As Dolk beteekent me een kuute Woape tou't Steeten, ju een Lämt mäd two Äggen häd. Foarloopere fon dän Dolk sunt wildääge do steenene Fästekiele un leeter do Bläädspitte in ju Ooldsteentied, man dät is gjucht uunseeker. Uut dät Eende fon ju Ooldsteentied foar sowät fieuwuntwintichduusend Jiere rakt dät foar dät eerste Moal Funste fon in Dolkfoarm bewierkede Bunken. Uut ju Middelsteentied sunt uk steenene Dolke sogoar mäd organiske Hilte ärheelden, do sik ap een Oaler fon oachteduusend Jiere doatierje läite. Een Blöitetied hiede die Dolk in ju Uurgongstied fon ju Jungsteentied in ju Bronstied, ju sonaamde Koopersteentied. Dät waas ju Tied, as wäkke Kultuuren, foaraaln suudelk fon do Alpen al Metall ferwierkje kuuden (eerste Kooper, dan Brons) un wäkke (in Middel- un Noud-Europa) noch mäd Steenene Reewen uutkuume moasten. Dät wäd fermouded, dät do Kultuuren, do noch Steenene Reewen bruukt hääbe, keeken, wät do Metall-bruukende Kultuuren foar eerene Reewen hieden, un do uut Steen ättermoakeden. Goud ärheelden is uut düsse Tied toun Biespil aan steenenen Dolk uut Allensbach an dän Boudemsee. Hie kumt uut een Peelbau-Siedelenge uut dät 29. Jierhunnert foar Kristus un is sogoar mäd een Hilt ärheelden, dät uut Älloodenholt moaked is un mäd Taar anbakked is.


Ju Woudfrequenz is ne statistiske Grööte, ju der ounrakt, wo oafte n bestimd Woud in n Text of Textkorpus foarkumt. Ju kon as absolute Antaal of in Relation tou Gesamttaal fon Woude fon dän Text anroat wäide. Ju Frequenzferdeelenge fon do Woude honget ou fon ju Sproake, ju Oard un dät Fäkgebiet fon dän unnersoachte Text. Ju Woudfrequenz wäd in Frequenzwoudebouk foar dän Woudeskät fon ne Sproake of uk fon Texte deerstoald. N Funktionswoud as n Artikkel häd in de Räägel n haageren Woudfrequenz as Inhooldswoud as n Substantiv. Studien ap dät Gebiet fon ju Woudfrequenz spielje ne wichtige Rulle in ju Ferfoatenge fon n praktisken Gruundwoudeskät, as uk fon Woudebouke. Moor soziologiske Inträsse hääbe Froagen as wäkke Woude me maast ferwoant: iek of du, reeke of kriege, usw. Lemmaliste mit Übersetzung und für jedes Lemma summierter Wortfrequenz zum Formen-Wörterbuch des Saterfriesischen wortschatz.uni-leipzig.de/html/wliste.html Die 10 (100, 1000, 10000) häufigsten Wörter der deutschen, niederländischen, englischen und französischen Sprache wortschatz.informatik.uni-leipzig.de Wortschatzlexikon der Universität Leipzig auf Basis deutscher Quellen mit Angabe der Häufigkeitsklasse Korpusbasierte Wortfrequenzlisten des Deutsch,Französisch,Italienisch und Englisch


Strontium is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Sr un Atomtaal 38. Strontium is n Äidalkalimetal mäd ne säälwerwiete of jeelske Faawe, wät chemisk gjucht reaktiv is. Dät Metal ferjeelt, wan dät de Luft uutsät is. Et kumt fon Natuur foar in do Mineralien Coelestin un Strontianit. Ju 90Sr Isotop is fertreeden in radioaktiv Atommul un häd ne Hoolichwäidstid fon 28.90 Jiere. Sicherheitsdatenblatt (alfa-aesar)


Jiere Uursicht


Yttrium is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Y un Atomtaal 39. Yttrium is n säälwersk metaloardich Uurgongsmetal, wät algemeen fuunen wäd in Säildenäidmineralien un two fon sien Ferbiendengen wäide ferwoand in dät roodfaawige phosphorisierende Materioal in Kathodenstroalrooren, as do, do der bit knu in Fiersjooreewen bruukt wuuden. BGIA-Gestis Gefahrstoffdatenbank


Ju Molksträite of Galaxis (fon dät Griechiske galaxias (γαλαξίας), af kyklos galaktikos = "Molkzirkel") is die Noome foar dät spiroalfoarmige Stiernensystem fon truchsnittelke Grööte, wieroun sik uus Sunnensystem mäd de Äide fint. Truch hiere Foarm as flakke Skieuwe sjo wie ju hier fon binnen hääruut as n luchtjend Beend uur de Luft, wan dät man tjuusterch nouch is. Truch Luchtfersmutsenge is ju Molksträite an wäkke Steeden stuur of nit goarnit moor tou sjoon. Wan wie ju Molksträite fonsieden bekiekje kuuden, wuud ju uutkiekje as n Skoale (ju galaktiske Skieuwe) mäd fertjukten Kääden (ju zentroale Fertjukkenge). Ju galaktiske Skieuwe häd n Truchmeeter fon 100 000 - 120 000 Luchtjiere; ju Tjukte is buute ju zentroale Fertjukkenge soowät 3000 Luchtjiere. Ju Molksträite is touhoopestoald uut mindestens 200 Milliarden Stiernen (näiere Skätsengen baale sogoar fon uum 400 Milliarden Stiernen), wierfon die grootste Deel sik in ju Skieuwe fint. Uum wäkke gewaltige Oustande sik dät hondelt, kon me sjo wan me betoankt dät sun Luchtjier 63 241 moal so groot is as ju Oustand fon de Äide ätter de Sunne, uk Astronomiske Eenhaid naamd; ju is bloot 8,317 Luchtminuten, immer noch 149 Milionen Kilometer! Dät System änthaalt oolde un näie Stiernen, Stoaf un molekuläre


N Luchtjier, Symbol lj, (Ängelsk: light-year, Symbol: ly) is n Laangtemäite ju der bruukt wäd in ju Astronomie. N Luchtjier is die Oustand die der Lucht in Vakuum oulait in ju Tied fon een Jier ätter ju äidske Kalänner. N Luchtjier is neen Eenhaid fon Tied, as me fon dän Noome toanke kuud. Ju seküüre Definition fon n Luchtjier is die Oustand die der n Photon oulääse wüül in ne fräie Ruumte, uuneendelk wied wääge fon älked Sweerkraftfäild un älked magnetisk Fäild in een Julianisk Jier (365,25 Deege fon älk 86 400 Sekunden). Deeruum dät ju Luchtgauegaid in Vakuum definierd is as exakt 299 792 458 m/s is n Luchtjier seküür 9 460 730 472 580 800 m, in runde Taale 9,46 × 1015 Meter, 9,46 Petameter af 9,46 Billionen Kilometer. N Luchtjier is uk soowät gliek an 63 241 Astronomiske Eenhaid (AE). Dät Luchtjier wäd oafte ferwoand uum die Oustand tou Stiernen, Stiernsysteme un uur Objekte in ju Waareldruumte antoutjuuden. In ju Astronomie wäd foar sukke Oustande oawers oafter die Parsek ferwoand, die der beskrieuwen is as die Oustand wierap n Objekt ne Parallaxe fon een Boogensekunde generiert as dät observierde Objekt sik uur aan astronomisken Eenhaid ferskuuwen däd,


Bochotnica (IPA : [bɔxɔtˈnit͡sa]) is n Täärp in Polen in juu Woiwodskup Lubelskie, dät lait twiske Puławy an ju Äi Bystra. Dät Täärp häd 1.500 Ienwoonere (2010). Websiede


Sung Jae-gi(korea:성재기 成在基, 11. September 1967 - 26. Juli 2013) waas die Suud-koreaniske Human right activist und civil right activists, Philosoph von liberalismus. Hie waas eerste Uppermon fon dän Verband der Koreaniske Mann. 2000, Ientreed in dän Thomas Mcfly Consulting & Headhunting Company(토마스 맥플라이 컨설팅 & 헤드헌팅사) 2008, Ientreed in dän Verband der Koreaniske Mann(남성연대 男性連帶). 2013, Sälwenmoort Feminismus ‘한강 투신’ 성재기는 누구? “여가부 폐지·군 가산점 부활” 운동 동아일보 2013.07.29 (Korea) 투신' 남성연대 성재기는 누구? 뉴스1 2013.07.29 (Korea)


Dät Hubble Ultra Deep Field (HUDF) is ne Apnoame fon n litjet Paat fon dän Heemel in ju Stiernbielde Ougend moaked fon dät Hubble Space Telescope. Disse Apnoame waas bit 2012 dät djoopste (loangstduurjende un fierste) fon n Deel fon dän Heemel dät al sieläärge moaked wuuden is. In 2012 wuud dät Hubble Extreme Deep Field publisierd fon NASA, wät n litjet Deel fon dät Hubble Ultra Deep Field uur ne laangere Apnoametied uumfoatet. Dät Hubble Ultra Deep Field uumfoatet moor as 10.000 Stiernsysteme en nimt 11 Boogenminuten ien. Dät is bloot n Träädel fon dän Roadius fon ju FulMoune, as fon ju Äide gesäin.


Zirkonium is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Zr un Atomtaal 40. Zirkonium is n stäärk, glansjend gries Uurgongsmetal , wät Äänelkhaide apwiest mäd Titan. Zirkonium wäd maast wonnen uut Zirkon un häd ne gjucht hooge Korrosionsbeständegaid. Zirkonium wäd haudseekelk bruukt in Käädenreaktore, ap Gruund fon sien Korrosionsbeständegaid un läige Neutronentruchmäite.


Die Andromedadook af dät Andromedasystem (M31) is n spiroalfoarmich Stiernsystem, in ju Stiernbielde Andromeda. Dät System häd jusälge Foarm as ju Molksträite, man is fuul gratter. Die Oustand fon hier is 2,54 ± 0,06 Millionen Luchtjiere, ju Truchmäite uum 250.000 Luchtjiere. Ju Masse wäd skätsed ap 300 bit 400 Milliarden Sunnenmassen, ju ganse Masse inclusive ju Halo ap 1,2 Billionen Sunnenmassen. Ferglieked mäd do lääste Skätsengen fon ju ganse Masse fon uus oaine Molksträitesystem, ju der 1,9 Billionen Sunnenmassen bedrächt, skuul also M31 wät lichter weese, un fuul minner ticht. Touhoope mäd dät Molksträitesystem un wäkke litjere Stiernsysteme bildet die Andromedadook ju Lokoale Gruppe.


Do Britiske Ailounde sunt aan Ailoundkoppel twiske ju Noudsee, dän Sleeuwekanoal un dän Atlantik. Ju Iriske See lait deer twiskeoane. Tou do britiske Ailounde heere: Grootbritannien, Irlound, Man, Wight, Do Shetland-Ailounde Do Orkney-Ailounde Do Hebriden Do Scilly-Ailounde Uut politiske Gruunde wäide mongs uk do Kanoal-Ailounde deer bietoutält un Irlound nit, man geographisk stimt dät nit.


Dät beooboachtboare Al is dän Deel fon dät Al, wierfon dät in Theorie muugelk is, dän fon ju Äide häär woar tou niemen. In Theorie un nit in Praxis, deeruum dät me in Praxis dät Al bute uus Sunnensystem bloot truch elektromagnetiske Stroalenge woarnieme kon. Also ap ne Steede wier ju nit uutsoand wäd af wier ju tou swak is uum woar tou niemen, kon me niks sjo, wan et deer uk daach wät rakt. In ju Ounnoame dät dät Al ne isotrope Struktuur häd, häd dät beooboachtboare Al ju Foarm fon n Baal mäd in de Midde ju Äide (af ap wäkke Steede die Woarniemer sik uk fint). As Radius wäd dan sowät 46,5 Milliarden Luchtjiere ounroat. Dät Al sälwen wäd ap bloot 13,75 Milliarden Jiere oold skätsed. Die Gruund dät dän skätsede Radius gratter is as dät Lucht in ju Tied touräächlääse kon, is ju Expansion fon dät Al. Me sjucht toun Biespil ap ju Äide dät Lucht fon n Stiernsystem dät ap 46,5 Milliarden Luchtjiere Oustand lait. Ieuwen leeter as dän Uurknal liech dät Stiernsystem ap 13,75 Milliarden Luchtjiere fon de Molksträite, man nu lait dät fääre truch ju Expansion fon dät Al. Dät Lucht wät do


Uurknal af big bang is ne populäre Benaamenge fon ju kosmologiske Theorie ju der ap Gruunde fon ju algemeene Relativitätstheorie annimt dät 13,8 Milliarden Jiere häär dät Al äntstuud uut n enorm heeten Punkt (uum 1028 K), mäd n uuneendelk groote Tichtegaid, afwäil ne Singularität. Tou glieke Tied mäd dän Uurknal skulen Ruumte un Tied äntsteen weese. Dät is mathematisk tou formulierjen wo tjo-dimensionoale Ruumte äntstoant uut n Punkt, man nit visuel foarstaalboar. Ju Bielde fon ne analoge 2-dimensionoale Ruumte hälpt oawers: ju Uurfläche fon n Baal die der answält fon aan Punkt häär. Ju Uurfläche is kruumbeeged, ju häd neen Raante un ju is eendelk, Oainskuppe do ne 3-dimensionoale Ruumte uk hääbe kon. An ju Bielde fon n Ballon die der apbloased wäd is dän Uutdruk äntloand. Ju Theorie is unner moor gruunded ap ju Woarniemenge fon dät anduurjend answällende Al, as besunners tou sjoon an ju Roodferskuuwenge fon do Spektroallienjen in dät Lucht fon fiere Stiernsysteme, die Dopplereffekt. Ju algemeene Relativitätstheorie is in dissen Punkt oawers noch nit fulboodich, deeruum dät ju Idee fon ne uuneendelk groote Tichtegaid striedich is mäd do gruundlääsende Gesätse fon ju Physik. Gruundlääser fon ju Uurknaltheorie is die Löwenske Professor Georges Lemaître. Die


Mäd Relativitätstheorie wäide in ju Physik two Theorien fon Albert Einstein beteekend, nämmelk: ju spezialle Relativitätstheorie, ju algemeene Relativitätstheorie. Ju zentroale Idee fon ju Relativitätstheorie is, dät do Gesätse fon ju Mechanik, af ju Physik in Algemeenen, nit ouhongich weese duuren fon ju Gauegaid ju n Woarniemer häd juunuur uur Woarniemere. Galileo Galilei hied uum 1600 al ne Vision op dit Prinzip. Jierhunnerte leeter wuuden ju spezielle un ju algemeene Relativitätstheorie äntwikkeld. Ju Relativitätstheorie fon Galilei gungt uut fon dät foulgjende Prinzip: Do Gesätse fon ju Mechanik sunt dosälge foar Woarniemere in two Stiernsysteme do der gliekfoarmich juunuur enunner bewäägje, also in ne Bewäägenge ju der sieläärge nit gauer of loangsoamer gungt. Sukke Systeme naamt me Inertioalsysteme. Uurs gekweeden: dät is foar dosälge two Woarniemere uunmuugelk, an de Hounde fon do Gesätse fon ju Mechanik tou bestimmen, wäl fon do bee ne absolute Bewäägenge uutfiert af muugelk stilstoant. Dit häd as direkte Foulge, dät et bloot relative un neen absolute Gauegaide rakt – deerätter dän Noome Relativitätsprinzip. In ju Relativitätstheorie fon Galilei sunt Koordinoatensysteme do der gliekfoarmich juunuur enunner bewäägje, relatierd as foulget. Oungenuumen dät ju Gauegaid fon dät System S juunuur ju Gauegaid fon n uur System S' gliek


Ne roode Hüüne (un die deermäd ferbuunene orange Hüüne) is n Stiern die der ap Eende fon sien Liuensduur keemen is. Ju Spektroalklasse fon n rooden Hüüne M af K (orangen Hüüne) un die Luchtkraft Klasse II af III. Biespiele fon roode Hüünen sunt do Koolenstofstierne. Roode Hüünen sunt oafte ferannerelk, as do Mira-Ferannerelken. Ju effektive Temperatuur fon roode Hüünen is fon 3330 bit 4750 K; bie Koolenstofstierne 1900 bit 5400 K. Een Haudriege-Stiern rakt Energie truch ju Käädenfusion fon Woaterstof tou Helium in dän Kääden truch ju Proton-Proton-Zyklus af ju Koolenstof-Stikstof-Zyklus. In dän Ferloop fon ju Tied wäd die Woaterstof in dän Kääden aal moor apbaadend, wiertruch dät Fusionprozess mäd ju Tied minner wäd. Deertruch köilt die Stiern wät ou un nimt die Stroalengsdruk in dän Kääden ou. Hiertruch lukt die Kääden unner Ienfloud fon sien oain Gewicht wät moor touhoope, wiertruch ju Temperatur sticht. Disse Temperaturstiegenge häd as Foulge, dät ne Woaterstoffusion in n Schil buute dän Kääden tougoang kumt. N Stiern wier buute dän Kääden n Fusionprozess geböärt, produziert moor Energie as foarhäär un swält enorm. Deeruum dät truch ju Swällenge die Uurflächetemperatur ounimt, wäd di Stiern n roode Hüüne. Wan ju Sunne uur sowät 5 Milliarden


Niobium of Niob is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Nb un Atomtaal 41. Niobium is n säilden wook, gries, duktil Uurgongsmetal, wät in dät Mineroal Niobit fuunen wäd un in moorere Legierengen ferwoand wäd. Do bekoandste Legierengen wäide ferwoand foar besunnere Stäilsoarten un stäärke Lasknäide. Niobium wuude in ferskeedene Mineroalien äntdäkt, do der eerste as Columbite bekoand stuuden, nu Niobit naamd. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: BGIA-Gestis Stoffdatenbank


Buutenäidsk Lieuwend is Lieuwend dät nit fon ju Planet Äide is. Dät is nit bekoand, af dät ainewaine buutenäidsk Lieuwend rakt. Dät rakt naan Bewies, dät et existiert, man et wäd ounnuumen, dät n grooten Prozentsats fon do Ljuude deeran leeuwe. Do maaste Wietenskuppere leeuwe, dät, wan buutenäidsk Lieuwend existiert, sien Evolution an ferskeedene Steeden in dät Al passierd is. Uur leeuwe, dät dät Lieuwend begon ap ne litje Taal fon Planeten un sik ätter uur Planeten fersprat häd. Me skäl deerbie oawers betoanke, dät dät in ju Waareldruumte twiske do Planeten döödelke Stroalenge as UV rakt. Daach änthaalt ju Ruumte twiske do Stierne in Stoafwulken al touhoopestoalde Molekülen do der as Bausteene foar dät Lieuwend tjoonje konnen. Ätter Asimov rakt dät in uus Molksträitesystem bie do 300 Milliarden Stierne man sun 650 Millionen bewoonboare Planete. Dät kumt deerhäär, dät nit aal Stierne (as toun Biespil do roode Hüünen) ne goude Stroalenge reeke un bie Dubbelstierne annerje sik do Uumstande toufuul. Deertou kumt, dät do Stierne in de Midde fon dät System goarneen Planete hääbe. Uk skällen sukke Planete in ju bewoonboare Zone af Ökosphäre fon dän Stiern lääse, also nit tou koold weese (as Mars) af nit tou heet


Ju astronomiske Eenhaid (AE, Ängelsk: AU) is ne Oustandsmäite, ju der bolde gliek dän Truchsleek-Oustand is twiske ju Äide un ju Sunne, soowät 149,6 Millionen km. Siet September 2012 is ju astronomiske Eenhaid definierd as seküür 149 597 870 700 Meter. Disse Mäite wäd in ju Astronomie ferwoand, uum Oustande in dän Waareldruum antoutjuden, deermäd do fergliekboar wäide mäd dän "Radius" fon dän Uumloopboan fon ju Äide uum de Sunne. Uur Eenhaide foar groote Fierten in dät Aal sunt Luchtjier un Parsec. Biespiele: Pluto fint sik ap 39,5 AE fon de Sunne. Jupiter stoant ap 5.2 AE fon de Sunne. Ju Moune stoant ap (ouruunded) 0,0027 AU fon de Äide. Uumreekenge: 1 AE = 149 597 870 700 Meter 1 AE = 8,317 Luchtminuten 1 AE = 499 Luchtsekunden 1 Luchtjier = 63 241 AE 1 Parsec = 206 265 AE 1 Parsec = 3.262 Luchtjiere


Kreationismus (fon lat. creatio „Skaffenge”) is ju Apfoatenge, dät dät Universum, dät Lieuwend un die Moanske truch n uunmiddelboaren Iengriep fon n Schaffergod in natüürelke Foargonge äntsteen sunt. Hie begruundet dit mäd ju woudelke Interpretation fon do Hälge Skrifte fon do abrahamitiske Religione (besunners dät 1. Bouk Mose). Die Kreationismus äntstuud in dät 19. Jierhunnert as Wierstand juun dät Postuloat fon n hooch Äidoaler un ju darwinske Evolutionstheorie. Däälich gjuchtet sik die Wierstand juun ju moderne Natuurwietenskup un dän Atheismus. Sien grootste Betjuudenge häd die Kreationismus in do kristelk-fundamentalistiske un evangelikoale Gjuchtengen in do USA. Deer häd er unner Wäälere fon do konservative Republikoaner fuul Anhängere, do sonaamde religiöse Gjuchte. Jo spreeke sik deerfoar uut, dän Kreationismus toun Inhoold fon dät Biologieunnergjucht an Skoulen tou moakjen. Deer ju US-amerikoaniske Ferfoatenge oawers n Ferboad fon religiöse Inhoolde in dät Skoulunnergjucht änthaalt un uk naan gesunnerden Religionsunnergjucht foarsjucht, behauptje jo, die Kreationismus läit sik as wietenskuppelke Theorie fertreede un kon in Foulge sunner Konflikt mäd de Ferfoatenge unnergjucht wäide. Gjuchte hääbe oawers in lääste Instans altied juun disse Ansicht uurdeeld. In sien ferscheedene Foarmen wikselt die Kreationismus twiske Religionsleere un Pseudowietenskup. In dän Islam ferträt däälich u. u. Harun Yahya dän Kreationismus,


N Radioteleskop is ne Radio-Antenne un Ämpfang-Installation foar Woarniemen fon Kuutwoogen Radio-Signale fon astronomiske Objekte. Do maaste moderne Radioteleskope bestounde uut een af moorere Parabolantennen. Maastens honnelt et sik dan däälich uum moorere Antennen, n ‘Array’, wierfon do Signoale kombinierd wäide uum ju Bielde-Aplöösenge tou fergratterjen. Juust as bie optiske Teleskope is ju Aplöösenge proportionoal mäd ju ferwoande Woogenloangte. Foar ju fuul grattere Woogenloangten fon Radiosignoale (uum Zentimetere) is also n fuul gratter Teleskop nöödich as foar Woarniemenge mäd Lucht. Do eerste Fersäike tou Radioastronomie stamme uut 1894, als Sir Oliver Lodge Zentimeter-Stroalenge fon ju Sunne fersäkt aptoufangen. Do foulgjende 40 Jiere passierde oawers man min, deeruum dät do Ämpfangtechniken noch uungenöigend äntwikkeld wieren. In dät Jier 1931 moakede Karl Jansky, die der an do Bell Telephone Laboratories oarbaidede, eenige Experimente mäd Interferenz fon Funkwoogen. Hie äntdäkde tjo Oarden fon Geruuskwällen: lokoale Laie, fiere Laie un n anduurjend Siskjen fon uunbekoand Häärkuumen, fon do hie wiesde, truch ju Wälle deerfon an dän Heemel tou lokalisierjen, dät dät uut dät Zentrum fon de Molkwai koom.


Elektromagnetiske Stroalenge is ju Bewäägenge truch ju Ruumte fon elektriske un magnetiske Oszillatione (Swingengen). Lucht is ne Foarm fon elektromagnetiske Stroalenge. Aal Soarten elektromagnetiske Stroalenge hääbe in Vakuum ne Gauegaid gliek an ju Luchtgauegaid. Radioteleskop


Molybdän is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Mo un Atomtaal 42. Dät häd dät träädhoochste Smiltpunkt fon aal Elemente un wäd deeruum oafte ferwoand in hoochstäärke Legierengen. Molybdän wäd in Spuuren uk in Plonten un Dierte fuunen. In wäkke Dierte kon ne Uurmäite fon Molybdän giftich weese. Molybdän is 1778 fon Carl Wilhelm Scheele äntdäkt un leeter 1781 fon Peter Jacob Hjelm isolierd wuuden.


Budka Suflera is n rockkoppel uut Polen. Meegliedere fon dän Koppel wieren: Krzysztof Cugowski Romuald Lipko Tomasz Zeliszewski Łukasz Pilch Mirosław Stępień 1975: Cień wielkiej góry 1976: Przechodniem byłem między wami 1979: Na brzegu światła 1980: Ona przyszła prosto z chmur 1982: Za ostatni grosz 1984: Czas czekania, czas olśnienia 1986: Giganci tańczą 1988: Ratujmy co się da!! 1993: Cisza 1995: Noc 1997: Nic nie boli, tak jak życie 2000: Bal wszystkich świętych 2002: Mokre oczy 2004: Jest 2009: Zawsze czegoś brak 2020: 10 lat samotności


Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: In Bezug auf ihre Gefährlichkeit wurde die Substanz von der EU noch nicht eingestuft, eine verlässliche und zitierfähige Quelle hierzu wurde noch nicht gefunden.


Jouswier, is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 54 Ienwoonere (2008). Commons: Jouswier, Dongeradeel – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie


Mitselwier, (Niederloundsk: Metslawier) is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 908 Ienwoonere (2017). Balthasar Bekker (1634 – Amsterdam, 1698) Commons: Metslawier, Dongeradeel – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie


Rhodium is n Uurgongsmetall. BGIA-Gestis Gefahrstoffdatenbank (nur Pulver, komp. Metall ohne R/S-Sätze)


Laura Poitras (* 16. Januoar 1962 in Boston) is een Regisseurinne uut do Fereende Stoaten. 2006: My Country, My Country 2010: The Oath 2014: Citizenfour IMDB Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Andreas Busche: „Es hätte auch eine Falle sein können“, Interview, die tageszeitung, 27. Oktober 2014. Normdoaten: GND: 1061788806 (OGND) | LCNAF: no2004064205 | VIAF: 41553150


Nässjö lait in Sweeden, in ju Provins Jönköpings län. Deer woonje sowät 14.439 Moanskene (2010). Commons: Nässjö – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Tätorter 2010


Vetlanda lait in Sweeden, in ju Provins Jönköpings län. Deer woonje sowät 13 050 Moanskene (2010). Commons: Vetlanda – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Tätorter 2010


Habo lait in Sweeden, in ju Provins Jönköpings län. Deer woonje sowät 6 883 Moanskene (2010). Commons: Habo – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Tätorter 2010


Mullsjö lait in Sweeden, in ju Provins Jönköpings län. Deer woonden in dät Jier 2010 5 452 Moanskene. Commons: Mullsjö – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Tätorter 2010


Ängelholm lait in Sweeden, in ju Provins Skåne län. Deer woonje 23 240 Moanskene (2010). Commons: Ängelholm – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Tätorter 2010


Bankeryd lait in Sweeden, in ju Provins Jönköpings län. Deer woonden in dät Jier 2010 6 883 Moanskene (2010). Commons: Bankeryd – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Tätorter 2010


Palladium een chemisk Element mäd dät Elementsymbol Pd un ju Oardengstoal 46. Dät säildene säälwerwiete Uurgongsmetall tält tou do Platinmetalle, in dät Periodensystem stoant dät in ju 5. Periode un dän 10. Koppel düütsk: 10. Gruppe (aleer Deel fon dän 8. Ieuwenkoppel af Nikkelkoppel). Dät lät in't chemiske Ferhoolden liekhaftich as Platin.


Wulfila (Uutsproake: [ˈvʊlfila], ap Gotisk foar litje Wulf, ap Latien Ulfilas) wuud uum dät Jier 311 gebooren un is 383 stuurwen. Hie waas woarschienelk die eerste Biskop fon do Terwingen, ook Visigoten naamd. Hie häd ju Biebel ap Gotisk uursätt un deermäd dät wichtigste Wierk scheepen foar ju Rekonstrukse fon ju gotiske Sproake. Deerum wäd sien Biebel ook oafte Wulfila-Biebel naamd.


Saša Stanišić (bädden 1978 in Višegrad, Bosnien un Herzegowina) is n düütsken Skrieuwer. Wie der Soldat das Grammofon repariert. Luchterhand, München 2006, ISBN 3-630-87242-5. Vor dem Fest. Luchterhand, München 2014, ISBN 978-3-630-87243-8. Saša Stanišić (Düütske Biographie) Sasa Stanisic (Perlentaucher)


Dät Massaker bie Wounded Knee geböärde an n 29. Dezember 1890 bie ju Steede Wounded Knee twiske ne Gruppe fon do Lakota (Plains Sioux) Indioaner, do uut hiere Reservation fluchted wieren un un ju soogende beriedene Division fon de US-Armee. Dood bleeuwen toumindest 150 Indioaner un 25 US-Suldoaten un moonige moor wuuden wuunded. Ju Foargeschichte waas, dät Deele fon do Indioane in do Reservatione unner dän Ienfloud fon dän soonaamde Ghost Dance (Dons fon do Gäiste) roakeden. Jo toachten, dät dät n Wai reeke schuul, wier fräi tou kuumen fon ju Heerskup fon do Bleekgesichtere. Deeruum moakeden se monken uur Seeken n besunneren (Gäister-) Dons. Deerfon koom dät dan uk, dät do Indioaner uut do Reservatione fluchteden. Ju soogende Division foont do Indioaner un wüül do wier touräächbrange ätter ju Reservation. As do Suldoaten ounfängen, fon do Indioane do Woapene wächtouniemen, koomen bee Gruppen an t fjuchten. Do Suldoaten fängen dan oun, mäd hiere Ruure un Kanonen tou schjooten. Dät Massaker bie Wounded Knee wäd betrachted as dän Ouslus fon do Kriege twiske de USA un do Indioaner, afwäil dät uk leeter noch litje Gefächte roate. Coleman, William S.E. Voices of Wounded Knee, University of Nebraska Press (2000). ISBN 0-8032-1506-1.


Greetsiel is n Täärp in ju Meente Krummhörn in dän Loundkring Aurk in Läichsaksen. Dät Täärp lait an ju Leybucht in dät Wäästen fon Aastfräislound un häd 1450 Ienwoonere (2012). Do Stääde Norden in dät Noude un Oamde in dät Suude lääse 15 bit 20 Kilometer fon Greetsiel ou. Däälich is Greetsiel bekoand as Fiskers- un Touristentäärp. In do 1990er Jiere waas dän Leybuchthörn kloor. Dät Bauwierk is ne kunstelke Loundtunge in ju Wäädsee. Ne Slüüse skat dän Hoawen fon Greetsiel fon ju Wäädsee. Skippen konnen deertruch bie Äbbe un Floud in dän Hoawen kuume. Ubbo Emmius Commons: Greetsiel – Mediendoatäie


The Prodigy is n punkkoppel uut Änglound. The Prodigy Experience (1992) Music for the Jilted Generation (1994) The Fat of the Land (1997) Always Outnumbered, Never Outgunned (2004) Invaders Must Die (2009) The Day Is My Enemy (2015) No Tourists (2018) World's On Fire (2011) The Dirtchamber Sessions Volume One (1999) Their Law: The Singles 1990-2005 (2005) What Evil Lurks (1991) Voodoo People (1995) Lost Beats (2009)


Ju Suumertied is in do Suumermounden ne Tied in bepeelde Lounde of Regione ap ju Waareld, do Deel weese konnen fon ferskeedene Tiedzonen, wierbie ju Klokke ne Uure foaruut gungt. In dät Foarjier wäd ju Klokke dan ne Uure foaruut sät un in dän Häärst ne Uure wieruume. Ju Suumertied foar dän eersten Moal infierd in ap n 30. April 1916 in dät Düütske Riek un in Aastriek-Ungarn, in dätsälge Jier foulgede Dät Fereeniged Köönichriek fon Groot-Britannien un Irlound. In dät Jier 1975 besluuten do maaste Lounde fon ju doomoalige Europäiske Meenskup foar ju Ienfierenge fon ju Suumertied. Dät Besluut wuude 1977 uumesät. Ju Dailjoachtphase lait truch ju Suumertied ne Uure leeter. Foar fuul Moanskene fäilt dät as ne Ferlaangerenge fon ju Daitljoachttied. So is ju Sunneapgung an et Begin fon n Suumer uum 04:30 Uure Suumertied insteede fon 03:30 Uure Normoaltied. Deertruch ferskuuwet ju Tied fon ju Sunneunnergong fon ungefeer 21:00 Uure Normoaltied ätter 22:00 Uure Suumertied. Uumdät do maaste Moanskene uum 3 of 4 Uure mäidens noch släipe, un uum 22 Uure äiwends noch nit, un do Moanskene sik moor an ju Kloktied anpaasje insteede fon ju Daitied, ferskuuwet sik ju deerbie heerende Woakphase fon do maaste Moanskene


Nijewier, (Niederloundsk: Niawier) is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 403 Ienwoonere (2007). Commons: Niawier – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie


Eanjum, (Niederloundsk: Anjum) is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 1.065 Ienwoonere (2014). Wiendmäälne De Eendracht (2007) Kriegerdenkmal (2008) www.anjumweb.nl Commons: Eanjum – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie


18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24. Jiere: 2000 - 2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 2005 - 2006 - 10. Januoar: Noudkorea ferkloort sin Uuttreed uut dän Atomwoapenspeerferdraach 1. Februoar: Dät US-amerikoanske Ruumtefeer (nieper: Space Shuttle) Columbia bräkt bie'n Wier-Ientreed in ju Äid-Atmosphäre stukken. Aal do soogen Ruumtefoardere oun Boud stierwe deerbie. 12. Meerte: Ju Waareld-Suundegaids-Organisatsjoon (WHO) oardent ju in Aast-Asien uutbreekene Omme-Kroankhaid SARS as waareldwiede Betruuenge ien. 20. Meerte: Begin fon dän Irakkriech. 27. Meerte: Doodesfaal Jeremiah Duggan - Die britiske juudske Student Jeremiah Duggan kumt unner nit gans kloorde Uumstounde in Wiesbaden tou Dood. Dät rakt aan Touhoopehong mäd ju antisemitiske LaRouche-Bewäägenge. 3. April: In dän Irak-Kriech begint ju Slacht uum Bagdad. 4. April: Amerikoanske Troppen nieme dän Lufthoawen fon Bagdad ien. 5. April: Do Amerikoanere marskierje in ju Stäädmidde fon Bagdad ien. 1. Moai: Do Amerikoanere ferkloorje dän Irak-Kriech foar wunnen. 5. Juni: Die FDP-Politiker Jürgen Möllemann stäärft unner uunkloorde Uumstounde bie aan Faalskirrmsproang. 22. August: 22. August: In dän Waareldruumte-Boanhoaf Alcântara rakt dät aan läipen Explosions-Uunfaal, uumdät een Drieuwwierk fon een VLS-1-Rakeete uut Fersjoon tou fjuurjen begint. Monken do 21 Doode sunt betjuudende Wietenskuppere un Ingenieure


H. Preston-Thomas, The International Temperature Scale of 1990 (ITS-90) in: Metrologia, 1990, 27,3–10 John A. Dean, Norbert A. Lange: Lange’s handbook of chemistry. 15. Aufl. McGraw-Hill, New York, NY 1999, ISBN 0-07-016384-7; Section 6, Thermodynamic Properties; Table 6.4. Kapitel vo D. Stull in: Dwight E. Gray (Hrsg.): American Institute of Physics handbook. 3. Aufl. McGraw-Hill, New York 1972, ISBN 0-07-001485-X Eintrag zu Indium–Pulver in der GESTIS-Stoffdatenbank des BGIA, abgerufen am 12.9.2007 (JavaScript erforderlich)


Ealsum, is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 145 Ienwoonere (2014). Commons: Aalsum (Friesland) – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie


Sicherheitsdatenblatt (alfa-aesar) (in kompakter Form: keine R/S-Sätze) Commons: Tin – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie


Łobez is ne Stääd in dät Noudwäästen fon Polen. Ju Stääd häd 10.409 Ienwoonere (2015). Truch ju Stääd fljut ju Rega. Łobez - Stääd Commons: Łobez – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Łobez - You Tube Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2015, stan na 01.01.2015.[1] http://www.wysokosc.mapa.info.pl/


Szczecin is ne Stääd in dät Noudwäästen fon Polen. Ju Stääd häd 408.105 Ienwoonere (2014). Truch ju Stääd fljut ju Oder. Commons: Szczecin – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie


Sicherheitsdatenblatt (alfa-aesar)


Tellur (latiensk tellurium is n chemisk Element mäd Symbol Te un Atomnummer 52. Dät is n säälwergries Metalloid. Tellur is 1782 äntdäkt fon dän aastrieksk-ungarisken Wietenskupper Franz Joseph Müller von Reichenstein. Säkstien Jiere leeter, in 1798, wuud dät fon Martin Heinrich Klaproth toun eersten Moal isolierd un kreech dät sin Noome. Die Noome Tellurium kumt häär fon dät latienske Tellus, wät Äide hat. Ätter do säkstiger Jieren 60 wuud Tellur aal oafter ferwoand in thermo-elektriske Reewen un fräi mechenisk beoarbaideden Stäil. Tellur wäd maast ferwoand in Legierengen mäd uur Metalle. Dät wäd an Lood bietouföiged uum dät Metal wät stäärker tou moakjen un beständiger juun Swieuelsüüre. Wan Tellur bietouföiged wäd an rustfräien Stäi, is dät lichter beoarbaidboar. Uur Anweendengen sunt: In ju keramiske Industrie. In Kombination mäd Bismut wäd dät in thermoelektriske Reewen ferwoand. Däat wäd bietouföiged an Gusiersen, uum ju Köilenge un deermäd do mechaniske Oainskuppe fon dät kloore Produkt tou be-ienfloudjen. Tellur wäd in Ferbiendenge mäd Cadmium ferwoand in wäkke Solarzellen. In kristalline Foarm is Tellur säälwerwiet un in skeene Foarm häd dät n metallisken Glans. Daach is dät n bros un licht tou pulverisierjen Hoolichmetal. Tellur is n P-Typ Hoolichlaiter, wierbie ju elektriske Laitfäiegaid ouhonget fon ju


Iod (misferstoundelke Skrieuwwiese: Jood) is n chemisk Element mäd dät Elementsymbol I un ju Oardnengstaal 53. In dät Periodesystem stoant et in ju 7. Haudgruppe (17. Gruppe) un heert somäd tou do Halogene. Die Noome lat sik fon dät ooldgriechiske Woud „ioeides“ (ιώο-ειδης) foar „veilchenfaawich, violet“ ou. Bie dät Heetmoakjen fräisätte Dampe sunt charakteristisk violet. Iod is bie Ruumtemperatuur n Fääststof, die der sljucht woaterlööselk, oawers goud lööselk in woaterge Kaliumiodid-Löösenge un gjucht goud lööselk in Ethanol un uur organiske Löösengsmiddele is. Iod ist n Bestanddeel, dät in dän Organismus fon Dierte un Moansken nit mist wäide kon un mäd dät ieten apnuumen wäd. Ap hööchste is ju Konzentration bie Moanskene in dän Skildkäddel un wäd deer in do Hormone Thyroxin un Triiodthyronin un as Diiodtyrosin nutsed. Iodkröäk in dät Drinkwoater un ju Kost is in de Räägel foar dät Aptreeden fon Krop un somäd foar ne Iodunnerfersuurgenge feroantwoudelk. As Foarsuurge wäd dät wieks insen of moormoals Ieten fon Seefisk rät as uk Ferweendenge fon dät sonaamde Iodsoalt (Spiesesoalt mäd Natrium- of Kaliumiodoat fersät) rät. Truch disse individuelle Iodprophylaxe un ju Iodierenge fon Foddermiddele wäd i n Düütsklound dän Kröäk an Iod in den Gruund deelwiese uusgliekt. Der kuud beloanged


Cesium is n chemisk Element mäd Symbol Cs un Atomnummer 55. Dät is n säälwer/gouldfaawich Alkalimetal. Cesium is as eerste spektroscopisk äntdäkt fon Robert Bunsen un Gustav Kirchhoff in 1860. Dät koom in litje Massen foar in Soodwoater, dät jo unnersoachten. Die Noome is oulat fon dät latienske Woud caesius, dat as heemelblau (ätter do two hälle blaue Lienjen in dät atomäre Emissionsspektrum fon dit Element) uursät wäide kon. Cesium wäd anwoand in Atomklokken. Siet 1967 wäd ju Sekunde in dät Internationoale System fon Eenhaide (SI) definierd as 9.192.631.770 Zykli fon ju Stroalenge ju der heert bie dän Uurgong twiske twäin Energietoustande fon dät Cesium-133 Atom. Dät Metal kon elektrochemisk as uk truch Uutnunner-Deelenge fon dät Azide CsN3 moaked wäide, man dät mout unner n Inertgas, in Vakuum of unner Oulje apwoard wäide. Dät Metal sälwen is gjucht uunedel. Ju Elektronekonfiguration is [Xe]6s1 un dät eene Buutenelektron is man gjucht swäk an dät Atom buunen. Ju eerste Ionisierengsenergie is bloot 3,893 eV, die läichste Wäid fon aal stabile Elemente. Cesiumchemie wäd deeruum behärsked fon dän stäärke Hong, dät Cs+ Ion tou bildjen. Eintrag zu CAS-Nr. 7440-46-2 in der GESTIS-Stoffdatenbank des BGIA, abgerufen am 14. Dezember 2007 (JavaScript erforderlich)


Rudolf Augstein (1923-2002) waas n düütsken Journalist. Deutschland ein Rheinbund? (Unter Pseudonym: Jens Daniel) Leske Verlag, Darmstadt 1953. Spiegelungen. 1964. Preußens Friedrich und die Deutschen. 1968. Jesus Menschensohn. 1972 (Neuauflage 2001). Überlebensgroß Herr Strauß. Ein Spiegelbild. (Herausgeber) 1980. Commons: Rudolf Augstein – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Rudolf Augstein (Düütske Biographie) Rudolf Augstein 1923-2002 (LeMO) Normdoaten: GND: 118651080 (OGND) | LCNAF: n/80/138941 | VIAF: 109029197


Egon Erwin Kisch (1885-1948) waas n düütsken Journalist un Autor. Aus Prager Gassen und Nächten. A. Haase, Prag 1912 Prager Kinder. A. Haase, Prag 1913 Klassischer Journalismus. R. Kaemmerer, Berlin 1923 (Herausgeber) Kriminalistisches Reisebuch. Die Schmiede, Berlin 1927 Schreib das auf, Kisch! Erich Reiss, Berlin 1930 Aus drei Weltteilen. Staatsverlag der WUZWK, Charkow/Kiew 1932 Egon Erwin Kisch berichtet: China geheim. Erich Reiss, Berlin 1933 Abenteuer in fünf Kontinenten. Éditions du Carrefour, Paris 1936 Marktplatz der Sensationen. El libro libre, Mexiko-Stadt 1942 Entdeckungen in Mexiko. El libro libre, Mexiko-Stadt 1945 Website über Egon Erwin Kisch, redigiert von seinem Biographen Klaus Haupt Egon Erwin Kisch (Düütske Biographie) Leben und Werk des „rasenden Reporters“ (haGalil) Egon Erwin Kisch (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 118562533 (OGND) | LCNAF: n/50/47191 | VIAF: 46774385


Barium is n Äidalkalimetall. Sicherheitsdatenblatt (alfa-aesar) für Barium-Stücke (teilweise abweichende R-/S-Sätze für andere Formen)


Michael Wolffsohn (bädden in 1947 in Tel Aviv) is n düütsken Historiker. Wem gehört das Heilige Land? München: Bertelsmann, 1992. ISBN 3-570-01622-6. Zum Weltfrieden. Ein politischer Entwurf. München: dtv, 2015, ISBN 978-3-423260756. Michael Wolffsohn (Munzinger-Archiv) Michael Wolffsohn (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 115601260 (OGND) | VIAF: 22187140


Hannah Arendt (* 1906 in Linden/Hannover; † 1975 in New York) waas ne düütsk-amerikoansken Historikerin un Philosophin. The Origins of Totalitarianism. New York 1951, dt. Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft, Europäische Verl.-Anst., Frankfurt 1955. Rahel Varnhagen: The Life of a Jewess. London 1958, dt. Rahel Varnhagen. Lebensgeschichte einer deutschen Jüdin aus der Romantik. Piper, München 1959. Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil. New York 1963, dt. Eichmann in Jerusalem. Ein Bericht von der Banalität des Bösen, Piper, München 1964. On Revolution. New York 1963, dt. Über die Revolution, Piper, München 1963. On Violence. New York, London 1970, dt. Macht und Gewalt, Piper, München 1970. Lectures on Kant's Political Philosophy, Chicago 1982, dt. Das Urteilen. Texte zu Kants politischer Philosophie. Piper, München 1985, ISBN 3-492-22560-8 (Vorlesung 1970, posthum veröffentlicht) The Life of the Mind. New York 1978, dt. Vom Leben des Geistes. Bd. 1 Das Denken. Bd. 2 Das Wollen. Piper, München 1979, ISBN 3-492-22555-1 (Vorlesungen 1973 und 1974, posthum veröffentlicht) Hannah Arendt (Deutscher Bildungsserver) Hannah Arendt (Düütske Biographie) Hannah Arendt (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 11850391X (OGND) | VIAF: 105151053


Rochus von Liliencron (1820 - 1912) waas n düütsken Historiker. Über Neidharts höfische Dorfpoesie. Dissertation. In: Zeitschrift für deutsches Altertum, 6/1849, S. 69−117. Graf Ourem oder Kraft und Macht. Trauerspiel in fünf Aufzügen. Schwers'sche Buchhandlung, Kiel 1844. Liturgisch-musikalische Geschichte der evangelischen Gottesdienste von 1523–1700. Schleswig 1893. Frohe Jugendtage. Lebenserinnerungen. Kindern und Enkeln erzählt. Duncker & Humblot, Leipzig 1902. Wie man in Amwald Musik macht. Die siebente Todsünde. Novellen. Leipzig 1903. Rochus Freiherr von Liliencron (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118728245 (OGND) | KB (Niederlounde): 069160171 | VIAF: 59141124


Neidhart (13. Jierhunnert) waas aan düütsken Dichter. Siegfried Beyschlag (Hg.): Die Lieder Neidharts: der Textbestand der Pergament-Handschriften und der Melodien, Darmstadt 1975. ISBN 3-534-03592-5 Reinhard Bleck: Neidhart: Leben und Lieder, Göppingen 2002. ISBN 3-87452-950-9 Die Lieder Neidharts, hrsg. von Edmund Wießner, fortgeführt von Hanns Fischer, 5. Auflage, hrsg. von Paul Sappler, Tübingen 1999. ISBN 3-484-21144-X Lieder: Auswahl mit den Melodien zu neun Liedern (mittelhochdeutsch/neuhochdeutsch), übers. und hrsg. von Helmut Lomnitzer, Stuttgart 1993. ISBN 3-15-006927-0 (= Reclams Universal-Bibliothek; Nr. 6927) Neidhart (Düütske Biographie) Digitalisat des Codex Manesse (UB Heidelberg, Cod. Pal. germ. 848, Blatt 273r: her Nithart) Normdoaten: GND: 118586874 (OGND) | VIAF: 289392117


Hafnium mäd dät Symbol Hf un ju Oardnengstaal 72 is n Uurgongsmetall. Magnetic Susceptibility of Hafnium and Manganese in: Physical Review, 1955, 98, 4, 936–937 Eintrag zu Hafnium-Pulver in der GESTIS-Stoffdatenbank des BGIA, abgerufen am 27.8.2007 (JavaScript erforderlich), disse Angoawen jäilde bloot foar Pulver, in n kompakten Toustan neen Gefoarensymbole af R/S-Sätze


18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24. Jiere: 2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 2005 - 2006 - 2007 - 4. Januoar: Ju Lounde-Eenhaid fon ju Ruumte-Sonde Spirit loundet ap ju Meridiani-Ieuwene ap dän Mars. 11. Meerte: islamistiske Terror-Ansleeke in Madrid 1. Moai: Estlound, Letlound, Litauen, Malta, Polen, ju Slowakäi, Slowenien, Tschechien, Ungarn un Zypern wäide Lid fon ju Europäiske Union. 30. Juni: Johannes Rau trät as düütsken Buundespräsident ou. 1. Juli: Horst Köhler wäd düütsken Buundespräsident. 1. August: Bie ju Broundkatastrophe fon Asunción wäd dät groote Koophuus fon ju Ycua Bolaños-Gruppe in ju paraguayiske Haudstääd Asunción fernäild, 396 Ljuude stierwe un fieuwhunnerd wäide ferseerd. 15. August: Unner ju skeedende Präsidentin Mireya Moscoso wäd een twäide fääste Brääch uur dän Panama-Kanoal, ju Puente Centenario fierdelk ienwäid, man eerst in dät Foulgejier wäd ju in Bedrieuw nuumen. 28. Oktober: Ju Fäk-Tiedskrift Nature publiziert ju wietenskuppelke Eerst-Beskrieuwenge fon dän fossilen Homo floresiensis, die bolde unner ju populäre Beteekenge "Hobbit" bekoand wäd. 2. November: Präsidentskups-Köär in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. George W. Bush wäd mäd sjuunelke Moorhaid alwier foar'n US-Präsident kädden, juun him ferljust John F. Kerry. 26. Dezember: Aan Tsunami in dän


Tantal (Symbol Ta, Oardnengstoal 73) is n chemisk Element, gnauer kweeden, n Uurgongsmetall. Dät kumt säilden foar un is n duktil, glansjend un graphit-gries Materioal.


Orlando Figes (bädden in 1959 in London) is aan britisken Historiker. Die Tragödie eines Volkes. Berlin Verlag, Berlin 1998, ISBN 3-8270-0243-5. Nataschas Tanz. Eine Kulturgeschichte Russlands. Berlin Verlag, Berlin 2002, ISBN 3-8270-0487-X. Die Flüsterer. Leben in Stalins Russland. Berlin Verlag, Berlin 2008, ISBN 978-3-8270-0745-2. Krimkrieg. Der letzte Kreuzzug. Berlin Verlag, Berlin 2011, ISBN 978-3-8270-1028-5. Hundert Jahre Revolution. Russland und das 20. Jahrhundert. Hanser Berlin, Berlin 2015, ISBN 978-3-446-24775-8. Homepage Orlando Figes (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 120452766 (OGND) | KB (Niederlounde): 073449520 | VIAF: 92926708


Timothy Garton Ash (bädden in 1955 in London) is aan britisken Historiker. Ein Jahrhundert wird abgewählt. München: Hanser, 1990. ISBN 3-446-15898-7 Die Akte Romeo. Persönliche Geschichte. München: Hanser, 1997. ISBN 3-446-19106-2 Jahrhundertwende. Weltpolitische Betrachtungen 2000–2010. München: Hanser, 2010. ISBN 978-3-446-23598-4 Homepage Timothy Garton Ash (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 119520206 (OGND) | KB (Niederlounde): 075027534 | VIAF: 32041037


Emil Ermatinger (1873 - 1953) waas aan Swaitser Germanist. Das dichterische Kunstwerk. Grundbegriffe der Urteilsbildung in der Literaturgeschichte, 1921 Deutsche Kultur im Zeitalter der Aufklärung, 1935 Richte des Lebens und Jahre des Wirkens. Autobiographie in zwei Bänden, 1943/45 Deutsche Dichter 1700–1900. Eine Geistesgeschichte in Lebensbildern, 2 Bände 1948/49 Emil Ermatinger (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118682334 (OGND) | KB (Niederlounde): 067634419 | VIAF: 138963


Walther Hofer (1920 - 2013) waas aan Swaitser Historiker un Politiker (BGB, SVP). Geschichtsschreibung und Weltanschauung. Betrachtungen zum Werk Friedrich Meineckes. Oldenbourg, München 1950. (Dissertation, Universität Zürich 1949) Der Nationalsozialismus. Dokumente 1933–1945. Hrsg., eingeleitet und dargestellt von Walther Hofer. Fischer Bücherei, Frankfurt am Main 1957; überarbeitete Neuausgabe: Fischer Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 1982, ISBN 3-596-26084-1. Walther Hofer (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118552368 (OGND) | KB (Niederlounde): 070336377 | VIAF: 265416055


Dronryp is n Täärp in ju niederloundske Meente Menameradiel un mäd ungefäär 3.500 Ienwoonere dät grootste Täärp fon ju Meente.


Adam Tooze (bädden in 1967) is aan britisken Historiker. Ökonomie der Zerstörung. Die Geschichte der Wirtschaft im Nationalsozialismus. Siedler Verlag, München 2007, ISBN 978-3-88680-857-1 Sintflut. Die Neuordnung der Welt 1916–1931. Siedler Verlag, München 2015, ISBN 978-3-88680-928-8 Adam Tooze designated as the inaugural Barton M. Biggs Professor of History (Yale University, April 16, 2013) J. Adam Tooze (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 114645825 (OGND) | KB (Niederlounde): 303216530 | VIAF: 230142805


Wolfram is n Sweermetall Eintrag zu Wolfram, Pulver in der GESTIS-Stoffdatenbank des BGIA, abgerufen am 22. November 2007 (JavaScript erforderlich)


Menaam is n Täärp in ju niederloundske Meente Menameradiel mäd ungefäär 2.470 Ienwoonere (2004). Ätter Dronryp is Menaam dät twäidgrootste Täärp fon ju Meente.


Eintrag zu Rhenium-Pulver in der GESTIS-Stoffdatenbank des BGIA, abgerufen am 1.12.2007 (JavaScript erforderlich)


Ju Themse (Ängelsk: Thames) is ju grootste un maast wichtige Ai fon Änglound. Do Römer in ju Region bauden ap dät Noudouger fon ju Themse bie London een Haudquartier. Jo naamden ju Siedelenge Londinium. Truch ju goude Loage, kuude ju Siedelenge uutwoakse tou ju Stääd Londen.


Transvaal, dät däälich neen gultich Ferwaltengsrebät moor is, lait twiske do bee Äien Limpopo un Vaal. Sänt dät oachte Jierhunnert lieuwden deer eerste Venda un Sotho, in 1817 koomen deer Stomme bietou, do fon dän Zulu-Köönich Shaka uut hiere Heemat ferdrieuwen wuuden sunt. Twiske 1830 un 1850 wonnerden deer do Buuren of "Voortrekker" uut ju britiske Kap-Kolonie ien, do dät Rebät sunner fuul Juunweer kolonisierden. Jo gruundeden in dät Noude eerste two litjere Stoaten, do ätter do Steede Winburg un Potchefstroom benaamd wieren. Jo fereenden sik in 1844. Dät sik leeter wier apdeelde in dän Oranje-Fräistoat twiske do Äien Oranje un Vaal un appe uur Siede ju Suudafrikoanske Republik ap dät Rebät fon Transvaal, ju nit tou ferwikseljen is mäd ju Republik Suudafrikoa fon däälich. In 1852 ärkoanden do Briten ju Uunouhongegaid fon do Rebätte noudelk fon ju Äi Vaal oun. Die junge Stoat hiede dät wirtskuppelk stuur un waas buppedät noch fon do Zulu betruued, deer häbe do Briten hiere Kansje blouked un dät Lound as "Räddenge" anektierd. Man suk een Räddenge wüülen do Buuren nit, sodät uum 1880 die Eerste Buurenkriech begon. 1881 waas dan wier Free, do kriegen jo eerste een deelwiese Sälwenferwaltenge unner britiske Foarheerskup. 1884


Die Apennin of do Apenninen is een 1500 km loange Riege fon Bierge, ju sik fon't Noude ätter't Suude dät italieenske Hoolichailound loangs lukt (also bolde truch heel Italien). In dän Abruzzisken Apennin, in dän Gran Sasso d'Italia, lait uk die Bierich Corno Grande ("Groot Houden"), mäd 2912 m die hoochste in dän Apennin. Deer unner lait die suudelkste Glitsker fon Europa, die Calerone-Glitsker. Man die Apennin is nit allerweegense so alpin, dät rakt deer uk middelhooge Bierge. Ju Bierichloundskup äntstuude in ju sonaamde Alpidiske Orogenese truch dät Steeten fon ju afrikoanske juun ju eurasiske Äidploate (Kontinentoal-Drift).


Die Uutdruk Kontinentoal-Drift beteekent ju Ferskuuwenge fon do Äidploaten, also do Breekstukke fon ju Äidkoarste, ap dän Äidmoantel. Die is nit gans fääst, man truch dät Smilten fon dän Steen steedenwiese lubberch, so dät dät ap loange Tied een Drift reeke kon. Ju Kontinentoaldrift is uk ju Uurseeke foar Äidbieuwjen, uumdät sik uk däälich noch do Waarelddeele ferskuuwe. Ätter aan loangen wietenskuppelken Stried kuude Alfred Wegener Bewiese foar ju Kontinentoal-Drift foarlääse. Nit bloot, dät do Kusten t.B. in't Aaste fon Suudamerikoa un in't Wääste fon Afrikoa gjucht niep touhoope paasje, uk ju Ferdeelenge fon Steene un Fossilien fon bestimde Oarde spräkt deer foar, dät aleer Waarelddeele touhoope hongeden, do däälich fier uutnuur lääse. Fääre fiende sik ap hooge Bierge mongs Fossilien fon Dierte un Plonten uut ju See, wät aleer foar Räste fon ju Säändfloud heelden wuude. Däälich is bekoand, dät düsse Bierge sik truch dät Touhoopesteeten fon Waarelddeele apfoolded hääbe. Uur Jiermillionen is ju Gruunde fon ju See somäd oafter tou n Bierichtop wuuden. Me kon ju Fooldenge mongs uk an do Steenloagen sjo. Däälich lät sik mäd Hälpe fon moderne Reewen (so as Satelliten) an dän Rant fon bienaist älken Waarelddeel een jierelke Ferskuuwenge fon aan bit tjoon


Osmium is n Uurgongsmetall. J. W. Arblaster: Densities of Osmium and Iridium, in: Platinum Metals Review, 1989, 33, 1, 14–16. J. W. Arblaster: What is the True Melting Point of Osmium?, in: Platinum Metals Rev., 2005, 49, 4, 166–168 M. B. Panish, L. Reif: Vaporization of Ruthenium and Osmium, in: Journal of Chemical Physics 1962, 37, 1, 128−131 Abstract Eintrag zu Osmiumpulver in der GESTIS-Stoffdatenbank des BGIA, abgerufen am 20. September 2007 (JavaScript erforderlich)


Die Bääterrhien is een Wäl-Äi fon dän Rhien. Hie häd een Loangte fon 64,9 Kilomeetere, uk wan in dät Äi-Systeem ju Wälle fon dän Dischmabach mäd 72 Kilomeetere ap't fierste fon't Touhoopefljooten fon Faanderrhien un Bääterrhien lait. Die Bääterrhien lait heel un aal in dän Swaitser Kanton Graubünden. Ju Wälle fon dän Bääterrhien lait ap ne Hööchte fon 2400 Meetere ap dät Meentelound fon dät ätter ju Äi benaamde Täärp Hinterrhein. Dan fljut hie truch dän Rhienwoold ("Rheinwald") mäd Splügen as grootste Meente. Unner dän Rhienwoold twingt hie sik truch ju Äängte fon ju Roffla-Slucht. Wier dät Doal wier wieder is, hat dät ap Rätoromanisk Val Schons, ap düütsk "Schams". Deer lääse do Täärpe Andeer, Zillis un Donat, aal twiske 1020 un 940 Meetere Hööchte. Unner dät Val Schons kumt wier een äänge Slucht, ju Viamala. Latiensk "via mala" of rätoromanisk "veia mala" hat uursät "läipe Sträite". Die Noome kumt deerfon, dät truch Stoarm, Grummelskuur un Steengruus aleer fuul Unglukke in ju Slucht skäin sunt. Däälich is ju Sträite beeter uutbaud un skuuld, sodät dät nit moor so freeselk is. Unner ju Viamala wäd dät Doal wier wieder. Dät is dät Rebät uum Thusis. Ätters kumt neen äänge Slucht moor


Platin is een chemisk Element mäd dät Elementsymbol Pt un ju Oardengstoal 78. In dät Periodensystem stoant dät in dän Koppel 10 (düütsk: Gruppe 10) (in ju oolde Tällenge Deel fon dän oachte Ieuwenkoppel af Nikkelkoppel). Platin is een loodich, grauwiet Uurgongsmetall, dät uutdiend un smieded wäide kon. Dät Eedelmetall hoaldt sik gjucht loange un wäd tou ju Häärstaalenge fon Smuk, Fiertjuuchkatalysatoren, Laborreewen, Tusk-Implantoate un Kontaktwierkstoffe bruukt.


Tiziano Vecellio waas n bekoanden Kunstler fon ju hooge Renaissance, un die wichtichste Fertreeder fon ju venesioanske Skoule in't 16. Jierhunnert. Dät Wunner fon ju Heelenge fon n ousloain Been,moald in 1511 Venus fon Urbino (moald in 1538) Oubieldenge fon dän Doge Francesco Vernier, moald in 1555 Pietà, moald midde do 1570er Jiere, kuut foar sin Dood National Gallery: Tizian


Tommaso di Ser Cassai waas die wichtichste italieenske Kunstler in ju äddere Renaissance. Hie oarbaidede in Florenz un Room, wier hie oun ju Päst stoorf. Fon dän Filippo Brunelleschi, aan Architekt, uurnoom hie ju mathemoatisk begruundede Perspektiv-Leere un fon Donatello, aan Bieldehauer, ju plastisk-reoalistiske Deerstaalenge fon Moanskene. So kuude hie, besunners in sien Fresken, een lieuwends-naie Deerstaalengswiese roakje un hiede, aaldät hie ädder stoorf, grooten Ienfloud ap ju Bieldende Kunst fon ju Renaissance. Kroamstoowe fon n foarniem Moanske uut Florenz, moald uum 1420 Dät San Giovenale-Triptychon, moald in 1422 Ju Heelenge fon aan Lommen Tjofooldegaid, dät bekoandste Fresko fon Masaccio, moald fon 1425 bit 1428.


Die 14. Juli is die hunnertfieuwunnjuugentichste Dai fon dän gregorioansken Kalänner (in Skaltjiere die hunnertsäksunnjuugentichste), deer blieuwe also noch hunnertsoogentich Deege tou dät Eende fon't Jier tou. Uurigens is dät die Nasjoonoalfierdai fon Frankriek. 1594: Sigismund III. Wasa raiset tourääch ätter Poolen wai un lät as Fertreeder dän sweediske Heertoach Koarl regierje. 1789: Stoarm ap ju Bastille in Paris, Begin fon ju Frantsööske Revolutsjoon. 1792: Kaiserkrounenge fon Franz Joseph Karl fon Habsbuurich as Franz II. in Frankfurt an'n Main. Dät is ju lääste düütske Kaiserkrounenge, eer dät Hillige Roomske Riek in 1806 aplöösed wäd. 1795: Ju Marseillaise wäd ju frantsööske Nasjonoalhymne. 1900: Do internasjonoale Troppen nieme in ju Tied fon dän Bokser-Apstound ju chinesiske Stääd Tianjin ien. 2015: Ju Ruumtesonde New Horizons roaket as dät eerste fon Moanskene baude Objekt dän Dwäärch-Planet Pluto. 2016: Bie dän Ounsleek in Nizza möärent aan IS-Terrorist mäd n Lastwoain 86 Ljuude un ferseert moor as 300. 1862: Gustav Klimt, aan Kunstler fon dän Juugendstil uut Aastriek 1455: Kunz von Kauffungen, die Äntfierder fon dän Altenburger Prinsenroow 1887: Alfred Krupp, düütsken Ärfiender un Industriellen


Die Main is mäd 527 Kilomeetere ju loangste Äi, ju fon gjuchts in dän Rhien fljut. Twäin Woaterloope jäilde as Wäl-Äi fon dän Main: Die Wiete Main, die sien Wälle in do Fichtelbierge häd, un die Roode Main, die uut ju Frankiske Alb fljut. Bie Melkendorf, dät tou ju Meente Kulmbach heert, fereenigje sik do bee tou dän Main. Hie fljut in aan takkergen Loop fon Aaste ätter Wääste twiske moorere Middelhooge Bierge in Franken, truch dät frankiske Wienbau-Rebät mäd ju Stääd Würzburg, fääre ätter Hessen wai un truch ju Stääd Frankfurt, bit hie twiske Ginsheim-Gustavsburg un dän Wiesbadener Stääddeel Mainz-Kostheim in dän Rhien mundet. Uurkaante ju Mundenge lait ju Ooldstääd fon Mainz.


Kwäksäälwer Bild der Wissenschaft, 1/2008, Seite 13


Manhattan is n Ailound an ju Mundenge fon dän Hudson River un n Stääddeel fon New York. Dät Ailound Manhattan Island wäd fon dän Hudson River in't Wääste, fon dän East River in't Aaste un fon dän Harlem River in't Noudaaste uumfleeten. Tou dän Stääddeel heere buppedät noch n poor litjere Ailounde, deerbie Roosevelt Island, Belmont Island, Governors Island, Randall’s Island/Wards Island un n littik Stuk Fäästlound, Marble Hill, dät tou dän Bau fon dän Harlem River Ship Canal in't 19. Jierhunnert tou noch n Deel fon Manhattan Island waas. Een Koarte fon New York mäd Manhattan in jeel:


Een Fäkwierkhuus is n Huus, wier dreegende Deele fon ju Wooge uut Holten Fäkwierk apbaud un do Feeke uutfäld sunt, maasttieds mäd Floachtwierk un Kleemelse, een Miskenge uut Leem, Sträi un mongs uk Mjuks. Toumäts wäide oaber uk Baksteene, Breeksteene of uurs wät bruukt. Düsse Bauwiese wuude foar moorere duusend Jiere in ju Jungsteentied ärfuunen un sänt düt Tiedoaler aaltied fääre äntwikkeld. Ju Fäkwierkbauwiese is also oold-bewäärd, daach wäd ju däälich bloot noch säilden bruukt, uum Huuse tou bauen. Fäkwierkhuuse rakt dät in een groote Fuulfoold fon unnerskeedelke Typen. Dät Eepene Huus, dät in Seelterlound aleer baud wuude, heert deer uk tou. Dät rakt uk Huuse, do bloot foar n Haaldeel mäd Holten Fäkwierk baud sunt: Uumdät dät Fäkwierk lichter as Steen is, sit dät dan buppe ap ju Muure. As een Miskenge uut Düütske un Slawiske Baukunst findt sik in do Elbsoundsteen-Bierge, ju sorbisksproakige Lausitz un dät Noude fon ju tschechiske Loundskup Böhmen dät sonaamde "Uumebiendenge-Huus" (Düütsk: Umgebindehaus). Deerbie sunt Blokhuus un Fäkwierkhuus ap een Oard un Wiese ferbuunen, dät unnern dät Blokhuus sik un ap Stonnere, do deer, mä Boogen ferbuunen, uumetoustounde, is dät Fäkwierkhuus buppe ap sät. Eepen Huus in't Museumstäärp Kloppenbuurich Ju Buurich Himeji in Japan


Dät Doom-Römer-Projekt is een Bau-Projekt in Frankfurt an 'n Main. Twiske dän Römerberg un dän Doom skäl ap dän Gruundsleek fon dät ourietene Techniske Räidhuus dät Sträiten-Nätwierk fon ju Ooldstääd wier häärstoald wäide, fääre skällen fieuwuntrüütich Huuse baud wäide, deer fon füüftien Rekonstruktsjoonen fon Ooldstäädhuuse, do in dän Kriech un dän Wierapbau fernäild wuuden sunt. Do uur Huuse wäide ätter stromme Sätgjuchte so baud, dät se ju Bielde nit minnerje skällene. Die Ploan waas tou eerste, dät techniske Räidhuus wier ap Steede tou brangen un näi tou bruuken, man do koom ju Idee foar dät Projekt ap. Die Besluut foar dät Projekt waas in 2007, die Gruundsteen wuude in 2012 laid. Kloor wäide skäl dät in 2016. Commons: Doom-Römer-Projekt (Frankfurt am Main) – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie www.domroemer.de


Dät Techniske Räidhuus fon Frankfurt an 'n Main waas die Sit fon do techniske Amte fon ju Frankfurter Stäädferwaltenge un wuude fon 2010 bit 2011 ourieten. Baud wuude fon 1972 bit 1974 tou in dän Stil fon dän Brutoalismus, dät hat, dät deer fuul mäd sjuunelken Beton baud wuuden is. Fonsäärm wäd die Uutdruk jädden uk apnuumen, uum tjuudelk tou moakjen, dät dät Huus ätter ju Meenenge fon fuul besunners brutoal in ju Frankfurter Ooldstääd baud wuuden is. Moorere wäidfulle Ooldstäädhuuse, do in dän Twäiden Waareldkriech Skoade nuumen hääbe, sunt nit wier ap Steede broacht, man foar düt Bauwierk ourieten wuuden. Uk ju archäologisk wäidfulle Gruunde in ju Kiensälle fon ju Stääd is foar groote Deele sunner Unnersäikenge fernäild wuuden. Somäd waas die Bau aiske striedich monken do Ienwoonere fon Frankfurt. Nu skäl in dät Doom-Römer-Projekt ap dän Gruundsleek fon dät Techniske Räidhuus dät oolde Sträiten-Nätwierk wier häärstoald wäide. Fääre wollen jo bit 2016 fieuwuntrüütich Huuse baue, deer fon füüftien as Rekonstruktsjoon fon n Ooldstäädhuus.


Die Eschenheimer Touden is ne origionoal ärheeldene Stäädpoute fon ju leet-middeloalerske Befäästigenge fon Frankfurt an 'n Main. Die Touden wuude tou Begin fon't füüftienste Jierhunnert baud un is dät ooldste Bauwierk in ju Binnestääd fon Frankfurt, ju sänt ju Fernäilenge in dän Twäiden Waareldkriech maast fon näiere Architektuur, so as Hoochhuuse, bestimd is. Die Eschenheimer Touden is soogenunfjautich Meetere hooch, binne häd er oachte Ful- un two Täkstokwierke. Unnern stoant mäd ne fjauerkaantige Gruundflakte ju Poute, deer buppe ap die runde Touden. Uum dät Toudenspit tou lopt n Weergong mäd fjauer litje Siedentoudene.


Ne Tragödie of n Truurspil is n Tjooterstuk of Film, wier ju Honnelenge n Skiksoalshoaftigen Ferloop nimt un in't Eende in ju Katastrophe uutgungt. Dät hat nit in älken Faal, dät die Protagonist stäärft, man dät dät foar him, eenerläi wo, läip uutgungt. Oafter mai, fon Hybris (Uurmoud) drieuwen, hie sien Skiksoal äntkuume un moaket dät deer truch noch läpper. Ju ooldste Foarm is ju Griechiske Tragödie, ju bit däälich Ienfloud häd.


Lood, uk "Bläi" naamd, is n Metall. Sicherheitsdatenblatt (Merck)


Mäd Trompe-l’œil ([tʀɔ̃pˈlœj] frantsöösk: "ferköäkelt do Oogene") beteekent me ne illusionistiske Skilleroatsje, ju dän Bekieker tou n Biespil truch besunners niepe Perspektive Tjodimensionoalität foarköäkelt. Een besunnere Foarm, ju as n Stillieuwend litje Seeken, oafter Pepier-Seedele deerstoalt, hat dät "Quodlibet". Bielde an ju Däkke fon ju Universitätssäärke in Wien, ju dän Iendruk fon een Kuppel moaket. Moald fon Andrea Pozzo in't 17. Jierhunnert. "Saitengen, Bräiwe un Skrieuwreewen ap n holten Brääd", moald fon Edward Collier uum 1699. Teekenge ap n holten Brääd, moald fon Johann Heinrich Füssli in 1750 "Foar ju Kritik wächloopend", moald fon Pere Borrell del Caso in 1874


Ju Trumpätte of uk Trumpäite is n blikken Tuut-Instrumänt mäd een maast zylindrisk Roor, dät eerste kuut foar dän Kloang-Tjoachter konisk wäd. Maasttieds is ju in b stämd, dan häd ju ne Roorloangte fon 134 Säntimeetere. Wilst ju Ooldste Foarm bloot Natuurtoone spiedelje kuude, hääbe do Trumpätten fon däälich maasttieds Ventile, uum do Toone deer twiske skier un skeen tou kriegen. Dät konnen Troal- of Pumpventile weese.


Octave Mirbeau (*16 . Februoar 1848, in Trévières, Département Calvados ; † 16 . Februoar 1917, in Paris waas n frantsöösken Skrieuwer. L'Abbé Jules (1888). Le Jardin des supplices (1899). Le Journal d’une femme de chambre (1900). Les affaires sont les affaires (1903). La 628-E8 (1907).


Jiere Uursicht


Nature, Volume 422 Number 6934, 2003, Seite 876–878 Sicherheitsdatenblatt(alfa-aesar) Dies gilt nur für Pulver, kompaktes Bismut ist ohne Gefahrensymbole/R-/S-Sätze


Polonium, mädde Oardnengstoal 84 un 't Symbol Po, is n radioaktiv chemisk Element. Anhang I der Richtlinie RL 67/548/EWG der Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin Anhang I der Richtlinie RL 67/548/EWG der Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin Anhang I der Richtlinie RL 67/548/EWG der Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin


Woater (H2O) (in't Skäddeler un Struukeljer Säspel Waater uutboald) is ne chemiske Ferbiendenge uut do Elemente Suurstof (O) un Woaterstof (H). Woater is as Floudegaid truchsjuunelk un in skiere Foarm bienaist faaw-, röäk- un smoakloos. Woater is ju eensige chemiske Ferbiendenge ap ju Äide, ju inne Natuur as Floudegaid, Fääststof un Gas foarkumt. Ju Beteekenge Woater wäd deer bie foaraaln foar dän floudergen Aggregoat-Toustound bruukt. Wan dät fääst is, hat dät Ies un wan't gas-foarmich is Damp. Ousäin fon Kwäksäälwer häd Woater ju grootste Bupperflakten-Sponnenge fon aal do Floudergaide ap ju Äide. Woater häd ne Tichtegaid fon bienaist 1000 kg / m³. Niep häd dät ju grootste Tichtegaid fon 999,975 kg/m³ bie ne Temperatuur fon 3,98 °C. Bie läigere Temperatuuren wäd die Ruumteienhoold fon ju sälge Masse Woater wier gratter, wan dät fjust (bie 0 °C) sogoar sjuunelk, wät ju Uurseeke is, dät Ies ap Woater swimt. Dät is ju bekoande Tichtegaids-Anomalie fon dät Woater, uumdät uur Stoffe in dän fäärsenen Toustound loodiger sunt as in dän floudergen. Woater häd man ne besunners litje Fäidegaid, Woormte tou leeden. Aal deerätter, wäkke Woaterstof-Isotope in ju Ferbiendenge sunt, rakt dät licht Woater (mäd twäin Atome H, as normoal), hoolich-loodich Woater mäd een


„Go West“ is n britisk Poprockduo uut London (Änglound), bestoundend uut Peter Cox un Richard Drummie. Go West (1985) — UK #8, US #60 Bangs and Crashes (1986) Dancing on the Couch (1987) — UK #19, US #172 Indian Summer (1992) — UK #13, US #154 futurenow (2008) 3D Part 1 (2010) 3D Part 2 (2011) 3D Part 3 (2013) We Close Our Eyes (1985) — UK #5, AUS #8, BEL (Fl) #14, GER #14, IRE #11, ITA #9, NED #22, NZ #4, SWI #19, US #41, US Dance #5 Call Me (1985) — UK #12, AUS #12, IRE #7, NZ #10, US #54, US Dance #25 Goodbye Girl (1985) — UK #25, AUS #55, IRE #19, NZ #33 Eye to Eye (1985) — US #73, US Dance #32 Don't Look Down – The Sequel (1985) — UK #13, AUS #26, IRE #10, NZ #15 One Way Street (1986) True Colours (1986) — UK #48, IRE #22 I Want to Hear It from You (1987) — UK #43, AUS #80, NZ #26 From Baltimore to Paris (1987) The King Is Dead (1987) — UK #67 Let's Build a Boat (1987) King of Wishful Thinking (1990) — UK #18, AUS #6,


Die 20. Februoar is die eenunfüüftichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe deer noch tjohunnertfjautien of in Skaltjiere tjohunnertfüüftien Deege bit tou dät Eende fon't Jier. 1194: Ätter dän Dood fon Tankred fon Lecce wäd sin minnerjierigen Suun Wülm III. die Köönich fon Sizilien. Man ap Gruunde fon sien Ächte mäd Konstanze fon Sizilien wol uk Kaiser Hinnerk VI. fon't Hillige Roomske Riek dän Troon hääbe. 1305: Ju fjautich Meetere hooge Stäädmuure fon Subiaco in Latium, ju inne Tied fon Kaiser Nero (54-68 n. Kr.) baud wuuden is, faalt in sik touhoope, wät tou n läip Hoochwoater lat. 1547: Eduard VI. uut dät Huus Tudor wäd in ju Westminster Abbey as Ätterfoulger fon sin stuurwenen Foar Hinnerk VIII. as Köönich fon Änglound kround. 1720: Die Haager Ferdraach fon 1720 be'eendet dän Kriech fon Quadrupelallianz in ju Spanien ju Uurmacht fon do fjauer Ferbuundede Grootbritannien, Frankriek, Aastriek un do Niederlounde juunuur stuude. 1797: Ätter dät jo in't Jier toufoarne ap dät Ailound Baliceaux deportierd wuuden sunt, siedelt Grootbritannien do Garifuna („Swotte Kariben“) ap dät Ailound Roatán foar ju honduroanske Kuste uume. 1809: Ju twäide Beleegerenge fon Saragossa wilst do Napoleoonske Kriege ap dät Iberiske Hoolichailound eendet mäd n Ärfoulch foar


Eiderstedt (deensk: Ejdersted, noudfräisk: Ääderstää) is n Hoolichailound in ju Noudsee in n Kring Noudfräislound in Släswiek-Holstein. Ju is ungefeer 30 Kilometer loange yn 15 Kilometer breed un äntstuude ätter 1200 truch dät Iendiekjen fon Lound. Deerfoar roate dät, wier Eiderstedt nu lait, two Ailounde un n Hoolichailound. Al sänt ju äddere Näitied wäd ap Eiderstedt neen Noudfräisk moor boald un fon dän Eiderstedter Dialekt is uk niks apteekend. Platdüütsk deerjuun wäd ap Eiderstedt bit däälich boald un me findt in dät Platdüütske noch hier un deer n Fräisk Woud. Ap düsse Gruundlääse rakt dät ne Diskussion, tou wäkke fon do bee haudseekelke Twiege fon dät Noudfräiske dät Eiderstedter Fräisk wäil heerd hääbe mai: Ailound-Noudfräisk of Fäästlound-Noudfräisk? Dät skäl uk in dän benoaberden Fäästloundsdialekt (Suudergoesharder Fräisk), die uk uutstuurwen is, man in't foaren dokumentierd wuuden is, wäidfulle Ienfloude reeke, do ju eerste Fermoudenge Stöän reeke. Dät kon sik oaber uk uum ne Miskenge honneld hääbe. Wildääge wieren deer uk moorere Dialekte ap Eiderstedt.


Paestum is ne griechisk-lukoansk-roomske Ruinenstääd in ju Loundskup Kampanien in Italien. Dät lait sowät füüftich Kilomeetere suudelk fon Salerno, tichte bie Agropoli in ju Meente Capaccio un is besunners bekoand foar sien träi groote, täämelk goud ärheeldene Tämpele: Aan Hera-Tämpel, aan Poseidon-Tämpel un aan Athene-Tämpel. Räste rakt dät uk fon noch moor Tämpele un masse uur Bauwierke, toun Biespil n Amphitjooter un ne groote, tjukke Stäädmuure. Uumdät fuul Froamde Paestum sjo wollen, rakt dät däälich binne ju oolde Stäädmuure uk n poor moudäärne Huuse, so as n Museum un Weershuuse. Paestum is fon ju UNESCO as Waareldkultuuräärwgoud anärkoand. Nit toulääst uumdät in ju Loundskup fruchtbeer Baulound tou fienden is, wuude ap ju Steede, wier däälich Paestum tou fienden is, sänt ju Steentied oafter siedeld. Ju Stääd sälwen wuude uum säkshunnert foar Kristus fon Griechen gruunded, do uut Sybaris of Troizen keemen wieren. Somäd is ju Stääd ne Kolonie fon ne Kolonie, ne sonaamde Apoika. Do Griechen naamden hiere Stääd eerste Poseidonia (Ποσειδώνια, uutboald as Posäidoonia), wät mäd dän Noome ju Godhaid Poseidon touhoopehonget. Dät goude Baulound un aan neerigen Honnel broachten binne kuute Tied Riekdum, sodät groote Tämpele, do bit däälich as Ruinen ärheelden sunt, baud wäide kuuden. Sowät fjauerhunnert


Radon is n Eedelgas. Dät wuude 1900 fon Friedrich Ernst Dorn äntdäkked.


As Euro-Soone beteekent me dät Rebät, wier die Euro ju amtelk anärkoande Munte is. Dät sunt hoast (Stound: 2023) njuugentien EU-Stoaten: Aastriek, Belgien, Düütsklound, Estlound, Finlound, Frankriek, Griechenlound, Irlound, Italien, Kroatien, Lätlound, Litauen, Luxembuurich, Malta, do Niederlounde, Portugal, ju Slowakäi, Slowenien, Spanien un ju Republik Zypern. Fääre rakt dät litje Stoaten, do nit in ju EU sunt un daach dän Euro bruuke, wäkke amtelk un wäkke nit amtelk (kiek unner!). Fon ju Swaits uumsleeten sunt ju düütske Exklave Büsingen un ju italieenske Exklave Campione d'Italia, do amtelk dän Euro hääbe, man wuddelk dän Swaitser Franken bruuke. Ap ju foulgjende Koarte sunt 20 EU-Stoaten, do dän Euro as amtelke Munte bruuke, blaauw ienteekend; 6 EU-Stoaten, do him ätter n Ferdraach noch ienfiere mouten, gräin; 1 EU-Stoat, do dän Euro ienfiere konn, man nit mout, bruun; 4 Stoaten buute ju EU, do him amtelk as Munte bruuke, jeel (Andorra, Monaco, San Marino un Vatikoan; juust so do frantsööske Uursee-Rebätte Saint-Pierre un Miquelon un Saint-Barthélemy); 2 lila sunt Stoaten ienteekend, do nit in ju EU sunt un nit-amtelk dän Euro bruuke (hoast Montenegro un Kosovo). Gries sunt aal do Stoaten, do niks mäd dän Euro tou dwoon hääbe.


Radium (‚Stroale‘, weegen sien Radioaktivität, as uk Radon) is n chemisk Element mäd dät Elementsymbol Ra un ju Oardnengstaal 88. In dät Periodensystem stoant et in ju 2. Haudgruppe un tält deermäd tou do Äidalkalimetalle. Radium wuud an n 21. Dezember 1898 in Frankriek fon ju polniske Physikerske Marie Curie un hieren Käärel, dän frantsöösken Physiker Pierre Curie, in ju Joachimsthaler Pechblende äntdäkt. Waiwiesend waas deerbie die Befuund, dät skeeniged Uran (as Metalsoalt) bloot n litjen Breekdeel fon ju Radioaktivität fon dät uursproangelke Uranarst apwiesde. Insteede deerfon foont sik die grootste Deel fon ju Radioaktivität fon dät Arst in ju Bariumsulfoat-Fällenge wier. Foar dät outrände Element wuud dan ju häärfoartreedende Stroalengsoainskup tou ju Noomereekenge hääranleeken. Radiumferbiendengen goolten eerste as relativ harmloos of goar gesuundhaidsföärderjend un wuuden in do Fereende Stoaten un Europa as Medikament juun ne groote Taal fon Lieden bewuurwen (t.B. as Kreebsmiddel) of as Tousats in Produkte feroarbaided, do der in de Tjuusterge ljuchteden. Ju Feroarbaitenge geböärde sunner wäkke Skutsfoarkierengen. Noch bit Midde fon do 1930er Jiere wuuden Kosmetika un Genusmiddel bewuurwen, do der Radium äntheelten. Ätter ju Gruundenge fon dät Radiumbad Sankt Joachimsthal in Böhmen 1906 koom et glieks foar dän Eersten Waareldkriech apgruund fon ne fermoudede


Lawrencium is n Actinoid.


Rutherfordium is n Transactanoid.


Dät Requiem in d-Moll (KV 626) uut dät Jier 1791 is Wolfgang Amadeus Mozart sien lääste Kompositsjoon. Aaldät dät Wierk bloot foar twäin Träädendeele fon Mozart sälwen stommet, is dät een fon sien bekoandste un ap't hoochste taksierde Wierke. Mozart stoorf, wilst hie dät komponierde. Uumdät dät n Apdraachswierk waas, moakeden dät Joseph Eybler un Franz Xaver Süßmayr, Skoulkere fon Mozart, kaant un kloor; sien Wiedewieuw Constanze Mozart wüül dät so. Ju Äntstoundengsgeskichte un Qualität fon do Bietouföigengen wäide sänt loange Tied stäärk diskutierd. Do uunwoanelke Uumestounde un die tiedelke Touhoopehong fon düsse Seelen-Homisse mäd Mozart sin ädderen Dood hääbe buppedät tou ju Bieldenge fon Mythen fierd.


Dubnium mäd dät Symbol Db un juu Oardnengstoal 105 is n Uurgongsmetall.


Die Jameson Raid (uursät: „Jameson-Uurfall“) waas n Uurfaal ap ju Suudafrikoanske Republik (in ju Loundskup Transvaal), die fon dän 29. Dezember 1895 bit tou dän 2. Januoar 1896 tou duurde un fon Leander Starr Jameson fierd wuude. Die Ploan waas, fon ju Kapkolonie uut n Apstound fon buutloundske, maast britiske Oarbaidere (Uitlanders) in Transvaal Stöän tou reeken un dät Rebät oun't britiske Territorium oun tou sluuten. Dät wüülen do Briten, uumdät do "Uitlanders" dubbeld so fuul wieren as do Buuren, un jo somäd n Ounspröäk ap dät Lound siegen. Buppedät wuuden do britiske Oarbaidere fon do Buuren läip deeltaaid un hieden neen fulle Burgergjuchte. Die Uurfaal waas fon dän Premierminister fon ju Kapkolonie Cecil Rhodes ploand, die een säkshunnert Mon stäärke Troppe dän Uppermon Jameson unnerstoalede. Truch n misferstoundelk Telegram, dät hie fon do "Uitlanders" kreech, saach sik Jameson, dän Ferwaltengsboas fon Suud-Rhodesien, tou ne gauere Honnelenge twoangen. Dät Telegram lutte as foulget: "It is under these circumstances that we feel constrained to call upon you to come to our aid should a disturbance arise here the circumstances are so extreme that we cannot but believe that you and the men under you will not fail to come to the


Sir Leander Starr Jameson, 1. Baronet KCMG CB PC (* 9. Februoar 1853 in Edinburgh, Skotlound; † 26. November 1917 in London) waas n britisken Politiker un eersten Foarsitter fon ju suudafrikoanske Unionist Party. Hie is foaraaln foar dän fon him fierden Jameson Raid bekoand, dän Fersäik, ju domoalige Suudafrikoanske Republik (in ju Loundskup Transvaal) unner britiske Heerskup tou brangen, wät him nit slumpede. Uurspröängelk waas hie Dokter. Sin Groot-Oom waas Robert Jameson, n bekoanden Geologe.


Sigismund III. Wasa (Poolsk: Zygmunt III Waza, Litauisk: Zigmantas Vaza, Sweedisk: Sigismund Vasa; * 20. Juni 1566 ap Slot Gripsholm, Mariefred, Sweeden ; † 30. April 1632 in Warschau, Polen) waas fon 1587 oun Köönich fon dät Poolske Riek un Grootfürst fon't Grootfürstendum Litauen, kädden Stoats-Boas fon Polen-Litauen, fon 1592 bit tou sien Ousättenge truch dän Sweedisken Stounderieksdai in 1599 Äärfköönich fon Sweeden un fon do bit tou sin Dood tou Tituloarköönich fon Sweeden. Ieuwenske sien Heerskjen waas hie uk n baldoarigen Moaler un Gouldsmid. Bloot noch tjo Skilleroatsjen fon him sunt ärheelden, wierfon een foar loange Tied Tintoretto touskrieuwen wuuden is. Dät prachtige Huusholt foar do Reliquien fon dän hilligen Adalbert in dän Gnesener Doom stommet foar groote Deele uut sien Smitte. Sigismund III. waas Suun fon Köönich Johann III. fon Sweeden un Katharina Jagiellonka, ju Suster fon dän poolske Köönich Sigismund II. August. Deermäd heerde hie juust so tou ju Wasa-Dynastie as tou do Jagiellonen un kreech ju Kroune fon Polen-Litauen juust so as fon sien uurspröängelk Heematlound Sweeden. Bolde huusede hie maast in Polen. Dät Köönichdum fon Sweeden ferloos hie in 1599. Dät koom, uumdät sin Oom, wilst hie uurkaante ju Aastsee huusede, in Sweeden ju Moacht


Charles Nelson Goodyear (* 29. Dezember 1800 in New Haven, Connecticut; † 1. Juli 1860 in New York) waas n US-amerikoansken autodidaktisken Chemiker, Amateur-Foarsker un Ärfiender. Bekoand wuuden is hie truch sien Ärfoulge in ju Feroarbaidenge fon Kautschuk. Truch Toufaal äntdäkte hie in't Jier 1839 ju Muugelkhaid fon ju Vulkoanisierenge, as him ne Miskenge fon Kautschuk un Swieuwel ap ne Häidploate fäl. Buppedät is hie die Ärfiender fon Häd-Gummi un fon't Gummi-Kondom. Tälten stoalde hie uk uut Gummi häär, uum do oun Gould-Greeuwere tou ferkoopjen. Hie häd uk noch fuul moor uut Gummi moaked un hiede Patente, do in leetere Tied, besunners foar ju Automobil-Industrie, wichtich wäide skuulen. Hie sälwen häd deer nit fuul fon häiwed. Ne Saitenge skäl insen uur him skrieuwen hääbe: "Wan jie n Mon sjo, mäd Skoue, Moantel un Houd uut Kautschuk, man sunner aan Cent inne Taaske, wieten jie, dät jie Charles Goodyear foar jou hääbe."


Seaborgium mäd dät Symbol Sg un ju Oardnengstoal 106 is n Uurgongsmetall. Dät is benaamd ätter Glenn T. Seaborg.


Do Anden, do sik loangs ju Wäästkuste fon Suudamerikoa luuke, sunt ju loangste Bierichkätte ap dät Fäästlound fon uus Äide. Jo hääbe ne Uutdienenge fon 7500 Kilomeetere fon't Noude ätter't Suude un fon bit tou 600 Kilomeetere fon't Aaste ätter't Wääste. Die hoochste Bierich is die Aconcagua mäd 6962 Meetere. Do Anden bestounde uut moorere Deel-Bierichkätten, do ieuwenskenuur in ju sälge Gjuchte ferloope. In ju Midde, twiske Peru, Bolivien, dät Noude fon Chile un dät Noude fon Argentinien is Ruumte twiske do Deelkätten, deer lait dät säntroale Hoochlound Altiplano mäd dän Titicaca-See oane. In do Anden rakt two wüülde Oarde fon Kamäile, dät Vikunja (Lama vicugna) un dät Guanako (Lama guanicoe). Düsse Näiwaareld-Kamäile (Lama) hääbe uurs as do Ooldwaareld-Kamäile (Camelus) neen Hökkere, uumdät jo in hiere Lieuwendsruumte ne beetere Woaterfersuurgenge hääbe. Jo sunt uk tom moaked wuuden, tomme Vikunjas heete Alpakas, tomme Guanakos heete Lamas. Uur Suugedierte sunt Chinchillas (Chinchillidae), Pudus (Pudu), Bierich-Tapire (Tapirus pinchaque), Struuk-Rotten (Octodon), Anden-Boare (Tremarctos ornatus), Pumas (Puma concolor) un säildener Jaguare (Panthera onca). Die Anden-Kondor (Vultur gryphus) is ju grootste Roowfuugel-Oard ap ju Waareld. Hie kon sien Juuken 3,20 Meetere wied uutsponne. In dät Noude fon dän Altiplano lait dät Säntrum fon dät Inka-Riek mäd


Jiere Uursicht


Bohrium mäd dät Symbol Bh un juu Oardnengstoal 107 is n Uurgongsmeall. Dät is benaamd ätter Niels Bohr.


As Knullen beteekent me in ju Botanik flaskige, fertjukkede Orgoane fon Plonten, do unner ju Äide woakse. Dät konnen Fertjukkengen fon do Wuttele (Wuttelknullen) of fon ju Spruut-Oakse (Spruutknullen) weese. Jo tjoonje as Reserve, wan ju Plonte in ne uungoadelke Tied (Druuchtied of Winter) oustäärft, dät ju ätters wier uutdrieuwe kon. Do bekoandste Spruutknullen sunt Tuffelke (Solanum tuberosum), Wuttelknullen rakt dät toun Biespil bie Maniok (Manihot esculenta). Siepele hääbe ju sälge Funktsjoon, man jo wäide nit as Knullen ienoardend, uumdät jo uut uumewonnelde Bleede bieldet sunt. Tuffelke as Biespil foar Spruutknullen Maniok-Knullen as Biespil foar Wuttelknullen


Freerk II., uk Freerk die Groote of die Oolde Frits naamd (düütsk: Friedrich II.* 24. Januoar 1712 in Berlin; † 17. August 1786 in Potsdam), waas fon 1740 oun Köönich in un fon 1772 Köönich fon Prüüsen juust so as Kurfüürst fon't Kurfüürstendum Brandenbuurich. Hie koom uut dät Füürstenhuus Hohenzollern. Do fon him juun Aastriek fierde träi Sleesiske Kriege uum dän Besik fon Sleesien fierden tou'n Düütsken Duoalismus. Ätter dän lääste fon düsse Kriege, dän Soogenjierigen Kriech fon 1756 bit 1763, waas Prüüsen as Grootmoacht in Europa anärkoand. Freerk jält as Fertreeder fon dän Apkloorden Absolutismus. So beteekende hie sik sälwen as „eersten Tjoonst fon dän Stoat“. Hie befoatede sik mäd Philosophie, Geskichte un Kunste. Hie sammelde Toankere uum sik un komponierde sälwen Musikstukke. In ju Buuräi is hie buppedät bekoand foar sin Fertjoonst uum ju Uutspreedenge fon ju Tuffelke.


Ju Tomoate (buute fon Roomelse Tomaate, biologiske Nomenklatuur: Solanum lycopersicum) is ne Noachtskaade-Plonte. Uumdät do Fruchte, do juust so as do Plonten Tomoaten heete, ieten wäide konnene, wäd ju fuul as Neerengs-Plonte ounbaud un deer sunt masse ferskeedene Soarten tuchted wuuden. Oafter sunt Tomoaten rood, man dät rakt uk jeele, gräine un bruune Soarten: Dät hat also nit aaltied, dät jo uunriep of fuul sunt! Wüülde Tomoaten rakt dät in Suudamerikoa twiske Venezuela un Chile, foar dän Ounbau as Kultuurplonte rakt dät archäologiske Ätterwiese uut dät eerste Jierduusend ätter Kristus in Middelamerikoa, wier dät bit däälich ne grootste Soarten-Fuulfoold rakt. Dät Woud "Tomoate" kumt uk wäil fon't Woud "xītomatl" uut dät Nahuatl, ju Sproake fon do Azteken, fon wier dät wildääge uur't Spoanske, Frantsööske, Düütske un Platdüütske in't Seelterske keemen is. Heele un eepensniedene Tomoate Ferskeedene Tomoaten-Soarten


Hassium mäd dät Symbol Hs un juu Oardnengstoal 108 is n Uurgongsmetall.


Meitnerium (Symbol:Mt, Oardnengstoal:109) is n kunstelk ärtjuuged Uurgongsmetall. Dät is benaamd ätter juu Physikerske un Mathematikerske Lise Meitner.


Marcus Licinius Crassus (*155 of 114 f. Kr.; † 9. Juni (?) 53 f. Kr. in Synnaka) waas n Politiker in't Roomske Riek, in ju Tied fon de leete Roomske Republik. Ljuude uut sien Sibbe hääbe al sänt dän Twäiden Punisken Kriech politiske Boantjene häiwed, buppedät waas Crassus uuremäite riek. Deer kumt uk sin Bienoome "Crassus" fon, dät hat uursät "fat" of "die Fatte". Masse in Room hieden Skäilden bie him, so uk Caesar. Crassus hiede also bääste Foaruutsättengen, in ne machtige Steede tou kuumen. In dät Jier 70 f. Kr. wuude hie Consul. In 60 f. Kr. begon dät leeter so beteekende Eerste Triumviroat, dät waas ne Ousproake fon träi Monljuude, näämelk Pompeius, Caesar un ieuwen uk Crassus. Jo wüülen touhoope oarbaidje, uum moor Moacht tou kriegen. Crassus kuude hiere Projekte finansierje. In 56 f. Kr. wuude die Buund fernäierd. In 55 f. Kr., as hie un Pompeius noch insen Consulen wuuden sunt, wüül Crassus uk as Fäildheer uutluuke un n Kriech winne, uumdät hie in düsse Seeke noch bääte sien bee Partnere touräächstuude. Sin Fäildtoach juun dät Parther-Riek eendede oaber nit slumpelk foar him; ju Slacht bie Carrhae ferloos hie, wierbie do Parthere uk do Roomske Fäildteekene meenuumen,


Gnaeus Pompeius Magnus (29. September 106 f. Kr.; † 28. September 48 f. Kr.) waas n Fäildheer un Politiker in dät Roomske Riek, uum niep tou weesen, in ju leete Roomske Republik. Gnaeus Pompeius waas koom uut ne plebejiske Sibskup, ju sik eerste leet uumehooch oarbaided hiede. Man sin Grootfoar Sextus Pompeius wuude Steedhoolder in Makedonien un leeter Konsul; sin Foar Gnaeus Pompeius Strabo wuude uk Steedhoolder in Makedonien un leeter Fäildheer in dän Buundes-Nooten-Kriech. Die junge Gnaeus Pompeius kampede al as Soogentienjierigen in do Troppen fon sin Foar un wuude in militäriske Seeken uunergjuchted. Sin Foar liet, ätterdät hie ju Asculum iennuumen hiede, do Ienwoonere fon ju Stääd uumebrange un noom ju Kriechsbüüte oun sik säärm insteede hier dän Fiskus fon dän Roomsken Stoat tou uurreeken. Deermäd moakede hie sik Fäinde un wuude ätter sin natüürelken Dood in 87 f. Kr. fon dät Foulk truch do Sträiten sliepen, wier die junge Gnaeus Pompeius toukiekje moaste. Ätter dän Dood fon sin Foar wuude Gnaeus Pompeius foar dät Unnersloon fon Kriechsbüüte bekloaged, man hie hilkede dän Gjuchter sien Dochter Antistia, wiermäd hie n Fräispröäk roakede. Ätters roate hie dän machtigen Politiker Sulla militärisken Stöän in binnere Twistegaiden (kiek: Roomske Burgerkriege). Dät


Do Optimoaten (lat. optimates, seeltersk.: do bääste, Eentoal: Optimus; säildener boni, do Goude, naamd) wieren do Fertreedere fon dän konservativen Oadel un do Ferfächtere fon ju Foarheerskup fon dän Senoat in ju Roomske Republik. Jo wieren neen Paatäi in dän Sin fon däälich, dät geen moor uum ju Wiese, wo jo Politik moakeden. Hiere Juunstriedere wieren do Populoaren.


As Populoaren (lat. popularis, seeltersk: foulksfjuuntelk, populär) wuuden in ju leete Roomske Republik do Politikere beteekend, do sik ap ju Foulksfersammelenge stöänden un deermäd deelwiese mäd dän Wille fon dät Foulk argumentierden. Man sälwen heerden jo oafter dän Oadel tou. Me kon him nit bekiekje as ne Paatäi fon däälich, dät waas do moor ju Wiese, Politik tou moakjen.


Roentgenium is n kunstelk moaked Element, wät tou do Transactinoide heert.


As Globoale Woormenge beteekent me dät Ounstiegen fon ju Middelsleek-Temperatuur in dän unneren Deel fon ju Atmosphäre un in ju See sänt ju Industrioalisierenge. Düsse Klima-Feruurenge gungt fuul gauer, as me dät uut ju Äidgeskichte koant. Ju skäl tou moor as 50 Prosänt fon do Moanskene feruurseeked weese. Dät is apgruunde fon dän kunstelk ferstäärkeden Glääshuus-Effekt: Dät rakt Gase in ju Atmosphäre, so as CO2, do dät Sunnenljoacht, dät uurs fon ju Äide tourääch in't Aal oustroald wäd, wier tourääch appe Äide reflektierje, sodät ju woorm wäd. Dän Glääshuus-Effekt rakt dät uk fon Natuur uut, uurs waas ju Äide fuuls tou koold foar Lieuwend. Truch ju moudäärne Technik fon do Moanskene wät oaber fuul moor CO2 inne Atmosphäre broacht as fon Natuur uut oane weese skuul, deeruum wäd ju Äide woormer un woormer. Ju Foulge is dät Ousmilten fon Pol-Kappen un Glitskere, wiertruch die Speegel fon ju See waareldwied sticht. Masse litje Ailounde un Kustenrebätte, uk in Fräislound, wäide deer truch in Gefoar broacht. In uur Deele fon ju Waareld rakt dät uur Probleme: Wöisten diene sik uut. Dät wäd fermouded, dät binne dät 21. Jierhunnert masse Ljuude uut klimoatiske Gruunde uut hiere Heemat fluchtje moutene.


Dät Element Copernicium is n kunstelk Uurgongsmetall. Dät wuude 1996 truch Fusion fon n Zink- un n Lood-Atomkääden ärtjuuged. Die fon dät GSI Helmholtzzentrum foar Sweerionefoarskenge foarsloaine Noome wuud an n 19. Februoar 2010 fon de IUPAC ounnuumen. Bit sowied hiet dät Element Ununbium mäd Symbol Uub.


Ju Slacht bie Actium (of Slacht bie Aktion, uumdät dät ne griechiske Stääd waas) waas ne Seeslacht twikse do Leegere fon Octavianus (uk bekoand as Augustus) un Marcus Antonius ap dän 2. September 32 f. Kr. oun dän Uutgong fon dän Ambrakisken Gulf. Dät waas ne wichtige Slacht in dän Ptolemäisken Kriech. Ju Slacht wuude fon Octavianus sien Leeger wunnen, wiermäd dät Eende fon ju Roomske Republik fääststuude un die Begin fon de Kaisertied in't Roomske Riek häärounkoom. Dät Twäide Triumviroat, n Buund fon Octavian, Marcus Antonius Marcus Aemilius Lepidus hiede sik in Twistegaid aploosed. Antonius hiede naan gouden Roup moor in't roomske Foulk, uumdät sien Ooldske ju ägyptiske Kööniginne Kleopatra VII. waas: Do Ljuude kwieden, dät hie sik fon buutloundske Moachthääbere be'ienfloudje liet, buppedät bestuude die Fertoacht, dät truch dät Ferhooldnis ätter Antonius sin Dood Deele fon't Roomske Riek oun muugelke (ägyptiske) Bäidene fon do bee gunge kuuden. Octavianus, die sik aaltied as gjuchtmäitigen Ätterfoulger fon Caesar saach un Wräike oun sien Möärendere nieme wüül, waas truch ju Skeedenge fon sien Suster Octavia un Antonius eendgultich tou Antonius sin Juunstrieder wuuden. Bloot militäärisk kuude dät ne Äntskeedenge reeke. So briek die Ptolämiske Kriech uut. Antonius sien Strategie waas nit


Lanthan mäd dät Symbol La un juu Oardnengstoal 57 is n Uurgongsmetall. Eintrag zu CAS-Nr. 7439-91-0 in der GESTIS-Stoffdatenbank des BGIA, abgerufen am 29. Aug. 2007 (JavaScript erforderlich)


Marcus Antonius (däälich uk mongs Mark Anton naamd, kuut Antonius; * 14. Januoar 86, 83 of 82 f. Kr.; † 1. August 30 f. Kr.) waas n Politiker un Fäildheer in't Roomske Riek, uum niep tou weesen, in do lääste Jiere fon ju Roomske Republik. Eerste oarbaidede hie sik as Ounhonger fon Gaius Iulius Caesar uumehooch. As Caesar in 44 f. Kr. uumebroacht wuuden waas, wuude Antonius aan fon do ienfloudriekste Ljuude in Room un sloot mäd Octavianus (die leeter as Kaiser Augustus bekoand wuude) un Marcus Aemilius Lepidus aan Buund, dät sonaamde Twäide Triumviroat. In 42 f. Kr. fernäilde hie ju Paatäi fon do Caesar-Möärendere un uurnoom ju Ferwaltenge fon dät Aaste fon't Roomske Riek. Uumdät hie mäd Kleopatra VII. n Ferhooldnis hiede (wildääge wieren jo sogoar ferhilked), wät in Room nit goud ounkoom, uumdät jo toachten, hie kuude ägyptiske Interessen buppe do roomske sätte, kreech hie Stried mäd sin foarmoaligen Moat Octavianus. Tiedwiese moakeden Octavianus un Antonius Skieregaid, man dät heelt nit loange. In 32 f. Kr. begon die sonaamde Ptolemäiske Kriech. In 31 f. Kr. koom dät tou ju Slacht bie Actium. Dät waas ne Seeslacht foar ju griechiske Kuste, ju oafter as ju wichtichste Slacht fon


Ju Roomske Republik (Latiensk: Res publica, niep uursät: "eepentelke Seeke"), waas ne politiske Phase fon dät Roomske Riek. Dät waas ju Tied twiske dät Eende fon ju Roomske Köönichstied (ätter ju Uurlääwerenge in 509 f. Kr.) un dän Begin fon ju Roomske Kaisertied ap dän 13. Januoar 27 f. Kr., as die Senoat sien Moacht deellaide. Ju Stoatsfoarm waas noch neen Republik in dän Sin fon däälich, ju fereende fuul moor aristokroatiske un demokroatiske Bestounddeele.


Kleopatra VII. Philopator (Ooldgriechisk:Κλεοπάτρα Θεά Φιλοπάτωρ); * 69 f. Kr.; † 12. August 30 f. Kr. in Alexandria) heerskede as lääste Kööniginne fon dät ägyptiske Ptolemäer-Riek un as läästen wieuwelken Pharao fon 51 bit 30 foar Kristus. Uur hieren Foar koom ju uut ne griechisk-stommige Heerskerlinje (do Ptolemäere), hiere Muur kuude oaber ne Ienheemske weesen hääbe. Touminst is uurlääwerd, dät ju sälwen ieuwenske Griechisk uk Ägyptisk baale kuud. Ju heerskede in ju eerste Tied nit aleenich, sunnern mäd hieren Bruur un leeter mäd uur Monljuude touhoope, uumdät die Troon nit fon een Persoon besät wäide doarste. Ju wüül dät ägyptiske Riek fäästigje un uutbaue, man ju kuude dät Siel nit juun Room truchsätte. Uum Foardeele foar Ägypten tou roakjen, begon ju eerste n Ljoofte-Ferhooldnis mäd Gaius Iulius Caesar, mäd dän ju uk n Suun (Ptolemaios XV. Kaisar) hiede. Caesar wuude in 44 f. Kr. uumebroacht. Ätters begon ju uk mäd Marcus Antonius n Ferhooldnis, man dät fierde tou ne joope Ferwikkelenge in binnere Striedegaiden fon't Roomske Riek, wiertruch Octavianus in 32 f. Kr. dän Ptolemäisken Kriech juun hiere un Antonius sien Troppen begon. In ju Slacht bie Actium (31 f. Kr.) wuuden groote Deele fon Antonius sien Flotte fernäild, man


Ju Tuffelke-Fuuleräi is ne Skienpilts-Oard, ju ne ganse Riege fon Noachtskaad-Plonten, deelwiese uk uur, befaalt un kroank moaket. Apgruunde fon hiere Wirtskuppelke Betjuudenge sunt Tuffelke un Tomoaten do bekoandste deer fon befaalene Plonten. Fermoudelk kumt ju Oard uut Noudamerikoa.


Dät Eerste Triumviroat waas n informellen Buund twiske do träi Politikere in't Roomske Riek, näämelk Gaius Iulius Caesar, Marcus Licinius Crassus un Gnaeus Pompeius Magnus. Dät waas in ju Tied fon ju leete Roomske Republik. As Gnaeus Pompeius in't Jier 63 f. Kr. dän 3. Mithridatisken Kriech wunnen hiede, hiede hie as Fäildheer n grooten Noome. Man juust dät waas, wät him foar wäkke Roomske Moachthääbere suspekt moakede. Jo wüülen him Politisk isolierje, laachhoaft moakje un sien Veteroanen nit fersuurgje. Uum ju politiske Isolatsjoon tou äntgungen, sloot hie in 60 f. Kr. mäd Crassus un Caesar n informellen Buund, die leeter as dät eerste Triumviroat beteekend wuude. Düt skuul ne Ärfoulchrieke Ferbiendenge wäide, uumdät Pompeius militärisk stäärk waas, Crassus uuremäite riek un Caesar politisk bekoand un truchsättengsstäärk. Do träi slooten sik nu touhoope, uum truchtousätten, dät niks in dän Stoat skaach, wät aan fon do träi nit wüül. Crassus un Pompeius hieden al tjoon Jiere in't foaren touhoope Consul weesen, Caeasar waas eerste sowät as n "Junior-Partner". Do bee wüülen sik deer foar iensätte, dät Caesar in't Foulgejier uk Consul wuude, wät uk slumpede. In 59 f. Kr. wuude hilkede Pompeius in fjoode Ächte ju Dochter fon Caesar (Iulia), uum


Do Plebejere (Latiensk: plebs: ju Masse / dät meene Foulk) wieren in't Roomske Riek, in ju Tied ju Roomske Republik, dät eenfache Foulk, dät nit tou dän oolden Oadel, do Patriziere heerden. Maast wieren dät Buuren un Hondwierkere. Jo goolten as Roomske un wieren ätter do Stoundekampe (sowät 500 bit 287 f. Kr.) truch dät Roomske Gjucht skuuld. Wilst do Stoundekampe kuuden jo goud ju Kriechstjoonst-Wäigerenge iensätte, uum in dät Twist mäd dän Oadel hiere Interessen truch tou sätten. Uumdät Room oafter Kriech mäd sien Noaberskup hiede, moaste die Oadel deer ap iengunge. In't Eende fon do Stoundekampe hieden do Plebejere groote wirtskuppelke un politiske Ferbeeterengen roaked. Wät ju Fersammelenge fon do Plebejere besloot, waas gultich Gjucht un die Foulkstribun waas n amtelk Boantje. Jo hieden nu dät Gjucht, Mäitnoamen fon do Magistroate ferbjoode tou läiten.


Do Patriziere (In't Foulgjende uurigens ju Eentoal: Latiensk patricius, Griechisk πατρίκιος) wieren in't oolde Room sowät as Oadel. Uurs as do Plebejere kuuden jo sik ap ne loange Riege fon Oanen beroupe, do al in Room lieuwden. Jo hieden groote Sälskuppelke Foardeele. Deer fon oulat wäide uk do Grootburgere in middeloalerske un ädder-näitiedelke Stääde as Patriziere beteekend.


Lucius Cornelius Sulla Felix (* uum 138 f.Kr.; † 78 f. Kr., oafter kuut Sulla naamd, waas n roomsken Politiker, Fäildheer un Diktoator in ju Tied fon ju leete Roomske Republik. Hie waas n extreemen Optimoat un geen blouderch juun do Populoaren foar. In ne Tied ju Roomske Republik truch Korruptsjoon un Twistegaiden uum Loundferdeelenge un Burgergjucht in ne läipe Lääse keemen waas, moakede Sulla Karriere as Fäildheer. As Quaestor fon dän Fäildheer Gaius Marius be'eendede hie (so as hie dät deerstoalde, Marius saach dät uurs) dän Jugurthinisken Kriech un wuude ätter sien Ärfoulge in dän Buundes-Nooten-Kriech foar'n Consul foar dät Jier 88 f. Kr. kädden. Uumdät hie sien Interessen as Konsul nit goud truchsätte kuude un buppedät fon sien Juunstriedere betruued wuude, marskierde hie in dät sälge Jier noch mäd sien Troppen ap ju Stääd Room. Masse fon sien Uppermonljuude ferwäigerden, deer mee tou moakjen, man hie diede dät daach un stoalde dät as Räddenge fon dän Stoat deer. Do Roomske Befäästigengen kuuden sunne groote un stäärke Armee nit ouhoolde. Hie befuul dän Senoat, tweelich Ljuude uut ju politiske un militäriske Fierenge fon do Populoaren tou Stoatsfäinde tou ferkloorjen un tou ju Säikenge un Waigjuchtenge uuttouroupen. Niep nuumen doarste


Ju Groote Hungersnood in Irlound (irisk: An Gorta Mór; ängelsk: Great Famine of Irish Potato Famine) waas twiske 1845 un 1852. Uurseeke waas ju Tuffelke-Fuuleräi, ju tou moorere Mis-Aadenten fierde. Ju Tuffelke waas domoals ju wichtichste Ietelweere bie do Iren, wilst Koarel un Dierte-Ärtjuuchnisse as Hiere oun do britiske Grootgruund-Oainere betoald wuuden. Ju Uundäidegaid fon ju Whig-Regierenge moakede dät aal noch läpper. Fon wät moor as oachte Millionen Iren in düsse Tied is een Million ferhungerd un two Millionen sunt uutwonnerd.


Dät Köönichriek Prüüsen waas n historisk Lound, dät ne groote Rulle in ju Düütske un europäiske Geskichte spielde. Dät äntstuude ap dän 18. Januoar 1701 truch ju Krounenge fon dän brandenbuurichsken Kurfürst un prüüsken Heertoach Freerk III. toun Köönich Freerk I. in Prüüsen. In't Foaren roate dät Prüüsen uk al, do waas dät dät Heertoachdum Prüüsen. Dät Köönichriek Prüüsen waas eerste n Deelstoat fon't Hillige Roomske Riek (dät nit moor fuul Betjuudenge hiede) bit düt in 1806 sien Eende foont. Ätters waas dät n poor Jiertjaande oainstoundich. Twiske 1871 un 1918 waas dät Köönichriek n Deelstoat fon't Kaiserriek Düütsklound un die prüüske Köönich waas uk düütsken Kaiser. Truch ju Outonkenge fon dän Köönich blw. Kaiser ätter dän Eersten Waareldkriech wuude Prüüsen toun Fräistoat Prüüsen. Freerk I. (Köönich fon 1701 bit 1713 tou) Freerk Wülm I. (Köönich fon 1713 bit 1740 tou) Freerk II. (Köönich fon 1740 bit 1786 tou) Freerk Wülm II. (Köönich fon 1786 bit 1797 tou) Freerk Wülm III. (Köönich fon 1797 bit 1840 tou) Freerk Wülm IV. (Köönich fon 1840 bit 1861 tou) Wülm I. (Köönich fon 1861 bit 1888 tou, fon 1871 oun düütsken Kaiser) Freerk III. (Prüüsken Köönich un Düütsken Kaiser fon Meerte bit Juni


Jiere Uursicht


Die 31. Januoar is die 31. Dai fon dän gregorioanske Kalänner, deer blieuwe ätters noch 334 Deege (in Skaltjiere sunt dät 335) tou dät Jierseende tou. 1542: Die Spanier Álvar Núñez Cabeza de Vaca findt as eersten Europäer do Woaterfaale fon dän Iguaçu. 1606: Do lääste katoolske Fersweerdere fon dän Gunpowder Plot juun dän protestantisken Köönich Jakob I. fon Änglound wäide waigjucht. Monken do Feruurdeelde is uk die bit däälich bekoandste Fersweerder, Guy Fawkes. 1773: Freerk die Groote bielget truch Kabinettsorder ju näie Provins Wäästprüüsen. 1793: Ju köönichstjou uutgjuchte Groafskup Nizza wäd ätter dän Ienmarsk fon frantsööske Revolutsjoons-Troppen fon Frankriek anektierd. Dät Département Alpes-Maritimes äntstoant. 1876: In do USA wäide do Indioanere fon ju Regierenge in Reservoate beoarderd. 1958: Die eerste Satellit fon do USA, näämelk Explorer 1, wäd fjauer Mounde ätter dän rusken Satellit Sputnik inne Äid-Uumloop-Boan broacht. Deerbie slumpet unner Ounleedenge fon James Van Allen die Ätterwies fon dän Van-Allen-Stroalengsgäddel uum ju Äide. 1961: Die Schimpanse Ham fljucht mäd ju Mercury-Redstone 2-Mission fon ju NASA fon Cape Canaveral uut in't Aal. Hie ferbrangt sowät säks Minuten inne Sweereloosegaid un gungt leeter mäd sien Kapsel uunferseerd inne Atlantik deel. 1989: Die SPD-Paatäifoarstound beslut, ju Paatäisaitenge Vorwärts uut Kostengruunde ientoustaalen.


Do Noachtskaade (Solanum) sunt n Sleek fon Plonten, die sowät 1400 Oarde uumefoatet. Jo sunt apgruunde fon ferskeedene Alkaloide oafter giftich, man dät rakt uk Oarde, fon do Deele as Ietelweeren bruukt wäide konnen: Tuffelke (Solanum tuberosum), Tomoaten (Solanum lycopersicum), Auberginen (Solanum melongena). Wäkke wäide uk as Heelmiddele of as Sier-Plonten bruukt.


Do Noachtskaadplonten sunt ne Familie fon Plonten, ju in sowät njuugentich bit hunnert Sleeke iendeeld wäd, do wieruum sun 2700 Oarde uumfoatje. Two bekoande Sleeke sunt do Noachtskaade (Solanum) wier t.B. ju Tuffelke tou heert, un do Tebaksplonten (Nicotiana).


Do Noachtskaadoardige sunt ne Oardenge fon do Plonten. Ju Oardenge uumfoatet fieuw Familien: Convolvulaceae (düütsk: Windengewächse) Hydroleaceae Montiniaceae Noachtskaadplonten (Solanaceae; düütsk: Nachtschattengewächse) Sphenocleaceae


Robert Müller, bekoand as Robert Warthmüller (* 16. Januoar 1859 in Landsberg oun ju Warthe; † 25. Juli 1895 in Berlin) waas n düütsken Historienmoaler in ju leete Romantik. Hie is besunners bekoand foar sien Oubieldengen fon Freerk dän Groote.


Die Aconcagua of Cerro Aconcagua in do Anden is mäd 6962 Meetere die hoochste Bierich fon Suudamerikoa un dän Amerikoansken Dubbelkontinent juust so as die hoochste Bierich buute fon Asien un ap ju suudelke Hemisphäre. Hie lait in't Wääste fon Argentinien in ju Provins Mendoza, tichte bie dät Skeed ätter Chile. Oun dän Bierich rakt dät masse Glitskere. Aleer wuude hie foar n Vulkoan heelden, in Chile naamde me him foar loange Tied el volcano. Dät waas, uumdät deer oafter Wulken uum sien Top hongje, in Wuddelkhaid is hie naan Vulkoan. Eerste Exkursionen in dät Rebät unnernoom die Uunouhongegaids-Strieder José de San Martín, as hie uur do Passe oun dän Aconcagua fon Argentinien ätter Chile ientroang. Robert FitzRoy moakede Mäitengen fon ju See uut un reekende een Hööchte fon 23,200 Fout uut, wiermäd die Aconcagua as hoochsten Bierich fon do Anden fääststuude. Toufoarne häd me toacht, die Chimborazo waas die hoochste Bierich fon Suudamerikoa. Twiske 1882 un 1883 unnernoom die düütske Paul Güßfeldt een Exkursion ätter dän Aconcagua, wierbie hie ätterwiese kuude, dät hie naan Vulkoan is. Sien Bestiegengs-Fersäike fon't Noude uut moaste hie oubreeke, uumdät dät Weeder tou läip wuuden is. Ju grootste Hööchte, ju hie roaked häd, wieren


Peru is n Lound in't Wääste fon Suudamerikoa. Die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2016 Pedro Pablo Kuczynski (Stound: Januoar 2018). Dät rakt junner aiske unnerskeedelke Loundskuppe mäd heel ferskeedene Plonten un Dierte. Peru is bekoand foar sien Fergeenhaid in dät Inka-Riek, dät leeter dän Spoanske Kolonioalismus tou Offer fäl. Archäologisk wäidfulle Steeden so as ju Ruinen-Stääd Machu Picchu tjuuge bit däälich fon do Inka. Man uk dät Quechua, een Sproake, ju al fon do oolde Inka boald wuude, is däälich wier een fon tjo Amtssproaken un wäd fon trättien Prosänt fon ju Befoulkenge bruukt. Uk dät Aymara, uurs een ienheemske Sproake, is Amtssproake. Man ju wichtichste Amts- un Ferkierssproake is bit däälich dät Spoanske, dät in ju Kolonioaltied ätter Suudamerikoa broacht wuude. Tachentich Prosänt fon ju peruoanske Befoulkenge baale Spoansk as Muursproake. In 2007 wieren 81,3 % fon ju Befoulkenge katoolsk un 12,5 % evangeelsk. 3,3 % roaten oun, dät jo een nit apfierde Religion touheere un 2,9 % hääbe kweeden, dät jo nit religiös sunt. Ap't Lound rakt dät sowät fieuw Prozent minner Katholiken as in'e Stääd. Peru lait in't Wääste fon Suudamerikoa, loangs dät Ouger fon dän Pazifisken Ozean. Ätter sien Flakte is Peru mäd 1.285.216


Bolivien is n Binnestoat in Suudamerikoa. Die wäästelke Haaldeel fon Bolivien wäd fon two fier uutnuurlääsende Bierichkätten truchleeken, do tou do Anden heere, deertwiske lait die Altiplano, ne Hoochieuwene ap 3000 bit 4000 Meetere Hööchte. In dän Altiplano lait ap ne Hööchte fon 3810 Meetere uk die Titicaca-See, wier ju Bolivioanske Marine Skiepe lääsen häd, uumdät dät Lound sänt dän Salpäiter-Kriech (1879 bit 1884 tou) naan Tougong moor tou ju Pazifikkuste häd. Die hoochste Bierich in Bolivien is die Sajama, n ferläskeden Vulkoan mäd ne Hööchte fon 6542 m. Aastelk fon do Anden lait dät läigere Aastbolivioanske Bierichlound, deer twiske sunt ap ne Hööchte fon 1200 bit 1800 Meetere Doale mäd fuchtige Woolde tou fienden. Noch fääre aastelk sunt do "Llanos" tou fienden, groote Ieuwenen, do sik bit ätter't Skeed tou Brasilien un Paraguay uutdiene. Bolivien wäd beskat fon... Brasilien in't Noude un Noudaaste, Paraguay in't Suudaaste, Argentinien in't Suude Chile un Peru in't Wääste.


Die Altiplano (Spoansk) of Qullaw (Quechua un Aymara) is n fergliekswiese ieuwen Hoochlound ap ne Hööchte fon uum do 3600 Meetere, dät twiske two Bierichkätten fon do Anden lait, ju Cordillera Occidental (Wääst-Anden) un ju Cordillera Oriental, do Aast-Anden. Dät Woater kon fon deer nit ätter ju See oufljoote, dät fljut in Binne-Woaterdoaben as biespilswiese dän Titicaca-See, die in't Noude fon dät Hoochlound lait. Fon düssen uut lukt sik die Altiplano sowät duusend Kilomeetere ätter't Suude.