberiek fon dän Noudaast-Passoat lain. Do aastelke Ailounde fon Hawaii in dän Pazifik, uk in dän Ienfloudberiek fon dän Noudaast-Passoat.


As Ailounde unner dän Wiend wäide ferskeedene Ailound-Koppele beteekent. Dät sunt in dän Ienfloud-Beriek fon do Passoatwiende oafter do wäästelke Deele fon aan gratteren Ailoundkoppel, wier minner Wiend is, wilst die aastelke Deel, die moor Wiend oukricht, as Ailounde uur dän Wiend beteekend wäd. Ailounde unner dän Wiend (Antillen): Die suudwäästelke Deel fon do Litje Antillen. die wäästelke Deel (fr. Îles sous le Vent) fon do Sälskups-Ailounde in dän Pazifik, in dän Ienfloudberiek fon dän Suudaast-Passoat lain, deertou heert Bora Bora, Huahine, Maupiti, Raiatea (mäd Uturoa), Tahaa, Tupai, Manuae, Maupihaa un Motu One. die suudelke Deel (port. Ilhas do Sotavento) fon do Kapverden in dän Atlantik, in dän Ienfloudberiek fon dän Noudaast-Passoat. do wäästelke Ailounde fon Hawaii in dän Ienfloudberiek fon dän Noudaast-Passoat.


Antigua un Barbuda (ängelsk: Antigua and Barbuda) is aan uunouhongigen Stoat binne dän Commonwealth, die twiske dän Noud-Atlantik un ju Karibik lait, suudaastelk fon Puerto Rico in do Litje Antillen. Die Stoat wuude uut do Ailounde Antigua un Barbuda bilged, uk dät oulaine, uunbewoonde Ailound Redonda heert deer tou. Fon sowät 10.000 f. Kr. an wuude dät Ailound eerstmoals fon Indioanere besiedeld. Die ienheemske Stom fon do Siboney wuude bit 1200 fon do Arawak-Indioanere fertroangen. Leeter fällen do Kariben uut Suudamerikoa ien un ferspratten sik in dät Rebät. In't Jier 1493 loundede Christoph Kolumbus in Antigua. In do foulgjende Jiere wuuden do Indioanere ap do Ailounde fangen nuumen un as Sklouen ätter Hispaniola un in uur spoanske Kolonien broacht. Aan grooten Deel fon do Indioanere stoorf binne kuute Tied an do Foulgen fon ju hädde Oarbaid of an Kroankhaide. Ätter 1500 fersoachten Spoaniere, Frantsoosen un Briten ouwikseljend, man älken sunner Ärfoulch, do Ailounde duurhoaftich tou besiedeljen un in hieren Besit tou brangen. Seeroowere bruukten tou düsse Tied do Ailounde, uum sik tourääch tou luuken. Moor as hunnerd Jiere leeter koom Barbuda (1628) in britisken Besit. Ju Regierenge moakede sik Moite, dät Ailound besiedeljen tou läiten, man dät slumpede nit. Fjauer


Do Arawak-Foulke sunt aan Koppel fon Indioaner-Foulke uut Suud-Amerikoa un ju Karibik, do traditsjonell do Arawak-Sproaken boald hääbe un deelwiese noch baale. Besunners do Lokono uut Suudamerikoa un do Taíno, do aleer ap do Antillen lieuwden, wieren deer mäd meend. Man uk do Ika of Arhuaco in Kolumbien skällen fon do Arawak oustomje, uk wan hiere Sproake tou do Chibcha-Sproaken un nit tou do Arawak-Sproaken heert. Do Arawak-Sproaken hääbe sik wildääge in do Orinoko-Doal uutbilget. Jo hääbe sik ätters fääre fersprat un wuuden bit tou dän eersten Kontakt mäd do Europäere tou een fon do maastferspratte Sproakfamilien in Suud-Amerikoa. Do Sproaken wuuden in masse ferskeedene Rebätte loangs dän Orinoko, un dän Amazonas boald, man uk ap Deele fon do Antillen. Een Foulk, dät sik sälwen as Arawak of Lokono beteekent, siedelde loangs do Kusten, wier däälich Guyana, Suriname, Grenada un Deele fon do Ailounde fon Trinidad un Tobago lääse. Dät rakt archäologiske Waiwiesengen, dät do Arawak in ju Tied fon hiere Uutspreedenge een Honnelsnätwierk hieden, wier jo Weeren uuttuusked hääbe. Buppedät skällen jo elaborierde Keramik häiwed, in runde Täärpe woond, groote Grääfhöäwele ounlaid hääbe un uk foar ju Häärstaalenge fon ju Terra preta feroantwoudelk weesen hääbe, een mäd Holtkoole, Bunken,


Do arawakiske Sproaken of Maipuriske Sproaken sunt een Sproakfamilie, ju in Suud-Amerikoa un in ju Karibik hiere Heemat häd, un fon do Arawak-Foulke boald wäd. Die Noome beteekende uurspröängelk bloot aan ienfloudrieken Stom in Guyana un Suriname, uk bekoand as Lokono. Düssen Stom wuude aan Ferbuundeden fon do Spoaniere in dän Kriech juun karibiske Ljuude, do do traditsjoonelle Fäinde fon do Arawak wieren. Fon hiere Sproake rakt dät allere Beskrieuwengen, un in Suriname, Guyana, Frantsöösk-Guayana un Venezuela wäd ju bit däälich noch boald. Do as arawakisk beteekende moor as säkstich Sproaken wuuden in't 19. Jierhunnert as oainen Sproak-Koppel ärkoand. In bienaist aal do däälich "arawakisk" naamde Sproaken ludt dät Präfix fon ju eerste Person Singuloar nu-, man dät oaintelke Arawakisk bruukt ta-. Uur Meensoamgaide uumfoatje dät Präfix fon ju twäide Person pi-, dät Relativ-Präfix ka- un dät Negativ-Präfix ma-. Do Arawak-Sproaken hääbe sik wildääge in do Orinoko-Doal uutbilged. Jo hääbe sik ätters fääre fersprat un wuuden bit tou dän eersten Kontakt mäd do Europäere tou een fon do maastferspratte Sproakfamilien in Suud-Amerikoa. Do Sproaken wuuden in masse ferskeedene Rebätte loangs dän Orinoko, un dän Amazonas boald, man uk ap Deele fon do Antillen un uurswain. In do fergeene Jiertjaande sunt


Do araukoanske Sproaken sunt een suud-amerikoanske Sproakfamilie in Chile un Argentinien ju bloot ut do Sproaken Mapudungun (ISO 639-3: arn) un Huilliche (ISO 639-3: huh) bestoant. Historisk heerden noch moor, unner ju Wiele uutstuurwene Sproaken in ju Familie, so biespilswiese ju uurspröängelke Sproake fon do Pehuenche, do sänt dät 18. Jierhunnert dät Mapudungun uurnuumen hääbe. Aal do Sproaken sunt Indigene Amerikoanske Sproaken. Dät rakt in Chile noch sowät 200.000 un in Argentinien 40.000 Ljuude, do aktiv Mapudungun baale. Dät in Chile boalde Huilliche häd bloot noch n poor duusend aktive Baaleere. Lyle Campbell: American Indian languages. The historical linguistics of Native America (= Oxford Studies in Anthropological Linguistics. 4). Oxford University Press, New York NY u. a. 1997, ISBN 0-19-509427-1. Indioanersproaken Noud- un middel-amerikoaniske Sproaken Ethnologue, Languages of the World: Araucanian


Do Aru-Sproaken - uk Jaqaru-, Jaqi- of Aymara-Sproaken (Jaqi "Moanske", Aru "Sproake") - sunt een Sproakfamilie in ju suud-amerikoanske Anden-Ruumte. Deer rakt dät däälich bloot noch two of tjo Sproaken fon (Campbell 1997, Adelaar 2004). Dät Aymara heert mäd moor as two Millionen Baalere tou do maastboalde Indioaner-Sproaken. Aru (Jaqi, Aymara) Aymara : 2,2 Mio. Baalere, in Bolivien un Peru an dän Titicaca-See, Departement Puno, uk in't Noude fon Chile. Jaqaru, in Peru in't Departement Lima, Provinz Yauyos, Distrikte Tupe un Catahuasi Jaqaru (Haqaru, Aru) : 700 Baalere, in Aisa und Colca Kawki (Cauqui) : bienaist uutstuurwen † (bloot säks Ljuude boalden dät noch in't Jier 2005 un uk nit moor alledeege), in Cachuy, Canchán, Caipán un Chavín Kawki is bit nu tou nit goud dokumentierd, sien Staalenge as Sproake of Dialekt is bit däälich striedich. Een fergliekjende Unnersäikenge fon Jaqaru un Kawki is ploand Uumdät jo so fuul Woude meensoam hääbe, wäide do Aru-Sproaken touhoope mäd do Quechua-Sproaken fon wäkke Foarskere in een meensoame Sproakfamilie mäd dän Noome Quechumaran ienoardend. Man näiere Unnersäikengen tjuude deerap wai, dät do Uursniedengen in't Vokabuloar fon juunsiedige Äntlienenge truch loangjierigen lokoalen Kontakt kuume. Dät is dan also moor aan Sproak-Buund as een Sproak-Familie.


Asunción is ju Haudstääd un mäd moor as 544.000 Ienwoonere (Stound 2010) tougliek ju grootste Stääd fon dän Stoat Paraguay in Suud-Amerikoa. Die Noome fon ju Stääd, spoansk foar "Heemelfoart", "Apstich", stoant foar Mariä Heemelfoart, hieren fullen Noome ludt La Muy Noble y Leal Ciudad de Nuestra Señora Santa Maria de la Asunción. Ju Baalengsruumte fon Asunción häd sowät 1,9 Millionen Ienwoonere. Ap Guaraní hat ju Stääd Paraguaŷ (nit tou ferwikseljen mäd Paraguái, dän Noome fon dät Lound ap Guaraní). Ju Fäästenge Asunción wuude ap dän 15. August 1537 fon Juan de Salazar y Espinosa de los Monteros (uk de Espinoza) ap Befeel fon Pedro de Mendoza gruunded. Ap dän 16. September 1541 wäd dät as Stääd anärkoand. Asunción is een fon do ooldste spoanske Stääde fon Suud-Amerikoa. Ju Steede, wier dät lait, wuude fermoudelk fon Juan de Ayolas foar't eerste Moal besoacht. Gruundengsnoome is La muy noble y leal ciudad de Nuestra Señora Santa María de la Asunción („Ju aiske eerwöidige un tjoue Stääd fon uus Hillige Frou Maria fon ju Heemelfoart, meend is Mariä Heemelfoart. Düssen Noome is bit däälich die amtelke Noome fon Asunción. Asunción wäd as "Madre de Ciudades" ("Stäädemuur") beteekent. Düt kumt deerfon, dät in't


Atawallpa waas die lääste betjuudende Häärsker fon't Inka-Riek. Hie hiede wäil noch een poor Ätterfoulgere, man do hieden unner do Spoaniere nit fuul tou tällen of kuuden bloot in litje Rebätte häärskje. Atawallpa waas aan Suun fon dän Inka-Häärsker Wayna Qhapaq un sien Ieuwen-Wieuwmoanske Tocto Koka, ju lääste Prinzessin uut ju oolde Scyr-Dynastie in Quito. Atawallpa saach sik deeruum nit bloot in ju Traditsjoon fon do Inka, man uk in ju Traditsjoon fon ju oolde Befoulkenge fon Quito, dät eerste unner sin Grootfoar Tupaq Yupanki fon dän Inka-Riek ärooberd wuuden waas. Tupaq Yupankis Suun Wayna Qhapaq, die Foar fon Atawallpa, hiede Quito dan tou een Oard twäide Haudstääd fon dät Inka-Riek ieuwenske ju oolde Haudstääd Cusco moaked. As do Spoaniere in't Lound koomen, wuuden Atawallpas Foar Wayna Qhapaq uk uk die Krounprins Ninan Cuyochi läip kroank, uumdät do Spoaniere do Pokken meebroacht hieden. Die Krounprins stoorf as eersten un Wayna Qhapaq moaste sik een näie Troonfoulge uurlääse. As legitimen Ätterfoulger goolt bie do Inka bloot aan Prins, dän die Köönich fon een lieuwelke Suster kriegen hiede (Intucht). Suk aan waas Atawallpa nit, man Waskar, die Suun fon Wayna Qhapaq mäd sien Suster Ruahua Occlo. Ju Geskichtsskrieuwenge fon do Spoaniere un


Düne is een Ailound dät ieuwenske Hälgelound in ju Noudsee. Hälgelound un Düne heere tou dän Kring Pinneberg, die grattendeels ap’t Fäästlound fon Släswiek-Holstein lait, juust noudelk fon Hambuurich. Dät Ailound Düne lait 62 km noudwäästelk fon ju Muundenge fon ju Elbe un minner as 1 km aastelk fon Hälgelound säärm. Düne wäd truch ju smälle Seesträite Reede fon’t Haudailound tränd, wäkke in Noudreede un Suudreede (fröier uk Noudhoawen un Suudhoawen naamd) apdeeld wäd. Dät Ailound is ungefeer 0,7 km² groot, fon dät Noudwääste bit Suudaaste maksimoal 1,25 km loange un fon’t Noudaaste ätter dät Suudwääste 850 km breed. Ju hoochste Steede lait ap 9,2 m buppe Seeniveau. In ju Winter fon 1720/21 wuude Düne definitief fon Hüne definitief fon Hälgelound tränd. Deerfoar roate dät een Loundferbiendenge twiske do Ailounde. In dät 17. Jierhunnert bestuude Düne grattendeels uut Musselkalk- un Krietfälsen, un disse Fälsen weeren hoast juust so hooch as do fon’t Hälgelound. Siet dät 18. Jierhunnert bit in dät 20. Jierhunnert kromp dät Ailound, bloot 0,1 km² loang Ailound bleeuw uurich. In ju Tied fon‘t natsjonoalsotsjalistyske Düütske Riek begon dät Projäkt Hummerscheere. Truch dit Projäkt skuul dät Ailound Düne wier gratter wäide truch Sound aptouspäilen. Truch Kribben un Molen


St. Ingbert is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Saarlound. St. Ingbert is in dät Loundkring Saarpfalz-Kreis. Ju Stääd häd 36.000 Ienwoonere (2016). Jazzfestival Kleinkunstfestival www.st-ingbert.de


Een Minute is ne Tiedseenhaid, weerbie een Uure in 60 Deele apdeeld is. Däälich basiert sik ju Minute ap ju Basiseenhaid Sekunde. Deertruch is een Minute nu altied glieke loange, man bloot nit wanner deer een Skaltsekunde ienfouget wäd. Een Minute is gewöönelk 60 Sekunden. 60 Minuten sunt een Uure. 1.440 Minuten sunt aan Dai. Tied


Een Uure is ne Tiedseenhaid, weerbie aan Dai in 12 Deele apdeeld is, un een Noacht uk. Deermäd häd een Dainoacht (Nychthemeron) 24 Uuren. Däälich basiert sik ju Uure ap ju Basiseenhaid Sekunde. Een Uure is 60 Minuten. Gewöönelk 3.600 Sekunden. Tied


Fermín IV Caballero Elizondo (Dezember 1974 in Monterrey, Nuevo Leon, is n Rapper uut do Mexiko. Hie häd uur ju ganse Waareld moor as 400 Millione Toondreegere ferkooped.


Dharius (* 24. September 1984 in Monterrey, Nuevo Leon as Alan Alejandro Maldonado Tamez, uk bekoand as MC Dharius, DHA un Tirano, is n Rapper uut do Mexiko.