1. Januoar: Eepenenge fon een Sunneruutstaalenge mäd Wierke fon dän griechisk-spoanske Moaler Dominikos Theotokopoulos (uk naamd "El Greco"). Do Skilleroatsjen wieren urloang ferjeeten wuden un suurgeden nu foar Apsjoon. 18. Februoar Twiske ju Stralauer Poute un dän Potsdamer Ploats fiert ju eerste Berliner U-Boan. 6. Meerte: amtelke Gruundenge fon dän Foutbaalfereen Real Madrid 23. April: In Washington, D.C. unnerteekenje US-Buuteminister John Milton Hay un die kolumbioanske Boskupper Thomas Herran aan Ferdraach, die do Gjuchte tou'n Fäärebau fon dän Panama-Kanoal oun do Fereende Stoaten uurdrait. Ne frantsööske Sälskup waas mäd dän Bau in 1881 ounfangd, man waas in 1889 al middelloos. Ne Apfangsälskup hiede ju Bausteede in 1894 uurnuumen un foar 40.000 US-Dollar tou'n Fäärebauen ounbeeden. 8. Moai: Die Mont Pelé, aan fjuurspäienden Bierich ap dät Antillen-Ailound Martinique doodet sowät trüütichduusend Ljuude. 31. Moai: Mäd dän Free fon Vereeniging wäd in Suudafrikoa fon däälich die Twäide Buurenkriech be'eended. 17. Juli: Aan meen-armenisken Kongress in Brussel ropt do europäiske Machte deer tou ap, do armeniske Kristen foar do turske Muslime tou skuulen. 9. August: In't Fereende Köönichriek ju Krounenge fon Köönich Eduard VII. 1. November: Italien un Frankriek sluute aan stilkenen Ferdraach ou, in dän jo sik uur hiere Interessensspähren in't noudelke


1. Januoar: Do in't Foaren oainstoundige Rebätte New South Wales, Victoria, Queensland, South Australia, Western Australia und Tasmanien sluute sik touhoope tou'n Buundesstoat Australien (Commonwealth of Australia). 10. Januoar: Ätter dät die Bokser-Apstound deelsloain is, nimt China do foar him gjucht ätterdeelige Bedingengen foar dän Free an. 5. Moai: Mexikoanske Troppen hääbe ju Maya-Stääd Chan Santa Cruz ap Yucatán iennuumen, wiermäd die Kastenkriech twiske do Maya un do spoansk-stommige Mexikoanere eendet. 6. September: Leon Czolgosz, aan Anarchist, skjut ap dän US-Präsident William McKinley. Die Präsident stäärft oachte Deege leeter an do Foulgen. 7. September: Ätter dän Bokser-Apstound Unnerteekenge fon dät sonaamde "Bokser-Protokoll" twikse China (Qing-Dynastie) un do wäästelke Kolonioalmachte juust so as Japan un Ruslound. 14. September: Die US-Präsident William McKinley stäärft an do Foulgen fon dän Ounsleek un Theodore Roosevelt wäd as sin Ätterfoulger fereediged. 10. Dezember: Die ätter sin Stifter Alfred Nobel benaamde Nobelpries wäd in Stockholm un Oslo fon dän sweediske Köönich foar dät eerste Moal uutroat. 10. Januoar: Henning von Tresckow, düütsken Generoal un Wierstounds-Strieder juun dän Nasjonoalsosjoalismus 14. Januoar: Bebe Daniels, US-amerikoanske Skauspielerske 17. Januoar: Elia di San Clemente, seelichspreekene italieenske Nunne 4. August: Louis Armstrong, Jazz-Musiker 27. Januoar: Giuseppe Verdi, italieensken Komponist fon ju


23. Januoar: Ap'e Naite fon ju Stääd Ladysmith in ju britiske Kap-Kolonie in Suudafrikoa begint mäd aan Oungriep fon do Briten unner Charles Warren ju Slacht fon Spion Kop in dän Twäiden Buurenkriech. 24. Januoar: In dän Twäide Buurenkriech roakje do suudafrikoanske Buuren in ju Slacht fon Spion Kop een Uurwinnenge uur do Briten. 12. Februoar: Wladimir Iljitsch Uljanow, leeter bekoand wuden as Lenin, kumt ätter tjo Jiere uut ju sibiriske Ferbannenge tourääch. 26. Februoar: Foar dät Unnerhuus rakt die britiske Kriechsminister bekoand, dät in dän Twäide Buurenkriech uk Wieuwljuude un Bäidene "tou hier Skuul" in Konsentratsjoonsleegere fäästheelden wäide. Do Ljuude kriege nit nouch tou ieten. 2. Meerte: Do Briten besätte in dän Twäide Buurenkriech Ladysmith, ju träädgrootste Stääd fon dän Stoat Natal (Suudafrikoa) 13. Meerte: Do Briten sluute in dän Twäide Buurenkriech ju Ärooberenge fon dän Oranjefräistoat (Suudafrikoa) ou. 15. April: In Paris eepent ju Waarelduutstaalenge. 28. Moai: Grootbritannien ferkloort ju Buurenrepublik Oranjefräistoat tou een Kolonie. 14. Juni: Bokser-Apstound: Ienmarsk fon do "Boksere" in Peking. 17. Juni: Bokser-Apstound: Troppen fon do Fereende Stoaten nieme do strateegisk betjuudende Taku-Fäästengen an ju Muude fon ju Äi Hai He ien. 20. Juni: Die düütske Soande in Peking, Clemens von Ketteler, wäd in


4. Februoar: Een US-amerikoanske Patrouille beskjut phillipinske Suldoaten. Deermäd begint die Philippinsk-Amerikoanske Kriech twiske do Fereende Stoaten fon Amerikoa un do Philippinen, do sik juust eerste fon Spanien fräikamped hieden. 14. Februoar: Foar do US-amerikoanske Buundeswoalen wäide troch dän Kongräs fon do Fereende Stoaten sonaamde Woal-Maskienen toulät. 5. Februoar: Ätter ju twodeegige Slacht uum Manila wilst dän Philippinsk-Amerikoansken Kriech konnen do Amerikoanere Manila hoolde, wilst sik do ienheemske Troppen fääre in't Bäätelound touräächluuke moutene. 11. Oktober: Begin fon dän Twäiden Buurenkriech in Suud-Afrikoa. 20. Oktober: In Kolumbien un sien domoalige Provinz Panama begint die Kriech fon do duusend Deege (Guerra de los Mil Días), aan Burgerkriech twiske ju Konservative un ju Liberoale Paatäi. 6. Januoar: Sophie-Carmen Eckhardt-Gramatté, ruske Komponistinne 7. Januoar: Francis Jean Marcel Poulenc, frantsöösken Pianist un Komponist (stuurwen in 1963) 11. Januoar: Eva Le Gallienne, britisk-amerikoanske Skauspielerske, Regisseurinne un Produzentinne 17. Januoar: Al Capone, US-amerikoansken Ferbreeker 23. Februar: Erich Kästner, düütsken Skrieuwer (stuurwen in 1974)


15. Februoar: Dät US-amerikoanske Kriechsskip USS Maine gungt in dän Hoawen fon Havanna unner. Gruund is een Explosion in dän Munitsjoons-Koomer, ju fermoudelk fon aan Koole-Bround kumt. Leeter rakt dät een Medien-Kampagne, wierap do Amerikoanere wät fon aan spoansken Oungriep fertälle, un dät kumt in dän April tou dän Spoansk-Amerikoansken Kriech. 14. Januoar: Lewis Carroll, britisken Skrieuwer, Mathematiker un Fotogroaf 30. Juli: Otto von Bismarck, düütsken Stoatsmon.


6. Januoar: Ferenc Szálasi, ungarisken Offizier un Politiker, Kriechsferbreeker 14. Januoar: Matthias Zurbriggen slumpet ju Eerstbestiegenge fon dän Anden-Bierich Aconcagua, dän hoochsten Bierich fon Suudamerikoa. 15. Februoar: Griechiske Troppen loundje apgruunde fon ju Megali Idea ap dät Ailound Kreta, uum do Bewoonere in hieren Uunouhongegaids-Stried juun dät Osmoanske Riek Stöän tou reeken. Dät fiert ap dän 7. April tou dän Tursk-Griechisken Kriech. 3. April: Ju Wiener Secession, een Kunstlerfereenigenge fon dän Juugendstil, wäd gruunded Clément Ader testet sin Damp-bedrieuwenen Fljooger Éole III, kumt deer mäd 300 m wied, man nit haager as 20 cm. 4. Februoar: Ludwig Erhard, twäiden Buundeskanzler fon ju Buundesrepublik Düütsklound


2. Januoar: Do Buuren slo dän Jameson Raid deel, aan läip organisierden britisken Uurfaal unner dän Uppermon Leander Starr Jameson ap ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal. 4. Januoar: Utah, bit do dät Utah-Territorium, wäd die 45. Buundesstoat fon ju USA. Deertou hiede sik ju Buundesregierenge eenich wäide moast mäd do junner foarheerskjende Ounhongere fon ju Mormonen-Bewäägenge Säärke Jesu Christi fon do Hillige fon do Lääste Deege. 9. August: Die Pionier in'e Fljooger-Technik Otto Lilienthal häd aan Unfaal mäd aan fon sien Glied-Fljoogere. Aan Dai leeter stäärft hie. 10. August: Otto Lilienthal, Fljooger-Pionier


29. Dezember: Unner dän Uppermon Leander Starr Jameson begint die Jameson Raid, aan läip organisierden britisken Uurfaal ap ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal. 10. Januoar: Marie-Dominique Chenu, frantsöösken roomsk-kathoolsken Theologe 4. Januoar: Manuel Pavía, spoansken Generoal, die truch sien Stoatsstriek ju Eerste Spoanske Republik be'eendede. 25. Juli: Robert Warthmüller, düütsken Historienmoaler


Antoni Gaudí, die Architekt fon ju Sagrada Família, mout sien Ploane foar düsse Säärke massiv fergratterje, uumdät aan anonymen Spänder baldoarich fuul Jäild deerfoar roat häd. In düt Jier uurnimt ju Compagnie Nouvelle du Canal de Panama as Apfang-Sälskup ju middelloose Bausteede foar dän Panamakanoal. 4. Januoar: Twiske Ruslound un Frankriek wäd die Twäierferbuund gultich. Truch dät Ferdäägengs-Buundnis kon Frankriek sien two Jiertjaande ounhooldende Isoloatsjoon be'eendje, wilst Düütsklound in ju Two-Fronten-Positsjoon kumt, foar ju al Otto von Bismarck waadend häd. 5. Februoar: August Vaillant, frantsöösken Anarchist un Attentäter (waigjucht)


4. Meerte: Amts-Ienfierenge fon Grover Cleveland as 24. US-Präsident, hie foulget ap Benjamin Harrison. Cleveland is deermäd die 22. un die 24. Präsident fon do Fereende Stoaten un die eerste, die two fonnuur trände Amtstiede hiede. Eende April: Ju Black Maria nimt as dät eerste komerzielle Filmstudio fon ju Waareld hiere Oarbaid ap. 1. Moai - 30. Oktober: In Chicago is ju World’s Columbian Exposition eepend, een Waarelduutstaalenge. 9. Dezember: In Paris smit die Anarchist Auguste Vaillant aan sälwenbauden Sprängkörper fon ju Toukieker-Galerie in dän Deputierden-Koomer. Aan Ouoardenden wäd bie ju Aktsjoon ferseerd. Vaillant wäd leeter tou'n Dood feruurdeeld un ap'n 5. Februoar 1894 waigjucht. Do eerste tjo Beende Winnetou fon Karl May ferskiene. 11. Januoar: Ellinor Aiki, estniske Moalerske 20. April: Joan Miró, kataloansken Moaler 30. Juni: Walter Ulbricht, Stoatsräidsfoarsitter fon ju DDR 9. Oktober: Heinrich George, düütsken Skauspieler 26. Dezember: Máo Zédōng, chineesken Politiker. 6. November: Pjotr Tschaikowski, rusken Komponist (ätter dän gregorioansken Kalänner, man domoals wuude in Ruslound noch die julioanske Kalänner bruukt, ätter dän dät die 25. Oktober waas).


3. Januoar: J. R. R. Tolkien, britisken Skrieuwer un Philologe. 11. Januoar: Valeska Gert, düütske Donserske un Skauspielerske 14. Januoar: Martin Niemöller, düütsken evangeelsken Theologe, wilst ju Nazitied eerste nit, man uurloang daach touniemend in dän Wierstound däidich, Fangenen in't KZ Sachsenhausen, ätter dän Kriech aktiv foar ju Ökumeenenske Bewäägenge un ju Free-Bewäägenge.


16. Januoar: Ätter aan Twist twiske Präsident José Manuel Balmaceda un ju Oppositsjoon begint in Chile aan Burgerkriech. 18. September: Die Burgerkriech in Chile eendet, as die Präsident José Manuel Balmaceda sik ätter dän Ienmarsk fon Apstoundiske in ju Haudstääd Santiago sälwen doodskjut. Otto Lilienthal, aan Pionier in'e Fljooger-Technik, begint, Glied-Fljoogere tou bauen un deer Fersäike mäd tou moakjen. In ju Ferfoatenge fon Brasilien wäd fäästskrieuwen, dät een näie Haudstääd wät moor in'e Midde fon't Lound baud wäide skäl, uum ju Äntwikkelenge fon dät Binnelound tou stäärkjen. Do groote, oolde Stääde sunt ja aal bloot loangs ju Kuste. Man Baubegin is eerste in 1956, un eerste in 1960 kon ju Ploanstääd Brasília ienwäid wäide. 26. Januoar: August Froehlich, düütsken roomsk-kathoolsken Pestoor, Wierstounds-Strieder juun ju NS-Diktoatuur un Märtyrer 18. September: José Manuel Balmaceda, Präsident fon Chile


18. Meerte: Ap Druk fon Kaiser Wülm II. trät die Riekskansler Otto von Bismarck tourääch. 31. Moai: Mäd dät Apsätten fon ju Kjuusbloume wäd die Säärktouden fon dät Ulmer Münster kloor. Hie is mäd sien 161,53 Meetere bit däälich (Stound: Januoar 2018) die hoochste Säärktouden fon ju Waareld. 9. Oktober: Clément Ader testet sien Éole, aan Damp-bedrieuwenen Fljooger. Hie kumt füüftich Meetere wied, man bloot 20 cm hooch. 29. Dezember: In dät Massaker fon Wounded Knee wäide tjohunnert weerloose Sioux-Indioanere truch US-Suldoaten möärend. 11. Januoar: Oswald de Andrade, brasilioansken Skrieuwer 14. Januoar: Maria Kurenko, ruske Opern-Sjungerske 15. September: Agatha Christie, ängelske Skrieuwerske. 10. Januoar: Ignaz von Döllinger, düütsken Theologe (eerste in ju roomsk-kathoolske Säärke, leeter ju oold-kathoolske Säärke naistoundend) 29. Juli: Vincent van Gogh, niederloundsken Moaler


4. Februoar: Ju frantsööske Sälskup tou'n Bau fon dän Panamakanoal gungt in gjuchtelken Konkurs, mäd Skoade foar sowät 85.000 Skäildaaskere. Dät rakt Skändoal. Ju Oarbaid oun dän Kanoal mout foar't eerste ienstoald wäide. 11. Februoar: In Japan wäd unner Tennō Meiji ju Meiji-Verfassung iensät, een moudäärne Ferfoatenge ätter europäiske Foarbielden. So wäd Japan fon een absolute tou een konstitutsjoonelle Monarchie. 15. November: Militär-Putsch in Brasilien, die Kaiser mout in't Exil gunge. 10. Januoar: Efrem Forni, vatikoansken Diplomoat un Kardinoal 14. Januoar: Ilma von Murska, kroatiske Opern-Sjungerske un Soangs-Pädagoginne


In ju Düütske Geskichte is dät Jier 1888 as Träikaiserjier bekoand. 9. Meerte: Die düütske Kaiser Wülm I. stäärft mäd njuugentich Jiere. Him foulget sin Suun Freerk III., die uk bloot njuugenunnjuugentich Deege fäärelieuwet. 15. Juni: Ätter dän Dood fon dän düütsken Kaiser Freerk III. foulget Wülm II., die lääste Kaiser fon't Kaiserriek Düütsklound. 31. August: Jack the Ripper begint in London tou möärenjen. 21. Oktober: Ju Sosjoaldemokroatiske Paatäi fon ju Swaits (SP) wäd gruunded. 6. Januoar: Jane Anderson, US-amerikoanske Journalistinne, Skrieuwerske un Radio-Propagandistinne foar Nazi-Düütsklound. 28. Dezember: Friedrich Murnau, düütsken Regisseur 9. Meerte: Kaiser Wülm I. (Düütsk Riek) 15. Juni: Kaiser Freerk III. (Düütsk Riek) 4. Juli: Theodor Storm, düütsken Skrieuwer 9. September: Jan van Swieten, niederloundsken Generoal. 3. Dezember: Carl Zeiss, düütsken Mechaniker un Unnerniemer


14. Januoar: Die düütske Rieksdai wäd aplöösd, ätterdät een Foarlääse fon ju Regierenge fon Otto von Bismarck, dät Heer uum 10 Prosänt aptoustokjen un dät Heeres-Gesäts uum soogen Jiere moor tou ferloangerjen, ouliend wuuden is. 26. Januoar: In ju Slacht bie Dogali wint een uurmoachtich äthiopisk Heer juun een 500 Mon stäärke italieenske Troppe. In ju Foulge ferstäärket Italien sien Moite uum Ienfloud in't aastelke Afrikoa; jo ploanje een Kolonie in Eritrea. 28. Januoar: In Paris begint die Bau fon dän Eiffeltouden. 5. Februoar: Ju Oper Otello fon Giuseppe Verdi wäd in Mailound uurapfierd. 21. Februoar: Ätter ju Aploosenge fon dän düütsken Rieksdai ap dän 14. Januoar wäd hie nu näi kädden. 20. April - 30. April: Truch ju Schnäbele-Affäre stounde Düütsklound un Frankriek kuut foar aan Kriech. 3. Juni: Die düütske Kaiser Wülm I. lait bie dät Kieler Kwattier Holtenau dän Gruundsteen foar dän Noud-Aastsee-Kanoal. 29. September: Emil Berliner mäldet dät fon him ärfuunene Grammophon foar n Patent oun. 3. Januoar: August Macke, düütsken Moaler fon dän Expressionismus 11. Februoar: Orikuchi Shinobu, japoansken Skrieuwer un Literatuurwietenskupper 11. Februoar: Theodor Schwegler, Swaitser roomsk-kathoolsken Oardensgäistelken, Theologe, Mathematiker un Natuurwietenskupper 21. Meerte: Erich Mendelsohn, düütsken Architekt 6. Juli: Marc Chagall, rusk-frantsöösken Moaler


Uut do Fereende Stoaten fon Kolumbien äntstoant truch ne näie Ferfoatenge ju Republik Kolumbien fon däälich. 29. Januoar: Carl Benz mäldet dät eerste praxisdoogelke Automobil ap ju Waareld foar n Patent oun. 6. Januoar: Klara Caro, düütske Striederske foar do Gjuchte fon Wieuwljuude 11. Januoar: Elsa Rendschmidt, düütske Sköäwelerske 8. af 13. Dezember (uunseküür) - Diego Rivera, aan Moaler uut Mexiko.


11. Januoar: Alice Paul, US-amerikoanske Striederske foar do Gjuchte fon Wieuwljuude 11. Februoar: Edward McCabe, irisken Kardinoal un Äärts-Biskop fon Baile Átha Cliath / Dublin. 22. Moai: Victor Hugo, frantsöösken Skrieuwer 23. September: Carl Spitzweg, düütsken Moaler


27. Februoar: Mäd ju Unnerteekenge fon ju London Convention kricht ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal wier ju fulle Uunouhongegaid. Woapenstilstound twiske Chile un Bolivien ätter dän Salpäiterkriech. 10. Januoar: Mathilde Vaerting, düütske Psychologinne un Pädagoginne 31. Januoar: Theodor Heuss, eersten Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound. 6. Januoar: Gregor Mendel, aastriekisken Augustiner-Mönk, Abt, Pestoor un bekoanden Genetiker (Äntdäkker fon do "Mendelske Sätgjuchte")


3. Januoar: Joseph Jenkins Roberts wäd die eerste Präsident fon dän näi gruundeden Stoat Liberia. 6. Januoar: In dän Wädloop juun een frantsöösk Expeditsjoonskorps nimt Spanien do uunbewoonde Islas Chafarinas ien, dät is n Koppel fon Ailounde foar ju marokkoanske Kuste un heert däälich tou do spoanske Plazas de soberanía. 2. Februoar: Dät Eende fon dän Mexikoansk-Amerikoansken Kriech brangt in dän Free-Ferdraach fon Guadalupe Hidalgo do Fereende Stoaten fon Amerikoa masse näi Lound in't Wääste, dät in't Foaren tou Mexiko heerd hiede. Dät honnelt sik uum Rebätte, do däälich do US-Buundesstoaten Arizona, Kalifornien, Nevada, Utah un Deele fon Colorado, New Mexico un Wyoming uumfoatje. Buppedät akzeptiert Mexiko dän Río Bravo del Norte (uk: Rio Grande) as Skeed tou Texas. 21. Februoar: Karl Marx un Friedrich Engels moakje dät Kommunistiske Manifest eepentelk. 27. Februar: Ätter ju frantsööske Februoarrevolutsjoon 1848 bräkt in't Grootheertoachdum Baden ju Badiske Revolutsjoon uut: Ap ju Mannheimer Foulksfersammelenge wäd een Petitsjoon mäd fjauer Aaskengen oun ju Regierenge besleeten. 28. Februoar: Een Mainzer Foulksfersammelenge formulierd fräiegaidelke Aaskengen juunuur ju grootheertoachelke hessiske Regierenge in Darmstadt. Heinrich von Gagern stoalt n Oundraach ap "Ienberoupenge fon een Nasjonoalrepräsentatsjoon" un ap "Ärnäierenge fon dän Buundesfoarsit". Meerte: Meerterevolutsjoonen in do maaste düütske Stoaten juust


30. Juli: Mäd een eerste Revolte begint ap dät Hoolichailound Yucatán (Mexiko) die Kastenkriech, aan Apstound fon Maya-Indioanere, do dän synkretistisken Kult fon dät Baalende Kjuus bedreeuwen, juun do spoansk-stommige beetere Ljuude. 3. November: Ap dät Rebät fon ju Swaits bräkt die Sunnerbuundskriech uut. Dät is aan militärisken Twist twiske dän konservativen Sunnerbuund un do liberoale Kantone fon ju Swaitserske Eednootenskup. 29. November: Dät Wallis rakt in dän Sunnerbuundskriech as läästen konservativen Kanton tou, wiermäd do Liberoale winne un die Kriech eendet. 6. Januoar: Franz Dibelius, düütsken evangeelsken Theologe 11. Februoar: Thomas Alva Edison, US-amerikoansken Ärfiender un Unnerniemer (Elektrizität un Elektrotechnik) 2. Oktober: Paul von Hindenburg, düütsken Riekspräsident oun't Eende fon ju Weimarer Republik


6. Januoar: Henriette Hertz, düütske Mäzeninne un Kunstsamlerske 9. Oktober: Julius Maggi, aan Swaitser Firmengruunder un Ärfiender fon ju Maggi-Krüüderäi, Pionier fon ju Industrielle Häärstaalenge fon Ietelweeren. 15. Februoar: Otto von Kotzebue, düütsk-baltisken / rusken Marine-Offisier un Äntdäkker


In Irlound fiert ju Tuffelke-Fuuleräi tou ne Tuffelke-Misaadente, wiertruch ne Groote Hungersnood uutbräkt.


9. April: Ju fon Buuren gruundede Republik Winburg-Potchefstroom ferkloort hiere Uunouhongegaid. 15. Oktober – Friedrich Nietzsche, düütsken Filosoof.


29. Januoar: William McKinley, Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa 10. Januoar: Franz Seraphicus Schmid, roomsk-kathoolsken Gäistelken un Skrieuwer


1. Januoar: Wilst dän Eersten Ängelsk-Afghanisken Kriech unnerskrift die britiske Generoalmajor William George Keith Elphinstone touhoope mäd Fierdere fon afghaniske Apstoundiske in Kabul ju Kapitulatsjoonsuurkuunde. 6. Januoar: Do uurlieuwende britiske Troppen luuke sik uut Afghanistan ätter dän Chaiber-Pass tourääch. 13. Januoar: In Afghanistan kumt dät tou ju Slacht fon Gandamak, wier do Briten läip sloain wäide un in't Eende bloot aan britisken Suldoat uurlieuwet. 7. April: Ju Beleegerenge fon Dschalalabat, een britisk Leeger, eendet mäd ju ärfoulchrieke Ferdäägenge juun do Afghanen. 5. - 8. Moai: Aan grooten Bround in Hambuurich fernäilt masse fon ju Ooldstääd, doodet 51 Ljuude un brangt sun 20000 ap ju Sträite. 17. Juni: Nasrullah Khan, die Emir fon Buchara, lät do britiske Diplomoaten Charles Stoddart un Athur Conolly waigjuchtje, uumdät hie him foar Spione hoaldt. 14. August: Die twäide Seminolenkriech, in dän do Fereende Stoaten fersoacht häbe, do Seminolen uuttouroodjen af in Reservoate tou ferdrieuwen, eendet mäd aan Deel-Ärfoulch foar do USA. Wäkke fon do Seminolen sunt bit däälich in Florida blieuwen un häbe naan amtelken Free-Ferdraach mäd do USA moaked. 5. Oktober: Josef Groll bjout in Pilsen dät fäärme "Pilsner Urquell" (een Bjoorsoarte) un deermäd fon ju Pilsner Bjouwiese uurhaud. 19. Dezember: Do USA ärkanne


18. Juli: Krounenge fon Kaiser Päiter II. (Brasilien) in Rio de Janeiro. 14. Januoar: Berthe Morisot, frantsööske Moalerske 11. Februoar: Malachia Ormanian, armeensken Äärts-Biskop un Patriarch fon Konstantinopel fon ju Armeenske Apostoolske Säärke 9. Oktober: Karl Friedrich Schinkel, prüüsken Architekt, Stäädploaner, Grafiker, Tjooter-Been-Bieldner, Gruunder fon ju Schinkel-Skoule


6. Februoar: Die Ferdraach fon Waitangi twiske Briten un Maori moaket Näiseelound tou ne britiske Kolonie. 10. Februoar: Prins Albert von Sachsen-Coburg und Gotha hilket ju britiske Kööniginne Victoria 6. Moai: In Grootbritannien wäd ju eerste Bräifmäärke fon ju Waareld, die One Penny Black, uutroat. 7. Juni: In't Köönichriek Prüüsen wäd ätter dän Dood fon Freerk Wülm III. sin Suun Freerk Wülm IV. Köönich. 23. Juli: Die fjautienjierige Päiter II. (Brasilien) wäd foartiedich foar fuljierich ferkloort, dät hie sien Kaiser-Boantje ountreede kon. Sun Jier leeter is ju Krounenge. William Henry Harrison wäd foar't Foulgejier foar'n Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa kädden. 10. Januoar: Louis-Nazaire Bégin, kanadisken roomsk-kathoolsken Ärtsbiskop fon Québec un Kardinoal 22. Februoar: August Bebel, Sosjoaldemokroat 14. November - Claude Monet, aan frantsöösken Moaler fon dän Impressionismus. 6. Januoar: Fanny Burney, ängelske Skrieuwerske 7. Juni: Freerk Wülm III., Köönich fon't Prüüske Riek


11. Januoar: Giovanni Cagliero, italieensken Kardinoal un vatikoansken Diplomoat 3. Dezember: Prinzessin Luise Marie Elisabeth von Preußen


Ap do Falklound-Ailounde wäd ne britiske Kolonioal-Ferwaltenge iengjucht. 11. Januoar: François Gérard, frantsöösken Moaler 10. Februoar (ätter dän gregorioansken Kalänner): Alexander Sergejewitsch Puschkin, aan rusken Skrieuwer.


23. Februoar: Ju mexikoanske Armee unner Generoal Antonio López de Santa Anna begint mäd ju Beleegerenge fon dät Fort Alamo in San Antonio, dät fon apstoundiske Texoanere heelden wäd, deerunner die Kommandant Bupperstleutnant William Travis, die bienaist 40-jierige James (Jim) Bowie un die 49-jierige Kriechshäld un Politiker Davy Crockett. 2. Meerte: Texas ferkloort sik uunouhongich fon Mexiko. 6. Meerte: Ätter ju trättien Deege duurjende Slacht fon Alamo juun een Uurmoacht fon ju 3000 Mon stäärke mexikoanske Armee wäide do 189 Fräiwilligere fon do Texoanere sloain un dät Fort Alamo iennuumen. 27. Meerte: In dän Texoansken Uunouhongegaidskriech rakt die mexikoanske Generoal Antonio López de Santa Anna dän Befeel foar dät Massaker fon Goliad, dät 342 fangene Texoanere dät Lieuwend kostet. 21. April: In ju Slacht fon San Jacinto kampet sik Texas uunouhongich fon Mexiko. 6. Juni Ätter dän Dood fon Köönich Anton kumt sin Suun Freerk August II. ap dän Troon fon't Köönichriek Saksen 5. September: Sam Houston wäd eersten käddenen Präsident fon ju näie Republik Texas. 2. Oktober: Die Natuurfoarsker Charles Darwin loundet in Falmouth (Cornwall) ätter sien fieuwjierige Foart uum ju Waareld mäd dät Skip HMS Beagle. Sien Sammelenge oun Materioal un sien Iendrukke fon düsse Foart leede leeter


28. Juli: Ap dän Jiersdai fon ju Julirevolutsjoon fon 1830 moaket Joseph Fieschi mäd sien Meefersweerdere een Attentat ap dän frantsöösken Köönich Louis-Philippe I.. Hie bruukt deertou een Sprängleedenge. Die Köönich wäd licht ferseerd, man tweelich Ljuude uut sien Foulgskup stierwe. Moor Doode un Ferseerde rakt dät monken do Toukiekere ap dät Boulevard du Temple in Paris. 25. August: Ju New York Sun brangt dän Great Moon Hoax in'n Uumloop. Dät honnelt sik uum een Falsk-Mäldenge uur Lieuwend ap ju Moune. 9. September: In't Frankriek fon ju Julimonarchie fiere do September-Wätte tou ju Wier-Ienfierenge fon ju Zensur foar ju Presse un tou haagere Stroaf-Truuengen foar Saitengs-Skrieuwere. Dät Bekantnis tou ju Republik wäd ferbeeden. 18. September: Charles Darwin beträt foar't eerste Moal een fon do Galápagos-Ailounde, näämelk San Christóbal. Wier däälich Suudafrikoa is, beginne do niederloundsk-stommige Buuren, do sonaamde Voortrekker, hiere Wonnerenge ätter't Noude uur ju Oranje-Äi. 6. Januoar: Martin Kähler, düütsken protestantisken Theologe 14. Januoar: Marcelo Spínola y Maestre, Äärtsbiskop fon Sevilla un Kardinoal 13. Februoar: Mirza Ghulam Ahmad, religiöse Persöönelkhaid in Britisk-Indien, Begruunder fon ju Ahmadiyya-Bewäägenge 2. Meerte: Hermann Jakob Dingelstad, düütsken roomsk-katoolsken Theologe un Biskop 12. Meerte: Gregorio María Aguirre y García, Äärtsbiskop fon Toledo un Kardinoal 9.


1. Januoar: 18 düütske Fürstenduume treede, unner Uutsluut fon Aastriek, dän Düütsken Tolfereen bie. Foaraaln wollen jo deermäd roakje, dät die Honnel twiske do düütske Stoaten eenfacher wäd. Dät kumt tou een wirtskuppelke Ferbeeterenge fon aal do bedeeligede Stoaten. 27. Januoar: Fertreedere fon do liberoale Swaitser Kantone Luzern, Bern, Zug, Solothurn, Basel-Loundskup, St. Gallen, Aargau un Thurgau besluute in Baden do Badener Artikkele. Ju Roomsk-Katoolske Säärke sät sik deer strääwich juun. Dät is dät Kiensel fon dän leeteren Sunnerbuundskriech in't Jier 1847. 6. Meerte: Dät foarige York, Haudstääd fon ju britiske Provinz Bupperkanada oun ju Noudkuste fon dän Ontariosee, wäd in Toronto uumebenaamd. Ap dän 27. Meerte wäd William Lyon Mackenzie eersten Buurmääster fon ju Stääd. April: Die in 1832 mäd do Seminolen sleetene Ferdraach fon Payne’s Landing wäd fon dän US-Kongress ratifizierd. 9. April: In Liyon (arpitoansk, frantöösken Noome: Lyon) rebellierje Sieden-Weeuwere un aaskje republikoanske Ferhooldnisse. 15. April: Die Apstound fon do Sieden-Weeuwere in Liyon (fr. Lyon) wäd fon Suldoaten blouderch deelsloain. Moor as 600 Ljuude ferljoose hier Lieuwend. 24. Moai: Do Fereende Stoaten sluute dän Ferdraach fon Washington mäd do Chickasaw. 26. Moai: Die portugiesiske Usurpator Michael I. fertichtet tou Gunst fon sien Bruurs Dochter Maria II. ap


2. Januoar: Een britisk Kriechs-Skip kumt in Puerto Louis ap do Falklound-Ailounde oun. Die Kaptain aasket fon ju argentinske Ailoundbesättenge, ou tou luuken, wät träin Deege leeter uk skjucht. Man fon do oun wol Argentinien noch aaltied n Ounspröäk ap do Ailounde hääbe. 3. Januoar: Do Briten roakje truch ne Flotten-Statsjoonierenge ju Heerskup uur do Falklound-Ailounde.


12. Februoar: Generoal José María Villamil nimt do Galápagos-Ailounde foar Ecuador in Besit. 6. Januoar: Lodovico Jacobini, Kardinoal un Stoatssekretär bie dän Poabst 23. Januoar: Édouard Manet, frantsöösken impressionistisken Moaler 15. April: Wilhelm Busch, Kunstler, die foarallen foar sien mäd Riemsele unnerlaide Bieldetälstere bekoand is, do as Foarloopere fon dän Comic jäilde.


2. Februoar: Kardinoal Bartolomeo Alberto Cappellari wäd ätter een Konklave fon 54 Deege foar'n Poabst kädden un nimt dän Noome Gregor XVI. oun. Hie waas bit nu tou (Stound 2023) die lääste Poabst, die noch naan Biskop waas, as hie kädden wuude. 6. Februoar: Die ap n 2. Februoar käddene Bartolomeo Alberto Cappellari wäd unner dän Noome Gregor XVI. foar'n Poabst kround. 7. April: Kaiser Päiter I. (Brasilien) tonket ap Druk fon dät Parlemänt ou, sin Suun skäl brasilioansken Kaiser wäide. Man die mout noch täiwe, uumdät hie noch n Bäiden is. September: Bagdad kumt wier unner Säntroalferwaltenge fon't osmaniske Riek. Dezember: Jean Baptiste Boussingault fersäkt, dän Bierich Chimborazo in do Anden tou bestiegen. 14. Februoar: James Stewart, britisken Missionoar un Moanskengjuchts-Aktivist 16. Februoar: Nikolai Semjonowitsch Leskow, rusken Skrieuwer 6. Meerte: Friedrich von Bodelschwingh (die Allere), evangeelsken Pestoor uut Wäästfoalen, bekoand foar sien Wierkjen in ju Binnere Mission. 18. Oktober: Die leetere düütske Kaiser Friedrich III.


17. April: Diego Portales Palazuelos smit in ju Slacht von Lircay ju Regierenge fon Chile deel. In ju Foulge gjucht hie dät System fon ju "autoritäre Republik" ap, dät bit tou'n Burgerkriech in 1891 stabil blift. 13. Moai: Ecuador moaket sik uunouhongich fon Groot-Kolumbien. 14. September: Venezuela moaket sik uunouhongich fon Grootkolumbien, wierfon die Räst sik ätters Republik Näi-Granada naamt. 7. Januoar: Albert Bierstadt, Kunstler fon ju Romantik 14. Januoar: Johann Georg Repsold, düütsken Fienmechaniker


19. Januoar: In ju Slacht bie Bogesund wäd die sweediske Rieksferwalter Sten Sture die Jungere truch Köönich Christian II. fon Dänemark un Norwegen sloain. Infoulge fon ju Slacht stäärf Sten Sture ap dän 3. Februoar oun sien Seeregaid. 6. Meerte: Ousoande fon do Deenske un die Sweediske Rieksräid eenigje sik deer ap, dät Christian II. uk Köönich fon Sweeden wäd. Man bloot unner do Bedingengen, dät dät een aalmeene Amnestie rakt un dät die Rieksräid dän Ienfloud kricht, die in dän Rezess fon Kalmar uutmoaked waas. Man do Ounhongere fon dän Dooden Rieksferwalter Sten Sture sunt deer juun un staale in ju Foulgetied een Troppe fon Buuren uut Västmanland un Dalarna juun do Deenske ap. 15. Juni: Leo X. truuet Martin Luther in sien Skrift Exsurge Domine mäd ju Exkommunisierenge, wan hie nit binne säkstich Deege eenunfjautich fon sien 95 Thesen tourächnimt. Luther oantwoudet deerap leeter mäd ju uut trüütich Thesen bestoundende Toankskrift "Von der Freihaitt aines Christenmenschen". Ätter Ouloop fon ju Tied skuul hie dän Bräif fon dän Poabst ferbaadenje. 30. Juni: In ju Tied fon ju Spoanske Ärooberenge fon Mexiko wäd die fon do Spaniere fangde aztekiske Heersker Moctezuma II. truuch aan smietenen Steen fon uurs n Azteke


24. November - Baruch de Spinoza, niederlounsken Filosoof. 30. April: Sigismund III. Wasa, Köönich fon Polen un Grootfüürst fon Litauen, Tiedwiese uk Köönich fon Sweeden. "bädden" is een oold Woud foar "gebooren"


7. Juli: Byzantienske Troppen unner Johannes VI. un turske Troppen unner dän Uppermon Umur Bey winne in ju Slacht fon Peritheorion fereend juun do Troppen fon dän Füürst un Roowrieder Momtschil uut Bulgarien. 26. September: In ju Slacht bie Warns winnen do Fräisen. 21. Oktober: In ju Slacht fon Auberoche in ju Gascogne winne do ängelske Troppen mäd 1500 Mon truch aan uunferwachteden Oungriep juun do Frantsööske Troppen mäd 7000 Mon. In düt Jier kreegen Ooldenbuurich un Potsdam do Stäädgjuchte. Ju Kathedroale Notre Dame in Paris is ätter een Bautied fon bolde two Jierhunnerde kaant un kloor.


2. Februoar: Unner ju Uppermonskup fon Pedro de Mendoza wäd Buenos Aires gruunded, dät däälich ju Haudstääd fon Argentinien is. Ju Stääd wäd ätter n poor Jiere fon Indioanere fernäild un mout in 1580 näi gruunded wäide. Manqu Qhapaq II., in't foaren n Marionetten-Heersker in't spoansk besätte Inka-Riek, moaket n Apstound juun do Spoaniere. Ärfoulch häd hie nit, uumdät sik do Spoaniere mäd uur Indioanere ferbuunded hääbe. Hernán Cortés äntdäkt dät Hoolichailound Läich-Kalifornien, man hie toankt in düsse Tied wäil noch, dät dät n Ailound waas. 6. Januoar: Baldassare Peruzzi, italieensken Architekt un Moaler 12. Juli: Desiderius Erasmus fon Rotterdam, Humanist, Philosoph un Skrieuwer.


16. Februoar: Dät skottiske Parlemänt billiget mäd 110 tou 69 Stämmen dän Act of Union, ju Fereenigenge mäd Änglound. Een Riege fon Ouoardende häd sik toufoarne besteete lät of hoopet mäd do "Jee"-Stämmen Äntskoadigengen foar dät fail geene Darién-Projekt. 23. Moai - Carolus Linnaeus gebooren, swediske Dokter un Biologe (* 1778). 9. Moai: Diderik Buxtehude, uurspröängelk deensken Barock-Komponist un Oargelist, die in Lübeck wierkede.


21. Oktober: In ju Slacht fon Trafalgar, een Seeslacht in dän Trääde Koalitsjoonskriech, faalt die britiske Vize-Admiroal Horatio Nelson, man do Briten slumpet een äntskeedende Uurwinnenge uur do frantsööske un spoanske Skiepe unner Vize-Admiroal Pierre de Villeneuve un ferhinnert somäd ju fon Napoleon ploande Iennoame fon do Britiske Ailounde. Ju Seeslacht foar dät Koap Trafalgar bie dät suudspoanske Cádiz lait dän Gruundsleek foar ju moor as hunnertjierige Foarheerskup fon do Briten ap ju See. 2. Dezember: Slacht bie Austerlitz - Do Ferbuundede Troppen fon Aastriek unner Kaiser Franz I. un Ruslound un Tsoar Alexander I. wäide fon do frantsööske Troppen unner Napoleon I. niep een Jier ätter Napoleon sien Kaiserkrounenge sloain. Ju Slacht is uk as "Träikaiserslacht" bekoand, uk wan Franz I. goarn't in oaine Persoon meestrieden diede. 11. Januoar: Johann Nepomuk Geiger, aastriekisken Moaler un Teekner 2. April: Hans Christian Andersen, deensken Dichter un Skrieuwer, bekoand uum sien Tälstere 9. Moai: Friedrich Schiller, düütsken Dichter


18. Oktober: Mäd dät Edikt fon Fontainebleau be'eendet die frantsööske Köönich Ludwig XIV. ju in't Foaren touseekerde Religions-Fräiegaid foar do Hugenotten (Frantsööske Protestanten). Protestantiske Goddestjoonste sunt somäd ferbeeden un aal do Pestooren, do nit konvertierje wollen, mouten binne two Wieke dät Lound ferläite. 11. Februoar: Willibald Krieger, düütsken roomsk-kathoolsken Theologe, Philosoph un Physiker, Jesuit 5. Meerte - (23. Februoar ätter dän julioanske Kalänner) Georg Friedrich Händel, Komponist fon dän Barock. 31. Meerte (21. Meerte ätter dän julioanske Kalänner) - Johann Sebastian Bach, Komponist fon dän Barock.


29. August: 70.000 prüüske Suldoaten marskierje in't Kurfüürstendum Saksen ien un besätte ap dän 10. September ju Stääd Dresden. Dät is die Begin fon dän Soogenjierigen Kriech (Trääden Sleesisken Kriech). 27. Januoar - Wolfgang Amadeus Mozart, aastrieksen Komponist († 1791)


3. Januoar: Konrad Duden, düütsken Philologe, Uutreeker fon dät eerste düütske Gjuchtskrieuw-Woudebouk. 6. Januoar: Josef Dobrovský, tschechisken Philologe un Slawist


26. Moai: Kaspar Hauser wäd in Nürnberg ap ju Sträite apgriepen. 11. Juli: In Portugal sät Michael I. sien Bruursdochter Maria II. ou un fiert dän Absolutismus wier ien. 25. Juli: Die Wiener Magistroat rakt Ignaz Bösendorfer Ferlof, as Klavier-Moaker tou oarbaidjen. Sien Klaviere wäide waareldbekoand. 10. Januoar: Bernhard Hermann Köckemann, Biskop 8. Februoar: Jules Verne, frantsöösken Skrieuwer 23. April: Albert, Köönich fon Saksen 8. Moai: Henry Dunant, Gruunder fon ju Roodkjuus-Bewäägenge 9. Moai: Andrew Murray, Pestoor un Skrieuwer 9. Juli: Luigi Oreglia di Santo Stefano, italieensken Kardinoal 9. September: Lew Nikolajewitsch Tolstoi, rusken Skrieuwer (Doatum ätter dän gregorioansken Kalänner, uk wan do in Ruslound noch die julioanske goolt.) 30. September: Jozef Samaša, Äärtsbiskop fon Eger un Kardinoal 16. April: Francisco de Goya, spoansken Moaler 19. April: Carlo Francesco Maria Caselli, italieensken Kardinoal 19. November: Franz Schubert, aastriekisken Komponist 6. Dezember: Timoteo Maria Ascensi, italieensken Biskop


11. Januoar: Ju Stääd Bremen koopet fon dät Köönichriek Hannover Lound noudelk fon ju Geeste-Mundenge, uum junner in do Foulgejiere aan Seehoawen uun ju Stääd Bremerhoawen tou bauen. 26. Januoar: Ätter dät Eende fon ju spoanske Heerskup be'eendet in Peru aan Apstound juun dän regierenden Diktoator Simón Bolívar uk ju fon him forsierde Foarheerskup fon Groot-Kolumbien. Peru gungt sin oainen Wai. 13. Februoar: In ju Enzyklika Quanta laetitia struktuuriert Poapst Leo XII. ju Roomsk-katoolske Säärke in Skotlound näi. 5. Moai: As Freerk August I. stäärft, wäd sin Bruur Anton die näie Köönich fon Saksen. 30. Juni: Zarafa, ju eerste Giraffe fon ju näiere Tied in Europa, roaket Paris. 4. September: Turku, tou düsse Tied ju grootste Stääd fon Finlound, wäd truch aan grooten Bround bienaist heel un aal fernäild. 20. Oktober: In ju Slacht fon Navarino roaket Griechenlound sien Uunouhongegaid fon't Osmoanske Riek 11. Januoar: Rainer fon Aastriek, aastriekisken Äärtshäärtsoch un Generoal 11. Februoar: Tony Franck, düütske Pianistinne 23. Februoar: Raffaele Monaco La Valletta, italieensken Kurienkardinoal 12. Juni: Johanna Spyri, Swaitser Skrieuwerske 6. Januoar: Charlotte von Stein, Fjuundinne fon Schiller un Goethe 11. Januoar: Anna Vittoria Dolara, italieenske Nunne un Miniatuur-Moalerske 5. Meerte: Pierre Simon Laplace, frantsöösken Mathematiker un Astronom


10. April: In ju Griechiske Revolutsjoon fersäike do Ienwoonere fon ju griechiske Stääd Mesolongi, do sänt een Jier fon osmoanske Troppen beleegerd wäide, uuttoubreeken. Man truch Ferräid wäide jo bedapped un dät rakt een Massaker an do Fluchtjende. 14. un 15. Juni: Ätter aan Besluut tou ju Aploosenge fon do Janitschoaren un een Rebellion deerjuun lät Mahmud II. do Janitschoaren fernäile, wät hie in't Resultoat as "Wäildäidich Geböärnis" beteekent. Ädderen Häärst: Eerste hooldbeere Fotografie fon ju Waareld truch Joseph Nicéphore Nièpce 27. November: Die Aptäiker John Walker ärfindt ju Rietstikke, man ju baadent noch uunräägelmäitich un rukt nit goud. 29. Meerte: Wilhelm Liebknecht, Meebegruunder fon ju SPD, MdR 27. Juni: Franz Xaver von Zottmann, düütsken Biskop fon do Wolgadüütske in Saratow 30. Moai: André Coindre, frantsöösken katoolsken Pestoor un Ordens-Gruunder 1. Juni: Johann Friedrich Oberlin, elsassisken Pestoor un Sosjoal-Pionier 5. Juni: Carl Maria von Weber, düütsken Komponist 7. Juni: Joseph von Fraunhofer, düütsken Optiker un Physiker 4. Juli: John Adams, US-amerikoansken Politiker un 2. Präsident fon do USA 4. Juli: Thomas Jefferson, US-amerikoansken Politiker un 3. Präsident fon do USA 22. Juli: Giuseppe Piazzi, italieensken katoolsken Pestoor, Astronom un Mathematiker


Amtelke Ounärkannenge fon dät Kaiserriek Brasilien truch ju foarige Kolonioal-Moacht Portugal. 15. Januoar: Poapst Leo XII. biddet bie do Biskoppe uum Spänden fon do Leeuwende, uum ju oubaadende roomske Basilika Sänt Paul foar do Muuren wier ap tou bauen. 4. Februoar: Ju Februoar-Floud 1825, een läipe Stoarmfloud, moaket läipe Skoaden loangs ju heele Noudsee-Kuste un kostet sowät 800 Ljuude dät Lieuwend. Deele fon Sylt wäide in ju See rieten, die noudelke Deel fon Jütlound wäd fon't Fäästlound ourieten un bieldet bit däälich dät Ailound Vendsyssel-Thy. 4. Meerte: John Quincy Adams wäd as säksten Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa fereediged. 19. April: Do tjountrüütich Orientoalen unner dän Uppermon Juan Antonio Lavalleja kuume uur dän Río Uruguay, uum sik in dän Stried foar Uruguay sien Uunouhongegaid mäd do Patrioten uum José Fructuoso Rivera tou fereenjen. 25. August: Uruguay ferkloort sik uunouhongich fon Brasilien. 13. Oktober: Ludwig I. foulget ap sin stuurwenen Foar Maximilian I. Joseph as Köönich fon Bayern. 20. Oktober: Köönich Ludwig I. ferföiget, dät sin Stoat in Toukumst Bayern un nit moor Baiern skrieuwen wäide skäl. 24. Dezember: In Ruslound uurnimt Nikolaus I. formell ju Regentskup, as Ätterfoulger fon sin Bruur Alexander I., die ap dän 1. Dezember


21. Januoar: Aschanti-Kriege: Een Heer fon dät Aschanti-Riek, lain in Ghana fon däälich, roaket een fernäilende Uurwinnenge uur een britiske Troppe unner Gouverneur Sir Charles MacCarthy un woart deer sien Unouhongegaid in't Bäätelound fon ju Gouldkuste mäd. 7. Moai: Uurapfierenge fon ju 9. Sinfonie fon Ludwig van Beethoven. Die Komponist is bie ju Apfierenge al heel un aal doof. 16. September: Charles X. wäd ätter dän Dood fon sin allere Bruur Louis XVIII. Köönich fon Frankriek un Navarra. 9. Dezember: In ju Slacht bie Ayacucho roakje do suudamerikoanske Unouhongegaidstriedere unner Simón Bolívar een wichtige Uurwinngenge uur Spanien. 8. Februoar: Franz Ludwig Fleck, Biskop fon't Bistum Metz 2. Meerte: Bedřich Smetana, tschechisken Komponist 12. Meerte: Gustav Robert Kirchhoff, düütsken Physiker 4. September: Anton Bruckner, aastriekisken Komponist 15. September: Josef Hergenröther, düütsken katoolsken Säärken-Historiker un Kardinoal 26. Januoar: Théodore Géricault, frantsöösken Moaler fon ju Romantik 16. September: Ludwig XVIII., frantsöösken Köönich


18. Januoar: In Chile wäd die Diktoator Bernardo O’Higgins ousät, een Junta regiert insteede fon him. Ramón Freire y Serrano marskiert ap ju Haudstääd un wäd ap dän 5. April dät näie Stoats-Upperhaud. 2. Dezember: US-Präsident James Monroe formuliert in dän Kongress fon do Fereende Stoaten ju Monroe-Doktrin. Deeroane meent hie, dät dät two politiske Sphären rakt, betoont ju Nit-Ienmiskenge fon do USA in europäiske Twiste un aasket een Eende fon aal do Kolonioalisierengs-Bestrieuwengen in Amerikoa. 18. August: In ju Kolonie Essequibo, wier däälich Guyana lait, bräkt aan Sklouen-Apstound uut. Hie wäd ap dän 22. August deelsloain. 26. Februar: Gustav Adolf zu Hohenlohe-Schillingsfürst, düütsken Kardinoalbiskop 19. Meerte: Luis María de Borbón y Vallabriga, Infant fon Spanien, Kardinoal un Erzbiskop fon Toledo 20. August: Friedrich Arnold Brockhaus, düütsken Ferlääser. 20. August: Pius VII., Poabst


15. Januoar: Bie dät Fersakjen fon dät chineeske Sailskip Tek Sing („Weeren Stiern“) stierwe moor as 1600 Ljuude, dät sunt moor as bie't Fersakjen fon ju Titanic. Bloot 200 konnen rädded wäide. 24. Moai: In ju Slacht oun dän Pichincha tichte bie Quito konnen Uunouhongegaids-Striedere unner Simón Bolivar dät Rebät fon Ecuador fon ju spoanske Kolonioal-Häärskup befräie. Man foar't eerste wuude dät noch neen oain Lound, man aan Deel fon Groot-Kolumbien. 21. Juli: Agustín de Itúrbide wäd foar kuute Tied Kaiser fon Mexiko. 7. September: In São Paulo wäd ju brasilioanske Uunouhongegaid ferkloord, in't foaren hiede dät tou Portugal heerd. 27. September: Die frantsööske Wietenskupper Jean Francois Champollion moaket eepentelk, dät hie mäd Hälpe fon dän Steen fon Rosetta ju Stilkenhaid fon ju ooldägyptiske Skrift, do Hieroglyphen, aploosed häd. 20. Oktober: 14. Dezember: Veroneser Kongress. Hier rakt ju sonaamde Hillige Allianz t.B. Frankriek dän Apdraach, juun do liberoale Revolten in Spanien foartougungen. 1. Dezember: Kaiser-Krounenge fon Päiter I. (Brasilien) 4. Januoar: Georg Büchmann, düütsken Philologe 6. Januoar: Heinrich Schliemann, Koopmon, die as Pionier in ju Fäild-Archäologie bekoand wuden is, uumdät hie do Räste fon Troja fuunen häd.


10. Januoar: Fabian Gottlieb von Bellingshausen, Admiroal in ruske Tjoonste, findt een Ailound in ju Suud-Poloar-See un benaamt ju ätter Tsoar Päiter dän Grooten: Päiter-I.-Ailound. 28. Juli: José de San Martín ropt in Lima amtelk ju Uunouhongegaid fon Peru uut, ätterdät ju Unouhongegaid in't foaren al in Trujillo ferkloord wuuden waas. 3. August: José de San Martín wäd as Protektor fon ju näie Republik Peru kädden. Infoulge fon ju Liberoale Revolutsjoon in Portugal kumt die portugiesiske Köönich Jan VI. uut Brasilien wier ätter Portugal tourääch. 7. September: Unner Simón Bolivar wäd Grootkolumbien gruunded, een Föderatsjoon, wier masse do Rebätte tou heerden, do däälich tou Ecuador, Kolumbien, Panama un Venezuela heere. 11. Januoar: Carlo Laurenzi, italieensken Kardinoal 13. Oktober: Rudolf Virchow, Dokter, Archäologe un Politiker


24. August: In Portugal bräkt ju Liberoale Revolutsjoon uut. Do Portugiesen hääbe niks juun ju Monarchie, man jo wollen een Konstitutsjonelle Monarchie, also een Köönichriek mäd ne Ferfoatenge, un jo wollen twäidens, dät die Köönich uut Brasilien wier tourääch ätter Portugal kumt. 6. November: Do Falklound-Ailounde wäide foar do Fereende Provinse fon dän Río de la Plata in Besit nuumen, wät däälich Argentinien is. Britiske Woal-Fangere wäide ferdrieuwen. Dezember: Bie Pisco kon die suudamerikoanske Uunouhongegaids-Strieder José de San Martín do Spaniere slo, wät aan wichtigen Stap ätter ju Uunouhongegaid fon Peru is. 6. April: Gaspard-Félix Tournachon, die unner dän Kunstlernoome Nadar aan bekoanden Photograph wude.


15. Februoar: Begin fon dän Kongress fon Angostura uur ju Uunouhongegaid fon spoanske toufoarne spoanske Besittengen in Suud-Amerikoa. 23. Meerte: Die Bursenskupper Karl Ludwig Sand möärent in Mannheim dän Skrieuwer un ruske Generoalkunsul August von Kotzebue, uumdät hie him foar aan Fäind fon ju düütske Eenegaid hoaldt. Dät is ju Eskalatsjoon fon ju Breslauer Turnfeeide un lat tou do Karlsbader Besluute un ju Turnspeere. 2. August: In Würzbuurich beginne do sonaamde Hep-Hep-Uunrouen, do sik juun Juuden gjuchte. Dät wiedet sik in do Foulgedeege ap Steede in dän heele Düütske Buund un uk uurswain in Europa. Deer wäd juudsk Oaindum stukken moaked, Juuden un Sympathisanten wäide skuulden, häuwen un deelwiese indäid doodet. 6. August: In Karlsbad rakt dät een Ministerkonferäns foar ju Bekampenge fon liberoale un nasjonoale Bestrieuwengen in Düütsklound. 7. August: In ju Slacht fon Boyacá uurwint Simón Bolívar do spoanske Troppen, brangt Bogotá unner sien Heerskup un fäästiget deermäd ju Uunouhongegaid fon Näigranada, wier bolde ätters Groot-Kolumbien uut äntstounde skuul. 16. August: Bie dät Peterloo-Massaker, aan Angriep fon riedende Suldoaten ap een Demonstratsjoon juun do sonaamde Corn Laws ap dät St. Peter's Field bie Masjäster, wäide alwen Ljuude doodet un fjauerhunnert ferseerd. 31. August: Mäd do Karlsbader Besluute gungt


5. April: In dän Uunouhongegaids-Kriech fon Chile kumt dät tou ju Slacht fon Maipú, wier do köönichs-tjoue spoanske Troppen eendgultich truch do Uunouhongegaids-Striedere sloain wäide. 14. Januoar: Zacharias Topelius, finlound-sweedisken Dichter un Skrieuwer


19. Januoar: Die suudamerikoanske Revolutsjonäär José de San Martín bräkt mäd moor as 5.400 Suldoaten uut Argentinien uur do Anden ap, uum Chile un Peru fon ju spoanske Kolonioalheerskup tou befräien. 12. Februoar: In dän Uunouhongegaidskriech fon Chile kumt dät twiske do Rebellen un spoanske Troppen tou ju Slacht fon Chacabuco. Do Uunouhongegaidsstriedere winne, ferkloorje ap dän sälgen Dai ju Uunouhongegaid fon Chile un konnen twäin Deege leeter in Santiago de Chile ienluuke. 14. Februoar: Uunouhongegaidsstriedere luuke in Santiago de Chile ien. 16. Februoar: Ätter ju Iennoame fon Santiago de Chile in dän Chileensken Uunouhongegaids-Kriech wäd Bernardo O’Higgins Director Supremo de Chile, aan Präsidänt mäd Diktoatooriske Begjuchtengen. 12. Juni: Die badiske Ärfiender Karl Drais is foar dät eerste moal mäd sien "Loopmaskiene" ap Paad. Ju Maskiene jält as ooldsten Foarlooper fon dät Flitsepee. 18. Juni: In London wäd ju Waterloo Bridge eepend. 18. Oktober: Sowät 500 Studenten fon düütske Universitäten mäite ap dän Wartenberg bie Eisenach un beginne dät eerste Wartburg-Fääst, uum juun dät ätter hiere Meenenge reaktsjonääre politiske Systeem tou protästierjen. Uk Jenaer Professoren wieren deer mee bie. Ap dät Fääst hääbe jo uk Bouke ferbaadend, do jo as reaktsjoonäär bekieked hääbe. Ap dät Rebät fon't leetere Transvaal wonnerje


Moai: Spoanske Troppen luuke in Bogotá ien un moakje ju Eerste Republik Kolumbien een Eende. Eerste sänt 1819 is Kolumbien eendgultich neen spoanske Kolonie moor. Tou Begin heerden tou Kolumbien uk noch Venezuela, Ecuador un Panama tou, sjuch: Groot-Kolumbien) 9. Juli: Die Kongress fon Tucumán ferkloort do Fereende Provinse fon dän Río de la Plata (leeter: Argentinien) formell foar Uunouhongich fon Spanien.


16. Dezember: Ätterdät die Portugiesiske Köönich al sänt Jiere in Brasilien residiert, wäd ju portugiesiske Kolonie Brasilien nu amtelk mäd dät Muurlound Portugal gliekstoald. Dät rakt nu een Fereend Köönichriek fon Portugal, Brasilien un do Algarven. Ju Haudstääd wäd dät Brasilioanske Rio de Janeiro. 6. Januoar: Karl August Schapper, evangeelsken Theologe un Präätenerseminoar-Direktor


14. Januoar: Sweeden diktiert Deenemark, dät as Ferbuundeden fon Frankriek dän Säksten Koalitjsoonskriech ferlädden häd, dän Kieler Free. Deenemark unner Freerk VI. mout Norweegen oureeke, man hie duur Gräinlound, Ieslound un do Färöer uut ju Deensk-Norweegiske Personoal-Union behoolde. 11. Februoar: Een frantsööske Troppe unner Napoleon Bonaparte wint wilst do Befräiengs-Kriege juun een alliierde prüüsk-ruske Armee in ju Slacht bie Montmirail. 14. Februoar: In ju Slacht bie Vauchamps sät sik sunner fuul oaine Ferläste apnäi ju napoleoonske Armee in dän Säks-Deege-Fäildtoach, die tou do Befräiengs-Kriege heerd, juun do Koalitsjoonstroppen fon dän Bupperkommandierenden Fäildmarschall Blücher truch. 27. Februoar: Befräiengskriege: Frankriek wäd in ju Slacht bie Bar-sur-Aube fon Bayern, Aastriek un Ruslound un uur Ferbuundede sloain. Meerte: Köönich Ferdinand VII. kummt wieruume ätter sien Köönichriek Spanien, wier hie wilst ju Napoleoonske Tied nit häärskje kuude. 30. Meerte: Do Troppen fon ju säkste Koalitsjoon stoarmje dän foar Paris laine Montmartre. Ap n Ättermiddai kapitulierje do frantsööske Ferdäägenere. Deermäd konnen do Ferbuundede in dän Kriech juun Napoleon Bonaparte in ju Haudstääd ienmarskierje. 2. April: Die frantsööske Senat ferkloort Napoleon Bonaparte foar ousät. Ludwig XVIII. wäd Köönich fon Frankriek. 6. April: Napoleon Bonaparte tonket ätter sien Ferljoosen fon do Koalitsjoonskriege in Fontainebleu as Kaiser fon do


16. Oktober: In do Befräiengskriege juun Napoleon beginnt ju Foulkeslacht bie Leipzig. Ruslound, Prüüsen, Aastriek un Sweeden stounde in't Fäild juun dät napoleoonske Frankriek un sien Meestriedere Heertoachdum Warschau, Köönichriek Italien, Köönichriek Neapel un wäkke Rhienbuund-Stoaten. 19. Oktober: Ju Foulkeslacht bie Leipzig gungt tou Eende, Napoleon Bonaparte un sien Meestriedere sunt sloain un mouten sik wäästelk fon dän Rhien touräächluuke. 6. Januoar: Paulus Melchers, Äärts-Biskop fon Köln, Biskop fon Ossenbrääch un Kardinoal 22. Moai: Richard Wagner, düütsken Komponist fon ju Romantik 9. of 10. Oktober (dät weet me nit seküür): Giuseppe Verdi, Komponist fon ju Romantik.


26. Meerte: Een Äidbieuwjen fernäilt ju Stääd Caracas (däälich Haudstääd fon Venezuela) un brangt sowät 12.000 Ljuude uum't Lieuwend. 24. Juni: Ruslound-Fäildtoach 1812 - Napoleon Bonaparte gript Ruslound oun. Ju Grande Armée gungt mäd sowät 500.000 Suldoaten uur ju Memel. 17. August: Ap sin Wai ätter Moskau kon dät Heer fon Napoleon Bonaparte in ju Slacht bie Smolensk ju Ruske Wääst-Armee unner Michael Andreas Barclay de Tolly deelslo. 7. September: In ju Slacht fon Borodino, een fon do blouderchste Slachte fon dät Jierhunnert, kon ju Grande Armée unner Napoleon Bonaparte, wan uk mäd masse Faalene, ju ruske Armee unner Marschall Michail Illarionowitsch Kutusow slo. Die Wai ätter Moskau is somäd fräi. 14. September: Napoleon lukt sunner Kamp in Moskau ien. In ju Stääd bräkt n Fjuur uut, dät deer groote Deele fon fernäilt. 19. Oktober: Uumdät ruske un ferbuundede Troopen kuut deerfoar sunt, Napoleon Bonaparte dän Wai touräch ätter Wääste outousnieden, mout hie sik mäd sien Troppen be'ielje, touräächtouluuken un ferlät Moskau. Kriechs-Büüte wäd mäd Kuutsken ätter't Wääste broacht, deerjuun wäide masse ferseerde Suldoaten eenfach touräächlät. Foar Napoleon sien Troppen begint, besunners, uumdät bolde die hädde ruske Winter begint, een läipe Tied. Uurs as do Russen hääbe jo deer goarn't


15. Moai: Paraguay wäd uunouhongich. 31. Moai: Die Ulmer Snieder Albrecht Ludwig Berblinger, aan Pionier in'e Fljooger-Technik, faalt in'e Donau, as hie fersäkt, sin Glied-Fljooger foar tou fieren. Eerste 175 Jiere leeter diede me in Fersäike bewiese, dät sien Räidskup unner beetere thermiske Bedingengen fljooge kuude. 29. Juli: In dän Uunouhongegaidskriech wäd Caracas, däälich ju Haudstääd fon Venezuela truch Spoanske Troppen tourääch-ärooberd. Spanien stoalt ju Fersuurgenge fon sien Kolonie ap do Falklound-Ailounde ien. 22. Oktober: Franz Liszt, aastriekisk-ungarisken Komponist, Pianist un moor.


6. Januoar: In dän Ferdraach fon Paris be'eendje Frankriek un Sweeden hieren Kriechstoustound in do Koalitsjoonskriege. Sweeden kricht Sweedisk-Pommern un dät Ailound Rügen, man deerfoar mout sik dät oun ju Kontinentoalspeere juun do Briten bedeeligje. 20. Februoar: Die Tiroler Weerd Andreas Hofer, Fräiegaidsstrieder juun dät napoleoonske Frankriek un dät mäd him ferbuundede Bayern, wäd in Mantua ätter n Kriechsgjuchtsuurdeel doodskeeten. Düt Geböärnis gungt leeter in ju Tiroler Loundeshymne ien. 25. Moai: Bewoapende Burgere ferdrieuwe dän Vize-Köönich uut Buenos Aires. Dät is een wichtige Stappe ap dän Wai tou ju argentienske Uunouhongegaid. 20. Juli: Ju kolumbioanske Uunouhongegaids-Bewäägenge ropt in Bogotá ju Eerste Republik Kolumbien uut. Deertou heerde nit bloot, wät däälich Kolumbien is, man uk Venezuela, Ecuador un Panama. 18. September: Wilst in Spanien Napoleon sin Bruur regiert, wäd in ju domoalige Kolonie Chile een Junta gruunded, ju wäil ju Tjoue tou dän ousätte Spoanske Köönich Ferdinand VII. ferkloort, man as autonome Provinz fon Spanien. Düt Doatum fiert me in Chile as Begin fon ju Uunouhongegaid. Wät leeter ferkloort Chile wuddelk sien Ouloosenge fon Spanien un ju spoanske Kroune. 11. Januoar: Johann Ludwig Krapf, düütsken evangelisken Missionoar, Äntdäkker, Sproak-Foarsker un Afrikoa-Foarsker 22. Februoar af 1. Meerte: Frédéric Chopin, poolsk-frantsöösken Komponist in


11. Februoar: Die Amerikoaner Robert Fulton kricht n Patänt foar ne wirtskuppelk ärfoulchrieke Modifizierenge fon dät Dampskip. 20. Februoar: Ju twäide Beleegerenge fon Saragossa wilst do Napoleoonske Kriege ap dät Iberiske Hoolichailound eendet mäd n Ärfoulch foar do Frantsoosen. Do Spaniere reeke sik ätter tjo Wieke Huuse-Kamp. 4. Januoar: Louis Braille, Ärfiender fon ju Braille-Skrift, ju wichtichste Blienden-Skrift. 19. Januoar - Edgar Allan Poe, amerikoansken Skrieuwer, († 1849) 3. Februoar - Felix Mendelssohn Bartholdy, aan Komponist fon ju Romantik 10. August: Ecuador ferkloort unner Juan Pío Montúfar sien Uunouhongegaid fon Spoanien. Man dät slumpet nit foar loange.


Die portugiesiske Köönichshoaf, die foar Napoleon fluchted is, kumt in ju brasilioanske Stääd Rio de Janeiro oun. Deertruch kricht ju domoalige Kolonie Brasilien een fuul haagere Betjuudenge. 5. Februoar: Carl Spitzweg, düütsken Moaler


7. Juli: Do Briten unner Generoal John Whitelock mouten ätter een ärfoulchloose Beleegerenge fon ju Stääd Buenos Aires juun do Wierstoundlere unner Santiago de Liniers toureeke un kapitulierje. 27. Oktober: In dän stilkenen Ferdraach fon Fontainebleau eenigje sik Spanien un Frankriek ap ju Ärooberenge un Deelenge fon Portugal. Napoleon Bonaparte wol deermäd ju Kontinentoalspeere juun Grootbritannien truchsätte, wät Portugal ferwäigert. 30. November: Ätter dän Ferdraach fon Fontainebleau ienmarskierjende Troppen unner Generoal Andoche Junot besätte ju Haudstääd Lissabon. Man ju portugiesiske Köönichs-Familie häd sik in't Foaren al in'e Gjuchte fon ju domoalige portugiesiske Kolonie Brasilien ousät, wier ju in't Foulgejier ounkuume skäl. In ju leetere Foulge wäd Rio de Janeiro die näie Regierengssit fon Portugal un Brasilien. 28. Moai: Jan van Swieten, niederloundsken Generoal. 6. Januoar: Ahasverus van den Berg, niederloundsken reformierden Theologe un Dichter


5. Januoar: Die foarige Köärfüürst wäd as Maximilian I. Joseph in Bamberg as bayerisken Köönich uutruupen. 19. Januoar: Do Briten besätte dät Kap fon ju goude Hoopenge in ju Kapkolonie. Jo ärooberden alwen Deege in't Foaren foar ju Seekerenge fon hieren Seewai ätter Indien dät Rebät tourääch, dät jo in 1803 ju Bataviske Republik wierroat hiedene. 15. Februoar: In den Ferdraach fon Paris, dän Napoleon Bonaparte un Christian von Haugwitz uuthonneld hääbe, ferplichtet sik Prüüsen tou ju Speerenge fon aal sien Hoawen foar britiske Skiepe un tou ju Besättenge fon Kuur-Hannover. Do Briten ferkloorje deerap Prüüsen dän Kriech. 24. Moai: Truch aan Stoatsferdraach twiske Frankriek un ju Bataviske Republik wäd dät Köönichriek Hollound gruunded. 5. Juni: Louis Bonaparte wäd Köönich fon dät näigruundede Köönichriek Hollound. 27. Juni: Britiske Troppen unner Generoal William Carr Beresford besätte ätter twäin Deege Kamp ju Stääd Buenos Aires. 12. Juli: Ap Initsjative fon Napoleon unnerteekenje säkstien Soande fon düütske Rieksfüürsten ju Rhienbuundakte un gruundje so dän Rhienbuund. 4. August: Ienheemske Wierstoundlere unner Santiago de Liniers konnen do britiske Besättere uut ju Stääd Buenos Aires ferdrieuwe. 6. August: Kaiser Franz II. uut dät Kän Habsburg-Lothringen lait ju Kaiser-Kroune deel un ferkloort dät Hillige Roomske Riek foar


In't Jier 1804 rakt dät foar't eerste Moal moor as een Milliarde Moanskene ap ju Waareld. 14. Februoar: Unner ju Uppermonskup fon Karađorđe begint die eerste serbiske Apstound juun ju Heerskup fon dät Osmoanske Riek. 16. Februoar: In dän Amerikoansk-Tripolitoansken Kriech slumpet dät een lit US-Kontingent unner Stephen Decatur junior, in dän Hoawen fon Tripolis ientoutringen un ap ju fon Seeroowere ärooberde Fregatte USS Philadelphia Fjuur tou lääsen. 21. Februoar: Ju fäärme Skienen-Damplokomotive fon ju Waareld, baud fon Richard Trevithick, brangt hiere Prouwefierd ärfoulchriek bääte sik. 14. Moai: In do Fereende Stoaten begint ju Lewis-un-Clark-Expeditsjoon, wier toufäärme wäl twäärs truch Noudamerikoa bit ätter dän Pazifik wai gungt. 3. August: In Bordèu/Bordeaux beträt die düütske Natuurfoarsker Alexander von Humboldt ätter sien Amerikoa-Raise foar't eerste Moal sänt 1799 wier europäiske Äide. 11. August: Gruundenge fon dät Kaiserdum Aastriek truch Kaiser Franz II. fon't Hillige Roomske Riek, die nu Kaiser Franz I. fon Aastriek is. 2. Dezember: Napoleon krounet sik in Notre Dame toun Kaiser fon do Frantsoosen. Hie häd sik al ap dän 18. Moai mäd düssen Titel beteekend. Die Änglounder George Cayley begint, eerste Gliedfljoogere tou bauen, do hie mäd Dierte oane testet. 6. Januoar: Anna Plochl, aastriekiske Groafinne fon Meran


Februoar: Apgruunde fon dän in't fergeene Jier sleetene Free fon Amiens wäd ju Kapkolonie truch do Briten an ju Bataviske Republik touräächroat. 4. Februoar: Johannes Haas gruundet ju Krombacher Bjoueräi. 25. Februoar: Die "Immerwährende Reichstag" in Regensbuurich beslut dän Rieksdeputatsjoonshaudbesluut foar ju Näioardenge fon dät Hillige Roomske Riek fon Düütske Natsjoon. Februoar / Meerte: Ju Helvetiske Republik wäd tou ju Swaitseriske Eednootenskup näioardend, man blift fääre unner frantsööske Kontrolle. 23. Meerte: Alexander von Humboldt, toufoarne in Suudamerikoa unnerwaiens, kumt in't mexikoanske Acapulco oun. Mäd sin eenjierigen Apänthoold in Mexiko begint die lääste groote Deel fon sien Amerikoanske Foarskengs-Raise; bloot ap Kuba un in do Fereende Stoaten häd'er ätters noch kuute Besäike moaked, eer hie ap n 3. August 1804 wier in Europa lounded is. 18. November: Haitioanske Revolutsjoon: Een uut eerdere Sklouen bestoundende Troppe unner hieren Uppermon Jean-Jacques Dessalines uurwint in ju frantsööske Kolonie Saint-Domingue ju napoleoonske Kolonioalarmee unner Generoal Rochambeau. In't Eende fon dät Jier wäd ju Kolonie unner dän Noome Haiti uunouhongich. 10. Januoar: Ludolf Camphausen, prüüsken Ministerpräsident 11. Januoar: Giovanni Antonio Farina, italieensken roomsk-kathoolsken Biskop 12. Mai: Justus von Liebig, düütsken Chemiker († 1873) 28. September: Prosper Mérimée, frantsöösken Skrieuwer († 1870) 4. Dezember: Knut Jungbohn Clement,


27. Meerte: Mäd dän Free fon Amiens eendet die Twäide Koalitsjoonskriech twiske Frankriek un Grootbritannien. 23. Juni: Alexander von Humboldt, Aimé Bonpland un Carlos Montúfar fersäike touhoope, dän Bierich Chimborazo in do Anden tou bestiegen. Jo kuume bit ap sowät 5600 Meetere. Humboldt rakt leeter infoulge fon dän Fersäik ju eerste niepe Beskrieuwenge fon ju Hööchten-Kroankhaid. August bit Oktober: Mäd dän "Stecklikrieg" rakt dät aan Apstound juun ju Helvetiske Republik In düt Jier kuume do eerste Garifuna ätter Belize wai. 11. Februoar: Lydia Maria Child, US-amerikoanske Skrieuwerske, Striederske foar dät Ferbood fon ju Skloueräi un foar do Gjuchte fon Wieuwljuude 26. Februoar: Victor Hugo, frantsöösken Skrieuwer


1. Januoar: Dät Keeningriek Grootbritannien fereend sik mäd dät Keeningriek Irlound tou't Fereende Keeningriek fon Grootbritannien un Irlound (Däälich is in dät Fereenigede Keeningriek ieuwenske Grootbritannien bloot noch Noudirlound mee oane. 18. Januoar: Die ruske Zar Paul I. moaket Georgien tou een ruske Provins. 4. Meerte: Boantje-Ienfierenge fon Thomas Jefferson as trääden Präsidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa, hie foulget John Adams. 23. Meerte: Zar Paul I. wäd bie aan snoachelken Angriep fon oadelige Offisiere in sin Släipkoomer in't St.-Michaels-Schlot in Sänt Päitersbuurich möärend. 24. Meerte: Ätter ju Palastrevolutsjoon in Ruslound wäd Alexander I. näien Zar. 9. Oktober: Neen Folter moor in Ruslound. 14. Januoar: Adolphe Brongniart, frantsöösken Botaniker un Phytopaläontologe 1. Februoar: Thomas Cole, aan ängelsk-amerikoansken Moaler 23. Meerte: Zar Paul I. (Kiek uk bie Foarfaale!) 25. Meerte: Friedrich Freiherr von Hardenberg, bekoand as Novalis, düütsken Skrieuwer fon ju Äddere Romantik (* 1772)


Dät Jier 1800 waas dät lääste Jier fon dät 18. Jierhunnert. 15. Moai: Napoleon Bonaparte lukt uur dän St. Bernhardpass. 14. Juni: Napoleon Bonaparte uurwint do Aastriekere in ju Slacht bie Marengo. 5. September: Malta, dät eer fon do Frantsoosen besät waas, faalt truch een Blokoade an do Briten. 1. November: US-Präsidänt John Adams nimt sin näie Amtssit in Bruuk, dät leetere Wiete Huus. 3. Dezember: In ju Slacht bie Hohenlinden wäide do bayerisk-aastriekiske Troppen truch Napoleon sloain. 24. Dezember: Aan Moortfersäik juun Napoleon slumpet nit. Eeerste Sinfonie fon Ludwig van Beethoven. 7. Januoar: Millard Fillmore, fon 1850 tou 1853 tou die trättienste Präsidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa 14. Januoar: Ludwig von Köchel, aastriekisken Jurist, Histooriker, Natuurfoarsker un Musik-Wietenskupper, bekoand truch dät Köchel-Ferteeknis foar W. A. Mozart sien Wierke. 29. Dezember: Charles Nelson Goodyear, US-amerikoansken Ärfiender 7. Moai: Niccolò Piccinni, italieensken Komponist (* 1728)


5. Juni: Fon A Coruña uut gungt die düütske Natuur-Foarsker Alexander von Humboldt ap Foart ätter Amerikoa, uum foaraaln in Suudamerikoa un Mexiko tou foarskjen. Eerste in 1804 skäl hie wieruume ätter Europa kuume. 10. November: Dät frantsööske Rump-Parlemänt ferkloort unner Druk fon't Militär Napoleon Bonaparte foar'n Eersten Konsul. 13. Dezember: As Eersten Konsul ferkloort Napoleon ju Frantsööske Revolutsjoon foar be'eended. 6. Juni (fonsäärm ätter dän gregorioanske Kalänner) : Alexander Sergejewitsch Puschkin, aan rusken Skrieuwer


4. Januoar: Ju bit do tou ju Swaits heerende Republik Mülhausen stämt foar dän Wiksel tou Frankriek. 15. Februoar: In Room wäd ju Roomske Republik uutruupen, een frantsööske Dochter-Republik ap dät Rebät fon dän Säärken-Stoat. 10. September: Britiske Siedlere winne mäd Stöän fon ju Royal Navy ju Slacht fon St. George's Caye. Deermäd uurnieme do Briten de facto ju Kolonioal-Moacht in wät däälich Belize is. 6. Januoar: Melchior von Diepenbrock, Kardinoal un Füürstbiskop fon Breslau


14. Januoar: In ju Slacht bie Rivoli sätte sik do frantsööske Troppen unner Napoleon Bonaparte juun dät aastriekiske Korps unner Joseph Alvinczy von Berberek truch, dät keemen is, uum dät beleegerde Mantua tou hälpen. Mantua kapituliert kuute Tied ätters, un so wäd foar do Frantsoosen die Wai foar dän Marsk ätter Wien fräi. 14. Februoar: Unner Admiroal John Jervis un Kommodore Horatio Nelson roakje do Briten in ju Seeslacht bie Kap St. Vincent ju Uurwinnenge uur ju spoanske Flotte. 20. Februoar: Ätter dät jo in't Jier toufoarne ap dät Ailound Baliceaux deportierd wuuden sunt, siedelt Grootbritannien do Garifuna („Swotte Kariben“) ap dät Ailound Roatán foar ju honduroanske Kuste uume. 18. April: Die uutmoakede Foarfree fon Leoben twiske Frankriek un Aastriek häd dän Ferticht fon Aastriek ap dät Heertoachdum Mailound, dät Deel fon ju äntstoundende Cisalpiniske Republik wäide skäl, tou'n Ienhoold. 12. Moai: Ludovico Manin, die lääste Doge fon Venedig, tonket ou un die Groote Räid fon ju Stääd hoaldt sien lääste Sittenge ou. Ap't Fäästlound lääse do Troppen fon Napoleon, do in ju Republik Venedig ientroangen sunt. 17. Oktober Mäd dän Free fon Campo Formio wäd die Italienfäildtoach fon Napoleon Bonaparte ärfoulchriek ousleeten. 16. November: Freerk Wülm III. wäd ätter


16. Januoar: Foar't eerste moal meene un fräie Köäre in do Niederlounde foar ju Nasjonoalfersammelenge fon ju Bataviske Republik 2. Meerte: Napoleon Bonaparte wäd in dän Eersten Koalitsjoonskriech toun Uppermon uur ju Italienarmee benaamd. 11. Meerte: Napoleon raiset ou foar dän Italienfäildtoach. 15. Juli: Die Vendée-Apstound in't Noudwääste fon Frankriek wäd foar be'eended ferkloort. 4. September: In dän eerste Koalitsjoonskriech uurwint ju frantsööske Italien-Armee in ju Slacht fon Roveretto do aastriekiske Troppen. 28. Januoar: Montanus Hettema, Wäästfräise un Ärfoarsker fon ju Seelter Sproake 16. Juli: Camille Corot, aan Moaler 21. Juli - Robert Burns, skottisken Dichter in ju ängelske un uk ju angloskottiske Sproake.


3. Januoar: In aan Ferdraach twiske Ruslound, Prüüsen un Aastriek wäd ju trääde Deelenge fon Polen uuthonneld. 19. Januoar: In do Niederlounde wäd ju Bataviske Republik proklamierd. 6. Februar: In Graaff-Reinet wäd truch aan Apstound fon do suudafrikoanske Buuren juun ju Niederloundske Aastindien-Kompanie ju eerste Buurenrepublik gruunded. 5. April: Die eerste Deel fon dän Free fon Basel wäd twiske Prüüsen und Frankriek uuthonnelt: Frankriek behoaldt dät linke Ouger fon dän Rhien. 7. April: In Frankriek wäd amtelk dät meetriske Systeem ienfierd. 14. Juli: Ju Marseillaise wäd ju frantsööske Nasjonoalhymne. 11. September: Een persisk Heer unner Aga Mohammed Khan marskiert in Georgien ien un fernäilt dät fulkeemen ferbaasede georgiske Heer in ju Slacht fon Krtsanisi. Ätters ärooberje jo ju georgiske Haudstääd Tiflis, fernäile deer groote Deele fon un brange twountwintichduusend Ljuude in ju Skloueräi. 27. Oktober: In Madrid wäd die Pinckney-Ferdraach uuthonnelt. Hie änthoaldt Bestimmengen uur dät Skeed an dän Mississippi un dän 31. Brattengroad. Bee do Sieden stounde eenuur fräie Skipfoart tou un US-Koopljuude duuren Weeren in New Orleans leegerje. 13. Dezember: Bie ju Buurensteede Wold Cottage in Änglound faalt aan Meteorit deel. Hie wäd leeter bekoand as die Wold-Cottage-Meteorit 15. Oktober: Freerk Wülm IV., prüüsken Köönich († 1861) 11.


29. Januoar: Tjohunnert Weeuwer-Määstere stoarmje dät Räidhuus fon Augsbuurich, uum een Ferbod fon dät Ienfieren fon buutloundske Stof-Weeren tou bewierkjen. 15. Februoar: Ju Trikolore wäd ju amtelke Flaage fon Frankriek. 25. Februoar: Wier aan Stoarm fon do Weeuwere ap dät Räidhuus fon Augsbuurich. 1. Juni: Dät "Allgemeine Landrecht für die preußischen Staaten" wäd gultich un blift dät bit 1900. 27. Juli: Robespierre, Bloudgjuchter fon ju Frantsööske Revolutsjoon, wäd fäästnuumen, ätterdät sik sien Terrorheerskup noch läpper wuden is. 28. Juli: Waigjuchtenge fon Robespierre un uurswäkke. 3. Oktober: Ju Zitadelle fon Jülich wäd an do Frantsoosen uurroat. 4. Oktober: Do Frantsoosen marskierje in Mönchengladbach ien. 6. Oktober: Do Frantsoosen besätte Köln. 23. Oktober: Do Frantsoosen nieme Koblenz ien un ferdrieuwe dän Trierer Kuurfüürst Clemens Wenzeslaus von Sachsen 19. November: Mäd dän Jay-Ferdraach wäide striedige Fräigen, do ätter dän Amerikoansken Uunouhongegaidskriech eepen blieuwen sunt, apkloord. 24. Dezember - Die Weeuwerapstound in ju Fräie Rieksstääd Augsbuurich wäd truch swääbiske Troppen deelsloain, do ap Kosten fon do Weeuwere in ju Stääd Kwattier nieme. 9. April: Theobald Böhm, Musiker un Häärstaaler fon Twäärs-Flöiten, do hie uk technisk ferbeeterde 8. Oktober: Ferdinand Schubert, aastriekisken Komponist un Bruur fon dän bekoandere Franz Schubert 8. Moai: Antoine Laurent de


2. Januoar: Uurapfierenge fon dät heele Mozart-Requiem in Wien 9. Januoar: Eerste Balloonfoart in Amerikoa truch dän Frantsoose Jean-Pierre François Blanchard. 17. Januoar: In ju Frantsööske Revolutsjoon beslut die Nasjonoalkonvent dät Doodesuurdeel fon Köönich Ludwig XVI. 21. Januoar: Ludwig XVI. wäd mäd ju Guillotine waigjucht. 31. Januoar: Ju köönichstjou uutgjuchte Groafskup Nizza wäd ätter dän Ienmarsk fon frantsööske Revolutsjoons-Troppen fon Frankriek anektierd. Dät Département Alpes-Maritimes äntstoant. 1. Februoar: Frankriek ferkloort Grootbritannien un do Niederlounde dän Kriech. 1. Meerte: In ju Slacht bie Aldenhoven uurwint Aastriek ju frantsööske Armee un befräit dän Dai ätters Aachen. 11. Meerte: In't frantsööske Département Vendée protestierje Burgere juun ju Rekrutierenge truch do Revolutsjoonääre. Die Protäst wäd bolde tou n Burgerkriech, dän Vendée-Apstound. 6. April: Iengjuchtenge fon dät "Komitee foar eepentelk Wäil" wilst ju Frantsööske Revolutsjoon. 10. August: Die Louvre eepent as Museum. 11. Januoar: Johanna Stegen, bekoand wuuden as "Häldenwucht fon Lüneburg" uumdät ju in 1813 Suldoaten in dän Kamp juun napoleoonske Troppen Patronen broacht häd. 19. April: Ferdinand I., Kaiser fon Aastriek († 1875) 21. Januoar: Ludwig XVI., Köönich fon Frankriek, wäd mäd ju Guillotine dooded. 13. Juli: Jean Paul Marat, Frantsöösken Revolutsjoons-Politiker, möärend truch Charlotte Corday. 17. Juli: Waigjuchtenge fon Carlotte Corday, fratsööske


7. Februoar: Aastriek un Prüüsen moakje aan Buund juun Frankriek. 1. Meerte: Troonwiksel in Aastriek un dät Hillige Roomske Riek. As Leopold II. stäärft, foulget ap him sin Suun Franz II. 20. Meerte: Ju fratsööske Nasjonoalfersammelenge rakt Ferlof, ju Guillotine tou bruuken. 20. April: Koalitionskriege - Ju frantsööske Nasjonoalfersammelenge ferkloort do Monarchien Aastriek, Prüüsen, un Sardinien-Piemontdän Kriech. 25. April: Die Tjoof Nicolas Jacques Pelletier is die eerste mäd ju Guillotine waigjuchtede Moanske. 26. April: In ju Noacht ap dän 26. April dichtet un komponierd die Offisier Rouget de Lisle in't elsassiske Straasbuurich ju Marseillaise. 14. Juni: Aastrieksk-Rusken Ferdäägengsbuund. 5. Juli: Die Habsbuurger Franz II. wäd toun roomsk-düütsken Köönich kädden. 14. Juli: Kaiserkrounenge fon Franz Joseph Karl fon Habsbuurich as Franz II. in Frankfurt an'n Main. Dät is ju lääste düütske Kaiserkrounenge, eer dät Hillige Roomske Riek in 1806 aplöösed wäd. 25. Juli: Manifest fon dän Heertoach fon Bruunswiek 30. Juli: Een Fräiwilligenbataillon uut Marselha (oksitoansk, frantsöösk: Marseille) lukt in Paris ien un sjungt foar dät eerste Moal ju Marseillaise, ju tou een Striedläid fon ju Revulutsjoon wäd. 10. August: Do Sansculotten stoarmje do Tuilerien un sätte dän Köönich Ludwig XVI. un sien Sibskup fangen. Jo wäide in dän Temple broacht.


3. Moai: Polen kricht mäd ju Ferfoatenge fon dän trääde Moai ju eerste skrieuwene demokroatiske Ferfoatenge fon Europa. 20. Juni: Louis XVI. bräkt ap tou een Fljuchtenge ätter Metz wai. 21. Juni: Die Fljuchtengsfersäik fon dän frantsööske Keening Louis XVI. wäd in Varennes (Lothringen) hinnert, die Keening wäd twoangen, ätter Paris tourääch tou gungen. 16. Juli: Oukleeuwenge fon do Feuillants fon dän Jakobiner-Club 17. Juli: Massaker ap dät Marsfäild: Ätter aan Skoat ap dän Uppermon fon ju frantsööske Nasjonoalgarde, Lafayette, oanterje in Paris sien Suldoaten mäd een Juunfjuur in ju Moanskenmasse, ju keemen is, uum een republikoanske Petitsjoon tou unnerskrieuwen. 27. August: Pillnitzer Deklaratsjoon - aastriekisk-prüüske Interventsjoonstruuenge juun dät revolutsjoonäre Frankriek. 7. September: Ferkloorenge fon do Gjuchte fon dät Wieuw un ju Burgerinne („Déclaration des Droits de la Femme et de la Citoyenne“) truch Olympe de Gouges. 14. September: Frankriek: Ferfoatengseed truch Keening Louis XVI., die nu nit moor buppe, man unner ju Ferfoatenge stoant, somäd wäd Frankriek tou een konstitutsjoonelle Monarchie. 15. Januar: Franz Grillparzer, aastriekisken Dichter 22. September: Michael Faraday, ängelsken Natuurwietenskupper († 1867) 26. September: Théodore Géricault, Moaler fon ju Romantik 5. Dezember: Wolfgang Amadeus Mozart, klassisken Komponist


14. Juli: Stoarm ap ju Bastille in Paris, Begin fon ju Frantsööske Revolutsjoon. 11. Februoar: Hermannus Bouman, niederloundsken reformierden Theologe, Pestoor un Orientoalist 6. Januoar: Friedrich Wilhelm von Westphalen, Füürstbiskop fon Hildesheem un fon Paderborn


14. Dezember: Die spoanske Köönich Koarl III. stäärft, Koarl IV. foulget him ap dän Troon. 11. Februoar: Anton Gottfried Claessen, düütsken roomsk-kathoolsken Gäistelken, Wäi-Biskop in Köln 22. Februoar: Arthur Schopenhauer, Philosoph 6. Januoar: Johann Ulrich Sponsel, düütsken evangelisken Theologe 14. Dezember: Koarl III., spoansken Köönich


11. Januoar: Wilhelm Herschel äntdäkt do bee grootste Mounen fon dän Planet Uranus, do leeter fon sin Suun John Herschel do Noomen Oberon un Titania kriege. 6. Meerte: Joseph von Fraunhofer, düütsken Optiker un Physiker


1. Moai: Wolfgang Amadeus Mozart sien Oper Le nozze di Figaro, KV 492, wäd in Wien foar't eerste Moal apfierd. 8. August: Jacques Balmat un Michel-Gabriel Paccard slumpet ju Eerst-Bestiegenge fon dän Mont Blanc. 17. August: Die prüüske Köönich Freerk II. stäärft, ätterfoulgje skäl him sien Bruursbäiden Freerk Wülm II. 24. Februoar: Wilhelm Grimm, düütsken Sproak- un Literatuurwietenskupper. 4. Januoar: Moses Mendelssohn, düütsk-juudsken Philosoph fon ju Apkloorenge, jält as Foar fon ju Haskala. 17. August: Freerk II., Köönich fon Prüüsen


4. Januoar: Jacob Grimm, düütsken Sproak- un Literatuurwietenskupper un Jurist, hie jält as Begruunder fon ju düütske Philologie un Oalerdumswietenskup.


Unner Admiroal Horatio Nelson wäd aan britisken Kriechshoawen ap dät Ailound Antigua in do Litje Antillen baud. 14. Januoar: Die amerikoanske Kontinentoal-Kongräs ratifisiert dän mäd Grootbritannien uuthonnelden Free fon Paris, die dän Amerikoansken Uunouhongegaids-Kriech n Eende moaket.


11. Februoar: Poabst Benedikt XVI. ferkändiget, dät hie tou dän 28. Februoar as Upperhaud fon ju Roomsk-kathoolske Säärke outreede wol. 28. Februoar: Poabst Benedikt XVI. rakt as eersten Poabst sänt moor as soogenhunnert Jiere fräiwillich sien Ambacht ou. 10. un 11. Meerte: Ap dät britiske Uursee-Rebät Falklound-Ailounde, wier Argentinien Ounspröäk ap hääbe wol, rakt dät ne Foulks-Oustämmenge uur ju politiske Toukumst. 99,8 Prosänt fon ju Befoulkenge wollen britisk blieuwe, bloot tjo oankelde Ljuude sunt deer juun. Argentinien ärkoant dät Referendum nit oun. 13. Meerte: Jorge Mario Bergoglio wäd unner dän Noome Franziskus die Ätterfoulger fon Poabst Benedikt XVI.. 28. Moai: In ju Turkäi begint een Protästwooge juun ju Regierenge fon Recep Tayyip Erdoğan 6. Juni: Die foarige Agent Edward Snowden lät fon ju Washington Post un dän Guardian ju stoatelke Uurwoakenge t.B. truch dät PRISM-Programm fon dän Amerikoanske Stilkentjoonst NSA eepentelk moakje. 9. Juni: Edward Snowden rakt sik dän Guardian tou ärkannen, uumdät hie meent, dät do Stilkentjoonste him so af so bolde uutfiende kuuden un dät sien Bekoandhaid him wildääge hälpe kuude. 3. Juli: In Ägypten uurnimt dät Militär ju Macht un sät Mohammed Mursi ou. 21. November: Do Euromaidan-Protäste in ju Ukraine, foaraaln in Kiew, beginne. Jo aaskje


25. Januoar: Hery Rajaonarimampianina wäd die näie Präsident fon Madagaskar. 8. Februoar: Ätter dät bekoand wuuden is, dät hie fermoudelk Bäidens-Pornografie kooped häd, lait Sebastian Edathy "uut suundegaidelke Gruunde" sien Boantje as Ouoardenden in dän Düütsken Buundesdai deel. 22. Februoar: Dät Ukrainiske Parlemänt ferkloort unner dän Ienfloud fon do Euromaidan-Protäste ju Ousättenge fon Präsidänt Wiktor Janukowytsch. Februoar: Ju Krimkrise begint. Ap ju Krim wollen do Russen maast tou Ruslound, wilst do Minnerhaide (foaraaln Ukrainere un Krimtataren) ljauer bie ju Ukraine blieuwe moaten. In dän Twist häbe wäil Troppen uut Ruslound do pro-ruske "Säärmferdäägengs-Eenhaide" strääwich stöänd, uk wan Ruslound dät löägent. 8. Meerte: Bie dän Malaysia-Airlines-Floach 370 ferswindt n Fljooger fon dän Typ Boeing 777 sunner Spuuren, een internatsjoonoale Säik-Aktsjoon wäd ap do Beene stoald. 13. Meerte: Ju Autonome Republik Krim ferkloort hiere Uunouhongegaid fon ju Ukraine. 16. Meerte: Een internasjonoal maasttieds nit anärkoande Foulksoustämmenge ap ju Krim gungt so uut, dät ju tou Ruslound kuume skäl. 18. Meerte: Ju Krim stoalt dän Andraach, in ju Ruske Föderatsjoon apnuumen tou wäiden. 21. Meerte: Mäd dät Gultichwäiden fon aan Ferdraach is ju Krim uut ruske Sjuchtwiese Deel fon Ruslound. 2. Moai: Ju ukrainiske Armee gript Staalengen fon ju pro-ruske "Foulksmiliz" in dät


1. Januoar: Litauen wäd dät njuugentienste Lid fon ju Euro-Soone 7. Januoar: Bie n islamistisken Terror-Sleek truch twäin Kampere fon Al-Qaida in dän Jemen ap ju frantsööske Satire-Tiedskrift Charlie Hebdo wäide in Paris tweelich Moanskene uumebroacht. 8. Januoar: N Terrorist skjut in Paris ne Dreguunerske dood. 9. Januoar: Die Terrorist, die dän foarige Dai ju Dreguunerske möärend häd, uurfaalt n juudsken Supermäärket, deer hie noch fjauer Ljuude moor dooded un moor as Jeesele nimt. Hie bekant sik tou dän IS. Die Terrorist wuude ätters fon Dräguunere doodskeeten. 9. Januoar: Do Terroristen fon Charlie Hebdo wäide in Dammartin-en-Goële, wier jo sik ferstopped hääbe, fon Dreguunere doodskeeten. 26. Januoar: Befräienge fon ju Stääd Kobanê truch kurdiske Troppen in dän Kriech juun IS-Terroristen. 24. Meerte: Germanwings-Floach 9525 - Aan Fljooger fon Germanwings fljucht juun aan Bierich in do suudfrantsööske Alpen, uumdät sik Co-Pilot uumebrange wol. Aal do hunnertfüüftich Ljuude in ju Maskiene stierwe. 27. Februoar: Die ruske Opositsjoonelle Boris Jefimowitsch Nemzow wäd midde in Moskau doodskeeten. Sien Möärendere kuume uut Tschetschenien un uur Kaukasus-Republiken. 2. April: Bie n Terror-Oungriep ap dät Garissa University College truch ju islamistiske Al-Shabaab-Miliz uut Somalia wäide in ju Stääd Garissa in Kenia sowät hunnertfüüftich Moanskene möärend un masse


1. Januoar: In Nürnberg wäd aan Mon truch aan antisemitisken Oungrieper, die sien Offer foar juudsk hoaldt, in't U-Boan-Glais smieten. Die Oungrieper fersoacht, him tou hinnerjen, wier ruuttoukuumen, man die Mon kon rädded wäide. Meerte: syriske Regierengstroppen un hiere Ferbuundede, t.B. do Russen, slumpet ju Räächärooberenge fon Palmyra, dät toufoarne fon dän sonaamden Islamisken Stoat heelden waas. 22. Meerte: Bie do Terror-Ounsleeke in Brussel kuume 35 Moanskene uum't Lieuwend un moor as 300 wäide ferseerd. 27. April: Ätter säkstien Jiere Wulfs-Foarkuumen in Düütsklound wäd in Läichsaksen die eerste Wulf (MT6) mäd amtelk Ferlof doodskeeten, uumdät hie Moanskene tou nai keemen is un sien natüürelke Skjou ferlädden häd. Wildääge kumt dät fon't illegoal Fodderjen. 5. Moai: In dät Amphitjooter fon Palmyra, dät do Syriske Regierengstroppen touhoope mäd do Russen fon dän IS tourääch-ärooberd hieden, rakt een Orchester uut Sänt Päitersbuurich een medien-wierksoam Konzert. 12. Moai: Ju brasilioanske Präsidäntinne Dilma Rousseff mout dät Präsidenten-Boantje foar säks Mounde uutsätte, uumdät hier ferkierden Uumgong mäd Stoats-Jäild foarsmieten wäd. 22. Juni: Ju Regierenge fon Kolumbien slut n eendgultigen Woapen-Stilstound mäd dän links-radikoale Guerilla-Koppel FARC-EP. 23. Juni: In een Referendum stämt een Moorhaid fon ju britiske Befoulkenge foar dän Brexit, dät hat dät Uuttreeden fon dät


In ju Stääd Santiago de Chile wäd ju eerste Brääch uur dän Río Mapocho baud. 18. Januoar: James Cook äntdäkt ap sien trääde Suudsee-Raise as eersten Europäer Hawaii un naamt do Ailounde "Sandwich-Ailounde". 11. Januoar: Henriette Jügel, düütske Moalerske 10. Januoar: Carolus Linnaeus, swedisken Dokter un Biologe 10. Januoar: Eva König, Wieuwmoanske fon Gotthold Ephraim Lessing


Carl von Linné uk Carl Nilsson Linnæus af Carolus Linnaeus, (* 23. Moai 1707, Råshult bie Älmhult, † 10. Januoar 1778, Uppsala) waas n swedsken Dokter, Natuurforsker un Wietenskupper. Hie häd fuul Plonten un Dierte beskrieuwen un waas truch sien Wierk Systema Naturae aan wichtigen Pionier fon ju biologiske Systematik. Ju baud in dät haudseekelke Konsäpt däälich noch ap sien Wierk ap, uk wan wäkke Seeken däälich nieper bekoand sunt un wäkke fon Linnaeus sien Ienoardengen sik as ferkierd ruutstoald häbe. Tou'n Biespil Dät Linnaeusklokje (Linnaea borealis), dät 1732 truch him in Laplound äntdäkt wuude, is ätter him naamd. Dät Linnaeusklokje Carl von Linné (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118573349 (OGND) | VIAF: 34594730


Dät Quagga (Equus quagga quagga) is een uutstuurwene Unneroard fon dät Gäärslound-Zebra. Dät lääsde wüülde Quagga wuud weerskienelk in do 1870er Jiere in Suud-Afrikoa doodskeeten. Dät lääste Diert in Fangenskup is ap n 12. August 1883 in dän Zoo fon Amsterdam stuurwen un waas bit 2011 in dät Westfälische Pferdemuseum Münster uutstaald. Dät raakt sowät 24 präparierte Quaggas in ju heele Waareld, wierfon fuul in Museen in Düütsklound stounde: Naturkunde-Museum (Bamberg) - 1 Exemploar Naturhistorisches Museum Wien - 1 Exemploar Naturmuseum Senckenberg - 1 Exemploar Naturhistorisches Museum Mainz - 3 Exemploare Museum Wiesbaden, Naturwissenschaftliche Sammlung - 1 Exemploar Hessisches Landesmuseum Darmstadt - 1 Exemploar Museum für Naturkunde Berlin - 1 Exemploar Museum Mensch und Natur München - 1 Exemploar Naturhistorisches Museum Basel - 1 Exemploar Natural History Museum in London - 1 Exemploar Zoölogisch Museum Amsterdam - 1 Exemploar


Tineke Postma (* 31. August 1978 in It Hearrenfean) is ne wäästfräiske Saxophonspielerske. Postma begon mäd alwen Jier mäd dät Saxophon-Spieljen. Al 1992 häd ju mäd Candy Dulfer spield, leeter mäd dän Big Band Friesland. Fon 1996 bit 2003 häd Postma bie dät Conservatorium van Amsterdam un ju Manhattan School of Music in New York studierd, uk bie David Liebman, Dick Oatts un Chris Potter. Wayne Shorter, Cannonball Adderley un John Coltrane sunt hiere Foarbielde. 2003 häd Postma ap dät Mary Lou Williams Jazz Festival in Washington, D.C. spield, un do ap dät North Sea Jazz Festival, dät Jazzfestival in Vienne un dät Umbria Jazz-Festival in Perugia. 2003 - First Avenue 2005 - For the Rhythm feat. Terri Lyne Carrington 2005 - DVD Live in Amsterdam 2007 - A Journey That Matters feat. Terri Lyne Carrington 2009 - The Traveller 2011 - The Dawn of Light TinekePostma.com Wikimedia Commons: Samlenge fon Bielden of Filme fon Tineke Postma


1871: Ju Pariser Kommune is truch Regierengstroppen deelsloain. 1900: Grootbritannien ferkloort ju Buurenrepublik Oranjefräistoat tou een Kolonie. 1905: Ju Seeslacht fon Tsushima in dän Rusk-Japoansken Kriech, ju ap dän Foardai begon, eendet mäd aan Ärfoulch foar do japoanske Skiepe. 1987: Mathias Rust fljucht mäd ne Cessna ätter Ruslound un loundjed midden in Moskau. 1992: Mannheim - Bit tou 400 Neonazis uut ju Noaberskup fersäike, een Asylbewierwer-Heem tou stoarmjen un wäide fon Dreguunere deer oun hinnerd. Man in ju Foulgetied kumt dät daach noch tou Uurgriepe. 2013: In ju Turkäi begint een Protästwooge juun ju Regierenge fon Recep Tayyip Erdoğan. 2019: Infoulge fon ju Ibiza-Affäre sät die aastriekiske Buundespräsident Alexander Van der Bellen aal do Liede fon ju Buundesregierenge Kurz I ou, ätterdät ap dän Dai in't Foaren die Nasjonoalräid ju Regierenge dät Wontjouen uutspreeken häd. 1807: Jan van Swieten, niederloundsken Generoal. 1944: Gladys Knight 1945: John Fogerty 1968: Kylie Minogue 1999: Cameron Boyce 1941: Theodor Siebs, düütsken Germanist.


Die Grand Canyon is ne gjucht breede un djoope Slucht in dät Noude fon dän amerikoanske Stoat Arizona. In dän Loop fon Millionen Jieren häd dät Woater fon ju Colorado Äi disse Slucht in de Londskup uutsleepen. Disse extreme Erosion wuud muugelk deertruch, dät dät Gestrich, wier ju Slucht oane lait, aal fääre hooch steech. Ju Colorado erodiert sowät 16 cm pro 1000 Jier. Die Canyon is uungefeer 435 Kilometer loang un häd ne Bratte, ju der variiert twiske 15 un 29 Kilometer. Dät Gesteen, wät nu oudäkt wäd, is ätter Meetengen sowät 2 Milliarden Jiere oold. Dät is n Deelstuk fon ju Grand Staircase, ju groote Trappe. Trots ju groote Bratte is ju uur Siede fon dän Canyon fon sowät älke Punkt goud tou sjoon. Dät kumt truch ju uuterst läige Luftfuchtegaid in dät wöistenoardige Gestrich, wiertruch ju Luchtabsorption hier gans min is. Do Woogen fon dän Grand Canyon sunt roodsk strieped, truch ju unnerskeedelke Touhoopestaalenge fon do Loagen. Dät roode Gesteen fon dän Grand Canyon is ap fluchste juust ätter Sunnenapgong un juust foar Sunnenunnergong. Me kon dan uk ap bääste dän Canyon rund disse Tiede besäike.


Mathias Rust (* 1. Juni 1968 in Wedel) is n düütsken Zivilpilot. Hie wuud gjucht bekoant, as hie ap n 28. Moai 1987 in't Oaler fon 18 Jiere mäd ne Cessna ätter Ruslound flooch un ap ne Brääch ieuwenske dän Rooden Ploats midde in Moskau lounded is.


Kuba is n Ailound un Stoat in ju Karibik. In dät Noudwääste gränset Kuba an dän Golf fon Mexiko, in dät Noude an dän Atlantisken Ozean, un dät Suude an dät Karibiske Meer. Haudstääd fon Kuba is Havanna. Wikimedia-Atlas: Kuba – Geografiske un historiske Koarten Commons: Kuba – Mediendoatäie


Havana is ju Haudstääd fon Kuba. Mäd 2.141.993 Ienwoonere (Foulkställenge 2009) is Kuba ju grootste Stääd fon dät ganse Ailound. Ju Stääd lait in ju Provinz Ciudad de La Habana, een fon do 15 kubaniske Provinze. Havanna häd n wichtigen Hoawen un is dän wirtskaftelken Middelpunkt fon Kuba.


Do Kutenai (in do USA algemeen Kootenai, in Kanada as Kootenay beteekend) sunt ne Gruppe fon soogen noudamerikoanske Indioanerstamme, do der an dät Skeed twiske do USA un Kanada lieuwje, un wäil in do US-Buundesstoate Washington, Montana un Idaho un in ju kanadiske Provinz British Columbia. Do kanadiske Gruppen un däälich First Nations beteekenje sik sälwen as Ktunaxa (Uutsproake: ‘K-tuu-NA-cha’ of ‘Too-na-ha’). Dit Woud kumt wäil häár fon Kotona, ju Uutsproake fo n dän Stamnoome Ktunxa truch do Piegan-Blackfoot-Indioaner, Uur Plainsstamme beteekende him as ‘wook Foulk.’ Jo sälwen naamden sik ‘Foulk fon do Woatere’ of ‘Foulk fon de See’. Do US-amerikoanske Gruppen un Stamme fon däälich beteekenje sik sälwen as Ksanka (fon Ksahans-?akis - ‘goude Träfsicherhaid’), man däälich naame jo sik offiziell maast 'Kootenai'. Ju Sproake fon do Kutenai, dät Kutanaha, ju der fon säks fon do soogen Stamme boald wäd, heert tou neen fon do indioanske Sproakgruppen, wiest oawers Äänelkhaide ap mäd dät Algonkin un dät Salish ap. Tou ju läáste Gruppe heert aan Kutenai-Stam. In Kanada lieuwden 2008 uur 1.200 Anheerige fon do Kootenay, in do USA uur 800 Kutenai. Wayne Choquette: Early remains in the Kootenay Region, in: R. Carlson (Hrsg.): Proceedings of a Symposium on Early


Abe Lenstra (It Hearrenfean, 27. November 1920 - It Hearrenfean, 2 September 1985), uk wäil Us Abe noomd, waas n wäästfräisken Foutbalspieler. Lenstra wäd wäil sjoon as die bääste niederloundske Foutbalspieler fon alle Tieden. Uur him sünt ne ganse Riege Geskichten äntsteen. Hie spielde in ferskeede Foutbalfereene fon do Niederlounde, do maaste Tied oawers foar dän Fereen SK It Hearrenfean. Hie häd uk in ju Niederloundske Alwetaal spieljed. Fon 1946 bit 1947 waas hie Trainer fon SK It Hearrenfean. Dät Abe-Leenstra-Stadion in It Hearrenfean is ätter him noomd. Deer stound uk n Monumänt fon him. In Arnhem, Amsterdam, Den Haag, Heerenveen, Oldenzaal, Rosmalen un Weesp sünt Sträite ätter him noomd. Normdoaten: GND: 133558614 (OGND) | KB (Niederlounde): 07443201X | VIAF: 35648616


Kultuur uumfoatet aal dät, wät bloot Moanskene moakje, un Dierte heel un aal nit of bloot in minnelke Wiese. Hier een Portoal mäd Ferbiendengen: Bruukdum Kunst Bieldende Kunst Deerstaalende Kunst Literatuur Musik Politik Religion Sproake Wietenskup Wirtskup Buuräi Hondwierk Industrie


Agatha Mary Clarissa Christie, (15. September 1890 – 12. Januoar 1976), waas een ängelske Skrieuwerske fon Kriminoal-Romoane. Ju skreeuw hiere Romoane unner dän Noome Mary Westmacott. Ju häd moor as 80 Bouke skrieuwen. Agatha Christie is aan fon do bekoandsden Autoren fon Kriminoalromoane un häd ätter William Shakespeare do maaste Bouke ferkooped. Deer sünt moor as 1 Milliarde Bouke fon hier ap Ängelsk un 1 Milliarde Bouke in 45 uur Sproaken ferkooped. Fon wäkke fon hiere Bouke sünt uk Filme moaked, so as Miss Marple, Murder on the Orient Express, Death on the Nile af 4.50 from Paddington. Deer is uk ne Rouse ätter hier noomd: Ramira KORmeita Agatha Christie Kordes (D) 1988 Commons: Agatha Christie – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Offizielle Websiede Normdoaten: GND: 118520628 (OGND) | KB (Niederlounde): 068758162 | LCNAF: n79038407 | VIAF: 71388952


Charles Bronson (gebooren as Charles Dennis Buchinsky, * 3. November 1921 in Ehrenfeld, Pennsylvania; † 30. August 2003 in Los Angeles) waas n amerikoansken Skauspiller. Ätter do 1960-er Jiere heerde hie tou do waareldbekoandsden Skauspiller. 1951: You're in the Navy Now 1951: Die Spur führt zum Hafen (The Mob) 1951: Der Mordprozeß O'Hara (The People Against O’Hara) 1951: Pat und Mike (Pat and Mike) 1952: Die Feuerspringer von Montana (Red Skies of Montana) 1952: My Six Convicts 1952: Schlachtzone Pazifik (Battle Zone) 1952: Kurier nach Triest (Diplomatic Courier) 1952: Bloodhounds of Broadway 1952: Happy End … und was kommt dann? (The Marrying Kind) 1952: Teufelskerle des Ozeans (Torpedo Alley) 1953: Die Tränen des Clowns (The Clown) 1953: Eintritt verboten (Off Limits) 1953: Das Kabinett des Professor Bondi (House of Wax) 1953: Fegefeuer (1953)|Fegefeuer (Miss Sadie Thompson) 1953: Von der Polizei gehetzt (Crime Wave) 1953: Tennessee Champ 1954: Massai – Der große Apache (Apache) 1954: Der einsame Adler (Drum Beat) 1954: Vera Cruz (Vera Cruz) 1954: Dieser Mann weiß zuviel (Riding Shotgun) 1955: Blutgeld (Big House, USA) 1955: Sperrfeuer auf Quadrat 7 (Target Zero) 1956: Der Mann ohne Furcht (Jubal) 1957: Hölle der 1000 Martern (Run of the Arrow) 1958: Showdown


Rinse Posthumus (Ternaard, 30. Oktober 1790 - Waaksens, 28. September 1859) waas n wäästfräisken Pestoor un Dichter die der in n Suumer fon 1832 touhoope mäd Montanus Hettema dät Seelterlound besoachte. Leeter roaten do bee n tjuk Bouk deerfon uut, dät bolde toun Haaldeel uut oolde Uurkunden bestuude, wier die Geskichtsfoarsker nu noch Nutsen fon häd. Jhr. Mr. M. Hettema en R. R. Posthumus, Onze Reis naar Sagelterland. Franeker 1836, 418 Sieden un Koarte. Ätterdruk Schuster Leer 1974


Ju Atomtaal beteekent, wofuul Protone dät rakt in dän Kääden fon n Atom. Ju Atomtaal is n wichtigen Begriep in ju Chemie. Ju Atomtaal bestimt, wier n Atom heert in dät Periodiske System un uk wät foar n Element dät is. Wan n Atom n elektrisk näitroal is, dan is ju Atomtaal gliek an an ju Taal Elektrone in ju Elektronenwulke. Et sunt juust do Elektrone, do n Atom sien chemiske Oainskuppe reeke. N Atom wät nit elektrisk näitroal is, wäd as Ion beteekent. Ju Atomtaal wäd gjuchts unner dät Symbol fon dät Element skrieuwen, t.B. 1H (Woaterstof) of 118Uuo (Ununoctium) Ju Taal Neutrone in dän Kääden wäd nit bestimd fon ju Atomtaal. Pro Atom kon ju Taal Neutrone in dän Kääden uurs weese. Atome mäd ne “ouwiekende” Taal Neutrone wäide Isotope naamd. Ju Taal Neutrone is foarallen ferskeeden bie swarrere Elemente, do dan also moor Isotope apwiese. Chemisk Element Atommasse


Masse is ne physikaliske Gruundgrööte, ju der n Oainskup fon Materie beteekent. Ju Oainskup, ju me definierje kon as “wofuul” Materie, uutert sik ap two Wiesen. Eerstens is ju Materie ‘sweer’, wät hat dät ju Sweerkraft unnerlain is, un twäidens is Materie ‘duulich’, wät hat dät ju sik sät juun Annerenge fon Bewäägenge. In dän eerste Fal boalt me fon “sweere Masse”, in dän twäide Fal fon “duulige Masse”. Ju SI-Eenhaid fon Masse is dät Kilogram. Fon Dingere ap ju Äide wäd ju Masse maastens fääststoald truch dät Gewicht tou meeten (tou weegen) of mäd dät fon bekoande Massen tou ferglieken. Dät Kilogramm wuud 1889 definierd as ju Masse fon n Stuk Eedelmetal (ne Legierenge fon Platin mäd 10% Iridium), wät in dät "Bureau International des Poids et Mesures" (Sèvres, Frankriek) bewoard wäd unner ne luffttichte Steelpe. Disse Iekmasse is oawers nit gans dääge; dät Anklieuwjen fon Keete is oarich goud tou fermieden, man dät Ferfljoogen fon do Metalle moaket ju Iekmasse lichter. Deeruum wäd an ne Näidefinition ap Gruund fon Fundamentoalkonstanten oarbaided.


Ju Woarje Jesus Säärke is in Sinese foarm fon die Pingsterbewäägenge. Die Säärke is in 1917 stifte yn Peking, as gefolch fon die Pingsterbewäägenge. De Woarje Jesus Säärke beskôget Jesus as God sels, wat yn giet tjoon it dogma fon ju Hilliche Träi-Eenegaid dät troch de measte oare Kristelk groeperings akseptearre wurdt. De tjoon belangrike doktrines fon ju Säärke binne: Hilliche Gäist Ju Dööpe Die Foutwasking Hilliche Kommuny Sabbat Jesus Kristus Ju Biebel Rêding Ju Säärke Wierkuume fon die Heer


Ju Atommasse, fröier Atomgewicht, is ju Masse fon n Atom. Ju kon as älke Masse in ju SI-Eenhaid Kilogram anroat wäide. Foar Bereekenengen is dät oawers praktisker, ju Atomare Masseneenhaid u (fröier mäd amu, atomic mass unit, beteekend) tou ferweenden. Ju is die tweelfte Deel fon ju Masse fon n Atom fon dät Koolestof-Isotop 12C. In SI-Eenhaide bedrächt 1 u = 1,660 538 921(73) × 10-27 kg. Die Taalenwäid fon ju in u anroate Atommasse, oawers sunner ju Mäiteenhaid, wäd oafte as relative Atommasse (ängelsk atomic weight) beteekent un formoal as ne oaine, dimensionsloose Grööte apfoated, nämmelk as dät Massenferhältnis fon dät jeewielige Atom tou n toacht Atom fon ju Masse 1 u. In Unnerskeed tou ju relative Atommasse wäd ju in kg, g of u anroate Masse uk absolute Atommasse (ängelsk atomic mass) naamd. 2010 CODATA recommended values, ouruupen an n 12. Dezember 2011


1097: Wilst dän Eersten Kjuustoach eendet ju Beleegerenge fon Nicäa, sänt 1077 ju Haudstääd fon dät Sultanoat fon do Rum-Seldsjuken, mäd ju Iennoame fon Nicäa truch do Byzantienere. 1667 Groaf Anton Günther stäärft, do Groafskuppe Ooldenbuurich un Delmenhorst kuume unner deenske Heerskup. 1667 19. bit 24. Juni: Bie dän Uurfaal in dän Medway (Twäiden Ängelsk-Niederloundsken Kriech) tringe niederloundske Skiepe in ju Muude fon ju Themse ien. Dät mät ju Royal Navy so läip, dät ju sik in ju Foulge toun Freesluut twoangen sjucht. 1942 - Muammar al-Gaddafi. Hie waas leeter fon 1969 bit 2011 tou aan brutoalen Diktoatoor fon Libyen. 1667: Groaf Anton Günther fon Ooldenbuurich. 1867 Kaiser Maximilian I. fon Mexiko truch Waigjuchtenge. Deermäd eendet ju kuute Tied fon dät twäide mexikoanske Kaiserriek. 2016: Götz George, düütsken Skauspieler.


Dante degli Alighieri (Florenz, 29. Moai 1265 - Ravenna, 13/14. September 1321) waas n italieensken Dichter un Politiker. Sien wichtichste Oarbaid is bekoand as "La divina commedia" (ju goddelke Komödie). Dät is n loang Gedicht in träi Paate uur ne Raise truch ju Hälle (Inferno), truch dät Feegefjuur (Purgatorio) ätter dät Paradies (Paradiso) un wäd betrachted as n Toppunkt fon ju Waareldliteratuur. Do italieenske 2-Euromunten änthoolde n Porträt fon Dante, teekend fon Raffael. In ju Tied fon Dante waas Dichtjen dät Gewöönelke, Prosa roat dät bolde nit. Poesie waas oawers gans uurs apbaud as däälich. Insteede fon ap Riem wuud foarallen ap dät Metrum oachted, wan uk Dante in ju Divina commedia ne touhoopestoalde Oard Riem ferwoant. Un al ap n Oaler fon njuugen Jiere fäng Dante tou dichtjen oun. Dante lieuwede in Florenz, doomoals mäd 80.000 Ienwoonere ätter Paris ju grootste Stääd fon Europa un een fon doo wichtichste Middelpunkte fon Kultuur un Hondel. 1302 wuud er, as hie Bosskupper bie dän Poapst waas, uut sien Stääd ferband fon do Swotte Guelfe, sien politiske Juunstonnere. Dante, die der sälwen tou do Wiete Guelfe heerde, stuud sälwen foar n milderen politisken Kurs, wier säärkelke un waareldske Ferhältnisse uurs wieren as


Elvis Aaron Presley (8. Januoar 1935, Tupelo, Mississippi – 16. August 1977, Memphis, Tennessee) waas n amerikoansken Popsjunger un Tjooterspieler. Elvis Aaron Presley wuud bädden in een litjet Huus ap Saltillo Road in aastelk Tupelo. Hie is die jungere fon twäin Twillinge, man sin Bruur Jesse Garon koom dood tou Waareld. Jesse Garon wuude dän uur Dai begreeuwen ap dät Priceville Säärkhoaf in Tupelo. Elvis waas die Suun fon Vernon Elvis Presley un Gladys Love Smith; bee Oolden koomen uut een eenfachere Huuhollenge. Do Presleys lieuwden in Äärmoud; jo ferpouseden sik bloot as jo ätter Säärke geenen of ap Besäik geenen bie Fjuunde. Ju Familie geennen ätter Säärke bie ju First Assembly of God. Ap n 3. Oktober 1945 noom die junge Elvis deel an n Talentwädstried ap ju jierelke Mississippi–Alabama Fair and Dairy Show. Hie eendede an ju twäide Steede. Deeruum dät sin Foar oafte fon Huus waas, kreech Elvis een stäärke Biendenge tou sien Määme. Ap n 8. Januoar 1946 kreech Elvis ap sin Bäidedai een Gitarre fon sien Oolden. Sin Oom Vester leerde him deerap tou spieljen. In ju Tied dät Elvis sien eerste Musiknooten spielde, koom sien Bääsje uk bie ju Famielje tou woonjen. Dät waas


Ju goddelke Komödie (La Divina Commedia) is n Epos fon dän Florentiniske Dichter Dante Alighieri, skrieuwen in dän eerste Haaldeel fon dät 14. Jierhunnert. Dät heert tou do anärkoande Mästerwierke fon de Waareldliteratuur, un tou do grootste kulturelle Laistengen fon dät Middeloaler. Dante beskrift in ju Komödie sien toachte Raise truch dät Juunsiedige: Hälle, Feegefjuur un Heemel. Hie is auctor (Autor) as uk actor (Tjooterspieler) in sien oaine Dichtenge, ju loangewai Il Dante naamd wuud. In n Ounfang naamde Dante sien magnum opus eenfach Mien Komödie; et waas Boccaccio die dät 1360 sin Eerentittel fon däälich roate. In dät Middeloaler waas ne 'Komödie' n Fertälster wät goud uutfäl, in n Juunsats tou ne Tragödie. Deer wuud also nit wät Spoasiges mee meend. Dante skreeuw Je goddelke Komödie in ne Tied, dät Italien in n Uurgong waas twiske dät Middeloaler un dän Renaissance. Dit wäd kloor ouspeegeld in ju Komödie: middeloalerelke as uk klassiske Themen treede stäärk in n Foardergruuund. Dantes Wierk is truch un truch kristelk un stoant in ne Tradition fon fiktive Raisen truch dät Juunsiedige, man touglieketied is ju Oarbaid mäd klassiske Figuuren, as Vergil, wäkker Dante in woudelken un uurdreegenen Sin foaruutgungt in Inferno. Dantes Bewunnerenge foar


Dichtenge, Dichtkunst af Pooësie is, wan Literatuur in Fäärsmäite, dät hat, in aan bistimden Rhytmus, skrieuwen is. In düsse Kultuurruumte is wäil ju Dichtenge mäd Eend-Riem dät bikoandste (deeruum hat Gedicht je ap Seeltersk uk "Riemsel"), man dät rakt uk noch uurse Foarmen. Do oolde Griechen un Roomere häbe hiere Dichtengen oafter in dän Hexameter un mongs uk in dän Pentameter skrieuwen, wierbie die Rhytmus gjucht strom waas. Hier aas een Biespil aan latiensken Hexameter - Ju Ienleedenge tou do Metamorphosen fon Publius Ovidius Naso (Ovid). Do Betoonde Sälwen sunt fat. Waiwiesenge: "primaque ab" wäd boald as "primaquab". In nova fert animus mutatas dicere formas corpora; di, coeptis (nam vos mutastis et illas) adspirate meis primaque ab origine mundi ad mea perpetuum deducite tempora carmen! Een gjucht fräie Uursättenge ap Seeltersk (dät dät ap dän Hexameter paaset) kon so klinge: Wier tringet nu ins min Gäist, fon wonnelde Lieuwe tou tällen Jie, Godde, reeket mie Stöän, dan Jie häbe him uk ferwonneld, Stoundet mie uk hälpend bie, wäil fon dän Begin fon ju Waareld, Bit ätter mien Tied uumtou, truchloopend aan Soang nu tou skrieuwen. Me sjucht, dät deer aaltied säks betoonde Sälwen sunt (deeruum hat dät je uk "Hexameter",


Acrylfaawe af Acrylklöär is een Soarte fon Faawe, ju uut een Dispersion (dät is een heterogene Miskenge) fon Kunststoffe, deerbie dät noomensreekende Acryl, un uur Stoffe, t.B. Woater un Löösengsmiddele häärstoald wäd. Ju lät sik mäd Woater fertänje, soloange ju noch fuchtich is, man wan ju druuged is, kon ju mäd Woater nit moor fermoald wäide. Moor deertou findt sik unner Acrylmoaleräi. So-naamde "Fultoon-" af "Outoonfaawen" sunt billigere Acrylfaawen.