{"id": "100", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "10001", "contents": "Freerk Wülm IV. uut dät Huus Hohenzollern waas fon 1840 bit 1861 Köönich fon't Prüüske Riek. Hie waas die ooldste Suun fon Freerk Wülm III., dän hie ap dän Troon foulgede, un ju Kööniginne Luise. Een besunnere Rulle fäl him tou, as hie wilst ju Düütske Revolutsjoon 1848/1849 ju truch ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge ounbeedene Kaiserkroune ouliende. Daach koom hie tiedwiese do Revolutsjoonääre toumäite, nit uut Uurtjuugenge, sunnern uum sien Riek tou rädjen. As dät wier rauelker waas, kierde hie tourääch tou sien Lienje. Uut suundegaidelke Gruunde roate hie ap n 7. Oktober 1858 ätter 18 Regierengsjiere ju Regentskup oun sin jungere Bruur Wülm ou, die dan ätter Freerk Wülm sin Dood in 1861 uk dän Köönichstitel kreech."}
{"id": "10009", "contents": "Ju Fryske Akademy (Fräiske Akademie) is ne wietenskuppelke Iengjuchtenge foar de fräiske Sproake un Kultuur in Wäästfräislound. Ju Akademie eksistiert siet 1938 is Tougong mäd wietenskuppelke Unnersäikengen. Do beluuke sik foarallen ap ju fräiske Sproake, Skichte, Kultuur un Meenskup. Ju Fräiske Akademie publiziert akademiske Bouke so as fräiske Woudebouke un Geskichtsbouke. Ju Akademie häd uk Leerstoule an do Universitäte fon Leiden un Amsterdam. Dät Mercator - Europäisk Unnersäikssäntrum foar Moorsproakichhaid un Sproakleeren is Deel fon ju Fryske Akademy. Ju Fräiske Akademie un Mercator hääbe touhoope ungefeer 60 Mee-Oarbaidere. Websiede fon ju Fryske Akademy Websiede fon Mercator"}
{"id": "10014", "contents": "Ju Loundbrääch fon Panama of die Isthmus fon Panama is ne Lound-Äängte in dän middelamerikoanske Stoat Panama, ju Ferbiendenge fon Noud- un Suudamerikoa. Ju Loundbrääch tränt dän Atlantik, nieper ju Karibiske See fon dän Pazifik. Ju Loundbrääch äntstuude foar sowät trättien Millionen Jiere, as two tektoniske Ploaten touhoope-skuppeden. Deerbie wuude ju Pazifiske Ploate sinnich unner ju Karibiske Ploate taaid. Ju Äntstoundenge fon ju Lound-Äängte waas n betjuudend geologisk Geböärnis, uumdät ju in besunnere Wiese tou ju Äntstoundenge fon dän Gulfstroom biedruuch. Ätter ju Loundferbiendenge kuuden Dierte-Oarde twiske Noud- un Suudamerikoa wikselje. Dät beteekent me as Grooten Amerikoansken Faunen-Uuttuusk. In't Jier 1501 wuude ju Loundbrääch fon dän Spoanier Rodrigo de Bastidas fuunen. Die eerste, die der twäärs uur Lound truch koom bit ätter dän Pazifik, waas Vasco Núñez de Balboa in 1513 Uum sien besunnere geografiske Oainskuppe roate dän sänt dät 16. Jierhunnert Ploane, oun ju Steede n Kanoal tou bauen, uum fon dän Atlantik gauer in dän Pazifik tou kuumen. Deer wuude oaber foar loange Tied niks uut, eerste in 1881 is me mäd dän Bau fon dän Panamakanoal ounfangd, die dan in 1914 kloor waas. Truch dän Kanoal is die Seewai fon ju US-Aastkuste ätter ju US-Wäästkuste uum n"}
{"id": "1002", "contents": "Brobergen (plattdüütsk Brobargen) is n Täärp in dän Loundkring Stade in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon 6,06 km² un ap dän 31. Desember 2003 226 Ienwoonere. Brobergen waas bit tou 1972 ne oaine Meente un is nu Deel fon ju Meente Kranenburg. Ju ooldste Foarm is fon 1286 Brocberge."}
{"id": "10020", "contents": "Een Skips-Slüüse of Boots-Slüüse is n Bauwierk, dät dät foar Skiepe, Boote un aal sowät muugelk moaket, fon een Woaterhööchte ap een uur tou kuumen. Dät Känteeken fon een Slüüse is die Slüüsen-Koomer, die mäd two Slüüsen-Dooren ätter bee Sieden woaterticht ousleeten wäide kon, uum deer Woater häärien of ruut tou brangen, wiertruch dät Skip ätter buppe tild of deel lät wäide kon. Ju Äntwikkelenge begon fonsäärm mäd litje Boots-Slüüsen, man däälich konnen uk groote Container-Skiepe mäd Hälpe fon Slüüsen truch Kanoale kuume, so as dän Noud-Aastsee-Kanoal of dän Panamakanoal."}
{"id": "10028", "contents": "Die Gatúnsee (spoansk: Lago Gatún) is n kunstelken See in Panama, die twiske 1907 un 1913 in dät Bauprojekt foar dän Panamakanoal truch Apstauenge fon dän Río Chagres tougjuchtemoaked wuude. Ieuwenske sien Betjuudenge as Deel fon dän Panamakanoal tjoont die Stausee uk tou ju Stroom-Äärtjuugenge. Die Gatúnsee häd ne Flakte fon sowät 425 km², hoaldt 5,2 km³ Woater tourääch un häd somäd ne Jüpte fon in'n Truchsleek 12,2 Meetere. Uumdät deer älken Dai Skiepe fon allerweegense truchfiere, lieuwje in dän fiskrieke See Fiske uut aal ju Waareld. Unner Woater läite sik buute ju Skipfoart-Sträkke uk noch do doode Boome fon dän uurfloudede Rienwoold ärkanne. Ap wäkke Höäwele, do däälich as Ailounde uur't Woater kiekje, rakt dät däälich noch Rienwoold, toun Biespil ap Barro Colorado Island, n Ailound fon 15 km² wier dät buute Foarskengs-Statsjoon un n Dräguuner-Boantje neen Ienwoonere rakt."}
{"id": "10029", "contents": "Die Río Chagres, of ju Chagres-Äi (düütsk uk: Chagres-Fluss) is een Äi in Säntroal-Panama, ju in ju Cordillera de San Blas ap sowät 600 Meetere uur ju See hiere Wälle häd un fon deer mäd ne Loangte fon 193 Kilomeetere in dän Atlantik, nieper ju Karibiske See fljut. Eer do moanskelke Iengriepe foarnuumen wieren, waas ju Äi nit tou bereekenjen. Maasttieds waas ju ne toai fljootende Äi, man in ju Rientied kuude ju binne kuute Tied tou n rietenden Stroom wäide. Uum dän Panamakanoal muugelk tou moakjen, staude me dän Unnerloop twiske 1907 un 1913 ap, sodät ap 26 Meetere Hööche uur ju See die Gatúnsee äntstuude. So bruukte me bloot oun do bee Ozean-Ougere fon dän Kanoal Skips-Slüüsen, Do Nieden in't Binnelound wieren eenfach unner Woater sät un do Höäwele fääre wäästelk hougede me uk nit so joop truchtougreeuwen. Uum dän wikseljende Woaterstound fon ju Äi beeter kontrollierje tou konnen, deermäd die Skips-Bedrieuw seekerstoald waas, wuude in 1935 uk oun dän Bupperloop uk noch n Stausee ounlaid, die Alajuelasee."}
{"id": "1003", "contents": "Dissen Artikkel is ne Lieste fon do Isotope fon aal do bekoande chemiske Elemente fon ju twäide Periode. Ne Uursicht uur aal wiedere Isotope as uk ne Legende is in dän Haudartikkel Lieste fon do Isotope tou fienden."}
{"id": "10035", "contents": "As Brääch beteekent me n Bauwierk, dät n Ferkierswai of uk Fersuurgengsiengjuchtengen fräistoundend of fräihongjend uur n Hindernis uur lat, sodät deer Ruumte twiske is. Ne Brääch kon toun Biespil uur ne Äi of ne Slucht baud weese, man uk uur ne Sträite. Maasttieds sunt dät Ferkiersweege, do deer uur gunge, so as Sträiten, Iersenboanskienen, Foutweege un aal sowät. Man dät rakt uk Sunnerfaale so as do roomske Aquädukte, dät sunt Bräägen foar Woaterlaitengen, of ne Gräinbrääch, ju tou ju Ferbiendenge fon Wüld-Diert-Populatsjoone tjoont, do truch Sträiten uutnunnersnieden sunt. Stari Most, \"Oolde Brääch\" in Mostar, Bosnien un Herzegowina uur ju Neretva Eenfache Hoange-Brääch in Ruslound Pònt de Gard / Pont du Gard, een oold roomsk Aquädukt in Suud-Frankriek Gräinbrääch Commons: Bridges – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "10040", "contents": "Die Dingo (Canis lupus dingo) is n uurspröängelken Huushuund, die al foar Jierduusende wier ferwüülderd is un in groote Deele fon sien Uutspreedengs-Rebät fulkeemen sunner Hälpe fon Moanskene tougjuchtekumt. Besunners Australien is foar sien wüülde Dingos bekoand, man me kuude genetisk ätterwiese, dät uk in Thailound äächte Dingos foarkuume, wier do oaber noch tichte bie Moanskene lieuwje. Ieuwenske do eepenbeere Dingos rakt dät uk äänelke Huundepopulatsjoone, tou n Biespil dän Näiguinea-Dingo, die phänotypisk so uutsjucht, man noch nit truch genetisken Bewies tou ju sälge Lienje reekend wäide kon. Dingos hääbe oafter ne touminst twofaawige Fäl-Teekenge, wierbie ju dominierjende Faawe maasttieds roodelk bit soundfaawich is. Dät rakt oaber uk säildenere Faaw-Sleeke, so as swotte Dingos (dan oafter mäd jeele Teekenge) un wiete Dingos. Uumdät jo al so loange ferwüülderd sunt, hääbe jo wäkke Määrkmoale fon n Wüülddiert touräächkreegen, man jo hääbe noch aaltied trüütich Prosänt minner Brainge-Volumen as n äächten Wulf. Dät is stuur, dän Dingo ien tou oardenjen. Wäkke behonnelje him eenfach as Huunderasse, wäkke (so as hier uurnuumen) behonnelje him apgruunde fon ju loange Separatsjoon as oaine Wulfs-Unneroard (Canis lupus dingo) ieuwenske dän Huund (Canis lupus familiaris)."}
{"id": "10041", "contents": "Ju Lausitz (oulat fon n ooldsorbisk Woud foar sowät as Sump-Lound, läichsorbisk Łužyca, buppersorbisk Łužica, poolsk Łużyce), is n Rebät in't Suudaaste fon do Brandenbuurich, dät Aaste fon Saksen un dät Wääste fon do Poolske Woiwodskuppe Lebus un Läichsleesien. Ju Lausitz deelt sik in ju Läige Lausitz un ju Bupperlausitz: Ju Läige Lausitz is foar't Maaste n läich, plat Lound, dät fon ju poolske Äi Bóbr (düütsk:Bober) bit oun't Skeed tou dän Fläming un bit oun ju Äi mäd Noome Čorny Halštrow (buppersorbisk) / Schwarze Elster (düütsk) gungt. Dät roate deer uurspröängelk fuul Foane, Brouk-Woolde, fääre uk Holtbuske mäd boukene un eekene Boome. Sänt dät 19. Jierhunnert sjucht me wät moor Fjuurenboome. In ju Loundskup lait uk die Spreewoold, mäd masse Woaterloope, do foar hiere Bootjeräi bekoand sunt. Ju Bupperlausitz lait deer täämelk niep suudelk fon un sjucht lounskuppelk uurs uut as ju Läige Lausitz. Sjucht me fääre noudelk noch Heedelound, gungt dät in't Suude, loangs dät Skeed ätter Tschechien, ap in do Lausitzer Bierge. Deer lait uk mäd 793 Meetere die hoochste Bierich fon ju Lausitz, ju Łysa (buppersorbisk) / Lausche (düütsk) / Luž (tschechisk). In groote Deele fon ju Lausitz wäide noch do bee Sorbiske Sproaken boald, dät"}
{"id": "10043", "contents": "As Heedelound (uk: ju Heede), is ne Loundskup, wier apgruunde fon n suuren un neerstof-äärmen Boudem besunnere Plonten ju Bielde bestimme: ferskeedene Heedekruudplonten, Broom, Wacholder un Fjuurenboome. Die Uursproang fon düsse Heeden is maasttieds nit natüürelk, hie lait fuulmoor in ne besunnere Foarm fon Buuräi: n stäärken Weede-Bedrieuw, dät räägelmäitige Ousteeten fon Plaagen as Straielse, un toumäts uk dät Oubaadenjen fon ju Flakte. Düsse Faktooren sunt goadelk foar Heede-Vegetatsjoon. Ju findt sik oaber juust so uk ap druuchlaide Foanflakten, uumdät do uk dät suure Milieu bjoode. Uumdät däälich ju Buuräi maasttieds heel uurs bedrieuwen wäd, rakt dät uk minner Heede. Oafter sunt dät Natuur-Skutsere, do Heedeflakten ärhoolde, uk wan dät neen äächte Natuurloundskup is. Bloiende Heede bie Schneverdingen Heedskäipe in ju Lünebuurger Heede Ne Heede mäd Wacholderbuske Heedelound in ju poolske Woiwodskup Wäästpommern"}
{"id": "10044", "contents": "Dät Woud Heede beteekent: Heedelound Wäkke fon do Heedekruudplonten (Ericaceae), do foar't Heedelound typisk sunt, t.B. Riesheede of Fodderheede (Calluna vulgaris) Dopheede (Erica tetralix) un uur. Heeden"}
{"id": "10045", "contents": "Dät Woud Heeden beteekent: Uut kristelke un juudske Sjuchtwiese is aan Heeden wäl, die naan Krist un naan Juude is, un somäd n heedensken Gloowe häd. Deerfon oulat uk ju minner fjuuntelke Beteekenge fon dän Heeden foar Roma un uur fierende Foulke, äänelk düütsk \"Zigeuner\" \"Heeden\" is uk ju Moortaal-Foarm tou ju Heede, dät is... dät Heedelound dät foar Heedelound typiske Heedekruud, t.B. ju Riesheede of Fodderheede (Calluna vulgaris) ju Dopheede (Erica tetralix)"}
{"id": "10046", "contents": "Ju Suudafrikoanske Republik (Niederloundsk:Zuid-Afrikaansche Republiek of ZAR), oafter uk Transvaal-Republik naamd, waas n uunouhongigen Stoat in't suudelke Afrikoa, die wilst dän twäide Haaldeel fon dät njuugentienste Jierhunnert deer waas. Ju is nit tou ferwikseljen mäd ju Republik Suudafrikoa fon däälich. Uum 1835 wonnerden niederloundsk-stommige Buuren in dän sonaamde Groote Träkk in dät Rebät ien un gruundeden ju uunouhongige Suudafrikoanske Republik. Dät Rebät fon ju Republik waas leeter bekoand as ju suudafrikoanske Provins Transvaal. Ju ZAR waas uunouhonging fon 1857 bit 1877 un leeter noch moal fon 1881 bit 1900 ätter n ärfoulchrieken Apstound fon do Buuren in dän Eerste Buurenkriech. Ju wuude in't Jier 1900 wilst dän Twäide Buurenkriech fon't Fereende Köönichriek eendgultich annektierd, wät fääststuude, as in 1902 do lääste buuriske Troppen kapitulierden. Dät Parlemänt, die \"Volksraad\", hiede fjaueruntwintich Sitte un mätte fon 1890 oun in dän Ou Raadsaal in Pretoria."}
{"id": "10049", "contents": "Aan Bäisem is een Reewe, uum tou feegjen. Dät honnelt sik uum ne Oard Bäärsel mäd Steel. Dät rakt loange Bäiseme un Hondbäiseme. Bäiseme wäide uut ferskeedene Materioaljen häärstoald: Dät rakt tou n Biespil Sträi-Bäiseme, Brom-Bäiseme, Heede-Bäiseme Bjunt-Bäiseme, Takken-Bäiseme, Hoangstehier-Bäiseme un Plastik-Bäiseme. In groote Deele fon Europa wäd fertält, dät Häksen ap Bäiseme riede. Sträibäisem (?) mäd Steele Aan Bäisembiender moaket Takkenbäiseme N litjen Hondbäisem"}
{"id": "10050", "contents": "Do Abruzzen (Italieensk Eentoal Abruzzo) sunt een Region fon Italien mäd 1.326.513 Ienwoonere (Stound:Eende 2015). Ju Haudstääd is L'Aquila. Ju Region gungt fon ju Adria-Kuste bit in dän hooge Apennin, nieper in dät Bierichmassiv Gran Sasso d’Italia, wier uk die Corno Grande tou fienden is, die hoochste Bierich fon dän Apennin (2912 Meetere). In dän Abruzziske Apennin hiede sik uk ju italieenske Unneroard fon dän Wulf hoolde kuud, eer ju unner Natuurskuts stoald wuude un sik wier fääre uutspreede kuude. Noaber-Regionen sunt in dät Noude do Marken, in dät Wääste Latium un in dät Suude Molise. In dät Noudaaste is ju Kuste fon ju Adriatiske See, aan Deel fon dät Middelmeer. Touristen-Strand bie Giulianova Dät Täärp Picciano foar do Bierge Die Corno Grande"}
{"id": "10052", "contents": "Plön is ne Stääd in dät Aaste fon ju Region Holsten in Släswiek-Holsten. Dät lait oun't Ouger fon dän Groote Plöner See. Een befäästigede Deelläitenge mäd Noome \"Plune\" is al uut slawiske Tied uurlääwerd, wildääge waas dät domoals ju Buurich, ju me ap dät Ailound Olsborg (nit bloot onomastisk) ätterwiese kon. Däälich lait ju Stääd, uk dät Plöner Slot, oun't Ouger."}
{"id": "10054", "contents": "As Weichsel-Kooldtied, Weichsel-Glazioal of Weichsel-Komplex, uumgongssproakelk uk Weichsel-Iestied, wäd ju lääste Kooldtied un ju deer mäd ferbuunene Ferglitskerenge foar Noud- un Middeleuropa beteekent. Ju Weichsel-Kooldtied begon foar sowät 115.000 Jiere un eendede foar 11.700 Jiere. Apgruunde fon ju groote Ferglitskerenge waas die See-Speegel fuul läiger, groote Deele fon ju Noudsee liegen druuch un do Britiske Ailounde wieren oun't Fäästlound ounsleeten. In ju Alpenruumte waas dät uum jusälge Tied uk wied un Sied ferglitskert, junner boalt me fon ju Würm-Kooldtied."}
{"id": "10060", "contents": "Nunatak (fon Inuktitut un Kalaallisut: Nunataq, Moortaal Nunatait) beteekent in ju Glaziologie aan Fäls of Bierich, wier Glitskere uumetoufljoote, sodät hie as een Ailound deer ruutkikt. Säildener wäd dät Woud uk in n meeneren Sin foar iesfräie Rebätte bruukt, wier Glitskere uumetoulääse."}
{"id": "10062", "contents": "Die Kanton Wallis (Düütsk: Wallis, Arpitoansk: Valês, Frantsöösk: Valais) of amtelk \"Stoat Wallis\" (Staat Wallis / État du Valais) is n Kanton in dät Suude fon ju Swaits, die mäd Uutnoame fon litje Rebätte oun ju Rhone un hiere Siedendoale lait. In dät Wallis lait uk die hoochste Bierich fon ju Swaits, dät Dufour-Spit (Dufourspitze) mäd 4634 Meetere uur ju See. Ju Haudstääd is Sitten (Walliser Arpitoansk: Chyoun / frantsöösk:Sion). In dät Wallis sunt Düütsk un Frantsöösk Amtssproake. Ätter ne amtelke Tällenge uut dät Jier 2000 boalden 62,8 Prosänt Frantsöösk, 28,4 Prosänt Düütsk, 2,2 Prosänt Italieensk un 6,6 Prosänt Rätoromanisk un uur Sproaken. Uumdät dät Arpitoanske, wäd oafter as \"Patois\", also Dialekt fon dät Frantsööske reekend wäd, nit oufräiged wuude, is tou fermoudjen, dät do maaste arpitoansk-sproakige dät Kjuus bie \"Frantsöösk\" sät hääbe. Do Düütsksproakige baale fon aleer wäch Walliserdüütsk, dät is n hoochst-allemanisken Dialekt, die foar do Baalere fon masse uur düütske Dialekte nit so licht tou ferstounden is. Wienbierge bie ju Haudstääd Sitten Dät Dufour-Spit mäd Steen-Montjene Dät Stockalper-Slot"}
{"id": "10063", "contents": "Die Noome Wallis stoant foar: Dän Kanton Wallis, een Rebät un Ferwaltengsregion in't Suudwääste fon ju Swaits Do Wallis-Ailounde, n Ailoundkoppel in't frantsööske Uurseerebät Wallis un Futuna Wallis (Texas), een Stääd in do USA Een oolde düütske Beteekenge foar dät britiske Lound Wales Fääre is dät uk n Persoonennoome."}
{"id": "10071", "contents": "Ju Tuba is dät joopste fon aal do woanelke Blik-Bläis-Instrumente. Apgruunde fon dät loange kooniske Roor wäd dät tou ju Bailhouden-Foamielje täld. Bekoande Sunnerfoarmen fon ju Tuba sunt ju Helikontuba un dät deerfon oulatte Sousaphon. Helikontuba Sousaphon"}
{"id": "10073", "contents": "Ju Kieler Förde is ne sowät 17 Kilomeetere loange, smälle Förde oun ju Aastseekuste fon Släswiek-Holsten, ju in ju Weichsel-Iestied truch Glitsker-Röögenge äntsteen is. Groote Deele fon ju Förde wäide truch Kiel uumesleeten, ju Loundes-Haudstääd fon Släswiek-Holsten. Ju Kieler Förde heert tou ju Kieler Bucht."}
{"id": "10074", "contents": "Dät Hawaiiske (oaine Noome: ʻŌlelo Hawaiʻi) is ju Sproake fon do polynesiske Ienwoonere ap do Hawaii-Ailounde. Hawaiisk un Ängelsk sunt deer Amtssproaken. Dät Hawaiiske heert tou do polynesiske Sproaken, un is deermäd ne Austronesiske Sproake. Adelbert von Chamisso häd 1837 ju eerste Grammatik skrieuwen. Hawaiisk wäd bolde nit moor as Uumgongssproake boald, wan dät uk Amtssproake is. Bloot ap dät Ailound Niʻihau sjucht dät uurs uut, deeruum dät deer nit sofuul Froamde kuume.. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online version Ethnologue Hawaiian (ängelsk) Online Woudebouk hawaiisk-ängelsk, ängelsk-hawaiisk Adelbert von Chamisso. Über die Hawaiische Sprache. In: Oceanic Linguistics, Vol. 10, No. 2. (Winter, 1971), S. 152-157. (online bie JSTOR: Review Article)"}
{"id": "1008", "contents": "Ju Christelk Demokratiske Union Düütsklounds (CDU) is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Ätter hiere Meeglidtaal is jo, ju grootste Paatäi fon Düütsklound. Bie do Düütske Buundesdaiwoalen 2009 kreech ju Paatäi 27,3% fon do Stämmen (grootste Paatäi). Websiede fon ju CDU Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen:"}
{"id": "10082", "contents": "Do Falklound-Ailounde of Malwinen (ängelsk: Falkland Islands, frantsöösk Îles Malouines, spoansk Islas Malvinas) sunt een Ailound-Koppel in dän suudwäästelke Atlantik, sowät 395 Kilomeetere aastelk fon ju suud-argentinske Kuste. Jo heere geographisk tou Suudamerikoa, politisk sunt jo een britisk Uursee-Rebät mäd binnere Autonomie, wier dät Fereende Köönichriek ju Buutepolitik un ju Ferdäägenge foar uurnimt. Uunbeoachted ju britiske Inbesit-Noame fon 1833 wol Argentinien bit däälich n Ounspröäk ap do Ailounde hääbe, wät in 1982 in dän Falklound-Kriech tou Bloudferjooten fierde. Dät rakt Aast-Falklound, Wääst-Falklound un ne Riege litjere Ailounde. Do Ailounde hääbe ne Flakte fon 12.173 km². Do Ienwoonere fon do Falklound-Ailounde sunt foaraaln uut dät Noude fon Änglound un Skotlound keemen. In do 1840er Jiere sunt uk wäkke uut St. Helena un Chile keemen. In jungere Tied roate dät uk ne Ienwonnerenge uut Näiseelound. Jo baale n Dialekt fon ju Ängelske Sproake, näämelk Falkloundisk Ängelsk. Düssen Dialekt is stäärk fon do noud-ängelske Dialekte un dät Anglo-Skottiske be'ienflouded, man dät rakt uk Lienwoude uut dät spoanske, besunners in dän Beriek fon ju Buuräi. Dät rakt 2.955 stoadige Ienwoonere (Stound: 2007), wierfon sik mäd 2.121 Ljuude do maaste in ju Haudstääd Stanley ap Aast-Falklound deellät hääbe. Ju Haud-Siedelenge fon Wäästfalklound is Port Howard,"}
{"id": "1009", "contents": "Ju Sozialdemokratiske Paatäi Düütsklounds (SPD) is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Ätter hiere Meeglidtaal is ju ju twäidgrootste Paatäi fon Düütsklound. Bie do Düütske Buundesdaiwoalen 2009 kreech ju Paatäi 23,0% fon do Stämmen (twäidgrootste Paatäi). Websiede fon ju SPD Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen:"}
{"id": "10096", "contents": "Ecuador is n Lound in't Wääste fon Suud-Amerikoa. Fon't 15. Jierhunnert oun heerde dät heele Rebät tou dät Riek fon do Inka un fon't 16. Jierhunnert Deel fon't spoanske Kolonioalriek, eer Groot-Kolumbien uum 1820 tou sien Uunouhongegaid roakede, wier Ecuador sowät tjoon Jiere tou heerde. Ap dän 13. Moai 1830 moakede sik Ecuador uunouhongich fon Groot-Kolumbien. Do Noaberlounde fon Equador sunt: Kolumbien in dät Noude Peru in dät Aaste un Suude Ecuador lait oun ju Pazifik-Kuste fon Suud-Amerikoa. Duusend Kilomeetere foar ju Kuste lääse do truch Vulkoanismus äntsteene Galapagos-Ailounde, do uk noch tou Ecuador heere. Jo sunt foar hiere Biodiversität bekoand. Dät Fäästlound deelt sik in do tjo Berieke Costa (Kuste), Sierra (Bierichlound fon do Anden un Oriente (dät Aaste in ju Amazonas-Niede): Die wäästelke Kusten-Beriek (Costa) fon't Fäästlound bestoant uut Swämlound un minner hooch Bierichlound. Een wichtige Äi in düt Rebät is die Río Guayas. In dät Noude is die Kusten-Beriek tropisk, in dät Suude druuger. Midde truch dät Lound lukt sik fon't Noude ätter't Suude dät Bierichlound (Sierra) fon do Anden mäd stäärken Vulkoanismus. Deer lait uk die Chimborazo, die hoochste Bierich fon dät Lound (6310 Meetere). Ap ne Hööchte fon 2.850 Meetere lait in do Anden ju"}
{"id": "10099", "contents": "Frantsöösk-Guayana (Frantsöösk: Guyane) is n frantsöösk Uursee-Rebät un ne Region fon Frankriek. Dät lait oun ju Kuste fon dän Atlantik in't Noud-Aaste fon Suud-Amerikoa twiske Brasilien un Suriname. Frantsöösk-Guayana is n ful integrierden Deel fon Frankriek un heert somäd uk tou ju NATO un ju Europäiske Union. Ju gjuchtelke Munte is die Euro. Ju Haudstääd is Cayenne. Bie Kourou lait aan wichtigen Waareldruumte-Boanhoaf, dät Centre Spatial Guyanais."}
{"id": "101", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "1010", "contents": "Ju Fräie Demokratiske Paatäi (FDP) is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Ätter hiere Meeglidtaal is jo, ju fjoodgrootste Paatäi fon Düütsklound. Bie do Düütske Buundesdaiwoalen 2009 kreech ju Paatäi 14,6% fon do Stämmen (träädgrootste Paatäi), man in 2013 kreech ju bloot noch sowät 4,8% un kuude somäd neen Ouoardende in dän Buundesdai seende. Uk ap läigere Ferwaltengsieuwenen ferloos ju in düsse Tied masse Ienfloud. Websiede fon ju FDP Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen:"}
{"id": "10105", "contents": "Guyana is n Stoat in dät Noudaaste fon Suud-Amerikoa. Dät wäd in't Noud-Aaste fon dän Atlantik beskat, in't Aaste fon Suriname, in't Suude un Suudwääste fon Brasilien un in't Noudwääste fon Venezuela. Ju Haudstääd is Georgetown. Guyana is nit tou ferwikseljen mäd dät fratsööske Uursee-Rebät Frantsöösk-Guayana un ju Loundskup Guayana, uk wan die Noome dän sälge Uursproang häd. Guyana waas bit tou sien Uunouhongegaid ap n 26. Moai 1966 ne britiske Kolonie un hiet Britisk-Guayana."}
{"id": "10109", "contents": "Paraguay is een Binne-Lound in Suud-Amerikoa. Dät lait twiske Brasilien, Argentinien un Bolivien, sien Haudstääd is Asunción. Fon't Noude ätter't Suude fljut die Río Paraguay truch dät Lound, aastelk deer fon is dät Lound tichter besiedeld, wilst dät wäästelk tänner besiedeld is. Een Besunnerhaid fon Paraguay is, dät junner dät Guaraní, een Indioaner-Sproake, bit däälich ju dominierjende Uumgongs-Sproake is, un uk oafter monken europäisk-stommige Ienwoonere boalt wäd. Amtssproake is dät in jungere Tied uk wuuden, man in düssen Beriek häd dät noch nit ju Betjuudenge fon't Spoanske kriegen. Dät rakt in Paraguay uk masse, do Spoansk un Guaraní truchnuur baale."}
{"id": "1011", "contents": "Do Linke is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Commons: Die Linke – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Websiede fon do Linke"}
{"id": "10111", "contents": "Suriname (ap Sranantongo: Sranan [sra:ˈnaŋ]) is n Lound in't Noud-Aaste fon Suud-Amerikoa. Noudelk deerfon lait die Atlantik, aastelk Frantsöösk-Guayana, suudelk Brasilien un wäästelk Guyana. Twiske Suriname un Guyana rakt dät n striedich Rebät un twiske Suriname un Frantsöösk-Guayana uk. Aaldät ju Amtssproake Niederloundisk is, wäd dät fon minner as n Haaldeel fon ju Befoulkenge alledeege boald. Wichtiger is as Uumgongssproake Sranan Tongo, een surinamiske Kreolsproake ju sik touhoopesät uut Ängelske, Niederloundske, Portugiesiske Ienfloude un Uurblieuwsele uut afrikoanske Sproaken. Sranan Tongo is nit ju eensige Kreolsproake in Suriname. In Suriname wäd as trääd-wichtichste Sproake uk n karibisk-hindustanisken Dialekt boald, ne Varietät fon dät Bhojpuri, dät mäd indiske Siedlere deer wai keemen is. Fääre wäd Ängelsk boalt un dät Portugiesiske wint uk oun Betjuudenge, foar'aaln truch brasilioanske Gouldsäikere, do illegoal in't Lound kuume. Dät rakt noch moor Sproaken, wierfon do maaste ap buutloundske Ienfloude touräächgunge. Indioaner-Sproaken rakt dät noch, man jo hääbe neen groote Betjuudenge moor."}
{"id": "10114", "contents": "Uruguay is een Lound in dät suudelke Suud-Amerikoa. Ju Haudstääd fon dät Lound is Montevideo. Uruguay lait oun ju Atlantik-Kuste twiske Brasilien ap ju noud-aastelke Kaante un Argentinien ap ju Wääster-Kaante. Ju Loundskup is fon ju Pampa bestimt, dät is n subtropisk Gäärslound. Besunners hooge Bierge rakt dät deer nit, bloot middelhooge. Die hoochste Bierich fon Uruguay is die Cerro Catedral, die man sowät 513 Meetere hooch is. Dät Skeed ätter Argentinien bielget die Río Uruguay un die Mundengstjoachter Río de la Plata, tou dän die Río Uruguay mäd dän uut Argentinien kuumende Río Paraná touhoopefljut. Uk ju uruguayiske Haudstääd Montevideo lait oun dän Río de la Plata. Loundskup fon Uruguay die Cerro Catedral"}
{"id": "10116", "contents": "Ju Twäärsfloite wäd ätter ju Oard, dät tou spieljen as n Holt-Bläis-Instrument ien'oardend, uk wan ju oafter uut Metall baud is. Dät honnelt sik uum ne Oard Floitepiepe, ju twäärs oun ju Muule ounsät wäd. Me skäl deer nit oun puustje, man deeruur wäch, wiertruch ju Lucht in ju Floite tou swingen kumt, dät ju Floite n Toon rakt. Wichtich, uum aal do Toone spielje tou konnen, sunt do Klappen, wier do Goate mäd ticht moaked wäide. Me häd do Klappen, uumdät me mäd Hieuwelte-Mechanismen so noch moor Goate bruuke kon, as tou n Biespil bie ju Blokfloite."}
{"id": "10119", "contents": "Victor-Marie Hugo [viktɔʁ maʁi yˈɡo] (* 26. Februoar 1802 in Besançon; † 22. Moai 1885 in Paris) waas n frantsöösken Skrieuwer. Hie skreeuw Riemsele, Romoane un Tjooterstukke un wierkede as literarisken, man uk wäil politisken Publizist. Hie tried uk sälwen moorere Moale as Politiker in Ferskienenge. Wilst hie in't Buutlound oafter nit so bekoand is as t. B. Molière, Voltaire of Honoré de Balzac, jält hie monken masse Frantsoosen as die grootste fon aal hiere Skrieuwere. Sien Wierk kon deelwiese ju Romantik, deelwiese dän Realismus tou oardend wäide."}
{"id": "10122", "contents": "Beringia is die Noome foar dät Rebät twiske't aastelke Sibirien un Alaska, dät wilst dät Pleistozän moorere Moale truch dän läige See-Speegel druuch fäl un buppedät fräi fon Ies (Glitskere) waas. Uumdät dät ne Lound-Brääch waas, wier Dierte-Oarde un Moanskene twiske Eurasien un Amerikoa ap wai un wier kuuden, hat dät uk Bering-Brääch of Bering-Loundbrääch. Wilst ju lääste Kooldtied lieuwden deer foar moorere Jierduusende Moanskene. Eerste, as die See-Speegel wier tou riesen begon, wonnerden do Moanskene ou ätter't Suud-Aaste: So koom ju Besiedelenge fon Amerikoa truch do Foaroolden fon do Indioanere."}
{"id": "10128", "contents": "Venezuela is n Lound in't Noude fon Suud-Amerikoa. Ju Haudstääd is Caracas. Venezuela lait oun ju Atlantik-Kuste fon dät noudelke Suudamerikoa. Sien Noaberlounde sunt in dät Aaste Guyana, in dät Suude Brasilien un in dät Wääste Kolumbien. Venezuela lät sik in fjauer unnerskeedelke Loundskuppe iendeele: In dät Noudwääste fon dät Lound lait dät Maracaibo-Jooplound. Dät is een Ieuwene, ju in dät Wääste, Aaste un Suude fon Bierichlound uumeroat is, bloot in dät Noude gungt ju bit ätter ju See. Midde in't Maracaibo-Jooplound lait die Maracaibo-See. Man dät is naan wuddelken See, hie häd näämelk ne smälle Ferbiendenge ätter dän Atlantik. Suudaastelk sluute sik oun dät Maracaibo-Jooplound do Anden oun. In do Anden is uk die hoochste Bierich fon Venezuela, die Pico Bolívar (4978 m). Ap ju suud-aastelke Kaante fon do Anden lait ju Orinoko-Ieuwene mäd Gäärslound un Sumpe. Oun't Suudelke Eende fon ju Ieuwene fljut ju Äi Orinoko. Suudelk fon dän Orinoko lait dät Hochlound fon Guayana."}
{"id": "1013", "contents": "Dät Bündnis 90/Do Gräine is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Commons: Bündnis 90/Die Grünen – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Websiede fon do Gräine"}
{"id": "10132", "contents": "Dät Boot is dät litste Seelter Oard Skip. Dät wuude benutsed foar ju Bootjeräi. Woudelieste Nöösken n., Lik n., Sail n., Spreet m., Gik m., Mäst m., holtene Ringe pl., Ringe pl., Nöösken n., Dolle m., Mästboank m., Steewenge f., Flakstukke pl., Boudem m., Boudemholt n., Umeschotsplonken pl., Umeschotsholt n., Schoote f., Hälmholt n., Stjuur n., Hoake m., Knie-e pl., bäätere Knie-e pl., foarndere Knie-e pl., Roiboud f., Boud f., Schandäksele pl., holtene Pänne f., Pänne f.,Flakstukke pl., holtene Naile pl., Naile pl., Spon Kuurwe n., Kuurwe, Kuurich m., Mástboank m., Boudemholt n., Steeuenge f."}
{"id": "10133", "contents": "Ju Kontinentoalspeere (Frantsöösk: Blocus continental) waas Deel fon ju Uutloundpolitik fon dän Frantsööske Kaiser Napoleon I. Dät waas Napoleon sien Oantwoud ap ju Blokkoade fon ju Frantsööske Kuste truch ju Britiske Marine. Ju Mäitnoame ferbood aal Honnel twiske dät Europäiske Kontinent un Grootbritannien. Ju ökonomiske Blokkoade bestuud fon dän 21. November 1806 bit dän 11. April 1814 un betjutte n Embargo ap aal Britiske Produkte un ap do fon do Briten toufierde Kolonioalweeren. Deertruch koom uk ju Seelter Bootjeräi toun Stilstounden."}
{"id": "10134", "contents": "Ju Marka is ju 28,7 km loange, suudaastelke un orographisk gjuchte Siepe fon ju Seelter Äi. Ju fljut in do läichsaksiske Loundkringe Oamselound un Kloppenbuurich. Ju Marka äntspringt in dät Skeedgebiet fon do Loundkringe Oamselound un Kloppenbuurich. Hieren Uursproang lait ap dät Hase-Leda-Woaterskeed twiske dät Käädentäärp fon Lindern in dät Suudaaste un dät Linderner Täärp Neuenkämpen in dät Aastsuudaaste (Loundkring Kloppenbuurich), dät Wäidelter Täärp Bokholte in dät Wäästnoudwääste un dät Käädentäärp fon Wräis in dät Noudnoudaaste (Loundkring Oamselound). Hie fint sik an dän Suudaastraant fon dät maastendeels as Natuurskutsgebiet Bokholter Touse uutwiesde Tousenfoan – twiske do Hööchten Holthöhe (44 m) in dät Suudsuudaaste un Foarel (39 m) in dät Noude. Ju Marka lapt eerste in noudaastelke Gjuchte. Deerbie gungt an Wräis foarbie in dät Wääste un an Peheim in dät Aaste, do der bee n Aantje fon ju Marka oawe lääse. Dan gungt ju wäästeelk an ju Molbiergener Buurskup Biskopsbrääch un an ju Aiter Buurskup Näimäärkhuusen. Fääre woant ju sik ätter dät Noude un lapt an dät aastelke Määrkhuusen, an dät wäästelke Näiwräis in dät Aaste un an dät aastelke Ällerbrouk foarbie. Ätter Passierjen fon dät aastelke Barkentange un dät wäästelke Heedbierich knikt ju ätter dät Wääste ou un slacht"}
{"id": "10135", "contents": "Lima is ju Haudstääd un uk ju grootste Stääd fon Peru mäd sowät 8,89 Millionen Ienwoonere (Stound: 2015). Lima is mäd ju litjere Noaberstääd Callao, een Hoawenstääd, touhoopewoaksen. Dät Metropolrebät häd dan aaltouhoope sogoar tjoon Millionen Ienwoonere. Truch Lima fljut ju Äi Rímac. Lima is aan wichtigen Ferkiersknätte un dät betjuudendste Wirtskups- un Kultuur-Sändtrum fon Peru mäd masse Universitäten, Hoochskoulen, Museen un oolde Bauwierke. Ju Ooldstääd fon Lima wuude in 1991 fon ju UNESCO foar Waareldäärfgoud ferkloord. Ju Stääd Lima häd hieren Noome apgruunde fon hiere indigene Wuttele, die Noome kumt wildääge fon dät Jaqaru-Woud lima-limaq of limaq-wayta, dät hat \"jeele Bloume\". Een twäide Muugelkhaid is, dät sik die Noome fon dät Quechua-Woud rimaq (in dän Wanka-Dialekt limaq) oulat, dät uursät \"Spreeker\" betjudt. Een Argument foar düsse twäide Ounnoame is, dät ju Äi, wier ju Stääd oun lait, ap Quechua Rimaq (do Spoaniere hääbe deer n Río Rímac uut moaked). Uk eer do Spoaniere ounkeemen sunt, waas dät Rebät junner al dät tichtest besiedelde oun ju heele peruoanske Kuste. Ap dän 18. Januoar 1535 wuude Lima fon dän spoanske Ärooberer Francisco Pizarro unner dän Noome \"Ciudad de los Reyes\", dät hat \"Stääd fon do Köönige\" ap dän Gruundsleek fon een"}
{"id": "10137", "contents": "Ju Oaje is ju linke Siepe fon ju Seelter Äi un heert deermäd tou dät Äiesystem fon ju Oamse. Ju fljut truch do Meenten Spahnharrenstätte, Böärger, Bräddenbierich, Ästerweede, Hilkenbrouk un Näiskäddel. Ju Oaje äntspringt wät suudelk fon dät Natuurskutsgebiet „Buppeloop fon ju Oaje“ ap dät Gebiet fon ju oamseloundske Meente Spahnharrenstätte. Suudelk fon ju Humlingmeente Ästerweede fljut ju Loorper Beeke in de Oaje. Ju Oaje lapt eenige Meetere suudel fon dät Kustenkanoal in Näiskäddel mäd ju Marka touhoope un bildet ju Seelter Äi. In dät19. un 20. Jierhunnert wuud ju Kroasje fon dät fljootende Woater fon ju Oaje truch moorere Määlnen nutsed, as t. B. truch ju nit moor bestoundende Walkemäälne in Böärger. Dät Gebiet fon ju Oaje is fon n „wooken“ Tourismus liekteekend. In ju Määrk Böärger fiert n Deel fon dän Hummelsken Pilgerwai an dät Ouger fon ju Oaje foarbie. Reinhard Rolfes (Hrsg.): Börger – Geschichte des Hümmlingdorfes. 2005 https://web.archive.org/web/20210305132844/http://neuscharrel.de/html/geschichte2.htm Koartenskizze fon dän Hummelsken Pilgerwai; deeroun: Oaje"}
{"id": "10139", "contents": "Dät Slot Clemenswerth is n foar Clemens August I. fon Bayern gjuchten Jaachtsit in de Naite fon dät oamseloundske Suugel. Ju uut n sentroal Hööftslot un oachte Pavillons bestoundende Anloage heert tou do Hööftwierke fon dät wäästfoalsk liekteekende Barok. Dät Jaachtslot un sien Ieuwenskebauwierke sunt foar Besäikere tougängelk un behärbiergje dät Emslandmuseum Schloss Clemenswerth. Ju Slotanloage wuude fon 1737 bit 1747 foar Kurfürst Clemens August I. an dän noudelken Raant fon sien wied ferstraid Heerskuupsgebiet apbaud. Do Äntwurfe stamden fon dän wäästfoalsken Baumäster Johann Conrad Schlaun, die der al an dät Slot Augustusbuurich foar dän Kuurfürsten tougoang waas. Tou do Foarbielde fon ju Anloage tälle ju Pagodenbuurich in Rastatt, ju Eremitage in Waghäusel un dät Slot Marly-le-Roi. Dät barokke Slot un sien Nutsenge foar groote Jachtsälskuppe tou ju Tied fon Clemens August I. stounde in dät Middelpunkt fon ju Heematnovelle fon dän Priester un Skriftstaaler Bernhard Köster. Dät rakt uk ne Ferbiendenge mäd Seelterlound: “Iek wüül ätter n Iesk wai tou tieljen, man do ron mie dät Jool uut dät Plouchstal uute” hiede die oolde Hinnerk Willems kweeden in Schäddel kweeden, as hie tou klê’menswerth dän Kuurfürst gjucht wät Stuures in de seelter Toal foarbaale skuul. (Minssen, Mittheilungen 2: Siede"}
{"id": "10141", "contents": "Clemens August fon Bayern (Brüssel, 16. August 1700 - Ehrenbreitstein, 6 Februoar 1761) waas Suun fon Maximilian II Emanuel fon Bayern un Theresia Sobieska fon Polen. Infoulge fon dän spoaniske Äärwfoulgekriech roakede sien Familie fersprat un bleeuw hie bit in 1715 in Huusarrest in Wien. Truch sin Oom Joseph Clemens von Bayern (1671-1723) wuud hie Fürstbiskop fon Regensbuurich un leeter Ärtsbiskop fon Köln un deertruch Kurfürst. Hie waas deertou Biskop fon Munster, Ossenbrääch, Paderborn un Hildesheim un Grootmäster fon dän Düütske Oarden. In 1742 krounde hie sin Bruur Karel Albrecht in Frankfurt tou Kaiser. Clemens August foarderde do Kunste un liet do Kastäile Augustusbuurich un Falkenlust in Brühl (Rhienlound) baue un uk ju Sänt-Michaelissäärke in München en fonsälwen dät Kastäil Clemenswerth bie Suugel, wier hie sik wät Stuures ap Seeltersk foarbaale liet."}
{"id": "10142", "contents": "N Kurfürst (latiensk princeps elector imperii of elector) waas aan fon do eerste soogen, leeter njuugen ranghoochste Fürste fon dät Hälge Roomske Riek, do der siet dät 13. Jierhunnert dät alleenige Gjucht tou dän Woal fon dän roomsk-düütsken Köönich toustuud. Mäd dissen Köönichstittel waas traditionell dän Anspruch ap ju Kröönenge toun roomsk-düütsken Kaiser truch dän Poapst ferbuunen. Ju Beteekenge Kurfürst gungt ap dät middelhoochdüütske Woud kur of kure foar Köär tourääch, wier uk dät näihoochdüütske küren uut äntsteen is."}
{"id": "10143", "contents": "Ne Ferskeedenhaid fon Autoren, Theorien un Fäildere behauptje dät dät Ienfloude rakt twiske Sproake un Toanken. Fuul beliekteekenje dän skienboar gesuund-moanskelken Geföil, dät wie toanke in ju Sproake in ju wie baale. Ne Riege fon Autoren un Theoretiker häd ap disse Idee fääre toacht. Judith Anna Bahmer, \"Sprache und Denken\""}
{"id": "10147", "contents": "As Käädenreaktsjoon beteekent me aan physikoalsken Prosäss, bie dän aan Atomkääden truch Touhoopesteeten mäd uurs n Atomkääden of Deeltje in sin Toustound of sien Touhoopesättenge uurs wäd. Oafter wäide do elastiske Steete fon Käädene nit deertou reekend, uumdät sik deerbie bloot do Impulse fon do bee Steet-Partnere uurje, toumäts uk nit do uunelastiske Steete, bie do uk noch aan fon do Steet-Partnere in aan Anräägeden Toustound fersät wäd. Bie do uurige Faale - do Käädenreaktsjoonen in dän wuddelken Sin fon dät Woud - uurje sik do Käädene truch Oureeken of Apniemen fon Deeltjene in hiere Touhoopesättenge. Ju Toal fon aal do Nukleonen, do deer sunt, blift aaltied, as ju is; in do maaste bekiekede faale uk ju Toal fon do Näitronen un do Protonen je foar sik. Nit tou do Käädenreaktsjoonen tält die Radioaktive Ferfaal, uumdät hier ju Kääden-Uumewonnelenge spontoan skjucht, also naan Steet tou Uurseeke häd. Uurs as düsse \"natüürelke Radioaktivität\" wäd ju as Foulge fon wäkke Käädenreaktsjoonen aptreedende Radioaktivität uk as kunstelke Radioaktivität beteekend. Mäd ju Ärfoarskenge fon Käädenreaktsjoonen befoatje sik foaraaln ju Käädenphysik ju ju Deeltjephysik. Een wichtige Rulle spielje Käädenreaktsjoonen bie ju Äntstoundenge fon do Nuklide, kiek bie Astrophysik, Kosmochemie. Anweendengen rakt dät biespilswiese in ju"}
{"id": "10148", "contents": "Ju Parallaxe is ne Ferskuuwenge in dän skienboare Position fon n Objekt bieloangs two unnerskeedelke Sichtlienjen betrachted, un wäd truch dän Houk twiske disse bee Lienjen meeten. Ju bilget ne Mäite foar dän Oustand fon dät teekende Objekt."}
{"id": "10149", "contents": "Lucht is die foar dät moanskelke Ooge sichtboare Deel fon ju elektromagnetiske Stroalenge. In dät Elektromagnetiske Spektrum uumfoatet die Beräk fon dät Lucht Woogenloangten fon sowät 380 nm bit 780 nm. Dit äntspräkt Frequenzen fon sowät 789 THz bit 384 THz. N nau Skeed lät sik nit ounreeke, deer ju Ämpfiendelkhaid fon dät Ooge an do Woarniemengsskeede nit abrupt, man bie litjen ounimt. Do an dät sichtboare Lucht angränsjende Beräkke fon ju Infrarood- (Woogenlaangten twiske 780 nm un 1 mm) un Ultravioletstroalenge (Woogenlaangten twiske 10 nm un 380 nm) wäide oafte ieuwenfals as Lucht beteekend."}
{"id": "1015", "contents": "Aktinium mäd dät Symbol Ac un juu Oardnengstoal 89 is n radioaktiv Uurgongsmetall."}
{"id": "10150", "contents": "Vakuum (plural Vakua) is in ju Physik ju Ouweesenhaid fon Materie. Tou dät Moakjen fon Vakuum is foarallen wichtich, Gas uut dät Volumen wächtouhoaljen. Is die ferblieuwende Gasdruk man n Bitje minner as dän atmosphäriske Druk, dan spräkt me korrekterwiese nit von n Vakuum, man fon ferminnerden of reduzierden Druk of n Unnerdruk."}
{"id": "10151", "contents": "Photone (φοτος, photos = Lucht) (\"Luchtdeele\") sunt n Ferskienengsfoarm fon elektromagnetiske Stroalenge. Ouhongich fon ju ferwoande Meetapstaalenge wol Stroalenge (n Foarm fon Energie) sik foardwo as Woogen of as n Stroom fon massenloose litje Deele, do Photone. Do wäide bietiede antjut mäd dät Symbol γ (ju trääde Griechiske Bouksteeuwe gamma)."}
{"id": "10152", "contents": "Die Uutdruk Ruumte wäd in ju Astronomie in algemeenen ferwoand uum Paate fon dät Universum buute ju Äide, dät Sunnensystem of uur Heemelköärpere antouwiesen, of algemeener do relativ \"loose\" Deele fon dät Universum. Dät is foarallen ju intergalaktiske Ruumte. Utdrukke as Ruumfoart un Ruumsonde beluuke sik uk ap disse Ferweendenge fon dän Utdruk Ruumte. Ju Ruumte is neen ächt VaKuum, man bestoant hauptseekelk uut Plasma fon Woaterstof un Helium, elektromagnetiske Stroalenge (besunners kosmiske Bäätergruundstroalenge) un Neutrinos. Ju Ruumte änthaalt gans min Atome fon uur Elemente (Metalle) un Stoafdeele. Ju intergalaktiske Ruumte änthaalt man eenpelde Woaterstofatome pro Kubikzentimeter (ienommede Luft änthaalt soowät 1019 Atome pro Kubikzentimeter). Ätter do maaste Theorieën is ju Ruumte deertou riek an dunkere Energie un dunkere Materie. Uk konnen sik Objekte deertruch bewäägje, as Meteoroiden un Komete."}
{"id": "10153", "contents": "Ju Brainge bilget dän Deel fon dät Sentroalnärwensystem wät in dän Kop sit (Griechisk: ἐγκέφαλον, enkephalon, 'in dän Kop'). Ju Brainge bilget dät woarniemende, anstjuurende, kontrolierjende un Information feroarbaidjende Orgoan in Dierte. Dät rakt tjo Soarten Dierte mäd Brainge: do Waapeldierte, do Liedefäitere (Insekte, Spinnen, Kräbse) binne ju Gruppe fon do Waapelloose un do Äänketfiske. Do uur Waapelloose hääbe neen Brainge, man Samlengen fon individuelle Ganglien. Ju Brainge sit maastens in dän Kop fon dät Diert. Ju Brainge is n komplex Orgoan; ju moanskelke Brainge is apbaud uut Tjaanere Miljarde Neurone (Näärwensälle) wierfon älke ferbuunen is mäd n grooten Taal uur Neurone, bietiede duusende. Dät is sicher ju maast komplexe Struktuur in dät Al. Ju Brainge bestjuure un koordinierje sensoriske Systeme, Bewäägenge, Ferhoolden un homöostatiske Köärperfunktione, as Omjen, Blouddruk un Köärpertemperatur. Ju Brainge is ju Wälle fon Bewäägenge, Gedächtnisse un (bie haagere Soarten) Kognition (Fernul) un Emotion. In do maaste Brainge sjucht me n Unnerskeed twiske griese Substanz un wiete Substanz. Ju griese Substanz bestoant uut do Sällenkörpere un Dendriten fon do Neurone; ju wiete Substanz bestoant uut Myelin, ju isolierjende Loage uum do Axone do do Neurone uur loangen Oustand ferbienden dwo. Do buuterste Loagen fon ju Grootbrainge (Telencephalon)"}
{"id": "10154", "contents": "Mäd dän Uutdruk Pruning (Outakjen) of synaptiske Pruning wäd in ju Neurofysiologie dän Prozess ountjut, wierbie eer bildede synaptiske Ferbiendengen wier uungedäin moaked wäide. Pruning is deeruume dät Juunstoalde fon Synaptogenese. Dät 'Wächsnieden' fon eer anlaide synaptiske Ferbiendingen geböärt spontoan en is toun grooten Deel ju Foulge fon dät nit Aktivierjen, also dät nit Bruuken deerfon. Pruning is oawers n natüürelken un noodweendigen Prozess, deeruum dät dät ju Bildenge fon tjoonelke Nätwierke in dät Näärwensystem muugelk moaket, do der beoantwoudje an ju Äntwikkelenge fon Kunde un Geskikkelkhaid. In dän Sin sunt Pruning un Synaptogenese komplementär. Me kon dät so betrachtje, as wan Synaptogenese suurget foar dän Apbau fon dän grootsten Taal muugelke Ferbiendengen un dät synaptiske Pruning suurget dät do nit bruukte muugelkhaide uk fysiologisk wächsnieden wäide. Bie de Gebuurt häd ne Braingezelle sowät 2500 Synapsen. Ju Taal hööget sik ap bit sowät 15.000 pro Zelle bie n Bäiden fon tjo Jiere. Juun me uutwoaksen is, sunt fon aal do Ferbiendengen sowät n Haaldeel wächsnieden in Foulge fon Pruning. Pruning belukt sik apfaalend ap dät Anleeren fon Sproakfäiegaid. Ne näigeboorene Litje kon aal Sproakluude unnerskeede, do der in gliek wäkke Sproake foarkuumen dwo. Fon hier säkste Mound bit tou een"}
{"id": "1016", "contents": "Titanium af Titan is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Ti un Atomtaal 22. Dät is n stäärk, licht, glansjend, korrosionsbeständich Uurgongsmetal mäd ne säälwerske Metalfaawe. Dät is uk resistent juun Seewoater un Chlor. Titan wäd in stäärke Lichtbau-Legierengen ferwoand (foarallen mäd Iersen un Aluminium) un ju oaftest foarkuumende Ferbiendenge, Titandioxid, wäd in wiete Pigmente ferwoand. Dit Element kumt foar in fuul Mineralien mäd Rutil un Imenit as wichtichste Wällen, do der wied uur de Waareld ferdeeld sunt. Dät rakt two allotropiske Foarme un fieuw Isotope fon dit Element, do der natüürelk foarkuumen dwo: Ti-46 bit Ti-50, wierbie Ti-48 mäd 73.8% ap maaste. Een fon do wichtichste Oainskuppe fon Titan is, dät et juust so stäärk is as Stäil, man bloot n Haaldeel deerfon wächt. Titan sien chemiske un physiske Oainskuppe sunt äänelk an do fon Zirkonium. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Sicherheitsdatenblatt (alfa-aesar)"}
{"id": "10162", "contents": "1. Januoar: Die gjuchts-populistiske Jair Bolsonaro trät sien Boantje as Stoatspräsident fon Brasilien oun. 1. Januoar: Ounsleeke in Bottrop, Essen un Oberhausen - Aan düütsken Neonazi fersoacht, mäd een Auto Asyl-Bewierwere dood tou fieren. Tjoon Ljuude, deerfon two Bäidene, wäide ferseerd, man dät rakt neen Doode. Monken do tjoon Ferseerde sunt fieuw syriske Fluchtlinge, two uut Afghanistan, aan Essener mäd turske Wuttele, uur do two uurige lät sik in do Begjuchte niks ruutfiende. Ju Ienoardenge as Terror-Ounsleek is striedich, uumdät die Deeder fon aan Psychiater foar nit ful skäildfäidich heelden wuude. 21. Januoar: Taliban-Terroristen griepe een militärisk Trainings-Leeger in ju afghaniske Provinz Wardak oun. Jo bruuke een Auto-Bumbe un Skjootwoapen. Dät rakt 126 Doodesoffere, plus do tjo doode Oungriepere, un buppdät bit tou 70 Ferseerde. 15. Meerte: Ounsleek ap two Moscheen in Christchurch: Aan australisken Neonazi-Terrorist gript two Moscheen in ju näiseeloundske Stääd Christchurch oun. Hie skjut 51 Moanskene dood un ferseert noch 50 moor. 15. Meerte: Demokratie-Aktivisten in Honkong beginne, juun een ploand Uutlääwerengs-Gjucht tou protestierjen. Uur do foulgjende Mounde rakt dät moor un moor Protest, fon Juni oun sweere Sträitenslachten twiske Demonstranten un Dreguunere un aal sowät. Do Proteste sunt bit nu tou (Stound: Januoar 2020) noch nit"}
{"id": "1017", "contents": "Cobalt is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Co un Atomtaal 27. Cobalt is n häd ferromagnetisk säälwerwiet Element. Ju Curie-Temperatuur is 1388 K mäd 1.6~1.7 Bohrsk Magneton pro Atom. Et wäd oafte touhoope mäd Nikkel fuunen un do bee Elemente sunt charakteristisk in meteorisk Iersen. Suugedierte bruuke litje Massen Koabelsoalte in hiere Fodder. Kobalt-60 is n kunstelk häärstoald radioaktiv Isotop fon Cobalt un is n wichtigen radioaktiven Tracer un Middel foar ju Behondlenge fon Kanker. Cobalt häd ne relative Permeabilität gliek twäinträädel ju fon Iersen. metallisk Cobalt fertrit ne Miskenge fon twäin kristallographiske Struktuure, nämmelk hexagonoal un kubisk mäd n Sproangtemperatuur fon 722K twiske do Kristallstruktuuren. Algemeene Oxidationstaale fon Cobalt sunt +2 un +3, +1 wäd uk beooboachted. ..."}
{"id": "102", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "1020", "contents": "Nobelium, benaamd ätter Alfred Nobel, is n Actinoid. Dät wuude 1957 äntdäkked. Dät häd dät Symbol No un juu Oardnengstoal 102."}
{"id": "1022", "contents": "Fermium is n Actinoid."}
{"id": "1023", "contents": "Einsteinium is n Actinoid."}
{"id": "103", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "1039", "contents": "Die Brom (Cytisus scoparius) is n Struuk mäd flugge jeele Bloumen, die ju Frucht in Puulen häd. In moonige paltserske Dialekte hat dät seelterske Woud Brom \"Bremme\". Fröier wuude die Brom ook bruukt, uum tou feegjen. So betjut dät ängelske Woud \"Broom\" nit bloot \"Brom\", sunnern ook \"Bäisem\"."}
{"id": "104", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "10411", "contents": "Do Evangeelsk-Lutherske Säärken gruundje sik ap ju Bibel, in Deele ap ju Dogmen-Bieldenge fon ju oolde Säärke un ap do Bekantnisskrifte fon ju evangeelsk-lutherske Säärke, do in dän Ferloop fon ju Wittenberger Reformatsjoon truch Martin Luther un uur lutherske Theologen, biespilswiese Philipp Melanchthon, ferfoated wuuden sunt. Tou ju lutherske Konfessions-Familie heere sowät 74 Millionen Kristen. Lutherske Kristen beteekent me uk as Lutheroaner. Ju Bibel jält in do lutherske Säärken as norma normans, also een \"normierjende Norm\". Dät hat, ju Bibel häd ju upperste Autorität, ju is die Gruundsleek, wier die Gloowe sik ap beropt. Do Bekantnis-Skrifte, do Luther un sien Meestriedere ferfoated hääbe sunt deerjuun een \"norma normata\", also een \"normierde Norm\". Dät hat, jo sunt uk wichtich, man jo hääbe hiere Autorität nit uut sik säärm, sunnern deerfon, dät jo sik ap ju Bibel beroupe un mäd bibliske Ienhoolde argumentierje. Tou do Bekantnisskrifte heere: Do Gloowens-Bekantnisse (Credo) fon ju oolde Säärke: Dät Apostolikum Dät Bekantnis fon Nicäa / Konstantinopel (325 / 381 n. Chr.) Dät Athanasianum dät Augsburger Bekantnis (CA – Confessio Augustana) Ju Ferdäägengsskrift fon dät Augsburger Bekantnis (Apologie fon ju Confessio Augustana) Die litje Katechismus fon Martin Luther Die groote Katechismus fon Martin Luther Do Schmalkaldiske Artikkele"}
{"id": "10429", "contents": "11. Januoar: Ju Elbphilharmonie in Hambuurich wäd eepend. 20. Januoar: Donald Trump wäd as fieuwunfjautichsten US-Präsident fereediged. Hie foulget deermäd ap Barack Obama. 20. Januoar: Moor Fernäilengen fon dän sonaamde IS in Palmyra wäide bekoand. Monken uur Bauwierke rakt dät uk Skoaden in dät Amphitjooter. Junner hiede in'n Moai 2016 - ju Stääd waas do foar n poor Mounde nit in Terroristen-Hounde - een rusk Orchester n medienwierksoam Konzert spield. 21. Januoar: Mäd dän Women’s March on Washington demonstrierje sowät 700.000 Moanskene, in't heele Lound moor as een Million, foar Wieuwljuude-Gjuchte, sosjoale Gjuchtfäidegaid un Moanskengjuchte. Bäätergruund sunt do wieuwljuudefäindelke un rassistiske Meenengen fon dän näien US-Präsident Donald Trump. 2. Meerte: Syriske un Ruske Troppen hääbe dät twisketruch fon'n IS heeldene Palmyra foar't twäide Moal iennuumen. 18. Meerte: Joachim Gauck trät as düütsken Buundespräsident ou. 19. Meerte: Frank-Walter Steinmeier wäd düütsken Buundespräsident. 19. Meerte: Martin Schulz wäd ap aan Paatäi-Dai fon ju SPD sunner Juunstämmen foar'n Buundesfoarsitter un Kanzlerkandidoat fon ju SPD foar ju Buundesdais-Köär 2017 kädden. 9. April: Bie Ounsleeke ap two koptiske Säärken wäide in Ägypten moor as fjautich Moanskene uumebroacht un moor as 120 ferseerd. 7. un 8. Juli: G20-Top in Hambuurich. Ieuwenske freedelke Proteste rakt dät uk"}
{"id": "10445", "contents": "Jolin Tsai (bädden ap dän 15. September, 1980) is ne taiwaansken Pop-Singer-Songwriter. 1999: 1019 2000: Don't Stop 2000: Show Your Love 2001: Lucky Number 2003: Magic 2004: Castle 2005: J-Game 2006: Dancing Diva 2007: Agent J 2009: Butterfly 2010: Myself 2012: Muse 2014: Play"}
{"id": "10446", "contents": "Die Gäddelfisker is n Fuugel, die in Noud-Amerikoa tou fienden is. Hie heert tou ju Familie fon do Iesfuugele (Alcedinidae), is also wiedloftich mäd uus Europäisken Iesfuugel (Alcedo atthis) fjuund."}
{"id": "10447", "contents": "Jesus Kristus waas die Messias fon Kristendum, as foaruuttäld in dät Oolde Testament. Jesus is in dät Näie Testament beschrieuwen. Kristendum Biebel Commons: Jesus Kristus – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "10448", "contents": "As Äkse beteekent me een Reewe uum tou hauen, foar aaln uum Holt tou kleeuwen of n Käärf tou't faalen fon n Boom tou äksjen. Dät rakt oaber uk Kriechsäksen. Fon ne Biele unnerskat sik ne Äkse truch hiere Grööte, ne Äkse mout maast mäd two Hounden heelden wäide. In ju Archäologie, wier do holtene Skäfte fon Reewen maasttieds nit ärheelden sunt, is dät wichtige Kriterium foar ju Unnerskeedenge dät Gat inne Midde. Wät n Gat foar n Skäft häd, is ne Äkse, wät uurs skäfted wäd, is ne Biele. Ätter düsse archäologiske Definitsjoon faale fonsäärm uk do maaste moderne Bielen unner dän Begriep \"Äkse\". Sliepene Steen-Äkse uut Ungarn, uut dät fjoode of äddere trääde Jierduusend foar Kristus Äksen moaked uut Arsen-Brons, uut Naxos, äddere kykladiske Brons-Tied (2700-2200 f. Kr.) Ferskeedene näitiedelke Äksen uum Boome tou faalen Ne gewöönelke Äkse foar't Kleeuwen fon Holt"}
{"id": "10449", "contents": "Käädenwoapen, uk Atomwoapen of Nukleoarwoapen (dt. Kern- / Atom- / Nuklearwaffen) naamd, sunt Woapen, do truch kääden-physikoalske Reaktsjoonen so as Käädenkleeuwenge of Käädenfusion hiere Wierkenge hääbe. Wan ne Käädenwoape loosgungt, wäd masse Engergie in Foarm fon Hatte, Drukwällen un ionisierjende Stroalenge fräi, wät binne kuute Tied masse Doode un Fernäilenge reeke kon. Somäd tälle Käädenwoapen ieuwenske biologiske un chemiske Woapen tou do Massen-Fernäilengs-Woapen. Mäd do Käädenwoapen, do dät däälich (Stound: 2016) rakt, kuude ju Moanskhaid moorere Moale fernäild wäide (Overkill). Käädenwoapen rakt dät in Foarm fon Bomben, Raketen un uur. Do foulgjende Lounde sunt amtelke Atommoachte: Do Fereende Stoaten fon Amerikoa Dät Fereende Köönichriek Frankriek Ju Foulksrepublik China Do foulgjende Lounde sunt faktiske Atommoachte: Israel Indien Pakistan Noudkorea Do foulgjende Lounde fersäike fermoudelk uk, Atomwoapen häärtoustaalen: Iran Saudi-Arabien"}
{"id": "10450", "contents": "Aan Baager is ne Baumaskiene, ju mäd ne Oard Skuppe, säilden uk uur besunnere Reewen, t.B. n Boitel, uutrusted is, uum Boudem un Fäls loos tou moakjen un fon'e Steede tou brangen. Foaraaln tou dät Uutgreeuwen un Wierapfällen fon Äid-Goate, t.B. ap Bauploatse, wäide Baagere iensät, man uk in dän Sträitenbau, in Steenbreeke, bie ju Winnenge fon Bruunkoole un Arste un nit toulääst Eed in dän Deegebau un uk wäil moal foar groawere Oarbaiden ap archäologiske Uutgreeuwengen (man maasttieds wäide deer fienere Methoden bruukt). Dät rakt Baagere mäd Joole un mäd Kätten, Swimbaagere un Skuppenrääd-Baagere sunt Sunnerfoarmen."}
{"id": "1046", "contents": "Dissen Artikkel is ne Lieste fon do Isotope fon aal do bekoande chemiske Elemente fon ju eerste Periode. Ne Uursicht uur aal wiedere Isotope as uk ne Legende is in dän Haudartikkel Lieste fon do Isotope tou fienden."}
{"id": "1047", "contents": "Dissen Artikkel is ne Lieste fon do Isotope fon aal do bekoande chemiske Elemente fon ju trääde Periode. Ne Uursicht uur aal wiedere Isotope as uk ne Legende is in dän Haudartikkel Lieste fon do Isotope tou fienden."}
{"id": "10470", "contents": "Die Uutdruk Benzin kon ferskeedene Betjuudengen hääbe: Foaraaln wäd deer n ganse Riege fon Krääftstoffe mäd beteekend: Motooren-Benzin (minner nauniemend uk wäil \"Otto-Krääftstof\" naamd) Licht-Benzin, ferskeedene Soarten Alkyloat-Benzin, Reewenbenzin AvGas, hooch-oktoanich Benzin foar Fljoogere mäd Kolbenmotor MoGas, uk ne Krääftstof-Soarte foar Fljoogere Fier-Benzin, dät normoale, minner klopfääste Benzin in ju Tied fon do 1930er Jiere bit Eende fon dän twäide Waareldkriech. Loosengsmiddele: Test-Benzin, Test- un Spesjoal-Benzine as Loosengs- un Extraktsjoonsmiddel Seeregaids-Benzin (dt:Wundbenzin), kiek bie Petrolether Dät rakt uk Täärpe mäd dän Noome Benzin: Benzin (Wedendorfersee), ien-meented bie ju Meente Wedendorfersee in dän Loundkring Noudwäästmecklenbuurich Benzin (Kritzow), ien-meented bie ju Meente Kritzow in dän Loundkring Ludwigslus-Parchim ap düütsk hat uk een Täärp in ju däälich poolske Woiwodskup Pommern \"Benzin\". Die kaschubiske Noome is Bicëno, ap Poolsk hat dät Bięcino."}
{"id": "10471", "contents": "Motooren-Benzin is een komplexe Mongelse uut sowät hunnertfüüftich ferskeedene Koolenwoaterstoffe, ju in n Sjoodeberiek twiske Butan un Kerosin/Petroleum lait. Dät wäd foar dän grootste Deel uut fereedelde Ienhoolds-Stoffe uut de Äidoulje-Raffinatsjoon häärstoald un as Krääftstof iensät, wierwie litjere Massen uk in wäkke Camping-Sjoodere ferbaant wäide konnen. Motooren-Benzin wäd uk oafter \"Otto-Krääftstof\" naamd, man in dän wiedere Sin rakt dät noch moor Otto-Krääftstoffe."}
{"id": "10475", "contents": "As Biele beteekent me een litje Reewe mäd Sniede, wier mäd häuwen wäd. Fon ju Äkse unnerskat sik ju Biele truch hiere litjere Grööte, een Biele kon uk mäd een Hounde fierd wäide. Bielen wäide foar masse ferskeedene Oarbaide bruukt, do foaraaln mäd Holt tou dwoon hääbe. Dät rakt oaber uk Uutfierengen foar ferskeedene Köäken-Oarbaide of as Woape. In ju Archäologie, wier ju Loangte fon dän Skäft oafter nit moor bekoand is, is dät wichtige Kriterium, dät ne Biele neen Gat foar dän Skäft truchboord is, sunnern uurs deer oun fääst moaked wäd. Fonsäärm jäilde dan do maaste fon uus moderne Bielen as \"Äksen\". Ne Flint-Biele uut ju Steentied Ferskeedene Biele-Typen uut de Bronstied: Buppe ne Lappen-Biele, unnern ne Tüllenbiele mäd rekonstruierden Skäft. Ferskeedene Breed-Bielen, do t.B. foar't Behauen fon Boolken uut rund Stom-Holt bruukt wäide. Ne gewöönelke, moderne Biele"}
{"id": "10476", "contents": "Dät Boor is ne Reewe, uum truch Traalenge n Gat in'n Wierkstuk tou moakjen. N Boor häd bloot an sien Spit ne Sniede, man wäkke (toun Biespil do Boor-Apsätte fon Boor-Maskienen), hääbe noch ne Spiroale uumetou, uum do Spounen ätter buppe uut dät Materioal tou kriegen. Dät rakt deer masse unnerskeedelke Typen fon: In ju Steentied bruukte me oafter n Boor mäd n skäärp Steen-Spit, dät wäil oun n Stok fäästmoaked waas un mäd ne Oard Flitsebooge wai un wier troald wuude. n Hoaskeboor (dt: Löffelbohrer), die wäd Biespielswiese foar ju Häärstaalenge fon Hoasken bruukt, wierfon hie sin Noome häd. dät rakt noch masse moor Typen Hounde-Boore ne Boormaskiene - ju modernste Foarm"}
{"id": "10479", "contents": "Bielde:Siprage-karta.jpg Šiprage (Шипраге) is ju stêd in Bosnien un Herzegowina, ap Suudaast-Europa. Šiprage häd 788 Ienwoonere (2013). http://www.kartabih.com/ Vojnogeografski institut, Ed. (1962): Šiprage (List karte 1:25.000, Izohipse na 10 m). Vojnogeografski institut, Beograd / Military Geographical Institute, Ed. (1962): Šiprage (map sheet 1: 25.000, Contour lines at 10 m). Military Geographical Institute, Belgrade. https://en.climate-data.org/location/905786/ Commons: Šiprage – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie http://opstinakotorvaros.com/ http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/ http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/ http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H"}
{"id": "1048", "contents": "Dissen Artikkel is ne Lieste fon do Isotope fon aal do bekoande chemiske Elemente fon ju fjoode Periode. Ne Uursicht uur aal wiedere Isotope as uk ne Legende is in dän Haudartikkel Lieste fon do Isotope tou fienden."}
{"id": "10481", "contents": "Ju Fuurke is ne Oard Reewe, ju foaraaln in'e Buuräi bruukt wäd. Ju teekent sik truch aan loangen Steel un moorere Tinden uut. Me kon deermäd wät nieme truch rounsteeten, un bit tou n bestimden Groad kon me deer uk mäd skupje, wät fonsäärm je beeter gungt, je moor Tinden ju häd un je tichter do sitte. Dät rakt näämelk ferskeedene Fuurken, t.B. Hoofuurken mäd tjo, säildener uk two Tinden un Mjuksfuurken mäd fjauer Tinden. Buppedät rakt dät Eedfuurken (do heete uk Prikken of Sätfuurken) juust so as Koksfuurken, do hääbe oafter noch moor. Somäd konnen Fuurken aal ätter hieren Typ bie't Mjoon, Fodderjen, Uutmjuksjen, Eedgreeuwen, Bäiten un masse moor Oarbaide iensät wäide. Die Steel fon ju Fuurke is maasttieds n holtenen un ju Beweerenge is maasttieds uut Metall. Me fermoudet oaber, dät do allerooldste Fuurken, as dät in'e Jungsteentied al Buuräi roate, man noch neen Metallurgie, gans uut Holt wieren. Foarstaale kon me sik ne Takke, ju al fon Natuur uut in two of tjo litjere Takken apdeeld is, do me eenfach bloot ounsnitkje moaste. Uurs ne Muugelkhaid is, dät me dät truch kleeuwen fon ne Takke moakede, äänelk as bie ne holtene Rieuwe, wier dät toumäts bit däälich"}
{"id": "10482", "contents": "Aan Hoochskruuwer of Helikopter is n Luchtfoartjuch, dät in't Lood stoundend wächfljooge un loundje kon, uumdät sik ju Motorkrit ap aan of moorere Rotoren foar Apdrift un Foardrift uurdrächt. Die Rotor of do Rotoren oarbaidje so tou tällen as sik traalende Juuken. Dät Wort Helikopter, kuut uk Heli, sät sik touhoope uut ne deklinierde Foarm fon ooldgriechisk ἕλιξ hélix „Windenge, Spiroale“ un πτερόν pterón „Juuke“. Nit tou do Hoochskruuwere täld wäide Miskfoarmen uut Fljoogere un Hoochskruuwere, t.B. Dreegeskruuwere (dt: Tragschrauber) Wilst ju Idee foar n Hoochskruuwer wuddelk oold is (al Leonardo da Vinci häd deer ne Teekenge fon moaked) is dät ätter masse ferskeedene Fersäike un Foarskengen eerste in dät twintichste Jierhunnert slumped, funktsjoonierjende Hoochskruuwere tou bauen. Die eerste dokumentierde fräifljoogende Hoochskruuwer, die foar n poor Sekunden fon dän Boudem uumehoochkoom, waas in't Jier 1907 dät sonaamde fljoogende Flitsepee fon Paul Cornu (dät hiede oaber uk al n Motor). Fon 1910 oun äntwikkelde Boris Nikolajewitsch Jurjew dät Konzept fääre un äärfoont ju foar ju Stjuurenge wichtige Tuumelskieuwe. In ju Armee fon Aastriek-Ungarn hieden se juun Eende fon dän eerste Waareldkriech n Hoochskruuwer, wier se bit tou füüftich Meetere mäd hooch koomen. Ju Äntwikkelenge geen oaber ätter't Kriechseende deer nit fääre."}
{"id": "10485", "contents": "Een Dampskip of n Damper is een Skip, dät mäd een of moorere Dampmaskienen bedrieuwen wäd. Dät eerste Dampskip waas in 1707 fon dän Hugenotte Denis Papin baud wuden, die deer mäd ap n 24. September 1707 fon Kassel uut ju Fulda deel fuur ätter Hannoversch Münden, wier ju Fulda un ju Werra touhoopefljoote tou ju Weser, wier hie Leedenge, Passagiere un Personoal mee hiede. Fon Münden uut wüül'er fääre ju Weser adeel, man do Mündener Skippere moakeden sien Skip stukken. Eerste in do 1780er Jiere koom ju Äntwikkelenge so gjucht tougong. Claude François Jouffroy d’Abbans baude in 1783 een Dampskip. Ap n 1. Februoar 1788 lieten sik do US-Amerikoanere Isaac Briggs un William Longstreet dät Dampskip foar't eerste Moal patentierje, Robert Fulton, uk n Amerikoaner, kreech ap n 11. Februoar 1809 n Patent foar ne wirtskuppelk ärfoulchrieke Modifizierenge. Düsse äddere Dampskiepe hieden maasttieds noch Saile bietou, dät me deer uk mäd sailje kuude, t.B. wan't moal niks moor tou bäiten roate of uur techniske Probleeme aptrieden. Ju Dampmaskiene troalde tou Begin fon düsse Tied noch een Sköifelrääd oun'e Siede fon dän Damper. Eerste fon 1836 sätte sik ju Skipsskruuwe truch, ju die Aastrieker Josef Ressel ärfuunen hiede. Bäiten diede"}
{"id": "1049", "contents": "Dissen Artikkel is ne Lieste fon do Isotope fon aal do bekoande chemiske Elemente fon ju füüfte Periode. Ne Uursicht uur aal wiedere Isotope as uk ne Legende is in dän Haudartikkel Lieste fon do Isotope tou fienden."}
{"id": "10493", "contents": "Dät Näie Testamänt is ne Sammelenge fon 27 Skrifte fon dät Uurkristendom in ju griechiske Sproake, do dät twäide Deel fon ju Biebel bildje. Deeroun is dät Lieuwend fon Jesus Kristus beskreeuwen un oankelde wichtige Geböärnisse uut dät eerste Jierhunnert fon’t Kristendom. Foar do Kristene sunt do Skrifte fon dät Oolde un Näie Testamänt hillich. Do Skrifte fon dät Näie Testamänt läite sik ferdeele in fjauer Deele: do fjauer Evangelien uur dät Lieuwend, ju Leere, Dood un Wierapstoundenge fon Jesus; do Däide (Geskichten) fon do Apostele in ju fröie Säärke; do Paulusbräive, Pastoralbräive un Kathoolske bräive, do touhoope do eenuntwintich Bräive an do kristelke Meenten un Mee-Oarbaidere bildje; ju Apokalypse, ju Epenberenge fon dän Johannes. In dät eerste Jierhunnert weren do oankelde Skrifte fon dät Näie Testamänt uunouhongelk fonnunner in Uumloop. Do 27 Skrifte wuden in ju twäide Hälfte fon dät eerste Jierhunnert un ju eerste Hälfte fon dät twäide Jierhunnert skreeuwen. Do Skrifte wuden fon ferskedene Autoren skreeuwen. In dät Jier 367 ätter Kristus skreeuw Athanasius fon Alexandria sin 39. Paaskebräif. Deeroun wuden foar't eerste moal juust do 27 Skrifte fon him as kanonisk beteekent, do wie däälich in uus Näi Testament hääbe. Unnerskeede twiske do Konfessionen rakt dät"}
{"id": "105", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "1050", "contents": "Dissen Artikkel is ne Lieste fon do Isotope fon aal do bekoande chemiske Elemente fon ju oachte Periode. Ne Uursicht uur aal wiedere Isotope as uk ne Legende is in dän Haudartikkel Lieste fon do Isotope tou fienden."}
{"id": "1051", "contents": "Dissen Artikkel is ne Lieste fon do Isotope fon aal do bekoande chemiske Elemente fon ju soogende Periode. Ne Uursicht uur aal wiedere Isotope as uk ne Legende is in dän Haudartikkel Lieste fon do Isotope tou fienden."}
{"id": "10541", "contents": "Anna Netrebko (bädden dän 18. September, 1971, Krasnodar (Sowjetunion)), is ne russiske Sjungerske. annanetrebko.com"}
{"id": "10553", "contents": "Pantogroaf (düütsk: Pantograph / Pantograph of Storchschnabel) is n mechanisk Präzisions-Reewe foar't Uurdreegen fon Teekengen in dän sälge, man uk in n gratteren of litjeren Mäitstäf. Dät rakt eenfache Pantogroafen, do uut fjauer Liesten bestounde, as oubielded. Dät rakt oaber uk so naamde Fäildpantogroafen, do t.B. in ne archäologiske Uutgreeuwenge iensät wäide konnen, uum n Teekenge in ne äntspreekend litje Mäite truchtoupausen fon dät originoale Planum. Düsse Fäildpantogroafen hääbe dan ne fuul komplexere Mechanik, ju uk mäd Träide un Rullen oarbaided."}
{"id": "10559", "contents": "Bielde:M-ms241cbem-l001.jpg As Kättensoage of eenfach Motoorsoage beteekent me een Soage, ju mäd een motoorbedrieuwene Kätte snit. Dät kon n Otto-Motoor, n Elektromotoor weese of uk mäd Druklucht of Ouljedruk oarbaidje. Uk wan dät histooriske Modelle un besunnere Bauwiesen rakt, wier sik dät uurs ferhoalt, sunt do maaste Kättensoagen fon een Persoon mäd two Hounden tou fieren. Bie ju gewöönelke Kättensoage fon däälich lopt ju Kätte uum een Oard Fierengs-Skiene, ju as \"Swäid\" beteekent wäd. Deermäd kon me uk in't Holt rounsteete, uum t.B. aan Boom mäd ju Hooldebeend-Technik tou Faal tou brangen, wierbie dät wichtich is, ju gjuchte Technik tou kannen, uum dät Resiko tou minimierjen, dät ju Kätte bie't Steeten tourääch slacht. Standard is däälich, dät deer ferskeedene Seekerhaids-Baudeele ienbaud sunt, uum Uunfaale tou fermieden. Daach is dät uk wichtich, sik deer mäd uuttoukannen. Deeruum rakt dät uk Kurse, uum n Kättensoagen-Skien tou moakjen."}
{"id": "10571", "contents": "Die Trüütichjierige Kriech waas n groot politisk un religiös Konflikt wierbie ne Masse Europäiske Loundere beleeken wieren un dät foarallen fierd wuude ap Düütsken Boudem. Die Kriech duurde fon 1618 bit 1648 un eendigde mäd dän Free fon Wäästfoalen. Do Uurseeken fon dän Kriech wieren do Juunsatse twiske Roomsk-Katoolske un Lutterske (Protestante), un dät Strieuwjen ätter Macht truch do ferskeedene litje Stoate, wieroun dät Düütske Riek ferdeeld waas. Bie ju Religionsfree fon Augsbuurich (1555) waas dät Ferhältnis twiske Katoolske un Protestante nit so toufreestaalend räägeld wuuden, dät dät Konflikte ätters toufoarkuume kuude. In dät Jier 1608 bildede sik n Ferbuund fon protestantiske Fürste, ju Union, unner dän kalvinistisken Fürst fon dän Pfaltz. Deer juunuur stoalde sik 1609 ju katoolske Liga unner dän Herzog fon Bayern. N Apruur in Böhmen, wier do Protestante fon Rudolf II in 1609 Fräiegaid fon Religion kriegen hieden, ne Fräiegaid ju der truch sin Ätterfoulger Matthias wier tourääch sät wuude, lätte 1618 dän Kriech ien. Ätter dän Dood fon Matthias (1619) wäälden do Böhmere dän protestantisken Kürfürst Friedrich V as Köönich. Hie wuude stöänd fon wäkke Düütske protestantiske Fürste. Do finanzierden ju Armee unner Peter Ernst II. von Mansfeld tou ju Unnerstöänenge fon Böhmen. Die näie"}
{"id": "10572", "contents": "Groaf Peter Ernst II. fon Mansfeld, maast eenfach „Ernst fon Mansfeld“ naamd (* 1580 in Luxembuurich; † 29. November 1626 in Rakovica bie Sarajevo), waas n betjuudenden Söldner- un Heerfierder in dän Trüütichjierigen Kriech. As privoaten Kriechsunnerniemer in heerskuppelken Apdraach waas hie in do Jiere 1620–1626 aan fon do fierende Söldnergeneroale in dän Kamp juun dän habsbuurchsken Kaiser un dän sien Ferbuundede (Spoanjen, Bayern un ju Katoolske Ligoa) un druuch uut persöönelke Gruunde weesentelk deertou bie, do Riekswirren uur do Unnerbreekengen fon 1620/21 un 1623 wai tou ferlaangerjen un tou n europäisken Kriech uuttouwiedjen."}
{"id": "10573", "contents": "In n Häärst fon dät Jier 1622 besätte Groaf Ernst fon Mansfeld mäd sien twiske 5.000 un 8.000 Mon stäärke Truppen Aastfräislound (uk dän Buurich Stickhusen). Man deertruch äntstuud deer ne groote Knaphaid an Lieuwends- un Foddermiddele. In n Winter fon 1622/23 koom n Deel fon do ätter Ait touräächkierende Truppen fon Mansfeld uur de fäärsene Foan in Seelterlound. Ätter ju Uurlääwerenge plunnerden, broundskatseden un fernäilden do aal wät him in dän Wai koom. So skällen do Skäddeler deeruum hiere Säärkenklokke in dän Krätseldoabe fersinke lät hääbe. Man dän uur Winter wuuden do Mansfelder bie Ooldenait sloain. Hanne Klöver: Spurensuche im Saterland: Ein Lesebuch zur Geschichte einer Gemeinde friesischen Ursprungs im Oldenburger Land, S.96-99. SKN Druck & Verlag GmbH & Co., Saterland 1998, ISBN 3-928327-32-1. Annette Heese: Das Saterland, Ein Streifzug durch die Geschichte, S.48. Vechtaer Druckerei und Verlag GmbH & Co., Vechta 1988, ISBN 3-9801728-0-5. Franz Hellbernd in: Oldenburg. Ein heimatkundliches Nachschlagewerk, S. 140-141. Vechta 1965, ISBN: 9783980657518 Hermann Janssen in Lesebouk foar Seelterlound, S. 143."}
{"id": "10589", "contents": "Een Motor-Rääd of Motor-Jool is een eenspuurich motorisierd Vehikel foar dän Sträiten-Ferkier. Maasttieds hääbe do two Joole. Dät rakt een groote Fuulfoold fon loodige un lichte, gaue un minner gaue Bauwiesen wierfoar me dan uk unnerskeedelke Fierderskiene bruukt. Aan eersten Foarlooper waas die sonaamde Riedwoain \"Reitwagen\", dän ju Firma Daimler in 1885 baude, uum dän gau loopenden, mäd Benzin bedrieuwenen Otto-Motor ap'e Prouwe tou staalen. Dät jält as dät eerste Motor-Rääd, uk wan't buute ju eene Spuur noch two litje Stöän-Reede hiede. In do foulgjende Jiere experimentierde die Rääd-Sportler Heinrich Hildebrand eerste mäd n Damp-Oundrieuw, dan mäd n Two-Takter, bit hie touhoope mäd dän Konstrukteur Alois Wolfmüller in 1894 ju Hildebrand und Wolfmüller mäd n Fjauertakt-Motor präsentierje kuude. Dät waas dät eerste in Serie baude Motor-Rääd. Al in 1897 begon nu uk ju Produktsjoon fon Motor-Reede in Frankriek, die Begin fon een groote Uutspreedenge. Bolde waas dät in Europa un Amerikoa een ärfoulchrieke Ärfiendenge. In dän Twäiden Buurenkriech un do Balkankriege wuuden al Motor-Reede al militärisk iensät, man in n grooten Stil begon dät dan in dän Eersten Waareldkriech (1914-1918). Ätter 1918 äntwikkelde sik die Amerikoanske Bedrieuw Harley-Davidson tou dän waareldgrootste Häärstaaler fon Motor-Reede. In 1935 begon ju japaniske Firma"}
{"id": "10595", "contents": "Een Luchtskip is een Luchtfoartjuuch, dät sik ap dät Prinzip \"Lichter as Lucht\" gruundet un - tou Unnerskeedenge fon n Ballon - goud stjuurd wäide kon. Foar groote Luchtskiepe wuude as Dreege-Gas aleer Woaterstof bruukt, däälich is dät maasttieds Helium. Litjere Luchtskiepe oarbaidje oafter mäd Heet-Lucht. Ju Äntwikkelenge begon al in't 19. Jierhunnert. Moorere Fersäike, Luchtskiepe mäd naue Stjuurenge tou bauen, slumpeden nit. Dät eerste äächte Luchtskip wuude in 1884 foar't Frantsööske Militär baud un hiet uk La France. Dät hiede een Loangte fon 50,42 Meetere. Uum 1900 wuude uk in uur Lounde ju Äntwikkelenge in Gong sät. Monken uurswäkke in Düütsklound (t.B. Luftschiffbau Zeppelin), un in do Fereende Stoaten fon Amerikoa (t.B. Goodyear). Man ju groote Tied waas in dän eerste Haaldeel fon't 20. Jierhunnert. Do groote Ferkiers-Luchtskiepe domoals wuuden mäd Woaterstof fäld, un uk wan dät domoals al ploand waas, ap Helium uumetoustiegen, wuude dät eerste ätter ju groote Tied uumesät. Dät roate oaber moorere sweere Uunfaale. So Besunners beoachted wuude ju Hindenburg-Katastrophe, as ap n 6. Moai 1937 die Zeppelin LZ 129, naamd \"Hindenburg\", bie'e Loundenge in Lakehurst (New Jersey, USA) in Bround koom un 35 fon do 97 Ljuude in't Luchtskip stoorwen. Dät Uungluks-Luchtskip waas mäd"}
{"id": "106", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "1060", "contents": "Dissen Artikkel is ne Lieste fon do Isotope fon aal bekoande chemiske Elemente sortierd ätter dän Ordnengstaal. Foar älk Isotop sunt sin Gehalt in natüürelke Foarkuumen, ju Spinparität, radioaktive Ferfaalsoard un Hoolichwäidstied anroat. Weblinks In ju Spalte Isotop rakt ju Taal foar dät Element (z. B. bei 1H die 1) ju Massentaal an. Trät in ju Beteekenge noch n m ap (z. B. 16m1N), so is deermäd n Käädenisomer meend. Ju Taal bääte dät m is deerbie ne Nummerierenge fals moorere Käädenisomere aptreede. Ju Lieste fon do Isotope is unnergliederd in do jewielige Perioden: Lieste fon do Isotope fon ju 1. Periode Lieste fon do Isotope fon ju 2. Periode Lieste fon do Isotope fon ju 3. Periode Lieste fon do Isotope fon ju 4. Periode Lieste fon do Isotope fon ju 5. Periode Lieste fon do Isotope fon ju 6. Periode Lieste fon do Isotope fon ju 7. Periode It’s Elemental - Doaten tou Elemente un Isotope (ängelsk) Isotop Isotopenunnersäikenge Radioaktivität Hoolichwäidstied Radionuklid Fajans-soddysche Ferschuuwengssatse (1913 Kasimir Fajans un Frederick Soddy) PSE mäd Antaal fon do Isotope Isotopentabelle Insel fon ju Stabilität Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)"}
{"id": "10601", "contents": "Een Kanoal in n Sin fon n Woaterbau is aan Woaterloop mäd n kunstelk häärstoald Bääd. Oafter tjoont hie as Woatersträite, toumäts oaber uum ju Woater-Fersuurgenge foar'e Buuräi un Huushollengen in druuge Rebätte tou seekerjen. Uk een natüürelke Äi, ju toufoarne een natüürelk Bääd hiede, kon uutbaud un somäd tou een Oard Kanoal moaked wäide. Kanoale hääbe toumäts Slüüsen ienbaud, näämelk wan deer n Hachten-Unnerskeed oane is. Wäkke Kanoale, so as die Suez-Kanoal sunt oaber eenfach bloot ap See-Hachte truch't Lound greeuwen. Bekoande Kanoale ap'e Naite fon't Seelterlound sunt biespilswiese die Liesbetfeenkanoal un die Kustenkanoal. Buute ju Region sunt biespilswiese die Noud-Aastsee-Kanoal, die Suez-Kanoal un die Panama-Kanoal fon groote Betjuudenge."}
{"id": "10603", "contents": "Die Uutdruk Kanoal beteekent ferskeedene Seeken: Kanoal (Woaterbau) - aan kunstelken Woaterloop, toumäts as Woatersträite Ouwoaterkanoal - Een Unneräidiske Iengjuchtenge uum dät Ouwoater wächtousuurgjen Koabel-Kanoal - wier moorere Koabele oane ferlaid sunt. Funk-Kanoal - aan bestimden Frequenz-Beriek, in dän funked wäd. Ionen-Kanoal - een Ferbiendenge truch een biologiske Membran. un masse moor."}
{"id": "10604", "contents": "Aan Katamaroan of Dubbelrump-Boot is n Skip of n Boot, dät twäin Rumpe häd, do fääst ferbuunen sunt. Sunne Ferbiendenge kon uut n Dreegedäk, man uk uut Boolken bestounde. Dät rakt eenfache Katamaroane, do uut twäin ferbuunene Eenboome bestounde, man uk Motor-Boote un sogoar groote Feerskiepe, do as Katamaroan baud sunt. Ju eerste Uurlääwerenge fon n Katamaroan kumt uut dän Twäiden Punisken Kriech. Domoals skällen do Striedkrääfte fon't Roomske Riek een Skip mäd twäin Rumpe bruukt hääbe, uum ju Stääd Syrakus ientouniemen. Man ju Bauwiese wuude al in't Oalerdum wier ferjeeten. Fon't 18. Jierhunnert oun sunt wier oankelde Katamaroane un Trimaroane in Europa baud wuden. In uur Rebätte fon'e Waareld wuuden traditsjoonell moor Katamaroane baud as in Europa. So foont die Frantsoose Éric de Bisschop (1891 - 1958) uut, dät do Polynesiere oafter mäd Dubbelrump-Boote ap'e hooge See unnerwaiens wieren un fersoachte dät sälwen uk moal. Dät skäl mee deertou biedrain hääbe, dät ju Technik bekoander wuude un in dän moderne Skipsbau ferstäärked iensät wäd. Die etymologiske Uursproang fon dät Woud lait in ju Tamiliske Sproake, ju foar'aaln in Suud-Indien, Singapur un Sri Lanka boald wäd. Uus Uutdruk \"Katamaroan\" kumt fon dät Woud கட்டுமரம் (kaṭṭumaram), touhoope sät uut kaṭṭu (Beend,"}
{"id": "10608", "contents": "Een Kenunne is een sweere Fjuurwoape. Dät Woud beteekent foar'aaln sukke sweere Fjuurwoapen, wiermäd me eenigermäiten liekuut skjut. Fonsäärm fljucht ju Leedenge aaltied in een Paroabel, man ju is in dän Fal fon ne Kenunne besunners sacht. In't Militärweesen fon dän foarige Warschauer Pakt waas ju Kenunne fon'e Äid-Artillerie as liekuutskjootende, sweere Fjuurwoape mäd een Roor-Haagerenge fon bit tou +40° un een Roorloangte fon moor as 30 bit 70 Kalibere definierd. Haubitzen, Mörsere, Raketensmietere of Granatsmietere tälle also nit tou do Kenunnen, uumdät ju Leedenge fon düsse Woapen ap een krummere Boan fljucht, eerste liekap in'n Heemel un dan wier liekdeel."}
{"id": "10609", "contents": "Saudi-Arabien is een Lound in Faander-Asien. Dät is dät Grootste Lound ap dät Arabiske Hoolichailound. Noaberlounde sunt Jordanien, Irak, Kuwait, Katar, do Fereende Arabiske Emiroate, Oman un Jemen, buppedät lait die Ailoundstoat Bahrain foar'e Kuste fon Saudi-Arabien. Juust so as uur Lounde in düsse Region rakt dät in Saudi-Arabien fuul Äid-Oulje, wiertruch aan Deel fon ju Ienwoonerskup gjucht riek wuuden is. Woater in Foarm fon Rien, Seen un Äien rakt dät deerjuun nit fuul. So mouten do Saudi-Araber foar hiere Buuräi (besunners foar dän Ounbau fon Weete), juust so as foar hiere Huushollengen eerstens do eendelke Foarroate fon Fossil Gruundwoater uutbüütje, wät nit eeuwich so fääre gunge kon. Dät uur, wät jo moakje, is dät jo Meerwoater äntsoaltje. Ätter dän momentoane Stound fon'e Technik is düt noch aiske energie-intensiv. Saudi-Arabien is buppedät bekoand foar sien strom-islamiske Stoatsreligion. Nieper honnelt sik dät uum dän Wahhabismus, een Gjuchte fon dän sunnitisken Islam, die fon wildääge moor as 70 % fon ju Befoulkenge fertreeden wäd. Dät rakt in Saudi-Arabien uk noch nit-wahhabitiske Sunniten (sowät 12 %) un uk Schiiten (sowät 10 - 15 %). Do Stääde saudi-arabiske Stääde Mekka un Medina jäilde in dän Islam as hillich, nit-muslimiske Ljuude duuren do nit betreede."}
{"id": "10613", "contents": "Michael Joe Jackson (29. August 1958, Gary, Indiana) is n US-amerikoansken Popsjunger. Michael Jackson biography at AllMusic Commons: Michael Jackson – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "10614", "contents": "Een Lokomotive is een spuurbuunen Drieuw-Fiertjuuch, dät sälwen neen Nuts-Last as Goudere of Passagiere drächt. Drieuw-Woaine, do moor un moor bie moderne Typen fon Iersenboan-Toage iensät wäide, sunt also niep nuumen neen äächte Lokomotiven. Wilst dät in'e Ounfangstied fon'e Iersenboan bloot Damp-Lokomotiven roate, rakt dät däälich moor Diesel- un Elektrolokomotiven. Een oolde Damp-Lokomotive fon'e Museums-Iersenboan Kuckucksbähnel in'e Palts: Een allere Diesel-Lokomotive fon'e DB-Bauriege V 200.0, do rakt dät sänt 1953 Een Diesel-bedrieuwene Rangier-Lokomotive fon'e DB-Bauriege V 60 Een Elektrolokomotive fon'e DB-Bauriege 101 in't Jier 2007 lukt n Intercity-Toach (IC)"}
{"id": "1062", "contents": "Ju Stääd Gevelsberg is ne Stääd in Noudrhien-Wäästfoalen in Düütsklound. Un so hied ju uur 32.400 Ienwoonere, man däälich nit moor. Offizielle Websiede fon Gevelsberg"}
{"id": "10631", "contents": "Hawai'iloa is n oold Hawaiisk Legende af ju eerste beloangje tou do Hawaii-Ailoundes fon n Polynezisk Seemon in ju fieuwde Jierhunnert. Ätter er toufällich foondt do Ailounde, wieren se naamen Ka 'āina kai melemele a Kane, \"ju Lound af ju jeel See af Kane\". Hie deeätter uurbroacht sin Familie un oachte uur wipsk Seemone un deerfon toukeemen ap wät is nu Hawaii Ailound, genaam in sin Eere. Ju Legende ärwääne sien Baïdene : Kaua'i (Suun), O'ahu (Doc'hter), un Maui (ooldst Suun), dät schoank hier Naame tou de Ailounde. Hawai'iloas Dööntje is däälich appaasjed fon Hawaiine, as n leeuwhaft Anbetracht af ju Ailoundes eerste Befoulkenge, dät bestäätigje mäd apstunns moanskenkundelke un fertälsoame Gloowen. Deerhäär hääben moonige ful Fertrjouen in oolde Hawaiisk geboalde Traditione. Et is muugelkerwiese fon dit Fertälster dät raisje canoe Hawai'iloa was naamt ätter ju eerboar Seemon. Dit canoe was baued un oufoared tou leeuwhaft dät Polynesiane dapper un apsichtelke Foarensmone wieren, nit ju ferjeeuwens Raisjende waaied wäch Boan, geleeuwed von n-poor Theorien. Dät canoe Hawai'iloa is nu docked an Honolulu Hoawen. Et is oafte anweende ap longe Raisen twäärs ju Pazifisken Ozean in hoopjen af foarskje oldwaareldske raijse Ferfoaren. Daach, as sin Dööntje is bloot betjuuged fon leet"}
{"id": "10632", "contents": "Ju Pavian (Papio) is n Oape, die in subsaharisk Afrikoa tou fienden is. Jeel-Pavian suudelke fon de Äquator Moantel-Pavian Afrikoas Houden un suudw. fon Arabien Tchakma-Pavian suudelke Afrikoa Rood-Pavian wäästelke Afrikoa Olive-Pavian noudelke fon de Äquator"}
{"id": "10633", "contents": "Ju Lesula (Cercopithecus lomanensis) is n Oape, die in ju Demokratiske Republik Kongo tou fienden is."}
{"id": "10635", "contents": "Ju Bonobo (Pan paniscus) is n Oape, die in ju Demokratiske Republik Kongo tou fienden is."}
{"id": "10636", "contents": "Die Woainjooldook is n Stiernsystem in ju Stiernbielde Hauer mäd n Oustand fon 500 Millionen Luchtjiere."}
{"id": "10637", "contents": "Ju Krabbe (Brachyura) sunt Dierte dät ap Kuste fon uus Waareld lieuwje. Cancer pagurus in Noudsee un Atlantisken Ozean Callinectes sapidus Aaste fon Amerikoa Carcinus maenas Noudsee un Atlantisken Ozean Macrocheira kaempferi Suude fon Honshū Paralithodes camtschaticus Beringsee Metacarcinus magister Wääste fon Noudamerikoa Eriocheir sinensis Wääste Kuste fon Jeelsee Scylla serrate Indo-Pazifik Portunus pelagicus Indisken Ozean Menippe mercenaria Aaste fon Noudamerikoa Chionoecetes opilio Wääste un Aaste fon Noudamerikoa Maja squinado Wääste fon Europa un ju Middelmeer Birgus latro Indo-Pazifik Corrystes cassivelaunus Wääste fon Europa un ju Middelmeer Gecarcoida natalis Middewinter un Keeling Ailounde Pinnotheres pisum Europa Necora puber Wääste fon Europa un ju Middelmeer Ocypode quadrata Aaste fon Noudamerikoa Cancer borealis Aaste fon Noudamerikoa Cancer irroratus Aaste fon Noudamerikoa Planes minutus Atlantisken un Indisken Ozeane Cancer productus Wääste fon Noudamerikoa Pagurus bernhardus Wääste fon Europa Paralythodes platypus Beringsee Hemigrapsus nusus Wääste fon Noudamerikoa Pilumnus hirtellus Noudaaste fon Atlantisken Ozean, Middelmeer un Swotte See Macropodia rostrata Aaste fon Atlantisken Ozean, Middelmeer un Swotte See Chaceon fenneri Wääste tropiske Atlantisken Ozean Pseudocarcinus gigas Suude fon Australien Ranina ranina tropiske Gebiete Gecarcinus quadratus Wääste fon Middelamerikoa"}
{"id": "10638", "contents": "Nicaragua is n Lound in Middelamerikoa."}
{"id": "10640", "contents": "Jever is n fräiske Bjoor dät siet 1848 in Jeverlound apgeete is."}
{"id": "10641", "contents": "Alexander die Groote (bädden dän 20. Juli 356 f.Chr. in Babylon, stuurwen dän 10. Juni 323 f.Chr.) waas die Fierder fon de Griechiske Riek — dät die grootste in Geskichte schappt häd."}
{"id": "10642", "contents": "Gäiste (eng: Ghosts ; düü: Geister) is n Bräädspil foar two Spilere, äntwikkeled fon Alex Randolph un hääruutreeked in ju FSA in 1982 fon Milton Bradley un in 2001 in Düütsklound. De Spil is ap n Groaderge (6×6) dät n Slot beteekene. Ääl Spiler hat 8 Gäiste, monken 4 goude (mäd n blaue Punkt bääten) un 4 ferdulde (mäd n roode Punkt bääten). Befoar de Spel sunt do Gäiste fon äälk Spiler stoald ap do zentroale Äkkere fon de eerste two rjoomje in n 4-4 Uutstaalenge (er kon sien goude un ferdulde Gäiste eenoardlich stalle). 4 Uutgunge sunt anweesend uum älk Houke fon de Slot. Wült sunt bloot bääte do Punkte, wiete do Spilere nit monken junner Gäiste wät goude of ferdulde sunt. In Foulge bewääg ääl Spiler aan Gäist aan Äkker horizontoalich of vertikoalich (links, gjuchter, foudels of räägels) ; dach kann er een junner Gäist fange (bloot deerätter wies er dät et een goude of ferdulde Gäist is). Een Spiler winne wan er do 4 goude junner Gäiste fange hat, oaber ferljoose er wan er do 4 ferdulde Gäiste fange hat. Er kann uk winne wan er een fon sin goude Gäiste truuge eene do 2 Uutgunge an"}
{"id": "10643", "contents": "Delfine (Delphinidae) sunt een Familie fon Woale."}
{"id": "10644", "contents": "As een Biotop (fon Griechisk βíος bíos „Lieuwend“ un τόπος tópos „Steede“ / „Ploats“) beteekent me een Lieuwendsruumte fon Plonten, Dierte un uur Lieuweweesen in een ääng ougränsed Rebät. Ääng ougränsed hat, dät deer nit ju heele Äide mäd meend is, dät is näämelk uus Biosphäre - also ju Summe fon aal do litje Biotope. As Deel fon een Ökosystem (as t.B. aan Holtbusk, aan Woaterdoabe, aan Foan of uurswät) stoant dät Biotop, ju Lieuwendsruumte also ieuwenske ju Biozönose, dät is ieuwen ju Summe fon do Lieuweweesen, do deer oane sunt. In dän Natuurskuts wäd oafter fon Biotope so boald, dät me deer mäd besunners wäidfulle Lieuwendsruumten meend, do extroa ju Natuur uurlät wäide."}
{"id": "10647", "contents": "Die Europäiske Iemenfreeter (Merops apiaster) is aan bunten Fuugel, die jädden Insekten frät. Besunners jädden frät hie Iemen un Häspen: Do Stiekele fon düsse Dierte däd die Fuugel oun Takken loangs-skrabje, uum dät Gift deer uut tou kriegen, eer hie do Insekten frät. Foarkuumen däd hie rund uum't Middelmeer tou in Faander-Asien, dät Noude fon Afrikoa un, as al sin Noome kwäd, in Europa. Binne Europa is hie foar'aaln in't Suude un Suudaaste tou fienden, man in't Noude bit ätter't Suude fon Polen. In Düütsklound goolt die Fuugel juun Eende fon do 1980er Jiere as uutstuurwen, man fon 1990 oun koom'er al wier tourääch. Besunnere Sweerpunkte in Düütsklound sunt in Saksen-Anhalt bie Mersebuurich, uum dän badiske Kaiserstoul tou un uk in dän Loundkring Viersen oun'n läigen Rhien."}
{"id": "10648", "contents": "Do äächte Häspen (Vespinae) sunt een Unnerfamilie fon do Fooldenhäspen (Vespidae) un heere tou do Insekten. Fon do äächte Häspen rakt dät in Middeleuropa 61 Oarde, deerbie ju Düütske Häspe (Vespula germanica), ju Meene Häspe (Vespula vulgaris) un ju Doarne (Vespa crabro). Toumäts wäide uk do Fäildhäspen (Polistinae) deer bietou reekent. Ju Neerenge fon Häspen gungt fon Blöitenstoaf un Nektar uur Fruchte un Plontensap bit tou Flask. Häspen baue een Pepier-Nääst, wierbie jo dät Pepier uut kaude Holt-Stukke. Deerbie unnerskat sik dät een bitje fon Oard tou Oard: Wäkke Häspen bruuke druuch Holt, wäkke nieme gjucht rotterch Holt. Wäkke hongje dät in een tjuusterch Sküül ap, wilst wäkke Häspenoarde dät Nääst ljauer eepen in'n Busk hongje. Juust so as Iemen bilgje do Häspen aan Stoat, wier masse Dierte strom organisierd touhoope lieuwje. Häspen häbe aan Stiekel (uk as \"Ongel\" beteekend). Die wäd bruukt, uum uur Insekten tou joagjen, man uk, uum sik juun Oungriepere tou ferdäägenjen. Wan een Häspe sik also betruuet fäilt - un besunners, wan ju Nood uum Nääst un Broud häd - stat ju uk Moanskene. Me skuul also nit tou ticht oun'n Nääst foarbiegunge, un wan een Häspe foarbie fljucht, skäl me bloot rauelk blieuwe, dan"}
{"id": "1065", "contents": "Dissen Artikkel stoant in dät Wikipedia-Review. Bridge is n Koartenspil foar fjauer Persone. Je twäin sik juunuursittende Spielere bildje ne Monskup, ju der touhoope spielt un as so wäidierd wäd. Der wäide frantsööske Koarten (52 Bleede, sunner Joker) ferwoand. Siel fon dät Spil is, muugelkst fuul Stiche tou moakjen. In ne eerste Phase (Raitsenge) wäd in n Oard Uutmieneräi fääststoald, wätfoat Poor wofuul Stiche moakje mout un of dät ne Truuffaawe rakt. Ätter dät sik n Poor mäd dät Antällen fon Stichtaal un Truuffaawe truchsät häd, kumt in ju twäide Phase dät Ouspiel fon do Koarten. Haudsiel is foar ju eene Siede, hiere antälde Stichtaal tou beloangjen; ju uur Siede mout dät ätter Muugelkhaid ferhinnerje. Däälich ferstoant me unner Bridge ju moderne Variante Kontrakt-Bridge, ju sik siet do trüütiger Jiere fon dät twintichste Jierhunnert waareldwied truchsät un hiere Foargungere as Whist wieduut fertroangen häd. Bridge wäd nit bloot in privoaten Kring, man oafte uk in Foarm fon Turnieren spield. Dät Koartengluk is bie n Turnier praktisk sunner Betjuudenge, wieruum Bridge, äänelk as Skach, uk as Sport moaked wäd. Bridge wäd mäd dät Frantsööske Blääd spield: 52 Koarten in fjauer Faawen, wierbie Haat as Coeur un Kleeuwer as Treff beteekend wäd."}
{"id": "10655", "contents": "Dät Potlood wäd tou't Ounteekenjen ap Wierkstoffe mäd ruuge, fääste Bupperflakte iensät. In masse Bau-Beroupe wäd hie as Reewe bruukt, biespilswiese bie Timmerljuude. Hie unnerskat sik fon normoale Bläistikken in Grööte, Foarm un Funktsjoon."}
{"id": "10656", "contents": "Een Sichte is een kuute Foarm fon ju Saise, un tjoont touhoope mäd aan Hoake tou't Mjoon fon Koarel, biespilswiese Roage. Ju Sichte häd een Beegenge (Kniebel) oun't Eende fon dän Boom, wiermäd ju gout tou pakjen is. Junuur een gewöönelke Saise häd ju dän Foardeel, dät do Hoolme nit lieker bienuur lääse un soomäd lichter in Jierwen tou bienden un tou täärsken sunt. Sichten sunt al ap Middeloalerske Oubieldengen tou sjoon un wuuden bit in't 20. Jierhunnert räägelmäitich bruukt, man mäd'e Mechanisierenge fon'e Buuräi hääbe jo hiere Betjuudenge ferlädden. Wan deer noch wäl mäd oarbaidet, dan toumaast in sien Fräitied of uut museoale Gruunde."}
{"id": "10657", "contents": "As Soage beteekent me een Reewe of Maskiene tou't snieden fon fääste Materioalien so as Holt, Steen, Metall un Kunststof. Dät rakt Hounde-Soagen, man uk wäkke, do truch Damp, Stroom, Diesel of Woaterjoole oundrieuwen sunt. Al in ju Steentied kuude me Steene so beoarbaidje, dät deer Soagetuske uut stuuden. Däälich rakt dät een groote Fuulfoold fon Houndesoagen mäd Soageblääd, Kringsoagen, Kättensoagen un fuul moor. Ferskeedene Houndesoagen Een oolde, woaterbedrieuwene Soagemäälne in Aastriek Een Kringsoage Een Kättensoage Een Kättensoage"}
{"id": "10658", "contents": "As Soage beteekent me 1. Een Reewe tou't snieden fon fääste Materioalien. Kiek unner Soage (Reewe)! 2. Een oold Fertälster mäd n weeren Kääden. Kiek unner Soage (Fertälster)!"}
{"id": "10659", "contents": "Die Soabel is een lichte Hau- un Steetwoape. Die klassiske Soabel waas krum un bloot eensiedich skäärp. Hie waas ju typiske Woape fon ju lichte Kavallerie, so as do Husaren. Däälich wäide Soabele uk bie't Spoartfächtjen bruukt, man do hääbe mäd do historiske Kriechswoapen nit fuul moor tou dwoon as dät jo so heete."}
{"id": "10661", "contents": "Malve sunt swäite, moor of minner wooke Ietelweere."}
{"id": "10662", "contents": "Mersebuurich is een Doom- un Hoochskoulstääd oun ju Saale in't Suude fon Saksen-Anhalt. Ju is Ferwaltengs-Sit fon dän Saalekring un lait ap'e Naite fon do Groot-Stääde Leipzig un Halle. Ju Stääd wuude Eende fon't 9. Jierhunnert foar't eerste Moal skriftelk apfierd, in 919 wuude ju fon Hinnerk I. tou een Köönichspalts uutbaud. Uut dät njuugende of tjaande Jierhunnert stommet uk een theologiske Houndskrift, ju uk do ap ooldhoochdüütsk ferfoatede germaansk-heedenske Mersebuurger Häkser-Spröäke änthoalt. Twiske do Jiere 968 un 981 waas ju Stääd eerstmoalich Sit fon een Bistum, in 1004 wuude dät Bistum wiergruunded un hiede Bestound bit 1565 tou. Domoals stoorf die lääste katoolske Biskop in ju Stääd, un ätterdät Martin Luther al in 1545 in dän Mersebuurger Doom präätend hiede, wuude ju Stääd eendgultich luttersk. Ätter dät Eende fon't Bistum wuude Mersebuurich in do foulgjende Jierhunnerde wikselnde Fürstenduume tousloain. In 1815 koom dät tou dän Regierengs-Besierk Mersebuurich in ju domoalige prüüske Provinz Saksen. Uk ätter dät Eende fon ju prüüsk dominierde Monarchie bleeuw düssen Regierengs-Besierk ärheelden bit 1944 tou, as ju Ferwaltengs-Apdeelenge näi oardend wuude. Ätters roate dät dan bit 1945 tou ju Provinz Halle-Mersebuurich. In düsse bee lääste Jiere fon dän twäide Waareldkriech - 1944 un 1945 -"}
{"id": "10666", "contents": "Die Sleek Merops uumfoatet twiske twintich un trüütich Fuugel-Oarde uut'e Familie fon do Iemenfreetere (Meropidae). Ju bekoandste Oard is in uus Sälskup wäil die Europäiske Iemenfreeter (Merops apiaster). Iemenfreetere fon dän Sleek Merops rakt dät oaber foaraaln in Afrikoa, man wäkke Oarde uk in Europa un Asien, een Oard is in Ozeanien tou fienden. Merops breweri Merops muelleri Merops mentalis Merops gularis Merops hirundinaeus Merops pusillus Merops variegatus Merops oreobates Merops bullocki Merops bullockoides Merops revoilii Merops albicollis Merops boehmi Merops orientalis Merops persicus Merops superciliosus Merops phillipinus Merops ornatus Merops viridis Merops leschenaulti Europäisken Iemenfreeter (Merops apiaster) Merops malimbicus Merops nubicus Merops nubicoides"}
{"id": "10668", "contents": "Die Kaiserstoul is een litje, middelhooge Bierichloundskup fon vulkoanisken Uursproang. Ju roaget ap bit tou 556,6 u. NHN uur ju Bupperrhienske Läich-Ieuwene un lait in't Suudwääste fon Baden-Württembierich in do Loundkringe Emmendingen un Breisgau-Hoochswotwoold. Die hoochste Bierich is die Doodenkop (Totenkopf) mäd 556,6 m. Die twäidhoochste is ju Äkkenespitse (Eichelspitze) mäd 521,3 m. Do Bierge lääse in een fon do woormste Rebätte fon Düütsklound, sodät deer fuul Wien ounbaud wäd. Uk ap ju Fauna häd ju Woormte Ienfloud: So rakt dät junner een Forkuumen fon Iemenfreetere (Merops apiaster) un Aastelke Smaragd-Ässluupere (Lacerta viridis)."}
{"id": "10671", "contents": "Do Iemenfreetere (Meropidae, düütsk: \"Bienenfresser\") sunt een Familie fon do Fuugele. Do maaste lieuwje in eepene Loundskup, wier jo Insekten joagje, foaraaln Iemen un Häspen. Tou ju Familie heere do Sleeke Merops mäd ju in Düütsklound heemske Oard Europäisken Iemenfreeter (Merops apiaster) un twintich bit trüütich uurse Meropogon, aan monotypisken Sleek mäd ju Oard Meropogon forsteni Nyctyornis mäd two Oarde, wierbie ju Touheeregaid tou do Meropidae striedich is. Merops bulocki frenatus as Biespil foar dän Sleek Merops Meropogon forsteni Nyctyornis athertoni as Biespil foar dän Sleek Nyctyornis"}
{"id": "10675", "contents": "Iemenfreeter is die Noome fon... Een heele Familie fon Fuugeloarde, kiek unner Iemenfreetere! Spesjell een in uk Middeleuropa heemske Oard uut düsse Familie, kiek unner Europäisken Iemenfreeter!"}
{"id": "10677", "contents": "Do Coraciiformes sunt een Oardenge fon do Fuugele. Masse fon düsse Fuugele, man nit aal, lieuwje in do Tropen un sunt bunt faawed. Do Toonen fon do maaste Oarde wieke fon ju Norm ou un sunt oafter mädnuur ferwoaksen. Dät Handbook of the Birds of the World tält tjoon Familien tou düsse Oardenge: Do Iesfuugele (Alcedinidae), wier t.B. die Europäiske Iesfuugel tou heert Do Brachypteraciidae (dt. Erdracken) Do Leptosomatidae (dt. Kurole) Do Nooshouden-Fuugele (Bucerotidae) Do Coraciidae (dt. Racken) Do Iemenfreetere (Meropidae) Do Momotidae (dt. Sägeracken / Motmots) Do Todis (Todidae) Do Upupidae (dt. Wiedehopfe) Do Phoeniculidae (dt. Baumhopfe) Näiere phylogenetiske Unnersäikenengen wiese oaber oun, dät düsse Systematik wildääge nit heel un aal gjucht is."}
{"id": "10678", "contents": "Vincent Willem van Gogh (* 30. Meerte 1853 in Groot-Zundert, Niederlounde; † 29. Juli 1890 in Auvers-sur-Oise, Frankriek) waas aan bekoanden Kunstler fon dän Post-Impressionistiske Stil. Buppedät jält hie as Begruunder fon'e moderne Moalerkunst. Däälich sunt 864 Skilleroatsjen un 1000 Teekengen bekoand, do hie bäätelät häd; Düt is besunners beoachtelk, uumdät hie eerste juun do lääste tjoon Jiere fon sien Lieuwend mäd'e Moaleräi begon. In't Foaren hiede hie as Kunst-Ferkooper un as Uuthälpe foar Koastere un Pestooren oarbaided. Deerbie waas'er al fuul in Frankriek un Änglound uumetou keemen, uk in sien leetere Loopboan as Kunstler woonde hie oun unnerskeedelke Steeden, foaraaln in Frankriek. Vincent van Gogh stoorf, uumdät hie sik een Kuugel in dän Lieuw skoot. Of dät as Suizid of as Unfaal beuurdeeld wäide mout, weet neemens. Koole-Industrie, moald in 1879 Stillieuwend mäd Pot un Tuffelken, moald in 1884 Koafjehuus-Terasse bie Noacht, moald in 1888 Weetefäild mäd Rouke, moald in 1890"}
{"id": "1068", "contents": "N Stich beteekent ne Spielrunde bie ferscheedene Koartenspiele, do wäide deeruum uk Stichspiele naamd. N Spieler spielt uut, d. h. lait ne Spielkoarte ap dän Disk un de Riege ätter lait älken uur Spieler ne Koarte bietou – bie do maaste Spiele in Klokwiesersin, bie dät Tarock juun dän Klokwiesersin. Dän Stich wint (moaket) dän Spieler, die der ju hoochste Koarte spield häd; hie kricht do uutspielde Koarten, lait do ferdäkt foar sik ou un spielt toun naisten Stich uut. Wäkke Koarte as hoochste jält, is fon do individuelle Spielräägele ouhongich. Bie n Spil sunner Truuf (Sans atout of No trump), z. B. n äntspreekenden Kontrakt bie dät Bridge wint die Spieler dän Stich, die ju hoochstrangige Koarte fon ju uutgespielde Faawe in dän Stich laid häd. Bie n Spil mäd Truufe wint die Spieler, die dän hoochste Truuf in dän Stich laid häd. Schuul in dän Stich naan Truuf lääse, so jält ju Räägel as bie n Spil sunner Truuf. Biespil: Cœur (Haat) is Truuf. Noud spielt ♣ 3, Aast spielt ♥ 8, Suud spielt ♣ 8 un Wääst rakt ♥ 9, so sticht Wääst mäd ju ♥ 9 as hoochsten Truuf. In n Spil sunner Truuf wuude Suud"}
{"id": "10680", "contents": "Een Flot is een eenfach Woater-Foartjuuch sunner Rump, dät uut swimmende Materioalien touhoopesät is. Oafter wäd een Flot bloot fon dän Woaterstroom oundrieuwen. Deelwiese tjoont een Flot deertou, Boomstomme oardend een Doal deel tou brangen. So häd me in fröiere Tied fuul Holt uut dät Binnelound mäd düsse Technik dän Rhien adeel broacht, uumdät dät oun'e Kuste foar'n Skips-Bau bruukt wuude."}
{"id": "10682", "contents": "Een Skuppe is een Reewe, uum loos Materioal, biespilswiese Sound, Äide of Skädd-Goud, aptouniemen un wächtoudwoon. Dät rakt deer ferskeedene Baufoarmen fon, maasttieds mäd n blikken Blääd un n holtenen Steel. Histoorisk hääbe sik do Skuppen uut dän Grääfstok äntwikkeld, dän me al in ju Jungsteentied, tou Begin fon ju Buuräi, hiede. Düsse Grääf-Stokke hieden unnern deelwiese uk Skulleren uutsnitked of wieren n bitje flak un breed touräächmoaked, wät as n Foarlooper fon't Skuppenblääd jäilde mai. As ju Muugelkhaid fon'e Metall-Feroarbaidenge fuunen waas, häd me eerste do Snit-Kaanten fon't Blääd mäd Metall ferstäärked. Eerste leeter roate dät heele blikkene Skuppebleede, so as däälich. Biespilswiese rakt dät oolde Skuppen uut'e Roomske Tied, do nit fuul uurs uutsjo as uus Skuppen fon däälich."}
{"id": "10688", "contents": "Een Kanu of Paddelboot wäd mäd mäd fräie Paddele in ju Gjuchte bewääged, wier me waikikt (uurs as bie'n Roiboot, dät räägels stjuurd wäd, mäd Ruure, do oun dän Rump mäd ne Dolle befäästiged sunt). Dät gewöönelke Kanu is die Kanadier, gans äänelk sjucht die Eenboom uut, die uut aan oankelden Boomstom moaked is un uk maasttieds paddeld wäd. Een Sunnerfoarm is biespilswiese dät Kajak, dät do Inuit äntwikkeld hääbe. Däälich wäide Kanus foar'aaln uut sportelke Gruunde bruukt. Ljuude moakje Wonnerfoarte mäd Kanus ap'e Äi, goude Kanuten bruuke hiere Boote sogoar foar'e Wüüldwoater-Foart. Wäkke Disziplinen in dän Kanusport sunt sogoar olympisk. Een Indioaner-Kanu, bespond mäd Boark fon'n Riesenen Boom, die Foarlooper fon dän Kanadier Aan Eenboom ap dän Euphrat Aan Gräinlounder in een traditsjonell Kajak"}
{"id": "10689", "contents": "As Skjootpulwer beteekent me ferskeedene Drieuwmiddele fon Fjuurwoapen, wierfon Ouwonnelengen uk iensät wäide konne, uum Raketen ountoudrieuwen. Dät ooldste Skjootpulwer is Swotpulwer, uk \"Kruud\" naamd, dät foar wäkke Seeken (foar'aaln Fjuurwierks-Raketen) däälich noch iensät wäd. Dät is ne Miskenge uut Kalisalpäiter (= Kaliumnitroat), Swieuwel un Holtkoole (traditsjonell uut Holt fon dän Huundestok). Dät wuude fermoudelk in China ärfuunen, in't Jier 1044 foar't eerste Moal skriftelk apfierd un koom mäd dän Mongolenstoarm ätter Europa, wier do Mongolen unner Batu Khan dät in't Jier 1241 in ju Slacht bie Muhi in Ungarn foar't eerste Moal ap Europäisken Boudem iensät hääbe skällen. Man eerste in dän Loop fon dät fjautienste un füüftienste Jierhunnert kuude sik dät Kruud uurloang truchsätte. Dan wuude dät uur Jierhunnerde as Skjootpulwer bruukt, bit Eende fon dät 19. Jierhunnert een Näierenge koom: Dät oolde Kruud waas nit moor stäärk nouch foar do näie Artillerie-Woapen. Insteede fon dät oolde Kruud wuude sänt düsse Tied mäd rookswäk Pulwer experimentierd, Alfred Nobel waas aan, die in dän Beriek fuul foarskede. Wilst toueerste uk natüürelke Middele, so as Katuun feroarbaided wuuden, koom me leeter ap een skier chemisk Skjootpulwer mäd dän Haud-Bestounddeel Cellulose-Nitroat. Düsse näie Middele sunt dät, wier däälich maasttieds mäd skeeten"}
{"id": "1069", "contents": "Die Uutdruk Truuf (dt. Trumpf) is ne foulkstüümelke Fereenfachenge fon dät Woud Triumph un beteekent algemeen in uurdrainen Sin n Foardeel. In Haudseeke ferwoant me dän Begriep oawers in dät Koartenspil. Ieuwenske ju Beteekenge Truuf is uk dän Uutdruk Atout gebruukelk, so jäilde bie Bridge foar n Spil sunner Truuf do Oukuutengen NT foar No trump of SA foar Sans atout. Normoalerwiese sunt do Faawen (Failfaawen) fon dät Koartenspil Skällen, Haat, Skuppe un Äkkene blw. Karo, Haat, Piek un Kjuus unnernunner eerste moal gliekbegjuchtiged. Bie ferskeedene Spiele kumt oawers hääruut, dät een fon disse Faawen ne haagere Kraft toun Beloangjen fon n Stich kricht. Ju is dan do uur Faawen uuroardend un dät Foarhoundenweesen fon ne Truufkoarte in n Stich bewierket, dät dissen Stich an dän Besitter fon disse Truufkoarte gungt. Aal Koarten fon ju Faawe sunt dan Truuf, uk do sonaamde Lusken. Dubbelkop = Skällen (bie dät frantsööske Blääd Karo) Skäipekop = Haat Mäd Lootgluck: Whist Écarté Gaigel, Binokel Durak Truch Raitsjen: Skat Bieter (Variante fon Jass) Bridge Truch Truufgjucht Skuuwer, Differenzler (Variante fon Jass) Truch fääste Truuwe un Truufgjucht Watten (Fääste Truuwe: Haaten Köönich, Skällen Soogen, Äkkene Soogen) Cego Tarot blw. Tarock Dät rakt uk n Spil mäd"}
{"id": "10690", "contents": "Wassily Wassiljewitsch Kandinsky (Rusk: Василий Васильевич Кандинский; * 4. Dezember ättern julioansken / 16. Dezember 1866 ättern gregorioansken Kalänner in Moskau; † 13. Dezember 1944 in Neuilly-sur-Seine, Frankriek) waas aan rusken Kunstler, die uk in Frankriek un Düütsklound lieuwde un wierkede. Besunners mäd Franz Marc gruundede hie ju Redaktsjoons-Meenskup Der blaue Reiter. Besunners bekoand is Wassily Kandinsky foar sien expressionistiske Wierke juustso as foar sien äddere abstrakte Kunst. Die Hoawen fon Odessa, moald in 1898 Murnau, expressionistisk moald in 1908 Oubieldenge fon Nina Kandinsky, moald in 1917 Een abstrakte Bielde, moald in 1923 Een abstrakte Bielde, moald in 1935"}
{"id": "10691", "contents": "As Fljooger beteekent me een Luchtfoartjuuch, dät sweerer as Lucht is un buppedät sien Apdrift truch nit-rotierjende Dreegeflakten kricht. Deermäd unnerskat sik n Fljooger eerstens fon n Luchtskip, dät lichter as Lucht is un twäidens fon aan Hoochskruuwer, wier do sik traalende Rotorbleede sälwen do Dreegflakten sunt. In 1804 begon die Änglounder George Cayley, eerste Gliedfljoogere tou bauen, wier hie Dierte oanesätte. Die eerste bemonde Glied-Fljooger wuude tou Begin fon't 19. Jierhunnert fon dän Ulmer Snieder Albrecht Ludwig Berblinger baud. Hie testede sien Räidskup in aan Wienbierich, die ieuwenske goaldelke Thermik uk Terassen hiede, do as Start-Rampen tjoonden. In 1811 wüül'er sien Ärfiendenge ju Eepentelkhaid foarfiere. Me wees him een uungoadelke Steede mäd koolde Faalwiende oun, wier'er uur ju Donau fljooge skuul. Ätterdät hie ju Foarfierenge moorere Moale oubriek, uumdät hie do uungoadelke Wiendferhooldnisse bemäärkede, wuude hie ap n 31. Moai 1811 fon n Dreguuner ounjoaged. So hied'er noch nit moal ju noodige Start-Gauegaid. Hie fäl in'e Donau, fon Fiskere ruutleeken, wuude uutlaached un as Löägener beteekend un stoorf achtien Jiere leeter äärm un minoachted. Eerste in 1986 testede me aan Ätterbau fon ju Reewe, un foont uut, dät ju wuddelk gliede kuude - oun Steeden mäd beetere Thermik. George"}
{"id": "10693", "contents": "Dät Iriske is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 74,000 boald wuude in Irlound (Éire)."}
{"id": "10695", "contents": "Dät Skottisk Gälisk (Gàidhlig) is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 57,000 boald wuude in Skotlound (Alba)."}
{"id": "10696", "contents": "Dät Maorisk is ne Sproake, ju der bit sowät 160,000 boald wuude in Näi-Seelound."}
{"id": "10697", "contents": "Ju Gorilla is n Oape, die in de Middel fon äquatorisk Afrikoa tou fienden is. wäästelk flaklound Gorilla Cross-River Gorilla Bierich Gorilla aastelk flaklound Gorilla"}
{"id": "10698", "contents": "Ju Schousnoabel is n Fuugel, die in zentroal-aastelke Afrikoa tou fienden is. Hie heert tou ju Oardenge fon do Pelikoane (Pelecaniformes)."}
{"id": "10699", "contents": "Do Pelikoane sunt een Familie blw. aan Sleek fon do Fuugele (Tou ju Familie heert bloot aan rezenten Sleek). Die Sleek fon do Pelikane deelt sik in oachte ferskeedene Oarde, do in unnerskeedelke Waarelddeele tou fienden sunt. Pelecanus erythrorhynchos Noudamerikoa Pelecanus occidentalis woorm Kuste fon Amerikoa Pelecanus thagus wäästelk Kust fon Suudamerikoa Pelecanus onocrotalus Eurasien un Afrikoa Pelecanus conspicillatus Australien Pelecanus rufescens subsaharisk Afrikoa un suudwäästelke Arabien Pelecanus crispus zentroal-Asien Pelecanus philippensis suude un suudaastelke Asien"}
{"id": "107", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "10700", "contents": "Die Faander-Rhien is een fon do bee groote Wäl-Äien fon dän Rhien in do Alpen. Hie fljut truch ju Surselva, bit hie bie Reichenau GR mäd dän Bääter-Rhien touhoopefljut. Fon ju Mundenge bit ätter do Wällen mät is ju loangste Wäl-Äi fon dän Faander-Rhien un uk fon dän Rhien as heel Stroom-System is die Reno di Medel (italieensken Noome, Rätoromanisk: Rein da Medel, düütsk: Medelser Rhein). Hie häd sien Wälle in dän Swaitser Kanton Tessin. Niep nuumen skuul düsse Wälle as Wäl-Äi fon dän Faanderrhien un uk dän heele Rhien jäilde. Man normoalerwiese sjucht me uurs een Äi as wichtichste Wäl-Äi fon dän Faander-Rhien oun: Ap dät Rebät fon ju Meente Tujetsch in dän Swaitser Kanton Graubünden fljut een litje Siepe, die Rein da Tuma, in dän Tomasee (rätoromanisk: Lai da Tuma), un wier ruut. Buppe dät Täärp Tschamut, dät uk noch tou'e Meente Tujetsch heert, fljut die Rein mäd een noomenloose Siepe touhoope. Fon deer oun beteekent me dän Woaterloop as Faander-Rhien. Hie fljut, maast ätter Aast-Noudaast orientierd, truch een Alpen-Doal, ju Surselva. Wilst ju Noudsiede fon dät Doal lieker apsticht un somäd fon't Noude uk bloot kuutere Siedendoale ätter dän Faander-Rhien touloope, rakt dät fon't Suude häär, wier"}
{"id": "10704", "contents": "Reichenau is een Täärp in'e Meente Tamins, ap'e Naite fon ju Stääd Chur in dän Swaitser Kanton Graubünden. Reichenau lait juust deer, wier Faander-Rhien un Bääter-Rhien touhoopefljoote un dän Rhien bilgje. Uk wan Reichenau in Graubünden NIT ferwikseld wäide skäl mäd dät Ailound Reichenau in dän Bodensee, rakt dät daach aan Touhoopehong: Dät Klaaster Reichenau ap dät Bodensee-Ailound hiede deer buppe in Graubünden al ädder Besittengen. Deeruum is dät Täärp ätter dät Bodensee-Ailound benaamt, uk wan deer al in'e Luchtlinie bolde hunnert Kilomeetere twiske sunt."}
{"id": "10710", "contents": "Chur is ju Haud-Steede fon dän Swaitser Kanton Graubünden un ju Region Plessur. Chur lait oun't gjuchte Ouger fon dän Alpen-Rhien un jält as ooldste Stääd fon ju Swaits. In Chur wuude aleer maast Rätoromanisk boald. In't 15. un 16. Jierhunnert wuude dät Churer Rhiendoal germanisierd, un dät is bit däälich grootstendeels düütsksproakich blieuwen. Die hooch-alemanniske Dialekt fon Chur hat Churerdüütsk. Bie ju Foulks-Tällenge 2000 wuuden do Ljuude fräiged, wät jo as Haud-Sproake bruukten: 81 % Düütsk; 5,4 % Rätoromanisk; 5,1 % Italieensk. In't Jier 2002 bedruuch die Buutlounder-Oundeel 17.6 %. Monken do Swaitsere, do in Chur lieuwje, sunt oaber uk bloot min, do Burgere fon Chur sunt (wildääge wäägen ju spesjelle Swaitser Gjuchtreekenge): In 2001 häd die Burger-Räid een Ienbuurgerengs-Aktsjoon ounstat un aal do Swaitsere, do sänt fieuwuntwintich Jiere sunner Unnerbreekenge in Chur lieuwje, ienleeden, \"tou goadelke Bedingengen\" Ienburgerenge tou aaskjen - mäd dän Ärfoulch, dät die Burger-Oundeel in do Jiere 2001/2002 fon 7,27 ap 12,60 % groide Ju eednootiske Foulkställenge uut dät Jier 2000 roate ju foulgjende Konfessionsbielde fon ju Stääd ou: 44,6% wieren roomsk-katoolsk un 38,5 % protestantisk. (Problematisk is deerbie, dät nit bloot ju Näiapostoliske Säärke Swaits, man sogoar do Tjuugen Jehovas as Protestanten meetäld wuuden"}
{"id": "10711", "contents": "Graubünden (Oukuutenge GR; swaitserdüütsk Graubünda, Bündnerland, Rätoromanisk Grischun [ɡʁiˈʒun], italieensk Grigioni [ɡriˈdʒoːni], Frantsöösk Grisons) is aan Kanton fon ju Swaits un lait heel un aal ap dät Rebät fon do Alpen. Do Amtssproaken fon Graubünden sunt Düütsk (wät 76 % fon ju Befoulkenge baale), Rätoromanisk (wät 14 % fon ju Befoulkenge baale) un Italieensk (wät 10 % fon ju Befoulkenge baale). Ieuwenske dän Tessin is Graubünden somäd aan fon man twäin Swaitser Kantone mäd Italieenske Amtssproake un die eensige mäd Rätoromaniske. Grootste Steede un uk Haudsteede in dän Kanton is ju Stääd Chur. Die hoochste Bierich is die Piz Bernina, die 4048,6 Meetere aproaget. In dän Kanton lait die Faander-Rhien un die Bääter-Rhien, do bee groote Wäl-Äien fon dän Rhien, die bie Reichenau midde in dän Kanton uut do bee touhoopefljut. Dät rakt oaber in dän Kanton uk Doale, wier dät Woater ätter ju Donau un dän Po oufljut. Wäkke beteekenje Graubünden deeruum as \"dät Täk fon Europa\". Tou do wüülde Dierte, do in dän Kanton lieuwje, heert een heele Riege Besunnerhaide: die Rood-Hart (Cervus elaphus), ju Gämse (Rupicapra rupicapra), die Alpen-Steenbuk (Capra ibex), dät Murmeldiert (Marmota marmota), die Boart-Gaier (Gypaetus barbatus), die Wulf (Canis lupus) un die Luks (Lynx"}
{"id": "10721", "contents": "Wanna One(워너원) is ne suud-koreaniske Popgruppe. Do Meegliedere sunt Kang Daniel, Park Ji-hoon, Lee Dae-hwi, Kim Jae-hwan, Ong Seong-wu, Park Woo-jin, Lai Kuan-lin, Yoon Ji-sung, Hwang Min-hyun, Bae Jin-young, Ha Sung-woon"}
{"id": "10727", "contents": "As Woape beteekent me een Reewe, ju uurspröängelk deer tou tjoont, Moanskene of Dierte tou ferseerjen of uumetoubrangen. Woapen wäide biespilswiese in'e Joagd un dän Kriech iensät, man juust so uk fon Kriminelle un fon do Dreguunere, do juun do Kriminelle foargunge. Dät rakt uk Skjoot-Spoart, wier Woapen spoartelk iensät wäide. Een traditsjoonell Biespil deerfoar is dät Pingsterskjooten, wier die Holtfuugel deelbroacht wäide mout. Daach blieuwe uk Spoartwoapen freeselk un konnen misbruukt wäide, deeruum sunt jo uk Deel fon dät Woapengjucht. Hier foulget een Lieste sunner Ounspröäk ap Fulstoundegaid: Skäärpe Woapen: Steetwoapen: die Dolk dät Soaks Hau- un Steet-Woapen: dät Swäid die Soabel Skjootwoapen: Pieler un Booge Fjuurwoapen: Litje Fjuurwoapen: ju Pestolle dät Skjootroor Groote Fjuurwoapen: die Panser ju Kenunne Uurs: Käädenwoapen"}
{"id": "10728", "contents": "Een Tonge is een Reewe mäd two Stilten, ju deer tou tjoont, dät two juunloopende Wierk-Steeden (Griep-Flakten of Snieden) ap dät Wierkstuk taaie. Dät rakt Tongen tou't Fäästhoolden un Tongen tou't Snieden. Sniedende Tongen unnerskeede sik fon Skieren, uumdät do Snieden fon Skieren ieuwenske eenuur foarbieloope, wilst jo bie Snied-Tongen liek ap eenuur deel gunge. Een Knieptonge Een Woaterpumpentonge Een oolde Sukker-Tonge Noch moor ferskeedene Tongen"}
{"id": "10731", "contents": "Die füüfte Januoar is die füüfte Dai in dän Gregorioansken Kalänner. Bit tou dät Eende fon't Jier blieuwe dan in'n Räägelfaal noch 360 Deege, in Skaltjiere sunt dät 361. 1769: James Watt kricht dät Patent ap sien Damp-Maskiene. 1806: Die foarige Köärfüürst wäd as Maximilian I. Joseph in Bamberg as bayerisken Köönich uutruupen. 1919: Die Spartakus-Apstound in Berlin begint. 1933: Bie San Francisco begint die Bau fon ju Golden Gate Bridge. 1968: In ju Tschechoslowakäi foulget die Reform-Politiker Alexander Dubček ap dän Stalinist Antonín Novotný as eersten Sekretär fon ju Kommunistiske Paatäi. Deermäd begint dät Prager Foarjier. 1876: Konrad Adenauer, twiske 1949 un 1963 eersten Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound. 1921: Friedrich Dürrenmatt, Swaitser Skrieuwer. 1938: Juan Carlos I., Köönich fon Spanien 1952: Uli Hoeneß, düütsken Foutbaal-Spieler, Foutbaal-Funktsjoonäär un Stjuurferbreeker 1956: Frank-Walter Steinmeier, düütsken Politiker (SPD), tweelften Buundespräsident. 1858: Josef Wenzel Radetzky von Radetz, Fäildmarschall un betjuudenden Heerfierder fon't Kaiserdum Aastriek. Ätter him is die Radetzky-Marsch benaamd. 1945: Die SPD-Politiker un Wierstoundler Julius Leber wäd fon do Nazis waigjucht. 2001: Elizabeth Anscombe, britiske Philosophinne 2021: Arnim Basche, düütsken Spoart-Journalist, Skrieuwer un Moderator"}
{"id": "10732", "contents": "Fidel Alejandro Castro Ruz [fiˈðel ˈkastɾo ˈrus] (* 13. August 1926 of 1927 in Birán bie Mayarí, Provinz Oriente; † 25. November 2016 in Havanna) waas aan kuboansken Revolutsjoonäär un Politiker. Hie waas Regierengs-Boas, Stoats-Präsident un Foarsitter fon ju Kommunistiske Paatäi fon Kuba. Castro waas mäd ju Bewäägenge fon dän 26. Juli (M-26-7) ju drieuwende Krääft fon ju Kuboanske Revolutsjoon, ju in 1959 tou dän Faal fon dän Diktoator Fulgencio Batista latte. Ätters waas Fidel Castro 49 Jiere loang sälwen Diktoator. Daach wäd hie fon fuul as Befräier fon Kuba bewunnert: Hie sätte sik ien juun Äärmoud un Analphabetismus ien. Man unner Fidel Castros Heerskup koom dät uk tou ju Kuba-Krise (1962), uumdät Kuba apgruunde fon een US-Amerikoansk Embargo mäd ju Sowjet-Union touhoopeoarbaidede, ju Kääden-Woapen ap dät Ailound stationierde."}
{"id": "10734", "contents": "Turske Weete (Zea mays ssp. mays) of Mais is n Kouden dät uut Middel-Amerikoa kumt un tou do Gäärse heert. Gewöönelk wäd ounnuumen dät Turske Weete ne Domestikation fon Zea mays ssp. parviglumis is, man deeruur rakt dät uk uur Theorien. Die Noome kumt wäil deerhäär, dät do Ljude toachten dät ju froamde Plonte uut de Turkäi kuumen diede. Turske Weete wäd ap ferskeedene Wiesen toun Ieten anwoand. Dät Meel bruukt me toun Biespil tou dät Moakjen fon Tortilla un uk fon Cornflakes. Zea mays \"fraise\" Zea mays \"Oaxacan Green\" Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese'"}
{"id": "10745", "contents": "Berg en Dal is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 44,14 km² un deer woonje 34.700 Moanskene (2017)."}
{"id": "10750", "contents": "'s-Hertogenbosch is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Et häd ne Fläche fon 91,79 km² un deer woonje 153.000 Moanskene (2017)."}
{"id": "10755", "contents": "Zwijndrecht stoant foar two Meenten: Zwijndrecht (Belgien), tichte bie Antwerpen Zwijndrecht (Niederlounde), bie Dordrecht"}
{"id": "10775", "contents": "Jimmy Donal „Jimbo“ Wales (* 7. August 1966 in Huntsville, Alabama) is aan US-amerikoansken Internet-Unnerniemer, die foaraaln as aan fon do Begruundere fon Wikipedia bekoand wuuden is. Hie is aas Suun fon n Koopmon un ne Koasterske groot wuuden un besoachte een Privoatskoule, ju al in 1979 uur n Computer ferföigede. Uk hiede hie sik al as Bäiden foar Enzyklopädien interessierd. In 2000 begon hie mäd dät Foarlooper-Projekt Nupedia, in 2001 is dan Wikipedia ounfangd."}
{"id": "10776", "contents": "Barack Hussein Obama II [bəˈɹɑːk hʊˈseɪn oʊˈbɑːmə] (* 4. August 1961 in Honolulu, Hawaii) is aan US-amerikoansken Politiker fon ju Demokroatiske Paatäi. Hie waas fon 2009 bit 2017 tou die fjauerunfjautichste Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa un die eerste Swotte, die in düt Boantje kädden wuuden is. Sin Foargunger waas George W. Bush, sin Ätterfoulger Donald Trump, bee Republikoanere. Sin burgerelken Beroup is Affekoat, hie häd sik deerbie ap US-Ferfoatengsgjucht spesjoalisierd."}
{"id": "10779", "contents": "Jan van Swieten (tou Waareld keemen ap n 28. Moai 1807 in't düütske Mainz, stuurwen ap n 9. September 1888 in Den Haag) waas n niederloundsken Militär, Politiker un Publizist. Besunners bekoand is hie foar sien Iensätte in do kolonioale Kriege, do do Niederlounde in Niederloundsk-Indien (däälich: Indonesien) uutkamped hääbe, foaraaln uumdät van Swieten 1873 un 1874 dän Bupperbefeel in'n Kriech juun't Sultanoat Aceh hiede."}
{"id": "10782", "contents": "Wolfgang Amadeus Mozart - hie sälwen naamde sik maasttieds Wolfgang Amadé Mozart, fulstoundich in't Säärkebouk iendrain as Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart (* 27. Januoar 1756 in Salzburg, Fürsterzbistum Salzburg, HRR; † 5. Dezember 1791 in Wien, Erzherzogdum Aastriek, HRR) - waas aan Musiker und Komponist fon ju Wiener Klassik. Hie waas die Suun fon dän wät minner bekoande Komponist Leopold Mozart. Al fon sien Bäidenstied oun waas Wolfgang Amadeus Mozart wied bekoand as musikoalsk \"Wunnerbäiden\" un häd so een ruumful Lieuwend toubroacht, uk wan hie mäd sien fieuwuntrüütich Jiere nit oold wuuden is. Hie häd een baldoarich groot Wierk bäätelät, dät bit däälich waareldwied populär is un tou ju betjuudenste klassiske Musik heert. Dät uumfoated Opern, Säärken-Musik, Musik foar'n Orchester, Koomer-Musik, Stukke foar't Klavier un uk Läidere, do toumäts uk wät swiensk sunt. Een groote Palette also. In't Köchel-Ferteeknis, een Lieste fon Mozart sien Wierke, stounde 626 nummerierde Wierke oane, un bietou kumt noch een Riege Ätterdreegsele."}
{"id": "10783", "contents": "Die Anden-Kondor (Vultur gryphus) tält tou ju Foamielje fon do Näiwaareld-Gaiere. Jo lieuwje aal fon Venezuela bit ätter Fjuurlound in do Anden, een hooch Bierichlound, dät sik uur een Loangte fon sowät oachteduusend Kilomeetere loangs ju Wäästkuste fon Suud-Amerikoa lukt. Truch moanskelke Joagd is die Anden-Kondor fuul säildener wuuden, as hie uurspröängelk waas. Monnelke, uutfaawede Anden-Kondore sunt stoatelke, swotte Roowfuugele. Do Hounde-Juuken un Däk-Fuggen sunt ap'e Buppersiede sjuunelk wiet bit säälwerch-wiet. Aan wieten Kroage hääbe do uk, wiertruch sik die noakede, roodelk-bruune Kop fon'n Rump sjuunelk ousät. Aan wulstergen Koum sit buppe ap n Kop. Mäd füüftien Kilogramm sunt dät do loodichste Roow-Fuugele, buppedät kon sien Juuken-Sponwiedte moor as träi Meetere weese, wät uk bloot bie n poor Fuugel-Oarde foarkumt. Wieuwelke Fuugele sunt litjer un oafter baldoarich lichter, man jo hääbe ju sälge Klöär un Teekenge as do Montjene. Juust so as do swotbruun faawede Jungfuugele hääbe do wieuwelke Anden-Kondore naan Koum ap n Kop."}
{"id": "10788", "contents": "Die Riekspräsident waas dät Stoatsupperhaud fon dät Düütske Riek in ju Tied twiske 1919 un 1934 un in'n Moai 1945, also foar'aaln in ju Tied fon ju Weimarer Republik, man uk tiedwiese in Nazi-Düütsklound. Dät skäl leeter noch nieper ferkloord wäide. Dät Boantje roate dät foar't eerste ap'n Gruundsleek fon dät Wät uur ju foarloopende Rieksmoacht fon'n 10. Februoar 1919 un ätters ap n Gruundsleek fon ju Weimarer Ferfoatenge fon dän 11. August 1919. Die Riekspräsident wuude fon dät Foulk foar soogen Jiere kädden, me kuude sik uk ätters noch insen kjoose läite. Man dät diede bloot Hindenburg, die wier Riekspräsident wuude, ätterdät sien eerste soogen Jiere ouronnen wieren. Die Riekspräsident waas die bupperste Befeelshääber fon do Striedkrääfte, hie kuude dän Riekskansler benaame un äntläite un kuude dän Düütsken Rieksdai aploosje. In do Jiere 1919 bit 1923 un foar'aaln fon 1930 oun greep die Riekspräsident mäd Nood-Feroardengen in ju Politik ien un moakede Tousätte tou ju Gjuchtreekenge fon dän Rieksdai, man uk grootstendeels sukke Nood-Feroardengen, do insteede fon do Wätte fon dän Rieksdai bruukt wuuden. Deeruum wäd sien Staalenge in't politiske System, wan me touräächkikt, oafter as tou stäärk be'uurdeeld (wier me uk fuul dät Sleekwoud \"Ersatzkaiser\" foar bruukte). In't"}
{"id": "10792", "contents": "Ju Slie is aan smällen Ierm fon ju Aastsee in't Noud-Aaste fon Släswiek-Holsten, die do bee släswiekske Loundskuppe Angeln un Swansen skat. Ju Ienoardenge fon ju Slie as Förde is mäd Glap ap hiere Wäidenge striedich. Do maaste Wietenskuppere toanke, dät dät een glazioale Glieuwe is, man naan Fjord. Ju Slie bestoant foar'n grootsten Deel uut brakkich Woater. Wier ju Slie in ju eepene Aastsee uurgungt, lait ju Stääd Kappeln. Fääre in't Binnelound lait Släswiek, fääre fiende sik deer uk do Uurräste fon ju Wikinger-Stääd Haithabu. Bit däälich rakt dät tichtebie uk noch een Buurskup mäd dän Noome Haddeby, ju tou dät Täärp Bustrup (düütsk:Busdorf) heert. In dät Rebät uum ju Slie tou wäide moorere Sproaken boald: Ju Sproake mäd'e loangste Traditsjoon is wäil dät Suudjutloundske (Synnejysk), aan Dialekt fon dät Deenske. Man uk Suud-Släswiek-Deensk (Sydsleswigdansk), een düütsk be'ienfloudede Variante fon dät Rieksdeenske, also ju deenske Skriftsproake, wäd bruukt. Man uk dät Platdüütske is junner sänt Jierhunnerde heemsk, un as allerweegense in Düütsklound, häd sik dät Hoochdüütske as Ferkierssproake (un bie fuul uk as Uumgongssproake) truchsät. Me kon ounnieme, dät touminst in'e Stääd buppedät noch ferskeedene Sproaken fon touleekene Ljuude uut alle Waareld boald wäide."}
{"id": "10799", "contents": "Die njuugende Oktober is die 282. Dai fon dän fon dän gregorioansken Kalänner (die 283. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 83 Deege bit tou't Eende fon't Jier tou. 1801: Neen Folter moor in Ruslound. 1890: Clément Ader testet sien Éole, aan Damp-bedrieuwenen Fljooger. Hie kumt füüftich Meetere wied, man bloot 20 cm hooch. 1962: Uganda wäd fon't Fereende Köönichriek uunouhongich. Milton Obote wäd eersten Premierminister. 2005: Clemens August von Galen (* 1878, † 1946), die sik as as Biskop fon Munster juun ju Euthanasie-Politik fon Nazi-Düütsklound iensät hiede, wäd seelich spreeken. 2019: In aan Terror-Ounsleek in Halle (Saale) fersoacht aan düütsken Nazi-Terrorist, ap dän Jom Kippur, dän hoochsten juudsken Fierdai, mäd Skjootwoapen in een Synagoge ientoutringen, uum deer do beedjende Ljuude dood tou skjooten. As him dät nit slumpet, uumdät hie ju Doore fon ju Synagoge nit eepen kricht, skjut hie buute een Wieuw dood, dät foarbie gungt. Ätters gungt hie in aan Döner-Loaden un skjut deer aan Kunde dood, buute skjut hie noch aan Passant dood. Noch moor Ljuude wäide ferseerd, man dät blift bie two Doode. Ap dän sälgen Dai wäd hie fäästnuumen. 2021: Ätterdät dän aastriekiske Buundeskanzler Sebastian Kurz (ÖVP) Korruptsjoon un Bedjoogeräi foarsmieten wäd, lait hie"}
{"id": "108", "contents": "Aast-Fräislound is ne Region in Läichsaksen. Aast-Fräislound lait an ju Noudsee twiske do Flusse Oamse un Elbe. Twiske do Aastfräiske Ailounde un dät Fäästlound rakt et dät Wattenmeer (Wääd). N uur Flus in Aast-Fräislound is ju Weser. In ju Tied fon ju fräiske Fraiegaid wieren do aast-fräiske Gaue Meeglid in dän Upstalsboom-Buund. In dät 16. Jierhunnert is ju fräiske Sproake toun grooten Deel ferswuunen, tougunsten fon dät Platdüütske. In dät Wääste wuude in do Säärken noch loange Holloundsk preeted, wült ju Reformation in Aast-Fräislound ne groote Betjuudenge hiede, foarallen in Oamde. Ätter dän Ferljus fon ju fräiske Fraiegaid wuude Aastfräislound n Lound in dät Hillige Roomske Riek bit tou 1744. In dät Jier 1744 hiede Carl Edzard Cirksena neen Bäidene, do der Aast-Fräislound äärwje kuuden un ju Groafskup wuude Prüüsk. In dät Noude fon dän hüütige Loundkring Fräislound un Wilhelmshoawen trände dät Jeverlound sik in 1575 fon ju Groafskup Aastfräislound. In dät Jier 1588 koom Jeverlound definitiv unner oldenbuurichske Heerskup. In dät Suude fon dän hüütige Loundkring Fräislound wuude ju Fräiske Weede uursproangelk fon Fräisen besiedeld, man wuude in dät 14. Jierhunnert fon do Groafe fon Ooldenbuurich iennuumen. Uut dät 14. un dät 15. Jierhunnert uurlääwerde Uurkunden wiese foarallen Kontakte"}
{"id": "10801", "contents": "Die Waskaran lait in ju Cordillera Blanca in do Anden un is mäd een Hööchte fon 6768 Meetere die hoochste Bierich fon Peru un die füüfthoochste fon Suudamerikoa. Die Waskaran lait in dän Waskaran-Nasjonoalpark. Die Bierich häd twäin Toppe, aan suudelken mäd 6768 Meetere un aan noudelken mäd 6655 Meetere. Die noudelke, wät läigere Top fon dän Waskaran wuude al ap dän 2. September 1908 fon ju US-amerikoanske Bierichstiegerske Annie Smith Peck touhoope mäd dän Zermatter Bierich-Fierder Rudolf Taugwalder betwoangen. Dät broachte ju Bierichstiegerske internasjonoal Ounärkannenge, uumdät ju deermäd dän Hööchte-Rekord foar Wieuwljuude heelt. Ju Eerst-Bestiegenge fon dän haagere, suudelke Top slumpede ap dän 20. Juli 1932 een düütsk-aastriekiske Expedition unner ju Fierenge fon Philipp Borchers. Ieuwenske Borchers roakeden Erwin Schneider, Wilhelm Bernard, Hermann Hoerlin un Erwin Hein dän Top. Fon dät noudelke Top fon dän Waskaran brieken ap dän 10. Januoar 1962 baldoarich groote Fäls- un Iesmassen ou. Mäd een Gauegaid fon sowät 120 km/h geenen do deel. Moorere Täärpe wuuden fon ju Steenlawine uurruld. Ju Toal fon do Offere wäd twiske twoduusend un fjauerduusend Ljuude taksierd. Ap dän 31. Moai 1970 roate dät in't Noude fon Chile un in Peru een Äidbieuwjen in ju Stäärkte 7,8 ap ju"}
{"id": "10804", "contents": "Bogotá [bo̞ɰo̞ˈta̠] is ju Haudstääd fon Kolumbien un dät Ferwaltengs-Säntrum fon dät Departamento Cundinamarca. Mäd bolde 7,9 Millionen Ienwoonere (Stound 2013) is Bogotá dät grootste Metropol-Rebät fon Kolumbien un ju twäidgrootste Stääd fon Suudamerikoa (ätter ju brasilioanske Stääd São Paulo). Ju Stääd lait in ju Sabana de Bogotá, een fruchtbeere Hooch-Ieuwene fon do Anden, ap een Hööchte fon 2640 Meetere uur dän Speegel fon ju See. Tichtebie roagje twäin Bierge ap, die Guadalupe (3317 m) un die Monserrate (3152 m). Ju uurspröängelke Befoulkenge fon dät Rebät wieren Indioanere fon dät Chibcha-Foulk (uk wäil: Muisca), man ju Chibcha-Kultuur waas al tou Begin fon't 18. Jierhunnert bienaist uutstuurwen. Daach häd ju Stääd Bogotá hieren Noome fon Bacatá, ju Haudstääd fon do Chibcha. Dät is so, uk wan Bacatá nit juust ap ju sälge Steede liech, man n Stuk fääre noudwäästelk, wier däälich ju Stääd Funza tou fienden is. Wääruume is dät so? As Eende fon do 1530er Jiere eerste Funza (1537) gruunded wuude un ätters, in 1538, ju Militär-Deelläitenge, ju dät Kiensel fon Bogotá wäide skuul, do hiet eerste fonsäärm Funza \"Bogotá\", uumdät Funza ja ap dän Gruundsleek fon dät indioanske Bacatá stuude. Wät däälich Bogotá is, wuude in 1538 as Nuestra"}
{"id": "10807", "contents": "Santiago de Chile, amtelk un kuut Santiago is ju Haudstääd un Primoatstääd fon Chile. Dät Stääd-Rebät is deel fon ju Haudstääd-Region (Región Metropolitana), ju ieuwenske ju Provinz Santiago fon fieuw moor Provinzen uumfoatet. In't steedske Siedelengsrebät (área urbana) lieuwje 6.492.395 Ljuude, in ju heele Regíon Metropolitana sunt dät 8.004.105 (Stound 2009). Deermäd lieuwje sowät 44 Prosänt fon do Chilenen in of ap'e Naite fon ju Haudstääd. Man in'n äängeren Sin faalt unner Santiago bloot ju Meente, wier ju Binnestääd un dät Regierengs-Kwattier tou heert. Junner lieuwje bloot 200.792 Ljuude (Foukställenge 2002). Ju Baalengs-Ruumte uumfoatet deerjuun sogoar Stääde un Meenten fon uur Provinzen, so as Puente Alto of San Bernardo. Ätter ju Foulkställenge fon 2002 sunt 68,74 Prosänt fon do Ljuude in Santiago katoolsk un 13,08 Prosänt protestantisk. Santiago lait in aan Doal-Seetel, ap een Hööchte fon 522 Meetere, oun dän Río Mapocho. Düssen Doal-Seetel bilget dän noudelke Ousluut fon dät groote Loangs-Doal, dät meridionoal twiske ju Kusten-Kordillere in't Wääste un do Anden in't Aaste ferlopt un fääre suudelk, bie Puerto Mont, in ju See ouduuket un ju Meeres-Sträite twiske dät Fäästlound un do foarleegerde Ailounde foarmt (biespilswiese Chiloé un Chonos-Archipel. Ju Stääd wäd in't Noude fon dät Aconcagua-Doal, in't Suude"}
{"id": "10808", "contents": "Die Chimborazo ([ˌtʃimboˈɾaθo], [ˌt͡ʃimboˈɾaso]), uk wäil Tschimborasso, is aan inaktiven Vulkoan in do Anden un die hoochste Bierich in dät suudamerikoanske Lound Ecuador. Hie skäl 6310 hooch weese, man näiere Mäitengen tjuude ap 6267 Meetere wai. Hie is daach die hoochste Bierich fon'n Äid-Middelpunkt uut, uk wan hie nit die hoochste Bierich uur dän Woaterspeegel fon ju See is (dät is die Mount Everest). Die Unnerskeed kumt deerfon, dät ju Äide neen gliekmäitige Kuugel is, man moor sowät as n Rotatsjoons-Elipsoid. Deeruum is ju Truchmäite fon ju Äide truch dän Äquator mät wät tjukker as fon Pol tou Pol mät. Buppe 5100 Meetere is die Bierich ferglitskerd, oankelde Ierme fon do Glitskere gunge deel bit ap 4600 Meetere. Die Chimborazo wuude in't Jier 1565 foar't eerste Moal fon aan Europäer, Girolamo Benzoni, beskrieuwen. Do Frantsoosen Charles Marie de La Condamine un Pierre Bouger unnernoomen in't Jier 1742 Foarskengen oun dän Bierich. Aan eersten gjuchten Bestiegengs-Fersäik unnernoom Alexander von Humboldt touhoope mäd Aimé Bonpland un Carlos Montúfar ap dän 23. Juni 1802; jo roakeden een Hööchte fon sowät 5600 Meetere (jo sälwen hääbe dät domoals ap 5900 Meetere taksierd). Humboldt sien Beskrieuwenge fon dän Bestiegengs-Fersäik fertonkje wie ju eerste niepe Beskrieuwenge"}
{"id": "10809", "contents": "Die Nevado Ojos del Salado of kuut Ojos del Salado is aan Bierich in do Anden, ap dät Skeed fon Chile un Argentinien. Hie is mäd een Hööchte fon 6893 Meetere die hoochste aktive Vulkoan fon ju Äide, die hoochste Bierich fon Chile un die twäidhoochste Bierich fon Suudamerikoa. Sin Noome häd die Bierich fon groote Soalt-Ouleegerengen, do as Lagunen of \"Oogene\" in sien Glitskere tou sjoon sunt. Hie lait oun'n Rant fon ju Atacama-Wöiste un bestoant uut masse Hööchten un moorere Kroatere. Do twäin hoochste Hoochpunkte wäide niep fon't Skeed truchleeken un dät deelt dän Bierich in aan chileensken un aan argentiensken Top. Die Ojos del Salado jält as typisk Biespil fon aan Loagen-Vulkoan. Wier un wier konnen Gas-Aktivitäten of tiedwielige Uutsteetengen fon swieuwelhooldigen Woater-Damp dokumentierd wäide, wät deer ap sluute lät, dät die Vulkoan toumäts noch wät aktiv is. Toulääst roate dät in't Jier 1993 Begjuchte uur Gas- un Äske-Emissionen, man dät liet sik nit bewiese. Uumdät dät sänt 1300 Jiere naan explosiven Uutbreek moor roat häd, jält die Vulkoan däälich as rauelk. In sin breeden un eepenen Kroater kon me Fumarolen fiende, wät post-vulkoanske Ferskienengen sunt, do ap aan ouklingenden Vulkoanismus tjuude. Ju Eerstbestiegenge slumpede do bee"}
{"id": "10814", "contents": "Die Monte Pissis is aan ferläskeden Vulkoan in do Anden fon ju Provinz La Rioja in Argentinien. Hie is mäd 6795 Meetere die träädhoochste Bierich fon Suudamerikoa. Die Bierich häd apgruunde fon sien Loage in ju Atacama-Wöiste gjucht druuge Bedingengen, daach rakt dät deer aan Glitsker mäd Glieuwen, wät in düsse Region nit oafter tou sjoon is. Die Vulkoanismus in dät Rebät fon Monte Pissis häd al foar two Millionen Jiere apheerd."}
{"id": "10815", "contents": "Die Cerro Bonete Chico (die \"litje Bonete\") is aan baldoarigen Bieriech in do Anden fon ju Provinz La Rioja in't noudwääaste fon Argentinien. Mäd een Hööchte fon 6759 Meetere is hie in Wuddelkhaid gratter as die sonaamde Cerro Bonete Grande (grooten Bonete), die oachtehunnert Meetere läiger is. Dät lät n bitje dwälsk, man kumt deerfon, dät die \"litje Bonete\", uk wan hie gratter is, man n litjeren \"Spitshoud\" ap sin Top häd as die litjere \"groote Bonete\" die aan grooten \"Spitshoud\" drächt. Die Cerro Bonete Chico is aan Vulkoan."}
{"id": "10816", "contents": "Paul Ludwig Hans Anton von Beneckendorff und von Hindenburg (* 2. Oktober 1847 in Posen; † 2. August 1934 ap Gut Neudeck, Aastprüüsen) waas aan düütsken Generoalfäildmarschall un Politiker. Wilst dän Eersten Waareldkriech hiede ju Bupperste Heerleedenge (\"Obere Heeresleitung\") unner sin Foarsit ju bolde diktoatooriske Regierengs-Moacht. Hindenburg wuude in 1925 foar'n twäiden Riekspräsident fon ju Weimarer Republik kädden, in 1932 noch insen. Ap dän 30. Januoar 1933 benaamde hie Adolf Hitler foar'n Riekskanzler. As Hindenburg stoorf, uurnoom Hitler dan uk dät Riekspräsidenten-Boantje, wiertruch ju NS-Diktoatuur fäästlaid waas."}
{"id": "10818", "contents": "Riekskanzler waas fon 1871 bit 1945 tou ju Amtsbeteekenge fon dän Regierengs-Foarsitter fon dät Düütske Riek, also fon dät Düütske Kaiserriek (1871 - 1918), ju Weimarer Republik (1918 - 1933) un ju NS-Diktoatuur (1933 - 1945). In düsse Rulle stuude hie also dät Kabinett foar; dät hiet in't Kaiserriek ju Rieksleedenge, in'e Weimarer Republik un ju NS-Tied ju Rieksregierenge. Bloot fon November 1918 bit August 1919 hieden do Regierengs-Foarsittere uurs ne Beteekenge Foarsitter fon dän Räid fon do Foulks-Beapdraagede of Rieksministerpräsident. Ju Amtsbeteekenge stomt uut ju düütske Kanzler-Traditjsoon fon dät Middeloaler un ju Äddere Näitied. Die Riekskanzler-Titel wuude buppedät toumäts uk in uur Monarchien fon Europa wichitge Ministere touärkoand, so waas biespilswiese in Aastriek-Ungarn fon 1867 bit 1871 Friedrich Ferdinand von Beust Riekskanzler un in Ruslound hiede Alexander Michailowitsch Gortschakow dät Boantje. In't Düütske Riek ätter 1871 wuude deer aan foutloopenden Bruuk uut, die bit däälich in dän Buundeskanzler-Titel ätterwierket. Die Kanzlertitel in Aastriek wuude in ju Eerste Republik Aastriek in't Jier 1920 wier apgriepen un wäd sänt Eende fon dän Twäiden Waareldkriech in ju Twäide Republik Aastriek fääredrain."}
{"id": "10821", "contents": "Bernhard Klemens Maria Hofbauer Pius Grzimek [ˈgʒɪmɛk] (* 24. April 1909 in Nysa (düütsk:Neiße), Buppersleesien; † 13. Meerte 1987 in Frankfurt oun'n Main) waas aan Fäi-Dokter, Ferhooldens-Foarsker, loangjierigen Direktor fon dän Frankfurter Zoo, Dierte-Filmer, Skrieuwer un Uutreeker fon Dierte-Bouke un een ätter him benaamde Enzyklopädie fon dät Dierte-Riek. In do 1960er un 1970er Jiere waas hie mäd räägelmäitige Wiedkieker-Moderatsjoonen foar dän Hessisken Rundfunk die bekoandste Dierte-Fäkmon fon Düütsklound. Sin Dokumentoarfilm Serengeti darf nicht sterben wuude in 1960 as eersten düütsken Film ätter dän Twäiden Waareldkriech mäd aan Oscar uutteekend. Tou Begin moakede hie uk moal wät unner dät Pseudonym Clemens Hofbauer eepentelk."}
{"id": "10824", "contents": "Die füüftienste Meerte is die 74. Dai fon dän gregorioansken Kalänner (die 75. in Skaltjiere); deer blieuwe also noch 291 Deege bit tou dät Eende fon't Jier. Bit tou dät Jier 153 f. Kr. begon dät roomske Jier ap dän 15. Meerte, deeruum heete do Mounde September, Oktober, November un Dezember noch ätter ju oolde Tällenge, uk wan dät nit moor mäd uus Kalänner touhoope paaset: septem, octo, novem, decem is Latiensk foar soogen, oachte, njuugen, tjoon 44 f. Kr.: Gaius Iulius Caesar, Diktoator fon dät Roomske Riek, wäd fon politiske Juunsättere möärend. 1077: Die Swoaben-Heertoach Rudolf von Reinfelden wäd in dän Investituurstried tou'n Juunköönich fon Hinnerk IV. kädden. 1867: Ferdraachsunnerteekenge fon dän Aastriekisk-Ungariske Uutgliek, Gruundenge fon Aastriek-Ungarn. 1920: In't Düütske Riek rakt dät as Reaktion ap dän Kapputsk dän tou juuns Dai tou grootsten Generoal-Straik. 12 Millionen Moanskene foulgje aan Aproup fon ferskeedene Organisatsjoone un Paatäie. In't Wääste bräkt die Ruhr-Apstound uut. Ätter 'n poor Deege mouten do Kapp-Putskere toureeke. 2019: Ounsleek ap two Moscheen in Christchurch: Aan australisken Neonazi-Terrorist gript two Moscheen in ju näiseeloundske Stääd Christchurch oun. Hie skjut 51 Moanskene dood un ferseert noch 50 moor. 2019: Demokratie-Aktivisten in Honkong beginne, juun een ploand Uutlääwerengs-Gjucht tou"}
{"id": "10828", "contents": "4. -- 3. -- 2. -- 1. Jierhunnert foar Kristus -- 1. Jh. ä. Kr. -- 2. -- 3. Jiere: 47 f. Kr. - 46 f. Kr. - 45 f. Kr. - 44 f. Kr. - 43 f. Kr. - 42 f. Kr. - 41 f. Kr. - Gaius Iulius Caesar wäd touhoope mäd Marcus Antonius Konsul. Marcus Iunius Brutus häd ju Praetur ap een Jier. 15. Meerte: Iden fon dän Meerte: Gaius Iulius Caesar wäd fon moorere Senatoren unner ju Fierenge fon Marcus Iunius Brutus un Gaius Cassius Longinus in't Tjooter fon Pompeius in Room mäd tjountwintich Dolksteete uumebroacht. 17. Meerte: Die roomske Senoat kumt in dän Tempel fon ju Tellus touhoope un rakt do Caesar-Möärendere Amnestie. Publius Cornelius Dolabella, Sweegersuun fon Cicero, wäd as Suffektkonsul ätter Caesar uurnuumen. 20. Meerte: Caesar sien Begreeuwenge: Foar ju Spreeker-Tribüne (Forum Romanum) hääbe Ounhongere een fergouldede Ätterbieldenge fon dän Tempel fon ju Venus Genetrix apgjucht. Foar do touhoopekeemene Roomere un een Heer fon Veteroanen, do in ju Stääd keemen sunt, wäd truch Marcus Antonius — insen Foulkstribun mäd Hälpe fon Caesar, leeter ju gjuchte Hounde fon dän Diktoator — dät Testament fon dän Doode: Älken Burger kricht 300 Sesterzen uut Caesar sien"}
{"id": "10830", "contents": "Die Buundespräsident (düütsk:Bundespräsident) is dät Stoats-Upperhaud fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Hie wäd fon ju Buundesfersammelenge ap fieuw Jiere kädden un kon insen wier kädden wäide. Die Buundespräsident is in eerste Linie repräsentativ - man hie häd uk dät Gjucht un ju Plicht, politisk tou honneljen: Hie ferträt ju Buundesrepublik foulkegjuchtelk un rakt diplomoatiske Fertreedere Fulmoacht. Buppedät moaket hie do Buundes-Wätte (Bundesgesetze) bekoand, do hie in't Foaren formoal pröiwje duur, of do ju Ferfoatenge äntspreeke. Die Buundespräsident häd dät Begnoadigengsgjucht fon dän Buund. Wät die Buundespräsident uurs noch däd: Foarsloon fon dän Buundeskanzler tou'e Köär un sien Benaamenge of Äntläitenge ap Foarsleek fon dän Buundesdai. Benaamenge un Äntläitenge fon Buundesministere ap Foarsleek fon dän Buundeskanzler Benaamenge un Äntläitenge fon Buundesgjuchtere, Buundes-Amtsljuude, Offisiere un Unneroffisiere, wan Ounoardengen un Ferföigengen niks uur bestimme. 1949-1959: Theodor Heuss 1959-1969: Heinrich Lübke 1969-1974: Gustav Heinemann 1974-1979: Walter Scheel 1979-1984: Karl Carstens 1984-1994: Richard von Weizsäcker 1994-1999: Roman Herzog 1999-2004: Johannes Rau 2004-2010: Horst Köhler 2010-2012: Christian Wulff 2012-2015: Joachim Gauck 2017-...: Frank-Walter Steinmeier [1]"}
{"id": "10831", "contents": "Frank-Walter Steinmeier (* 5. Januar 1956 in Detmold) is aan düütsken Politiker fon ju SPD un sänt dän 19. Meerte 2017 die tweelfte Buundespräsident fon Düütsklound. Fon 1999 bit 2005 waas hie Boas fon't Buundeskanzler-Amt unner Buundeskanzler Gerhard Schröder. Hie waas fon 2005 bit 2009 (Kabinett Merkel I) un fon 2013 bit 2017 (Kabinett Merkel III) Buute-Minister. Ieuwenske sien Boantje as Buute-Minister waas Steinmeier fon 2007 bit 2009 uk Vizekanzler. Fon 2009 bit 2013 waas hie uk Foarsitter fon ju SPD-Buundesdais-Fraktsjoon."}
{"id": "10832", "contents": "Dät Konzentratsjoonsleeger Dachau bestuude fon dän 22. Meerte 1933, bit dät ap dän 29. April 1945 fon US-amerikoanske Suldoaten befräid wuuden is. Dät waas dät eerste Leeger in ju NS-Diktoatuur, wier ju aleenige Gjuchtsspreekenge bie aan SS-Leegerkommandant liech un somäd jäildend Gjucht buute Funktsjoon sät wuuden is. In't KZ Dachau sunt touminst 200.000 Ljuude fangen heelden wuuden. Dät wieren tou Begin politiske Juunsättere, man leeter uk fuul Juuden un uur Ferfoulgede. Sowät 41.500 Ljuude sunt binne dät Leeger direkt uumebroacht wuuden of stoorwen oun do stuure Bedingengen, wier sik Kroankhaide as biespilswiese Typhus uutspreede kuuden. Buppedät sunt masse Ljuude, do deer fangen sieten, foar'aaln Juuden, in sonaamde Fernäilengsleegere (Vernichtungslager) fäärebroacht un junner in Massen möärend wuuden."}
{"id": "10836", "contents": "Die Nobelpries [noˈbɛl-] is een sänt 1901 älk Jier ferroate Uutteekenge, ju die sweediske Ärfiender un Industrielle Alfred Nobel stifted häd. Hie jält däälich as ju hoochste Uutteekenge in do Disziplinen, wierfoar ju uutroat wäd. In sien Testament laide hie fääst, dät mäd sien Fermuugen een Stiftenge gruunded wäide skuul, ju mäd hiere Rante \"as Pries do Ljuude toudeeld wäide, do in't fergeene Jier ju Moanskhaid dän grootsten Nutsen broacht hääbe\". Dät Jäild skuul tou fieuw glieke Deele ap do Rebätte Physik, Chemie, Physiologie of Medizin, Literatuur un Moite uum dän Free ferdeeld wäide. Ju Nobel-Stiftenge wuude ap dän 29. Juni 1900, fjauer Jiere ätter dän Dood fon Alfred Nobel, gruunded. In 1901 hääbe do do eerste Priese ferroat. Die Nobelpries wäd älk Jier ap Nobel sin Doodes-Dai, dän 10. Dezember, ferroat: Die Nobelpries foar dän Free wäd in Oslo ferroat, aal do uur Priese in Stockholm. Sänt 1968 rakt dät buppedät dän Alfred-Nobel-Antoankens-Pries foar Wirtskupswietenskuppe, dän ju Sweediske Rieksboank tou hier tjohunnerdjierich Bestounden stifted häd. Hie wäd touhoope mäd do Nobelpriese ferroat, is gliek dotierd un unnerlait ännelke Bedingengen. Deertruch wäd hie oafter as Wirtskups-Nobelpries beteekent un as aan Nobelpries as do uur weernuumen. Rante hat ap düütsk Zinsen"}
{"id": "10840", "contents": "Ju Basilika fon Aparecida, portugiesisken Noome Basílica de Nossa Senhora Aparecida (uursät: Basilika fon uus ferskienene Frau) is wäil ju grootste Roomsk-Katoolske Säärke fon Suudamerikoa. Ju lait in ju Stääd Aparecida, in dän Buundesstoat São Paulo in Brasilien, sowät hunnertsäkstich Kilomeetere aast-noudaastelk fon ju Stääd São Paulo. Dät is een groote Pilger-Säärke, wier ju Hillige Maria fereerd wäd, wierfon jo een Toon-Figuur hääbe. Ätter ju Uurlääwerenge skällen in't Jier 1817 twäin Fiskere, do foar aan Groaf, die ap Besäik koom, Fiske fange skuulen, ju Figuur fuunen hääbe. Jo hieden eerste naan Ärfoulch, dan looken jo ju Figuur uut Woater un ätters daach masse Fiske. Uurs een Uurlääwerenge kwäd, dät ju Figuur in't Jier 1650 fon Bruur Agostino de Jesus uut São Paulo häärstoald wuude, man ätters ferlädden geen is, bit do Fiskere hier ätter langere Tied wier fuunen hääbe. Ap älken Faal leeuwe masse, dät dät een Wunner waas. Eenige Jiere wuude ju Figuur in een privoate Kapelle fon aan fon do Fiskere fereerd, bit in'n Loop fon't 18. Jierhunnert ju Stääd Guaratinguetá een eepentelke Kapelle baue liet. Sänt düsse Tied kuume masse Pilgere ätter ju Steede, wier ju Siedelenge Apparecida äntstuude (dät hat: Ju Ferskienene). In 1928 wuude Aparecida"}
{"id": "10842", "contents": "Die Uutdruk Aymara beteekent... een Foulk in Suud-Amerikoa ( ---> Aymara (Foulk) ju Sproake fon düt Foulk (---> Aymara (Sproake)"}
{"id": "10843", "contents": "Do Aymara (uk Aimara) sunt een Indioaner-Foulk fon Suudamerikoa. Jo lieuwje in ju Anden-Ruumte ap dät Altiplano in Bolivien (sowät 30-40 % fon ju Befoulkenge), in't Suude fon Peru (sowät 5 % fon ju Befoulkenge) un in't Noude fon Chile (sowät 0,3 % fon ju Befoulkenge). Een Houndeful Aymara rakt dät buppedät uk in Ecuador, dät kumt deerfon, dät me do in ju Kolonioal-Tied twoangswiese uumesiedeld häd, uum een Meenskups-Geföil monken do Indioanere tou ferhinnerjen, wier sik Wierstound juun do Kolonioalheeren uut bilgje kuud hiede. Ju Sproake fon do Aymara hat juust so, kiek unner Aymara (Sproake). Die bekoandste Fertreeder fon do Aymara is Evo Morales, die Präsident fon Bolivien (Stound: Januoar 2018). Felipe Quispe Huanca is uk aan Bolivioaner uut dät Foulk fon do Aymara, die sik foar do Gjuchte fon Indioanere iensät."}
{"id": "10844", "contents": "Ferdinand Magellan, portugiesisk Fernão de Magalhães, Uutsproake: [fɨr'nãu̯ dɨ mɐɣɐ'ʎãi̯ʃ], spoansk Fernando de Magallanes (* 3. Februoar 1480 in Sabrosa, Portugal; † 27. April 1521 ap Mactan, Philippinen) waas aan portugiesisken Seefoarder, man hie sailde uk in'n Apdraach fon ju spoanske Kroune. Magellan begon ju eerste Waareld-Uumsailenge, man hie wuude ap ju Foart uumebroacht. Wie wieten deerfon foar'aaln truch do Apteekengen fon dän Deelniemer Antonio Pigafetta. Ap düsse Foart foont hie uk ju See-Äängte, ju däälich ätter him Magellan-Sträite benaamd is."}
{"id": "10845", "contents": "Ju Jann-Berghaus-Brääge uur ju Oamse is ieuwenske ju Erasmusbrääge een fon do grootste Klapbräägen in Wääst-Europa. Ju Brääge ferbient Leerort mäd Bingum un uur ju Brääge lapt ju B 436. Ju Brääge is 464 Meter loang. In do Jiere 1948 bit 1950 wuude an disse Steede ju eerste Brääge uur ju Oamse baud. Ju wuude 1991 oubreeken. 1991 waas disse twäide Brääge kloor."}
{"id": "10846", "contents": "Dät Ulmer Münster is een Säärke in Ulm, ju in dän gotisken Baustil baud is: Deelwiese is ju in'e klassiske Gotik fon't Middeloaler uutfierd. Man wäkke Deele fon dät Bauwierk sunt uk in ju Näigotik heelden, also ju wier apgriepene Gotik fon't Eende fon't 19. Jierhunnert, uumdät deer leeter noch wät tou dät Bauwierk bietoukeemen is, besunners, wät dän Touden oungungt. Do Kaanten fon ju Säärke sunt juust so as do maaste Deele fon dän Touden uut Soundsteen baud, man do Muuren fon dät Säärkenskip sunt grootstendeels uut Baksteen. Bie do näigotiske Touföigsele wuude deelwiese uk Kalksteen bruukt. Dät Ulmer Münster is ju grootste lutherske Säärke fon Düütsklound; un die 161,53 Meetere hooge Säärktouden, die in't Jier 1890 kloor wuuden is, is die hoochste Säärktouden fon ju Waareld (Stound: Januoar 2018). Die Gruundsteen foar ju Säärke wuude in't Jier 1377 laid, as Ulm een fräie Rieksstääd un noch roomsk-katoolsk waas. Wät die Ulmer Reformator Konrad Sam fon 1524 oun präätend häd, waas die Begin fon een stappenwiese Ienfierenge fon ju Reformatsjoon in Ulm. In't Jier 1530 fäl ju Äntskeedenge truch een Burgeroustämmenge foar dät lutherske Bekantnis. Sänt düsse Tied is dät Ulmer Münster een lutherske Säärke. Die Oainer fon ju"}
{"id": "10847", "contents": "Ju lutherske St.-Sebastian-un-St.-Vincenz-Säärke in Breinermoor, Meente Westoverledingen (Aastfräislound), wuude in't Jier 1784 as Soal-Säärke baud. Ju Säärke, ju däälich deer stoant, wuude insteede fon een oolde Kapelle baud, ju ap dän Säärkhoaf 400 Meetere deerfon wäch stuude. Ätterdät ju Säärke kloor waas, wuude ju Kapelle ourieten. Wäästelk wuude aan smällen Klokken-Touden oun dät Skip ounbaud. Je tjo rundboogede Finstere oun do bee Loangs-Sieden läite Ljoacht in ju Säärke faale. Bit 1925 hiede ju Säärke-Meente aan oainen Pestoor. Sänt düsse Tied deelt ju sik een Pestooren-Steede mäd Backemoor. Ap dän 1. Juni 2012 wuude ju Säärke-Meente mäd ju Vincenz-un-Laurentius-Säärkemeente in Backemoor tou ju näie evangeelsk-lutherske Vincenz-Säärke-Meente Backemoor-Breinermoor in Rhauderfehn fereend. Dät Binnere fon dät Goddeshuus wäd truch een holtene, as een Tunne beegede Dääke ousleeten. Ferskeedene Deele fon ju Iengjuchtenge kuume uut dät Foarlooper-Bauwierk. Die säkskaantige Preetstoul uur dät Oalter doatiert fon 1686. Uurspröängelk bildgede ju mäd dät Oalter een Eenhaid, bit in dät 19. Jierhunnert wät uurs moaked wuude. Ap dät Oalter is ju in Oulje ap Linnen Dät lääste Äiwendmoal fon Leonardo da Vinci ättermoald. Tou do Vasa sacra heert aan Kälk, dän Lubbe Jansen in 1664 stiftede. Die Krounljuchter gungt ap dät Jier 1751 tourääch. Ju Oargel wuude"}
{"id": "10849", "contents": "Ju evangeelsk-reformierde St.-Nikolaus-Säärke stoant in Borssum, dät tou ju Stääd Oamde heert, un is in ju aastfräiske Stääd dät ooldste Bauwierk, dät noch stoant. Die Bau fon ju Säärke begon in't 13. Jierhunnert. In't Foaren wuude aan kunstelken Bäält foar dät Täärp apskädded, un in ju Midde deerfoan wuude ju Säärke un Noudwäästelk deerfon aan Klokkenstoul fon dän Parallelmuure-Typ in dän Stil fon ju leete Romanik uut Baksteene apgjucht. Uk, wan in'e Twisketied düt un dät uumebaud wuuden is, gungt dät Goddeshuus in sien Kääden ap ju romoanske Soal-Säärke tourääch. In't Middeloaler heerden Groot-Borssum un Littik-Borsum tou ju Propstäi Oamde in't Bistum Munster. In ju Reformatsjoons-Tied sloot sik ju Meente eerste dän luthersken un toulääst dän reformierden Gloowe oun. Bestimmend wierkede Hermannus Aquilomontanus (1488/89–1548) in Borssum, die in 1531 fon Hero von Oldersum as Pestoor iensät wuuden waas. Hie liet uut ju Säärke aal do Oaltere un Bielden wächdwo, uumdät hie meende, dät dät Ougodder-Bielden (\"Götzenbilder\") wieren. Uk ju Liturgie moakede hie sljuchter. In dän Loop fon do Jierhunnerde ferfäl ju Säärke moor un moor, sodät ju Meente in do Jiere 1912/13 een twäide Säärke in dän Juugendstil baude. Leeter tjoonde dät oolde Bauwierk as Bäidenstuun un Meenskupshuus fon't Täärp."}
{"id": "10850", "contents": "Die roomsk-katoolske Speyerer Doom hat uk Kaiser- un Mariendoom tou Speyer of Doomsäärke St. Maria un St. Stephan. Hie stoant in ju paltserske Stääd Speyer, dät uk Bistums-Sit is. Sänt in ju frantsööske Revolutsjoon ju Abtäi Cluny fernäild wuuden is, is die Speyerer Doom ju grootste ärheeldene romoanske Säärke fon ju Waareld. In 1925 häd Poabst Pius XI. him in dän Stound fon een Basilika minor broacht. Sänt 1981 stoant die Doom ap ju UNESCO-Lieste fon't Waareld-Kultuuräärfgoud, buppedät is hie skuuld truch ju Haager Konventsjoon. Loangte in't Heele 134 m (444 Fout) Hööchte fon't Middelskip: 33 m (111 Fout) Bratte fon't Middelskip: 14 m Bratte fon't Loanghuus 37,62 m Hööchte fon do Aast-Toudene: 71,20 m Hööchte fon do Wääst-Toudene: 65,60 m Die saliske Kaiser Konrad II. liet fermoudelk in 1025 dän Bau beginne un wüül ju grootste Säärke fon't Äiwendlound baue. Man hie belieuwede dät nit moor, dät die Doom kloor wuude, uk nit sin Suun Hinnerk III.; eerste unner Hinnerk IV., dät Bäidensbäiden fon Konrad II., kuude die Doom in't Jier 1061 ienwäid wäide. Sowät twintich Jiere leeter liet Hinnerk IV. dän Doom foar'n Haaldeel ienriete, uum him noch gratter wier aptoubauen: In'n Wäästdeel wuude ju Dääke oudrain, die"}
{"id": "10853", "contents": "Ju Sagrada Família is een roomsk-katoolske Votiv-Säärke, ju ju Hillige Familie wäid is un in ju kataloanske Haudstääd Barcelona stoant. Ju Säärke wuude in ju Foarm, as ju sik däälich wiest, fon Antoni Gaudí in dän Stil fon dän Modernisme ploand un is bit däälich nit kloor. Ju wuude in 1882 ounfangd un skäl ätter dän Ploan, dän do Baumäästere hoast hääbe, in't Jier 2026 tou dän hunnertsten Doodesdai fon Gaudí kloor weese. In dät Jier 2005 noom ju UNESCO ju Wienoachts-Fassoade, ju Apsis-Fassoade un ju Krypta fon ju Sagrada Família as Wiederenge fon dät Waareldkultuuräärfgoud-Toankmoal Wierke fon Antoni Gaudí in hiere Lieste fon't Waareldkultuuräärfgoud ap. Ap dän 7. November 2010 wäide Poabst Benedikt XVI. ju Säärke un moakede ju fluks tou een Basilica minor. Dät Goddeshuus lait noudelk fon ju Ooldstääd in dän Stääddeel Eixample. In düt Kwattier, dät ounlaid is as n Schachbrääd, nimt ju mäd de Bausteede touhoope, aan heelen 17822 m² grooten Sträitenblok ien. Wan do uurspröängelke Ploanengen uumesät wäide konnen, mouten sogoar noch moor Huuse ourieten wäide, man dät weet me noch nit seküür. Josep Maria Bocabella hiede in 1874 ju Idee, een groote Votiv-Säärke in Barcelona tou bauen. Touhoope mäd aan Fereen, die Jäild"}
{"id": "10856", "contents": "Ju Wiener Secession is een Fereenigenge fon bieldende Kunstlere in ju aastriekiske Stääd Wien uut ju Tied fon dät Fin de siècle, also uum ju Jierhunnerdweende fon't 19. tou dät 20. Jierhunnert. Deerfon oulat wäd uk ju Wiener Variante fon dän Juugendstil as Secessionsstil of Wiener Juugenstil beteekend. Ju Wiener Secession wuude ap dän 3. April 1897 fon Gustav Klimt, Koloman Moser, Josef Hoffmann, Joseph Maria Olbrich, Max Kurzweil, Josef Engelhart, Ernst Stöhr, Wilhelm List un uur Kunstlere as Oukleeuwenge (Secession) fon dät Wiener Kunstlerhuus gruunded, uumdät do Kunstlere dän Konservativismus un dän historistisken Kunstbegriep fon dät Kunstlerhuus nit deelden. Do Kunstlere fon ju Wiener Secession hieden een oain Uutstaalengshuus. Ap dän 14. Juni 1905 tried Gustav Klimt touhoope mäd uurswäkke (biespilswiese Koloman Moser un Carl Moll) wier uut ju Secession uut, uumdät dät Meenengs-Ferskeedenhaide roat häd."}
{"id": "10859", "contents": "Joseph Mallord William Turner RA (* 23. April 1775 in London; † 19. Dezember 1851 in Chelsea, London) waas aan ängelsken Moaler, Aquarellist un Teekner. Hie jält as die betjuudenste Kunstler fon Änglound in ju Tied fon ju Romantik. Loundskupsbielden un Seestukke wieren sien ljoofste Themen, dät Ljoacht un ju Atmosphäre goolt deerbie sien besunner Interesse. Uumdät sien Deerstaalengswiese so fier geen, dät hie nit moor aaltied niep ätter ju Natuur moalde, un uumdät hie dät Ljooacht un ju Klöär fon Sunne, Fjuur un Woater in heel näie Wiese tou dät wichtichste Thema fon sien Bielden moakede, hiede hie grooten Ienfloud ap do Impressionisten. Turner waas aan Kunstler, die gau oarbaidede un baldoarich fuul kloor kreech. Die grootste Deel fon sien uutstoalde Skilleroatsjen is in do Londoner Museen un in uur Museen fon ju ängelske Sproak-Ruumte tou sjoon. Fiskere ap See (1796) Villa d'Este (1796) Stonehenge - twiske 1825 un 1828 Ljoacht un Klöäre - Goethe sien Theorie (1843)"}
{"id": "10861", "contents": "Ju Libaneesisk-Amerikoanske Universität is een Universität in dän Libanon. Ju wuude 1924 in Beirut gruunded (Beirut Church and Girls’ School). Ju LAU häd aaltouhoope 4.680 Studente in Beirut un 3.848 in Byblos. Fuad Rifka, syrisk-libaneesken Dichter \"About LAU: Quick Facts and Figures\", Enrollment by campus — Fall 2017. Commons: Lebanese American University – Mediendoatäie lau.edu.lb Normdoaten: GND: 6028215-0 (OGND)"}
{"id": "10863", "contents": "Beirut is ju Haudstääd fon Libanon. Ju Stääd häd 2 Millionen Ienwoonere. Beirut lait an dät Middelmeer. In Beirut lieuwje ferskeedene Gloowens-Meenskuppe bienuur: Do grootste Gloowensgjuchten in Beirut sunt dät Kristendum un die Islam. Buppedät rakt dät uk noch een drusiske Minnerhaid. Do Juuden fon Beirut sunt bolde aal sänt 1975 uutwonnerd. Wo ju niepe Ferdeelenge is, weet me nit seküür, uumdät dät foar't lääste Moal in ju Foulkställenge fon 1932 oufräiged wuuden is, domoals woonden niep gliek fuul Kristen as Muslime in ju Stääd. Monken do Kristen fon Beirut rakt dät Maroniten, Griechisk-Orthodoxe, Syrisk-Orthodoxe, Syrisk-Katoolske, Armeensk-Orthodoxe, Armeensk-Katoolske, Roomsk-Katoolske un Protestanten. Monken do Muslime in ju Stääd sunt Sunniten un Schiiten. Libaneesisk-Amerikoanske Universität (LAU) Commons: Beirut – Mediendoatäie"}
{"id": "10865", "contents": "Libanon (Arabisk: الجمهورية اللبنانية; al-Ǧumhūriyya al-lubnāniyya) is n Lound in dät Naie Aaste. Ju Haudstääd is Beirut un die Präsident fon ju Republik is siet 2016 Michel Aoun. Libanon wäd begränsed fon Syrien in dät Noude un Aaste, dät Middelmeer in dät Wääste un Israel dät Suude. Commons: Lebanon – Mediendoatäie"}
{"id": "10872", "contents": "Do Algiske Sproaken sunt een ienheemske Sproak-Familie fon Noud-Amerikoa. Do maaste Algiske Sproaken heere tou ju Algonkin-Sproakfamilie. Do Algiske Sproaken deele sik ap in: Yurok (oankelde Sproake in Noud-Kalifornien, bienaist uutstuurwen, in 2008 wieren deer noch tjoon Ljuude, do dät baale kuuden) Wiyot (oankelde Sproake in Noud-Kalifornien, in 1962 uutstuurwen, wäkke wollen dät wier tou Lieuwend brange) do Algonkin-Sproaken (een groote Sproakfamilie, Deele fon do USA un Kanada, deer heert biespilswiese dät Cree tou, dät noch fon 100.000 Ljuude boald wäd.) Indioanere"}
{"id": "10873", "contents": "Dät Alpaka (Vicugna pacos), uk Pako heert tou do Kamäile un kumt uut Suud-Amerikoa. Dät is een tomme Oard, ju maast foar hiere Wulle tuchted wäd. Die Bestound oun Alpakas in Peru lait bie 3,5 Millionen Dierte, dät sunt sowät 80 % fon aal do Alpakas waareldwied. In Europa wäd Alpaka-Wulle apstuuns nit fuul bruukt. Alpakas wäide in Europa uk as Therapie-Dierte heelden, uumdät jo so rauelk un freedelk sunt. Loange Tied toachte me, dät dät Alpaka uut dät wüülde Guanako (Lama guanicoe) tuchted wuuden waas, man dät is nit gjucht. In 2001 wuude mäd genetiske Unnersäikengen uutfuunen, dät dät Alpaka uut dät wüülde Vikunja tuchted is, deeruum bruukt me nu ju Nomenklatuur Vicugna pacos insteede fon ju oolde Beteekenge Lama pacos."}
{"id": "10876", "contents": "Die Amazonas-Delfin (Inia geoffrensis), uk Boto naamd, is aan fon tjo Oarde Amazonas-Äi-Delfine, do dät in Suud-Amerikoa rakt. Die Amazonas-Sotalia, die uk in dän Amazonas foarkumt, is een Oard fon do Äächte Delfine. Do Dierte sunt two bit tjo Meetere loang un 85 bit 160 Kilo loodich. Junge Dierte sunt säälwergries, un wan se aller sunt, wäide se rosa. Een Besunnerhaid fon dän Amazonas-Delfin is, dät hie Hiere an ju Snuute häd. Buppedät, un dät is uk een Oainhaid fon ju Oard, sunt sien Tuske nit aal gliek. In dän bäätere Beriek häd hie tjukkere Tuske (ännelk as Käisen). Deermäd kon hie grattere Fiske kauje un Panzere breeke. Fon dän Amazonas-Delfin rakt dät two Unneroarde: I. g. geoffrensis, in dän Amazonas un masse litjere Äien, do deer ounfljoote. I. g. humboldtiana, uk as Tonina beteekend, in dän Orinoko un litjere Äien, do deer ounfljoote. Aleer toachte me, dät Inia boliviensis uk een Unneroard fon dän Amazonas-Delfin waas, man dät sjucht so uut, dät dät een oaine Oard is, ju al sänt 2,8 Millionen Jiere fon dän Amazonas-Delfin tränd is."}
{"id": "1088", "contents": "Dissen Artikkel stoant in dät Wikipedia-Review. Dät chemiske Element wier n Atom tou heert, wäd bestimd fon ju Taal Protone in dän Kääden. Foar ne bestimde Taal Protone kon deer ieuwenske ju Taal Neutrone in dän Kääden ferskeeden weese. Me boalt dan fon ferskeedene Isotope fon dätsälge Element. Die Uutdruk is ne Touhoopeluukenge fon two griechiske Woude: isos = gliek, un topos = Steede. Dät tjut deerap wai dät ferskeedene Isotope fon dätsälge Element jusälge Steede besätte in dät periodiske System. Do chemiske Oainskuppe fon n Atom wäide bolde gans bestimd fon de Atomnummer, also fon ju Antaal Protone. Dät is deertruch bolde nit muugelk, Isotope fon dätsälge Element mäd chemiske Middele fonnunner tou tränjen. Ju Masse fon n Atom wäd toun wieduut grootsten Deel bestimd truch ju Summe fon de Taal Nukleone (Protone plus Neutrone). Disse Taal naamt me ju Massentaal. Ferskeedene Isotope fon dätsälge Element hääbe jusälge Atomnummer man immer n uur Massentaal (Atommasse). Fon fuul Elemente rakt dät in de Natuur ne Moangelse fon Isotope. Dät Element Chlor toun Biespil häd Atomnummer 17. Aal Chloratome hääbe also 17 Protone in dän Kääden, man dät rakt two Isotope. Tjofjoondel fon do Atome hääbe 18 Neutrone, die Räst 20"}
{"id": "10881", "contents": "Ju Amerikoanske Platoane, uk wäil Wäästelke Platoane, (Platanus occidentalis) is aan Boom, die uurspröängelk in't aastelke Noud-Amerikoa heemsk is. Man as Park- un Sträitenboom rakt dät do däälich in groote Deele fon ju Waareld. Ju oafter plontede \"Ahornblääd-Platoane\" (Platanus × hispanica) is een Kjuusenge uut ju Amerikoanske Platoane un ju Mäddenloundske Platoane (Platanus orientalis)."}
{"id": "10884", "contents": "Yucatán (ap Mayathan aleer Yucal Peten, uk Mayab \"Lound fon do Maya\") is een Hoolichailound fon Noud- of Middel-Amerikoa (aal ätter ju Definitjsoon). Yucatán tränt dän Gulf fon Mexiko fon ju Karibiske See. Die Noudelke Deel heert politisk al tou Mexiko, ferdeeld ap do träi Buundesstoaten Yucatán, Campeche un Quintana Roo. Dät Suude heert tou Guatemala un Belize. Ju aastelke Kuste foarleegerd is Cuzumel, dät grootste bewoonde Ailound fon Mexiko. Dät Klima is tropisk un heet. In't fuchtige Suude moakje Rienwoolde aan grooten Deel fon ju Vegetatsjoon uut. In dän Middel-Deel dominiert tichten Woold. Ousäin fon een poor Höäwele in't Suude is dät Rebät täämelk flak. In dän Kalksteen-Boudem sunt oafter Ienbreeke tou fienden, do mäd Woater fulronnen sunt, sonaamde Cenotes. Ätter't Noude wäd dät Klima stoadich druuger. Yucatán häd toumäts unner Hurrikoane tou lieden."}
{"id": "10887", "contents": "Yucatán, Yucatan of Yukatan is ju Beteekenge foar een Riege fon geografiske Objekte: Yucatán (Hoolichailound), Hoolichailound in Mexiko Yucatánsträite, See-Äängte Twiske Kuba un Middel-Amerikoa. Yucatán (Buundesstoat), Buundesstoat fon Mexiko Yucatan (Minnesota), een Steede in't Houston County, Minnesota, Fereende Stoaten Republik Yucatán, aan histoorisken Stoat bie Mexiko (1841−1848) Yucatan, moor: Yucatan (Band), een walisiske Metalband"}
{"id": "1089", "contents": "Ju NDP is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Joo sunt (Ätter dän Buundes-Ferfoatengs-Schuts) gjuchts-radikoal (Neonazis)."}
{"id": "10890", "contents": "Fuad Rifka (* 28. Dezember 1930 in Kafroun bie Tartus, Syrien; † 14. Moai 2011 in Beirut) waas aan syrisk-libaneesken Dichter. Hie waas Professor an ju Libaneesisk-Amerikoanske Universität (LAU). Buppedät waas hie aan fon do wichtichste Uursättere fon ju düütske in ju arabiske Sproake. Ieuwenske Adonis un Mahmud Darwish heerde hie tou do Fernäierdere fon ju arabiske Dichtenge. Sien Uursättengen moakeden fuul Leesere in't Naie Aaste besunners mäd Rainer Maria Rilke un Friedrich Hölderlin bekoand; do bee Autooren hieden uk Ienfloud ap sien oaine, kloore Bieldensproake sunner komplisierde Rhetorik. Fuad Rifka stomt uut een kristelke Familie in Syrien. As hie een Bäiden waas, look sien Familie mäd him ätter dän Libanon wai, wier hie in een Täärp groot wuude. Hie studierde in ju Haudstääd Beirut. Mäd een Stipendium fon dän Düütsk-Akademisken Uuttuusk-Tjoonst (DAAD) koom hie ätter Düütsklound wai un promovierde in 1965 oun ju Universität Tübingen uur Martin Heidegger. Twiske 1966 un 2005 leerde hie oun ju Libaneesisk-Amerikoanske Universität in Beirut. Sien besunnere Ljoofte goolt ju düütske Sproake. Al in 1957 waas hie Meebegruunder fon ju Tiedskrift SHI'R (arabisk foar Dichtenge) un uursätte biespilswiese Friedrich Hölderlin, Rainder Maria Rilke, Georg Trakl, Novalis un Johann Wolfgang von Goethe. Fuad Rifka (Lyrikline)"}
{"id": "10891", "contents": "Xōchimīlco is aan fon do 16 Stääddeele (Delegaciones) fon Mexiko-Stääd. Dät lait sowät 25 Kilomeetere suudaastelk fon ju Stäädmidde un uumfoatet een Flakte fon 118,6 km² mäd 415.007 Ienwoonere. Ieuwenske Xōchimīlco sälwen uumfoatet ju Delegación 93 litjere Täärpe. Touhoope mäd dän histoorisken Kääden fon ju Stääd is Xōchimīlco Waareldkultuuräärfgoud fon ju UNESCO un is däälich foaraaln foar sien \"swimmende Tuune\" bekoand. Ju Histoorje fon Xōchimīlco gungt bit in präkolumbiske Tied tourääch, also noch eer Christoph Kolumbus ätter Amerikoa keemen is. Fon Natuur uut lieuwje deer wüülde Axolotl in't Woater, man do sunt in Fräiegaid bienaist uutstuurwen. Waareldwied rakt dät oaber masse Axolotl in Aquarienhooldenge. Wier däälich Xōchimīlco lait, waas aleer die Xōchimīlco-See. Junner lieten sik al loange Ljuude deel, noch eer Xōchimīlco as Stääd gruunded wuuden is. In't 14. Jierhunnert begonnen do Ljuude mäd ju Technik, Flotte, do ap dän See swommen, mäd Mudde uut dän See tou bedäkken. So hieden jo swimmende Tuune. Uk die Noome fon Xōchimīlco kumt uut dät Nahuatl, ju Sproake fon do ienheemske Indioanere, un belukt sik ap ju Tuunkeräi: xōchi(tl) hat „Bloume“, mīl(li) hat „Fäild“ un -co is een Lokoal-Suffix. Xōchimīlco lät sik also uursätte as „Steede fon dät Bloumenfäild“. Do Wuttele fon do"}
{"id": "10892", "contents": "Xīcohtēncatl die Jungere († 1521 tichte bie Tetzcohco / Texcoco, Doal fon Mexiko) waas tou ju Tied fon ju Spoanske Ärooberenge fon Mexiko aan hoogen militärisken Uppermon fon do Tlaxcalteken. Hie waas die Suun fon dän glieknoomige Ounfierder Xīcohtēncatl dän Alleren. Ätter dät do Spoaniere unner Hernán Cortés in 1519 in Mexiko ounkeemen wieren, marskierden jo in't Binnere fon't Lound ätter Tenochtitlán wai, dät ju Haudstääf fon do Azteken waas. As jo in dät Rebät koomen, dät do Tlaxcalteken kontrollierden, wuuden jo fon düt Indioanerfoulk unner ju Fierenge fon Xīcohtēncatl dän Alleren un sin Suun oungriepen. Do Kampe sätten do Spoaniere läip tou, sodät jo moorere Moale uum Free biddeden. Buppedät wüülen jo sik mäd do Tlaxcalteken juun do Azteken touhoopesluute. Jo hieden näämelk fon hiere Ferbuundede heerd, dät do Tlaxcalteken mäd do Azteken Fäindskup hieden. Toulääst ferkloorden do Kaziken (haager stoundende Persöönelkgaiden) fon Tlaxcala, dät spoanske Soande kuume doarsten. Man mäd dän Free, die in Tlaxcala sleeten wuuden waas, waas Xīcohtēncatl die Jungere nit ienfersteen, uumdät hie dät foar seeker heelt, juun do Spoaniere winne tou konnen. Hie sätte sik juun do Ounwiesengen fon sin Foar un look sik mäd een Skoar Kriegere tourääch, uum aan näien Oungriep ap"}
{"id": "10893", "contents": "Do Woaterswiene of Capybaras (Hydrochoerus) sunt aan Sleek fon do Gnauedierte (dt. Nagetiere) in ju Foamielje fon do Meerswiene (Caviidae). Die Sleek bestoant uut two Oarde, dät Meene Woaterswien (Hydrochoerus hydrochaeris) un dät Panama-Woaterswien (Hydrochoerus isthmius). Woaterswiene sunt do grootste lieuwjende Gnauedierte. Do Oarde bewoonje fuchtige Rebätte in Suud- un Middel-Amerikoa un sunt oun een semiaquatiske (deelwiese in't Woater befiendelke) Lieuwendswiese ounpaased. Dät Panama-Woaterswien is in't aastelke Panama, dät noudelke Kolumbien un dät noudwäästelke Venezuela tou fienden. Dät Meene Woaterswien häd een fuul gratter Rebät, dät uumfoatet bienaist heel Suud-Amerikoa aastelk fon do Anden: Fon't aastelke Kolumbien, Venezuela, Guyana, Suriname, Frantsöösk-Guayana uur Ecuador, Peru, Brasilien, Bolivien un Paraguay bit ätter Uruguay un in't noudaastelke Argentinien."}
{"id": "10899", "contents": "Dät Meene Woaterswien of Meene Capybara (Hydrochoerus hydrochaeris) is een Oard fon do Gnauedierte. Dät Meene Woaterswien is in een groot Rebät fon Suud-Amerikoa aastelk fon do Anden tou fienden: Fon't aastelke Kolumbien, Venezuela, Guyana, Suriname, Frantsöösk-Guayana uur Ecuador, Peru, Brasilien, Bolivien un Paraguay bit ätter Uruguay un in't noudaastelke Argentinien. Capybaras sunt jädden in't Woater. Do Swimhäide twiske hiere Toonen hälpe him, sik junner gau tou röögjen. Oore, Oogene un Noose ferloope in een Linje in dän bupperen Kop-Beriek, äänelk as bie Kaimoane. So konnen Capybaras bienaist mäd dän heele Kop unner dän Woaterspeegel swimme un sunt deeruum foar Freetfäinde nit licht tou sjoon. Of do Dierte monnelk of wieuwelk sunt, sjucht me nit licht, uumdät do Geslächtsorgoane binne in dän Lieuw sunt un dät nit fuul Unnerskeede tou sjoon rakt. Dät Meene Woaterswien is ju grootste Oard fon Gnauediert, ju dät däälich noch rakt. Dät roaket een Kop-Rump-Loangte fon 100 bit 134 cm un een Skullerhööchte fon 50 bit 62 cm, wierbie do wieuwelke Dierte wät gratter wäide as do Montjene. Jo konnen moor as 75 Kilo ap'e Wächte brange, bit tou 91 Kilo sunt bekoand. Ju Bääterfout-Loangte bedrächt 21,8 bit 25,2 cm. Die Lieuw fon do Woaterswiene"}
{"id": "109", "contents": "Die Aastfoan (dt. Ostermoor), uk Bäärselder Foan, lait aastelk ju Seelter Äi mäd Swonnebierich un gans Seelterlound ap ju eene un ju Söiste mäd Bäärsel un Harkebrääch ap ju uur Siede in wät däälich die Loundkring Kloppenbuurich is. Die hooge Foan fon fröier is däälich bit ap eenige Räste oudrain. Hier fiende sik däälich do Täärpe Kamperfeen un Elisabethfeen. Truch die Aastfoan bie Skäddel un Seedelsbierich gungt siet 1958 ju Ouljelaitenge fon ju NWO fon Wilhelmshoawen ätter dät Ruhrgebied. Uursättenge in Tonk fon [1] Die Aastfoan is ätter ju lääste Iestied in n Tiedruum fon 10.000 bit 12.000 Jiere äntsteen. Dät honnelde sik uum n klassisk, halloosjeglääsfoarmich apwölbeden, alleene truch Deelsleeke spieseden (ombrotrophen), neerstofäärmen (oligotrophen) un suuren Kusten-Hooch- blw. Rienfoan, mäd n Stikstofgehalt, beleeken ap Koolenstof (NC - Wäid), < 3 Prozent un n pH-Wäid fon 2,8 bit 3,4. Ju natüürelke Eedbildjende Vegetation bestuud uut Eedmoase, Wulgäärse un Heedekruudgewoakse. Dissen Hoochfoan, die der in Oard fon n ful sainen Swom aan buppe dät Gruundwoaterniveau lääsende oainen Foanwoaterspeegel apwiesde, stuude as alle Hoochfoane nit mäd dät Gruundwoater in Ferbiendenge un beloangede an do hoochste Steeden ne Tjukte fon 10,30 Meter. Ju Ärsluutenge fon do Hooge Foane fäng oun ätter dän 30-jierigen"}
{"id": "10908", "contents": "Dät Panama-Woaterswien (Hydrochoerus isthmius) uk wäil Panama-Capybara, is een Suugediert uut ju Oardenge fon do Gnauedierte. Aleer heelt me dät foar een Unneroart fon't Meene Woaterswien (Hydrochoerus hydrochaeris), man sänt do 1990er Jiere sjucht ju Wietenskup fuul, wät deerfoar spräkt, dät dät een oaine Oard is. Dät Panama-Woaterswien is fon Natuur uut tou fienden in't aastelke Panama, dät noudelke Kolumbien un dät noudwäästelke Venezuela. Dät Panama-Woaterswien is litjer as dät Meene Woaterswien, uurs lät dät so äänelk. Dät roaket een Kop-Rump-Loangte fon sowät aan Meeter. Ju Faawe gungt fon'n tjuusterch roodbruun bit dump leemfaawich, deerbie is die Buuk normoal wät ljoachter as die Rääch. Bie wäkke Dierte sunt Gesicht, Sooken, die bäätere Rump-Beriek un do buutere Sieden fon do bääterste Beene swot-bruun. Do Oogenringe, do Snuutensieden un do Plakken oun'e Basis fon't Oor sunt bleeker. Do Oore un Fäite sunt bruun. Die Skäädel hät een Loangte fon sowät 20 cm. Do Foutsätte fon dän Flöägelbunke sunt kuuter, tjukker un runder as do fon't meene Woaterswien. Do Twiskekeeuwebunken (Prämaxilloare) eendje mäd een ferbreederd Faander-Eende sjuunelk foar dät Eende fon do Sniedetusk-Höölen, bie't Meene Woaterswien is deer fuul minner Ruumte twiske. Dät Genom bestoant uut 2n = 66 Chromosomen insteede fon do"}
{"id": "1091", "contents": "Ununoctium is n kunstelk Eedelgas. Ju Ärtjuugenge fon düt Eedelgas wuud 1999 woarskienelk falsked, man 2006 wuud dät wuddelk häärstoald."}
{"id": "10912", "contents": "Aan Woain (Roomelster Luudstound; in Skäddeler un Struukeljer Säspel: Waain) is een Fiertjuuch mäd maasttieds fjauer Joole, dät touminst two Spuuren un touminst two Oaksen häd. Besunners in fröiere Jiertjaande wuuden mäd dän Uutdruk oafter do Laaderwoaine beteekend, do in ju oolde Buuräi bruukt wuuden, of uurswäkke fon Dierte leekene Fiertjuuge. Kuutsken biespilswiese sunt fon Dierte leekene Woaine, do feederd sunt. Moderne Foarmen fon dän Woain sunt biespilswiese dät Auto un die Iersenboan-Waggon. As Koare beteekent me deerjuun een Fiertjuuch mäd minner as two Oaksen; maasttieds is deer dan bloot een litje Skuufkoare mäd meend."}
{"id": "10914", "contents": "Die Guaviare (aleer uk Guayare) is een Äi in Kolumbien. Hie häd een Loangte fon 1.760 km, wan me uur ju langere fon sien bee groote Wäl-Äien mät. Hie fljut mäd dän bupperen Orinoco (bit hier uk Río Parágua naamd) touhoope. Uumdät hie langer is un moor Woater fiert as die buppere Orinoco, jält die Guaviare hydrologisk as die Haudstroom fon dät Orinoco-System. Do bee Wäl-Äien fon dän Guaviare sunt die Ariari un die wät grattere Guayabero, do in do Anden hiere Wällen hääbe. Die Guayabero häd een Loangte fon 540 Kilomeetere. Fon deer oun, wier do bee touhoopefljoote, hät ju Äi Guaviare. Unner düssen Noome fljut ju 1220 Kilomeetere bit tou ju Steede, wier ju mäd dän bupperen Orinoco of Río Parágua touhoopefljut. 630 km fon dän Guaviare sunt skipbeer. Unner ju Mundenge fon dän Ariari lait ju Woaterfierenge bie 1930 m³ / s; wier hie mäd dän bupperen Orinoco touhoopefljut, sunt dät 7400 of 8200 m³ / s Mäd sien ljoachtbruun Woater is die Guaviare een typiske Wietwoater-Äi mäd groote Sedimentfracht uut do Anden un do subandine Kätten. Hie fljut in sin Bupperloop mäd masse litje Takken in een breed Bääd fon Steengruus; in sin Unnerloop fljut hie"}
{"id": "10915", "contents": "Quito [ˈkito], mäd fullen Noome San Francisco de Quito is ju Haudstääd fon Ecuador un lait sowät 20 km suudelk fon dän Äquator in ap een Hööchte fon 2850 Meetere in een Anden-Doal. Dät is somäd noch foar ju bolivioanske Haudstääd Sucre ju hoochstlaine Haudstääd fon ju Waareld. Quito is mäd sowät 2,2 Millionen Ienwoonere ätter Guayaquil ju twäidgrootste Stääd fon dät Lound. Buppedät is dät ju Haudstääd fon ju Provinz Pichincha un fon dän Kanton Quito. Ju Ooldstääd heert tou dät Waareldkultuuräärfgoud fon ju UNESCO. Ju Hoochieuwene fon Quito is al sänt sowät 1500 f. Kr. besiedeld. Die Gruunder fon ju Stääd sälwen skäl ätter aan oolden Mythos aan indioansken Uppermon mäd dän noome Quitumbe weesen hääbe. In ju Midde fon dät 15. Jierhunnert begonnen do Inka, do toufoarne fääre suudelk wieren, hier Riek ätter't Noude uuttoudienen. Noch unner Tupaq Yupanki, die fon sowät 1471 bit sowät 1493 dät Inka-Riek regierde, hieden jo dät stuur, deer Fout tou foatjen, uumdät do ienheemske Foulke sik deer juun sätten. Man unner Wayna Qhapaq, dän Suun un Ätterfoulger fon Tupaq Yupanki, koom Quito mäd sien Uumelound eendgultich unner ju Kontrolle fon't Inka-Riek. In sien Regentskup twiske sowät 1493 un 1528 baude Wayna"}
{"id": "1092", "contents": "N Atom bestoant uut n Atomkääden mäd deer uumetou ne Wulke fon Elektrone. Ju elementäre Iensicht in dän Bau fon ju Materie wuud 1911 fon Ernest Rutherford publizierd. Die Kääden is, sogoar beleeken ap ju Gratte fon dät Atom, gjucht littik man positiv leeden un die Dreeger fon bolde ju ganse Masse fon dät Atom. Die Kääden, so wuud leeter äntdäkt, bestoant an sik wier uut two Soarten subatomäre Paate of Nukleone: Protone un Neutrone. Buutendät rakt et noch Quarke. Ju positive Leedenge un deermäd ju Atomtaal fon dät Element wäd bestimd fon ju Taal Protone in dän Kääden. Ju Masse deerjuun wäd bestimd fon ju Summe fon ju Taal Protone un Neutrone. Do twäin litje Paate hääbe bolde jusälge Masse. Dät rakt maastens wät moor Neutrone as Protone in dän Kääden. N Biespil: n Atom fon Element 92 (Uran) häd 92 Protone in dän Kääden. In ju Natuur rakt dät two Soarten Käädene (Isotope) fon Uran: 235U un 238U. Dät eerste Isotop häd 235 Nukleone in Gansen, dät is tou tällen 235 – 92 = 143 Neutrone. Dät uur Isotop häd tjo Neutrone moor. N Mol 235U änthaalt sowät 235 Gram Masse. Ju Taal 235 is n Biespil fon"}
{"id": "10920", "contents": "Dät Rapanui is ju ienheemske Sproake fon dät polyneeske Paaske-Ailound, dät tou Chile heert. Rapanui is een austroneeske, nieper: een polyneeske Sproake un is besunners äänelk as Tahitioansk, Hawaiisk, Maorisk un do Marquesioanske Sproaken. Dät rakt 2500 bit 3500 Ljuude, do Rapanui as hiere Muursproake baale, also wät moor as bie dät Seelterske. Rapanui wuude aleer skrieuwen in een oaine Skrift, dät Rongorongo. Man ju Skrift is in Ferjeetenhaid keemen un kon bit däälich fon Wietenskuppere noch nit heel un aal apslöäteld wäide."}
{"id": "10925", "contents": "Die Río Grande (of Río Guapay) is een Äi, ju fon gjuchts in dän Río Mamoré in Bolivien fljut. Hie äntstoant truch dät Touhoopefljooten fon dän Río Caine un dän Río San Pedro un wäd apgruunde fon sien Loangte oafter as loangste Wäl-Äi fon dän Río Mamoré säin. Hie fljut aastelk oun ju Stääd Santa Cruz de la Sierra foarbie. Sien Woater fljut ou uur dän Río Mamoré, dän Rio Madeira un dän Amazonas in dän Atlantik."}
{"id": "10926", "contents": "Die 1.360 km loange Rio Grande [ˌχiu ˈɡɾãd͡ʒi] (uursät: \"Groote Äi\") is ju linke Wäl-Äi fon dän Paraná in Brasilien. Ju Äi häd hiere Wälle in Brasilien in't Suude fon dän Buundesstoat Minas Gerais in ju Serra da Mantiqueira. Fon junner fljut dät Woater fon dänt Rio Grande haudseekelk ätter't Wääste. Dät wäd truch een Riege Woaterkrääftwierke tou moorere Stauseen apstaud, do deelwiese gjucht groot sunt. Oun't Eende fljut die Rio Grande in dän Ilha-Solteira-Stausee (1.195 km², 21,06 km³) mäd dän Paranaíba touhoope tou dän Paraná. Foar ju Regulierenge fon ju Woaterfierenge fon dän Rio Grande is die Furnas-Stausee betjuudend. Normoalerwiese fält hie sik wilst ju Rientied fon November bit April, uum dan wilst ju Druuchtied fon Moai bit Oktober loos moaked tou wäiden."}
{"id": "10928", "contents": "Río Grande ap Spoansk, Rio Grande ap Portugiesisk, hat ap Seeltersk uursät \"Groote Äi\". Dät is die Noome fon ferskeedene Stroome, Steeden un moor. in Argentinien Rio Grande (Córdoba), Argentinien Rio Grande (La Rioja), Argentinien Rio Grande (Mendoza), Argentinien Rio Grande (Patagonien), Argentinien Río Grande (Fjuurlound), Chile/Argentinien Río Grande de Jujuy, Argentinien in Bolivien Río Grande (Bolivien), Bolivien Río Grande de Lípez, Bolivien Río Grande de Tarija, Bolivien in Brasilien Rio Grande (Brasilien) in Costa Rica Río Grande de Tárcoles, Costa Rica in Guatemala Río Motagua (uk as Rio Grande beteekend), Guatemala in Jamaika Rio Grande (Jamaika) in Kolumbien Río Grande de la Magdalena in Kolumbien, kiek bie Río Magdalena in Mexiko Río Bravo del Norte, Skeed-Äi twiske do Fereende Stoaten un Mexiko, in sin Bupperloop uk as \"Rio Grande\" beteekent Río Grande de Santiago in Mexiko in Nicaragua Río Grande de Matagalpa, Nicaragua in Peru Río Grande (Peru) ap do Philippinen Rio Grande de Mindanao, Philippinen in Portugal Rio Grande (Lourinhã), een jierstiedelke Äi in Portugal. in Spanien Río Grande (Lugo), Spanien Río Grande (Málaga), Spanien in Venezuela Río Grande (Venezuela) Río Grande (Iruya), een Täärp in ju Provinz Salta in Argentinien Río Grande (San Luis), een Täärp in"}
{"id": "10929", "contents": "A. u. c. is ju Oukuutenge foar dät latienske ab urbe condita, dät hat uursät: \"fon ju Stäädgruundenge oun\". Dät kon uk Anno Urbis Conditae heete, also \"in't Jier fon ju gruundede Stääd\"; säildener stoant deer uk p. u. c. foar post urbem conditam (\"ätter ju Stäädgruundenge\"). Dät belukt sik ap ju Tied, ju sänt ju Gruundenge fon ju Stääd Room fergeen weese skäl. Die Wäid is deermäd aaltied uum 753 Jiere gratter as ju Jierställenge fon dän Gregorioansken Kalänner. Me beteekent ju Epoche ätter 753 f. Kr. uk as varroniske Ära, uumdät die Roomske Historiker Marcus Terentius Varro dät waas, die uut histooriske Doaten düsse Doatierenge fon ju Stäädgruundenge bereekend häd. Sien Räächreekenge wäd däälich foar ferkierd heelden."}
{"id": "10932", "contents": "Ab urbe condita (Latiensk: „Fon ju Stäädgruundenge oun“, meent is ju Stääd Room stoant foar: Ab urbe condita (Chronologie), ju roomske Jierställenge dät Haudwierk fon dän roomsken Historiker Titus Livius (Ab urbe condita libri CXLII)"}
{"id": "10934", "contents": "Die armeenske Kalänner (oold-armeenske Ära) is een Unneroard fon dän ägyptisken Kalänner. Sien Ienfierenge stoant in Touhoopehong mäd ju Trännenge fon ju Armeenske Apostoolske Säärke fon ju Roomske Riekssäärke. Hie begint in't Jier 552 ätter Kristus. Eersten Dai is ätter dän julioansken Kalänner die 11. Juli 552. Bit tou ju Ienfierenge fon't Kristendum wuude fon dän 11. August 2492 f. Kr. uutgeen (legendären Winst fon Köönich Hayk uur dän babyloonsken Köönich Bel). Dät armeenske Kalännerjier is as dät ägyptiske een Wonneljier mäd 365 Deege. Dät bestoant uut 12 Mounde mäd je 30 Deege un 5 Deege bietou. Dät rakt neen Skaltjiere. Deertruch is dät armeenske Jier uum sowät aan Fjoodendeel fon een Jier kuuter as dät Sunnenjier, juunuur dän julioansken Kalänner wonnerje do Deege aal fjauer Jiere uum aan Dai tourääch. ätter 1460 Jiere truchlopt die Jiersbegin een julioansk Jier, 1461 Jiere fon dän armeensken Kalänner äntspreeke 1460 julioanske Kalännerjiere. Ju Jierställenge begint mäd dän 11. Juli 552 (Doatum in dän julioansken Kalänner), dät hat, die 1. Dai fon dät Mound Nawasard in't Jier 1 is die 11. Juli 552. Do Jierstoale wäide maasttieds mäd Armeenske Lättere skrieuwen. Biespil: ՟ԹՎ ՇԻԹ = t‘vin 529 = 1080/81 ä. Kr. (Շ ="}
{"id": "10939", "contents": "Die See-Leeguoan is endemisk ap do Galápagos-Ailounde, wier hie ap aal do Ailounde, maasttieds loangs do Fäls-Kusten, man uk wäil in do Mangroven-Woolde tou fienden is. Hie is die eensige Leeguoan, die sien Neerenge in'e See soacht. Jo duukje bit tou een hoolwe Uure loang bit tou 15 Meetere joop in't Woater, wier jo Algen ouweedje. Ätters mouten jo in'e Sunne lääse, uum sik aptouwoormjen. See-Leeguoane sunt näämelk wikselwoorme Dierte. Uum gauer woorm tou wäiden, hääbe jo uk uur ju maaste Tied fon't Jier hiere swotte bit griese Faawe. Bloot in ju Poorengstied wäide do monnelke Dierte (aal ätter dät Ailound, wier jo häärkuume) rood of gräin. Montjene wäide bit tou 1,30 m loang, dät Wiefken bloot 60 cm. Ju genetiske Fuulfoold fon do See-Leeguoane ap dän heelen Galápagos-Archipel wuude ätter ju Apfiendenge fon fieuw hoast nit bekoande Unneroarde in't Jier 2017 näi klassifisierd un in alwen ferskeedene Unneroarde unnerdeeld."}
{"id": "10951", "contents": "Do Anakondas (Eunectes) sunt aan Sleek fon Slangen uut ju Familie fon do Boas. Jo lieuwje in wiede Deele fon Suud-Amerikoa. Anakondas lieuwje semiaquatisk, dät hat, deelwiese in't Woater. Jo sunt maasttieds in Sump-Loundskuppe of tichte bie Siepen un Äien tou fienden. In Brasilien rakt dät do in't heele Lound, wier jo bit ap'e Naite fon Grootstääde foarkuume (biespilswiese bie São Paulo. Hiere Büüte bestoant uut Gnauedierte (uk do groote Woaterswiene), Fuugele, litjere Skildpudden un bit tou middelgroote Kaimoane. Buppedät freete jo uk Fiske. Deer sunt fjauer Oarde fon bekoand: Groote Anakonda (Eunectes murinus) Jeele Anakonda (Eunectes notaeus) Beni-Anakonda (Eunectes beniensis) De Schauensees Anakonda (Eunectes deschauenseei)"}
{"id": "10954", "contents": "Ju Groote Anakonda (Eunectes murinus) is een Slangen-Oard. Dät is een fon do grootste Slangen ap ju Waareld. Groote Anakondas lieuwje in do Tropen fon Suud-Amerikoa. Ju Slange is ääng oun't Woater buunen. Ju kumt aastelk fon do Anden in't heele noudelke Joop-Lound fon Suud-Amerikoa foar, uum do Stroom-Systeme tou fon dän Orinoko un dän Amazonas ätter't Suude bit do dän Middelloop fon dän Rio Paraná un dän Río Paraguay. Junner is ju Oard in woaterrieke Lieuwendruumten tou fienden, jädden mäd tichte Vegetatsjoon, foaraaln in Sumpe, stille Woaterdoaben un loangsoam fljootende Äien. Ju Groote Anakonda frät litje bit middelgroote Wirbelde Dierte, of dät nu Fiske, Amphibien, Reptilien, Fuugele of Suugedierte sunt."}
{"id": "10957", "contents": "Ju Jeele Anakonda (Eunectes notaeus), uk Paraguay-Anakonda of Suudelke Anakonda, is een Slangen-Oard uut ju Familie fon do Boas (Boidae). Do Dierte sunt ljoacht jeel-bruun mäd two groote, tjuusterge Fläkken-Riegen ap dän Rääch un two bit tjo litjere Siedenfläkken-Riegen. Jo wäide sowät 250-300 cm loang, do wät grattere Wiefkene konnen Loangten bit tou fjauer Meetere roakje. Aaltouhoope is ju Jeele Anakonda deermäd sjuunelk litjer as ju Groote Anakonda (Eunectes murinus). Do Dierte sunt tou fienden in dät suudaastelke Bolivien, dät suudwäästelke Brasilien, Paraguay un dät Noudaaste fon Argentinien. Junner woont ju foaraaln in ticht bewoaksene Ouger-Berieke juust so as ljoachte Berieke in fuchtige Holtbuske. Ju kon baldoarich goud swimme un duukje un blift oun Lound maasttieds nai bie dän Boudem. Büütedierte sunt Suugedierte, Fuugele, Fiske un Reptilien, wier ju Slange ap luurt un do ätters oudrüüselt."}
{"id": "10963", "contents": "Ju Beni-Anakonda (Eunectes beniensis) is een Oard uut ju Familie fon do Boas. Düsse bit uur tjo Meetere loange Slange wuude in't Jier 2002 eerstbeskrieuwen, sodät uur hiere Biologie noch nit fuul bekoand is. Bit nu tou kuude ju ikn do bolivioanske Departementos Beni un Pando ätterwiesen wäide."}
{"id": "10965", "contents": "De Schauensees Anakonda (Eunectes deschauenseei) is een Slangenoard uut ju Familie fon do Boas (Boidae). Düsse bit tou tjo Meeter loange Anakonda häd in't tropiske Suud-Amerikoa een ferhooldnismäitich litjet Ferspreedengs-Rebät fon Frantsöösk-Guayana bit tou dät Amazonas-Delta tou. Uur ju Biologie fon düsse ääng oun't Woater buunene Oard is wuddelk min bekoand."}
{"id": "10969", "contents": "Die Anden-Boare of Bril-Boare is ju eensige Boaren-Oard, ju däälich in Suud-Amerikoa tou fienden is, un uk ju eensige Oard fon do Kuutsnuuten-Boaren, ju dät bit däälich rakt. Anden-Boaren lieuwje in do tropiske Anden un foarleegerde Bierichloundskuppe in Kolumbien, dät wäästelke Venezuela, Ecuador, Peru un Bolivien. So sunt Allesfreetere, man jo freete foar't maaste Plonten-Materioal, foaraaln Drieuwe un Fruchte fon Bromelien-Plonten un Kakteen. Säildener fange jo uk Gnauedierte, Insekten, Sniggen, Fuugele un juust so uk grattere Suugedierte, biespilswiese Harte, Bierich-Tapire un uunbewoakede Huusbäiste. Do Boaren lieuwje maast oankeld un fiende sik bloot tou ju Poorengstied as Poor touhoope. Do Wiefkene brange do Litje aleenich tou Waareld un betjoue jo bit tou two Jiere."}
{"id": "10993", "contents": "Antigua (spoansk foar \"oold\") is een Ailound fon do Litje Antillen in ju Karibik un dät Haud-Ailound fon dän Stoat Antigua un Barbuda. Dät Ailound lait sowät 80 km aastelk fon Nevis, 50 km noudaastelk fon Montserrat, 100 km noudelk fon Guadeloupe un 40 km suudelk fon Barbuda. Dät Ailound is sowät 281 km² groot, do Höäwele roagje ap bit ap 400 m uur dän Speegel fon ju See. Do Strounde fon dät Ailound jäilde as besunners fluch un fien. Ju Munte fon Antigua is die Aastkaribiske Dollar (EC$). Ju Loundskup wäd bestimd fon Poolmen, Ananas- un Katuun-Fäildere. Aaltouhoope lieuwje 67.000 Ljuude ap Antigua. foar Antigua wuude in dän November 1493 fon Christoph Kolumbus ap sien twäide Foart fuunen. Hie naamde dät Ailound ätter sien Skutshillige Maria La Antigua Hie sälwen häd dät Ailound wäil nit betreeden – oun düssen Dai \"klapperden\" do Spoaniere moorere Ailounde ou, uum Española tou roakjen, un fuuren dän ädderen Mäiden an Antigua foarbie. – un sien Begjuchte skällen dät Ailound so beskrieuwen hääbe, dät dät fon Wüülde bewoond waas, do niks fon Wäid hieden un uk neen Drinkwoater. In 1520 fersoachte een Gruppe Spoaniere, dät Ailound tou besiedeljen, man roate bolde wier tou Do"}
{"id": "10994", "contents": "As Ailound beteekent me een Loundmasse, ju in'e See of in een Binnen-Woater lait un uk bie Hoochwoater uur dän Woaterspeegel roaget, man naan Kontinent foar sik is. Moorere Ailounde in ruumelke Naite konnen n Ailoundkoppel foarmje. Touhoope mäd do deertwiskelääsende Woatere wäide jo uk as Archipel beteekent. Fon do 193 fon do Fereende Nasjoone anärkoande souveräne Stoaten fon ju Waareld sunt 47, also sowät aan Fjoodendeel, Ailoundstoaten."}
{"id": "10995", "contents": "Do Litje Antillen heere tou do Antillen un sunt een Ailound-Kätte in ju aastelke Karibik. Do gunge fon do Jungfern-Ailounde in't Noude bit ätter ju Kuste fon Venezuela in't Suude. Touhoope mäd do Groote Antillen, do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde heere jo tou do Wäästindiske Ailounde. Bie ju Iendeelenge is tou beoachtjen, dät sik besunners bie do ängelske Uutdrukke fon \"Leeward-\" un \"Windward Islands\" nit aal eenich sunt, wier dät Skeed nu lait. Man in't Heele is dät as foulget: Do Ailounde uur dän Wiend: \"Leeward Island\" Jungfern-Ailounde Anguilla St. Martin Saba Sint Eustatius Barbuda St. Kitts Nevis Antigua Montserrat Guadeloupe Dominica un uurswäkke \"Windward Islands\" Martinique St. Lucia Barbados St. Vincent Grenada un uurswäkke Trinidad un Tobago Tobago Trinidad (Ailound) Ailounde unner dän Wiend Aruba Bonaire Curaçao Isla Margarita"}
{"id": "10996", "contents": "Ju Karibik is een Rebät in dän wäästelken tropisken Deel fon dän Atlantsiken Ozean noudelk fon dän Äquator. As Deel fon dän middelamerikoansken Subkontinent bestoant ju uut do Ailounde un Ailoundkoppele in ju Karibiske See un uut ju See deertwiske. An dät Wääster-Eende roaket ju Karibik in dän Gulf fon Mexiko. Ju Karibik häd hieren Noome fon dät Foulk fon do Kariben, dät do spoanske Ärooberere ap do Litje Antillen foarfuunen hääbe. Deele fon ju Karibik wuuden aleer as Wäästindien beteekent, uumdät do, do ju Karibik fuunen hääbe, toachten, jo wieren ap dän direkten See-Wai ätter Indien. Bit däälich boalt me bie aan Ailondkoppel fon do Wäästindiske Ailounde."}
{"id": "10997", "contents": "As Antillen beteekent me aan Ailoundkoppel in ju Karibik. Do Antillen bestounde uut do Groote un do Litje Antillen. Touhoope mäd do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde bilgje do do Wäästindiske Ailounde. Me weet nit seküür, wier die Noome fon häärkumt. Wildääge lat hie sik ou fon dät mythiske Ailound Antilia ou, wier een kristelke Meenskup lieuwd hääbe skäl. Ap ju Koarte fon Piri Reis fon 1513 is een Ailound in arabiske Skrift mäd dän Noome beteekend, dät wildääge Kuba deerstaale skäl. Wuddelk lokalisierje lät sik dät Ailound nit, dät skient moor Legende as Realität tou weesen. Ätter uurs een Theorie lat sik die Noome fon Latiensk (of Romoansk \"ante\" ou, dät \"foar\" hat, uumdät dät foarleegerde Ailounde sunt. Groote Antillen Kuba do Kaimoan-Ailounde (Cayman Islands) Jamaika Navassa Hispaniola Puerto Rico Buppedät uk noch litjere Ailounde deer uumetou Litje Antillen Do Ailounde uur dän Wiend: \"Leeward Island\" Jungfern-Ailounde Anguilla St. Martin Saba Sint Eustatius Barbuda St. Kitts Nevis Antigua Montserrat Guadeloupe Dominica un uurswäkke \"Windward Islands\" Martinique St. Lucia Barbados St. Vincent Grenada un uurswäkke Trinidad un Tobago Tobago Trinidad (Ailound) Ailounde unner dän Wiend Aruba Bonaire Curaçao Isla Margarita"}
{"id": "10998", "contents": "Do Groote Antillen sunt aan Ailoundkoppel in ju Karibik. Touhoope mäd do Litje Antillen bilgje jo do Antillen, do mäd do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde aan Deel fon do Wäästindiske Ailounde sunt. Tou do groote Antillen heere: Kuba (aan oainen Stoat) do Kaimoan-Ailounde (een britisk Uursee-Rebät, ängelsk: Cayman Islands) Jamaika (aan oainen Stoat) Navassa (een US-amerikoansk Buute-Rebät) Hispaniola (ap dät Ailound lääse two Stoaten: Haiti un ju Dominikoanske Republik Puerto Rico (aan mäd do USA assoziierden Ailoundstoat) Buppedät uk noch litjere Ailounde deer uumetou"}
{"id": "10999", "contents": "Do Wäästindiske Ailounde lääse in ju Karibik. Deer heere do Antillen, do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde tou. Jo heete so, uumdät Christoph Kolumbus bie hiere Apfiendenge toachte, hie waas ap dän Seewai ätter Indien, sunner tou wieten, dät hie dän Kontinent Amerikoa fuunen hiede. Deer foulget een Lieste mäd do wichtichste monken do Wäästindiske Ailounde: do Antillen Groote Antillen Kuba do Kaimoan-Ailounde (Cayman Islands) Jamaika Navassa Hispaniola Puerto Rico Buppedät uk noch litjere Ailounde deer uumetou Litje Antillen Do Ailounde uur dän Wiend: \"Leeward Island\" Jungfern-Ailounde Anguilla St. Martin Saba Sint Eustatius Barbuda St. Kitts Nevis Antigua Montserrat Guadeloupe Dominica un uurswäkke \"Windward Islands\" Martinique St. Lucia Barbados St. Vincent Grenada un uurswäkke Trinidad un Tobago Tobago Trinidad (Ailound) Ailounde unner dän Wiend Aruba Bonaire Curaçao Isla Margarita do Bahamas Abaco Andros Grand Bahama Inagua New Providence un uurswäkke moor do Turks- un Caicos-Ailounde do Caicos-Ailounde Providenciales West Caicos North Caicos Middle Caicos East Caicos South Caicos un uurswäkke do Turks-Ailounde Grand Turk Island Salt Cay Cotton Cay East Cay Gibbs Cay un uurswäkke"}
{"id": "110", "contents": "Aastfräisk (Aastfräisk Plat: Ōstfräisk Plat, Düütsk: Ostfriesisch Platt) is ju Sproake fon do Aastfräisen, do der in Aastfräislound woonje, so uum Aurk, Oamde un Lier bietou. Ungefeer 200.000 Ljudene konnen däälich Aastfräisk bale. Truch dän Ienfloud fon't Hoochdüütsk is ju Toalkompetenz unner't Jungfoulk duudelk minner wuuden. Deerbie mout me wäil kwede dät . Dät Aastfräiske Plat häd naan oaine Stoatus un wädt as n läichdüütsk Dialekt klassifiziert. In dän Woudeskät, ju Grammatik un ju Fonologie rakt et oaber eenige Besunnergaide do fon´t Läichdüütsk ouwieke. Dät Aastfräiske Plat heert tou do noudsaksiske Dialekte fon´t Läichdüütsk. Ju Sproake häd hiere Wuttele nit in´t Ooldsaksisk, man is ap fräisk Substroat apbaud. Do aastfräiske Stääde ferljoosen foar 1600 hiere fräiske Sproake, man ap´t Lound un foarallen in´t Aaste fon Aastfräislound wuude dät Aastfräiske Plat eerst ätter 1600 ju Umgoangsproake. So äntstuude dät Aastfräiske ap sien fräisk Substroat eerst truch middelläichdüütske Ienfloude un leeter truch näihoochdüütske Ienfloude. Twiske 1650 un 1850 waas in´t Wääste fon Aastfräislound ju Skriftsproake Holloundsk. Deeruum häd dät Aastfräiske Plat fuul moor Ienfloude fon´t Holloundske un do romoanske Sproaken as do uur nouddüütske Dialekte fon´t Läichdüütsk. Dät Aastfräiske fon däälich is fon sproakkundigen Gesichtspunkt häär neen fräiske Sproake (as dät Seelterske)"}
{"id": "11003", "contents": "Hispaniola (spoansk: La Española, uursät: \"ju Spoanske\") of Kiskeya (in ju Sproake fon do ienheemske Taíno, spoansk deerfon oulat Quisqueya) is mäd een Flakte fon sowät 76.480 km² dät twäidgrootste fon do Wäästindiske Ailounde un fon do Groote Antillen. Ap dän 5. Dezember 1492 foont Christoph Kolumbus as eersten Europäer Hispaniola. Ap dät Ailound lääse do Stoaten Haiti un Dominikoanske Republik. Sowät 90 km wäästelk lait dät grootste Antillen-Ailound Kuba un 190 km wäästelk Jamaika, 120 km aastelk Puerto Rico, 250 km noudelk lääse do Turks- un Caicos-Ailounde un 180 km noudnoudwäästelk lait dät Ailoundkoppel Inagua. Hispaniola is fon't Aaste ätter't Wääste 600 km loang; fon't Noude ätter't Suude sunt dät 250 km. Dät Ailound häd ju Foarm fon een ätter't Wääste eepende Hounde, wierbie twäin bierichrieke Lound-Fingere fier juun Kuba un dän Jamaica Channel roagje. Die hoochste Bierich fon dät Ailound is die Pico Duarte (3098 m), die in ju Dominikoanske Republik lait. Hie is uk die hoochste Bierich fon ju heele Karibik. Ferhooldnismäitich platte Loundskup rakt dät bloot in't Aaste un in een Loangs-Doal, dät sik in't Noude twiske two Bierich-Kätten truchlukt. Politisk is dät Ailound deeld: In dät Aaste lait ju grattere Dominikoanske Republik, wilst in dät"}
{"id": "11007", "contents": "Die noudaastelke Deel fon do Litje Antillen wäd as Ailounde uur dän Wiend beteekent, ieuwenske do Ailounde unner dän Wiend. Dät rakt noch moor Ailoundkoppele, do Ailounde uur of unner dän Wiend heete, uumdät die Noome fon do Passoat-Wiende kumt, do in tropiske See-Rebätte maasttieds uut dät Aaste kuume. Do wäide ap Ängelsk groaf iendeeld in Leeward Islands un Windward Islands, wierbie dät niepe Skeed striedich is. Hier is een Muugelkhaid: \"Leeward Islands\" Jungfern-Ailounde Anguilla St. Martin Saba Sint Eustatius Barbuda St. Kitts Nevis Antigua Montserrat Guadeloupe Dominica un uurswäkke \"Windward Islands\" Martinique St. Lucia Barbados St. Vincent Grenada un uurswäkke"}
{"id": "11008", "contents": "Die suudwäästelke Deel fon do Litje Antillen wäd as Ailounde unner dän Wiend beteekent, ieuwenske do Ailounde uur dän Wiend. Dät rakt noch moor Ailoundkoppele, do Ailounde unner of uur dän Wiend heete, uumdät die Noome fon do Passoat-Wiende kumt, do in tropiske See-Rebätte maasttieds uut dät Aaste kuume. Do wichtichste Ailounde sunt: Aruba Bonaire Curaçao Isla Margarita"}
{"id": "11009", "contents": "As Ailounde uur dän Wiend wäid ferskeedene Ailound-Koppele beteekend, do in tropiske See-Rebätte lääse. Dät kumt deerfon, dät do Passoat-Wiende maasttieds fon dät Aaste kuume, sodät dät ferskeedene Ailound-Koppele rakt, wier do aastelke Ailounde, do in dän Wiend lääse, as \"Ailounde uur dän Wiend\" un do wäästelke Ailounde, do nit so fuul Wiend oukriege, as \"Ailounde unner dän Wiend\" beteekend wäide. Ailounde uur dän Wiend (Antillen): Die noudaastelke Deel fon do Litje Antillen in ju Karibik. Die aastelke Deel fon do Sälskups-Ailounde in dän Pazifik, in dän Ienfloudberiek fon dän Suudaast-Passoat lain, deertou heert Tahiti, Moorea, Tetiaroa, Mehetia un Maiao Die noudelke Deel fon do Kapverden in dän Atlantik, in dän Ienfloudberiek fon dän Noudaast-Passoat lain. Do aastelke Ailounde fon Hawaii in dän Pazifik, uk in dän Ienfloudberiek fon dän Noudaast-Passoat."}
{"id": "11010", "contents": "As Ailounde unner dän Wiend wäide ferskeedene Ailound-Koppele beteekent. Dät sunt in dän Ienfloud-Beriek fon do Passoatwiende oafter do wäästelke Deele fon aan gratteren Ailoundkoppel, wier minner Wiend is, wilst die aastelke Deel, die moor Wiend oukricht, as Ailounde uur dän Wiend beteekend wäd. Ailounde unner dän Wiend (Antillen): Die suudwäästelke Deel fon do Litje Antillen. die wäästelke Deel (fr. Îles sous le Vent) fon do Sälskups-Ailounde in dän Pazifik, in dän Ienfloudberiek fon dän Suudaast-Passoat lain, deertou heert Bora Bora, Huahine, Maupiti, Raiatea (mäd Uturoa), Tahaa, Tupai, Manuae, Maupihaa un Motu One. die suudelke Deel (port. Ilhas do Sotavento) fon do Kapverden in dän Atlantik, in dän Ienfloudberiek fon dän Noudaast-Passoat. do wäästelke Ailounde fon Hawaii in dän Ienfloudberiek fon dän Noudaast-Passoat."}
{"id": "11011", "contents": "Antigua un Barbuda (ängelsk: Antigua and Barbuda) is aan uunouhongigen Stoat binne dän Commonwealth, die twiske dän Noud-Atlantik un ju Karibik lait, suudaastelk fon Puerto Rico in do Litje Antillen. Die Stoat wuude uut do Ailounde Antigua un Barbuda bilged, uk dät oulaine, uunbewoonde Ailound Redonda heert deer tou. Fon sowät 10.000 f. Kr. an wuude dät Ailound eerstmoals fon Indioanere besiedeld. Die ienheemske Stom fon do Siboney wuude bit 1200 fon do Arawak-Indioanere fertroangen. Leeter fällen do Kariben uut Suudamerikoa ien un ferspratten sik in dät Rebät. In't Jier 1493 loundede Christoph Kolumbus in Antigua. In do foulgjende Jiere wuuden do Indioanere ap do Ailounde fangen nuumen un as Sklouen ätter Hispaniola un in uur spoanske Kolonien broacht. Aan grooten Deel fon do Indioanere stoorf binne kuute Tied an do Foulgen fon ju hädde Oarbaid of an Kroankhaide. Ätter 1500 fersoachten Spoaniere, Frantsoosen un Briten ouwikseljend, man älken sunner Ärfoulch, do Ailounde duurhoaftich tou besiedeljen un in hieren Besit tou brangen. Seeroowere bruukten tou düsse Tied do Ailounde, uum sik tourääch tou luuken. Moor as hunnerd Jiere leeter koom Barbuda (1628) in britisken Besit. Ju Regierenge moakede sik Moite, dät Ailound besiedeljen tou läiten, man dät slumpede nit. Fjauer"}
{"id": "11012", "contents": "Do Arawak-Foulke sunt aan Koppel fon Indioaner-Foulke uut Suud-Amerikoa un ju Karibik, do traditsjonell do Arawak-Sproaken boald hääbe un deelwiese noch baale. Besunners do Lokono uut Suudamerikoa un do Taíno, do aleer ap do Antillen lieuwden, wieren deer mäd meend. Man uk do Ika of Arhuaco in Kolumbien skällen fon do Arawak oustomje, uk wan hiere Sproake tou do Chibcha-Sproaken un nit tou do Arawak-Sproaken heert. Do Arawak-Sproaken hääbe sik wildääge in do Orinoko-Doal uutbilget. Jo hääbe sik ätters fääre fersprat un wuuden bit tou dän eersten Kontakt mäd do Europäere tou een fon do maastferspratte Sproakfamilien in Suud-Amerikoa. Do Sproaken wuuden in masse ferskeedene Rebätte loangs dän Orinoko, un dän Amazonas boald, man uk ap Deele fon do Antillen. Een Foulk, dät sik sälwen as Arawak of Lokono beteekent, siedelde loangs do Kusten, wier däälich Guyana, Suriname, Grenada un Deele fon do Ailounde fon Trinidad un Tobago lääse. Dät rakt archäologiske Waiwiesengen, dät do Arawak in ju Tied fon hiere Uutspreedenge een Honnelsnätwierk hieden, wier jo Weeren uuttuusked hääbe. Buppedät skällen jo elaborierde Keramik häiwed, in runde Täärpe woond, groote Grääfhöäwele ounlaid hääbe un uk foar ju Häärstaalenge fon ju Terra preta feroantwoudelk weesen hääbe, een mäd Holtkoole, Bunken,"}
{"id": "11014", "contents": "Do arawakiske Sproaken of Maipuriske Sproaken sunt een Sproakfamilie, ju in Suud-Amerikoa un in ju Karibik hiere Heemat häd, un fon do Arawak-Foulke boald wäd. Die Noome beteekende uurspröängelk bloot aan ienfloudrieken Stom in Guyana un Suriname, uk bekoand as Lokono. Düssen Stom wuude aan Ferbuundeden fon do Spoaniere in dän Kriech juun karibiske Ljuude, do do traditsjoonelle Fäinde fon do Arawak wieren. Fon hiere Sproake rakt dät allere Beskrieuwengen, un in Suriname, Guyana, Frantsöösk-Guayana un Venezuela wäd ju bit däälich noch boald. Do as arawakisk beteekende moor as säkstich Sproaken wuuden in't 19. Jierhunnert as oainen Sproak-Koppel ärkoand. In bienaist aal do däälich \"arawakisk\" naamde Sproaken ludt dät Präfix fon ju eerste Person Singuloar nu-, man dät oaintelke Arawakisk bruukt ta-. Uur Meensoamgaide uumfoatje dät Präfix fon ju twäide Person pi-, dät Relativ-Präfix ka- un dät Negativ-Präfix ma-. Do Arawak-Sproaken hääbe sik wildääge in do Orinoko-Doal uutbilged. Jo hääbe sik ätters fääre fersprat un wuuden bit tou dän eersten Kontakt mäd do Europäere tou een fon do maastferspratte Sproakfamilien in Suud-Amerikoa. Do Sproaken wuuden in masse ferskeedene Rebätte loangs dän Orinoko, un dän Amazonas boald, man uk ap Deele fon do Antillen un uurswain. In do fergeene Jiertjaande sunt"}
{"id": "11019", "contents": "Do araukoanske Sproaken sunt een suud-amerikoanske Sproakfamilie in Chile un Argentinien ju bloot ut do Sproaken Mapudungun (ISO 639-3: arn) un Huilliche (ISO 639-3: huh) bestoant. Historisk heerden noch moor, unner ju Wiele uutstuurwene Sproaken in ju Familie, so biespilswiese ju uurspröängelke Sproake fon do Pehuenche, do sänt dät 18. Jierhunnert dät Mapudungun uurnuumen hääbe. Aal do Sproaken sunt Indigene Amerikoanske Sproaken. Dät rakt in Chile noch sowät 200.000 un in Argentinien 40.000 Ljuude, do aktiv Mapudungun baale. Dät in Chile boalde Huilliche häd bloot noch n poor duusend aktive Baaleere. Lyle Campbell: American Indian languages. The historical linguistics of Native America (= Oxford Studies in Anthropological Linguistics. 4). Oxford University Press, New York NY u. a. 1997, ISBN 0-19-509427-1. Indioanersproaken Noud- un middel-amerikoaniske Sproaken Ethnologue, Languages of the World: Araucanian"}
{"id": "11020", "contents": "Do Aru-Sproaken - uk Jaqaru-, Jaqi- of Aymara-Sproaken (Jaqi \"Moanske\", Aru \"Sproake\") - sunt een Sproakfamilie in ju suud-amerikoanske Anden-Ruumte. Deer rakt dät däälich bloot noch two of tjo Sproaken fon (Campbell 1997, Adelaar 2004). Dät Aymara heert mäd moor as two Millionen Baalere tou do maastboalde Indioaner-Sproaken. Aru (Jaqi, Aymara) Aymara : 2,2 Mio. Baalere, in Bolivien un Peru an dän Titicaca-See, Departement Puno, uk in't Noude fon Chile. Jaqaru, in Peru in't Departement Lima, Provinz Yauyos, Distrikte Tupe un Catahuasi Jaqaru (Haqaru, Aru) : 700 Baalere, in Aisa und Colca Kawki (Cauqui) : bienaist uutstuurwen † (bloot säks Ljuude boalden dät noch in't Jier 2005 un uk nit moor alledeege), in Cachuy, Canchán, Caipán un Chavín Kawki is bit nu tou nit goud dokumentierd, sien Staalenge as Sproake of Dialekt is bit däälich striedich. Een fergliekjende Unnersäikenge fon Jaqaru un Kawki is ploand Uumdät jo so fuul Woude meensoam hääbe, wäide do Aru-Sproaken touhoope mäd do Quechua-Sproaken fon wäkke Foarskere in een meensoame Sproakfamilie mäd dän Noome Quechumaran ienoardend. Man näiere Unnersäikengen tjuude deerap wai, dät do Uursniedengen in't Vokabuloar fon juunsiedige Äntlienenge truch loangjierigen lokoalen Kontakt kuume. Dät is dan also moor aan Sproak-Buund as een Sproak-Familie."}
{"id": "11028", "contents": "Asunción is ju Haudstääd un mäd moor as 544.000 Ienwoonere (Stound 2010) tougliek ju grootste Stääd fon dän Stoat Paraguay in Suud-Amerikoa. Die Noome fon ju Stääd, spoansk foar \"Heemelfoart\", \"Apstich\", stoant foar Mariä Heemelfoart, hieren fullen Noome ludt La Muy Noble y Leal Ciudad de Nuestra Señora Santa Maria de la Asunción. Ju Baalengsruumte fon Asunción häd sowät 1,9 Millionen Ienwoonere. Ap Guaraní hat ju Stääd Paraguaŷ (nit tou ferwikseljen mäd Paraguái, dän Noome fon dät Lound ap Guaraní). Ju Fäästenge Asunción wuude ap dän 15. August 1537 fon Juan de Salazar y Espinosa de los Monteros (uk de Espinoza) ap Befeel fon Pedro de Mendoza gruunded. Ap dän 16. September 1541 wäd dät as Stääd anärkoand. Asunción is een fon do ooldste spoanske Stääde fon Suud-Amerikoa. Ju Steede, wier dät lait, wuude fermoudelk fon Juan de Ayolas foar't eerste Moal besoacht. Gruundengsnoome is La muy noble y leal ciudad de Nuestra Señora Santa María de la Asunción („Ju aiske eerwöidige un tjoue Stääd fon uus Hillige Frou Maria fon ju Heemelfoart, meend is Mariä Heemelfoart. Düssen Noome is bit däälich die amtelke Noome fon Asunción. Asunción wäd as \"Madre de Ciudades\" (\"Stäädemuur\") beteekent. Düt kumt deerfon, dät in't"}
{"id": "11032", "contents": "Atawallpa waas die lääste betjuudende Häärsker fon't Inka-Riek. Hie hiede wäil noch een poor Ätterfoulgere, man do hieden unner do Spoaniere nit fuul tou tällen of kuuden bloot in litje Rebätte häärskje. Atawallpa waas aan Suun fon dän Inka-Häärsker Wayna Qhapaq un sien Ieuwen-Wieuwmoanske Tocto Koka, ju lääste Prinzessin uut ju oolde Scyr-Dynastie in Quito. Atawallpa saach sik deeruum nit bloot in ju Traditsjoon fon do Inka, man uk in ju Traditsjoon fon ju oolde Befoulkenge fon Quito, dät eerste unner sin Grootfoar Tupaq Yupanki fon dän Inka-Riek ärooberd wuuden waas. Tupaq Yupankis Suun Wayna Qhapaq, die Foar fon Atawallpa, hiede Quito dan tou een Oard twäide Haudstääd fon dät Inka-Riek ieuwenske ju oolde Haudstääd Cusco moaked. As do Spoaniere in't Lound koomen, wuuden Atawallpas Foar Wayna Qhapaq uk uk die Krounprins Ninan Cuyochi läip kroank, uumdät do Spoaniere do Pokken meebroacht hieden. Die Krounprins stoorf as eersten un Wayna Qhapaq moaste sik een näie Troonfoulge uurlääse. As legitimen Ätterfoulger goolt bie do Inka bloot aan Prins, dän die Köönich fon een lieuwelke Suster kriegen hiede (Intucht). Suk aan waas Atawallpa nit, man Waskar, die Suun fon Wayna Qhapaq mäd sien Suster Ruahua Occlo. Ju Geskichtsskrieuwenge fon do Spoaniere un"}
{"id": "11046", "contents": "Düne is een Ailound dät ieuwenske Hälgelound in ju Noudsee. Hälgelound un Düne heere tou dän Kring Pinneberg, die grattendeels ap’t Fäästlound fon Släswiek-Holstein lait, juust noudelk fon Hambuurich. Dät Ailound Düne lait 62 km noudwäästelk fon ju Muundenge fon ju Elbe un minner as 1 km aastelk fon Hälgelound säärm. Düne wäd truch ju smälle Seesträite Reede fon’t Haudailound tränd, wäkke in Noudreede un Suudreede (fröier uk Noudhoawen un Suudhoawen naamd) apdeeld wäd. Dät Ailound is ungefeer 0,7 km² groot, fon dät Noudwääste bit Suudaaste maksimoal 1,25 km loange un fon’t Noudaaste ätter dät Suudwääste 850 km breed. Ju hoochste Steede lait ap 9,2 m buppe Seeniveau. In ju Winter fon 1720/21 wuude Düne definitief fon Hüne definitief fon Hälgelound tränd. Deerfoar roate dät een Loundferbiendenge twiske do Ailounde. In dät 17. Jierhunnert bestuude Düne grattendeels uut Musselkalk- un Krietfälsen, un disse Fälsen weeren hoast juust so hooch as do fon’t Hälgelound. Siet dät 18. Jierhunnert bit in dät 20. Jierhunnert kromp dät Ailound, bloot 0,1 km² loang Ailound bleeuw uurich. In ju Tied fon‘t natsjonoalsotsjalistyske Düütske Riek begon dät Projäkt Hummerscheere. Truch dit Projäkt skuul dät Ailound Düne wier gratter wäide truch Sound aptouspäilen. Truch Kribben un Molen"}
{"id": "11047", "contents": "St. Ingbert is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Saarlound. St. Ingbert is in dät Loundkring Saarpfalz-Kreis. Ju Stääd häd 36.000 Ienwoonere (2016). Jazzfestival Kleinkunstfestival www.st-ingbert.de"}
{"id": "11048", "contents": "Een Minute is ne Tiedseenhaid, weerbie een Uure in 60 Deele apdeeld is. Däälich basiert sik ju Minute ap ju Basiseenhaid Sekunde. Deertruch is een Minute nu altied glieke loange, man bloot nit wanner deer een Skaltsekunde ienfouget wäd. Een Minute is gewöönelk 60 Sekunden. 60 Minuten sunt een Uure. 1.440 Minuten sunt aan Dai. Tied"}
{"id": "11049", "contents": "Een Uure is ne Tiedseenhaid, weerbie aan Dai in 12 Deele apdeeld is, un een Noacht uk. Deermäd häd een Dainoacht (Nychthemeron) 24 Uuren. Däälich basiert sik ju Uure ap ju Basiseenhaid Sekunde. Een Uure is 60 Minuten. Gewöönelk 3.600 Sekunden. Tied"}
{"id": "11056", "contents": "Fermín IV Caballero Elizondo (Dezember 1974 in Monterrey, Nuevo Leon, is n Rapper uut do Mexiko. Hie häd uur ju ganse Waareld moor as 400 Millione Toondreegere ferkooped."}
{"id": "11057", "contents": "Dharius (* 24. September 1984 in Monterrey, Nuevo Leon as Alan Alejandro Maldonado Tamez, uk bekoand as MC Dharius, DHA un Tirano, is n Rapper uut do Mexiko."}
{"id": "11058", "contents": "Ju Avocado (Persea americana MILL., uk Persea gratissima C.F.GAERTN.) is een Plontenoard uut ju Familie fon do Loorbeergewoakse (Lauraceae). Ju Frucht is uut botoanske Sjuchtwiese een Bäie. Die Boom kumt uut do fuchtich-woorme tropiske Rienwoolde fon Mexiko un Middelamerikoa. HIe wäd däälich in moor as 400 Kultuursoarten waareldwied in do Tropen un juustso uk in Suudafrikoa, Israel, Kalifornien, Chile, Peru, Australien, Näiseelound un in't suude fon Spoanien (Málaga un an ju Kuste fon Granada ounbaud. In ju Middelmeer-Ruumte wuude ju Avocado eerste tou Begin fon't twintichste Jierhunnert ienfierd. In dät Seelterske is dät Woud Avocado uut dät Düütske uurnuumen wuuden, man die jappere Wouduursproang lait fonsäärm heel uurswain. Die Noome Avocado kumt uurspröängelk uut dät Nahuatl, ju Sproake fon do Azteken un uur Indioanerstomme in'e Noaberskup. Dät Woud ahuacatl betjudt in düsse Sproake so fuul as \"Klööte\" un wuude wildääge apgruunde fon ju Foarm fon'e Frucht ap ju Plonte uurdrain. Do Spoaniere hääbe dät nit fersteen un hääbe deer uut Avocado\" moaked, dät is ooldwaareldsk Spoansk un betjudt \"Affekoat\". Deer waas somäd Foulksetymologie in't Spil. Wilst ju Foarm Avocado in't düütske uurnuumen wuuden is, bruukt me däälich ap Spoansk foar dät Affekoat ju Woudfoarm \"abogado\", wilst ju Plonte blw. ju"}
{"id": "1106", "contents": "N Proton is n subatomär litje Paat mäd ne positive elektriske Leedenge. Ernest Rutherford häd dät 1919 äntdäkt. Die Atomkääden (of Nukleus) fon dän maast foarkuumende Typ (sjuch uk Isotop) Woaterstof-Atom, H, is een eenpeld Proton. Do Nuklei fon uur Atome änthoolde Neutrone as uk Protone. Ju Taal Protone fon dän Kääden bestimt do chemiske Oainskuppe fon dät Atom un wäkker chemisk Element dät is. Me häd oumoaked, dät me ju Leedenge fon een Proton betrachtet as ju Eenhaid fon Leedenge. Ju Leedenge fon n Elektron is seküür gliek an ju fon dät Proton, man juunstoald. In n neutroal Atom is ju Antaal Protone in dän Kääden gliek an ju Antaal Elektrone in do 'Elektroneskille' deer uumetou. In ju Loage kompensierje do positive Leedengen fon do Protone ätter buuten do negative Leedengen fon do Elektrone. Dät Atom is dan fon buuten gesäin neutroal . N Proton häd ne Rauemasse fon 1,6726231x10-27 kg, wät n bitje minner is as ju Masse fon een Neutron. Deermäd is dät sowät 1800 moal swarre as n Elektron. Ju Leedenge fon een Proton is uungefäär gliek an 1,6x10-19 Coulomb. Protone wäide klassifizierd as Baryone un bestounde an sik wier uut Quarke, nämmelk Valenzquarks un Seequarks."}
{"id": "11061", "contents": "Die Axolotl (Ambystoma mexicanum) is een mexikoanske Stäitpudde uut ju Familie fon do Ambystomatidae un ferbrangt sien Lieuwend in't Woater. Dät Amphib häd Oainskuppe, do dät foar ju biologiske un mediziniske Foarskenge interessant moakje: Eerstens ju Neotenie. Neotenie is, wan do Dierte een Lieuwend loang neen fulle Metamorphose truchmoakje, also aaltied n bitje as n Poagenstäit blieuwe, also mäd \"Kiemen\" insteede fon ne Omme as Lounddierte. Twäidens kon dät Diert ferläddene Deele, so as Beene, eenfach ätterwoakse läite. Dät skäl toumäts sogoar mäd Deele fon ju Brainge slumped weese. Dät Woud kumt uut dät Nahuatl, ju Sproake fon wäkke mexikoanske Indioanerfoulke, so as do Azteken. In düsse Sproake hat dät āxōlōtl, ju Uutsproake is [aː'ʃoːloːt͡ɬ]. Dät skäl een Touhoopesättenge weese fon do Woude atl (Woater) und Xolotl (een aztekiske Godhaid) un waas tou ferstounden as „Woater-Undiert“. Dät faalt ap, dät Axolotl in Fangenskup gjucht wied fersprat tou fienden sind, wilst ju Oard in Fräiegaid bienaist uutstuurwen is. In ju Foulge wäd dät n bitje naier ferkloord: Axolotl sunt endemisk in dän Xochimilco-See un in dän benoaberden Chalco-See in een vulkoanske Niede bie Mexiko-Stääd. Do bee Seen sunt Uurblieuwsele fon een gratter Woater-System, dät däälich deelwiese bloot noch in Foarm fon"}
{"id": "11064", "contents": "Do Azteken (fon Nahuatl aztecatl, seeltersk sowät as: „wäl, die uut Aztlān kumt“) wieren een middelamerikoanske Kultuur, ju twiske dät 14. un dät äddere 16. Jierhunnerd bestuude. In't Meene beteekent me mäd dän Begriep „Azteken“ ju ethnisk heterogene, in ju Moorhaid Nahuatl baalende Befoulkenge fon dät Doal fon Mexiko; in dän äängeren Sin sunt deermäd bloot do Bewoonere fon do tjo Stääde Tenōchtitlan (spoansk:Tenochtitlán), Tetzcohco (sp: Texcoco) un Tlacopan (sp:Tlacopán) meend, do touhoope dän sonaamden „Aztekisken Tjobuund“ bilgeden. Fon dät leete 14. Jierhunnert oun spratten do Azteken in dän Loop fon do Jiere hieren politisken un militärisken Ienfloud ap do uumelääsende Stääde un Foulke uut, do nit direkt foar dät Riek anektierd, man tou Toalenge fon Tribute twoangen wuuden. Ap dän Hööchtepunkt fon hiere Moacht kontrollierden do Azteken wiede Deele fon Säntroal-Mexiko mäd dät Doal fon Mexiko as Middelpunkt. Twiske 1519 un 1521 wuuden do Azteken läiweloa fon do Spoaniere unner Hernán Cortés, do uk ienheemske ferbuundede hieden, deelsmieten. Do Azteken beteekenden sik sälwen maasttieds as „Mexi'ca'“ [meːˈʃiʔkaʔ] (seeltersk: Mexikoaner), ätter dän Noome fon ju Steede un ju Region Mexico, wierfon uk die Stoat Mexiko däälich sin Noome häd. Jo naamden sik uk wäil ätter hiere Siedelengssteeden Tlatelolco un Tenōchtitlan,"}
{"id": "11065", "contents": "Babo (* 14. November 1976 in Santa Catarina, Nuevo Leon as Eduardo Davalos de Luna, uk bekoand as Babo un MC Babo, is n Rapper uut do Mexiko."}
{"id": "11068", "contents": "Barbados [baʁˈbaːdɔs] is aan Ailound-Stoat in dän Atlantik un heert tou do Litje Antillen. Barbados lait noudaastelk fon Venezuela in ju Karibik un wäd geografisk tou Middel-Amerikoa täld. Ju fröiere britiske Kolonie is sänt 1966 fon't britiske Köönichriek uunouhongich, man daach as Commonwealth Realm souveränen Lid-Stoat fon dän Commonwealth of Nations un mäd ju britiske Kroune in Personoal-Union ferbuunen. Ju Amtssproake is Ängelsk, man do maaste Ienwoonere baale alledeege Bajan, een ängelsk basierde Kreol-Sproake. Barbados waas aleer fon tropisken Rienwoold bedäkt, man däälich sunt deer bloot noch litje Stukke fon uurich, uumdät fuul deerfon tou Baulound, foaraaln Sukkerroor-Plontengen kultivierd wuuden is. Ju Haudstääd fon dät Lound is Bridgetown, die hoochste Bierich is mäd 340 Meetere die Mount Hillaby. Do foar-europäiske Ienwoonere fon Barbados wieren Arawak un Kariben. Uum 350 ätter Kristus, 800 un in't 13. Jierhunnert roakeden tjo Ienwonnerengs-Woogen dät Ailound. Deertwiske un ätters waas dät Ailound fon't Fäästlound isolierd. In't leete 15. Jierhunnert hääbe spoanske Seefoardere dät Ailound besoacht, in 1511 is dät foar't eerste Moal ap een spoanske Koarte tou sjoon. Dan koomen in 1536 do Portugiesen, do dät Ailound uk sin Noome roat hääbe: Mäd Portugiesisk os barbados, dät hat \"(do) boartdreegende)\" wuude dät Ailound beteekend, uumdät"}
{"id": "11070", "contents": "Barbuda is een Ailound fon do Litje Antillen in ju Karibik. Dät heert as Dependency tou dän Stoat Antigua un Barbuda. Barbuda lait sowät 40 km noudelk fon dät grattere Ailound Antigua. Dät häd hoast sowät 500 Ienwoonere (Stound 2018). Dät roate al in't äddere 17. Jierhunnert Fersäike truch Änglound un Frankriek, dät Ailound tou besiedeljen, man dät slumpede nit. Tou läip waas ju Fersuurgenge mäd Woater, bietou koomen dät uungoadelke Klima un ju Betruuenge truch do Kariben. Eerste in 1666 kuuden do Ängloundere een fääste Kolonie gruundje. Do eerste Siedlere wieren do Bruure Christopher un John Codrington, ätter do ju Haudstääd fon dät Ailound benaamd is. Do Codringtons wieren in Foulge uk Sukker-Plonter ap Antigua, un loange Tied ju bestimmende Sibskup ap Barbuda. Uum 1800 wuude dät Suudspit fon dät Ailound mäd aan Martello-Touden, aan britisken Fäästengstyp, seekerd, ju Ruine stoant bit däälich. In 1981 wuude Barbuda mäd dät grattere Noaber-Ailound Antigua touhoope in ju Uunouhongegaid äntlät, wierbie een Moorhaid fon do Barbudioanere deerfoar stämd hiede, bie dät Fereende Köönichriek tou blieuwen. Dät tän besiedelde Ailound mäd bloot n poor Täärpe hiede in 2011 sowät 1600 Ienwoonere. In do äddere Mäidenuuren fon dän 6. September 2017 look die Hurrikan"}
{"id": "11075", "contents": "Basseterre (frantsöösk foar \"Unnerlound\") is ju Haudstääd fon ju Ailound-Föderatsjoon St. Kitts un Nevis in do Litje Antillen. Basseterre lait oun ju suudelke Kuste fon dät Ailound St. Kitts. Basseterre wuude fon frantsööske Kolonisten unner ju Fierenge fon Pierre Belain d’Esnambuc uum 1627 gruunded. Ju Stääd waas ju eerste fääste frantsööske Kolonie in ju Karibik. As in't Jier 1639 Phillippe de Longvilliers de Poincy die Frantsööske Gouverneur fon St. Kitts wuude, wonnelde sik ju Stääd tou een groote, ärfoulchrieke Hoawenstääd, ju dän Honnel un ju Kolonisierenge fon ju aastelke Karibik bestimde. De Poincy moakede Basseterre dan gau tou ju Haudstääd fon aal do Frantsööske Kolonien in do Wäästindiske Ailounde, uk Gouadaloupe un Martinique. Dät bleeuw so bit tou sin Dood in 1660, ätters waas ju Betjuudenge wier wät litjer. In 1727 wuude dät tou ju Haudstääd fon dät Ailound St. Kitts moaked. Leeter wuuden do Frantsoosen ferdrieuwen un do Briten uurnoomen ju Kontrolle. Uk wan ju Stääd unner Kolonioalkriege un Natuurkatastrophen tou lieden hiede, rakt dät noch fuul goud apsteede broachte oolde Bauwierke uut ju Kolonioal-Tied. Däälich lieuwje moor as aan Fjoodendeel fon ju Befoulkenge fon dän heelen Stoat, sowät 13000 Ienwoonere, in ju Haudstääd (Stound: 2009). In ju Stääd"}
{"id": "11077", "contents": "Belize is een Lound in Middel-Amerikoa. Dät äntstuude in't Jier 1981 uut ju Kolonie Britisk-Honduras. Belize lait oun ju Atlantikkuste. Noaberlounde sunt Mexiko in dät Noude un Guatemala in dät Wääste un Suude. Belize häd n tropisk Klima. Ju Luchttemperatuur lait in'n Truchsleek bie 25,9 Grad Celsius. Ju Luchtfuchtegaid is truch dän Wiend fon ju See häär goud uuttouhoolden. Die maaste Rien faalt twiske Juni un Oktober, in düsse Tied is uk ju Luchtfuchtegaid ap't hoochste. Räägelmäitich aptreedende Natuur-Katastrophen sunt Hurrikoane un Uurfloudengen, do infoulge deerfon aptreede. Aan dweerelgen Stoarm fernäilde in 1961 ju domoalige Haudstääd Belize City, deeruum wuude Belmopan in 1970 ju näie Haudstääd. Groote Deele fon Belize sunt fon tropisken Rienwoold bewoaksen, deertwiske rakt dät uk Fjuurenboom-Savannen un Sumplound. Mangrovenwoolde luuke sik bienaist truchgungend ju Kuste loangs. Foar ju Kuste lääse Krallen-Riffe, Soundboanke un Atolle. Sun Haaldeel fon ju Flakte fon dän Stoat stoant unner Natuurskuts. Do grootste Stääde wieren in't Jier 2005 do foulgjende: Belize City (61.461 Ienwoonere), San Ignacio (16.812 Ienwoonere), Orange Walk Town (15.298 Ienwoonere), Belmopan (13.381 Ienwoonere) un Dangriga (10.750 Ienwoonere). Industrie rakt dät nit fuul, bloot Textil-, Neerengs- un Holt-Feroarbaidenge. Ap dät Lound is ju Buuräi fon groote Betjuudenge: Fuul Ljuude baue"}
{"id": "11079", "contents": "Belmopan is ju Haudstääd fon dät middel-amerikoanske Lound Belize un hiede in't Jier 2017 sowät 21.814 Ienwoonere. Dät is een relativ junge Ploanstääd, ju ap een seekerere Steede gruunded wuude, uumdät aan dweerelgen Stoarm ju oolde Haudstääd Belize City läip ferseerd hiede. Die Noome fon ju Stääd is aan kunstelken Begriep, die sik touhoopesät uut dän Loundnoome \"Belize\" un Mopan, dät is een Äi, ju truch dät Rebät lopt. Belmopan lait aastelk fon dän Belize River ap 17° 15' noudelke Bratte un 88° 46' wäästelke Loangte, 76 Meetere buppe ju See. Ju Stääd lait in ju Provinz Cayo, sowät 80 km fääre in't Binnelound as ju eerdere Haudstääd Belize City. Ap dän 31. Oktober 1961 fernäilde die Hurrikan Hattie groote Deele fon ju domoalige Haudstääd Belize City. In't Jier 1965 wuude die eendgultige Besluut foated, een näie Haudstääd ap een seekerere Steede tou bauen, fääre in't Binnelound. Ap dän 1. August 1970 waas ju amtelke Stäädgruundenge fon dät näi baude Belmopan. In dät sälge Jier wuude die Regierengssit fon ju domoalige britiske Kolonie Britisk Honduras ätter ju näie Haudstääd ferlaid. Do Regierengs-Huuse sunt in modernen Stil baud, man jo hääbe daach uk wäil Määrkmoale fon ju klassiske Maya-Baukunst. Eerste ap"}
{"id": "11091", "contents": "Die Bierich-Kat of Anden-Kat (Leopardus jacobita, Syn.: Oreailurus jacobita) is een suudamerikoanske Oard binne ju Familie fon do Katte. Die Bierich-Kat is tou fienden in dät Rebät fon do Anden in Suud-Amerikoa un wäd ap ju Roode Lieste fon säildene Oarde fon ju Waareldnatuurskuts-Organisatsjoon (IUCN) as \"stäärk in Gefoar\" (Endaraged) liested, uumdät ju heele Populatsjoon ap minner as 2500 uutwoaksene Dierte taksierd wäd, bie aan ouniemenden Populatsjoons-Trend. Dät rakt noch nit fuul wietenskuppelke Doaten uur ju Oard. Do eerste Film-Apnoamen fon ju Oard äntstuuden eerste ätter 2000 truch Christian Baumeister. Die Bierich-Kat is gratter as die Chileenske Woold-Kat un die Pampas-Kat. Dät fon Cornalia in 1865 beskrieuwene Exemploar waas 35 cm groot bie een Kop-Rump-Loangte fon 60 cm un een Stäitloangte fon 43 cm. Sien loang, wook, ticht Fäl is ljoacht gries plakked mäd swottelke of bruunelke Loangsstriepele, oun dän Buuk wiet mäd njuugen swottelke of bruunelke Ringe uum dän Stäit un een ljoacht Eende. Dät Fäl is ap dän Rääch 40 mm loang, oun dän tuustergen Stäit 35 mm. Ätter Reginald Innes Pockock läite sien loange Fälhiere toanke, dät die Bierich-Kat sien Lieuwend in koolde, fälserge Habitoate toubrangt. Die Bierich-Kat is moor of minner so groot as n grooten"}
{"id": "111", "contents": "Aastriek is n Lound in Middel-Europa. Ju Haudstääd is Wien un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2017 Alexander Van der Bellen. 700–1806, Frankenriek un Hillige Roomske Riek 1804-1867, Kaiserdom Aastriek 1867-1918, Aastriek-Ungarn 1918–1938, eerste republik 1938-1945, Trääde Riek 1945, twäide republik Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Großglockner (3.798 m). Do grootste Äien fon Aastriek sunt Donau, Elbe un Rhien. Aastriek wäd begränsed fon: Düütsklound in dät Noude, Tschechien in dät Noud-Aaste, ju Slowakäi in dät Aaste, Ungarn in dät Suud-Aaste, Slowenien in dät Suude, Italien in dät Suud-Wääste, Swaits en Liechtenstein in dät Wääste. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $39.300 in 2007. In 2007 waas 1,6% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 30,3% Industrie un 68% Tjoonste. Commons: Aastriek – Mediendoatäie www.austria.gv.at Düütsk"}
{"id": "11100", "contents": "Die Bierich-Noosenboar (Nasuella olivacea) is een Roowdierte-Oard uut ju Familie fon do Dwäärch-Boare (Procyonidae). Hie is ääng fjuund mäd do Noosenboare (Sleek Nasua), man hie wäd in aan oainen monotypisken Sleek, Nasuella, fierd. Bierich-Noosenboare lieuwje in Kolumbien, dät wäästelke Venezuela un Ecuador, wier jo in haagerlaine Holtbuske in 2000 bit 3200 Meetere buppe ju See tou fienden sunt. Die Bierich-Noosenboar lät so äänelk as die Suudamerikoanske Noosenboar, man hie is baldoarich litjer un häd n kuuteren Stäit. Sien ticht, ruuch Fäl is fon griesbruune Klöär, die Stäit is jeelgries-dunkerbruun ringeld. Ju Snuute is juust as bie do uur Noosenboare loangsträkked un goud bewäägelk, man die Skäädel in't heele is noch langer as bie do uur Oarde. Düsse Dierte roakje een Kop-Rump-Loangte fon 36 bit 39 cm un een Stäitloangte fon 20 bit 24 cm."}
{"id": "11113", "contents": "Die Bierich-Tapir (Tapirus pinchaque), uk as Anden-Tapir of Wul-Tapir beteekend, is een Suugediert uut ju monogeneriske Familie fon do Tapire (Tapiridae). Die Bierich-Tapir is ju twäidlitste Oard fon Tapire. Sien Lieuwendsruumte lait in do hooge Anden fon Ecuador, Kolumbien un dät noudelke Peru, wier hie ap 2000 bit 4500 Meetere uur ju See foarkumt. Wuddelk säilden is uk moal aan ap läigere Hachte tou sjoon. Uumdät do Moanskene ju Lieuwendsruumte fon do Bierich-Tapire fernäile, is ju Oard in Gefoar. Do Dierte sunt maasttieds snoagens unnerwaiens, man toumäts uk deeges. Buute fon ju Brumst-Tied lieuwje do uutwoaksene Dierte aleenich. Jo konnen goud loope, klieuwerje, swimme un duukje. Jädden walterje sik do Dierte in'e Mudde. Bierich-Tapire freete jädden Bleede, Twiege, Fruchte un uur Plontendeele. Ju Wietenskup koant moor as 200 Plonten, do fon do Bierich-Tapire freeten wäide. In ju Druuge Tied freete jo uk Gäärs. Een wichtige Plonte foar dän Bierich-Tapir sunt do Mammut-Bleede (Gunnera). Deerfon freete do Dierte do groote Bleede un do Steele, man jo ferstopje sik uk jädden deer unner. Uumdät jo uk Fruchte un Bäien freete, dreege jo uk hieren Deel tou ju Uutspreedenge fon wäkke Plonten bie, wan jo do ätters wier uutskiete. Do Dierte mouten Soalt"}
{"id": "11141", "contents": "Die Bieuw-Äil is een uungewöönelke Oard fon do Näiwaareld-Soaksfiske un kon Stroom-Steete fon sik reeke. Düsse Stroom-Steete konnen tou'e Joagd juust so as tou'e Ferdäägenge iensät wäide. Die Fisk lieuwt in do mudderge un suurstof-äärme Swäitwoatere in dät Noude un ju Midde fon Suud-Amerikoa, in't Bäkken fon dän Amazonas un in't Stroom-Rebät fon dän Orinoco un wät deer an litjere Äien mäd ferbuunen is. Die Bieuw-Äil is naan wuddelken Äil, as sin Noome un sien Uutsjoon fermiddeld. In Wuddelkhaid heert hie tou do Näiwaareld-Soaksfiske. Mäd do wuddelke Äile stimt hie in sin loangen un zylindrisken Lieuw uureen. Sin Iers-Flappert ferlopt bienaist uur dän heelen Lieuw un eendet oun't Stätspit. Rääge-, Stäit- un Buuk-Flappert rakt dät nit. Ju Loangte fon do Bieuw-Äile kon bit tou 2,8 Meetere bie een Wächte fon 20 Kilogramm weese. Die breede, rundede un ouflakkede Kop drächt een moachtige Muule, deer me dän Fisk as Roower oun kanne kon. Ju Faawe gungt fon gries bit bruunelk. Die Bieuw-Äil lieuwt in mudderch, suurstof-äärm Woater. Sowät tachtentich Prosänt fon dän Suurstof, dän die Fisk apnimt, wäd truch do besunners uutbieldede Äddere in ju bienaist tuskeloose Muule apnuumen, wiertruch die Bieuw-Äil aal tjoon bit füüftien Minuten apduuket, uum Luft tou"}
{"id": "11146", "contents": "Do Boomstieger-Poagen (Dendrobatidae), uk Pielgift-Poagen of Faaw-Poagen naamd, sunt een Amphibien-Familie, ju tou do Poagen-Oardige (Anura) heert. Jo lieuwje in Middel- un Suud-Amerikoa. Dät sunt oafter aiske litje (sowät 12 bit 50 mm) un bunte Poagen un wäide hoast in sowät een Duts Sleeke un uum do 170 Oarde iendeeld. Mäd ju Faawer-Poage (Dendrobates tinctorius), wuude een Oard eerstmoals al in't 18. Jierhunnerd fon aan Europäer beskrieuwen. Dät oafter ju heele Familie as \"Pielgiftpoagen\" beteekend wäd, lät wät mis, uumdät gewöönelk bloot tjo Oarde fon dän Sleek Phyllobates fon ienheemske Foulke (Indioanere) foar dät Pielgift bruukt wuuden sunt. Nit aal do Stoffe, do fon do Boomstiegerpoagen truch hiere Häid-Käddele uutskädded wäide, sunt doodelke Näärwengifte. Twiske ju eerste un twäide, juust so as twiske ju twäide un trääde Toone sunt neen Swimhäide uutbielded. Die Muulebeen-Bunke failt. Do sälge Määrkmoale fiende sik bie dän Sleek Allobates, man die heert tou do Aromobatidae. Apgruunde fon joopgungende mikrobiologiske un phänotypiske Unnersäikengen is deerfon uuttougungen, dät düsse Uureenstämmenge nit ap genetisken Touhoopehong, man ap Konvergenz touräächgungt. Boomstieger-Poagen reeke uur hiere Häid basiske Alkaloide ou, wierfon sowät 200 Varianten bekoand sunt (biespilswiese Pumiliotoxin bie Dendrobates, Batrachotoxin bie Phyllobates. Batrachotoxin wierket ap dät Näärwensystem, Dät ferhinnert ju"}
{"id": "11158", "contents": "Ju Stääd Bridgetown in dän Parish Saint Michael is ju Haudstääd fon dän karibisken Ailound-Stoat Barbados un juustso die wichtichste Hoawen un die ökonomiske Middelpunkt. Uurspröängelk wuude ju Stääd Indian Bridge naamd, ätter een al in indioanske Tied baude Brääch uur ju Äi, ju däälich Constitution River hat. Ju Stääd wuude in 1628 fon do Briten gruunded un häd däälich sowät 7.000 Ienwoonere, man bietou mout me noch sowät 80.000 Ienwoonere fon do Foarstääde meetälle, wät betjudt, dät in un uum ju Stääd sun Träädendeel fon ju Befoulkenge fon Barbados lieuwt. Do Ljuude fertjoonje sik dät Jäild mäd Tourismus, man jo staale uk Sukker, Rum un Melasse häär. Wier die Constitution River in ju See fljut, is däälich aan Yacht-Hoawen. Hie wäd in't Säntrum fon ju Stääd as \"Careenage\" beteekend, uumdät hier aleer do Sailskiepe liegen, uum dän Rump skeen tou moakjen. Fluks bie ju \"Careenage\" lait die National Heroes Square (aleer: Trafalgar Square), die säntroale Ploats fon ju Stääd, wier älken Dai fon Klok säks smäidens bit Klok säks säiwends ätter een fäästskrieuwen Sätgjucht ju Flaage fon Barbados waaie mout. Hier sunt uk do Parliament Buildings (aleer: Public Buildings), die Sit fon do bee Koomere fon dät barbadienske Parlemänt"}
{"id": "1116", "contents": "N Neutron is n subatomär litje Paat sunner elektriske Leedenge dät foarkumt in Atomkäädene. Dät is apbaud uut 2 down-Quarke un 1 up-Quark. Aal Atomkäädene bit ap aan änthoolde ieuwenske een of moor Protone uk een of moor Neutrone. Ju eensichste Uutnoame is 1H (ju maast foarkuumende Foarm fon Woaterstof), wierfon die Kääden uut bloot een Proton bestoant. Ju Masse fon n Neutron is bolde gliek an ju fon n Proton man n Neutron failt ju positive Leedenge fon n Proton. Ju Rauemasse fon n Neutron is 1,00894 atomäre Massen-Eenhaid (u), dät is 1,67493 × 10-27 kg. Dät litje Paat kon fräiwäide bie Käädenkleeuwenge, toun Biespil in Käädenreaktore un bie ju Explosion fon ne Atombombe, man is in dän fräie Toustand (also buute dän Atomkääden) nit stabil. Ju Ouklingtied (antjut mäd τ) is 14:46 Minuten. Dät klingt ou tou n Elektron, n Proton un n Elektron-Antineutrino. Dät is n Biespil fon ß-Ouklingenge (Elektrone-Emission wäd Betastroalenge naamd). Bolde aal Masse wäd deerbie fääreroat an dät Proton. Neutrone spielje ne wichtige Rulle in Käädenreaktione: Neutrone-Aktivierenge Käädenkleeuwenge Do konnen uk anwoand wäide foar Struktuurunnersäikenge: Neutrone-Straienge Littikwinkelstraienge fon Neutrone (SANS) Do Neutrone wuuden 1932 äntdäkt fon James Chadwick, die deerfoar 1935 die Nobelpries foar"}
{"id": "11160", "contents": "Buenos Aires [ˈbwenos ˈai̯ɾes] is ju Haudstääd un Primoatstääd, also dät politiske, kulturelle un wirtskuppelke Säntrum fon Argentinien. Do Gruundere fon ju Stääd benaamden ju ätter ju Santa María del Buen Ayre (spoansk foar Hillige Maria fon ju goude Luft / do goadelke Wiende). Ju Stääd lait oun't Ouger fon dän Río de la Plata, een tjoachterfoarmige Mundenge fon do Äien Río Paraná un Río Uruguay in dän Atlantik, ap ju Aastkuste fon dän suud-amerikoansken Waarelddeel. Buenos Aires lait in dän Truchsleek sowät 25 Meetere uur ju See. Dät häd 2.890.151 Ienwoonere (Stound:2010). Buenos Aires wuude ap dän 2. Februoar 1536 fon Pedro de Mendoza mäd dän Noome Puerto de Nuestra Señora Santa María del Buen Ayre gruunded. Uumdät do spoanske Siedlere dät stuur hieden, Neerenge tou kriegen, twoangen jo do ienheemske Het-Indioanere (uk bekoand as Querandí), ju junge Stääd mäd Ietelweeren tou fersuurgjen. Do Het bekeeken do Spoaniere deeruum as Fäinde un uurfällen ju Stääd moorere Moale, sodät do Siedere Buenos Aires al in 1541 wier apreeke un ferläite moasten. In 1580 wuude ju Stääd fon Juan de Garay unner dän Noome Ciudad de la Santísima Trinidad y puerto Santa María de los Buenos Aires wiergruunded. Ju Wirtskup fon"}
{"id": "11164", "contents": "Caracas is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Venezuela. Ju Stääd jält as kulturellen un wirtskuppelken Middelpunkt fon dät Lound. Uumdät dät deer so fuul kriminelle rakt un so fuul Ljuude uumebroacht wäide, jält ju Stääd as een fon do freeselkste Steeden ap ju Waareld buute fon Kriechsrebätte. Kolumbus roakede in 1498 as eersten Europäer ju Kuste fon Venezuela ap'e Naite fon wier nu Caracas lait. Junner äntstuude een litje Kolonie, ju Koarl V. as Leen fon ju Kroune Kastilien dän Honnelsheer Welser in Augsbuurg as Wiergoudmoakenge fon een \"Anleihe\" äärwelk uurroate. Man do Welser beheelten ju Besittenge bloot bit 1546. Ju wuddelke Stääd wuude in 1567 fon dän spoansken Konquistador Diego de Losada unner dän uurspröängelken Noome Santiago de León de Carácas gruunded. Leeter waas Caracas Haudstääd fon een spoansk Generoalkapitanoat un Sit fon dän Gouverneur. Uum 1750 blöide ju Stääd ap truch dän groienden Export fon Kakao. In dän Uunouhongegaidskriech wuude ju Stääd ap dän 29. Juli 1811 un noch insen 1814, ätterdät ju truch Simón Bolívar befräid wuuden waas, fon spoanske Troppen iennuumen. In 1821 foulgede wier een Befräienge un Caracas waas ätters bit 1831 Bestounddeel fon ju Republik Grootkolumbien, bit Venezuela sik deer in 1830 as"}
{"id": "11175", "contents": "Castries is ju Haudstääd fon dän karibisken Ailoundstoat St. Lucia un häd sowät 3.661 Ienwoonere in't Stääd-Rebät un 16.134 Ienwoonere in do Foarstääde deer uumetou (Stound: 2010 of 2011). Ju Stääd lait in't glieknaamde Quarter ap ju noudwäästelke Kuste fon dät Ailound un is sowät 65 Kilomeetere wäch fon Fort-de-France, ju Haudsteede fon Martinique. Castries is die Sit fon dät Äärtsbistum Castries. Castries wuude äntstuude unner dän Noome Carénage fon 1650 oun truch do Frantsoosen. Toueerste waas deer man een Fäästenge, wieruume dan ju Siedelenge äntstuude. In 1785 wuude dät ätter Charles Eugène Gabriel de La Croix de Castries, marquis de Castries benaamd. In 1794 benaamde Edward Augustus, Duke of Kent and Strathearn ju Stääd ätter sien Muur Kööniginne Charlotte fon Änglound in \"Charlottesville\" uume. In dän April 1796 wuude ju Stääd mäd Kenunnen beskeeten un truch dät äntsteene Fjuur heel un aal fernäild. Uk in do Jiere 1813, 1927 un 1948 baadende ju Stääd tou groote Deele uut. Ätterdät in't Jier 1863 dät eerste mäd Koole beleedene Skip in dän Hoawen fon Castries ienfuur, äntwikkelde sik in ju Stääd een Koole-Industrie, man ju briek fon 1906 oun wier ou, wät truch dän Eersten Waareldkriech un ju Eepenenge fon dän"}
{"id": "11177", "contents": "Dunkerque (Wäästfräisk: Dúntsjerk, Niederloundsk: Duinkerke(n), Düütsk: Dünkirchen) is ne industrielle Hoawenstääd in Noud-Frankriek äntloang ju suudelke Noudseekuste, sowät twintich Kilomeetere wäch fon ju wäästflämiske Meente De Panne an dät belgisk-frantsööske Skeed. Ju Stääd is ju Haudsteede fon dän glieknoomige Arrondissement wät uureenstämme bienaist mäd dät frantsööske Deel fon die Westhoek, in dät Noude fon ju aleer Provinz Frantsöösk-Flandern. Dunkerque is uk ne Unnerpräfekture fon dät frantsööske Departement Nord un ne Meente in ju Region Hauts-de-France, mäd ne Flakte fon 43,89 Quadroatkilomeetere. Deer woonje uungefeer njuugenduusend Moanskene. Touhoope mäd säkstien uur Meenten bildet ju Stääd ju Stäädgemeenskup Dunkerque wier bolde dwoohunnertduusend Ljuude lieuwje. Dunkerque is gjucht bekoand uum sien Seehoawen uum dän Sleeuwekanoal, wäkke dän träädwichtichste Seehoawengebiet fon Frankriek is, ätter dän fon Marseille un Le Havre, mäd twiske fjautich bit füüftich Millione Tonnen uumsloain jierelk. Dunkerque rakt sien Noome an sien berüümd Karneval, ju sänt 1946 älk Jier heelden wäd. Dunkerque wuude wäil uum dät Jier 966 gruunded oaber ju ooldste Noomenmäldenge stamt uut 1067. Die Steedenoome, die ferwiest ap ju Gründenge fon ju Kapelle in do Duunen in dät Eende fon't 10. Jierhunnert, kumt uut dät Flämisk un betjudt woudelk uursät „Duunen-Säärke“. Doo waas Dunkerque n Fiskertäärp. Offisjelle Websiede"}
{"id": "11178", "contents": "Ju Universität fon Pennsylvanien is ju Universität fon dän Buundesstoat Pennsylvanien in do Fereende Stoaten. Ju wuude in 1740 gruunded und häd mädnunner moor as 20.000 Studenten. William Henry Harrison (1773–1841), Präsident fon do Fereende Stoaten Noam Chomsky (* 1928) Elon Musk (* 1971) Commons: University of Pennsylvania – Mediendoatäie upenn.edu UPenn: Facts"}
{"id": "11181", "contents": "Cayenne [kaˈjɛn] is ju Haudstääd fon dät frantsööske Uursee-Département Frantsöösk-Guayana. Mäd 57.614 Ienwoonere un een Flakte fon 23,6 km² is dät uk ju grootste Stääd junner. Cayenne lait ap een glieknaamd Hoolich-Ailound in ju Mundenge fon dän Río-Cayenne, die deer in dän Atlantik fljut. Een poor hunnert Meetere foar dät noudelke Spit fon dät Hoolichailound Cayenne lääse do tjo Îlets Dupont, do tou dän Kanton Cayenne-2 Nord-Est heere. 45 Kilometere noudwäästelk fon Cayenne lääse do tou ju Stääd un tou dän Kanton Cayenne-1 Nord-Ouest heerende Îles du Salut, do aleer as Stroaf-Kolonie fon Frankriek tjoond hääbe. Die Luchthoawen Cayenne lait sowät säkstien Kilomeetere suudwäästelk fon ju Stääd ap dät Rebät fon ju Noaber-Meente Matoury. Een eerste frantsööske Besiedelenge fon dät Hoolich-Ailound in 1604 truch een fon Hinnerk IV. soande Expeditsjoon moaste ätter een poor Jiere toureeke, uumdät do Portugiesen dät aal fernäilden. Ap dän 27. November 1643 wuude ju Stääd unner dän Generoalleutnant fon dän Köönich Charles Poncet de Brétigny wiergruunded. In't Jier 1652 wuuden do eerste Sklouen deer wai broacht. Dät Räidhuus Ju Kathedroale Huus fon ju Präfektuur fon Guayana Aan Ploats mäd Poolmen in ju Binnestääd"}
{"id": "11192", "contents": "Do Seederboome, Seedern of seederne Boome, uk wäil Tseeder- mäd \"Ts\" sunt aan Sleek fon Näddelboome mäd tjo Oarde. Seederboome sunt groote, immergräine Boome, do een breede Boomkroune uutbildje. Jo bruuke fuul Sunnenljoacht, uum goud tou groien. In'n Fergliek mäd uur Fjuurengewoakse konnen jo mäd ferhooldnismäitich min Deelsleeke uutkuume. Dät Holt rukt goud. Dät Boark fon junge Boome is glääd un gries. Do litje, oaifoarmige Knoaspen hääbe ne Skeele mäd man n poor Skubben. Dät rakt two Typen fon Takken. Eeerstens eenstoundige Loangdrieuwe mäd oankeld of spiroalich loangs ju Takke woaksende Näddele, twäidens Kuutdrieuwe mäd touhoopepakkede Näddele. Do tjuusterch- bit blaaugräine näddelfoarmige Bleede blieuwe tjo bit säks Jiere loang an dän Boom. Seederboome sunt eenhuusich tränd-geslächtich. Dät hat, aan Boom häd monnelke un wieuwelke Dannenappele. Jo stounde eenstoundich an do Kuutdrieuwe. Do apgjuchte monnelke Dannenappele sunt sowät 5 cm, leeter bit tou 8 cm loang; jo sunt do grootste monken do Fjuurengewoakse. Do gouldjeele Blöimte-Koarne hääbe neen Juuken, dät Blöimte fljucht in dän Häärst, nit in't Foarjier as bie do uur Fjuurengewoakse. Do apgjuchte, blöiende wieuwelke Dannenappele sunt oaifoarmich, roodelk, 1 bit 1,5 cm loang un bestounde uut moorere Säid-Skubben. Do sik ääng uurdäkjende Säid-Skubben sunt breeder as loang, holterch"}
{"id": "112", "contents": "Ju Aate heert tou do Puule-Frucht-Plonten of Leguminosen (Fabaceae). Ju wäd al sänt Begin fon ju Buuräi in ju Jungsteentied as Kultuurplonte tuchted, uumdät hiere Säidkoarele, do Aate, ieten wäide. Dät rakt gräine un griese Aate un uk Struukaate un wüülde Aate. die Blossem ju Puule eepene Puule"}
{"id": "11246", "contents": "Chan Santa Cruz (Mayathan „Littik Hillich Kjuus“), Xbáalam Nah Kampokolche Chàan Santa Cruz of Noh Kàah Chàan Santa Cruz Báalam Nah Kampokolche („Groote Steede fon dät litje Hillige Kjuus un Huus fon dän Jaguar“) waas dät politiske un religiöse Zentrum fon dän glieknoomigen Maya-Stoat ap dät Hoolichailound Yucatán in dän Kasten-Kriech fon 1847 bit 1901, däälich lait die Beriek in dän Buundesstoat Quintana Roo. Do Ljuude junner hieden aan synkretistisken Gloowe, also een Miskenge uut kristelke un heedenske Elemente, dän Kult fon dät baalende Kjuus. Ju Siedelenge Chan Santa Cruz äntstuude fon 1850 oun uum aan Cenote tou, ieuwenske dän sik Báalam Nah („Huus fon dän Jaguar“), die Tämpel fon dät Baalende Kjuus, befoont. Dät uunouhongige Maya-Stoatsrebät diende sik uut fon Tulúm in't Noude bit Bacalar (in 1858 truch do Maya ärooberd) in't Suude oun'e Skeed tou dät domoalige Britisk-Honduras un hiede sowät 30.000 Ienwoonere, un aal bloot Maya. Ju Haudstääd hiede uum 1860 sowät 300 Huuse mäd 2000 bit 7000 Ienwoonere. Do Bewoonere fon Chan Santa Cruz, besunners do Kriegere, druugen ju Beteekenge Cruzoob („Kjuuslere“, uk wäil Cruzob of in moderne Mayathan-Skrieuwwiese Kruso’ob). Bupperste gäistelke un militäriske Autorität in Chan Santa Cruz waas die Höider fon dät Kjuus (Nojoch"}
{"id": "11254", "contents": "Do Chibcha-Sproaken sunt een Sproakfamilie in Middel- un Suud-Amerikoa un heert tou do Sproaken fon do Indioanere. Do Chibcha-Sproaken sunt een Familie fon ienheemske indioanske Sproaken fon Kolumbien un Middel-Amerikoa. Die Noome lat sik ou fon een uutstuurwene Sproake mäd Noome Chibcha of Muisca, ju fon do Ienwoonere ap'e Naite fon ju Stääd Bogotá bit tou ju Tied fon ju Äntdäkkenge boald wuude. Düsse Sproake stoorf gau uut, ätterdät ap dän in't 18. Jierhunnert dät Bruuken fon ienheemske Sproaken ferbeeden wuude. Man däälich wäd fermouded, dät ju genetiske un linguistiske Oustommenge fon do Chibcha fuul moor in Costa Rica un Panama tou fienden is, wier uk ju grootste Toal un Fuulfoold oun Chibcha-Sproaken tou fienden is, deerbie uk do bee noch maast-boalde: Ngäbere, ju Sproake fon do Guaymí un Kuna. Düssen Artikkel foutet ap dän düütsksproakigen Wikipedia-Artikkel."}
{"id": "11255", "contents": "Chichén Itzá is een fon do betjuudendste Ruinensteeden ap dät Hoolichailound Yucatán in Mexiko. Ju Ruinenstääd lait sowät 120 Kilomeetere aastelk fon Mérida in dän Buundesstoat Yucatán. Dät honnelt sik uum een oolde Stääd fon do Itzá, een Maya-Foulk. Twiske dät oachte un dät alfte Jierhunnert hiede ju Stääd Chichén Itzá een groote uurregionoale Betjuudenge, man Doaten fon archäologiske Uutgreeuwengen tjuude deer ap wai, dät dät in ju Midde fon dät 13. Jierhunnert mäd ju Stääd tou Eende geen. Däälich rakt dät Ruinen ap een Flakte fon 1547 Hektoar, deermäd is dät een fon do grootste Funst-Steeden in Yucatán. Ju oolde Stäädmidde wäd fon toalrieke monumentoale Bauwierke iennuumen, do n religiösen un politisken Bäätergruund hieden. Besunners bekoand is monken do Bauwierke Kukulcán sien Pyramide, een groote Stappen-Pyramide, ju goud ärheelden un deelwiese uk wier ap Steede broacht is. Die Noome fon ju Stääd kumt uut dät Mayathan (ju Maya-Sproake fon Yucatán) un betjudt „An'n Rant fon dän Sood fon do Itzá“. Die Noome ist touhoopesät uut do tjo Woude chi’ („Muule, Rant, Ouger“) ch’e’en („Sood“ of „Hööle mäd Woater“) un itzá (Oainbeteekenge fon dät Foulk, dät deer lieuwde). Mäd dän Sood waas ju woaterfierende Doline (Cenote) meend, ju däälich as"}
{"id": "11256", "contents": "Do Chinchillas (Chinchillidae) sunt een Familie fon Gnauedierte uut Suudamerikoa. Düsse Familie uumfoatet träi Sleeke: Ieuwenske do Äächte Chinchillas, do as Pälsdierte un Huusdierte bekoand sunt, rakt dät uk do Hoasenmuuse un dät Viscacha mäd aaltouhoope soogen Oarde. Chinchillas sunt middelgroote Gnauedierte. Jo hääbe aan tännen Lieuw mäd n ticht, wook Fäl un n loangen, buskergen Stäit. Dät Fäl häd griese of griesbruune Faawe, wierbie ju Unnersiede ljoachter is. Die Kop is groot un häd een breede Snuute, do Oogene sunt groot un do Oore loangelk. Do faanderste Beene sunt kuut, do faanderste Fäite hääbe fjauer Toonen. Do bääterste Beene sunt baldoarich langer un muskulöser un eenje in tjo Toonen bie dät Viscacha of fjauer Toonen bie do Hoasenmuuse un do äächte Chinchillas. Do Dierte roakje een Kop-Rump-Loangte fon 23 bit 65 cm un een Stäitloangte fon 8 bit 40 cm. Jo brange twiske 500 Gramm un oachte Kilogramm ap'e Wächte. Ju Tuskfoarmel ludt as bie aal ju Meerswien-Sibskup I1-C0-P1-M3, aaltouhoope somäd twintich Tuske. Do Sniedetuske sunt as bie aal do Gnaudierte as Gnauetuske uutbielded, man ferhooldnismäitich litjet, do Käisen sunt juust so wuttelloos. Chinchillas rakt dät in't Wääste un in't Suude fon Suud-Amerikoa. Dät rakt do in't Suude fon"}
{"id": "1126", "contents": "N Elektron is n gans littik Elementar-Paat, wät heert tou n Atom of sik fräi in ju Ruumte befint. Wan dät sik in ju Ruumte befint, fäilt dät (juust as een Ion) Ienfloud fon n elektrisk Fäild un wan dät bewääget in n magnetisk Fäild uk Ienfloud deerfon. Dät Woud Elektron äntstamt dät griechiske Woud ελεκτρον foar Bernsteen, deeruum dät Bernsteen elektrisk leeden wäd, wan dät wrieuwen wäd mäd n Douk.. Atome bestounde ätter Rutherfords Atommodel uut n positiv leedenen Atomkääden, wier uumetou glieke fuul negativ leedene Elektrone traale, as dät positiv leedene Protone rakt in dän Kääden. Do Protone un Neutrone in dän Kääden fon dät Atom änthoolde bolde ju ganse Masse fon n Atom. Do sunt 1800 moal swarre as n Elektron. N Elektron is n Elementar-Paat mäd Spin 1/2, un is also n Fermion, as uk n Proton, n Neutron un n Positron. N Antipaat fon n Elektron hat Positron. So wied me weet häd n Elektron neen innere Struktuur. Dät Elektron häd ne negative Leedenge gliek as dät elementäre Leedengskwantum e (1,6022×10-19 Coulomb), toueerst meeten fon Robert Andrews Millikan mäd sien Ouljedruppe-Experiment. Elektriske Leedengen konnen bloot foarkuume in dat Fuulfache fon 1 e. Ju Rauemasse fon"}
{"id": "11260", "contents": "Do Chocó-Sproaken (uk wäil: Chokó of ängelsk Chocoan) sunt een litje, fon Indioanere boalde Sproakfamilie in Suudamerikoa, ju in Panama un Kolumbien fersprat is. Ju uumfoatet tweelich Sproaken, do fon 60.000 bit 120.000 Moanskene boald wäide. Wäkke fon do Dialekte sunt foar do Baalere fon do uur nit tou ferstounden. Antonio Tovar juust so as Paul Rivet un die tschechoslovakiske Linguist Čestmír Loukotka (1950) tälle do Chocó-Sproaken tou do Karibiske Sproaken of sjo een Sibskup deertou. Joseph Greenberg hoaldt jo foar sib tou dät Paez. Düsse Meenenge häd sik eepensjuunelk unner ju Wiele truchsät. Man ätter Daniel Aguirre sunt do Chocó-Sproaken een oaine Familie foar sik. Embera: (mäd bit tou 110.000 Baalere) Noudelke Oudeelenge: Emberá-Catío [cto] Emberá, Noud- [emp] (uk „Emberá fon Darién)“ Suudelke Oudeelenge: Emberá-Baudó [bdc] Emberá-Chamí [cmi] Epena [sja] Emberá-Tadó [tdc] Anserma [ans] (uutstuurwen) Arma [aoh] (nät ätterwiesen, fermoudelk uutstuurwen) Caramanta [crf] (aan uutstuurwenen Dialekt fon dät Anserma) Cauca [cca] Runa [rna] Woun Meu [noa] (uk: Noanamá) mäd 6–11.000 Baalere Düüsen Artikkel gruundet sik ap ju düütsksproakige Version. Unnern stounde do Wällen, do die düütske Artikkel bruukt häd, of do, do bie dän Uutbau fon dän seeltersken Artikkel bietou keemen sunt: Daniel Aguirre: “Choco languages”. In: Keith Brown"}
{"id": "11263", "contents": "Do Cochimí-Yuma-Sproaken sunt een Sproakfamilie, ju fon wäkke Noudamerikoanske Indioaner-Foulke boald wäd. Nieper sunt do Sproaken tou fienden in do suudwäästelke USA (in't Suude fon Kalifornien un in't Suudwääste fon Arizona) un uk in't noudwäästelke Mexiko (in Läichkalifornien un dät Noudwääste fon Sonora). Ofter wäide düsse Sproaken uk tou do Hoka-Sproaken täld. Ju Sproakfamilie wäd däälich maasttieds in two unnerskeedelke Noomensreekende Unnerdeelengen apdeeld - in dät däälich uutstuurwene Chochimí in dät Suude un do ferskeedene Yuma-Sproaken; wäkke fon düsse Sproaken of Dialekte tälle tou do betruuede Sproaken, wäkke sunt sogoar al uutstuurwen, do sunt dan mäd (†) känteekend. I. COCHIMÍ 1. Cochimí of Laimón (fon do Cochimí, twäin Dialekte, toumäts as two ferskeedene Sproaken bekieked) (†) Noudelk Cochimí/Laimón (Dialektvariante fon nomadiske Sälskuppe in ju Wöiste fon Läichkalifornien, leeter assoziierd mäd do Missionen Santa María Cabujacamang, Santa Gertrudis un San Francisco de Borja (Borjeño)) Suudelk Cochimí/Laimón (Dialektvariante fon hoolich-nomadiske Sälskuppe in do Oasen un Bierge suudelk fon dän 28. Brattenkring, ap't bääste dokumentierd in do Missionen fon San Javier Viggé, San José Comondú un San Ignacio Kadakaaman (Cadegomeño)) II. YUMA 2. Kiliwa (Kiliwi of Quiligua) of Koléew Ñaja' (Boald fon do Kiliwa (K'olew), düsse Sproake wäd fon aal do Yuma-Sproaken ap't"}
{"id": "11264", "contents": "Costa Rica is een Lound in Middel-Amerikoa. Costa Rica lait ap ju Lound-Äängte fon Middel-Amerikoa. Ätter't Wääste lait die Pazifik, ätter't Aaste ju Karibiske See, ju tou dän Atlantik heert. Uk dät Kokos-Ailound, een Pazifik-Ailound, dät unner Natuurskuts stoant, heert tou Costa Rica. Do Noaberlounde fon Costa Rica sunt Nicaragua in dät Noude un Panama in dät Suude. Dät Rebät fon Kosta Rica is tou groote Deele flak, man dät rakt deer uk Bierich-Kätten, do tou do Middel-Amerikoanske \"Cordilleras\" heere. Junner rakt dät uk aktive juust so as ferläskede Vulkoane. Bekoande Vulkoane in dät Lound sunt die Turrialba, die Poás (2704 Meetere), die Arenal (1633 Meetere) un die Irazú (3432 Meetere). Die Chirripó Grande (3820 Meetere) is die hoochste Bierich fon Costa Rica. In dät Lound rakt dät uutdiende Nasjonoalparke un Reservoate (sowät 27 % fon dät Lound stoant unner Skuts). Deerfon bestoant aan grooten Deel uut Tropisken Rienwoold. Uk wan Holtfaalere in do 1970er un 1980er Jiere sowät 80 % fon dän Rienwoold in dät Lound rooded hieden, groit deer nu wier Rienwoold ap moor as n Haaldeel fon ju Flakte fon Costa Rica. So konnen do Ienwoonere uurigens truch Öko-Tourismus fertjoonje. Ieuwenske fon dän Rienwoold rakt dät uk"}
{"id": "11267", "contents": "Do Ardennen is een Region mäd fuul Busk un Bierge in dät Aasten fon Belgien un dät Nouden fon Frankriek un Luxembuurich. In't Aasten sunt do Ardennen ferbuunden mäd ju Eifel. Et rakt een Ferskiel twiske do Läige Ardennen un do Hooge Ardennen. Do Hooge Ardennen sunt noudelk fon ju Äi Ourthe. Deer sunt uk do Bierge, do gratter as 600 Meter sunt. Die hoochste Bierich, Signoal fon Botrange (694 Meter), lait in dit Deel fon do Ardennen. In ju Provints Luxembuurich lait dän Baraque de Fraiture (652 Meter). Ätter't Suuden wai rakt et do Läige Ardennen, wier do Bierge nit hagger as 500 Meter sunt."}
{"id": "11268", "contents": "Ju Eiffel is een Region in Rhienlound-Palts un Noudrhien-Wäästfoalen in Düütsklound. Wäästelk fon ju Eifel sunt do Ardennen, dät juust as ju Eifel uk Deel is fon dät Rhienloundske Loaigebierge."}
{"id": "11269", "contents": "Elektroonske Doatenferoarbaidenge (düütsk: Elektronische Datenverarbeitung, oukuuted EDV is die Sammelbegriep foar ju Ärfoatenge un Beoarbaidenge fon Doaten truch elektroonsk reekenjende Maskinen of Computere. Ap dän 5. Oktober 1959 stoalde IBM dän Transistor-Reekner IBM 1401 foar. Hie wuude, as hier in dän Film (Paris 1960) tou sjoon, positsjonierd unner dät Banner „electronic data processing“, dät is ängelks foar \"elektroonske Doatenferoarbaidenge\". bie 0:46 Min. wäd düsse Maskine as Fääre-Äntwikkelnege fon ju (domoals) tradierde Gat-Koarten-Technik foarstoald, links wiesd wäd ju Tabelliermaskine, bie 0:53 Min. links aan Gat-Koarten-Misker, gjuchts aan Gat-Koarten-Sortierer (dän ju IBM 1401 nit ärsätte kuude, uumdät ju sälwen noch stäärk Gat-Koarten-orientierd waas). bie 03:39 Min. een präntjende Tabelliermaskine in dän Fergliek mäd ju Präntgauegaid fon ju IBM 1401. Tou ju sälge Tied stoalde IBM dän Reportgenerator RPG foar. {{ Tou ju sälge Tied stoalde dän \"Reportgenerator\" RPG foar. Deerfon hat dät: Uum ju groote Toal fon Uumestieger fon do Gat-Koarten-Maskinen ap EDV-Systeme, besunners ap ju IBM 1400-Serie Stöän tou reeken, äntwikkelde IBM dän Report Program Generator (RPG). Düt is een Beskrieuwengssproake, wier die Liesten-Apbau fon Tabelliermaskinen-Anweenengen beskrieuwen wäide kuude un een Uursättengs-Programm, dät uut do ougoatede Beskrieuwengsformuloare een 1401-Programm moakede.\"|ref= Hier koom die Begriep \"elektroonske Doatenferoarbaidenge\" tou Waareld. Hie dokumentierde ju"}
{"id": "11270", "contents": "Dät Täärp Floaksmeer is een Deel fon ju Meente Westoverledingen. Ju wiedloftige Foangebiede uut ju Foartied, ap wäkke däälich dät Täärp lait, wuden eerst in dät leete 17. un in dät 18. Jierhunnerd kultivieret. Dät Täärp wuud in 1770 as Feen-Siedelenge apsteen un is tou Begin man loangsoam woaksen. Domoals waasen in fuul Feen-Siedlengen do Siedelere äärm, so uk in Floaksmeer. In dät 19. Jierhunnerd keemen altied moor Siedelenge ätter Floaksmeer. Fon 1905 wohneden in Floaksmeer fjaur moal so fuul Siedelenge as noch 1821. Bit in dät 20. Jierhunnerd hieden ju Siedelenge tou n grooten Deel deermäd tou dwo dät Woater fon do Foane kwiet tou wäide. Uumdät uk fuul katholske Siedelenge ätter Floaksmeer togen, is 1860 ju Säärkenmeente St. Bernhardt apstounden wuden. Ju Säärke is in een näiromantiske Uutsjoon deelsätt wuuden. Man do Floaksmeertjer waasen, un sunt uk noch, tou n grooten Deel evangelsk. Ju evangelske Säärkenmeente stammede fon ju Säärkenmeente Steenfelde ou. Foar een poor Jiehre roate et uk noch een Baptisten-Säärkenmeente in Floaksmeer. Ju hieden een litje Huus an die Riezenboomsträite (Birkenstraße) 44. Man dälich rakt et ju Huus nit moor. Oun dän 1. Januar 1973 is Flachsmeer in ju näie Meente Westoverledingen keemen. Däälich rakt dat"}
{"id": "11274", "contents": "Mandiraja is ne District fon Indonesien. Dät häd ne Flakte fon 52.61 km² un 63.679 lenwoonere (2010), wierfon do maaste hiere oaine Sproake Banyumasan baale. Ju foarhärskjende Religion ap Mandiraja is Islam 98%, Cristianity 1%"}
{"id": "11275", "contents": "Do Äidmantjene (in platt Eerdmantjes) sunt Wezen ut do fräiske Fertälstere. J. ten Doornkaat Koolman: Wörterbuch der ostfriesischen Sprache. Verlag von Herm. Braams, Norden 1879, S. 403, Einträge erd-mantje, erdmantjes pipen, abgerufen am 27. Januar 2016."}
{"id": "11277", "contents": "Basshunter, Jonas Erik Altberg (bädden dän 22. Dezember 1984 in Halmstad) is een swedsken Sjunger, Produzent un DJ. The Bassmachine (2004) LOL <(^^,)> (2006) Now You're Gone – The Album (2008) Bass Generation (2009) Calling Time (2013) „The Big Show“ (2004) „Welcome to Rainbow“ (2006) „Boten Anna“ (2006) „Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA“ (2006) „Jingle Bells“ (2006) „Vifta med händerna“ (2006) „Now You're Gone“ (2007) „Please Don't Go“ (2008) „All I Ever Wanted“ (2008) „Angel in the Night“ (2008) „Russia Privjet (Hardlanger Remix)“ (2008) „I Miss You“ (2008) „Walk on Water“ (2009) „Al final“ (2009) „Every Morning“ (2009) „I Promised Myself“ (2009) „Saturday“ (2010) „Fest i hela huset“ (2011) „Northern Light“ (2012) „Dream on the Dancefloor“ (2012) „Crash & Burn“ (2013) „Calling Time“ (2013) „Elinor“ (2013) „Masterpiece“ (2018) „Home“ (2019) „Angels Ain't Listening“ (2020) „Life Speaks to Me“ (2021) „End the Lies“ (& Alien Cut) (2022) „Ingen kan slå (Boten Anna)“ (Victor Leksell) (2023) Commons: Basshunter – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Offisjelle Websteede"}
{"id": "11279", "contents": "Dät Runenskrift, of do Runen, sunt dät ooldst bekoande Skrift fon do germoanske Foulke fon Noud-Europa. Do Runen wuuden fon’t twäide Jierhunnert bit dät soogentiende Jierhunnert bruukt. Ju Runologie is Deel fon de germoanske Sproakwietenskup un deerbie wäiden Runen wietenskuppelk unnersoacht un beskreeuwen. Do eerste Runen uut dät twäide Jierhunnert wuuden fuunen in Jütlound, Släswiek-Holsteen un Sweden. Ja kuume aal uut’t twäide Deel fon’t twäide Jierhunnert. Et rakt uk Skriftteekene uut Noud-Europa, do gratter sunt, man weerfon me nit seeker kweede kon of dät Runen sunt. Dät ‘Oolde Futhark’ hiede 24 Runenteekene. Ap’t Kylversteen uut Gotlound (Sweden) sunt foar dät eerste Moal aal do 24 Runenteekene fuunen. Dit Oolde Futhark wuude bit tou dät oachte Jierhunnert bruukt. Dät Anglo-Fräiske Futhorc (oafte uk Anglo-Saksisk naamd) bestuude in’t Begin uut 29 Teekene, leeter uut 33. Uum dät Jier 500 tou wuude et Runenalfabet äntwikkeld. Et rakt moor Theorien uur dit Runenalphabet. Muugelk is et in Fräislound äntwikkeld un do ätter Änglound wai broacht. Een uur Muugelkaid is dät do Runen fon Skandinavien uutwonnerd wieren ätter Ängelound, wier dät Futhorc annerd wuude, un deerwai ätter Fräislound wai broacht wuude. Uk in Skandinavien annere sik dät Futhark. Fon’t 7. bit tou et 8. Jierhunnert"}
{"id": "11284", "contents": "Wu long Tee is n Dronk dät fon Indien n aast-Asien häärkuumen is."}
{"id": "11285", "contents": "Die Skroadnib is n Fuugel, die in Näi-Seelound tou fienden is."}
{"id": "11291", "contents": "Panama-Stääd (ap Spoansk: Ciudad de Panamá) is ju Haudstääd un die Regierengssit fon dän middel-amerikoansken Stoat Panama. Dät is mäd sowät 813.097 Ienwoonere ju grootste Stääd fon dät Lound. Ju lait in't Suude fon ju Provinz Panamá an ju Kuste fon dän Pazifisken Ozean, kräkt aastelk fon dän Panama-Kanoal. Ju moderne Stääd is die wirtskuppelke, politiske, touristiske un kulturelle Middelpunkt fon dät Lound. Ätter ju Wirtskup tou uurdeeljen is dät een Waareld-Stääd. Die spoanske Gouverneur Pedro Arias Dávila gruundede ap dän 15. August 1519 Nuestra Señora de la Asunción de Panamá sowät 10 km aastelk fon wier däälich ju Binnestääd lait (Casco). Ap dän 15. August 1521 kreech ju Stääd dän Noome, dän ju däälich häd un uk dät Woapen, dät ju däälich häd. Truch ju Äntdäkkenge fon dät Inka-Riek in Peru wuude ju Stääd bolde tou een wichtich Honnels-Säntrum. Do rieke Skätte fon do Inka wuuden fon hier ätter Europa broacht. 1671 wuude ju Stääd truch dän ängelske Seeroower Henry Morgan fernäild un ätters sowät 5 Kilomeetere suudwäästelk deerfon, wier ju däälich lait, wier apbaud. Ruinen fon ju fröiere Siedelenge sunt noch deer un wäide Panamá la Vieja naamd. Ätterdät ju Stääd in ju Foulgetied fon masse Seeroowere plunnerd"}
{"id": "11293", "contents": "Bayano, uk bekoand as Bayamo, Vallano, Vayamo, Vaino of Ballano waas n fluchteden Skloue, die wilst do 1550er Jiere in Panama as Uppermon fon fluchtede Sklouen do Honnelsweege twäärs uur ju Lound-Äängte uunseeker moakede, wier do Spoaniere dät Gould un Säälwer transportierden dät jo do Inka in Peru ounuumen hieden. Fluchtede Sklouen, do sik deelwiese mäd Indioanere ferbuunded hieden, fierden junner oafter Guerilla-Kriege juun do Spoanske, man ju Revolte unner Bayano waas ju grootste sukke Revolte in Panama in't 16. Jierhunnert. Bayano heerde fermoudelk tou dät muslimiske Foulk fon do Mandinka uut Wääst-Afrikoa, bit hie in 1552 fangen un as Skloue ap n Skip ätter Amerikoa broacht wuude. Hie hiede mäd 400 uur Sklouen fluchtje kuud, uumdät dät Skip ap Gruunde fäästseeten waas. Monken do Spoanske wuude hie bolde bekoand as \"el rey negro Bayano\", \"die swotte Köönich Bayano\", foar dän do Nood hieden. In 1556 kreech Pedro de Ursúa fon dän peruoansken Vize-Köönich Andrés Hurtado de Mendoza dän Apdraach, Bayano militärisk tou uurwinnen. Man as de Ursúa truch dän Rienwoold keemen waas un ju Fäästenge fon Bayano un sien Ljuude saach, moaste hie fääststaale, dät ju mäd sien Middele nit ientouniemen waas. Also honnelde hie mäd Bayano n Woapenstilstound"}
{"id": "113", "contents": "Abaucourt-Hautecourt is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lorraine (Lothringen), in Frankriek. Dät Gebiet fon Abaucourt-Hautecourt is 9,68 km². Abaucourt-Hautecourt häd n Ienwoonertaal fon 111 (1999)."}
{"id": "11307", "contents": "Quechua of Ketschua (amtelk in Bolivien Qhichwa, in Peru maasttieds Qichwa, in't aastelke Jooplound fon Peru un in Ecuador Kichwa), is een Gruppe fon ääng mädnunner ferwoandte Sproak-Varietäten, do fon Indioanere in ju Anden-Ruumte fon Suud-Amerikoa boald wäide. Do Sproak-Wietenskuppere sunt sik nit eenich, of me hier fon een oankelde, dialektoal stäärk differenzierde Sproake baale skäl, of fon een Sproak-Familie mäd moorere Sproaken, un dät honget deer uk fon ou, ätter wäkke Kriterien me unnerskat, of do Varietäten nu as Dialekte of as oaine Sproaken bekieked wäide skällen (sproak-immanente struktuurelle of soziolinguistiske / identitäre Kriterien). Ferskeedene Quechua-Varianten wuuden ieuwenske uur Sproaken uk in ju Kultuur fon do Inka, man uk al in Kultuuren foar ju Inka-Tied boald, wierbie tou dät Eende fon ju Inka-Tied een Variante as Lingua franca in groote Deele fon ju Anden-Ruumte tjoonde. Ferskeedene Varietäten fon dät Quechua sunt Amtssproake in Bolivien, Peru un Ecuador, man dät rakt uk Quechua-Baalere in do Lounde Argentinien, Kolumbien, Chile un Brasilien. Aaltouhoope wäd taksierd, dät deer 7,8 Millionen Ljuude Quechua baale konnene. Unner Quechua (Foulk) wäide do Foulksstomme touhoopefoated, do deer Quechua baale. Düssen Artikkel berouet deelwiese ap ju Wikipedia ap Düütsk. Wikipedia ap Quechua"}
{"id": "11309", "contents": "Quechua bezeichnet: Quechua, een Sproake of Sproakfamilie in do Anden Quechua (Foulk), Foulksstomme, do deer Varietäten fon dät Quechua baale Quechua (Hööchtenstappe), een Hööchtenstappe fon do Anden Quechua (Sleek), aan Sleek fon Ringelwurrme, ju dät in do Anden rakt. een Määrke fon \"Outdoor\"-Uutrustenge fon ju Firma Decathlon"}
{"id": "11310", "contents": "Die Juruá (portugiesisken Noome in Brasilien; ap Spoansk, in Peru, hat hie Río Yurua) is een 3283 Kilomeetere loange, fon gjuchts kuumende Sieden-Äi fon dän Amazonas in Peru un Brasilien. Ju Äi äntspringt in't Bierichlound fon ju peruoanske Region Ucayali, suud-aastelk fon Puerto Portillo un fljut fon junner ätter't Noudwääste. Bie Foz do Breu slängelt sik ju Äi twäärs uur't Skeed ätter Brasilien un fljut eerste in noudelke un ätters - parallel tou dän Purus - in noud-aastelke Gjuchte truch dän brasilioansken Buundesstoat Amazonas. Junner lait ju glieknoomige Meente Juruá an ju Äi. Die Juruá fljut in dän Bupperloop fon dän Amazonas (Koordinoaten fon ju Mundenge: 2°38′9″S 65°45′22″W) Ap aaltouhoope 1823 Kilomeetere Loangte is die Juruá skipbeer. Tou do grootste Äien, do deer oun fljoote, heere (fon buppe ju Äi deel: Río Humaitó (gjuchts) Juruá Mirim (links) Rio Moa (links) Río Ipixuma (links) Riozinho da Liberdade (gjuchts) Rio Gregório (gjuchts) Rio Eiru (gjuchts) Río Tarauacá (gjuchts) Río Xiruá (gjuchts) Rio do Breu (gjuchts) Düssen Artikkel foutet ap een Uursättenge uut ju düütsksproakige Wikipedia. Colbert E. Cushing, Kenneth W. Cummins, G. Wayne Minshall: River and Stream Ecosystems of the World: With a New Introduction. University of California Press 2006, ISBN 0-520-24567-9,"}
{"id": "11314", "contents": "Do Zypressen (Cupressus) sunt aan Sleek fon Plonten uut ju Familie fon do Zypressen-Gewoakse (Cupressaceae). In wäkke Loundskuppe sunt Zypressen aan bestimmenden Deel fon ju Kultuur-Loundskup, biespilswiese ju Middelmeer-Zypresse (Cupressus sempervirens) in ju Toskana. Man dät rakt - aal deerätter, wäkken fon do Wietenskuppere me foulget - 16 bit 28 Oarde fon Zypressen, do in ferskeedene woorme Regionen fon ju noudelke Hemisphäre heemsk sunt - also in Deele fon Europa, Afrikoa, Asien, Noud- un Middel-Amerikoa. Deer mout oaber bietou kweeden wäide, dät ätter näiere genetiske Unnersäikengen do Oarde fon dän amerikoansken Dubbelkontinent wildääge in aan oainen Sleek ienoardend wäide skuulen. Uk buute fon dät uurspröängelke Rebät finde sik Zypressen in Tuune, Parks un Säärkhoawe - man jo skuulen nit ferwikseld wäide mäd dän Sleek Thuja, die tou ju sälge Familie heert un so äänelk uutsjucht. Zypressen in'n Tuun ferdreege sik nit tou bääst mäd aal do uur Plonten. Besunners Fruchte skäl me deer fon wäch hoolde. Ieuwnenske dät fluuge Uutsjoon in Tuune un Parks kon fon wäkke Zypressen uk dät Holt bruukt wäide, as Bau-Holt, man uk foar Mööbel un Musik-Instrumente. Zypressen änthoolde Giftstoffe, man skällen deelwiese uk as Heel-Plonten bruukt wäide (ljauer foarsichtich weese!). Middelmeer-Zypressen sunt al in ju"}
{"id": "11325", "contents": "Die Rio Madeira is een Äi in Brasilien in Suud-Amerikoa. Dät is een Sieden-Äi, ju fon gjuchts in dän Amazonas fljut. Uumdät deer 31200 Kubikmeetere in ju Sekunde oufljoote, is hie ju grootste Sieden-Äi waareldwied. Hie äntstoant uut dät Touhoopefljooten fon Río Mamoré un Río Beni aastelk fon Nova Mamoré un fljut mäd nit aal tou fuul Wiendengen generell ätter't Noudaaste. Ju Äi häd dän Noome Rio Madeira ap do unnere 1450 Kilomeetere fon dät Äi-System. Tou Begin al is die Rio Madeira mäd een Woaterfierenge fon sowät 18000 Kubikmeetere in ju Sekunde äänelk groot as die Mississippi River. Wier do bee Wäl-Äien touhoopefljoote, is die Río Beni woaterrieker as die Río Mamoré un jält deermäd as hydrogroafiske Haud-Wäl-Takke, wierfon die Begin mäd dät Wäl-Rebät fon dän wieruume woaterriekeren Río Madre de Dios in do peruoanske Anden lait. Ju loangste Wäl-Takke is die Río Mamoré mäd sien loangste Sieden-Äi Río Grande (in'n Bupperloop Río Caine naamd) un deerfon wieruum ju loangste Wäl-Äi Río Rocha. Mäd him wäd foar dän Rio Madeira een Loangte fon aaltouhoope 3.380 Kilomeetere ounroat. Juust so as die Amazonas is uk die Rio Madeira een Wietwoater-Äi. Groate Deele fon sien Woaterfierenge kuume uurspröängelk uut do Rant-Bierichkätten"}
{"id": "11326", "contents": "Ju Damplokomotive (Kuut Damplok) is een Baufoarm fon ju Lokomotive, ju fon Woater-Damp bedrieuwen wäd. Ju gewöönelke Bauwiese häd aan Damp-Ärtjuuger een Kolwe-Dampmaskiene un een Uumesleek-Drieuw-Fierwierk (düütsk: Kurbeltrieb-Fahrwerk). Säildener rakt dät uk besunnere Bauwiesen. Aptoufierjen sunt monken düsse besunnere Bauwiesen biespilswiese Fjuurloose Damplokomotiven, do mäd Damp apfäld wäide, dän jo unner Druk hoolde; uurs n Biespil sunt Kamjool-Damplokomotiven. Damplokomotiven wieren do eerste sälwenfierende, maskinell bedrieuwene Skienenfiertjuuge un dominierden dän Skienenferkier fon sien Äntstoundenge bit tou ju Midde fon't 20. Jierhunnert. Damplokomotiven wieren uk Dreegere fon ju nu gau iensättende Äntwikkelenge fon dän Göider-Ferkier juust so as dän nasjonoalen un internasjonoalen Honnel. Do Damplokomotieven hieden aan fergliekswiese läipen Wierkengsgroad moakeden fuul Oarbaid. Deeruum wuuden do ätter ju Ärfiendenge fon näiere Oundrieuwstechnologien uurloang truch Diesel- un Elektro-Drieuwwoaine ärsät, deelwiese roate dät uk Damplok-Ferboode. Sänt dät lääste Fjoodendeel fon't twintichste Jierhunnerd is die Näibau fon Damplokomotiven een Uutnoame, un oolde Exemploare wäide uk maasttieds bloot noch museoal bedrieuwen. Düssen Artikkel foutet grootstendeels ap dän düütsksproakigen Wikipedia-Artikkel"}
{"id": "11336", "contents": "Die Río Napo is een 1480 Kilomeetere loange Äi mäd een Woaterfierenge fon 4600 m³/s of sogoar 6.300 m³/s. Hie äntstoant an do wäästelke Honge fon do Vulkoane Antisana, Sincholagua un Cotopaxi, fon wier hie truch dän ecuadorioansken un peruoansken Deel fon dät Amazonas-Bäkken fljut un sowät 65 km noudaastelk fon Iquitos in dän Amazonas lopt. Eer die Napo dät läige Lound rakt, fljoote him masse Äien tou, do in do Páramos fon do Anden äntstounde un Woater fon do Glitskere kriege, do me ap do Vulkoane findt. Die buppere Napo hat in düssen Beriek uk Jatunyacu (dät is dät Quechua-Woud foar groot Woater). Al in't Amazonas-Bäkken fljut die buppere Napo bie Puerto Napo mäd ju Äi Anzuni touhoope un hat fon junner oun Napo (of: unneren Napo). Ätters fljut die Napo ätter't Noudaaste, bit deer fon links die Coca oanefljut. Kjunner lait Puerto Francisco de Orellana (uk El Coca naamd), ju Haudstääd fon ju ecuadorioanske Provinz Orellana. Fon hier uut fljut die Napo ätter't Aaste, ap't Skeed twiske Ecuador un Peru fljut deer fon links die Auarico oane, die sien Wälle in do Foolden fon dän Vulkoan Cayambe häd. Die Napo fljut in Peru fääre ätter't Suudaaste. Fon gjuchts"}
{"id": "11337", "contents": "Die Río Putumayo, ap Quechua un histoorisk Putumayu (putu \"as Behooldnis tjoonjende groote Frucht\", mayu \"Äi\"; ap Inga-Kichwa Valsayacu of Walsayaku: walsa Balsaboom, yaku \"Woater\"), in dän unneren Deel fon sin Ferloop (in Brasilien) Rio Içá, is een Äi in Suud-Amerikoa. Hie fljut in Brasilien tichte bie San Antônio do Içá in dän Amazonas. Ju 1813 km loange Äi häd een Woaterfierenge fon 8760 m³/s. Die Putumayo is in bienaist sien heele Loangte goadelk foar ju Skipfoart un is deermäd n wichtigeren Woaterwai as die noudelk parallel ferloopende Río Japurá. Hie is n Transport-Wai foaraaln foar ju Fäi-Wirtskup (4 % fon dät Rebät, wier hie sien Woater fon kricht, sunt Gäärslound) un foar ju Kautschuk-Industrie. Die Putumayu äntspringt unner dän Noome Río Guamuez ap'e Naite fon Pasto, Kolumbien, in dän La Concha-See. Die Guamuez fljut ätter dän Uuttreed uut do Anden ätter't Suudaaste truch dän Tropisken Rienwoold (die moaket 87 % fon dät Lound uut, wier hie sien Woater fon kricht). Fon Puerto Asís oun bilget hie unner dän Noome Putumayo dät suudwäästelke Skeed fon Kolumbien ätter Ecuador un Peru. Ätter düsse Äi häd dät kolumbioanske Departamento Putumayo sin Noome."}
{"id": "11344", "contents": "Die Rio Japurá [ˌʒɐpuˈɾa] (Spoansk Yapurá), in dän kolumbioansken Bupperloop Río Caquetá beteekend, is een suud-amerikoanske Äi mäd 2.816 Kilomeetere Loangte, ju fon links in dän Amazonas fljut. Die Río Caquetá äntspringt aastelk fon Pasto in do Anden in't Suudwääste fon Kolumbien, bloot sowät 10 km oawe fon do Wällen fon dän Río Magdalena. Fon junner fljut hie in suudaastelke Gjuchte ätter Brasilien wai, wier hie ap een Fljootsträkke fon 733 km Rio Japurá naamd wäd. Die Japurá is mäd een Woaterfierenge fon in'n Truchsleek 18.600 m³/s ju träädgrootste Sieden-Äi fon dän Amazonas (ätter dän Rio Madeira un dän Rio Negro) Tou dän Rio Negro bestounde Ferbiendengen uur moorere natüürelke Woaterweege. Dät Rebät, wier die Japurá sien Woater fon lukt, häd een Flakte fon 255700 km². In't Ferhooldnis deertou skient ju Äi uuremäite groot, wät fonsäärm deerfon kumt, dät in Deele fon't wäästelke Amazonas-Bäkken een baldoarige Masse Rien faalt. Bie Tefé fljut die Stroom, touhoope mäd litjere Sieden-Ierme, in dän Amazonas."}
{"id": "11348", "contents": "Die Rio Negro (Portugiesiske Skrieuwwiese, ap Spoansk:Río Negro; Betjuudenge: „Swotte Äi“) is mäd een Woaterfierenge fon sowät 28.400 m³/s un een Loangte fon 2.253 Kilomeetere (uur Río Uaupés 2.400 Kilomeetere) ätter dän Rio Madeira ju twäidgrootste Sieden-Äi fon ju Waareld. In een Lieste fon do loangste Äien ap ju Äide stoant hie ap Ploats 60, man ap een Lieste fon do woaterriekste Äien ap Ploats 6. Hie äntspringt in't Suudwääste fon dät Bierichlound fon Guayana in Kolumbien. Die Rio Negro fljut fon junner twäärs uur dän Äquator un in aast-suudaastelke Gjuchte, sträkkenwiese loangs dät Skeed twiske Kolumbien un Venezuela, truch Brasilien un mundet wät unnerhoolf fon Manaus in dän Amazonas. Die Rio Negro is een sonaamde Swot-Woater-Äi, deer kumt uk sin Noome fon. Ju Äi lät so swot, uumdät deer masse Huminsüüren un Fulvosüüren in't Woater sunt. In dät Rebät, wier die Rio Negro sien Woater fon lukt, waasket die Rien düsse Süüren uut dän läipen Boudem fon ju Terra firme. Swotwoater häd een stäärke Klöär, daach kon me deer truch kiekje, uumdät dät neen Swieuw-Deeltjene änthoaldt. In do neerstof-äärme Woatere groie nit fuul Plonten, daach faale deer fuul oustuurwene Plontendeele oane un wäide oubaud. Truch ju Neerstof-Äärmoud rakt dät"}
{"id": "11350", "contents": "Die 3210 Kilomeetere loange Rio Purus (portugiesiske Skrieuwwiese; ap Spoansk: Río Purús) is een Äi, ju fon gjuchts in dän Amazonas fljut. Ju Äi äntstoant in een Region mäd middelhooge Bierge aastelk fon do peruoanske Anden uut dät Touhoopefljooten fon Río Curiuja un Río Cujar in ju Sierra de Contamana. Do Wällen fon düsse Wäl-Äien befiende sik in ju peruoanske Region Ucayali, sowät 320 Kilomeetere noudelk fon Cuzco. Fon junner fljut die Purus in noud-aastelke Gjuchte ätter Brasilien wai, wier hie in aan slingenrieken Ferloop un sunner grooten Hööchte-Unnerskeed ap dän Amazonas tou fljut. Sien Mundenge lait sowät 150 km wäästelk fon ju Grootstääd Manaus. Orografisk is die Purus dän Rio Madeira gjucht äänelk. Hie fljut sowät 200 Kilomeetere wäästelk grootstendeels parallel deertou un häd bienaist ju sälge Loangte. Sin Ferloop foulged moor of minner ju Luchtlinje twiske do Amazonas-Wällen fon dän Ucayali un dät Säntrum fon't Amazonas-Bäkken bie Manaus. Ju Luchtlinie fon sien Wälle bit tou ju Mundenge is bloot 1450 Kilomeetere loang, bie Ienreekenge fon aal sien Slingen wäd sien loangte ap 3200 Kilomeetere taksierd. Dät Rebät, wier hie sien Woater fon lukt, häd een Flakte fon sowät 371042 Quadroatkilomeetere. Sien Mundenge lait in dän brasilioansken Buundesstoat Amazonas."}
{"id": "11351", "contents": "Die Rio Tapajós [ˌχiu ˌtapɐˈʒɔz] is een fon do grootste Sieden-Äien fon dän Amazonas. Hie fljut truch Brasilien. Hie äntstoant truch dät Touhoopefljooten fon Rio Juruena un Teles Pires un mundet fon gjuchts (also oun't suudelke Ouger) tiche bie Santarém in dän Amazonas. Oun't Ouger fon dän Rio Tapajós lait ju ferlätte Siedelenge Fordlândia. Die Rio Tapajós häd sunner Wäl-Äien een Loangte fon sowät 810 Kilomeetere. Mäd sien gjuchte Wäl-Äi, dän Teles Pires kumt hie aaltouhoope ap 2.291 Kilometere. Ju Äi is uur ju heele Loangte wäch skipbeer, man buppe fon Itaitubas bloot foar litjere Skiepe, uumdät junner masse Stroomsnällen sunt. In dän Unnerloop foare uk Kjuusfoart-Skiepe uut Düütsklound uur dän Atlantik un dän Amazonas roun. Die Rio Tapajós is känteekent truch sien blaauw-gräine Klöär. An ju Mundenge is ju Äi sowät tweelich Kilomeetere wied un deermäd wieder (man uk flakker) as die Amazonas. Hie häd oun sin Unnerloop ljoacht-wiete Ouger-Strounde mäd aiske fienen Sound. Düsse Strounde gunge gjucht flak in ju Äi. Uurs as die Amazonas häd die Tapajós wuddelk kloor Woater. Bie Itaituba, wät minner as 400 Kilomeetere foar ju Mundenge in dän Amazonas, ferlopt ju Uurwoold-Sträite Transamazônica twäärs uur dän Rio Tapajós. Kjunner kumt ju Transamazônica dän"}
{"id": "11358", "contents": "Die Rio Xingu [ˌχiu ʃĩˈɡu] is een groote Äi in't Jooplound fon Brasilien, ju fon'e gjuchte Siede in dän Amazonas fljut. Die Rio Xingu bieldet sik in dän noudelken Deel fon ju Hooch-Ieuwene fon Mato Grosso truch ju Fereenigenge fon do Äien Ronuro un Culuene, wierbie die Unnerloop fon dän läästen fon ju Ienmundenge fon dän Rio Sete do Setembro oun al oafter as Xingu bekieked wäd. Dät Rebät, wier do Wällen fon dän Xingu lääse, is bestimd fon Wüüldnis, wier me nit truch kumt, Sumplound un masse Woaterdoaben. Fon hier uut fljut die Xingu uur sowät 1980 Kilomeetere in moorere groote Boogen in noudelke gjuchte do brasilioanske Buundesstoaten Mato Grosso un Pará, eer hie läiweloa bie Porto de Moz in dän unneren Amazonas mundet. Die Xingu is charakterisierd truch Stroomsnällen un Woaterfaale, do truch dät Uutstrieken fon paläozoiske Loagen in't Suude fon't Amazonasbäkken bielded wäide. Dät waas in ju Kolonioal-Tied al ädder bekoand, dät dät ju Äi rakt, man niep ärfoarsked wuude ju Äi eerste in't 19. Jierhunnert. In't Jier 1843 unnernoom Prins Adalbert fon Prüüsen een Raise dän Rio Xingu uumehooch, bit tou een Siedelenge mäd Noome Piranhacoara. Fon him stomje do eerste niepere Informationen uur düsse Äi,"}
{"id": "11359", "contents": "Die fjoode Koalitsjoonskriech uk trääden Napoleoonsken Kriech of Fäildtoach juun Prüüsen, waas aan Kriech in do Jiere 1806 un 1807, wier oane dät eerste frantsööske Kaiserriek un sien Ferbuundede ap'e eene Siede un ap'e uur Siede foaraaln dät ruske Kaiserriek touhoope mäd Prüüsen stuuden. Die oolde prüüske Stoat briek in ju Dubbelslacht fon Jena un Auerstedt in'n Oktober 1806 touhoope. Die Hoaf fluchtede ätter Aastprüüsen. Ju Haud-Last fon dän Kriech liech nu bie Ruslound. Ätterdät Napoleon do Prüüsen un Russen in ju Slacht bie Friedland äntskeedend slo kuude, be'eendede die Free fon Tilsit dän Kriech. Prüüsen ferloos deerbie bienaist n Haaldeel fon sien Flakte, moaste hooge Wiergoudmoakenge betoalje un ferloos fuul fon sien Betjuudenge. Deerjuun stuude Napoleon ap n Hööchtepunkt fon sien Moacht."}
{"id": "1136", "contents": "Utah (Navajo Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo) is n Buundesstoat fon doo Fereende Stoaten. Arches-Nationoalpoark"}
{"id": "11360", "contents": "Edirne is een Stääd in ju Turkäi. www.edirne.bel.tr www.edirne.gov.tr"}
{"id": "11362", "contents": "Die Äquator fon ju Äide is die ap hiere Bupperflakte ounnuumene Grootkring, ap dän sien Ieuwene ju Äid-Oakse in't Lood stoant. Heel niep nuumen mout me fonsäärm kweede, dät ju Äide truch ju Ouplattenge an do Poole neen äächte Kuugel is, man moor sowät as n Rotationsellipsoid, buppedät sunt deer noch Bierge un Doale. Die Äquator is also uk naan niepen Kring, man die Unnerskeed is litjet. Ju Äid-Bupperflakte wäd fon dän Äquator in een noudelke un een suudelke Hoolich-Kuugel apdeeld, deerfon kumt die latienske Noome \"Aequator\", die sowät as \"Gliekmoaker\" betjudt. Ap him beluuke sik do parallele Littik-Kringe, do tou ju Bemäitenge fon ju Äide in Noud-Suud-Gjuchte mäd Hälpe fon Brattenkringe bruukt wäide. Die Äquator sälwen häd ju geographiske Bratte 0°. Die Snied fon ju Äquator-Ieuwene fon ju Äide mäd ju uum ju Äide toachte Heemels-Kuugel is die Heemels-Äquator. Dät is fonsäärm een Modell uut Äidiske Perspektive, dät foar ju Heemels-Bekiekenge fon ju Äide uut goadelk is, man nit mäd ju Reoalität uureenstimt. In ju Geometrie wäd die Begriep Äquator in't Meene ap ju Kuugel in Ferbiendenge mäd een truch hieren Middelpunkt fäästlaide Oakse bruukt. Düssen Artikkel stöänt sik ap ju düütsksproakige Wikipedia."}
{"id": "11363", "contents": "Marañón stoant foar: Río Marañón, Wäl-Äi fon dän Amazonas Provinz Marañón, peruoanske Provinz Marquesado de Marañón, 1987 fon ju spoanske Kroune in Besinnenge ap Gregorio Marañón y Posadillo foar dän sien Ätterkuumere skäppeden Äärf-Oadels-Titel. Marañón is Bestounddeel fon dän Familiennoomen fon foulgjende Personen: Gonzalo López Marañón (1933–2016), spoansken Oardens-Mon un Apostoolsken Vikoar fon Sucumbíos. Gregorio Marañón (1887–1960), spoansken Mediziner, Skrieuwer un Philosoph. Alejandro Marañón Pérez (* 1977), spoansken Foutbaal-Spieler."}
{"id": "11364", "contents": "Die 1905 Kilomeetere loange Río Marañón is ju linke un fon ju Woaterfierenge häär grattere fon do bee Wäl-Äien fon dän Amazonas in Suudamerikoa. Sien Woaterfierenge bedrächt in'n Truchsleek 15.000 m³/s, wiermäd hie as hydrologiske Haud-Wäl-Äi fon dän Amazonas jält, uk wan die Río Ucayali ju loangere fon do bee Wäl-Äien is. Die Marañón fljut truch dät Lound Peru. Die Marañón äntstoant truch dät Touhoopefljooten fon Río Lauricocha un Río Nupe. Die lääste fon do bee äntspringt in ju Cordillera Huayhuash in een Hööchte fon 5800 Meetere. Die Uursproang fon dän Río Lauricocha noudelk fon ju Cordillera Raura in tjo Lagunen buppe dän Lauricocha-See wuude in 1909 fon Wilhelm Sievers as Wälle fon dän Amazonas ärmiddeld. Die Río Lauricocha waas bit tou ju Apfiendenge fon dän Río Apurímac in't Jier 1975 as Bupperloop fon dän Amazonas anärkoand. Die Marañón truchlopt aan wieden Deel fon do Anden in't Noude fon Peru un nimt ap'e naite fon La Union dän Río Vizcara un in ju Provinz Bagua dän Utcubamba ap. As een fon do loangste Äien fon Peru fljut hie moorere hunnert Kilomeetere binne do Anden parallel tou do Bierich-Kätten ätter't Noudwääste, bit hie ätter't Aaste in't Amazonas-Jooplound uutträt un sik junner"}
{"id": "11365", "contents": "Die Río Ucayali is een fon do bee Wäl-Äien fon dän Amazonas in Suud-Amerikoa. Hie sälwen äntstoant truch dät Touhoopefljooten fon Río Urubamba un Río Tambo bie Atalaya. Die Río Ucayali fereeniget sik in't Noudaaste fon Pero tichte bie dän Äquator mäd dän kuuteren, man moor Woater fierenden Río Marañón toun Amazonas. Die Río Ucayali bieldet touhoope mäd dän Río Hornillos, dän Río Apurímac, dän Río Ene un dän Río Tambo mäd een Loangte fon 2670 km dän loangsten Bupperloop fon dän Amazonas. Do oankelde Deelstukke fon dän Touloop mäd hiere Sträkken sunt: Río Apurimac: 730,7 km Río Ene: 180,6 km Río Tambo 158,5 km Río Ucayali 1.600,1 km Ju Bratte fon dän Ucayali in dän Unnerloop variierd twiske 400 un 1200 m, dät lait oun ju groote Masse Soundboanke un Ailounde. Ju Äi fljut hier mäd een Gauegaid fon 5 bit 7 km/h un wiest aaltied een Minst-Jüpte fon 1,50 m ap. Sien Woaterfierenge bedrächt, wier hie mäd dän Río Marañón touhoopefljut, in't Middel 13.500 m³/s Hie fiert aan hoogen Oundeel Sedimente mäd sik (Sound, Leem un aal sowät), deeruum wäd hie tou do Mudde- of Wietwoater-Äien täld. Ieuwenske dän Rio Madeira is hie een fon do Äien, do"}
{"id": "11366", "contents": "Die Rio São Francisco is een 3.199 Kilomeetere loange Äi of n Stroom in Brasilien. Die Rio São Francisco äntspringt in't Suude fon dän Buundesstoat Minas Gerais in ju Serra da Canastra un fljut truch do Buundesstoaten Bahia, Sergipe, Pernambuco un Alagoas ätter dän Atlantik tou. Ju Äi häd hieren Noome fon dän hilligen Franz fon Assisi. Fon sien Wälle fljut die São Francisco haudseekelk in noudelke Gjuchte truch twäin baldoarich groote Stau-Seen: Três-Marias-Stausee un n groot Stuk fääre noudelk Sobradinho-Stausee, ätters ap dät Skeed twiske Bahia un Pernambuco truch dän Itaparica-Stausee. Ätters knikket hie licht ätter't Suudaaste ou, uum as Skeed-Äi fon do litje brasilioanske Buundeslounde Sergipe un Alagoas in dän Suud-Atlantik tou munden. Von seiner Quelle fließt der São Francisco hauptsächlich in nördliche Richtung durch zwei sehr große Stauseen: Três-Marias-Stausee und viel weiter nördlich Sobradinho-Stausee, danach auf der Grenze von Bahia und Pernambuco durch den Itaparica-Stausee. Danach knickt er leicht nach Südosten ab, um als Grenzfluss der kleinen brasilianischen Bundesländer Sergipe und Alagoas in den Südatlantik zu münden. Die Rio São Francisco is in sin Middelloop ap 1.368 Kilomeetere foar ju Skipfoart tou bruuken. Ap'e Naite tou dät Skeed tou'n Buundesstoat Bahia befiende sik do Stroomsnällen fon Pirapora"}
{"id": "11367", "contents": "Do Dalbergien (Dalbergia) sunt aan Sleek fon Plonten in ju Unnerfamilie fon do Flitterke-Blöitlere (Fabioideae) binne ju Familie fon do Hulsenfruchte (Fabaceae). Do 100 bit 300 Oarden sunt in ju Neotropis (dät is fon Suudamerikoa uur Deele fon Middelamerikoa bit Florida) juust so as in tropiske un subtropiske Rebätte fon Afrikoa un Asien fersprat. Dät Holt fon wäkke Oarden wäd in dän Honnel mäd dän Noome Palisander beteekend. Sänt Januoar 2017 unnerlääse aal do Oarden fon dän Sleek dät Washingtoner Oardenskuts-Oukuumen. Dät Holt fon fuul Oarden fon dän Sleek is een wäidful Eedelholt. Do maaste fon düsse Holte wäide as Palisander beteekend, wäkke derfon häbe uk uur Honnelsnoomen, biespilswiese wäd dät Holt fon ju Oard Dalbergia decipularis as Rousenholt ferkooped, uumdät dät frisk apsniedene Holt aromatisk rukt. Man dät is nit ju eensige Oard, ju mäd düssen Noomen beteekend wäd. Dät Holt fon dän Rio-Palisander of Brasilioansken Palisander (Dalbergia nigra) is aiske fräiged, man dät is truch Roofbau unner ju Wiele so säilden wuuden, dät dät in dän Ounhong I fon ju CITES-Lieste fierd wäd. Dalbergia latifolia lääwert dän aiske begeerden \"Aastindisken Palisander\". Dalbergia retusa uut Middelamerikoa rakt een Holt, dät foar fuul ferskeedene Seeken goadelk tou bruuken is un"}
{"id": "1137", "contents": "Ubuntu is ne Linux Distribution. www.ubuntu.com download ubuntu"}
{"id": "1138", "contents": "Linux is die algemeen ferwoande Noome fon ne Familie ap Unix ääntede Bedrieuwssysteme. Linux is fräie Software un wäd unner ju GPL fersprat: aal unnerlääsende Wälkode is fon älkuneen fräi tou kriegen, tou bruuken, tou annerjen, tou kopierjen un tou ferspreeden. Sukke Systeme, Linuxdistributione, sunt fräi tou kriegen as uk bie moorere Bedrieuwe tou koopjen; dät Lääste oafte mäd Seeken bietou, as Unnerstutsenge, Anleedengen un uur (bietiede \"nit-fräie\") Software bietou. Weegen do Wuttele, do dät System häd in dät GNU-Projekt, un deeruum dät fuul Linuxdistributione wichtige Paate uut dät GNU-Bedrieuwssystem hoalje, reeke wäkke Bruukere un Äntwiklere dät ljauer dän Noome GNU/Linux. Die Linux-System-Kääden is n Unix-oardigen Bedrieuwssystemkääden (äng. kernel). Do bääst bekoande Distributione do dän Linux Systemkääden ferweende, sunt: Debian Fedora Mandriva OpenSUSE Ubuntu www.kernel.org"}
{"id": "11395", "contents": "Die Rio Araguaia is een fon links kuumende Sieden-Äi fon dän Rio Tocantins. Junner, wier hie in dän Tocantins fljut, fiert hie mäd 5500 m³/s betjuudend moor Woater as die Tocantins un is mäd 2198 km Loangte een fon do betjuudendste Äien fon Brasilien. Sin Ferloop markierd dät Skeed fon moorere brasilioanske Buundesstoaten. Sin Noome betjudt in ju Tupi-Sproake \"Äi fon do Aras\". Die Araguaia äntspringt in't Mato-Grosso-Plateau in dän Buundesstoat Goiás tichte bie ju Steede, wier do tjo Buundesstoaten Goiás, Mato Grosso do Sul un Mato Grosso touhoopesteete, wäästelk fon ju GO-341 un dät Skeed fon dän Nasjonoalpark Emas. Fon junner fljut hie noudelk ap dät Skeed twiske do Buundesstoaten Mato Grosso un Goiás, leeter Mato Grosso un Tocantins, un toulääst Pará un Tocantins. Die Middelloop fon dän Rio Araguaia fljut ferhoodnismäitich breed in een wiedloftige Ieuwene, ju bie Hoochwoater Ruumte foar Uurfloudenge bjudt. Junner deelt sik ju Äi in twäin Ierme, do leeter wier touhoopefljoote un so ju Ilha do Bananal bilgje, dät is dät grootste Äi-Ailound fon ju Waareld. Deer lait die Nasjonoalpark Araguaia, wier uk do Indioanere fon dät Karajá-Foulk woonje. Fääre ju Äi adeel, unner ju Ieuwene, rakt dät Stroomsnällen un sluchthaftige Äängten. Ju Äi"}
{"id": "11397", "contents": "Die Rio Tocantins (toumäts uk Tokantins skrieuwen) is aan sowät 2450 Kilomeetere loangen Stroom in Suudamerikoa. Die Tocantins is mäd een Woaterfierenge fon sowät 11.000 m³/s die grootste Stroom, die bloot ap brasilioansk Rebät lait. Hie is ap sowät 1000 Kilomeetere foar ju Skipfoart tou bruuken, bit Lajeado. Die Tocantins äntspringt Midde in dän brasilioansken Buundesstoat Goiás, sowät 100 Kilomeetere wäästelk fon Brasília oun dän Wäästouhong fon ju Serra do Cocalzinho (Serra Geral do Paranã). Fon junner fljut hie haudseekelk in noudelke Gjuchte truch do Buundesstoaten Goiás, Tocantins, Maranhão un Pará. In sin noudelken Middelloop markiert hie dät Skeed twiske do Buundesstoaten Tocantins un Maranhão. Wo liek die Stroom deelfljut, is uunräägelmäitich, dät rakt Stroomsnällen un Woaterfaale. Dät Doal, wier die Tocantins loangsfljut, is maasttieds smäl, dät is man n bitje in dän Brasilioanskne Skild iensnieden. In Goiás wäd ju Äi mäd ju Doalspeere Serra da Mesa apstaud. In dät Rebät uumetou, wier ju Äi dät Woater fon lukt, dominierje präkambriske Steene. In't Suude stounde uk paläozoiske un mesozoiske Steene un un ätter't Amazonas-Bäkken tou Fäästlounds-Ouleegerengen fon't Tertiär. Ju Vegetatsjoon is truch Savannen (Cerrado känteekend un ätter't Noude wai truch tropisken Rienwoold. Bie São João do Araguaia stroomet dän Rio"}
{"id": "11399", "contents": "Rio Pará is ju Beteekenge fon een smälle, joop in't Lound griepende Meeresbucht twiske ju Amazonas-Mundenge un dät fääre suudaastelk laine Mundengs-Rebät fon dän Rio Tocantins. Ferbiendengen mäd ju Amazonas-Mundenge bestounde uur deelwiese skipbeere Kanoale, wier Äbbe un Floud Woater truchluuke, sonaamde Furos. Jo skeede uk dät Kusten-Ailound Marajó, dät dät noudelke Ouger fon dän Rio Pará bilget, fon't Fäästlound ou. Ju loangsträkkede, fjauer bit twintich Kilomeetere wiede un sowät 180 Kilomeetere loange Bucht lukt sik in wäästelke Gjuchte fon sowät 49°45’ bit sowät 50°15' wäästelke Loangte uur een Sträkke fon 180 Kilomeetere in't Binnelound. In dän aastelken Träädendeel beeget ju wäd breedere, man kuutere Mundengsbucht fon dän Rio Tocantins ou, die deer fon't Suude häär stoadich Sedimente oanespäilen däd un somäd foar ju Äntstoundenge fon toalrieke Ailounde suurget. Moor Äien mundje besunners tichte bie't wäästelke Eende fon ju Bucht, biespilswiese die Rio Anapu, die Rio Pacajá, die Rio Camaraipi un Rio Jacundá (sowät ap'e Hööchte fon Breves). Buppedät rakt dät Twäärsferbiendengen tou ju Amazonas-Mundenge, do in dän Wiksel fon Äbbe un Floud stroomje. Ju Maaste Sediment-Fracht kumt in dän Rio Pará, wan dät Hoochwoater fon dän Amazonas sin Wai truch düsse Furos bit in ju Bucht findt. In't Aaste"}
{"id": "11404", "contents": "Diesel (uk nieper Dieselkrääftstof of Dieseloulje naamd) is een Mongelse uut ferskeedene Koolenwoaterstoffe, ju as Krääftstof foar aan Dieselmotor goadelk is. Deerfon ouwiekend rakt dät ju Spezifikatsjoon foar Marine-Diesel (Skips-Dieseloulje). Kritikere kweede juun Diesel, dät dät bie't ferbaadenjen nit bloot CO2 in ju Atmosphäre brangt, man oafter uk besunners fuul Rout un uur skoadelke Bestounddeele. Diesel is n Deonym ätter Rudolf Diesel, dän Ärfiender fon dän Dieselmotor. Biodiesel is uk wäil unner Foarkierengen tou'n Bedrieuw fon Motoren ätter't Dieselferfoaren goadelk, man dät is chemisk uurs n Stof. Ap dän düütsken Määrked sunt hoast moorere Soarten fon ap Mineroal-Oulje basierjende Diesel-Krääftstoffe foar PKW tou kriegen, do aal ätter § 4 fon ju 10. BImSchV do Bedingengen fon ju DIN EN 590 äntspreeke moutene: „Standard“-Diesel Premium-Diesel mäd GtL-Biemongelse, haagere Cetantoal un besunnere Additive Besunners bie do Premium-Krääftstoffe is stuur tou ärkannen, dät Määrkenfirmen truch spezielle Biemongelsen of Qualitäts-Ferbeeterenge fersäike, sik fon Konkurrenten ou tou sätten. Ätter ju Ounpaasenge fon ju DIN EN 590 (Uutjääfte Moai 2010) oun dät, wät in't EG-Sätgjucht 98/70/EG stoant, is foar ju Ärfälölenge fon ju Biokrääftstof-Quote een FAME-Toumongelse fon bit tou 7 Vol.-% (\"B7-Diesel\") toulät. Ju nasjonoale Norm DIN 511628 (Uutjääfte August 2008) foar B7-Diesel wäd deeruum nit"}
{"id": "11418", "contents": "Die säkste Januoar is die säkste Dai fon dän gregorioansken Kalänner, deer blieuwe also noch 359 (in Skaltjiere 360) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. Ap dän säksten Januoar wäd die Träi-Köänje-Dai fierd, uk bekoand as \"Epiphanias\" of \"Ferskienenge fon dän Heere\". 168: Mäd een Ansproake an do Prätorioanere begint die roomske Kaiser Marcus Aurelius dän roomsken Fäildtoach in dän Eersten Markomannenkriech. 754: In Ponthion smit sik Poabst Stephan II. dän Frankenköönich Pippin III. tou Fäite un bidded uum Hälpe juun do Langobarden unner Aistulf. 1066: Harald II. sien Krounenge as Köönich fon Änglound. 1099: In Aachen wäd Hinnerk V. fon dän Kölner Äärtsbiskop Hermann III. fon Hochstaden as düütsken Köönich kround. 1205: Die Staufer Philipp fon Swoaben, die sik in dän Thronstried uum ju düütske Köönichkroune juun dän Wälfe Otto fon Bruunswiek befindt, wäd ap't näie toun düütsken Köönich kround - dütmoal in Aachen fon dän Kölner Äärtsbiskop Adolf fon Altena 1266: Koarl I. fon Anjou wäd in Room fon fieuw Kardinoale toun Köönich fon Sizilien un toun Füürst fon Tarent krount. Ju Krounenge skjucht mäd Ferlof fon Poabst Clemens IV., man die kumt apgruunde fon dän Stried binne dän roomske Oadel foar aal ju Tied fon"}
{"id": "1142", "contents": "N Taxon (Moortaal: Taxa) is ne Gruppe fon Lieuweweesen, do genetisk früünd sunt, also ne systematiske Eenegaid. Af dät nu groote Gruppen sunt, as do Rieke fon Plonten un Dierte, af litje Gruppen as ju Oard Jiepeke, spielt neen Rulle. Sustertaxa Twillingstaxa"}
{"id": "11421", "contents": "1. Januoar: Do Europäiske Kultuurhaudstääde 2018 sunt Ljouwert in Fryslân un Valletta in Malta. 20. Januoar: Een poor Deege ätter dät do USA ounkänniged hääbe, een 30.000 Mon stäärke Troppe loangs dät syriske Noud-Skeed aptoustaalen, begint een turske Militär-Offensive in Noud-Syrien. Ju Turkäi wol deermäd foaraaln juun kurdiske Krääfte (YPG / YPJ) in ju kurdisk kontrollierde Region Rojava foargunge. Do USA, do toufoarne mäd do Kurden ferbuunded wieren, wollen do nu nit moor hälpe. 22. Januoar: Katalonien - Do separatistiske Paatäie Junts per Catalunya un ERC nominierje dän ousätten un ätter Belgien fluchteden Präsident fon ju Generalitat Carles Puigdemont as eensigen Kandidoat foar ju Regionoal-Präsidentskup. Dät Spanien dät nit toulät, waas is al kloor: Puigdemont kon nit uut dät Exil tourääch, sunner fäästnuumen tou wäiden, man hie kon uk nit kädden wäide, sunner deer tou weesen. 27. Januoar: In ju Midde fon Kabul, ju Haudstääd fon Afghanistan, kumt dät tou aan Terror-Ounsleek truch aan Taliban-Sälwenmoort-Ättentäter, die aan Kranken-Woain as Auto-Bumbe bruukt häd. Dät rakt 103 doode un 235 ferseerde. 3. Februoar: Bie aan neo-faschistisken, rassistisken Terror-Oungriep in Macerata (Italien) skjut aan Mon uut een Auto ap Ljuude mäd swotte Haudfaawe. Fieuw Monljuude un een Wieuw uut Mali, Ghana, Nigeria un"}
{"id": "11429", "contents": "Taco Hemingway, Filip Tadeusz Szcześniak (bädden dän 29. Juli 1990 in Halmstad), is n Rapper uut Polen. Who Killed JFK (2011) Young Hems (2013) Trójkąt Warszawski (2014) Umowa o dzieło (2015) Wosk (2016) Marmur (2016) Szprycer (2017) Soma 0,5 mg (2018) Flagey (2018) Pocztówka z WWA, Lato '19 (2019) Jarmark (2020) Europa (2020) 6 Zer – 2015 Deszcz na betonie – 2016 Tamagotchi - 2018"}
{"id": "11431", "contents": "Urdu is de namme fan ien fan 'e talen dy't yn Súd-Aazje sprutsen wurde. It is de nasjonale taal fan Pakistan. It wurdt sprutsen yn Pakistan en Yndia-administraasje fan Kashmir en is de offisjele taal fan it lân. It is ek in offisjele taal yn Yndia. It wurdt oer Yndia sprutsen, benammen yn 'e steaten fan Andhra Pradesh, Delhi, Bihar en Uttar Pradesh."}
{"id": "11441", "contents": "Jair Messias Bolsonaro [ʒaˈiʁ bowsoˈnaɾu] (* 21. Meerte 1955 in Glicério, Buundesstoat São Paulo) is aan brasilioansken Politiker. Ätterdät hie ju Präsidentskupsköär in Brasilien 2018 in ju Steetköär ap n 28. Oktober fon dät Jier mäd 55,1% won, wie hie sänt dän 1. Januoar 2019 Stoatspräsident fon dät Lound, hie uurnoom dät Boantje fon Michel Temer. Die eerdere Faalskirrmjeeger-Uppermon ferträt sänt 1991 aan Köärkring fon dän Buundesstoat Rio de Janeiro in dän Ouoardendekoomer fon dän brasilioansken Kongress. Deer wikselde hie moorere Moale ju Paatäi, wier hie touheerde; sänt 2018 heert hie ju Partido Social Liberal (PSL) tou. Bolsonaro ferträt sälskupspolitisk gjuchtskonservative un neoliberoale Meenengen. Apmäärksoamgaid kreech hie mäd wieuwljuude-fäindelke, homophobe, rassistiske un ju brasilioanske Militärdiktoatuur (1964-1985) ferdäägenjende Uutspröäke. Uurspröängelk kathoolsk groot wuuden, heert hie nu dät fräisäärkelke Spektrum tou. Sien Wieuwmoanske un Bäidene sunt Baptisten, hie gungt uk in ju Baptistensäärke, 2016 liet hie sik fon aan Pestoor fon een Pingstersäärke in dän Jordan wierdeepe. Uk sien sälskupspolitiske Ienstaalengen sunt in dät evangelikoal-fräisäärkelke Spektrum fon Brasilien neen Besunnerhaid."}
{"id": "11449", "contents": "Monte Águila is ju Stääd in Suud-Chile. Stuuns woonje deer uungefeer 6.090 Ljuude (2002). Bielde:Capilla carmen monte aguila.jpg Bielde:Copa de agua monte aguila.jpg Monteaguila.cl"}
{"id": "11450", "contents": "Die tjaande Januoar is die tjaande Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, wiermäd noch 355 Deege (in Skaltjiere 356) uurich blieuwe. 49 f. Kr.: Gaius Iulius Caesar gungt uur ju Äi Rubikon, wät een Kriechsferkloorenge oun dän Senoat fon Room gliekkumt. 69: Die roomske Kaiser Galba adoptiert uut Jäild-Gruunde Lucius Calpurnius Piso Frugi Licinianus as Mee-Kaiser un Ätterfoulger. Deermäd brangt Otho juun sik ap, die bit nu tou ap sien Siede steen häd, uumdät sik Otho uk Hoopengen ap ju Ätterfoulge moaked häd. 236: Ätter soogen Deege Sedisvakanz wäd Fabianus as Ätterfoulger fon Poabst Anterus inthronisierd. 1072: Die normanniske Hertsoch fon Apulien, Robert Guiskard, äroobert ju sizilioanske Stääd Palermo fon do Araber un moaket sin Bruur Roger tou'n Groaf fon Sizilien. 1356: Kaiser Karl IV. moaket in Nürnberg do eerste 23 Kapitele fon dät Kaiserelk Gjuchtsbouk bekoand. In dät leeter as Gouldene Bulle bekoand wuudene Dokument wäd ju Krounenge fon do roomsk-düütske Köänje un Kaisere räägeld, kuurfüürstelke Beeterstaalengen wäide fäästskrieuwen. 1475: Ștefan cel Mare, die Woiwode fon dät Füürstendum Moldau, uurwint mäd sien Monljuude een uurlaid, fon Sultan Mehmed II. juun him in Marsk sät osmoansk Heer bie Vaslui. 1645: Die sänt 1640 in Gefangenskup befiendelke Ärtsbiskop fon Canterbury, William Laud,"}
{"id": "11451", "contents": "Die Rubikon (Latiensk Rubicon of Rubico, Italiensk Rubicone) is een litje Äi, ju suudelk fon Ravenna in ju Adria (Middelmeer) fljut un truch sien muugelke historiske Betjuudenge Gruundlääse fon een Metapher wuden is. Ju Identität fon ju Äi Rubico, as ju in do antike Wällen beskrieuwen is, wuude sänt ju Renaisaance kontrovers diskutierd, uumdät die Noome fon ju Äi in ju lokoale Toponymie ferlädden geen waas. Eerste in 1933 laide die faschistiske Diktoatoor Benito Mussolini fääst, dät düsse Äi, ju bit do tou Fiumicino hiet, fon nu oun Rubicone heete skuul. Ju wietenskuppelke Diskussion geen oaber fääre, diskutierd wuude uk ju Identifikatsjoon mäd uur Woaterloope twiske Ravenna un Rimini. Eerste in 1991 hääbe träi italieenske Geleerde stäärke Argumente foarlaid, dät die antike Rubico fermoudelk wuddelk mäd ju däälich Rubicone naamde Äi identisk is. Histoorisk waas die (antike) Rubikon een Skeed-Äi twiske ju roomske Provinz Gallia cisalpina un dät wuddelke Italien. Bekoand wuude die Rubikon truch aan Buurgerkriech, dän Gaius Iulius Caesar fon 49 f. Kr. oun juun Gnaeus Pompeius Magnus fierde. Die Roomske Senoat besloot ap dän 7. Januoar 49 f. Kr., dät Gaius Iulius Caesar sien Troppen äntläite un sien Imperium, dät hat sien Befeels-Moacht uur Gallien un Illyrien"}
{"id": "11454", "contents": "Francisco Pizarro González [fɾanˈθisko piˈθaro] (* 1476 of 1478 in Trujillo, Extremadura; † 26. Juni 1541 in Ciudad de los Reyes, wät däälich Lima hat), waas aan spoansken Conquistador, die mäd sien tjo Hoolfbruure un sin Partner Diego de Almagro dät Riek fon do Inka ärooberde. Ätter dät Pizarro in't Oaler fon 19 Jiere sien Heemat Trujillo ferlät häd, is foar n poor Jiere niks fon him uurlääwerd. In 1502 koom hie in ju \"Näie Waareld\" un siedelde bit 1502 ap dät Ailound Hispaniola, wier hie bit 1509 in dät Rebät siedelde, wier däälich die Stoat Haiti lait. Hie waas deer uk mee bie, as juun do Taíno-Indioanere kamped wuude. Ätter sien Tied ap Hispaniola noom hie unner ju Fierenge fon Alonso de Ojeda bie een Expeditsjoon ätter dän Gulf fon Urabá deel, wier ju Loundbrääch fon Panama ap ju Atlantik-Kuste fon Kolumbien stat. Junner wuude een Siedelenge gruunded. Man ju Siedelenge hiede unner Hunger, Kroankhaide un Oungriepe fon fäindelke Indioanere läip tou lieden, sodät Alsonso de Ojeda tourääch ätter Santo Domingo foare wüül, uum Hälpe tou hoaljen. Hie liet ju Siedelenge unner Pizarro sien Kommando tourääch, jo skuulen füüftich Deege täiwe, of Ojeda tourääch koom. Man die koom nit,"}
{"id": "11455", "contents": "Dät Guanako (Lama guanicoe), uk Huanako naamd, is een wüüldlieuwjende Oard binne ju Foamielje fon do Kamäile (Camelidae). Dät Guanako lieuwt foaraaln in't wäästelke un suudelke Suud-Amerikoa. Do Dierte sunt tou fienden in do Anden juust so as ju Pampa in Peru, Ecuador, Bolivien, Chile un Argentinien. Jo lieuwje deer in eepen Gäärslound, bloot in hädde Wintere gunge jo uk moal in Holtbuske. Me findt Guanakos in Hööchten bit tou 4000 Meetere. Dät wüülde Guanako is ju Stomfoarm, wier dät tomme Lama uut tuchted wuuden is. Aleer toachte me, dät uk wäil dät Alpaka fon't Guanako oustomje skuul. Man genetiske Unnersäikengen wiese, dät dät Alpaka fon't wüülde Vikunja oustommet. Man uumdät sik aal do Näiwaareld-Kamäile kjuusje konnen un do Basterte fruchtbeer sunt, kon me nit uutsluute, dät uk bie do domestizierde Foarmen (Alpaka un Lama) toumäts wät truchnunner tuchted wuuden is - man sukke Ienfloude sunt touminst nit stäärk."}
{"id": "1146", "contents": "Die Kateeker af Europäiske Kateeker (Sciurus vulgaris, dt. Eichhörnchen) is n Oard fon do Gnauedierte. Hie lieuwet in Europa un in Noudasien. In Suudänglound un Italien is die Europäiske Kateeker bienaist uutstuurwen, wült do Moanskene dän Noudamerikoaniske Kateeker (Sciurus carolinensis) ienfierden. Juns Oard fertroang dän Europäiske Kateeker in düt Gebiet hoast gans. Ju noudamerikoaniske Oard uurdrächt Viren, do foar ju europäiske Oard döödelk sunt. Oarde, do do Moanskene ienfierden, heete Neozoon. N uur Gefoar is ju Pälsdiertejaacht, man do Moanskene jeegerje Kateekere bloot noch in Ruslound. Die Europäiske Kateeker häd Strappe ap do Oore un häd n buskergen Stäit, dän dät Diert foar fuul Seeken bruukt: As Sunnenskuts, as Stjuur, foar sin Gliekgewicht etc. Sin Fäl is roodhierich af dunkerbruun. N roodhierigen Kateeker bie Kiel N dunkerbruunen Kateeker in Bayern Fideo: 'N Hauk foangt 'n Kateeker Fideo: 'N ietende Kateeker Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9 Artikkel ap www.stern.de"}
{"id": "11464", "contents": "Delmenhorst is een kringfräie Stääd in dän düütske Deelstoat Läichsaksen un häd 77.607 Ienwoonere (2018). Ju Stääd gränst wäästelk an Bremen un lait ungefeer 35 Kilometer aast-suudaastelk fon Oldenbuurich. Truch ju Stääd lopt ju Delme."}
{"id": "11466", "contents": "1994: Neonazis lääse in ju Lübecker Synagoge Fjuur. Do fieuw Ljuude, do buppe in ju Synagoge woonje, konnen rädded wäide. Dät is dät eerste Moal, dät ätter 1945 in Düütsklound wier een Synagoge in Bround sät wuude. 2011: In't Foarfäild fon dän Burgerkriech in Syrien kwäd die syriske Diktoatoor Baschar al-Assad, dät aal do Demonstranten, do in do lääste Deege fäästnuumen wuuden sunt, fräilät wäide. Daach gunge in do foulgjende Deege do Demonstratsjoonen fääre un wiedje sik noch uut, juust so as dät Skjooten ap Demonstranten truch stoatelke Seekerhaidskrääfte. 2021: Uta Ranke-Heinemann, düütske roomsk-kathoolske Theologinne un fon 1970 bit 1987 dät eerste Wieuwmoankse ap n Leerstoul for kathoolske Theologie."}
{"id": "1148", "contents": "Ju Ruumtestation is een Station in ju Waareldruumte, wier foar kuute of loange Tied Moanskene ätter wai konnen, wierbie do Moanskene in n Ruumtefoartjuuch ätter un wieruume ju Ruumtestation raisje. Saljoet 1 Sowjet-Union Saljoet 2 Sowjet-Union Saljoet 3 Sowjet-Union Saljoet 4 Sowjet-Union Saljoet 5 Sowjet-Union Saljoet 6 Sowjet-Union Saljoet 7 Sowjet-Union Skylab Fereende Stoaten fon Amerikoa MIR Sowjet-Union / Ruslound ISS Internationoal"}
{"id": "11480", "contents": "Die alfte Januoar is die alfte Dai in dän gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 354 Deege (in Skaltjiere 355) bit tou dät Eende fon't Jier tou. 381: Aþanareiks (in gotiske Skrift: 𐌰𐌸𐌰𐌽𐌰𐍂𐌴𐌹𐌺𐍃 ; ap düütsk bekoand as:Athanarich), die ferdrieuwene Häärsker fon dän gootisken Deelstom fon do Terwingen, kumt ätter Konstantinopel wai un wäd fon Kaiser Theodosius I. eerenfol apnuumen. 1055: Ätter dän Dood fon hieren Swoager Konstantin IX. wäd ju soogentichjierige Theodora III. foar dät twäide Moal Kaiserske fon dät Byzantienske Riek. 1158: Vladislav II. wäd toun Köönich fon Böömen wääld. 1636: In ju Slacht bie Haselünne in dän Trüütichjierigen Kriech winnt een sweedisk Regiment uur toalenmäitich uurlaine kaiserelke Troppen, uk wan die Uppermon fon do Sweeden, Dodo zu Innhausen und Knyphausen, al tou Begin fon ju Slacht tou Dood kumt. 1654: In dän Arauco-Kriech in dät Rebät, wier däälich Chile lait, kumt dät tou ju Slacht bie dän Río Bueno. As een Troppe fon sowät 900 spoanske Suldoaten touhoope mäd indioanske Hälpstroppen fon sowät 1500 Mon fersäike, uur dän Río Bueno tou kuumen, steete jo mäd sowät 3000 Mapuche-Indioanere touhoope. Do Mapuche winne ju Slacht. 1787: Wilhelm Herschel äntdäkt do bee grootste Mounen fon dän Planet Uranus, do leeter"}
{"id": "11484", "contents": "Dominica is aan Ailoundstoat in do Litje Antillen, nieper: do Ailounde uur dän Wiend, in ju aastelke Karibik. Die Stoat gungt uur dät heele lieknoomige Ailound un heert tou dän Commonwealth of Nations. In ju Sproake fon do Uur-Ienwoonere wuude dät Ailound, wier dät masse Bierge rakt, Wai'tukubuli naamd, dät hat sowät as hieren Lieuw is hooch. Dominica duur nit ferwikseld wäide mäd ju Dominikoanske Republik ap dän aastelken Deel fon Hispaniola - dät is gans uurs n Lound. Dät Ailound Dominica heert tou do sonaamde Wääst-Indiske Ailounde, un deerfon tou do Antillen, do ju Karibiske See fon dän rästelken Atlantik ouskeede. Monken do Antillen heert Dominica tou do Litje Antillen, un monken do Litje Antillen tou do sonaamde Ailounde uur dän Wiend, do dät aastelke Skeed fon ju karibiske See uutmoakje. Die noudelke Deel fon do Ailounde uur dän Wiend is ap Ängelsk as \"Leeward Islands\" bekoand, un fon düsse Leeward Islands is Dominica dät suudelkste Ailound. Dominica häd een Flakte fon sowät 750 km², is wät minner as 49 km loang un nit moor as 23 km breed. Dät lait twiske do frantsööske Karibik-Ailounde fon two Uursee-Départements: Guadeloupe in't Noude un Martinique in't Suude. Sowät 250 km in't"}
{"id": "11487", "contents": "Do Galápagos-Ailounde (spoansk: Islas Galápagos; amtelk: Archipiélago de Colón) sunt aan Ailound-Koppel in dän Pazifik. Do Ailounde lääse ap un uum dän Äquator, sowät duusend Kilomeetere wäästelk fon ju Kuste fon Ecuador in Suud-Amerikoa. Jo heere uk politisk tou Ecuador, wier jo as Provinz Galápagos mäd ju Haudstääd Puerto Baquerizo Moreno organisierd sunt. Die Noome fon do Ailounde lat sik ou fon dät spoanske Woud Galápago, dät hat sowät as Wulst-Soadel un belukt sik ap dän Skildpudden-Panser, die bie wäkke Unner-Oarden fon ju Galápagos-Hüünenskildpudde in dän Näkke-Beriek as n Soadel uutsjucht. Dät besunnere Plonten- un Dierte-Lieuwend fon do Ailounde heert tou dät Waareld-Natuur-Äärfgoud fon ju UNESCO. Deer is uk n Nasjonoalpark ap do Ailounde. Sowät 97 % fon ju Loundflakte fon do Galápagos-Ailounde un sowät 99 % fon do Woaterflakten deer uumetou binne ju Uutsluutende Wirtskups-Zone stounde deertruch unner strommen Natuur-Skuts. Ju Nutsenge truch Buuräi un Fiskeräi, juust so as dät Betreeden fon do Ailounde un dät Befoaren fon dät Woater sunt strom räägeld un wäide truch ju Nasjonoalpark-Ferwaltenge in Puerto Ayora kontrollierd. Do Galpagos-Ailounde, sowät 1000 Kilomeetere wäästelk fon dät Suudamerikoanske Ecuador in dän Pazifik, hääbe aaltouhoope een Flakte fon 8010 km². Dät grootste Ailound is Isabela mäd 4.588,1"}
{"id": "115", "contents": "Ne Adstroatsproake is ne Sproake ju der boald wäd ieuwenske n Gestrich wier jusälge Sproake (deer dan Substroatsproake) ferswuunen is. So is dät keltiske Walisiske n Adstroat fon dät Ängelske un dät Seelterske n Adstroatsproake fon dät aastfräiske Platdüütsk. Biewielen wäd uk die kuutere Uutdruk Adstroat deerfoar bruukt."}
{"id": "11506", "contents": "Guatemala is die befoulkengsriekste Stoat fon Middel-Amerikoa. Ju Flakte fon dät Lound dient sik uut fon dän suudelken Deel fon't Hoochlichailound Yucatán in dät Noude, uur aan smällen Tougong tou dän Atlantik - nieper: ju Karibiske See - in't Aaste, bit ätter ju Pazifikkuste in't Suudwääste. Noaberlounde sunt Mexiko in't Noudaaste, Belize in't Noudaaste, Honduras un El Salvador in't Suudaaste. Sowät 35 % fon ju Flakte fon Guatemala sunt fon Woold bedäkt. 45,4 % fon ju Wooldflakte wäide legoal wirtskuppelk bruukt (Stound: 2006). Ju uurige Wooldflakte stoant amtelk unner Natuurskuts. Dät grootste Natuurskuts-Rebät is ju \"Biosphäre Maya\" in't Noude fon dät Lound. Man die Natuurskuts wäd in aal do Deele fon't Lound aalmantou misoachted, sodät moor un moor Woold ferlädden gungt. Die noudelke Deel fon dät Lound is grootstendeels fon tropisken Rienwoold bedäkt. Die säntroale Deel fon dät Lound is fuul druuger un haager, junner is een Savanne mäd Fjuurenboome tou fienden. Do Siedewn fon do Bierge sunt maasttieds mäd tropiske Bierich- un Dookwoolde bewoaksen. Dät läige Lound loangs ju Pazifik-Kuste is in't Aaste maasttieds mäd Druuchwoold, in't Wääste mäd tropisken Fuchtichwoold bewoaksen, wilst dät Jooplound oun ju Karibiske See uk tropisken Fuchtichwoold apwiesen däd. Loangs do Kusten rakt dät"}
{"id": "11509", "contents": "Zagreb is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Kroatien. Deer woonje sowät 0,8 Million Moanskene (2011)."}
{"id": "11512", "contents": "Hernán Cortés de Monroy y Pizarro Altamirano (Marqués del Valle de Oaxaca) – die Foarnoome wäd toumäts uk in ju Foarm Hernando of Fernando uurlääwerd – (* 1485 in Medellín, Spanien; † 2. Dezember 1547 in Castilleja de la Cuesta, uk Spanien), waas aan spoansken Konquistador. Mäd Hälpe fon sien indioanske Ferbuundede ärooberde hie dät Aztekenriek un ju Haudstääd deerfon, Tenōchtitlan, ap ju Steede, wier däälich Mexiko-Stääd lait. In do Jiere fon 1521 bit 1530 tou waas Hernán Cortés Generoalgouverneur fon Näispanien. Cortés stomde fon oadelige, man äärme Oolden ou un studierde in Salamanca Gjuchtswietenskup. Ätters tried hie in dän Kriechstjoonst un skippede sik in 1504 ätter Wääst-Indien truch, wier hie fon'n Steedhoolder fon Haiti, Nic. de Ovando, die tou sien Sibskup heerde, oarbaidede. In 1511 geen hie mäd dän Steedhoolder Don Diego Velázquez ätter Kuba un wuude bie him Sekretär. Uk wan jo wier un wier Twistegaiden hieden, uumdät Cortés aiske trutsich waas, kuude hie sien Ounstaalenge daach ärhoolde, uumdät hie uk besunners flietich waas. Truch Uutbüütenge fon Gould-Foarkuumen un truch Plontengen fertjoonde hie een groot Fermuugen. Ätterdät Velázquez al twäie sunner Ärfoulch fersoacht hiede, in Mexiko Fout tou foatjen, rustede hie een näie Expeditsjoon uut un sätte Cortés"}
{"id": "11523", "contents": "Do Kakteen (Cactaceae) sunt een Plonten-Familie, ju mäd Uutnoame fon een Oard (Rhipsalis baccifera) fon Natuur uut bloot in Amerikoa foarkumt. Besunners in dät Suude fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa (foaraaln Arizona un Kalifornien juust so as in Deele fon Mexiko rakt dät heele Lounskuppe, do fon Kakteen bestimd wäide. Die Saguraro (Carnegiea gigantea) is aan grooten Boom-Kaktus uut düt Rebät, die Neerenge un Lieuwendsruum foar hunnerde uur Lieuweweesen bjudt. Kakteen konnen litjet as Kruud weese, man uk in Struuk of sogoar Boomfoarm woakse. Pachycereus pringlei is mäd bit tou 19 Meetere Hachte die grootste Kaktus, wilst die litste Kaktus Blossfeldia liliputana bloot ne Truchmäite fon 12 Millimeetere häd. Dät honneld sik toumaast uum sukkulente, stiekelige Plonten, licht tou ferwikseln mäd ferskeedene ooldwaareldske Euphorbien, do so ännelk uutsjo, uk wan jo neen Kakteen sunt. Wäkke Kakteen-Oarde groie däälich uk fuul buute hiere uurspröängelke Heemat. So sunt Oarde uut dän Sleek fon do Fiegenkakteen (Opuntia) uk fuul in ju Middelmeer-Ruumte ferspradt, besunners ju Oard Opuntia ficus-indica, ju tou't Aadenjen fon Kaktus-Fiegen uk fuul fon italieenske Buuren ounbaud wäd. Wäkke Kakteen wäide uk as Drogen bruukt, so t.B. die Meskalin-hoolderge Peyote-Kaktus (Lophophora williamsii), die in dän synkretistisken Kult fon wäkke noud-amerikoanske"}
{"id": "11527", "contents": "Koafje is aan swotbruunen, psychotropen, koffein-hooldergen Dronk, die uut rusterde un määlnde Koafjeboone (dät Säid fon ju Frucht fon ju Koafjeplonte) un heet Woater moaked wäd. Uur ju Äntdäkkenge fon dän Koafje rakt n oold Dööntje, man wo fuul deerfon weer is, lät sik fonsäärm nit moor in aal do Eenpeldhaide fääststaale: Aan Säägenhöid uut dät Köönichriek Kaffa (däälich: Provinz Kaffa in Äthiopien) skäl fääststoald hääbe, dät sien Säägen, wan jo fon'e Koafjeplonte freeten hääbe, langer woak bleeuwen. In ju Foulge skäl hie sälwen mäd ju Plonte experimentierd hääbe, un Mönke, do deeruur wies wuuden, hääbe dät Sjooden fon dän Dronk ärfuunen. Dät jält as täämelk seeker, dät die Koafje wuddelk uut ju däälich äthiopiske Region Kaffa kumt. Fon junner rakt dät al Begjuchte uur Koafje uut dät 9. Jierhunnert (dät is dan oaber tou een Tied, as dät Köönichriek Kaffa noch nit gruunded waas). Fon Äthiopien uut koom die Koafje wäil in't 14. Jierhunnerd ätter Arabien, man rusterd un dronken wuude hie deer uk wäil eerste in ju Midde fon't 15. Jierhunnerd. Ju Hoawenstääd al-Mukha, ju däälich tou dän Jemen heert, waas ädder n wichtigen Honnels-Ploats foar Koafje, deerfon lat sik uk die Uutdruk Mokka-Koafje ou. In't 16. Jierhunnerd"}
{"id": "11530", "contents": "Dät Lama (Lama glama) is een Oard fon do Kamäile (Camelidae), nieper fon do Näiwaareld-Kamäile (Lamini), uut Suud-Amerikoa. Dät is n Huusdiert un stommet fon't wüülde Guanako ou. Dät rakt archäologiske Indizien, dät dät Lama in't Hoochlound fon Peru al foar fieuwduusend Jiere as Huusdiert heelden wuuden is. Al loange eer do Europäere koomen, hääbe do Indioanere in do Anden dät Lama as Last-Diert bruukt, man jo hääbe uk dät Flask un ju Wulle deerfon ferwäided, uk wan ju Wulle fon't Alpaka as wäidfuller goolt. In dät Inka-Riek wuuden tou ju Tied fon ju spoanske Ärooberenge wäil bit tou tjoon Millionen Lamas heelden. As do Europäere koomen, wuuden Skäipe un Hoangste ienfierd, do do unnerskeedelke Funktionen fon't Lama uurnieme kuuden. Deeruum geen die Bestound fermoudelk in do touken hunnerd Jiere ätter ju Ärooberenge uum 90 % tourääch. Daach wäide Lamas bit däälich noch in oulaine Regionen fon do Anden as Lastdiert bruukt, uk foar Flask un Wulle wäd dät noch tuchted. Dät rakt sogoar intwiske n poor Buuren in uur Deele fon ju Waareld, biespilswiese in Europa, do Lamas tuchtje."}
{"id": "11532", "contents": "Die Uutdruk Lama häd moorere Betjuudengen: Lama steht für: Lamas (Sleek), aan Sleek fon do Näiwaareld-Kamäile in Suudamerikoa Lama (Kamäil), dät Huusdiert uut düüsen Kamäil-Sleek Lama (Buddhismus), aan spirituellen Määster in dän Buddhismus die hoochste Määster in dän Tibetisken Buddhismus is die Dalai Lama aan spiriutellen Määster uk in dän Vajrayana-Buddhismus Lama (Kaste), een Kaste in Tibet/Nepal Lama (Ethnie) een Foulk in Wääst-Afrikoa Lama (Sproake), ju Sproake fon düt Wääst-Afrikoanske Foulk Lama (Stof), aan flanelloardigen Stof Aérospatiale SA-315, aan Typ fon Hoochskruuwer Lama (Mythologie), een foarbiddende Goddinne in ju sumeriske Mythologie Lama (Koartenspil), een Koartenspil Buppedät rakt dät: moorere Täärpe, Stääde, Meenten usw. mäd dän Noome \"Lama\". \"Lama\" kon uk die Noome fon Ljuude weese."}
{"id": "11542", "contents": "As Maya beteekent een Riege fon middel-amerikoanske Indioaner-Foulke, do traditsjonell Maya-Sproaken baale. Jo sunt besunners bekoand foar hiere Hoochkultuur, do Rieke, do jo in ju Tied gruunded hääbe, eer do Europäere Amerikoa äntdäkkeden un uk foar ju Maya-Skrift. Dät is een ful uutbielded Skriftsystem, un weerskienelk ieuwenske fon ju nit äntsifferde Isthmus-Skrift dät eensige, dät sunner Ienfloud fon buute ap dän amerikoansken Dubbel-Kontinent äntsteen is. In fröiere Tieden hääbe do Maya buppedät groote Stääde baud, een fon do bekoandste is Chichén Itzá. Deer sunt fuul groote pyramiden-foarmige Tämpele ärheelden, man uk baldoarich fuul uur Ruinen, uumdät jo ne hooch äntwikkelde Architektuur hiedene. Apgruund fon hiere oaine Skrift is fon ju Geskichte fon do Maya fuul moor bekoand, as bloot wät me mäd archäologiske Methoden äntdäkke kon. In ju Äddere Präklassik kumt dät in't Eende fon ju Archaiske Periode tou eerste duurhoafte Siedelengen un tou ju Äntwikkelenge fon ju Buuräi. Eerste do Maya toureekende archäologiske Funste uut Cuello in Belize wäide ap sowät 2000 f. Kr. doatierd. Fon düsse Steede uut skällen sik do Maya apdeeld hääbe un hääbe sik uutspradt, foaraaln ätter dät Noude (Gulf fon Mexiko). Sowät uum 1500 f. Kr. of wildääge uk al eer, wuude ju Stääd"}
{"id": "11544", "contents": "Siegfried & Roy (13. June 1939, Rosenheim, German Reich / 3. October 1944, Nordenham, German Reich – 8. May 2020, Las Vegas, Nevada) wiene in duo fan Dúts-Amerikaanske magiërs en ferdivedearders, fral bekend om har optreden mei wite liuwen en wite tigers. Siegfried & Roy biography at AllMusic Commons: Siegfried & Roy – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "11545", "contents": "Weliko Tarnowo (Bulgarisk: Велико Търново) is ju Stääd fon Bulgarien,Haudstääd 1185 - 1393. Deer woonje 73.656 (Feb. 2010) Ljuude un ju is ju grootste Stääd fon dät Lound. Asenowa mahala 1887 - 5.700 1892 - 8.565 1900 - 10.587 1920 - 12.025 1946 - 16.223 2001 - 66.337 2010 - 73.656 Commons: Veliko Tarnovo – Mediendoatäie"}
{"id": "11548", "contents": "Curaçao is n Ailound in ju Karibik. Dät is n oainständich Lound binnen et Köönichriek fon do Niederlounde. Curaçao heert mäd Aruba un Bonaire tou do ABC-Ailounde. Disse tjo Ailounde heere tou do suudelke Kleine Antillen (\"Litje Antillen\"). Bie Curaçao heert dät Ailound Klein Curaçao wier neen Moanskene lieuwje. Ap Curaçao woonje 158.665 Moanskene (Täljier: 2019) ap 444 km2. Do maaste woonje in ju Haudstääd Willemstad. Dät Ailound lait sowät 60 km fon’t Fäästlound ou (noudelk fon Venezuela un noudaastelk fon Kolombien). Wäästelk fon Curaçao lait et Ailound Aruba, aastelk fon Curaçao lait Bonaire. Touhoope mäd disse Ailounde heert Curaçao geografisk tou do Ailounde unner do Wiende. Suudaastelk lait Klein Curaçao (\"Litje Curaçao\"), n unbewoond Ailound mäd bloot n Fjuurtouden un litje Hütten foar do Duuktouristen. Die hööchste Bierich ist die Sint-Christoffelberg mäd ne Hööchte fon 375 m. Truch hiere Beginbouksteeuwe wäide do Ailounde Aruba, Bonaire un Curaçao uk wäil ABC-Ailounde naamd. Dät grootste Deel fon do 158.665 Ienwoonere (Täljier: 2019) woont in ju Haudstääd Willemstad. Ju Haudstääd wuude uum dät Schottegat baud, in’t säntroal-aastelke Deel fon’t Ailound. Dät rakt ferskeedene etniske Gruppen ap’t Ailound. Do Foaroolden fon do maaste Ienwoonere wieren Sklaven, do uut Afrikoa hoald wuuden. N litje"}
{"id": "1155", "contents": "N Ruumtefierder is n Deelniemer oun n bemonde Ruumtefoart. Die eerste Ruumtefierder häd in et Jier 1961 Juri Gagarin uut ju Sowjet-Union weesen. Et rakt neen Ruumtefierdere uut Fräislound, man die Ruumtefierder Jack R. Lousma stamt fon een wäästfräiske Famielje in Amerikoa. Astronaut Ängelsk Taikonaut Chineesk Spationaut Frantsöösk Geimfari Iesloundsk Angkasawan Malaysisk Gitinavard Persisk Kosmonaut Rusk Gofodwr Walisisk Sigmund Jähn (DDR) – Sojus 31/Sojus 29, *Reinhold Ewald – Mir97 (Sojus TM-25/Sojus TM-24) Klaus-Dietrich Flade – Mir92 (Sojus TM-14/Sojus TM-13) Reinhard Alfred Furrer – STS-61-A Ulf Merbold – STS-9, STS-42, Euromir94 (Sojus TM-20/Sojus TM-19) Ernst Willi Messerschmid – STS-61-A Thomas Arthur Reiter – Sojus TM-22, ISS-Expedition 13/ISS-Expedition 14 (STS-121/STS-116) Hans Wilhelm Schlegel – STS-55, STS-122 Gerhard Julius Paul Thiele – STS-99 Ulrich Walter – STS-55 Lousma"}
{"id": "11596", "contents": "Esperanto is een kunstelke Sproake. Wikipedia ap Esperanto Täkst \"Seeltersk\" ap Esperanto"}
{"id": "11598", "contents": "Mexiko-Stääd (Nahuatl: Altepetl Mexihco, Spoansk: Ciudad de México) is ju Haudstääd fon Mexiko. Ju Stääd heert tou naan Lid-Stoat, man dät is ne oaine Rebäts-Köärperskup foar sik, wier moor as 8,9 Millionen Ljuude lieuwje. In dän wiederen Späk-Gäddel uum ju Stääd tou sunt dät moor as 21 Millionen Ljuude. Ju Stääd is die politiske, wirtskuppelke, kulturelle un infrastruktuurelle Middelpunkt fon Mexiko. Buppedät is dät die Sit fon't Äärtsbisdum Mexiko, man dät belukt sik nit ap dän Stoat Mexiko, wierfon dät bloot n litjen Deel uutmoaket. Mexiko-Stääd stoant in ju Traditsjoon fon ju oolde Azteken-Haudstääd Tenōchtitlan. Do Azteken hääbe sik in dän eersten Haaldeel fon't 14. Jierhunnert junner ap een Ailound in dän Tetzcohco-See deellät un hääbe junner een groote Stääd apbaud. Dät is muugelk, dät ju Steede al toufoarne besiedeld waas, man eerste unner do Azteken wuude deer ne groote Stääd uut. In 1521 hääbe läiweloa do Spoaniere unner Hernán Cortés touhoope mäd indioanske Ferbuundede ju Stääd fernäild un hääbe ap do Ruinen fon dät oolde Tenōchtitlan een näie Stääd apbaud, un dät is Mexiko-Stääd. In dän Ferloop fon ju Kolonioal-Tied is die grootste Deel fon dän Tetzcohco-See druuchlaid wuuden, sodät fon ju uurspröängelke Ailound-Loage niks moor tou sjoon is."}
{"id": "116", "contents": "Afghanistan is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Kabul un die Präsident fon ju Republik is sänt 2014 Ashraf Ghani. Afganistan häd Skeede mäd: Turkmenistan un Usbekistan in dät Noude; Tadschikistan in dät Noudaaste; China in dät Aaste; Pakistan in dät Suude; Iran in dät Wääste."}
{"id": "11605", "contents": "Dit is n Swadesh-Lieste foar dät Seelterfräiske. N Swadesh-Lieste is n Standoartwoudelieste foar Unnersäik ätter Toalfamilien. Ju Lieste wuude uursproangelk ap Ängelsk skreeuwen fon n Antropologen Morris Swadesh. Disse Lieste is foar ju seelterfräisk Sproake, man foar dän Fergliek sunt uk dät Wäästfräiske un Wangeroogiske apnuumen in disse Lieste."}
{"id": "11609", "contents": "Persisk (پارسی) is ne Iranisk Sproake mäd sowät 110 Millione Baalere, foarallen in Iroan, Afghanistan un Tadschikistan."}
{"id": "11611", "contents": "Niccolò Machiavelli (Florenz, 3. Moai 1469 - Florenz, 21. Juni 1527) waas n italioansk Politiker, Filosoof, Skrieuwer un Dichter. Hie is bekoand wuuden uum sien politiske Ideen. Hie is gjucht bekoand wuuden mäd sien Wierk Il principe (Die Fürst). Hie häd deermäd ju Boasis lain foar do modärne Kultuurwietenskuppe. Machiavelli waas n Strieder foar ju Oainständichkaid fon ju Republik Florenz, ätter sin Woal tou Kanzler in't Jier 1498 seech hie, ätter ferskeedene diplomatiske Raisen truch Europa, dät ju Oainständichkaid fon sien Republik in Gefoar waas. Dät Jier 1512 waas dät Eende fon ju Republik Florenz. In sien Huus in Sant'Andrea in Percussina, n poor Kilometer buute ju Stääd Florenz, skreeuw Machiavelli sien Wierke, do him bekoand moakeden. Dät Bouk Discorsi skreeuw hie uum't Jier 1517, man hie wuude gjucht bekoand truch sien Il principe (Die Fürst), dät 1518 of 1519 publiziert wuude. Il principe (Die Fürst) is Machiavelli sin Fürstenspeegel. In't Bouk rakt Machiavelli n Analyse wo n Fürst standhoolde kon, wan hie nit säärm an ju Macht keemen is, man dit mäd Hälpe fon uurswäkke Ljuude un ju Leere fon Fortuna däin häd. Roum un Eere kuude n Fürst kriege truch 'goude Wätte un goude Armeen'. Machiavelli waas juun"}
{"id": "11612", "contents": "Johannes Calvin (* 10. Juli 1509 in Noyon, Picardie; † 27. Moai 1564 in Genf) waas aan fon do gratste Teologen fonne Reformation. Wichtich bie Calvin waas dät Konzept fon kristelke Fräiegaid. Hie waas un ju Siede fon Martin Luther, foulgede sien Biespile, man waas uk kritisk uur ju kristelke Fräiegaid. Ju kristelke Fräiegaid doarst nit tou politiske Uunheerichkaid fiere."}
{"id": "11615", "contents": "Martin Luther (* 10. November 1483 in Eisleben, Groafskup Mansfeld; † 18. Februoar 1546, uk deer), aan Mönk un Teologieprofessor, waas die Initiator fon ju Reformation. Ap'n 31. Oktober 1517 moakede Calvin sien 95 Thesen bekoand. Do Thesen wieren dät Begin fon groote teologiske, kulturelle un politike Twiste, do tou n Sköär in dät kristelke Europa fierden. Bie de Rieksdai in Worms in 1521 kwaad Calvin 'mien Geweten is in et Woud Goddes fangen [...] deeruume kon un wol iek niks wieruumeroupe [...] hier stounde iek, iek kon nit uurs'. Wichtich bie Calvin is et Benul dät ju säändige Moanske nooit säärm God beräkke kon. In Luther sien Leere waas ju Reede fon two Rieke: Dät Waareldriek un dät gäistige Riek (Reich Gottes). Et Waareldriek wuude fon God anoardend, so as dät uk in Römer 13, 2 beskreeuwen wuude. Disse Interpretation wüül hie nit diskutierje, bit 1530 do Fürste fon Saksen un Hessen un hiere Juristen ju juridiske, man nit teologiske Jäildegaid, toutälden."}
{"id": "11616", "contents": "Jean Bodin (* 1529 of 1530 in Angers; † 1596 in Laon) waas n franktsöösk Filosoof un is bekoand wuuden uumdät hie dät modärne Souveränitätbegriep introdusierde. Bodin waas al betied foar dän Absolutismus. In't Leetmiddeloaler un in ju Reformation roate dät ferskeedene Juunsätteorien. Jean Bodin reagierde deerap mäd sien Six livres de la République (säks Bouke fon ju Republik) in 1576. Sien Wierke wieren foarallen n Reaktion ap do Hugenottenkriege (1562 bit 1598) un do Monarchomachen. In ju politiske Diskussion geen dät altied wier uur Souveränität, man dät roate neen Definition. Bodin roate deeruume n Definition. In disse Definition stoant dät Souveränität nit deelboar weese kon un foar uunbepeelde Tied weese skuul. Bie Bodin waas ju Souveränität altied absolut. Et eensige Ferskiel twiske do ferskeedene Regierungsfoarme waas ju Antaal fon Persoone (een, n poor of fuul). In do Wierke fon Bodin wuude ju Aristokratie un Demokratie as Muugelkaide anärkoand, man sien beljoofste Regierungsfoarm waas ju Monarchie. Ätter Bodin kuude me do Regierungsfoarme oaber nit kombinierje, dät waas uunmuugelk."}
{"id": "11617", "contents": "Hugenotten is siet uungefeer 1560 n Woud foar do frantsööske Protestanten. Hier Gloowe waar die Kalvinismus, die uut do 1530er Jiere stammende Leere fon Johannes Calvin."}
{"id": "11619", "contents": "Do Monarchomachen wieren n Gruppe fon hugenottiske Juristen. In hiere Skrifte wieren jo kritisk juunuur dän Absolutismus un apgruund fon ju Foulssouveränität wierkten jo n Theorie fon Tyrannenmoort uut. Uum 1560 waas uungefeer tjoon Prozänt fon ju frantsööske Befoulkenge kalvinistisk wuuden. In groote Deele fon Suud-Frankriek roate dät fuul Anhongere. Uk die Oadel bekierde sik tou dän Protestantismus. Jo wuuden do Anfierder fon do Hugenotten. Deeruut äntstuude n politiske Stried un disse wuude uk n religiöse Stried. Bie do Hugenottenkriege fon 1562 bit 1598 sunt fuul Hugenotten stuurwen. Bit tou ju Bartholomäusnoacht fon 1572 waas ju frantsööske Monarchie neutroal bleeuwen juunuur do Hugenotten, man in disse Noacht wuuden uungefeer 5.000 bit 30.000 Hugenotten uumebroacht. Ju Oantwoud fon do Hugenotten waas ju Leere fon do Monarchomachen (Striedere juun dän Absolutismus). Ju Leere wuude unner uur beskreeuwen in ju Francogallia, ju fon François Hotman publisiert wuude. Ju Francogallia wuude skreeuwen in ju konstitutionalistiske un positivgjuchtelke Tradition uum politiske Juunsätterai tou gjuchtfäidigjen apgruund fon oolde frantsööske Wätte. Hotman fersoacht in sien Francogallia tou beskrieuwen, wo n politisk Systeem funktionierje skuul. Hierbie geen Hotman uut fon ju Foulssouveränität. In ju Vindiciae fon Theodorus Beza roate dät two Buunde: 1. Buund: Twiske God, Köönich un"}
{"id": "1162", "contents": "Drachten is ne Täärp in ju Meente Smellingerlound, in dät Aaste fon ju Provints Fryslân. Dät is ju grootste Woonsteede in ju Meente mäd ungefäär 44.940 Ienwoonere (2012) un et rakt moor as 22.000 Oarbaidssteeden. Ätter Ljouwert is Drachten ju twäidgrootste Stääd in Fryslân. Buuten ju Täärp rakt et noch n litje Flugploats. In dät 17. Jierhunnert roate et do Täärpe Noud-Drachten un Suud-Drachten. Do lain bee an ju Drait of Dracht. 1641 wuude begonnen mäd dät Uutgreeuwen fon ju Drachtster Feart (Drachtster Kanoal). In disse Tied roate dät groote Foane in ju Region, do oubunked wuuden. In disse Tied woaksen bee do Täärpe touhoope. Eerst in dät 19. Jierhunnert wuude Drachten een Ferwaltengseenhaid. In do 1950er Jiere kreech Drachten ne näie Fabrik fon Philips, deertruch woaks ju Befoulkenge stäärk. Commons: Drachten – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: S.J. van der Molen, Turf uit de Wouden, Ljouwert, 1978, S. 72"}
{"id": "11621", "contents": "Justus Lipsius, of Joost Lips, (Overijse, 18. Oktober 1547 – Leuven, 23. Meert 1606) waas n suudniederloundsk Humanist, Filologe un Historiker. As Do Niederlounde in't 16. Jierhunnert sik uunouhongelk fon Spanien moakeden, wieren do maaste Toankere in Do Niederlounde deer uk foar. Justus Lipsius waas nit mäd disse republikaniske Foarstaalenge ienfersteen. Hie waas juust foar n Monarchie, uumdät n Monarchie ju ooldste Regierengsfoarm waas. Deeruume waas n Monarchie waas ätter Lipsius uk natuurelker un rationeller un deeruum also ju bääste Riegerengsfoarm. Hie basierde sik deerbie ap do Wierke fon Niccolò Machiavelli un Cicero. Lipsius moakede in sien Wierke n Unnerskeed twiske interne un eksterne prudentiae. N gouden Fürst skuul säärm 'prudent' weese, man hie skuul uk goude Räidheere um sik tou sammelje. In ju Interässe fon ju Mäinskup skuul n Fürst, bloot wan dät ächt nöödich is, 'n bitje Bedroach' bruuke. Deeroun sjucht me die Ienfloud fon Machiavelli. Dät politiske Toanken fon Lipsius is n Kombination fon Neostoismus un Tacitismus. Foarallen dät stoiske Toanken fon Seneca sjucht me in sien Wierke, an ju uur Siede stoant Tacitus, die pater prudentiae, säntroal. Fon ju eene Persoon kuumt prudentiae, fon ju uur kuumt Wiesegaid. Dät Bouk Politicorum sive Civilis Doctrinae Libri Sex"}
{"id": "11623", "contents": "Hugo de Groot (Delft, 10. April 1583 – Rostock, 28. Augustus 1645) waas n niederloundsk Gjuchtsgeleerde un Skrieuwer. Hie is internationoal unner'n Noomen Hugo Grotius bekoand wuuden. Grotius tält tou do intellektuelle Gruundengsfoars fon't Souveränitätstoanken, ju Natuurgjuchtsleere un dät apkloorde Foulkengjucht. Do Ljuude seegen him as n Wunderbäiden, uumdät hie in'n Oaler fon tweelich Jiere al perfekt Latien un Griechisk baale kuude. Grotius studierde al an ju Universität Leiden do hie alwen Jiere oold waas. Ätter ju Uunouhongelkaidsferkloorenge fon Do Niederlounde in't Jier 1581, waas hie Deel fon'n näie Generation humanistiske Juristen, do fersoachten dät Begriep Souveränität näi tou definierjen. Hie hiede do näiste leet-humanistiske Äntwikkelengen fon Lipsius sin Ätterfoulger, Joseph Justus Scaliger, leerd un ju Noodseeke anärkoand uum eerst do Fundamente fon do humanistiske Studien fäästtoulääsen foardät hie groote Seeke in ju Politik un Gjucht behondelje kon. So begon hie in een fon sien wichtichste Studien, wäkke nu as De iure praedae bekoand is un in 1603-04 skreeuwen wuude, mäd n Diskussion uur ju methodus fon Unnersäik un ju ordo fon Unnergjucht, foardät hie mäd ju prolegomena fon Gjucht un Politik ounfange kuude. Grotius staalde fääst dät me do Probleeme fon De iure praedae, do Froagen uur Kriech un"}
{"id": "11625", "contents": "As Oold Tästamänt beteekent me in ju kristelke Terminologie dän Deel fon ju Biebel, die do Kristen un do Juuden tougliek as hillich jält, wilst dät Näi Tästamänt bloot fon do Kristen anärkoand wäd. Do Juuden naame dät Oolde Tästamänt Tanach (תַּנַ״ךְ), wät een Akronym is uut do hebräiske Bouksteeuwen Taw (ת) foar ju Torah (תּוֹרָה, do fieuw Bouke Mose), Nun (נ) foar Nevi’im (נְבִיאִים, do Propheten-Bouke) un Kaf (כ , an't Woudeende in ju Foarm ך skrieuwen) foar Ketuvim (כְּתוּבִים, do Skriften). Dät sunt do Bestounddeele fon't Oolde Tästamänt. Do grootste Deele fon dät Oolde Tästamänt sunt uurspröängelk ap Hebräisk ferfoated, bloot litje Deele ap Aramäisk. Deeruum wäd dät Oolde Tästamänt fon wäkke uk as Hebräiske Biebel beteekend. Man wichtich foar ju Uurlääwerengsgeskichte is nit bloot die ärheeldene hebräiske Täkst, man uk besunners oolde Uursättengen, so as ju griechisk-sproakige Septuaginta (äntsteen twiske 250 f. un 100 ä. Kr.), do aramäiske Targume un ju latienske Vulgata (uum 400 ä. Kr.). Die hebräiske Täkst is näämelk in sin fullen Uumfangst eerste mäd dän Codex Leningradensis uut dät Jier 1008 ä. Kr. uurlääwerd, een Ouskrift, die fon do Masoreten moaked wuuden is, dät sunt juudske Geleerde. Allere Breekstukke, do in ju Ruinenstääd"}
{"id": "11636", "contents": "Ju Eermodärne Tied is n Deel fon ju europäiske Geschichte ju ounfangd twiske dät 13. un 15. Jierhundert un ungefeer uum 1800 apheerd. Ätter 1450 ferannerd der n Masse in Europa. Truch dän Bouktai rakt et n Oard Massenmedien, truch Martin Luther begon 1517 ju Reformation. Do wichtichste historisk-politiske Uumesleeke in disse Tied wieren dät Eende fon dän Hundertjierrige Kriech twiske Frankriek un Änglound in 1453, die Faal fon Konstantinopel in't Jier 1453, ju Äntdekkenge fon Amerikoa truch Christoph Kolumbus un dät Eende fon ju Reconquista in dätsälge Jier. Inne eermodärne Tied kuume do new monarchies ap so as Spanien, Frankriek, Änglound, Aastriek, Prüüsen un Ruslound. Maast wuuden disse Stoate säntroal un absolutistisk regierd. Die Hondel waas foar 1450 noch kontinentoal, also bloot ap Europa beleeken, man fon't 16. Jierhunnert ou roate et n interkontinäntoalen Hondel. Truch ju Reformation stuuden näie religiöse Ideen ap, man deerätter wuuden uk n Masse näie Stoatstheorien fon Toankere präsentierd, do sik oafte beleeken ap roomske Toankere. Uk in ju Kunst wuuden Ideen uut et oolde Griechenlound un et Roomske Riek wier aktuel, disse Wiergebuurt fon oolde Ideen wädt uk ju Renaissance naamd. Dät Eende fon ju eermodärne Tied faalt touhoope mäd ju Frantsööske Revolution"}
{"id": "1164", "contents": "Snits is ne Stääd suudwäästelk fon Ljouwert un dät is ju Haudstääd fon ju Meente Súdwest Fryslân. Deer woonje ungefäär 33.000 Ljuude. Ju Stääd is bekoand um sien Snitser Woaterpoute. Uur Seeken do der froai sunt, sunt dät Stäädhuus un ju Martinisäärke. Snits is een fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum."}
{"id": "11641", "contents": "Manischa Dalerowna Sangin, bekoand uk as Manischa af MANIZHA (bädden as Chamrajewa ap dän 8. Juli 1991 in Duschanbe, Tadshikistan) is ne russiske Sjungerske. Se sjungt ap Moai 2021 bie dän \"Eurovision Song Contest\" in Rotterdam in do Niederlounden, dät Läid \"Russian Woman\" foar Ruslound. Manuscript (2017) ЯIAM (2018) Womanizha (2019)"}
{"id": "11644", "contents": "Ju Tora of Torah (hebräisk foar Wiesenge; Betoonenge ap „a“; in ju aschkenasiske Uutsproake Tauro, Tauroh, ap Jiddisk Tojre) is die eerste Deel fon dät Oolde Tästamänt, dät bie do Juuden \"Tanach\" hat (uumdät jo neen näi Tästamänt hääbe). Ju Torah bestoant uut fieuw Bouke, wieroun Mose een wichtige Rulle spielt, deeruum wäd uk fon do Fieuw Bouke Mose of fon dät Pentateuch boald. Ju Beteekenge \"Pentateuch\" kumt fon dät griechiske \"Πεντάτευχος\" (Pentáteuchos), dät is touhoopesät uut \"πέντε\" (pénte, dät hat \"fieuw\") un \"τεῦχος\" (teũchos, dät hat \"Behooldnis\"), also \"Fieuw-Behooldnis\", wät sik oulat fon do Kruuken, wieroun do Ljuude fröier un aleer hiere Skrift-Rullen hiedene. Do fieuw Bouke wäide bie do Juuden mäd hiere hebräiske Noomen beteekend un dät is aaltied dät eerste of touminst een fon do eerste Woude tou Begin fon älk Bouk. Biespilswiese hat die eerste Fäärs fon dät eerste Bouk Mose: „בְּרֵאשִׁ֖ית בָּרָ֣א אֱלֹהִ֑ים אֵ֥ת הַשָּׁמַ֖יִם וְאֵ֥ת הָאָֽרֶץ׃“ (Bereschit bara Elohim et ha-Schamajim we'et ha'aretz; dät hat: In'n Ounfang moakede God dän Heemel un ju Äide). Die Hebräiske Noome fon dät Bouk hat deeruum: בְּרֵאשִׁית (Bereschit, „In'n Ounfang“). In dät Kristendum wäide do fieuw Bouke maasttieds mäd griechiske of latienske Noomen beteekend (deelwiese uk uurspröängelk griechiske"}
{"id": "11649", "contents": "As Tweelich-Propheten-Bouk beteekent me touhoopefoatjend tweelich litjere biebelske Propheten-Bouke uut dät Oolde Tästamänt, do twiske dät oachte un dät säkste Jierhunnert foar Kristus änsteen sunt, also eer, in un ätter ju Tied fon dät Babyloonske Exil (dät wäd maasttieds apl 597 bit 539 f. Kr. doatierd). Do tweelich Propheten sunt: Hosea Joel Amos Obadja Jona Micha Nahum Habakuk Zefanja Haggai Sacharja Maleachi In't foulgjende skäl dät een touhoopefoatjende Deerstaalenge fon aal do oankelde tweelich Bouke reeke: Dät Bouk Hosea begint deermäd, dät hie een Huure hilket, uum Israel een Speegel-Bielde foar sien Uuntjoue juun God un sien \"huurjen\" mäd heedenske Godhaide tou wiesen. Hosea kricht mäd ju Huure tjo Bäidene. Die eerste Suun hat Jesreel, dan kumt ju Dochter mäd dän Noome Lo-Ruhama (dät hat: Neen Ärboarmjen) un ätters die Suun Lo-Ammi (dät hat: Nit mien Foulk). Ätters kumt een Goddes-Rääde, wieroun as in aan Gjuchts-Prosäss ju Uuntjoue fon dät Foulk Israel bekloaget wäd. Ju Bekloagenge is häd, man daach rakt dät deer uk Passagen oane, do ferkändigj, dät dät Foulk luuterd wäide skäl un dät deer Heel kumt. Hosea mout noch insen een uuntjou Wieuw hilkje, man nu fertichtet hie deer ap, mäd hier in't Bääd tou gungen un"}
{"id": "11650", "contents": "As חֲמֵשׁ מְגִלּוֹת / Chamesch Megillot ( חֲמֵשׁ / chamesch\" betjudt fieuw, מְגִלּוֹת / megillot is ju Moortoal tou Hebräisk מְגִלָּה / megilla, „Skrift-Rulle“, „Bouk“) beteekent me in't Juudendum touhoopefoatjend fieuw besunnere \"Fäästrullen\" in dän trääden Deel fon dän Tanach (Tanach is, wät in't Kristendum dät \"Oolde Tästamänt\" hat). Bie do Juuden sunt do Skriften fon't Oolde Tästamänt so ounoardend, dät die trääde Deel do \"Ketuvim\" (Skriften) sunt, ätter ju Torah (Bouke Mose) un do Propheten. Monken düsse Skriften of Ketuvim wäide also fieuw Bouke ätter hiere Betjuudenge foar fieuw juudske Fääste as do fieuw Megillot beteekent. Düsse fieuw Bouke un do Fääste, tou do deeruut leesen wäd, sunt: Rut (foar dät Wiekenfääst (Schavuot) ap dän füüftichsten Dai ätter Pesach, in dän Moai of Juni) Hooch Läid (foar dät Pesach-Fääst, tou Ärinnerenge oun dän Uuttoach fon dät Foulk Israel uut Ägypten, in't Foarjier) Kohelet / Präätenjer (foar dät Loof-Hutten-Fääst of Sukkot, dät in'n Häärst fierd wäd) Kloageläidere (foar dän 9. Av, dät is n Dai in dän Suumer, wier fäästed un foaraaln oun do bee Fernäilengen fon dän Jerusalemer Tämpel in do Jiere 587/586 foar Kristus un 70 ätter Kristus toacht wäd) Ester (foar dät Purim-Fääst, dät is n Februoar"}
{"id": "11658", "contents": "Saskhori is n Täärp in Georgien. Deer woonje 332 Moanskene (2014)."}
{"id": "11659", "contents": "Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza (* 17. November 1955 in Guayaquil) is n Politiker. Hie is siet dän 2021 die 58. Präsident fon ju Buundesrepublik Ecuador."}
{"id": "11661", "contents": "Addrup is n Täärp in ju Meente Essen (Ooldenbuurich) in dän Loundkring Kloppenbuurich, mäd ne Fläche fon 7,47 km² un 298 Ienwoonere. Addrup wuud al in n Uurkunde fon 950 eerstmoals ärwäänd. Websteede fon Addrup Commons Fläche fon Addrup Geskichte fon Addrup"}
{"id": "1167", "contents": "Harns (holl. Harlingen) is ju Haudstääd fon ju Meente Harns. Ju Stääd is de wichtichste Hoawenstääd fon ju Provinz Fryslân. Harns häd ungefäär 15.000 Ienwoonere. Deermäd is et ju füüftgrootste Stääd fon ju Provinz. Fon Harns foart dät Boot ätter do Ailounde Flielound un Skylge wai. In Harns stounde so 'n 500 niederloundske Rieksmonumänte. In Harns wäd ieuwenske dät Niederloundsk uk n niederloundsken Dialekt, dät Harnzersk uut ju Dialektgruupe fon dät Stäädfräisk boald. Wäästfräisk wäd dät nit fuul boald. Harns is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum. Websiede fon ju Meente Harns Ängelsk, Düütsk, Niederloundsk"}
{"id": "11671", "contents": "The Carpenters is n rockkoppel uut Downey, Kalifornien (Fereende Stoaten fon Amerikoa). Ticket to Ride (1969) Close to You (1970) Carpenters (1971) A Song for You (1972) Now and Then (1973) Horizon (1975) A Kind of Hush (1976) Passage (1977) Christmas Portrait (1978) Made in America (1981) Voice of the Heart (1983) An Old-Fashioned Christmas (1984) Lovelines (1989) As Time Goes By (2004)"}
{"id": "11673", "contents": "The Doors is n rockkoppel uut Fereende Stoaten fon Amerikoa. Meegliedere fon dän Koppel wieren: Jim Morrison Ray Manzarek Robby Krieger John Densmore The Doors (1967) Strange Days (1967) Waiting for the Sun (1968) The Soft Parade (1969) Morrison Hotel (1970) L.A. Woman (1971) Other Voices (1971) Full Circle (1972) An American Prayer (1978)"}
{"id": "11674", "contents": "The Beatles is n rockkoppel uut Änglound. Meegliedere fon dän Koppel wieren: John Lennon Paul McCartney George Harrison Ringo Starr Please Please Me (1963) With the Beatles (1963) A Hard Day's Night (1964) Beatles for Sale (1964) Help! (1965) Rubber Soul (1965) Revolver (1966) Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (1967) Magical Mystery Tour (1967) The Beatles (1968) Yellow Submarine (1969) Abbey Road (1969) Let It Be (1970)"}
{"id": "11679", "contents": "Percy Liza (10. April 2000, Chimbote, Peru) is n peruoanske Foutbaler. Commons: Percy Liza – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "1168", "contents": "Frjentsjer of Frentsjer is ju Haudstääd fon ju Meente Frjentsjerteradiel af Frjentsjeradiel. Frjentsjer häd ungefäär 13.000 Ienwoonere. Deermäd is ju ju säkstgrootste Stääd fon ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Fon 1585 bit 1811 häd et in Frjentsjer n Universität roat. In Frjentsjer wäd ieuwenske dät Niederloundsk un dät Wäästfräisk uk n niederloundsken Dialekt, dät Frjentsjertersk uut ju Dialektgruupe fon dät Stäädfräisk boald. Dät Roadhus fon Frjentsjer un dät Eise Eisinga-Planetarium stounde ap ju ju (inoffizielle) niederloundske Top-100-Lieste fon dät UNESCO-Waareldkultuuräärwe. Martena-Museum Keats-Museum Eise Eisinga-Planetarium Eise Eisinga Jan Tjittes Piebenga Frjentsjer is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum. Commons: Franeker – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Websiede fon ju Meente Frjentsjerteradiel Ängelsk, Düütsk, Niederloundsk, Wäästfräisk Frjentsjer ap Google Maps"}
{"id": "11693", "contents": "Ju Beloagerenge fon Haudstääd fon’t Byzantiniske Riek truch ju osmoanske Armee begon ap’n 2. April 1453. Ap’n 29. Moai 1453 wuude ju Haudstääd iennuumen. Ju ganse Beloagerenge un dät Ienniemen fonne Stääd wädt die Faal fon Konstantinopel naamd. Do osmoanske Oungriepere hieden ungefeer 80.000 Soldoaten juun ungefeer 10.000 byzantiniske Soldoaten. Truch ju Pest waas ju Befoulkenge in’t 14. Jierhunnert al litjer wuden un truch do osmoanske Kriechsärfoulge waas ju Stääd n Ailound wuden twiske do Osmoanen. Die Faal fon Konstantinopel waas “de facto” uk die Faal fon’t Byzantiniske Riek. Dät Riek waas in sien leeste Jiertjaande nit moor as ju Stääd Konstantinopel un n poor Kuustgebiete."}
{"id": "11694", "contents": "Mapudungun is ne Sproake, ju der boald wäd fon do Mapuche uut do Anden un Patagonia un heert tou Aru-Sproaken."}
{"id": "11695", "contents": "Bielde:Pikachu Drawing (11377375225).jpg Pikachu is aan Pokémon Offizielle Maskote un aan fon do bekoandste Videospilfiguure fon dän Videospilmoakers Nintendo un Game Freak. Dät eerste Spil (Pokémon Red un Blue) waas ap n 27. Februoar 1996 peroat tou ferkoopjen. Joseph Tobin (2002): Pikachu's Global Adventure (ARCHIV), Children, Young People, and Media Globalisation, p. 55."}
{"id": "11696", "contents": "Total Drama (TD) is aan Kanadisk Fiersjoonserie (Animationsrealityshow) fon dän Kompanies Fresh TV, Elliott Animation un Cake Entertainment."}
{"id": "117", "contents": "Afrikoa is n Waarelddeel mäd 30,4 Millione Quadratkilometer un 850 Millione Ljuude. Juu Loundskup fon Noudafrikoa is tou n grooten Deel juu Wüüste Sahara. Suudelk fon disse Wüüste is n Uurgongsgebiet, juu Sahelzoone, deerätter is me in ne Savanne. Uum dän Äquator hääruume rakt dät troopisken Rienwoold, suudelk deerfon is dät wier druuger, mäd Savannen, Wüüsten (As juu Wüüste Kalahari un juu Wüüste Namib) un in Deele fon dät Lound Suudafrikoa ook gemäitiged Klima. Die grootste Bierich fon Afrikoa hat Kilimandscharo un is 5895 Meter hooch. Die Nil is mäd 6671 km nit bloot juu loangste Äi fon Afrikoa man ook fon juu ganse Äide. Juu Wüüste Sahara, Algerien Gäärssavanne in Burkina Faso Rienwoold mäd Bierichgorillas (Gorilla beringei beringei) in dän Bwindi-Nationalpark in Uganda Ook ne Savanne: Juu Serengeti in Tansania (N Lound in Aast-Afrikoa, n bitje suudelk fon dän Äquator), hier mäd ne Gruppe fon Gäärslound-Zebra'e (Equus quagga) un juu Gnuu-Oard (Connochaetes taurinus) Juu Namib-Wüüste an juu Atlantik-Kuste fon Namibia, n suudwäästafrikoansk Lound N Wüüldbloumenschutsgebiet in Suudafrikoa, Gestrich: Wäästkap Afro-Asiatiske Sproaken Niger-Kongo Sproaken Nilosaharaniske Sproaken Khoisan-Sproaken Austronesiske Sproaken Ägypten Älfenbeenkuste Algerien Angola Äquatorioal Guinea Äthiopien Benin Botsuana Burkina Faso Burundi Dschibuti Eritrea Gabun Gambia Ghana Guinea Guinea-Bissau Kamerun Kap"}
{"id": "11703", "contents": "Hermann Griep (* 26. April 1800; † 15. April 1871), uk wäil Fokke Hämken naamd, waas Buurmäster un Fertäller. Sien Oolden wieren Wilke Griep un Helene Griep (geb. Deddens). Hermann Griep bleeuw sien ganse Lieuwend ap'n Hoaf fon sin Bruur Johann Griep oarbaidjen. Hie waas uk aan fon do fjauer Buurmäster fon Skäddel. Sien Geskichten wuden fon Johann Friedrich Minssen apskreeuwen. Tou sien Tied wieren do Fertälstere fon Hermann Griep of Fokke Hämken gjucht bekoand. Marron Fort beskrift him as brillanter Erzähler. En Geschaank fon dän Düwel Die Mouneknäckt Dokter Alwieten Ätter do Frantsozen: dät Jier 1815 Dän Dood foar do Ogene Fäslieuwend Do Mansfäldere in Seelterlound In Huus in Seelterlound foar 150 Jier Die Dode in dän Swote Faan Do träi Junkere in Seelterlound Die fljogende Könichsuun Die Wänt, die nit boang wäide kude Die Wänt mär sien träi Huunde Hans Boare Die Pastoor un sin Köster Hilkjen Pinkster Marron C. Fort: Saterfriesische Stimmen, Ostendorp Verlag, Rhauderfehn 1990. Foulkskundelke Texte mäd düütske Uursättenge ut Skäddel (fertäld fon Maria Awick, Theodor Griep, Heinrich Kröger, Fokke Hämken, Leni Seeger, un Bernhard Wilkens), 196 Sieden A4."}
{"id": "11706", "contents": "Ju Woal tou n 18. Düütsken Buundesdai waas am 22. September 2013."}
{"id": "11707", "contents": "Ju Woal tou n 19. Düütsken Buundesdai waas ap'n 24. September 2017."}
{"id": "11708", "contents": "Ju Woal tou n 20. Düütsken Buundesdai waas ap'n 26. September 2021."}
{"id": "11709", "contents": "Die Düütske Buundesdai is dät Parlament fon ju Buundesrepublik Düütsklound mäd Sit in Berlin. Düütske Buundesdaiwoalen 2009 Düütske Buundesdaiwoalen 2013 Düütske Buundesdaiwoalen 2017 Düütske Buundesdaiwoalen 2021"}
{"id": "11710", "contents": "Ju Alternative für Deutschland is ne nationoal-konservative Paatäi, ju fonne Medien maast as gjuchts-populistisk beskreeuwen wädt. Ju Paatäi wuude ap'n 6. Februoar 2013 gruunded un wuude inne Begintied as ju Anti-Euro-Partei bekoand. Bie do Buundesdaiwoalen 2013 hiede ju Paatäi noch nit genouch Stimmen uum in'n Buundesdai tou kuumen. 2014 koom ju Paatäi dan in do Lounddeege fon Saksen, Brandenbuurich un Thüringen. Bie do Europawoalen 2014 kreech ju Paatäi 7,1% fon do Stimmen. Siet do Buundesdaiwoalen 2017 is ju Paatäi in'n Buundesdai fertreeden."}
{"id": "11712", "contents": "Die Südschleswigsche Wählerverband (SSW) (Deensk: Sydslesvigsk Vælgerforening, Noudfräisk: Söödschlaswiksche Wäälerferbånd) is ne Minnerhaide- un Regionoalpaatäi in Släswiek-Holsten. Ju SSW is ju Paatäi fon do Dänen un Fräisen in Släswiek-Holsten. Ju Paatäi oarbaided mäd ju Friisk Foriining touhoope. Siet 1958 is ju Paatäi in dän Lounddai fon Släswiek-Holsten fertreeden. Siet do Buundesdaiwoalen 2021 is ju Paatäi uk in'n Buundesdai fertreeden."}
{"id": "11776", "contents": "1. Januoar: Uk wan do Chineeske Autoritäten intwiske sälwen ju Kroankhaid oun ju WHO mälded hieden, wäide oachte Ljuude, deerunner die Dokter Li Wenliang, die ju Kroankhaid COVID-19 eepentelk moaked häd, stroafgjuchtelk ferfoulged, foar dät \"Ferspreeden fon falske Ättergjuchte\", wät \"negative sosjoale Foulgen\" hääbe kon. 3. Januoar: Ap Befeel fon US-Präsidänt Donald Trump skjut een Droane Raketen ap aan Woain-Konvoi ap dän Lufthoawen fon Bagdad. Deerbie wäide die iroanske Divisions-Kommander Qasem Soleimani, die irakisk-iroanske Milizen-Fierder Abu Mahdi al-Muhandis un touminst fieuw uur Ljuude uumebroacht. Unner do Doodes-Offere waas toun Biespil uk aan sivilen Lufthoawen-Oarbaider, die sik tichtebie apheelt. 8. Januoar: Ju zivile Lienjen-Fljucht Ukraine-International-Airlines-Fljucht 752, ju fon ju iroanske Haudstääd Teheran ätter ju ukra'ienske Haudstääd Kyjiw / Kiew unnerwaiens is, wäd kuut ätter dän Start fon two iroanske Raketen ouskeeten. Aal do 176 Ljuude in dän Fljooger stierwe. Eerste wäd fon aan Uunfaal boald, leeter reeke do Revolutsjoonsgarden (dät iroanske Militär) tou, dät jo dän Fljooger ouskeeten hääbe, jo kweede, jo hieden dän Fljooger foar n Marsk-Fljucht-Köärper heelden. Juli: Twiske Aserbaidschan un jo internasjionoal fon do maaste nit ounärkoande Republik Arzach (Bierich-Karabach), ju Stöän fon Armenien häd, breeke wier Skjooteräien uut. Deeruut äntstoant in dän Ferloop fon dät Jier die"}
{"id": "11777", "contents": "In masse Lounde beginne groot ounlaide Äänt-Kampagnen juun dät Virus SARS-CoV-2 un ju deerfon feruurseekede Kroankhaid COVID-19. 2. Januoar: Do Täärpe Tchioma Bangou un Zaroumbey Darey in Niger wäide fon Islamisten mäd Skjootwoapen oungriepen, 100 Ljuude wäide doodskeeten, buppedät rakt dät 75 ferseerde un aal do Pakskäine rund uum do Täärpe tou, wier Koardel leegert, wäide in Bround sät. 6. Januoar: In Hongkong wäide moor as füüftich pro-demokroatiske Aktivisten fäästnuumen. 6. Januoar: Duusende Ounhongere fon dän ouwäälden US-Präsidänt Donald Trump fersäike ätter sien Rääde, truch aan Stoarm ap dät US-Kapitol (Besättenge fon dät Parlemänts-Huus), ju amtelke Fääststaalenge fon dät, wät bie ju Präsidäntskupsköär fon dän 3. November 2020 uutkeemen is, mäd Gewalt tou ferhinnerjen. 13. Januoar: Juun dän Präsidänt fon do Fereende Stoaten Donald Trump wäd foar dät twäide Moal een Ferfieren besleeten, uum him uut sien Boantje tou kriegen, uk wan hie so of so bloot noch een Wiek loang Präsidänt is. 20. Januoar: Joe Biden (Demokroatiske Paatäi) wäd as 46. Präsidänt fon do Fereende Stoaten in sien Boantje ienfierd. Kamala Harris uurnimt as eerst Wieuw ju Vize-Präsidäntskup. 13. Februoar: In dät twäide Ferfieren uum ju Ousättenge fon dän fröieren Präsidänt Donald Trump (uk wan hie al goarnt moor"}
{"id": "11778", "contents": "In dän Loop fon dät Jier 2022 rakt dät eerstmoals moor as oachte Milliarden Ljuude ap ju Waareld. 24. Februoar: Rusken Uurfaal ap ju Ukraine: Ruslound bräkt dät Oukuumen Minsk II un gript in een groot ounlaide Invasioon ju Ukraine oun. 27. Februoar: In Butscha konnen do Ukrainiske Ferdäägenere een heele ruske Militärkolonne mäd Pansere un aal fernäile. 31. Meerte: Unner dän Druk fon do Ukrainiske Ferdäägenere mouten sik do ruske Troppen uut ju Stääd Butscha noudwäästelk fon Kyjiw touräächluuke. In ju Foulge wäd bekoand, dät do Russen in ju Stääd woalloos hunnerde Zivilisten doodskeeten hääbe. 8. April: Ätter moorere Deege fon dät Touräächwieken mouten sik do ruske Oungriepere unner dän Druk fon do Ukrainiske Ferdäägenere uut dät Noude fon ju Ukraine heel touräächluuke. In't Aaste un Suude fon dät Lound häd Ruslound moor Ärfoulch. 13. April: Ukrainiske Striedkrääfte skjoote dät ruske Kriechsskip Moskwa mäd Raketen in Bround. Do Russen fersäike, dät Skip ou tou sliepen. Aan dai leeter wäd fon ruske Siede bekoand moaked, dät dät in aan Stoarm unnergeen weese skäl. Suumer: Druuchte un Hatte in Europa - Die Suumer 2022 is die heetste Suumer sänt Begin fon do Weeder-Apteekengen. Ju Katastrophe faalt truch dän Globoale Woormenge so"}
{"id": "1179", "contents": "Ju tatariske Sproake (Oainbeteekengen: татар теле [tatar tele], татарча [tatarça] татар төрекчәсе [tatar törekçäse = tatarisk Tursk]) of kuut Tatarisk (dt. Tatarisch) is ne fon do Tataren (in äängeren Sin) in fuul Regione fon Ruslound, foarallen in Tatarstan un Baschkortostan un fuul uur Gestriche fon ju eemoalige Sowjetunion boalde Turksproake. Ju jält as Haudfertreederske fon ju turkotartariske Sproakgruppe un wäd boald fon sowät 8 Millionen Ljuude. In dät turske Sproakgebruuk un in ju turske Turkologie wäd haudseekelk die Begriep „tatarisk Tursk“ (Tatar Türkçesi) ferwoand. Tatarisk is Amtssproake in ju Republik Tatarstan. Geskichtelk gungt disse Sproake ap een fon do Amtssproaken fon ju Gouldene Horde tourääch. Ju tält also sproakgeskichtelk tou ju Gruppe fon do Wäästturske Sproaken. Deer heert ju tou ju Kyptschak-Gruppe. Ju besit uurweegend do Sproakoainskuppe fon dät Oguriske. Ap Tatarisk ärskiene ferskeedenste Publikatione; dät rakt Fiersjoon un Internetsieden in disse Sproake. Dät Tatariske waas in ju Tied fon dät 13. Jierhunnert un dät 15. Jierhunnert in dät Kyptschak-Tatariske ferskrifted. Deer waas dät Amtssproake fon ju Gouldene Horde. In dät 15. Jierhunnert wuude dät Kyptschak-Tatariske fon dät Tschagataiske oulöösd. Bit in do 1920er Jiere wuude mäd arabiske Lättere, dan mäd latienske (eenhaidelk tursk Alphabet un siet do 1930er Jiere"}
{"id": "118", "contents": "Afrikoansk is ju Sproake fon do Holloundske un Platdüütske Siedler siet 1652 in Suud-Afrikoa. Ju lät maast ap Holloundsk, man fuul Woude sunt oukuuted un hääbe oaft n uuren Kloang kriegen. Foar Hollounder is ju Sproake nit stuur tou ferstounden. Ju Beegenge fon do Tiedwoude is gans eenfach wuuden: ek kom - iek kuume ek het gekom - iek koom; iek bän keemen Afrikoansk wäd boald fon 6 Milionen Ljuude as Määmesproake un fon 10 Milionen Ljuude as twäide Sproake. 59% fon do Wiete un 79% fon do Faawige in Suud-Arikoa baale Afrikoansk as Määmesproake. Afrikoansk is uk ju Ferkierssproake in dät noudelke Noaberlound Namibia. Fon dät Afrikoanske rakt dät träi Dialekte. Düsse Sproake häd ne oaine Wikipedia: Afrikoansk"}
{"id": "1180", "contents": "Do Altaiske Sproaken sunt een unnerwiele stäärk betwieuwelde hypothetiske Sproakfamilie uut sowät 60 Sproaken, do in Eurasien fon sowät 200 bit 210 Millionen Ljuude as Muursproake boald wäide. Ju Beteekenge gunt ap do Altai-Bierge tourääch, do aleer as Uur-Heemat fon düsse Sproaken ounnuumen wuude. Ju altaiske Sproak-Familie skäl ätter hiere Fertreedere uut tjo unnerdeeljendende Sproak-Familien bestounde: do Turk-Sproaken, do Mongoolske Sproaken un do Tungusiske Sproaken. Düsse tjo Sproak-Familien hääbe lexikoalske, morphologiske, phonetiske un typologiske Uureenstämmengen, do fon wäkke Wietenskuppere foar n Bewies fon ju genetiske Eenhaid un somäd foar dät Touräächgungen ap een meene Foargunger-Sproake (Proto-Sproake) bekieked wäd. Ju Moorhaid fon do Foarskere sjucht düsse Uureenstämmengen oaber bloot as een Foulge fon luudelke, lexikoalske un strukturelle Äntlienengen, do truch loangtiedige ruumelke Kontakte twiske do tjo Sproak-Gruppen äntsteen sunt. Somäd sunt do Altaiske Sproaken weerskienelk neen Sproak-Familie, sunnern aan Sproak-Buund. So beteekend me Kategorien fon Sproaken, do truch Kontakte Äänelkgaiden äntwikkeld hääbe, sunner aan meensoamen Uursproang tou hääben."}
{"id": "1181", "contents": "Do Turksproaken sunt een fier in Eurasien ferspratte Sproakfoamielje uut sowät fjautich Sproaken, do aal gjucht nai mädeenuur fjuund sunt. Deer heere t.B. Tursk un Tatarisk tou. Mäd do mongoolske un tungusiske Sproaken wäide jo oafter tou do altaiske Sproaken touhoopefoated, man dät is striedich, af der wuddelk een Fjuundskup bestoant."}
{"id": "1182", "contents": "Tatarstan is ne autonome Republik in dän aastelke Deel fon europäisk Ruslound. Tatarstan is ju stäärkst befoulkede fon do autonome Republike fon Ruslound un jält as besunners oainständich. Dät häd ne Fläche fon 68.020 km² un 4 000 084 Ienwoonere (2022). Ju Haudstääd is Kasan an ju Wolga. Ju Beteekenge Tatarstan koom eerste in dät 19./20. Jierhunnert ap. Die allere Begrip Tatarei beteekende n weesentelk gratteren Ruum."}
{"id": "11828", "contents": "The Beach Boys is n rockkoppel uut Fereende Stoaten fon Amerikoa. Meegliedere fon dän Koppel wieren: Mike Love Brian Wilson Alan Jardine Dennis Wilson Carl Wilson Bruce Johnston David Marks Surfin’ Safari (1962) Surfin’ U.S.A. (1963) Surfer Girl (1963) Little Deuce Coupe (1963) Shut Down Volume 2 (1964) All Summer Long (1964) The Beach Boys’ Christmas Album (1964) The Beach Boys Today! (1965) Summer Days (And Summer Nights!!) (1965) Beach Boys’ Party! (1965) Pet Sounds (1966) Smiley Smile (1967) Wild Honey (1967) Friends (1968) 20/20 (1969) Sunflower (1970) Surf’s Up (1971) Carl And The Passions: \"So Tough\" (1972) Holland (1973) 15 Big Ones (1976) The Beach Boys Love You (1977) M.I.U. Album (1978) L.A. (Light Album) (1979) Keepin' The Summer Alive (1980) The Beach Boys (1985) Still Cruisin’ (1989) Summer In Paradise (1992) Stars And Stripes Vol. 1 (1996) That’s Why God Made The Radio (2012)"}
{"id": "11832", "contents": "Die Aserbaidschanske Manat is siet 1991 ju nationoale Munte fon Aserbaidschan. Ju offizielle ISO-4217-Kode fon dän Manat is AZN un dät Symbol is ₼. Commons: Aserbaidschanske Manat – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Aserbaidschanske Manatskiene (Düütsk un Ängelsk)"}
{"id": "11833", "contents": "Noah Olivier Smith alias Yeat (* 26. Februoar 2000 in Irvine, Kalifornien) is n Rapper uut do Fereende Stoaten. Websiede fon Yeat Richards, Chris. \"Yeat redefines what it means for a rapper to rock the bells\", September 13, 2021. Geraadpleegd op September 29, 2021."}
{"id": "11849", "contents": "Voorne aan Zee is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Hellevoetsluis is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 189,83 km² un deer woonje 74.000 Moanskene (2023)."}
{"id": "11850", "contents": "Luiz Inácio Lula da Silva (/luˈiz iˈnasju ˈlulɐ dɐ ˈsiwvɐ/ ), (* 27. Oktober 1945 in Caetès) is aan brasilioansken Politiker en waas fon 2003 bit 2011 die fjautichste Präsident fon Brasilien. Ätterdät hie ju Präsidentskupsköär in Brasilien 2023 in ju Steetköär ap n 30. Oktober fon dät Jier mäd 50,9% won, is hie sänt dän 1. Januoar 2023 Stoatspräsident fon dät Lound, hie uurnoom dät Boantje fon Jair Bolsonaro. Commons: Luiz Inácio Lula da Silva – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "11851", "contents": "Krimpenerwaard is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Stolwijk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 161,31 km² un deer woonje 57.062 Moanskene (2022)."}
{"id": "11856", "contents": "Molenlanden is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Bleskensgraaf is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 191,58 km² un deer woonje 44.644 Moanskene (2022)."}
{"id": "11857", "contents": "Nissewaard is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Spijkenisse is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 83,79 km² un deer woonje 86.332 Moanskene (2022)."}
{"id": "11858", "contents": "Hoeksche Waard is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Oud-Beijerland un Maasdam sunt n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 323,69 km² un deer woonje 88.715 Moanskene (2022)."}
{"id": "11859", "contents": "Vijfheerenlanden is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Meerkerk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 153,31 km² un deer woonje 58.788 Moanskene (2022)."}
{"id": "11860", "contents": "Vianen waas ne Meente in ju Provints Utrecht (un ju Provints Suudhollound) in do Niederlounde. Vianen waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 20,54 km² un deer woonje 16.540 Moanskene (2022)."}
{"id": "11861", "contents": "Meierijstad is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Veghel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 185,52 km² un deer woonje 82.613 Moanskene (2022)."}
{"id": "11864", "contents": "Beyoncé Giselle Knowles (bädden ap dän 4. September 1981), beeter bekoand as Beyoncé, is ne amerikoanske Pop-Singer-Songwriter, Donserske, Schauspielerske un n Moude-Biespil. 1998 - Destiny's Child (Destiny's Child) 1999 - The Writing's on the Wall (Destiny's Child) 2001 - Survivor (Destiny's Child) 2003 - Dangerously in Love 2004 - Destiny Fulfilled (Destiny's Child) 2006 - B'Day 2008 - I Am... Sasha Fierce 2011 - 4 2013 - Beyoncé 2016 - Lemonade 2022 - Renaissance Commons: Beyoncé Knowles – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "11866", "contents": "Die fjautienste Januoar is die fjautienste Dai fon dän gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 351 Deege (in Skaltjiere 352) bit tou dät Eende fon't Jier. 47 f. Kr.: In dän Alexandriensken Kriech slumpet do fereende Heere fon Gaius Iulius Caesar un Mithridates fon Pergamon tichte bie Alexandria ju Uurwinnenge fon ju ägyptiske Striedmoacht unner Köänich Ptolemaios XIII.. Ap ju Fljucht ätter ju Slacht ferdrinkt Ptolemaios in dän Nil. 1301: Mäd dän Dood fon Köänich Andreas III. stäärft in't Köänichriek Ungarn ju Dynastie fon do Árpáden uut. 1526: Kaiser Koarl V. un die frantsööske Köänich Franz I., die ätter sien Fangennoame in ju Slacht bie Pavia ätter Madrid wai broacht wuuden is, sluute dän Free fon Madrid tou ju Be'eendigenge fon do Italieenske Kriege. Die Köänich fertichtet deer oane ap dät Köänichriek Nee'oapel un dät Heertoachdum Mailound un seekert tou, Burgund tourääch tou reeken. Man ätter sien Fräiläitenge ap dän 18. Meerte bräkt hie dän Ferdraach un sät mäd ju Liga fon Cognac ju [[Habsbuurichsk-Frantsöösken Juunsät|Uutnuursättenge mäd do Habsbuurgere] fout. 1659: In ju Slacht bie Elvas in dän Restauratsjoonskriech slumpet dät do Portugiesen, dät Foarsteeten fon spoanske Troppen ou tou weerjen. 1724: Fermoudelk apgruund fon Depressionen, rakt Köänich Philipp V. fon"}
{"id": "11867", "contents": "Die soogentienste Januoar is die soogentienste Dai in dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 348 (in Skaltjiere 349) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. 1793: In ju Frantsööske Revolutsjoon beslut die Nasjonoalkonvent dät Doodesuurdeel fon Köönich Ludwig XVI. 1852: Dät Fereende Köönichriek un sowät fieuwduusend Buurenfoamieljen unnerteekenje ju Sand River Convention, ju do Buuren ju Uunouhongegaid in do Rebätte noudelk fon ju Äi Vaal touärkoant (kiek uk ap ju Siede Transvaal!). 1944: Mäd ju Slacht uum Monte Cassino oun ju Gustav-Lienje bie dät oolde Klaaster Montecassino begint een fon do loangste un ferlästriekste Slachte fon dän Twäiden Waareldkriech. 1945: Uumdät ju Roode Armee naier kumt, begint ju Besättenge unner Richard Baer mäd ju Evakuierenge fon dät KZ Auschwitz-Birkenau. 1945: Ju Roode Armee äroobert in dän Twäiden Waareldkriech Warschau, wier tou düsse Tied bienaist neen Moanskene sunt. 1946: Die UN-Seekerhaidsräid hoaldt sien eerste Sittenge ou. 1991: Die Düütske Buundesdai köärt Helmut Kohl, ätterdät die ju Buundesdais-Köär 1990 wunnen häd, foar dät trääde Moal as Buundekanzler fon Düütsklound, dät eerste Moal ätter ju Wierfereenigenge. 1991: Een Allianz unner Fierenge fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa gript dän Irak in ju Operation Desert Storm oun, uum Kuwait fon ju irakiske Besättenge"}
{"id": "11868", "contents": "Die achttienste Januoar is die achttienste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 347 (in Skaltjiere 348) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. 336: Marcus wäd foar'n Biskop fon Room kädden un foulget deermäd ap Silvester I. ätter soogentien Deege Vakanz. 708: Sisinnius wäd as Ätterfoulger fon Johannes VII. ätter 89 Deege Vakanz as Poabst inthronisierd. 1535: Francisco Pizarro gruundet unner dän Noome \"Ciudad de los Reyes\" (Stääd fon do Köänje) ju Stääd Lima, däälich ju Haudstääd fon Peru. Ju näie Stääd lait ap dän Gruundsleek fon een allere Siedelenge fon Ienheemske oun't suudelke Ouger fon ju Äi Rimaq (Spoansk: Río Rímac). 1671: Die ängelske Fräi-Büüter Henry Morgan äroobert mäd sien Ljuude Panama-Stääd, dät doomoals to dät Vize-Köänichriek Peru heert. Ju Plunnerenge brangt foar do Oungriepere een Fermuugen, in ju Stääd wäd Fjuur laid, hiere Bewoonere wäide massakrierd. 1701: Truch ju Krounenge fon dän brandenbuurichsken Kurfürst un prüüsken Heertoach Freerk III. toun Köönich Freerk I. in Prüüsen äntstoant dät Köönichriek Prüüsen. 1778: James Cook äntdäkt ap sien trääde Suudsee-Raise as eersten Europäer Hawaii un naamt do Ailounde \"Sandwich-Ailounde\". 1801: Die ruske Zar Paul I. moaket Georgien tou een ruske Provins. 1823: In Chile wäd die Diktoator Bernardo"}
{"id": "11869", "contents": "Die eenuntwintichste Januoar is die eenuntwintichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 344 (of in Skaltjiere 345) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. 1246: Bloot aan Dai ätter Begin fon dät Konklave wäd Innozenz V. foar'n Poabst kädden. Innozenz V. is die eerste Poabst, die ätter do Konklave-Sätgjuchte fon Gregor X. kädden wuude, un hie is die eerste Dominikoaner, die Poabst wuuden is. 1643: Die Niederloundske Seefoarder Abel Tasman äntdäkt Tonga in dän Pazifik. 1793: In dän Ferloop fon ju Frantsööske Revolutsjoon wäd Ludwig XVI. mäd ju Guillotine waigjucht. 1824: Aschanti-Kriege: Een Heer fon dät Aschanti-Riek, lain in Ghana fon däälich, roaket een fernäilende Uurwinnenge uur een britiske Troppe unner Gouverneur Sir Charles MacCarthy un woart deer sien Unouhongegaid in't Bäätelound fon ju Gouldkuste mäd. 1946: In Hessen rakt dät Kommunoal-Köäre, dät sunt do eerste fräie Köäre ap düütsken Boudem sänt 1933 1980: Ju Chineeske Muure wäd unner Toankmoal-Skuts stoald 2017: Mäd dän Women’s March on Washington demonstrierje sowät 700.000 Moanskene, in't heele Lound moor as een Million, foar Wieuwljuude-Gjuchte, sosjoale Gjuchtfäidegaid un Moanskengjuchte. Bäätergruund sunt do wieuwljuudefäindelke un rassistiske Meenengen fon dän näien US-Präsident Donald Trump. 2019: Taliban-Terroristen griepe een militärisk Trainings-Leeger in ju afghaniske"}
{"id": "11872", "contents": "Die tjountwintichste Januoar is die tjountwintichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 342 (of in Skaltjiere 343) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. 1790: N poor Deege ätter hiere Ounkumst ap dät Ailound Pitcairn sätte do Moiterere fon ju Bounty dät Skip in Bround. 1900: Ap'e Naite fon ju Stääd Ladysmith in ju britiske Kap-Kolonie in Suudafrikoa begint mäd aan Oungriep fon do Briten unner Charles Warren ju Slacht fon Spion Kop in dän Twäiden Buurenkriech. 2020: Wäägen ju Kroankhaid COVID-19 wäd ju chineeske Metropole Wuhan unner Quarantäne stoalt un ouskat. Lufthoawen, Boanhof un Eepentelken Naiferkier wäide ticht moaked, do Ljuude mouten touhuus blieuwe. 1572: Johanna Franziska fon Chantal, hillich-spreekene frantsööske Oardens-Gruunderske 1783: Stendhal, frantsöösken Skrieuwer 1832: Édouard Manet, frantsöösken impressionistisken Moaler 1876: Rupert Mayer, düütsken roomsk-kathoolsken Pestoor, Jesuit, Wierstoundler juun do Nazis 1918: Gertrude Belle Elion, US-amerikoanske Biochemikerske un Pharmakologinne, Dreegerske fon dän Nobelpries 1970: Jonathan Meese, düütsken Kunstler 1944: Edvard Munch, norweegisken expressonistisken Moaler 1989: Salvador Dalí, kataloansken surreoalistisken Moaler"}
{"id": "11873", "contents": "Die säksuntwintichste Januoar is die säksuntwintichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd bieuwe deer noch 339 (of in Skaltjiere 340) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. 1827: Ätter dät Eende fon ju spoanske Heerskup be'eendet in Peru aan Apstound juun dän regierenden Diktoator Simón Bolívar uk ju fon him forsierde Foarheerskup fon Groot-Kolumbien. Peru gungt sin oainen Wai. 1887: In ju Slacht bie Dogali wint een uurmoachtich äthiopisk Heer juun een 500 Mon stäärke italieenske Troppe. In ju Foulge ferstäärket Italien sien Moite uum Ienfloud in't aastelke Afrikoa; jo ploanje een Kolonie in Eritrea. 1950: Ju Ferfoatenge fon ju näi konstituierde Republik Indien wäd jäildend. 2015: Befräienge fon ju Stääd Kobanê truch kurdiske Troppen in dän Kriech juun IS-Terroristen. 1781: Achim von Arnim, düütsken Dichter 1891: August Froehlich, düütsken roomsk-kathoolsken Pestoor, Wierstounds-Strieder juun ju NS-Diktoatuur un Märtyrer 1824: Théodore Géricault, frantsöösken Moaler 2003: Annemarie Schimmel, düütske Islamwietenskupperske 2020: Kobe Bryant, US-amerikoansken Basketbaal-Spieler"}
{"id": "11874", "contents": "Die oachtuntwintichste Januoar is die oachtuntwintichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 337 (of in Skaltjiere 338) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. 98: Aan Dai ätter dän Dood fon Nerva, dän eersten Adoptivkaiser, wäd die fon him n poor Mounde in't Foaren adoptierde Trajan foar'n näien Kaiser uutruupen. 1887: In Paris begint die Bau fon dän Eiffeltouden. 1987: Michail Gorbatschow aasket in sien Rääde bie dät Plenum fon't Säntroalkommitee fon ju Kommunistiske Paatäi fon ju Sowjetunion Reformen: Dän Begin fon Glasnost un Perestroika. 1796: Montanus Hettema, Wäästfräise un Ärfoarsker fon ju Seelter Sproake 1930: Kurt Biedenkopf, düütsken Politiker 1955: Nicolas Sarkozy, frantsöösken Politiker, Minister, Stoatspräsidänt 1966: Andrea Berg, düütske Sjungerske 814: Koarl die Groote, frankisken Köänich un \"roomsken\" Kaiser 1596: Francis Drake, ängelsken Fräibüüter, Äntdäkker, Vize-Admiroal un eersten ängelsken Waareld-Uumsailer 1725: Päiter die Groote, Tsoar fon Ruslound (Doatum ätter dän Julioansken Kalänner, ätter dän gregorioansken waas dät die 8. Februoar) 1956: Marie Juchacz, düütske Sosjoal-Reformerske un Striederske foar do Gjuchte fon Wieuwljuude, Gruunderske fon ju Oarbaider-Wäilfoard (Arbeiterwohlfahrt / AWO) 2001: Ivan Prasko, Biskop fon ju ukrainiske griechisk-kathoolske Säärke 2002: Astrid Lindgren, sweediske Skrieuwerske fon Bäidensbouke 2021: Lida Barrett, US-amerikoanske Mathematikerske un Hoochskoulkoasterske"}
{"id": "11875", "contents": "Die njuugenuntwintichste Januoar is die njuugenuntwintichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 336 (of in Skaltjiere 337) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. 1616: Do niederloundske Seefoardere Jacob Le Maire un Willem Cornelisz Schouten sailje eerstmoals ap dän Wai uum dät Kap Hoorn in dän Pazifik. 1794: Tjohunnert Weeuwer-Määstere stoarmje dät Räidhuus fon Augsbuurich, uum een Ferbod fon dät Ienfieren fon buutloundske Stof-Weeren tou bewierkjen. 1886: Carl Benz mäldet dät eerste praxisdoogelke Automobil ap ju Waareld foar n Patent oun. 1942: Mäd dät Protokoll fon Rio de Janeiro gungt die Peruoansk-Ecuadorioanske Kriech tou Eende. Peru kricht dät twiske him un Ecuador striedige Rienwoold-Rebät tou-ärkoand. 1929: Die Romoan Im Westen nichts Neues fon Erich Maria Remarque kumt in dän Honnel. Sien eerste Aplääse is truch Foarbestaalengen glieks fergriepen. 1499: Katharina von Bora, düütske Reformatoorinne un Wieuwmoanske fon Martin Luther 1843: William McKinley, Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa 1954: Oprah Winfrey, US-amerikoanske Wiedkieker-Moderatoorinne, Skauspielerske un Unnerniemerske 1814: Johann Gottlieb Fichte, düütsken Philosoph 1860: Ernst Moritz Arndt, düütsken Skrieuwer un Dichter, Ouoardenden fon ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge 1934: Fritz Haber, düütsken Chemiker un Nobelpries-Dreeger, Pionier fon ju chemiske Kriechsfierenge 2020: Georges-Hilaire Dupont, frantsöösken roomsk-kathoolsken Gäistelken un Biskop fon"}
{"id": "11878", "contents": "Die twäide Februoar is die 33. Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 332 (of in Skaltjiere 333) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. Uumdät die twäide Februoar (in ju Wäästsäärke) die fjautichste Dai fon ju Wienoachtstied is, wäd ap düssen Dai Ljoachtmisse fierd. 962: Die Liudolfinger Otto I. un sien Wieuwmoanske Adelheid wäide in Room truch Poabst Johannes XII. as Kaiser un Kaiserske kround. Düt Geböärnis jält däälich as Gruundengs-Doatum fon't Hillige Roomske Riek, wier oane dät Roomske Riek in'n Sin fon ju Translatio imperii fääre bestounde skuul. 1119: Guido, Suun fon dän Groaf Wülm fon Burgund, wäd as Ätterfoulger fon Gelasius II. as Poabst kädden un nimt dän Noome Calixtus II. oun. 1194: Richard Leeuwenhaat wäd uut sien Fangenskup ap ju Buurich Trifels ätter ju Betoalenge fon n Hooch Loosejäild un ju Laistenge fon aan feudoalen Eed ap dän Rieksdai in Mainz fräilät. 1536: Unner ju Uppermonskup fon Pedro de Mendoza wäd Buenos Aires gruunded, dät däälich ju Haudstääd fon Argentinien is. Ju Stääd wäd ätter n poor Jiere fon Indioanere fernäild un mout in 1580 näi gruunded wäide. 1831: Kardinoal Bartolomeo Alberto Cappellari wäd ätter een Konklave fon 54 Deege foar'n Poabst kädden un"}
{"id": "11880", "contents": "Die fjoode Februoar is die 35. Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 330 (in Skaltjiere 331) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. 1803: Johannes Haas gruundet ju Krombacher Bjoueräi. 1825: Ju Februoar-Floud 1825, een läipe Stoarmfloud, moaket läipe Skoaden loangs ju heele Noudsee-Kuste un kostet sowät 800 Ljuude dät Lieuwend. Deele fon Sylt wäide in ju See rieten, die noudelke Deel fon Jütlound wäd fon't Fäästlound ourieten un bieldet bit däälich dät Ailound Vendsyssel-Thy. 1857: Hermann Schaaffhausen begjucht ätter ju Unnersäikenge fon fossile Bunken uur aan bit nu tou uunbekoanden Ädder-Moanske, dän Neanderdoaler, in ju läichrhienske Sälskup foar Natuur- un Heelkunde in Bonn. Junner wiest hie aan Gips-Oudruk fon dät Skäädel-Täk, dät Johann Carl Fuhlrott in't Neanderdoal fuunen häd. 1861: Separatiske Stoaten in dät Suude fon do Fereende Stoaten sluute sik tou do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa touhoope. 1889: Ju frantsööske Sälskup tou'n Bau fon dän Panamakanoal gungt in gjuchtelken Konkurs, mäd Skoade foar sowät 85.000 Skäildaaskere. Dät rakt Skändoal. Ju Oarbaid oun dän Kanoal mout foar't eerste ienstoald wäide. 1899: Een US-amerikoanske Patrouille beskjut phillipinske Suldoaten. Deermäd begint die Philippinsk-Amerikoanske Kriech twiske do Fereende Stoaten fon Amerikoa un do Philippinen, do sik juust eerste fon"}
{"id": "11881", "contents": "Die füüfte Februoar is die 36. Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 329 (of in Skaltjiere 330) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. 1265: Guido le Gros wäd fjauer Mounde ätter dän Dood fon Urban IV. in Perugia as Poabst kädden un nimt dän Noome Clemens IV. oun. As Poabst hoaldt hie sik sieläärge nit in Room ap. 1887: Ju Oper Otello fon Giuseppe Verdi wäd in Mailound uurapfierd. 1899: Ätter ju twodeegige Slacht uum Manila wilst dän Philippinsk-Amerikoansken Kriech konnen do Amerikoanere Manila hoolde, wilst sik do ienheemske Troppen fääre in't Bäätelound touräächluuke moutene. 2020: Die FDP-Politiker Thomas Kemmerich wäd mäd do Stämmen fon AfD, CDU un FDP foar'n Ministerpräsident fon Thüringen kädden. Apgruund fon ju AfD-Bedeeligenge jält dät as eerste Kooperatsjoon fon buurgerelke un gjuchtsextreme Paatäien un somäd as Tabu-Breek, dät rakt een Regierengs-Krise, wierap Kemmerich dul wäd un sien Boantje ätter kuute Tied wier deellait. 1808: Carl Spitzweg, düütsken Moaler 1894: Auguste Vaillant, frantsöösken Anarchist un Attentäter (waigjucht)"}
{"id": "11882", "contents": "Fjuurlound (spoansk Tierra del Fuego, Lound fon dät Fjuur, aleer Magellanica (ätter Ferdinand Magellan) is n Ailoundkoppel, foar dät Suudelke Spit fon Suudamerikoa. Fon't Fäästlound outränt is dät truch ju Magellansträite. Dät Ailound-Koppel häd een Loundflakte fon 73.746 km², wier fon 47.000 km² dät Haud-Ailound Isla Grande de Tierra del Fuego uutmoakje. Fjuurlound wuude in 1881 truch dän Meridioan 68° 36′ fon wäästelke Loangte in aan aastelken Deel foar Argentinien (däälich ju Tierra del Fuego) un aan wäästelken Deel foar Chile (däälich ju Region Magallanes) apdeeld. In dän argentiensken Deel lieuwje sowät 127.000 Ljuude un in dän chileensken sowät 8000. As jo in 1520 ju Magellansträite ärfoarskeden, foonten Magellan un sien Monljuude in't Noude neen Siedelengen, man in't Suude fon ju See-Äängte wieren snoagens fon't Skip uut masse Fjuure tou sjoon, as Magellan sin Chronist Antonio Pigafetta begjucht. Die Generoal-Kaptain Magellan naamde dät Lound deeruum \"Fjuurlound\". Loundskup N Glitsker N Iesels-Pinguin (Pygoscelis papua)"}
{"id": "11886", "contents": "Do Gäddeldierte (Dasypoda) bieldje ju eensige uurlieuwende Suugediert-Gruppe fon do Panserde Ieuwenlid-Dierte (Cingulata). Jo wäide däälich in two Foamiljen mäd aaltouhoope sowät 20 apstuuns foarkuumende Oarde iendeeld, buppedät sunt masse moor oun uutstuurwene Fertreedere bekoand. Ju Gruppe is uur dän suudamerikoansken Kontinent un do suudaastelke Deele fon Noudamerikoa fersprat; aan grootdeel fon do däälich lieuwjende Oarde konsäntriert sik in't säntroale un noudelke Suudamerikoa. As eensige bekoande Suugediert-Gruppe fon däälich ferföigje do Gäddeldierte uur een buutere Panser-Bieldenge uut Bunken. Do mäd Houdenskuppen panserde Skuppendierte goolten aleer as nai fjuund, man dät waas ferkierd. Gäddeldierte lieuwje maasttieds aleeenich un in unnerskeedelke Mäite in Äid-Baue, wierbie jo oun düsse greeuwende Lieuwendswiese truch moorere Skelett-Modifikatsjoonen ounpaased sunt. As Haud-Neerenge wäide ferskeedene Insekten freeten, man wäkke Oarde freete uk Plonten of litjere Wierbelde Dierte. Ju Lieuwendswiese fon do Gäddeldierte is nit foar älke Oard goud unnersoacht, foaraaln wät ju Fermoorenge oungungt. Dät Flask wäd fon Moanskene deelwiese as Ietelweere bruukt, wäkke Skelett-Deele wäide lokoal uk as Räistoffe foar't Hondwierk nuumen. Wäkke Oarde jäilde apgruunde fon hiere Boudemwroutjende Däidegaide as Loundploage. In Europa bekoand wuuden do Gäddeldierte foar't eerste Moal tou Begin fon't 16. Jierhunnert, ju Eerstbeskrieuwenge fon do Dasypoda is uut dät Jier 1885 /"}
{"id": "11888", "contents": "In Skaltjiere wäd die Februoar uum aan Skaltddai ferloangerd. Deer kumt dät fon, dät düsse Jiere aan njuugenuntwintichsten Februoar hääbe, die dan die 60. Dai fon dän Gregorioansken Kalänner is, wiertruch noch 306 Deege bit tou dät Eende fon't Jier blieuwe. In dän Roomsken Kalänner waas die Februarius uurspröängelk dät lääste Mound, un deeruum uk dät Mound, wier do Skaltdeege bietouföiged wuuden sunt. Man die wuddelke Skaltdai in dän gregorioansken Kalänner in roomske Tälwiese is deerbie, as in dän Julioansken Kalänner aan ätter dän 23. Februoar ienskäuwenen 24. Februoar. Düt waas in dän Fäästkalänner fon ju Roomsk-kathoolske Säärke noch bit tou ju Näioardenge fon't Särkenjier in 1969 deer oun tou sjoon, dät dät Fääst fon dän Hilligen Matthias, dät aaltied ap dän 24. Februoar fierd wuude, in Skaltjiere ap dän 25. Februoar ferskäuwen wuude. Ju Evangeelske Säärke in Düütsklound häd düsse Räägel beheelden. Do däälich räägelmäitige Skaltdeege rakt dät, sänt Poabst Gregor XIII. in een poabstelke Bulle ap dän 24. Februoar 1582 ju Striekenge fon tjoon aploopene Skaltdeege ounoardende. Fon do oun sunt aal do Jiere, wier ju Toal sunner Räst truch fjauer deeld wäide konnen, Skaltjiere, mäd Uutnoame fon do Jierstoale, do sunner Räst truch 400 deeld wäide konnen,"}
{"id": "11889", "contents": "Die säkste Februoar is die 37. Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe deer noch 328 (of in Skaltjiere 329) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. 1831: Die ap n 2. Februoar käddene Bartolomeo Alberto Cappellari wäd unner dän Noome Gregor XVI. foar'n Poabst kround. 1840: Fertreedere fon ju britiske Kroune sluute mäd Fertreedere fon do Maori dän Ferdraach fon Waitangi, die Näiseelound unner britiske Regierenge brangt. Die Ferdraach is twosproakich, hie is ap Ängelsk un ap Maorisk ferfoated. Dät Problem deerbie is, dät Failere in ju Uursättenge deertou fiere, dät deer nit dät sälge oane stoant, sodät do Briten heel uur Gjuchte uut dän Ferdraach ouleede, as do Maori do toustounde wüülen. 1919: Ju Weimarer Nasjonoalfersammelenge wäd fon Friedrich Ebert eepend. 1922: Kardinoal Achille Ratti wäd ätter fjauer Deege Konklave foar'n Poabst kädden un nimt dän Noome Pius XI. oun. 1952: Mäd dän Dood fon hieren Foar Georg VI. wäd Elisabeth II. Köäniginne un Stoatsupperhaud fon't Fereende Köänichriek un uur Lounde fon dän Commonwealth. Ju is tou düsse Tied in Kenia unnerwaiens un ferbrangt ju Noacht in dät Treetops Hotel. 1904: Twäin Deege, eer Japan dän Japoansk-Rusken Kriech begint, bräkt dät sien diplomoatiske Ferbiendengen tou Ruslound ou"}
{"id": "11890", "contents": "Die eerste Meerte is die 60. Dai fon dän Gregorioansken Kalänner (die 61. in Skaltjiere), somäd blieuwe deer noch 305 Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. Düssen Dai waas in dät oolde Room uurspröängelk die kaländoariske Begin fon dät Jier, die Dai, wier in dän Vesta-Tämpel ap dät Forum Romanum dät hillige Fjuur ounstikt wuude. Vesta wuude as Goddine fon dät Häid-Fjuur fereerd. As do roomske Konsuln in't Jier 153 foar Kristus dän Begin fon hiere Legisloatuur-Periode ap dän eersten Januoar ferlaiden, wuude düt tougliek uk die näie Begin fon dät Jier. Bit däälich kon, wäl Latiensk ferstoant, oun do Noomen fon wäkke Mounde sjo, dät dät uurspröängelk uurs waas: Die September hat so, uumdät hie uurspröängelk dät soogende Mound waas, die Oktober häd sin Noome, uumdät hie uurspröängelk dät oachte Mound waas, die November waas sjuunelk dät njuugende un die Dezember dät tjaande. Ju Waareld-Organisatsjoon foar Meteorologie häd dän 1. Meerte as meteorologisken Begin fon dät Foarjier ap ju noudelke Hemisphäre fon ju Äide fäästlaid. 499: Ätterdät sik die Aastgooten-Köänich Thiudreiks die Groote (gotisk: 𐌸𐌹𐌿𐌳𐌰𐍂𐌴𐌹𐌺𐍃 𐍃𐌰 𐌼𐌹𐌺𐌹𐌻𐌰 / Thiudreiks sa Mikila; düütsk: Theoderich der Große) foar Poabst Symmachus un juun dän Juun-Poabst Laurentius uutspreeken häd, wäd Laurentius"}
{"id": "11891", "contents": "Die 9. Februoar is die 40. Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 325 (of in Skaltjiere 326) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. 1534: In Münster wäd dät fon do Doopere unner Jan Matthys unner Mee-Oarbaid fon Jan van Leiden dät Dooper-Riek apgjucht. 1849: In dän Säärkenstoat ropt Giuseppe Mazzini in dän Roome fon't Risorgimento ju Roomske Republik uut. Dät fiert straks tou dät Iengriepen fon frantsööske un spoanske Troppen, do ju Republik bit tou dän 3. Juli mäd Gewalt deelslo. 1861: Jefferson Davis wäd in do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa foar'n Präsident kädden. 1853: Leander Starr Jameson, britisken Dokter, Politiker, militärisken Uppermon in ju Kapkolonie un Ounfierder fon dän Jameson Raid, n Uurfaal ap ju Suudafrikoanske Republik. 1905: Adolph Friedrich Erdmann von Menzel - Aan bekoanden prüüsken Kunstler. 1960: Ernst von Dohnányi, ungarisken Pianist un Komponist 2002: Margaret, Countess of Snowdon, britiske Prinsässinne 2018: Wesla Whitfield, US-amerikoanske Jazz-Sjungerske"}
{"id": "119", "contents": "Tou do Afro-Asiatiske Sproaken heere: Ägyptisk (skrieuwen siet 2700 f. Chr.) Oold-Ägyptisk (bit 2200 f.Chr.) Koptisk (boald bit tou dät 16. Jh.; nu bloot Säärkensproake). Semitiske Sproaken. Kuschitiske Sproaken Sun fjautich Sproaken do der boald wäide fon 40-50 Mio. Ljuude in Äthiopien, Somalien un Noud-Kenya. Afar (1,2 Mio. Ljuude, do dät baalen dwo) Oromo (fröier Galla) (20-25 Mio. Ljuude) Somalisk (15 Mio. Ljuude) Omotiske Sproaken fon sun 1,5 Mio. Ljuude fon 40 Dialekte in ju Omo-Läichte in Äthiopien. Fielicht ne Outwiegenge fon do Kuschitiske Sproaken. Berbersproaken Sun 20 Mio. Ljuude, maast in Marokko un Algerien. Noudelk Berber Taschelhyt Tarifit (Rif) Zentroal-Atlas-Berber (Tamazight) Kabylisk (Noud-Algerien, aastelk fon Algier) Tuareg (Tamaschek, Tamajaq/ Tahahaq) Zenaga (Mauretanien/ [[Senegal]) Siwi (in ju Siwi-Oase in Wääst-Ägypten) Ghadamsi (in Ghadames, dän suudelke Punkt fon Tunesien) Tschadiske Sproaken Do Sproaken wäide boald fon sun 135 Mio. Ljuude suudelk fon dän Sahara, un wäästelk, suudelk un aastelk fon dät Tschadmeer. Wääst-Tschadisk t.B. Hausa Biu-Mandara-Gruppe Aast-Tschadisk Masa-Gruppe"}
{"id": "11916", "contents": "Kioto(Japanisk: 京都市) is ne Stääd in dät japaniske Präfektur Kioto.Ju Stääd is ne Präfektur in ju Region Kansai ap dät Ailound Honshu. In ju Prefektur woonje 1.445.648 Millione Moanskene. Commons: Kioto – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Websiede"}
{"id": "11931", "contents": "David James Woodard ( /ˈwʊdɑːrd/ ?/i; bädden ap dän 6. April, 1964, Santa Barbara, Kalifornien) is n US-amerikoansken Komponist, Musiker un Skrieuwer. Woodard studierde in New York an The New School for Social Research. Kracht, C., & Woodard, Five Years (Hannover: Wehrhahn Verlag, 2011) Tenaglia, F., Momus—A Walking Interview (Milano: Noch Publishing, 2015) Allen, B., Pelican (London: Reaktion Books, 2019) Chandarlapaty, R., Seeing the Beat Generation (Jefferson, NC: McFarland, 2019) Horzon, R., The White Book (Berlin: Suhrkamp, 2021) Carpenter, S., „In Concert at a Killer's Death“, Los Angeles Times, 9. Moai 2001. Allen, M., „Décor by Timothy Leary“, The New York Times, 20. Januoar 2005. Epstein, J., „Rebuilding a Home in the Jungle“, San Francisco Chronicle, 13. Meerte 2005. Woodard, D., „Musica lætitiæ comes medicina dolorum“, Der Freund, Nr. 7, Meerte 2006, S. 34–41. 1996 1997 Wikiquote: David Woodard – Zitoatsammelenge (en) David Woodard (Düütske Biographie) Perlentaucher Websiede fon David Woodard Normdoaten: GND: 1014196620 (OGND) | LCNAF: no2011174082 | VIAF: 174755630"}
{"id": "11937", "contents": "Wittmund is n Stääd in dät Noudaaste fon Aastfräislound un Kringstääd fon'n Loundkring Wittmund. Ju Stääd häd 20.773 un is ätter Oamde, Auerk, Lier un Norden ju füüfte Stääd fon Aastfräislound."}
{"id": "11939", "contents": "Ju Lauwers is n Äi, ju ungefeer 40 Kilomeeter loange is un appe Gränse fon do Provinzen Groningerlound un Fryslân lait. Ju Siepe fon ju Lauwers lait bie dät Täärp Surhústerfean in ju Provinz Fryslân. Nit wied fon ju Siepe lopt ju Äi gliek anne Provinzgränse fon Groningerlound un Fryslân un lopt deerwai fääre ätter dät Noude wai. Bie Gerkeskleaster krjust ju Lauwers dät Prinses-Margriet-Kanaal. Taulääst mundet ju in ju Lauwerssee un lopt in't Wääd twiske do wäästfräiske Ailounde Skiermûntseach un Rottum inne Noudsee."}
{"id": "11941", "contents": "Poppe Folkerts (* 9. April 1875 ap Norderney; † 31. Detsämber 1949 ap Norderney) waas n aastfräisk Moaler un Teekener. Hie is foarallen uum sien aastfräiske Skilleroatsjene bekoand wuuden. Poppe is n Suun fon Folkert Janssen Folkerts un Johanna Reemtdina Meyer. Do sien Oolden stuurwen, moakede hie in'n Oaler fon 14 Jiere ne tjojierige Leere in Moaler- un Gloaskerhoundwierk. Deerätter geen hie as Gesälle appe Raise un saach toueerst Köln un Frankfurt un deerätter Hambuurich un Berlin, wier hie sien Hatenstocht foar ju Kunst äntwikkelje kuude. 1896 stoalde Folkerts sik bie Carl Saltymann fon ju Berliner Kunstakademie foar un wuude ap sien Anräiden in't Privoatatelier fon Hermann Eschke in Berlin apnuumen. Hie kreech n Stipendium an ju Berliner Akademie un waas bit tou 1900 Sköiler bie Carl Saltzmann, 1902 bit 1903 bie Friedrich Kallmorgen un toulääst 1903 Meestersköiler bie Ludwig Dettmann in Königsberg. Dät Anräiden fon sin Leermeester un foarallen fon Anton von Werners, die Direktor fon ju Köönichelke Hoochskoule fon Bildjende Kunst mäd persoonelk Ferlof fon Kaiser Wilhelm II, moakede him in do Jiere 1900 bit 1903 Studienfoarten an Boud fon kaiserlke Marineskippe muugelk. Ap disse Raisen saach Folkerts ju Noud- un Aastsee, ju europäiske Atlantikkuste un dät Middelmeer"}
{"id": "11943", "contents": "Die Dümmer, ap amtelke Waiwiesere uk wäil as Dümmer See skreeuwen, is n Meer in Läichsaksen. Dät Meer is 12,4 km² groot un bit tou 1,4 m joop. Dät lait in'n Loundkring Diepholz twiske do Täärpe Lemförde, Damme un Diepholz. Ju Hunte fljut truch dät Meer. Die Dümmer lait ap do läigere Soundlounde twiske do 146 hoge Dammer Bierige in't Wääste, dän Stemweder Bierich (181,4 m) in't Suudaaste un die Kellenbierich in't Noudaaste (77m)."}
{"id": "11946", "contents": "Do Dammer Bierige is n Hachterebäit in dät suudelke Ooldenbuurger Munsterlound. Die Signoalbierich (146 m) is die hachste Punkt, ap'n twäidhoochsten Bierich Mordkuhlenberg (142 m) stoant n Uutkiektouden. Dät Hachterebäit is ungefeer 15 km loang un n poor Kilometer breed. Do Dammer Bierige lääse twiske ju Ankumer Hachte (bit 142 m) in dät Wääste, do noudelke Wiehenbierige in dät Suude un die Stemweder Bierich (bit 181,4 m) in dät Suudaaste. Twiske do Dammer Bierige un dän Stemweder Bierich lait de Dümmer."}
{"id": "11951", "contents": "Die alfte Februoar is die 42. Dai in dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe deer noch 323 Deege (of in Skaltjiere 324) bit tou dät Eende fon't Jier tou. 1115: In ju Slacht bie Welfesholt ferljust een Troppe fon Kaiser Hinnerk V. unner Hoyer I. fon Mansfäild juun een Buundnis fon saksiske Oadelsljuude unner dän leeteren Kaiser Lothar fon Supplinbuurich. 1531: Do ängelske Biskoppe ärkanne Hinnerk VIII. as Upperhaud fon ju Church of England oun. Die Poabst ferljuust deer in't heele Köänichriek Änglound ju Autorität mäd, een Stoats-Säärke äntstoant. 1573: Ju fon Köänich Koarl IX. ounoardende Beleegerenge fon La Rochelle begint. Ju kathoolske Siede wol in dän Fjooden Hogenotten-Kriech ju do Hugenotten uurlätte Stääd as Bolwierk fon dän frantsöösken Protestantismus deelsmiete un hoopet, dät dät n Domino-Effekt uurswain in't Lound rakt, wan jo deer Ärfoulch mäd hääbe. 1809: Die Amerikoaner Robert Fulton kricht n Patänt foar ne wirtskuppelk ärfoulchrieke Modifizierenge fon dät Dampskip. 1814: Een frantsööske Troppe unner Napoleon Bonaparte wint wilst do Befräiengs-Kriege juun een alliierde prüüsk-ruske Armee in ju Slacht bie Montmirail. 1855: Ätterdät hie do Füürstendume fon Äthiopien unner sien Heerskup fereend häd, wäd Füürsk Kassa Hailu as Kaiser fon Abessinien kround. As Negus nimt hie dän Noome"}
{"id": "11960", "contents": "Die trättienste Februoar is die 44. Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe deer noch 321 Deege (of in Skaltjiere 322 Deege) bit tou dät Eende fon't Jier tou. 106: Kaiser He fon Han stäärft in't Oaler fon 26 Jiere sunner aan mundigen Äärwe. Ätterfoulger wäd sin eenjierigen Suun Liu Long as Kaiser Shang fon Han. Hie is die füüfte Kaiser fon ju Aastelke Han-Dynastie in China. 962: In't Privilegium Ottonianum bekoant sik Kaiser Otto I. juunuur dän Poabst Johannes XII. tou ju Pippinske Skoankenge un uk tou ju Existenz fon dän dän Säärkenstoat, man hie wol, dät älken Poabst dän Kaiser ju Tjoue sweert. 1021: Die Fatimiden-Kalif Al-Hākim bi-amr Allāh, die fon do Drusen as goddelk fereerd wäd, ferswindt unner Uumstounde, do nit kloord sunt. Me fermoudet, dät hie bie dät Uutrieden fermöärend wäd. 1465: Kaiser Freerk III. billiget ätter 15 Mounde dän Free fon Zeilsheim, die ju Mainzer Stichts-Feede tou Eende brangt. 1542: Die ängelske Köänich Hinnerk VIII. lät sien füüfte Wieuwmoanske Catherine Howard waigjuchte. Hier wäd Uuntjoue foarsmieten. 1575: Hinnerk III. wäd in ju Kathedroale fon Reims as frantsöösken Köänich kround. 1668: Die Free fon Lissabon be'eendet dän Restauratsjoons-Kriech. Koarl II. fon Spanien ärkoant ju portugiesiske Uunouhongegaid"}
{"id": "11961", "contents": "Die fjautienste Februoar is die 45. Dai fon dän gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe deer noch 320 Deege (in Skaltjiere 321 Deege) bit tou dät Eende fon't Jier tou. 842: Ludwig die Düütske un Koarl die Koale stounde mäd do Straasbuurger Eede in een baldoarige twosproakige Hondskrift tou hier Buundnis juun hieren Bruur Lothar. Die ooldfrantsööske Deel jält as dät eerste Skriftstuk in düsse Sproake uurhaud. 1014: Poabst Benedikt VIII. krount dän düütsken Köänich Hinnerk II. in dän Päitersdoom in Room foar'n Kaiser. 1076: Investituur-Stried: Tjo Wieken, ätterdät him Köänich Hinnerk IV. ap dän Hoafdai in Worms foar ousät ferkloord häd, reagiert Poabst Gregor VII.: Ap ju Fäästel-Synode in Room, ju hie ienberuupen häd, ferkloort hie Hinnerk juust so foar ousät un spräkt buppedät uur him dän Säärken-Bon uut. 1130: Ju Woal fon do bee Poabste Anaklet II. un Innozenz II. in Room loost een moorjierich Schisma uut. Uk wan Innozenz II. fon ju Minnerhaid wääld wäd, sät hie sik in do Jiere deerätter juun Anaklet II. truch, uumdät hie ju Paatäi fon dän Kaiser ap sien Siede häd. 1349: Wilst ju Päst-Pandemie fon dän Swotten Dood in Europa kumt dät in Straasbuurich tou dät sonaamde \"Valentinsdais-Massaker\", een Pogrom, in dät"}
{"id": "11964", "contents": "Die füüftienste Februoar is die 46. Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe deer noch 319 Deege (un in Skaltjiere 320 Deege) bit tou dät Eende fon't Jier tou. 590: Njuugen Deege ätter ju Ousättenge fon sin Foar Hormizd IV. wäd Chosrau II. as Köönich fon dät Sassaniden-Riek kround. Man hie mout bolde ätters fluchtje, uumdät Apstoundiske unner sin Heer-Fierder Bahram Tschobin ap ju Haudstääd Ktesiphon marskierje. 1145: Die Zisterzienser Bernardo Paganelli di Montemagno wäd as Eugen III. as Poabst wääld. Man die Skoulker fon Bernhard fon Clairvaux mout n poor Deege leeter uut Room fluchtje, uumdät die Senoat ju Poabst-Heerskup fäindelk juunuur stoant. 1637: Ätter dän Dood fon sin Foar Ferdinand II. wäd Ferdinand III., midde in dän Trüütichjierigen Kriech, Kaiser fon dät Hillige Roomske Riek. 1763: Prüüsen, Aastriek un Saksen sluute in dät Slot Hubertusbuurich dän Free fon Hubertusbuurich, uum dän Soogenjierigen Kriech een Eende tou sätten. Die Status quo foar dän Kriech wäd wier häärstoald un Prüüsen etabliert sik as europäiske Grootmoacht. 1794: Ju Trikolore wäd ju amtelke Flaage fon Frankriek. 1798: In Room wäd ju Roomske Republik uutruupen, een frantsööske Dochter-Republik ap dät Rebät fon dän Säärken-Stoat. 1806: In den Ferdraach fon Paris, dän Napoleon Bonaparte"}
{"id": "11967", "contents": "Die 16. Februoar is die 47. Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe deer noch 318 (in Skaltjiere 319) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. 1279: Ätter dän Dood fon sin Baabe Alfons III. besticht Dionysius as säksten Köönich uut dät Huus Burgund dän portugiesisken Troon. 1486: Die Habsburger Maximilian I. wäd in Frankfurt an'n Main as Rex Romanorum wääld. 1525: 25 Täärpe, do tou Memmingen heere, aaskje fon ju Rieksstääd un fon dän Swääbisken Buund Ferbeeterengen fon hiere wirtskuppelke, sosjoale un religiöse Uumstounde. Hiere Aaskengen brange do Buuren kuute Tied ätters in do Tweelich Artikele foar. Jo wäide pränted un wilst dän Düütsken Buurenkriech fier ferspradt, un jo heere tou do ooldste Ferkloorengen fon Moansken- un Fräiegaidsgjuchte in ju Waareld. 1630: Holloundske Troppen nieme in Brasilien do Portugiesen ju Stääd Olinda ou un ärooberje in ju Foulge Pernambuco. 1704: Juunstriedere fon dän poolsken Woalköönich August II. fiende in sik ju Konföderatsjoon fon Warschau touhoope. Jo sätte dän Häärsker ou un roupe in Polen-Litauen een Interregnum uut, dät in aan Burgerkriech mundet. 1707: Dät skottiske Parlemänt billiget mäd 110 tou 69 Stämmen dän Act of Union, ju Fereenigenge mäd Änglound. Een Riege fon Ouoardende häd sik toufoarne besteete"}
{"id": "11973", "contents": "Suudtirol is n Region un autonome Provints in dät Noude fon Italien. Ju autonome Provints is Deel fon ju autonome Region Trentino-Suudtirol. In ju Provints woonje 532.616 Moanskene (2022) un ju Haudstääd fonne Provints hat Bozen (Ladinisk: Bulsan, Italienisk: Bolzano). Ju Region wuude 1919 fon Italien annektiert, bit deerwai heerde ju Region bie Aastriek (domoals Aastriek-Ungarn). Ju italieniske Provints wuude 1926 gruunded, do in't Köönichriek Italien ferskeedene Ferwaltengsreforme truchfierd wuuden. Ätter ju Annektion fersoachten do Italiener ju Region tou 'italienisieren'. Do italieniske Behöörden wüülden do Düütsksproakigen uutwonderje läite un moor Italiener ätter Suudtirol hoalje. Ätter'n Twäiden Waareldkriech roate dät fuul Protäste juun ju Italienisierengspolitik. 1972 kreech ju Region Autonomie. Websiede fonne Provintsferwaltenge"}
{"id": "11977", "contents": "De Fryske Marren is ne Meente in ju Provints Fryslân in do Niederlounde. De Jouwer is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 549,10 km² un deer woonje 51.992 Moanskene (2023). Websteede fon ju Meente"}
{"id": "11978", "contents": "Noardeast-Fryslân is ne Meente in ju Provints Fryslân in do Niederlounde. Dokkum is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 516,45 km² un deer woonje 45.812 Moanskene (2023). Websteede fon ju Meente"}
{"id": "11979", "contents": "Waadhoeke is ne Meente in ju Provints Fryslân in do Niederlounde. Frjentsjer is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 315,82 km² un deer woonje 46.718 Moanskene (2023). Websteede fon ju Meente"}
{"id": "11980", "contents": "West Betuwe is ne Meente in ju Provints Gelderlound in do Niederlounde. Geldermalsen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 229,12 km² un deer woonje 52.720 Moanskene (2023). Websteede fon ju Meente"}
{"id": "11981", "contents": "Eemsdelta is ne Meente in ju Provints Groningerlound in do Niederlounde. Appingedam, Delfzijl un Loppersum sunt do Sitte fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 364,07 km² un deer woonje 45.394 Moanskene (2023). Websteede fon ju Meente"}
{"id": "11983", "contents": "Het Hogeland is ne Meente in ju Provints Groningerlound in do Niederlounde. Winsum is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 903,08 km² un deer woonje 48.298 Moanskene (2023). Websteede fon ju Meente"}
{"id": "11984", "contents": "Midden-Groningen is ne Meente in ju Provints Groningerlound in do Niederlounde. Hoogezand is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 295,77 km² un deer woonje 61.554 Moanskene (2023). Websteede fon ju Meente"}
{"id": "11987", "contents": "Lingua Franca Nova (LFN of elefen) is e kunstelke Toal, dii fan C. George Boeree utjacht wiar. \"Uutgaangspunt än Inspiratsjuun wiar de Pidgin-Sprake Lingua Franca, en Hanels- än Ferkehrsproake, dät hiar mäi-alter tuach Middelmeer-ääke fenen. .wikipedia.org Wikipedia ap Interlingue Internätsiede"}
{"id": "11989", "contents": "Dät Flämisk Kommittee fon Frankriek is n frantsöösk Fereen die sik, as ne wietenskuppelke Sälskup, uum ju Ärfoarenge, Ärhooldenge un Ferbreedenge fon ju flämiske Kultuur in ju Frantsöösk-Flandern kummert, besünners in dän Beräk fon ju Sproake, Literatuur, un Geskichte. Dät Kommittee wuud ap dän 10. April 1853 in Dunkerque truch Edmond de Coussemaker gruunded un is däälich uk noch aktiv. Deerfoar is dät een fon do ooldste wietenskuppelke Sälskuppe fon Frankriek. In Hazebrouck unnerhaalt dät Kommittee ne Fäkbibliotäike, wier aal sien oaine Publikatsjoone as uk uur Regionoalwierke sammeld un apbewoard wäide. Buutewais is dät feroantwoudelk foar ju Ferwaltenge fon do Sammelenge fon dät Museum Jeanne Devos in Wormhout. Wäbsiede fon dät Kommittee Jierbouke fon 1853 bit tou 1999 ap Gallica Bigjuchte fon 1857 bit tou 2000 ap Gallica de Bertrand, Raymond (1859). Mémoires de la Société dunkerquoise pour l'encouragement des sciences, des lettres et des arts. Monographie de la rue David d'Angers à Dunkerque – Comité Flamand de France, S. 310–316. Normdoaten: GND: 1082769-9 (OGND) | VIAF: 126400632"}
{"id": "11993", "contents": "Bakoe (Azery: Bakı) is ju Haudstääd fon Aserbaidschan. Deer woonje 2.616.948 (2019) Ljuude un ju is ju grootste Stääd fon dät Lound. Commons: Bakoe – Mediendoatäie"}
{"id": "11996", "contents": "Ju Lieste fon Stääde in Aserbaidschan rakt n Uursicht fon do grootste aserbaidschanske Stääde. de jure 53.100 Ienwooner de jure 5.500 Ienwooner de jure 10.400 Ienwooner de jure 19.300 Ienwooner de jure 11.600 Ienwooner de jure 5.900 Ienwooner de jure 8.900 Ienwooner de jure 7.900 Ienwooner de jure 26.200 Ienwooner de jure 7.100 Ienwooner de jure 39.900 Ienwooner de jure 8.700 Ienwooner Düssen Artikkel foutet ap een Uursättenge uut ju düütske Wikipedia. State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan Einwohnerzahlen der Städte in Aserbaidschan. City Population. Cities & towns of Azerbaijan. Population Statistics of Eastern Europe."}
{"id": "11998", "contents": "Bonifatius (672/673 - 5. Juni 754) waas n kristelken Missionär un Biskop, die as \"Apostel fon do Fräisen\" bekoand wude. Hie wuude in Ängelound as Wynfreth gebooren un moakede in dät 8. Jierhunnert wichtich Missionärswierk in Kontinentoal-Euroopa, foarallen in do Regionen fon dät modärne Düütsklound. Bonifatius wuude in Wessex (nu Ängelound) gebooren un wuude look in do Klaastere fon Exeter un Nursling ap. 716 moakede hi siene eerste Missionärsraise ätter Fräislound, man ju Mission waas sunner Ärfoulch. 719 fierde Bonifatius ätter Room wai un kriech fon'n Poapst ju Geneemigung foar siene Missionärswierk in Düütsklound. Hie oarbaidede in Hessen un Thüringen un wuude Biskop. Hi wuude bekoand foar ju Fällenge fon'n Tuunerboom, n helgen Eekboom, die an Thor wäid waas. Bonifatius wuude 754 appe Naite fon Dokkum - ätter fräisk Gjucht - uumebroacht, uumdät hie fräiske Hillichdumme stukken moakede. Hie wuude fonne roomske Säärke as Märtyrer un Helge vereerd. Sin Fierdai is die 5. Juni. Commons: Bonifatius – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "120", "contents": "Ahlrich Cordes wuude bädden dän 18.3.1895 in Strukelje un is deer stuurwen dän 2.4.1970. Hie waas n Bruur tou Sixtus Kordes. Dät Interessante is, dät do bee Bruure mäd uunglieke Famieljennoomen ounskrieuwen wieren! Ahlrich Cordes waas fon 1947 - 1948 Buurmäster fon de Meente Bäärsel, wier Strukelje fon 1933-1948 tou heerde. Aus meinem Leben/ Uut mien Lieuwend, Mildaam 2004. Sien Hondskrift mäd deertwiske Transkription fon sien Fertällen. Honnelt foarallen uur dän eerste Waareldkriech un ju dramatiske Kriechsgefangenskup. (GVK: Landesbibliothek Oldenburg) Bürgerverein Strukelje uur Ahlrich Cordes Ahlrich Cordes: Uut mien Lieuwend (PDF)"}
{"id": "1200", "contents": "Dissen Artikkel stoant in dät Wikipedia-Review. Hoochchinesisk (uk Mandarin naamd) is een Sproake, ju fon moor as 845 Millionen Moanskene as Määmesproake boald wäd. Dät Hoochchinesiske is ju offizielle Sproake in ju Foulksrepublik China, ju Republik China un in Singapur. In Indonesien un Malaysia woonje grattere chinesiske Minnerhäide do Hoochchineesk baale. Dät rakt neen Flektione in dät Chinesiske, man fjauer Toone. In dät Chinesiske kon me fuul luudmoaleriske Woude fiende, t.B. gǒu (dät hat Huund) un māo (dät hat Kat). Doo chinesiske Woude fon dissen Artikkel sunt in juu Pinyin-Uumskrift skrieuwen, man dät rakt ook ne oaine chinesiske Skrift mäd ne traditionelle un ne eenfache Version. Die eerste Toon is hooch, die twäide is anstiegend, die trääde is djoop (toueerst oufaalend, dan wier anstiegend) un die fjoode Toon is gjucht kuut un oufaalend. Wan me n Woud mäd n uur Toon kwäd, betjut dät fielicht wät uurs. Hier is as Biespiel, dät Woud \"ma\": Toon:mā af māma hat Määme Toon:má hat Hoamp Toon:mǎ hat Hoangst Toon: mà hat skeelde Buute Toon: ma kwäd me an dän Eend fon ne Froage, ju uurs neen Fräigewoud häd (Wan du n Biespiel säikst, kiek in dän grammatiske Deel unner \"Fräigesatse\"!) Dät rakt neen"}
{"id": "1203", "contents": "Doo Tibetisk-Chinesiske Sproaken (dt. Tibetisch-Chinesisch) boalt me in Deele fon Suudaast-Asien. Toun Biespiel heert dät Hoochchinesiske dertou."}
{"id": "1204", "contents": "Ju Internationoale Ruumtestation ISS (Ängelsk: International Space Station) is een Ruumtestation uum ju Äide, ju fon ferskeedene Lounde stöänd wäd. Ap 20. November 1998 is die fäärme Deel ätter dät Al wai geen un sän dän 2. November 2000 lieuwje deer permanent Ruumtefierdere. Et häd fuul Touhoupeoarbaid roat twiske do Fereende Stoaten un Ruslound bie dän russiske MIR wiertruch do Unnersäikere fuul studierd hääbe foar juu ISS. Juu ISS is dät grootste wietenskuppelke internationoale Projekt dät dät bit tou däälich roat häd. Deelniemende Lounde sunt: ISS ap ju Websiede fon NASA ISS ap ju Websiede fon ESA"}
{"id": "1205", "contents": "Schiermönkooge in dän Ailounder Dialekt Schiermonnikeich of Lytje Pole, is een fon do fieuw wäästfräiske Ailounde. Deer woonje soowät 1.000 Moanskene (2003). Ap dät Ailound baale ungefäär 50 bit tou 100 Ljuude dät Schiermönkoogiske, n gjucht besunneren fräisken Dialekt."}
{"id": "1206", "contents": "Dät Schiermönkoogiske is n fräisken Ailoundedialekt ap dät Ailound Schiermönkooge. Dät Schiermönkoogiske is n litjen Dialekt fon dät Wäästfräiske. Et rakt däälich noch uungefeer 50 Ljuude do ju Sproake baale konnen (2000). Allerdings mout me uk kweede dät Els Perdok, ju Skrieuwster fon dät Woudebouk Niederloundisk-Schiermönkoogisk, in 2001 noch uungefeer 120 Moanskene täld häd do ju Sproake baale konnen (Ljouwerter Krante, 2. April 2001). Do maaste Ljuude do ju schiermönkoogiske Sproake baale konnen, sunt oolde Ljuude un ju Taal Baalere minderet ou. Et rakt ap dät Ailound bloot een Familie wier ju Sproake in Huus baald wäd. Et rakt oaber Kurse um ju Sproake tou leeren; in 2001 hääbe twintich Ljuude dät moaked. In 1968 publizierde ju Fryske Akademy ju Wezzenlist (Woudelieste) fon dät Schiermönkoogiske fon Douwe Fokkema. In 2001 publizierte 't Heer en Feer dät Woudebouk Niederloundisk-Schiermönkoogisk fon Els Perdok. In 2002 publizierde ju Fryske Akademy n Woudebouk Niederloundisk-Schiermönkoogisk mäd trüütichduusend Woude. Et rakt monnelke un wieuwelke Foarwoude in dät Schiermönkoogiske un ju Sproake is deermäd äänelk an dät Seelterske. Do Geslächtswoude sunt dy, jo un ut, wier dät Wäästfräiske bloot de un it häd. Dät Skiermönkoogiske stound grammatikalisk twiske dät Standoardfräiske un dät Seelterfräiske. Wan me do Konsonante"}
{"id": "1207", "contents": "Autonavigation moaket dät muugelk, altied tou bestimmen wier me is. Dät oarbaidet mäd dät GPS (Global Positioning System), wät Funksignoale fon spezielle Satellite benutset. Do seende immer gans seküür hiere Position un ju Tied fon ju Seendenge. Ju Navigationsreewe ämpfangt sun Signoal, sjucht ap ju Klokke wo loang dät Signoal unnerwains weesen is un kon dan mäd ju gans bekoande Funkgauegaid bereekenje, wo fier die Satellit wäch is. Wan me nu in dät Auto mäd sun Reewe fiert, un me ämpfangt aan Satellit die der buppe Lier is un n uuren buppe Ait, dan weet me also, wo fier me fon Ait is un wo fier fon Lier un deermäd sunt do two muugelke Steeden fon dät Auto ap dät flache Lound gans genau bestimd. Uum nu tou wieten, wäkke fon do two ju gjuchte Steede is, bruukt me also noch n trääden Satellit, t.B. buppe Twiskenoan. Deermäd kon dan tougliek uk ju Hööchte feroarbaided wäide, sodät me deermäd uk in do Bierge fiere kon. Eegentelk rakt dät bie tjo Satellite uk noch n twäiden Punkt, man die fint sik twäie so hooch as do Satelliten buppe ju Äiduurfläche un is deeruum in dän Autoferkier uunmuugelk. Deermäd houget me also"}
{"id": "1209", "contents": "Ju Luchtgauegaid in dät Luftloose (Vakuum) is ne wichtige physiske Konstante, gewöönelk anroat mäd ju Bouksteeuwe c. Dät is ju Gauegaid fon aal electromagnetiske Stroalenge, iensleeten sichtboar Lucht, in ju fräie Ruumte. Dät is ju Gauegaid fon aal wät nul Rästmasse häd. In SI -Eenhaide is ju Gaugaid fon dät Lucht in Vakuum definierd as gnau 299,792,458 Meter pro Sekunde (1,079,252,849 km/h). Ju Gauegaid fon dät Lucht kon touwiesd wäide tou n bestimden numerisken Wäid, deer ju fundamentelle Eenhaid fon Laangte, dät Meter, siet dän 21. Oktober 1983 definierd is as dän Oustand dän dät Lucht bäätelait in Vakuum in n 1/299.792.458 Deel fon ne Sekunde. In uur Woude: älke Ferbeeternge in je Meetgnauegaid fon ju Luchtgauegaid ferbeetert ju Definition fon dän Meter, man annert nit dän numeriske Wäid fon c. Gewöönelk wäd in ruuge Skätsengen dän uungefääre Wäid fon 3x 10 8 {\\displaystyle 10^{8}} m/s bruukt, wierbie die Failer man 0.07% is. Ju Gauegaid fon dät Lucht, wan dät gungt truch n truchsichtich of truchskienend Materioal, as Glääs of Luft, is litjer as sien Gauegaid in Vakuum. Dät Ferhältnis fon ju Gauegaid in Vakuum tou dät in sun Materioal naamd me ju Breektaal fon dät Materioal. In ju Relativitätstheorie"}
{"id": "121", "contents": "Aincreville is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lorraine (Lothringen), in Frankriek. Dät Gebiet fon Aincreville is 9,11 km². Aincreville häd n Ienwoonertaal fon 84 (1999)."}
{"id": "1210", "contents": "18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24. Jiere: 2004 - 2005 - 2006 - 2007 - 2008 - 2009 - 2010 - In düt Jier begint die Uutbau fon dän Panamakanoal foar noch grattere Skiepe. Die Uutbau duurt bit 2016. 1. Januoar: Rumänien un Bulgarien wäide in ju Europäiske Union apnuumen. 18. Januoar: Die Orkoan Kyrill, die läipste Orkoan sänt dän Lothar fon'n 26. Dezember 1999, lukt uur Europa wäch. 47 Moanskene kuume tou Dood, Seekskoaden fon moor as een Milliarde Euro äntstounde. 6. Moai: Nicolas Sarkozy (UMP) wint ju Köär in Frankriek. 24. Juni: Ju Paatäi Do Fräisen wäd in Aastfräislound gruunded. Moai: Die israeliske Archäologe Ehud Netzer meent, dät hie dät Grääf fon Herodes dän Groote fuunen häd. Aan Bewies rakt dät noch nit. 7. Januoar Seelter Diashow as Gröitnis. 1. Februoar: Seelter Foarsittende fon Minnerhaide-Räid 2. August: 94 moal \"Die Wänt strookede dät Wucht\" ap Internet. 31.3.08: 220 moal. 14. September: Seeltersk (Tag 1) ap Sprachenturnier Papenburg. 5. November: Näie Anfroage foar ju seelterfräiske Wikipedia 13. November: Seelter Kurs nu in fjauer Sproaken. 5. Dezember: Näien Professor foar Plat un Seeltersk. 9. Dezember: Ju Seelterske Wikipedia häd 500 Artikkele! 15."}
{"id": "1212", "contents": "Ju Europäiske Ruumtefoartorganisation (ängelsk: European Space Agency, kuut ESA) is een internationoale Waareldruumte-Organisatsjoon mäd hiere Sit in Paris. Ju wuude an n 30. Moai 1975 foar beetere Koordinierenge fon do europäiske Ruumtefoart-Aktivitäten gruunded, as die technologiske Rukstound in ju Ruumfoart juun ju USSR un do FSA aal gratter wuude. Ju ESA häd 17 Meeglidstoaten un beschäftiget 1.905 Mee-Oarbaidere (2006). Ju ESA is ju Ätterfoulgeorganisation fon ju europäiske ELDO, ju ESRO un ju Europäiske Fiermeldesatelliten-Konferens (CETS). Ätter dät Art. II fon hiere Statuute sunt do Ruumtefoart-Aktivitäte foar „bloot freedelke Swäkke“. Tou do Gruundengs-Meeglieedere fon 1975 hiere: Belgien Dänemark Düütsklound Frankriek Groot-Britannien Italien do Niederlounde Sweden ju Swaits Spanien Uur Meeglidstoaten: Finlound (sänt 1987) Griechenlound (sänt Meerte 2005) Irlound Luxembuurich (sänt Dezember 2005) Norwegen Aastriek (sänt 1987) Portugal Rumänien (noch nit ratifiziert) Tschechien (sänt November 2008) Sänt dän 1. Januoar 1979 is Kanada n assoziert Meeglid. Deerfoar wuude n Kooperationsferdraach moaked, wierbie dät Lound ju Deelnoame an do Äntskeedengprozesse un Programme fon ju ESA un ne gjuchte Ferdeelenge fon Industrieferdraage kricht. Oafte toanke Moanskene dät ju ESA tou ju Europäiske Union heert. Ju ESA is ne oaine Organisatsjoon, man ju häd oafte Kontakt mäd ju EU. Buute ju Swaits un Portugal sunt"}
{"id": "1214", "contents": "Dät Snoabeldiert is n australisk Suugediert. Dät Snoabeldiert is bekoand, wült et Oaiere lait. Buute dät Snoabeldiert konnen dät uk do Miegelke-Iegele, do uk tou ju Unnerklasse fon do Uursuugedierte heere. Die Kop un die Rump fon dät Snoabeldiert sunt touhoope 3 tou 4,5 Dezimeter loange un die Stäit is 1 tou 1,5 dm loange. Do Määrkmoale fon dät Snoabeldiert wieren ju Uurseeke deerfoar, dät fröier fuul Biologen toachten, dät dät Snoabeldiert, dät me ja fröier bloot fon doode Exemplare koande, n uunäächt un touhoopesät Diert waas: Sien platte Stäit lieket dän Stäit fon dän Biber. Ju Giftkralle, ju monnelke Snoabeldierte an do bääterste Beene häbe, lieket dän Gifttusk fon n Slange. Do Faanderfäite liekje do Fäite fon n Fiskotter. Ju Snoabel lieket ju Snoabel fon ne Oante. Dät Snoabeldiert lieuwet in dät aastelke un suudaastelke Australien, in un an dät Swäitwoater. Die Lieuwendsruum fon n Snoabeldiert umfoatet 5 km Ouger. Also kon me dät Snoabeldiert nit goud in n Zoo hoolde. Die Moanske heelt bit däälich bloot soogen Snoabeldierte in n Zoo, un aal in dän New York Bronx Zoo. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9 David Bergamini un ju Redaktion fon do"}
{"id": "123", "contents": "Die Akster (Pica pica) is n Fuugel die der foarkuumen däd in Europa un n groot Paat fon Asien. Pica pica pica"}
{"id": "1235", "contents": "Ju Breektaal fon n Stof is ju Ferhältnistaal fon ju Luchtgauegaid in Vakuum un ju Luchtgauegaid in dän Stof. Die Uutdruk Breektaal is oulat fon dät Phänomen Breekenge. Ne Luchtstroale, ju de Skeedfläche fon two Stoffe passiert, wäd breeken, wan do Luchtgauegaide in do bee Stoffe ferskeeden sunt. Ju Breektaal wäd anwoand uum dän Winkel fon ju Breekenge tou bereekenjen. Ju Breektaal is as Ferhältnistaal fon two gliekoardige Grööten dimensionsloos un häd also neen Eenhaid. Deeruum dät ju Luchtgauegaid in aal Stoffe läiger is as ju Luchtgauegaid in Vakuum, is ne positive Breektaal altied gratter as 1. Dät rakt oawers bestimde metamaterioale mäd ne negative Breektaal. Wan n Luchtbunnel in n truchsichtigen Stof häärienträt, rakt dät ätter dät Gesäts fon Snellius n konstant Ferhältnis twiske dän Sinus fon dän Ienfalwinkel θ1 un dän Sinus fon dän Breekengswinkel θ2. Dit konstante Ferhältnis wäd ju Breektaal n fon dän Stof naamd. Ju Breektaal is gliek dät Ferhältnis fan ju Luchtgauegaid in Vakuum c un ju Luchtgauegaid in dän Stof v. n = sin ⁡ ( θ 1 ) sin ⁡ ( θ 2 ) = c v {\\displaystyle n={\\frac {\\sin(\\theta _{1})}{\\sin(\\theta _{2})}}={\\frac {c}{v}}} Foar ju Breektaal jält dän Touhoopehong: n = ϵ"}
{"id": "1236", "contents": "Bielde:Migration des Roms.jpg Dät Romani is ju Sproake fon do Sinti un Roma, bee uk bekoand as “Zigeunere” un in Seelterlound sogoar as “Heeden” 1 {\\displaystyle ^{1}} . Ätter wäkke Wietenskuppere skuul me sogoar fon “Sproaken” baale, deer do ferskeedene Stamme gans uunglieke Dialekte baale. Dät rakt uur de ganse Waareld sun 6 Millionen Ljuude do dät baale, deerfon 4,6 Millionen in Europa. Analyse fon dät Romani häd wiesd dät dät Früünd is tou Sproaken in Noud-India un Pakistan, as dät Hindi un foarallen dät Punjabi. Dät wäd ankieked as n stäärken Bewies uum dän geographiske Uursproang fon do Roma tou bestimmen, foarallen deeruum dät do Leenwoude in dät Romani dät muugelk moaakje, hiere Migration ätter dät Wääste tou foulgjen. Ne rezente Studie meent dät Romani Früünd is tou dät Singalesiske. Do maaste Roma hääbe an hiere Sproake fäästheelden, man säilden sunner uk ju Sproake tou leeren fon dät Lound wier jo ferbleeuwen, deer do maaste Stamme wäil loange Jiere of sogoar Jierhunnerte binne dätsälge Gestrich bleeuwen. Ju Sproake is fon Uursproang Indisk, man häd iraniske, armeniske, griechiske un slawiske Ienfloude unnergeen; do Stamme do der fääre looken, lieten hiere Sproake noch moor be-ienfloudje. Do Ienfloude gunge maasttieds fuul fääre"}
{"id": "1242", "contents": "Die BSV Kickers Emden (Seelterfräisk: BSB Kickers Oamde) is n Sportbuund uut Oamde. Die BSV is in 1946 änstounde un spielje in dät Embdena-Stadion. In 1991 keem ju Monskup in die fröiere Oberliga Nord. In 1994 is die Buund sogoar dät Noudmästerskup, man in ju Apstiegsrunde ätter ju 2. Liga häd ju Monskup naan Ärfoulch häiwed. Offiziel 12.000, man eegentelk sogoar 14.000 Toukieker bie dän Aufstiegsspielen sunt bit tou däälich dät Toukiekerrekord. Ju 1. Foutbalmonskup fon die BSV spielt ou dät Saison 2008/2009 in die 3. Liga. Siede fon BSV Kickers Emden"}
{"id": "1246", "contents": "Ju 3. Liga is ou die Saison 2008/09 ju träädgrootste Liga in dät düütske Foutbal. Dät is ju Liga twiske ju 2. Liga un do Regionalliga's. Foar dät Foutbalsaison 2008/09 sunt do naiste Monskuppe deerbie:"}
{"id": "125", "contents": "Amanty is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek. Dät Gebiet fon Amanty is 9,68 km². Amanty häd n Ienwoonertaal fon 111 (1999)."}
{"id": "126", "contents": "As Amateurbeende (dt. Amateurbänder) beteekent me do Frequenzberäkke, do der foar dän Amateurfunk fräiroat sunt. Do Beende wäide ätter ju Woogenlaangte fon do Frequenze benaamd. Ju Woogenlaangte kricht me uut ju Division fon ju Luchtgauegaid (299.792.458 m/s) truch ju Frequenz (in Hertz). Biespilswiese stoant dät 160-Meter-Beend foar dän Beräk fon sowät 1800 bit 1900 kHz un dät 80-Meter-Beend foar dän Beräk fon 3500 bit 3800 kHz. Do eerste Amateurfunkbeende wuuden internationoal in dät Washingtoner Oukuumen fon 1927 as Deel fon dät Internationoale Fiermäldeferdraach do Funkamateure toudeeld. Ju Amateurfunkferoardnenge ferloowet Amateurfunkbedrieuw ap foulgjende Frequenze: Tousätselke Nutsengsbestimmengen (kuut): Tou Bewilligengs- un Laistengsklasse sjuch Amateurfunktjuugnis. Uursät uut dät Düütske Wikipedia."}
{"id": "1261", "contents": "Hier rakt et ne Lieste fon Literatuur in Minnerhaide-Sproaken. Korniske Literatuur Ladiniske Literatuur Noudfräiske Literatuur Seelterfräiske Literatuur Sorbiske Literatuur Wäästfräiske Literatuur Walisiske Literatuur"}
{"id": "127", "contents": "In n Ounfang fon dät Radio kuud älk noch moakje wät er wüül. Dät roate fluks Zivilljuude, do der fersoachten uur dät näie Medium sik enuur tou beloangjen. Dät annerde sik, as in dän eerste Waareldkriech die Wäid fon Radio as Kontaktmiddel hääruutkoom. Ätter dät bruukte me n Lizenz foar oaine Seendengen. As dan die Rundfunk sik äntwikkelde, noom ju fluks do maast oainde Woogenlaangten (Loangwoogen/LW un Middelwoogen/MW) foar sik in Besleek. So wuuden do Funk-Amateure ferband ätter do Kuutwoogen (KW), un deer leeter uk wier ap gans smälle Frequenz-Beende. Nu is dät je so, dät ju Ferspreedenge ap LW un MW gungt mäd Boudemwoogen, dät sunt Woogen, do der mee beegje mäd dät Uurflak fon de Waareld. Ap bääste gungt dät ap LW, man ap MW wäd dät al ouswäkked uur laangere Oustande un ap KW is dät al gans läip. Daach fersoachten do Amateure mäd hiere litje Fermuugen ap KW Kontakte uur laangere Oustande tou lääsen. Un wan do seekkundige Ljuude uk kwieden, dät et nit kuude, daach geenen do Amateurferbiendengen immer fääre. In n Dezember 1921 wuuden do eerste transatlantiske Ferbiendengen moaked ap 230 Meter mäd n n Fermuugen fon 990 Watt. Leeter wuuden ap fuul kuutere"}
{"id": "1271", "contents": "Friesenfeld waas n Gau, die der liech in wät däälich dät Noude fon Thüringen un dät Suude fon Sachsen-Anhalt is, in dät Gestrich twiske Allstedt un Mersebuurich. Dät hied dät Skeed juun dän Hassegau. Ferskeedene Stääde un Täärpe fon Friesenfeld as Ossfurt wieren dät Klaaster Hersfeld toun Ougoawe fon fon Tjaanden ferplichted. Benaamd wuude dät ätter Fräisen, do sik hier as Kolonisten ansiedelden."}
{"id": "128", "contents": "Ambly-sur-Meuse is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lorraine, in Frankriek. Dät Gebiet fon Ambly-sur-Meuse is 9,68 km². Ambly-sur-Meuse häd n Ienwoonertaal fon 111 (1999)."}
{"id": "1280", "contents": "Ait is ne Stääd in ju Meente Ait un Sit fon ju Meente. Ait is ne wichtige Noaberstääd fon Seelterlound. Ait lait in dät Ooldenbuurger Munsterlound. Nit so smaichelhaft is dät seelter Kweedewoud: \"Harne ji wat eerder kaumen, dan harne ji mitte gaiten\" kweede do Aitere. Ait lait suudelk dän Kustenkanoal un suudelk Seelterlound. Ap dät Woapen fon Ait sunt ju oolde Stäädpoute un two Poapskenbleede tou sjoon. Tou ju Meente Ait heere do foulgjende Täärpe un Buurskuppe: Ahrensdorf Altenoythe: Fläche: 63 km², Ienwoonere: 5.535 Edewechterdamm Augustendorf Ellerbrock Friesoythe: Fläche: 86 km², Ienwoonere: 9.536 Gehlenberg: Fläche: 21 km², Ienwoonere: 1.602 Heinfelde Kampe Kamperfeen Markhausen : Fläche: 41 km², Ienwoonere: 2.196 Mehrenkamp Näiskäddel: Fläche: 15 km², Ienwoonere: 974 Neuvrees: Fläche: 21 km², Ienwoonere: 969 Pehmertange Schlingshöhe Swonnebierich Swonnebiergerfoan Thüle: Fläche: 40 km², Ienwoonere: 945 Wiendmäälne in Geelenbierich St.-Marien Ait St.-Vitus Ooldenait St.-Johannes Markhuusen St.-Johannes-Baptist Thüle St.-Josef-Kapälle Kampe St.-Ludger Näiskäddel St.-Prosper Geelenbierich je evangeelske Michaelis-Säärke Ait Thülsfelder Talsperre Truch Ait fljut ju Söiste (Soeste) Diertepark in Thüle Ferskeedene Industie-, Hondels- un Hondwierksbedrieuwe c-Port an dän Kustenkanoal Ju oolde Stäädpoute, ju der 1945 stukkenscheeten is Commons: Ait – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "1281", "contents": "Twiskenoan, of mäd dän Ferwies ap ju Kuur-Betjuudenge fon ju Meente, Boad Twiskenoan is een Meente in dän Loundkring Ammerlound un lait an dät Twiskenoaner Meer. Ieuwenske dät Haudtäärp Twiskenoan heere deer noch sowät füüftien uur Täärpe tou. Archäologiske Uutgreeuwengs-Funste in Querenstede betjuuge een eerste Besiedelenge fon dät Rebät, wier däälich ju Meente lait, ap ju uutgungende Weichsel-Kooldtied uum sowät 10.000 foar Kristus. Systematiske archäologiske Uutgreeuwengen in't Ammerlound Midde fon dät 20. Jierhunnert lieten een truchgungende Besiedelenge fon ju Region fermoudje, ju dan uum 500 ätter Kristus mädeens oubriek. Ätter moorere hunnert Jiere Wöistengs-Tied begon in't 9. Jierhunnert dan ju Näibesiedelenge fon ju Region. In düsse Tied äntstuuden allerweegense Isk-Hoawe un an do Uutloopere fon hiere Lounderäien bieldeden sik sonaamde Brink-Siedelengen, maasttieds mäd läpperen Äkker-Boudem. In düsse Tied läite sik uk Uutgreeuwengs-Funste uut aan Sood tichte bie dän Twiskenoaner Määrkedploats doatierje. Eerste skriftelke Tjuugnisse uur Twiskenoan rakt dät in't Jier 1124 in'n Touhoopehong mäd ju Gruundenge fon ju Twiskenoaner Sänt-Jans-Säärke truch dän Ooldenbuurger Groaf Egilmar II.. Amtelk wäd deeruum ju Gruundenge fon Twiskenoan ap düt Jier fäästlaid, uk wan dät Täärp fermoudelk in Weerhaid sun tjoohunnert Jiere aller is (wier do Funste uut dän Sood ap wiese). Dät Säspel Twiskenoan"}
{"id": "1282", "contents": "In ju Astronomie is n Satellit n Objekt, dät unner Ienfloud fon ju Sweerkraft in ne Boane uum n uur Objekt tou bewääget. Der wäd uk wäil kweeden, dät die Satellit sik binne dän Sweerkraft-Horizon fon dät uur Objekt befint. N Satellit, die der sik befint in ne Boane uum n Heemelköärper as n Planet, wäd uk wäil Moune naamd. Natüürelke Mounen sunt maasttied Objekte mäd ju Struktuur fon n litjen Planet of Planetoide, do der ienfangd wuuden sunt fon ju Sweerkraft fon dän Planet. Kunstelke Satellite sunt uunbemonde Reewen, do der fon do Moanskene in ne Boane broacht sunt uum ju Äide tou. Objekte, do der uum n Stiern as uus Sunne tou traale, wäide maasttied naan Satellit, man Planet, Dwärchplanet, Planetoid of Komet naamd. Bloot bie Dubbelstierne wäide do Stierne in Boanen uum dän Haudstiern tou wäil Satellit naamd. In grooteren Uumfang wäide litjere Molksträite-Systeme (as toun Biespil Messier 32 en Messier 110) un Kuugelstiernhoope, do der rundtraale uum groote Molksträite-Systeme uk Satellite of Satellit-Systeme naamd."}
{"id": "1283", "contents": "Tschipko is ne Meente in dät Suude fon Brandenbuurich tichte bie do Stääde Senftenberg un Cottbus in ju Niederlausitz. Schipkau waas n düütsken Noome, foar dät Jier 1937 waas dät Zschipkau, uut Ischibka → ooldnoudisk Isrebka (dät Whisky), in dät Jier 1332 is dät Tschipko, un dät hat ap Sorbisk Šejkow. Dät näie Woapen wäd in ju Midde fon n „S“ - oardigen Twiech fon n Hoagebuttenstruuk unnerdeeld. Dät „S“ stoant foar dän Ounfangsboukstäf fon ju Meente „S“chipkau. Die Hoagebuttenstruuk as regionoal heemske Plonte, ju sik nu wier ap do rekultivierde Flächen uutsprat häd, symbolisiert tougliek dät touhoopewoaksen fon do säks Deele fon ju Meente. Disse sunt as säks Hoagebutten teekend. In dän linken unneren Haaldeel fon dät Woapen is n Bierichwierksymbol tou sjoon. In dän gjuchts in dän Bupperhaaldeel is ne swott-wiet karierde Start- un Siel-Flaage tou sjoon, ju dät Symbol foar ju Äntwikkelenge fon ju Meente foarallen fon dän Tourismus, is. Dät Symbol wuude deerfoar nuumen, wült dät in ju Meente uk n Motoorsport-Wai rakt. Ju Meente Tschipko heert tou dän Loundkring Oberspreewald-Lausitz in n suudelken Deel fon dät Buundeslound Brandenbuurich. Ju Stäädgränse fon Dresden kumt ätter so'wät 50 Kilometer un Berlin in Dresdens erreicht man in 40"}
{"id": "1284", "contents": "Prof. i.R. Dr. Dieter Stellmacher is bädden 1939. Hie moakede dät Studium fon ju Germanistik, Niederlandistik un Slavistik in Leipzig. Hie promovierde 1968 un waas dan Düütsklektor in Finnland. In 1975 moakede hie Habilitation in Marburg un wuude dan Professor in Gießen, siet 1976 Prof. in Göttingen. Siet 1998 is hie Foarsittende fon ju Internationoale Dialektologesälskup; hie is Hääruutreeker fon dät Niedersächsiske Woudebouk. Bie sien Oarbaid gjuchte hie sik foarallen ap Läichdüütske Sproake un Literatuur, Dialektologie un Noomenkunde. Fääre moakede hie Foarskenge in Lexikographie un Sproakatlasgeographie. Foar Seelterlound is foarallen wichtich sien Oarbaid uur Sproakstatistik: Das Saterland und das Saterländische, Autor: Dieter Stellmacher, Verlag: Florian Isensee GmbH, ISBN 3-89598-567-8 Siede fon Prof. Stellmacher"}
{"id": "1285", "contents": "Ju Sproakstatistik lait ju Taal fon Ljuude fääst, do ne bestimde Sproake baale un unner wäkke Ferhältnisse. Ju heert deermäd tou ju Soziolinguistik. In ne uur Betjuudenge is Sproakstatistik ju statistiske Behonnelenge fon sproakelke Oainskuppe, sjuch Quantitative Linguistik. Hier wollen wie uus gjuchte ap ju: Fon oolde Tieden failje uus Angoawen, man wie konnen uus beluuke ap do Ienwoonertaale un ounnieme, dät aal Ienwoonere domoals Seeltersk baalen dieden, ougesäin fon 1871, as ätter Kollmann 395 in Strukelje al ne wichtige Feenkolonisation tougoang keemen waas. Dät is aal wierroat in ju graphiske Deerstaalenge gjuchts. 1890 Dät eerste Moal wuude ju Sproakstatistik hier anwoand fon Paul Kollmann bie ju Foulkställenge fon 1890. Hie stoalde domoals fääst, dät in ju domoalige Meente Roomelse 89,2% fon do Ienwoonere Seeltersk baalen dieden (wierfon 85% in dät Täärp sunner do Buurskuppe), in Strukelje 45,2% (79,5%) un in Skäddel 87,4% (89,9%). Ju läige Taal foar Strukelje kumt deerhäär, dät in do Feenkolonien Idafeen (Westkanal) un Elisabethfeen bolde neen Seeltersk boald wuude. Aal touhoope boalden 2471 Ljuude Seeltersk, dät waas 58,4% fon ju Befoulkenge fon 4215. Fääre boalden 1738 Platdüütsk (41,1%) un 23 Hoochdüütsk (0,5%). Dät waas dan meegereekend Näiskäddel mäd 59 Ljuude Seeltersk juun 406 Platdüütsk. 1971"}
{"id": "1288", "contents": "Brandenbuurich is n Buundeslound fon Düütsklound. Sproaken sunt Hoochdüütsk, Läichdüütsk un Läich-Sorbisk. Do kringfräie Stääde sunt: Brandenburg an der Havel Cottbus Frankfurt (Oder) Potsdam Tschipko Commons: Brandenburg – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "129", "contents": "Amel-sur-l'Étang is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek. Dät Gebiet fon Amel-sur-l'Étang is 14,74 km². Amel-sur-l'Étang häd n Ienwoonertaal fon 150 (1999)."}
{"id": "1291", "contents": "Ju Befoulkengsäntwikkelenge beskrift, wo ju Befoulkenge sik in dän Loop fon do Jiere annert in een bestimd Gebiet. Deerbie gungt et deeruum, wofuul Ljuude bädden sunt un wofuul stuurwen sunt. Deertou kumt ju Migration ätter uur Gebiete wai un uursuume. Äntwikkelenge fon Huushollengen un Persone in dät Seelterlound"}
{"id": "1293", "contents": "Seedelsbierich is n Täärp in dät Suude fon Seelterlound. Dät waas fröier ne litje Buurskup fon Skäddel. Däälich woonje 2.950 Moanskene in Seedelsbierich. Suudelk fon Seedelsbierich bildet dät Kustenkanoal däälich dät suudelke Skeed fon Seelterlound. Dät Täärp un do naiste Buurskuppe bildje touhoope Seedelsbierich: Seedelsbierich-Kolonie, Hällene I un Hällene II, Fäärmesound un Heeselbierich. Suudelk fon Seedelsbierich lait noch ju Siedlenge Muddebierich. \"Seedelsbierich\" wäd uk \"Seeidelsbierich\" af \"Säidelsbierich\" skrieuwen, af as doo Strukeljer kweede, \"Säidelsbäirch\", Die Noome is fielicht tou ferkloorjen as \"Bierich mäd n Seedel\", wier *Seedel dan sofuul hat as \"Sitz\" af \"Woonsteede\". Seedelsbierich is dät jungste Täärp in dät hüütige Seelterlound. Do eerste Ienwoonere hääbe sik deer in 1803 deellät. Bie de Gebietsreform fon 1974 wuuden Skäddel un Seedelsbierich mäd do Meenten Roomelse un Strukelje tou ju Meente Seelterlound touhoopefoatet. In dät Suude ieuwenske dät Kustenkanoal lait ju \"Abfalldeponie\" fon dän noudelken Loundkring Kloppenbuurich. Ju katoolske Skoule wuud 1861 gruundet, die eerste Koaster waas Heinrich Hollinden. Unnergjucht waas in ne Hierkoamer fon Heinrich Wimberg (däälich dät Butzhuus). Eerste wieren deer 21 Bäidene. 1863 wuud deer ju eerste Skoule baud, ju waas 30 qm groot. 1876 wieren deer 25 Bäidene bie Koaster Ahlrichs in dän Unnergjucht. 1900 wieren deer"}
{"id": "1294", "contents": "Johann Friedrich Minssen (1823-1901) waas n wichtigen Unnersäiker fon ju seelter Sproake. Hie waas bädden (gebooren) in Jever un studierde Theologie un Philologie in Jena un Berlin. Hie waas n jungeren Fädder fon Ehrentraut un hie wüül dät Hälgeloundske un dät Seelterske fäästlääse juust as die dät Wangeroogiske notierd hiede. Deertou woonde Minssen in n Suumer fon 1846 ap Hälgelound un dan fon n 7. Oktober bit n 22. Dezember in Seelterlound, woarskienelk in Skäddel. Hie stoalde dan fluks fääst, dät Hettema un Posthumus dät Seelterske in do Apteekengen fon 1832 toufuul uumebilded hieden ätter dät Ooldfräiske, wät jo heere wüülen. Do eerste Paate fon sien Oarbaid (Vorwort un Das Zeitwort) koomen 1854 in ju Tiedskrift Friesisches Archiv, man deeruum dät ju leeter nit moor ärskienen diede, bleeuw ju Räst in Hondskrift lääsen, ju Minssen dan leeter loande an Ludwig Strackerjan, die n Paat fon dän Anhang 1867 in hoochdüütske Uursättenge publizierde. Man ätters (1893) waas ju Hondskrift nit wiertoufienden. Tou n Getoankbouk bie ju Jierhunnertfier fon ju wäästfräiske Selskip foar Fryske tael- en skriftkennisse in dät Jier 1948 wuud dät ganse Archiv fon dän Fereen in Ljouwert truchsoacht. Deerbie foont me uk hondskriftelke Stukke fon Minssen; dät wieren do"}
{"id": "1295", "contents": "N Spräkwoud is n kuuten kräftigen Sats, wier fuul Wiesegaid oane sit. Spräkwoude wäide oafte bruukt uum ju Unnerscheed twiske Sproaken tou wiesen. So sunt uk ap Seeltersk al siet loang Spräkwoude apteekend wuuden, mädnunner sun 1500 Stuk. Oafte sunt dät eenfache Weerhaide as: Dwoon dät leert Smoacht is die bääste Kok Do swotte Bäiste reeke uk wiete Molk Wät lait, dät lait. Dan is uk ne Läkse of n gouden Räid deeroane: Beeter wät as niks Die nit heere wol, mout fäile Wät foarbie is, kon me nit moor annerje Uum dät goud behoolde tou konnen, riemet dät oafte: Däälich rood, mäiden dood Älk Hüüsken häd sien Krüüsken Eende goud, alles goud Uk oafte fint me Stäfriem: Hie häd niks tou bieten of tou breeken litje Ljuude sunt uk Ljuude die niks häd, kon niks reeke je laanger hier, je leeter deer Dan sunt uk oafte Juunsatse deeroane: Die t aal hääbe wol, kricht niks Dät jappet wied un bit neemens Eegentelk nit deertou heere Ferglieke: Hie is so daaten as n Foole Du ljuchst dät du stjunkst! un uk neen fääststoundende Weendengen as: Die wol t mäd froai Baalen goud moakje Bietiede tjut sun Spräkwoud ap seelter Ferhältnisse"}
{"id": "1297", "contents": "In Seelterlound wuude altied fuul fertäld un bit däälich heert me dät noch wäil. Fuul fon do Fertälstere of Dööntjene (dt. Volkserzählungen, Sagen) sunt apteekend wuuden un so bewoard blieuwen. Do hääbe maast Motive do der uur gans Europa foarkuumen dwo, man bietiede sunt do in Seelterlound ap ne apaate Wiese uutoarbaided. Wie liestje do hier ap ätter do Apteekenere: 3. Beend ätter Siedenummer. 10 Fon n Machannelboom, wieroun ju läipe Stäifmuur stroafed wäd, ju dän litje Bruur unner n Machannelboom begreeuwen hiede. (uursät ätt Grimm) 19 Die Buur un sin Iesel. Die Iesel wäd dän beseepene Buur stäälen un dan nimt aan fon do Däiwe dän Toom in de Muule un moaket dät Buur wies dät hie in n Iesel ferwonsked weesen waas! 21 Knäppele uut n Säk. Die äärme Bruur kricht fon dän Düüwel n Hoone die der Jäild schit, n Disk die sik däkket un Knäppele do der slo. Die rieke Bruur wol dät aal uk hääbe un kricht dät uk, wan wäd dan läip fon sien oaine Knäppele ferhauen. 32 Die Käärel in e Moune. Dät schäl n deerwai ferwonskeden Gaudäif weese. 32 Fon n Knächt die in e Moune weese hiede. 38 Die Wänt mäd"}
{"id": "1299", "contents": "Beekmans Wille waas n gjucht grooten un stäärken Mon, die der uum 1800 lieuwed hääbe schäl in Wräis ap n Hümling. Hie schäl die Lääste fon do Hüünen weesen hääbe. Fon him honnelt ne Geskichte. Wikisource: Beekmans Wille – Wällensammelenge"}
{"id": "130", "contents": "Ju Amtssproake is ju Sproake ju in n Lound fon ju Regierenge bruukt wäd."}
{"id": "1303", "contents": "Disse Löägengeskichte wuud bie Fästmäile ätter ju Evangeliummelodie loangsoam soangen. Hoagebööken Evangelium secundum Wurmploug Deer bääte dät Osterwold waas n Buur, Die hiede träi Suune. Die eene hiet Juust, die twäide hiet Knuust, Die trääde Jan Berend Wänt. Die eene waas bliend, die twäide waas lom, Die trääde splinter-bloot-noakend. Do geenen aal Träi ap de Jaacht, Die Bliende skoot n Hoase, die Lomme greep ne, Die Noakende statte ne in n Bouse. Do geenen jo noch n bitsken fääre, Do koomen jo bie n groot Woater, Un bie dät Woater liegen tjo Skiepe, Dät eene waas läk, dät uur waas gebräk, In dät trääde waas goarnaan Boudem oane. Un wier goarnaan Boudem oane waas, Deer geenen alle träi in sitte, Die eene fersoank, die uur ferdroank, Die trääde koom goarnit wier. Un die goarnit wierkoom, Die koom bie n grooten Woold. Un in dän groote Woold Deer stuud ne groote Säärke. Un in de groote Säärke, Deer stuud n holtenen Pastoor Un n buskboomnen Köäster, Do deelden dät Wäiwoater mäd n Knäppel uut. Glukseelich is die Mon, Die dät Wäiwoater äntloope kon. Ätter Strackerjan 2:297f. Zeno"}
{"id": "1306", "contents": "Sylt is mäd 40 Kilometer dät loangste Ailound fon Düütsklound un sogoar dät loangste Wäädailound wo dan uk. Dät is siet 1927 mäd dät Fäästlound ferbuunen truch dän Hindenburg-Dom, wieruur n Iersenboan lapt. Uurs as wäkke Ljuude toanke, häd Sylt niks Besunneres tou dwoon mäd Seelterlound. Die Noome Sylt skäl häärkuume fon ooldängelsk syll ‘Dräppel’, fon deensk Sild ‘Hiering’ of fon oold-deensk sylt ‘Soaltmäid’ of ‘brakkich Woater’. Die Noome Seelterlound deerjuun stamt eer fon Suugel. Uk ju sylter Sproake is gans uurs: Hur skel wü hen t.B. hat 'Wier skällen wie wai'. As Illustration deerfon gunge do maaste Ferwiese hierunner ätter Sylter Sieden in ju noudfräiske Wikipedia. Üüs Sölring lön', dü blefst üüs helig! (Uus Sylter Lound, du blifst uus hillich!) J.P. Hansen Christian Peter Hansen Boy Peter Möller Jens Mungard List Kaamp Woningstair Brääderep Munkmäärsk Waasterlön Raan'tem Tinem Kairem Arichsem Gurt Muasem Litj Muasem Uasterjen' Noudfräiske Wikipedia Salring histoori"}
{"id": "1307", "contents": "Suugel is n Täärp in dän Loundkring Oamselound. Fielicht häd Seelterlound sin Noome deerfon. In Suugel stoant dät Kastäil Clemenswerth Johann Bernhard Hensen, Architekt fon do Säärken in Skäddel, Näiskäddel, Harkebrääch un Suugel Woapen Koarte fon Suugel in dät Oamselound"}
{"id": "1309", "contents": "Dät Kataloanske is ne romaniske Sproake. Ju Sproake wäd fuul boald in Spanien, Andorra, Frankriek un Italien. Kataloansk is n bitje ännelk mäd Spoanisk, man moor mäd dät Oksitoanske. In Andorra is dät Kataloanske ju aleenige amtelke Toal. In Spanien wäd dät boald in Katalonien, ap do Balearen un n Deel fon Valencia. Dät Katalaniske un dät Spoaniske sunt deer offiziel anärkoand. Uur do Skeede fon disse Regionen wäd ju Toal uk boald, man deer rakt et neen amtelke Wätte tou. In Italien rakt et aan oolden Dialekt dät boald wäid ap Sardinien, wier dät ieuwenske dät Italieenske uk offiziel anärkoand is. In Frankriek rakt et in Roussillon Ljuude do ju Sproake baale konnen. Dät Kataloanske häd uungefäär alwen Millione Baalere, maast in Spanien. Dät Kataloanske is as uur romaniske Sproaken äntsteen uut dät Latinske, wät truch do Römer ätter Spanien wai broacht, un deer fääre äntwikkeld is. In dät 15., 16. un 17. Jierhunnert waas dät Kataloanske ferbeeden, un dät is in ju Tied fon Franco wier so keemen, man ju Toal wäd däälich in Katalonien moor boald as dät Spoaniske."}
{"id": "131", "contents": "Ancemont is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek. Dät Gebiet fon Ancemont is 13,3 km². Ancemont häd n Ienwoonertaal fon 591 (1999)."}
{"id": "1311", "contents": "Spiekerooch is aan fon do aastfräiske Ailounde. Dät lait aastelk Langeooch un wäästelk Wangerooge. Dät Ailound is 18,25 km² groot un deer woonje 781 Moanskene, do foarallen fon Tourismus lieuwje. Dät eensige Täärp ap dät Ailound hat uk Spiekerooch. Spiekerooch häd tjo Säärken. Ju oolde Ailoundsäärke fon Spiekerooch is baud wuuden in 1696 un is ju ooldste Säärke ap do aastfräiske Ailounde. Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) www.spiekeroog.de Spiekerooch ap Genealogie-Forum Commons: Spiekerooch – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "1318", "contents": "Curitiba (kuɾi'tibɐ) is ju grootste Stääd in Suud-Brasilien, Paraná (Stoat) Haudstääd. https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/ http://www.curitiba-brazil.com Commons: Curitiba."}
{"id": "132", "contents": "Ancerville (Meuse) is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lorraine, in Frankriek. Dät Gebiet fon Ancerville (Meuse) is 21,58 km². Ancerville (Meuse) häd n Ienwoonertaal fon 2 762 (1999)."}
{"id": "1320", "contents": "Achtkarspelen ('oachte Säspele') is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 162,74 km² un deer woonje 16.137 Moanskene (2006). Sit fon ju Meente is in Bûtenpost. Uur Täärpe in ju Meente sunt Boelensloane, Droegeham, Gerkeskleaster, de Harkema, Koatstertille, Stynsgea, Strobos, Surhústerfean, Surhuzum, Twizel un Twizelerheide. An do Noomendeele Tille (litje Brääch), Fean (Foan), Heide (Heede) kon me bolde sjo, wäkke Säspele bietou keemen sunt! Ju Meente hied loange ne apaate Loage in Wäästfräislound. In dät Middeloaler heerde Achtkarspelen tou dät Bisdum Munster, wilst Wäästfräislound fääre tou dät Bisdum Utrecht heerde."}
{"id": "1321", "contents": "Dät wääatfräiske Ailound Amelound is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 268,5 km² un deer woonje 3.452 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is Nes. Uur Täärpe in ju Meente sunt Ballum, Bueren un Hollum. Dät Ailound häd jierelk uur 500.000 Besäikere, wierfon fuul Düütske. Ap Amelound wäd n holloundsken Dialekt boald, dät Ameloundsk."}
{"id": "1323", "contents": "It Bilt waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 116,51 km² un deer woonje 10,963 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Sint Anne. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldebiltsyl, Froubuorren, Sint Jabik, Minnertsgea, Nij Altena un Westhoek. In It Bilt wäd ne besunnere Sproake boald, dät Biltske, ne Miskenge fon Wäästfräisk un dät Ooldholloundske fon Hollounder, do dät Gestrich 1505 iendieked hääbe."}
{"id": "1325", "contents": "Boalsert (Meente) is ne fröiere Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente waas 9,42 km² un deer woonje 9,607 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente was in Boalsert. Siet dän 1. Januoar 2011 heerd ju Meente tou ju näie Meente Súdwest-Fryslân."}
{"id": "1326", "contents": "Boarnsterhim waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 168,59 km² un deer woonje 19,330 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Grou. Uure Steeden in ju Meente sunt Akkrum, Aldeboarn, Dearsum, Eagum, Friens, Idaerd, Jirnsum, Nes, Poppenwier, Raerd, Reduzum, Sibrandabuorren, Terherne, Tersoal, Warstiens, Warten un Wergea. Websteede fon ju Meente"}
{"id": "1327", "contents": "Dantumadiel is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 87,49 km² un deer woonje 19,465 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Damwâld. Uure Steeden in ju Meente sunt Broeksterwâld, Driezum, De Falom, Feanwâlden, Rinsumageast, Readtsjerk, Sibrandahûs, Wâlterswâld un De Westereen. In Feanwâlden stound ju eensige äärhooldene Stins fon Fryslân, ju bekoande Skierstins. In dät Täärp Moarrewâld in ju fröiere Meente Damwâld häd Dr. Jacob Botke, die in do 1930-er Jiere dät Seelterlound moorere Moale besäiked häd, fon 1896-1898 as Koaster oarbeidet. In Damwâld sunt ne Sträite un ne Skoule ätter Dr. Botke naamd. Websteede fon ju Meente Ängelsk, Düütsk, Niederlounsk, Wääst-Fräisk"}
{"id": "1328", "contents": "Dongeradiel is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 266,94 km² un deer woonje 25.008 Moanskene (2010). Sit fon ju Meente is in ju Stääd Dokkum. Fääre rakt et in ju Meente Täärpe: Boarnwert, Brantgum, Ealsum, Eanjum, Easternijtsjerk, Eastrum, Foudgum, Hantum, Hantumerútbuorren, Hantumhuzen, Holwert, Ie, Ingwierrum, Jouswier, De Lytse Jouwer, Ljussens, Mitselwier, Moarre, Moddergat, Nes, Nijewier, Peazens, Raard, Ternaard, Waaksens, Wetsens un Wierum Websteede fon ju Meente Niederlounsk, Wääst-Fräisk"}
{"id": "1329", "contents": "Wûnseradiel is ne fröiere Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente was 317,68 km² un deer woonje 11,886 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente was in Wytmarsum. Uur Steeden in ju fröiere Meente wieren Allingawier, Arum, Breesândyk, Burchwert, Dedzjum, Eksmoarre, Ferwâlde, Gaast, Hartwert, Hichtum, Hieslum, Kimswert, Koarnwert, Koarnwertersân, Lollum, Longerhou, Makkum, Parregea, Penjum, Piaam, Skettens, Skraard, Skuzum, Surch, Tsjerkwert un Wûns. Siet dän 1. Januoar 2011 heerd ju Meente tou ju näie Meente Súdwest Fryslân. Websteede fon ju Meente Niederlounsk, Wääst-Fräisk"}
{"id": "133", "contents": "Andernay is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek. Dät Gebiet fon Andernay is 4,32 km². Andernay häd n Ienwoonertaal fon 228 (1999)."}
{"id": "1330", "contents": "Wymbritseradiel is ne fröiere Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente was 162,74 km² un deer woonje 16,137 Moanskene (2006). Sit fon ju Meente was in Drylts. Uure Steeden in ju fröiere Meente wieren Abbegea, Aldegea, Blauhûs, Easthim, Folsgeare, De Gaastmar, Gau, Goaiïngea, Greonterp, Heech, De Hommerts, Idzegea, Yndyk, Ypekolsgea, Jutryp, Koufurderrige, Nijlân, Sânfurd, Skearnegoutum, Smelbrêge, Toppenhuzen, Tsjalhuzum, Turns, Twellingea, Wâldsein, Westhim un Wolsum. Siet dän 1. Januoar 2011 heerd ju Meente tou ju näie Meente Súdwest Fryslân."}
{"id": "1331", "contents": "Weststellingwerf (stel. Weststellingwarf) is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 228,36 km² un deer woonje 25,502 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Wolvegea (stel. Wolvege). Uur Täärpe in ju Meente sunt Aldeholtpea (stel. Hooltpae), Aldeholtwâlde (stel. Hooltwoolde), Aldetrine (stel. Ooldetriene), Aldlemmer (stel. Ooldelaemer), Blesdike (stel. Blesdieke), De Blesse (stel. De Blesse), Boyl (stel. Buil), Easterstreek (stel. De Oosterstreek), Finkegea (stel. Vinkege), De Hoeve (stel. De Hoeve), De Langelille (stel. De Langelille), Munnikebuorren (stel. Munnikeburen), Nijeholtpea (stel. Ni'jhooltpae), Nijeholtwâlde (stel. Ni'jhooltwoolde), Nijetrine (stel. Ni'jtriene), Nijlemmer (stel. Ni'jlaemer), Noardwâlde (stel. Noordwoolde), Pepergea (stel. Peperge), Sânhuzen (stel. Zaandhuzen), Skerpenseel (stel. Scharpenzeel), Slikenboarch (stel. Sliekenborg), Sonnegea (stel. Sunnege), Spangea (stel. Spange), Steggerda (stel. Steggerde) un Teridzert (stel. Der Izzerd). Websteede fon ju Meente"}
{"id": "1332", "contents": "Tytsjerksteradiel is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 161,42 km² un deer woonje 32,352 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Burgum. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldtsjerk, Earnewâld, Eastermar, Garyp, Gytsjerk, Hurdegaryp, Jistrum, Mûnein, Noardburgum, Oentsjerk, Ryptsjerk, Sumar, Suwâld, Tytsjerk un Wyns. Websteede fon ju Meente Ängelsk, Niederlounsk, Wääst-Fräisk"}
{"id": "1333", "contents": "Snits (Meente) (nl. Sneek) is ne fröiere Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente was 34,04 km² un deer woonje 33,115 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente was in ju Stääd Snits. Uure Steeden in ju fröiere Meente sunt Ysbrechtum, Loaiïngea un Offenwier. Siet dän 1. Januoar 2011 heerd ju Meente tou ju näie Meente Súdwest Fryslân. Websteede fon ju Meente Ängelsk, Düütsk, Niederlounsk, Wääst-Fräisk"}
{"id": "1334", "contents": "Smellingerlân is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 126,15 km² un deer woonje 54,993 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Drachten. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldegea, Boarnburgum, Drachtster Kompenije, De Feanhoop, Goaiïngahuzen, De Houtigehage, Koartehimmen, Nyegea, De Pein, Rottefalle, Smelle Ie, De Tike en De Wylgen. Websteede fon ju Meente Ängelsk, Niederlounsk, Wääst-Fräisk"}
{"id": "1335", "contents": "Skylge is aan fon do wäästfräiske Ailounde un ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 674 km² un deer woonje 4,702 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Wääst-Skylge. Uur Täärpe in ju Meente sunt Aasterein, Baaidunen, Formearum, Hee, Hoarne, Kaart, Kinum, Landerum, Lies, Midslân, un Stryp. Dät Wäädailound It Gryn, bekoant as Fuugelailound, heerd uk tou ju Meente Skylge. In Hoarne stound ju St. Janssäärke uut dät 13. Jierhunnert. In dän aastelken Deel fon dät Ailound wäd n fräisken Dialekt, dät Aastersk boald, in dän wäästelken Deel fon Skylge wäd dän fräisken Dialekt Skylgersk un in dät Midden fon dät Eilound wäd dän holloundsken Dialekt Midsloundsk boald. Ap Skylge stound de Brandaris, die ooldste Fjuurtouden fon do Niederlounde. Websteede fon ju Meente Ängelsk, Düütsk, Niederlounsk"}
{"id": "1336", "contents": "Eaststellingwerf is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 226,08 km² un deer woonje 26,229 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Easterwâlde. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldeberkeap, Appelskea, Donkerbroek, Elslo, De Fochtel, De Haule, Haulerwyk, Langedike, Makkingea, Nijeberkeap, Ravenswâld un Waskemar. Websteede fon ju Meente Niederlounsk"}
{"id": "1337", "contents": "Ferwerderadiel is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 133,11 km² un deer woonje 24,876 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Ferwert. Uure Steeden in ju Meente sunt Burdaard, Blije, Ginnum, Hallum, Hegebeintum, Jannum, Jislum, Lichtaard, Marrum, Reitsum en Wânswert. Websteede fon ju Meente Niederlounsk, Wääst-Fräisk"}
{"id": "1338", "contents": "Flielound is aan fon do wäästfräiske Ailounde un ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 315,79 km² un deer woonje 1,190 Moanskene (2020). Sit fon ju Meente is in Wääst-Flielound, et rakt neen uure Täärpe ap dät Ailound. Die oolde flieloundske Dialekt, dät Flieloundsk, is siet 1993 uutstuurwen. Däälich wäid ap Flielound allinich Niederloundsk boald, wierin oawers noch litje Rääste fon dän oolden flieloundsken Dialekt änthoolde sünt. Flielound is ju insichste Meente in gans Wäästfräislound, wier allinich Niederloundsk boald wäid. Websteede fon ju Meente Niederlounsk"}
{"id": "1339", "contents": "Frjentsjerteradiel waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 209,29 km² un deer woonje 10,259 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Frjentsjer. Uur Steeden in ju Meente sunt Achlum, Doanjum, Easterbierrum, Furdgum, Hitsum, Hjerbeam, Peins, Pitersbierrum, Rie, Seisbierrum, Skalsum, Sweins, Tsjom en Tsjummearum. Websteede fon ju Meente Ängelsk, Düütsk, Niederlounsk, Wääst-Fräisk"}
{"id": "134", "contents": "Apremont-la-Forêt is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek. Dät Gebiet fon Apremont-la-Forêt is 32,89 km². Apremont-la-Forêt häd n Ienwoonertaal fon 3371 (1999)."}
{"id": "1341", "contents": "Gaasterlân-Sleat waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 209,29 km² un deer woonje 10.208 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Balk. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldegea, Aldemardum, Bakhuzen, Ealahuzen, Harich, Kolderwâlde, Murns, Nijemardum, Riis, Rûgehuzen, Sleat, Sondel un Wikel. Websteede fon ju Meente Niederlounsk, Wääst-Fräisk"}
{"id": "1342", "contents": "Harns (Meente) is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 387,67 km² un deer woonje 15,450 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Harns. Uure Steeden in ju Meente sunt Mullum un Winaam. Websteede fon ju Meente"}
{"id": "1343", "contents": "It Hearrenfean (Meente) is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 140,15 km² un deer woonje 42,754 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in It Hearrenfean. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldhoarne, Aldskoat, Bontebok, Gersleat, Hoarnstersweach, Jobbegea, Ketlik, De Knipe, Lúnbert, Mildaam, Nijhoarne, Nijskoat, It Oranjewâld, Terbant en Tsjalbert. Websteede fon ju Meente Niederlounsk Crackstate Posthûstjooter"}
{"id": "1344", "contents": "Kollumerlân is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 116,33 km² un deer woonje 13,140 Moanskene (2007). Tou ju Meente heere 12 Täärpe un 15 Burskuppe. Sit fon ju Meenteferwaltenge is Kollum. Uur Täärpe in ju Meente sunt Aldwâld, Boerum, Feankleaster, Kollumerpomp, Kollumersweach, Lytsewâld, Muntsjesyl, De Trieme, Warfstermûne, Westergeast en Sweagerbosk. In ju Meente wäid aan fon do fjouwer groote fräiske Dialekte boald, dät Wooldfräisk. In dät Täärp Kollumerpomp wäd n läichsaksisk-grinslounder Dialekt, dät Pompstersk boald. Websteede fon ju Meente Niederlounsk"}
{"id": "1345", "contents": "Lemsterlân waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 124,38 km² un deer woonje 13,437 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in de Lemmer. Uur Täärpe in ju Meente sunt Bantegea, Dolsterhuzen, Eastersee-Buorren, Eastersee-Giterskebrêge, Follegea, Ychten, Ychtenbrêge en Jistergea. Websteede fon ju Meente Niederlounsk, Wääst-Fräisk"}
{"id": "1346", "contents": "Littenseradiel waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 132,57 km² un deer woonje 10,869 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Wommels. Uure Steeden in ju Meente sunt Baaium, Baard, Bears, Boazum, Britswert, Easterein, Easterlittens, Easterwierrum, Hidaard, Hilaard, Hinnaard, Húns, Iens, Itens, Jellum, Jorwert, Kûbaard, Leons, Lytsewierrum, Mantgum, Reahûs, Rien, Spannum, Waaksens, Weidum, Winsum, Wiuwert un Wjelsryp. Websteede fon ju Meente Niederlounsk, Wääst-Fräisk"}
{"id": "1348", "contents": "Ljouwert (Meente) is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 84,11 km² un deer woonje 91,375 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Ljouwert. Uure Steeden in ju Meente sunt Goutum, Himpens, Lekkum, Miedum, Snakkerbuorren, Swichum, Tearns, Wurdum un Wytgaard. Websteede fon ju Meente Ängelsk, Düütsk, Niederlounsk, Wääst-Fräisk"}
{"id": "1349", "contents": "Ljouwerteradiel waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 41,38 km² un deer woonje 10,398 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Stiens. Uure Steeden in ju Meente sunt Alde Leie, Britsum, Feinsum, Hijum, Jelsum en Koarnjum. Websteede fon ju Meente Niederlounsk, Wääst-Fräisk"}
{"id": "135", "contents": "Arrancy-sur-Crusne is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek. Dät Gebiet fon Arrancy-sur-Crusne is 20,16 km². Arrancy-sur-Crusne häd n Ienwoonertaal fon 322 (1999)."}
{"id": "1350", "contents": "Menameradiel waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 70,03 km² un deer woonje 13,808 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Menaam. Uur Steeden in ju Meente sunt Berltsum, Bitgum, Bitgummole, Blessum, Boksum, Deinum, Dronryp, Ingelum, Marsum, Skingen, Slappeterp un Wier. Websteede fon ju Meente Niederloundsk, Wääst-Fräisk Commons: Menameradiel – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "1351", "contents": "Nijefurd is ne fröiere Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente was 289,17 km² un deer woonje 10,868 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente was in Warkum. Uure Steeden in ju Meente wieren Himmelum, Hylpen, Koudum, Molkwar, Nijhuzum, Starum un Warns. Siet dän 1. Januoar 2011 heerd ju Meente tou ju näie Meente Súdwest Fryslân. Websteede fon ju Meente Niederlounsk"}
{"id": "1352", "contents": "Opsterlân is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 227,68 km² un deer woonje 29,585 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in Beetstersweach. Uur Täärpe in ju Meente sunt Bakkefean, Fryske Peallen, De Gordyk, De Himrik, Jonkerslân, Langsweagen, Lippenhuzen, Lúkswâld, Nij Beets, Oerterp, Olterterp, Sigerswâld, Terwispel, Tynje un Wynjewâld. Websteede fon ju Meente Ängelsk, Düütsk, Niederlounsk, Wääst-Fräisk"}
{"id": "1353", "contents": "Skarsterlân waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 216,89 km² un deer woonje 27.059 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is in De Jouwer. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldehaske, Alde Ouwer, Boarnsweach, De Broek, Diken, Dunegea, Eagmaryp, Goaiïngaryp, Haskerdiken, Haskerhoarne, Jiskenhuzen, Langwar, Legemar, Nijbrêge, Nijehaske, Ousterhaule, Ousternijegea, Reahel, Rotstergaast, Rotsterhaule, Rottum, Sint Jansgea, Sint Nyk, Skarsterbrêge, Sniksweach, Terkaple, Teroele, Tsjerkgaast un Vegelinsoard. Websteede fon ju Meente Niederlounsk"}
{"id": "1356", "contents": "Neobiota (N Pluralwoud, ap Seeltersk: Näie Lieuweweesen) sunt wüülde Lieuweweesen, do do Moanskene in n uur Ökosystem importierden. Ju Wietenskup, ju sik mäd Neobiota befoatet, is ju Invasionsbiologie. Fuul Neobiota skoadje dät autochthone Ökosystem, toun Biespiel truch Fertringenge fon autochthone Oarde. Man eenige Neobiota skoadje uk ju Wirtskaft, as do suudamerikoanske Woaterhyazinthen (ferskeedene Plonten uut dän Sleek Eichhornia), do do Moanskene in uur tropiske Gewoater ienfierden. Do Woaterhyazinthen swimme riekelk fräi (as n Flot uut Plonten) ap dät Woater, un wan die Wiend joo in n Hoawen waait, kon der neen Fiskerboot uutfiere. Düt Problem hääbe toun Biespiel do Ljuude an dän Viktoria-See. Neozoa (Sg: Neozoon) sunt importierde Dierte. Hier sunt eenige Biespiele: N bekoand Neozoon is dät Kanienken (Oryctolagus cuniculus). In ju Antike waas dät Kanienken bienaist bloot ap ju Iberiske Hoolfinsel un Suudfrankriek tou fienden, man däälich rakt dät Kanienkene ap dät ganse europäiske Fäästlound, ap do britiske Ailounde, in Irlound, in Noud-Afrikoa un in Australien. Me fierde do Kanienkene uk in Suudafrikoa un Noud- un Suudamerikoa ien, man dät hied naan Ärfoulch. N Kanienken Liewendsruum däälich fon dät Kanienken N Kanienken in Australien. Do australiske Kanienkene feruurseekje deelwiese Erosione un Dierte-Süüken. Die australiske 3.256 km. loange Rabbit"}
{"id": "1358", "contents": "Dät Froamdwoud Autochthon betjut so fuul as Uursproangelk heemsk. Me bruukt düt Froamdwoud toun Biespiel in ju Biologie. Lieuweweesen, do fon Natuur uut heemsk sunt, naamt me autochthon, dät Juundeel fon autochthon is allochthon. Foar allochthone Lieuweweesen, sjuch unner Neobiota!"}
{"id": "1359", "contents": "Dissen Artikkel stoant in dät Wikipedia-Review. Do Amphibien (Amphibia) sunt ju ooldste Klasse fon do Tetrapoda (Dät sunt aal do Wirbelde Dierte buute do Fiske). Aal uur Tetrapoda stamme fon do Amphibien ou. Fuul Amphibien-Oarde naamt me uk Pudde. Ju Häid fon n Amphib bestoant, as bie Moanskene uk, uut Uurhäid, Leederhäid un Unnerhäid. Dät rakt ferskeedene Käddele in ju Leederhäid: Neen Sweet-Käddele, as bie Moanskene, man Sliem- un Giftkäddele. Do Sliem-Käddele sunt goud, uum ju Häid fuchtich tou hoolden, wiertruch dät Amphib beeter uur ju Häid omje kon. Mäd Giftkäddele kon sik dät Diert goud ferdäägenje. Man gjucht gefoarelk is dät Gift bloot bie moonige Oarde. So fergiftje ferskeedene suudamerikoanske Indioanere hiere Piele mäd dät gjucht gefoarelke Gift fon Poagen uut ju Familie Dendrobatidae. Bie ju heemske Oard Salamandra salamandra (Düütsk:Feuersalamander) kon dät Gift bloot säilden litje Huunde un Katte doodje, foar Moanskene däd dät bloot n bitje seer. Seer däd dät uk bie uur Amphibien, wan me jo ounfoated häd un sik ätters in dät Ooge loanget. Twiske do Käddele sunt do litje Dingere, do Faawen feruurseekje: Melanophoren moakje ju Häid swot af bruun, do Xanthophoren un Erythrophoren moakje dät Diert jeel af rood. Amphibien häidje sik, dät"}
{"id": "1362", "contents": "Dät Froamdwoud Allochthon betjut so fuul as Uursproangelk nit heemsk. Me bruukt düt Froamdwoud toun Biespiel in ju Biologie. Lieuweweesen, do fon Natuur uut nit heemsk sunt, naamt me allochthon, dät Juundeel fon allochthon is autochthon. Foar allochthone Lieweweesen, sjuch unner Neobiota."}
{"id": "1363", "contents": "As biologiske Invasion beteekent me in't meene do truch Moanskene bewierkede Uutspreedenge fon een invasive Oard in een Rebät. Düsse wäd fon't Buundes-Natuurskuts-Gjucht, stöänt ap ju EU-Feroardenge Nr. 1143/2014 fon't Europäiske Parlemänt un dän Räid fon dän 22. Oktober 2014, definierd as een „eine gebietsfremde Art, deren Einbringung oder Ausbreitung die Biodiversität und die damit verbundenen Ökosystemdienstleistungen gefährdet oder nachteilig beeinflusst;“ Mäite is somäd nit dät nasjonoale Skeed, man ju Ruumte fon een natüürelke Lieuwends-Meenskup. Do nit ienheemske Lieuweweesen naamt me Neobiota, me unnerskat Dierte (Neozoen), Plonten (Neophyten) un Pilze (Neomyceten). Neobiota konnnen invasiv weese, man jo mouten dät nit. Die Invasions-Begriep sälwen wäd fon wäkke kritisk säin, uumdät die Begriep uut dän militärisken / kriegerisken Beriek kumt un somäd negativ konnotierd is. Rien uut natuurwietenskuppelke Perspektive kon dät ientringen fon Neobiota nit positiv of negativ bewäided wäide, dät Boantje fon do Natuurwietenskuppere is een wäid-fräie, empiriske Beskrieuwenge. Do invasive Spezies konnen unner wäkke Bedingengen do Ökosysteme feruurje un heemske Oarde fertringe. Jo konnen ju Biologiske Fuulfoold fon een Lieuwendsruumte wieder moakje of uk litjer. Dän Uutsleek foar een Ienoardenge fon suk aan Foargong is dät Ferbrangen fon do Lieuweweesen in ju näie Lieuwendsruumte truch dän Moanske. Dät natüürelke Foartringen"}
{"id": "1367", "contents": "Do Fläddermuuse sunt buute do nai früünde Pteropodidae do eensichste Suugedierte, do gjucht fljooge konnen. Aal uur \"fljoogende\" Suugedierte, toun Biespiel do Pteromyini (Düütsk:Gleithörchen) konnen bloot gliede. In Europa heemske Oarden freete Insekte, man dät rakt uurswain ne ganse Unnerfamilie, ju sik maastendeels fon Fruchte ärneert. Aal Oarden fon disse Unnerfamilie lieuwje in Middel- un Suudamerikoa. Do Fläddermuuse orientierje sik mäd Echolot. Do Fläddermuuse sunt foarallen an hiere Flöägele goud tou ärkannen, ju Juuke-häid gungt oafte bit tou dän Stäit, uurs as bie do nai früünde Pteropodidae, do bääte bloot n bitje Häid uum do Beene hääbe. Die Bupperierm („Bupperjuuke“) is gjucht kuut, man die Unnerierm („Unnerjuuke“) is loange. Gjucht wichtich sunt oawers, as bie aal Flädderdierte, do Hounde. Die Tuume stoant, ju Fläddermuus kon deermäd klatterje un sik fäästhoolde, wierbie jo sik in n Släip maasttied bloot mäd do Fäite fäästhoolde un mäd dän Kop deel bummelje. Sunne Juuke kon foolded wäide un ju Fläddermuus kon sik deermäd bewikkelje. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "1369", "contents": "Do Pteropodidae sunt nai früünd mäd do Fläddermuuse, man jo hääbe (buute ju ägyptiske Oard Rousettus aegyptiacus) neen Echolot-Orientierenge. Dät rakt disse Dierte in Afrikoa, Suud-Asien, Australien, Wääst-Ozeanien un Zypern. Me kon do uk in n Zoo hoolde. Jo sunt ju eensichste Familie fon ju Unneroardenge Megachiroptera. In ju Fäksproake kwäd me deeruum, disse Unneroardenge is monotypisk."}
{"id": "137", "contents": "Ju Atomphysik unnersoacht dän Apbau fon do Atome uut Atom-Kääden un Elektronen-Skille un do Wiksel-Wierkengen fon do Atome un Ionen mäd uurse Atome un Ionen, mäd Fäästköärpere, mäd elektromagnetiske Stroalenge, mäd elektriske Fäildere un magnetiske Fäildere. Physik Käädenfusion Käädenkleeuwenge Magnet-Resonanz-Tomographie (MRT)"}
{"id": "1372", "contents": "Do Flädderdierte (Chiroptera) sunt do eensichste Suugedierte, do nit bloot gliede, sunnern gjucht fljooge konnen. Wan me bloot do rezente Chiroptera, dät hat, do, do noch nit of eerste in ju historiske Tied uutstuurwen sunt, meent, kon me disse Oardenge apdeele in 2 Unneroardengen, 18 Familien, 192 Sleeke un 977 Oarden! Flädderdierte rakt et ap allebee Hoolfkuugeln, man bloot in temperierde un tropiske Regione. Buppedät kon me ap n poor oustoundende Ailounde in Ozeanien neen Flädderdierte fiende. In Europa (buute Zypern) rakt et bloot Fläddermuuse, man uurswier rakt et uk uur Flädderdierte uut ju Unneroardenge blw. ju Familie fon do Pteropodidae (Flädderhuunde). Fläddermuuse orientierje sik mäd Echolot, Pteropodidae (buute ju ägyptiske Oard Rousettus aegyptiacus) konnen dät nit. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "1376", "contents": "Do Mammute (Mammuthus) wieren n Sleek fon Elefante. Dät roate bloot een rezente Oard, nämmelk dät Wullmammut (Mammuthus primigenius). Foar 4000 Jiere stoorf die lääste uurich blieuwene Koppel fon Dwärch-Wullmammute ap dät Wrangel-Ailound bie Sibirien uut. Mammuthus africanavus Afrikoansk Mammut, Afrikoa, Pliozän, Ju ooldste Mammut-Oard. Ju Unneroard Mammuthus africanavus subplanifrons, Suudafrikoansk Mammut uut Suudafrikoa, Pliozän Mammuthus columbi Columbianisk Mammut uut Noudamerikoa Mammuthus meridionalis Suudelefant, Ädder Pleistozän, waas ju eerste Mammut-Oard, ju fon Afrikoa tou Eurasien uutwondered is. Mammuthus exilis Columbianisk Dwärchmammut Disse Oard stamt fon dät Columbianiske Mammut ou un waas tou fienden ap do Columbianiske Kanoalailounde. Mammuthus imperator Köönichsmammut. Moonige Ljuude leeuwe, dät waas ju sälge Oard as dät Columbianiske Mammut un Jeffersons Mammut, man dät weet me nit so gnau. Innerdoad waas Mammuthus imperator grooter as dät Columbianiske Mammut. Noudamerikoa, Leet Pleistozän Mammuthus jeffersonii Jeffersons Mammut, Noudamerikoa, Pleistozän Mammuthus trogontherii Gäärslound-Mammut, Eurasien, Midde fon dät Pleistozän Mammuthus primigenius Wullmammut uut Sibirien, leeter uuk in Europa un Nordamerikoa, bit tou 2000 foar Kristus roate et ne Reliktpopulation ap dät Wrangel-Oailound, man dät waas ne Dwärch-Foarm fon disse Oard. (Pleistozän bit tou dät ädder Holozän) Mammuthus lamarmorae Sardinisk Dwärchmammut uut Sardinien Mammuthus sungari Songhua-Äi-Mammut uut dät däälich China (Middel -"}
{"id": "138", "contents": "Aubréville is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek. Dät Gebiet fon Aubréville is 28,99 km². Aubréville häd n Ienwoonertaal fon 383 (1999)."}
{"id": "1383", "contents": "Die Wälp of Wülp is n Fuugel uut ju Familie fon do Snippenfuugele. Hie lieuwet in Aast-Middel-Europa, Aasteuropa un Änglound. In dät Noudwääste gungt sin Liewendsruum bit tou Noudwääst-Frankriek. Moonige Wälpe luuke in dän Winter tou do Foaralpenseen, man eenige blieuwe uk in hiere Broudgebiet. Die Wälp rapt normoal \"tlüü tlüü tlüü\", wät gans as ne Flöitepiepe klingt. Die Wälp frät ferskeedene litje Dierte do hie uut dän Gruund pluudert, besunners Äisen, man in dät Wääd uk Musselken un litje Krääpse. Säilden frät hie uk Bäien un litje Plonten. Wan n monnelken Wälp sin Gebiet ferdäägent, fljucht hie hääruume. Dät sjucht so uut: Hie sticht stum an, un dann glit hie wier n bitje deel un rapt deerbie uk wier as ne Flöite, man djapper as normoal. Ätter dissen Roup moaket hie n \"trrrrrr\". Wan me him äärgert af hie sik sonst apiewert, moaket hie \"tüi-tüi-tüi-tüi\". In ju Tied fon ju Foutplontenge rapt die Wälp n anstiegend: \"tlüütlüütlüütlüütlüürrrrrrrrr\". Hie lait sin gräinske tou bruunske, dunker sprinkelge Oaiere (67 x 46 mm) in dän April of in dän Moai in ne litje Molle, ju hie as Nääst skrabbed un wooked hied. Allebee Oolden broude do Oaiere in fjauer Wieke uut. Deerätter"}
{"id": "1388", "contents": "Spanien is n Lound in dät Suudaaste fon Europa. In dät Noudaaste gränset Spanien an Frankriek un Andorra, in dät Wääste an Portugal. Spanien is sänt 1986 Meedglid in ju Europäiske Union. Die hoochste Bierich fon Spanien is die Pico del Teide mäd n Höchte fon 3.718 m ap dät Ailound Teneriffa, dät tou do Kanariske Ailounde heert. Do grootste Äien fon Spanien sunt die Duero, die Tajo un die Ebro. In Spanien woonje 46.063.000 Moanskene (2008), deerfon sunt 5,22 Millione Uutloundere. In Spanien rakt et ieuwenske ju spoaniske Sproake uk noch Katalanisk, Galisisk, Baskisk un Aranesisk. In Spanien rakt et 17 autonome Regione. Andalusien (Spoanisk: Andalucía) Aragonien (Spoanisk: Aragón) Asturien (Spoanisk: Asturias) Baleariske Ailounde (Spoanisk: Islas Baleares, Katalanisk: Illes Balears) Baskenlound (Spoanisk: País Vasco, Baskisk: Euskadi) Extremadura Galicien (Spoanisk: Galicia) Kanariske Ailounde (Spoanisk: Islas Canarias) Kantabrien (Spoanisk: Cantabria) Kastilien-La Mancha (Spoanisk: Castilla-La Mancha) Kastilien-León (Spoanisk: Castilla y León) Katalonien (Spoanisk: Cataluña, Katalanisk: Catalunya) La Rioja Madrid (Spoanisk: Comunidad de Madrid) Murcia (Spoanisk: Región de Murcia) Navarra (Spoanisk: Baskisk: Nafarroa) Valencia (Spoanisk: Comunidad Valenciana, Katalanisk: Comunitat Valenciana) Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $33.600 in 2007. In 2007 waas 3,6% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 30,2% Industrie un 66,1% Tjoonste. www.spaininformation.org"}
{"id": "139", "contents": "Dissen Artikkel stoant in dät Wikipedia-Review. Auger-Elektrone-Spektroskopie (AES) is ne Analysemethode fon Uurflächen mäd Hälpe fon Auger-Elektrone. Wan me in Vakuum ne Materioalprobe bestroalt mäd (primäre) Elektrone mäd ne Energie fon sun 1 bit 10 keV, dan soant dät Materioal sälwen wier Elektrone uut. Do sekundäre Elektrone hääbe aal Grööten fon Energie, man deertwiske dwo wäkke skäärpe Spitsen apfaale, do sonaamde Auger-Elektrone. Do Auger-Elektrone hääbe ne Energie, ju der bestimd wäd fon do Elemente in dät Materioal fon ju Probe. Gjuchts is dät Effekt skizzierd foar n Molekül mäd twäin Boane. Sukke Boane hääbe ne foar älk Element charakteristiske Energie. Wan nu dät Molekül fon n Primärelektron träfd wäd, dan kon een fon do bee binnere Elektrone (rood) ne haagere Energie kriege un deertruch in n haageren Boan broacht wäide. Ätter ne bestimde Tied faalt dät dan in sin oolde Boan tourääch (ounroat mäd n Pieler un ne loose blaue Steede), wierbie dan ne Energie fräiwäd juust gliek an dät Unnerskeed in Energie fon do bee Boane. Ju Energie wäd dan meedeeld (Pieler mäd Krulle) an wier n uur Elektron, wät dan as Auger-Elektron uutsoand wäd un uk ne loose Steede bääte lät. Auger-Doaten wäide gewöönelk roat as Spektra in"}
{"id": "1390", "contents": "Andalusien (Spoanisk: Andalucía) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Suude fon Spanien. Andalusien häd 8 Provinzen: Granada Sevilla Córdoba Cádiz Málaga Huelva Jaén Almería"}
{"id": "1391", "contents": "Ne Nominatfoarm of n Nominotypisk Taxon is in ju Biologie dät typiske Unner-Taxon fon n Taxon, wan et dän Noome fon dit Taxon wierhoalt. Normoal meent me mäd \"Nominatfoarm\" ju typiske Unneroard fon ne Oard, wan se dän Oardnoome wierhoalt. Toun Biespiel is ju Nominatfoarm fon dän Hauk (die der Accipiter gentilis hat) ju Unneroard Accipiter gentilis gentilis. Man me naamt uk mongs ju typiske Oard fon n Sleek \"Nominatfoarm\", wan ju dän Sleek-Noome wierhoalt. Toun Biespiel is ju Oard Capreolus capreolus (dät is dät Räi) ju Nominatfoarm fon dän Sleek Capreolus."}
{"id": "1396", "contents": "Aragonien (Spoanisk: Aragón, Katalanisk: Aragó) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Noude fon Spanien. Aragonien häd 3 Provinzen: Huesca Saragossa (Zaragoza) Teruel"}
{"id": "1398", "contents": "Baleariske Ailounde (Spoanisk: Islas Baleares, Katalanisk: Illes Balears) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, aastelk fon dät Fäästlound fon Spanien. Do Ailounde Mallorca, Menorca, Ibiza un Formentera hääbe n Ailounderoat."}
{"id": "1399", "contents": "a. Woudebouk, n Bouk wieroun me Information uur bestimde Woude apsäike kon. b. Woudebouk, dät, Mz. Woudebouke, 'Wörterbuch'. c. Woudebouk, Wuddebouk, Wooudeboouk. Dät rakt ferscheedene Soarten fon Woudebouke. Sats a is n Biespil uut n foarschrieuwend (präskriptiv) Woudebouk. Deeruut kon me leere wät dät Bouk betjut un wo me dät schrift. Sats b deerjuun stamt uut n twosproakich Woudebouk; deeruut kon me leere, wo dät Woud in n uur Sproake hat. Sun Woudebouk bruukt me, wan me n uur Sproake leere wol. Sats c eendelk is n Biespil uut n beschrieuwend (deskriptiv) Woudebouk; deeroun kon me t.B. aal do ferscheedene Foarme un Anweendengen fiende, do dät Woud in n praktisken Gebruuk häd. Dät wäd foarallen bruukt in ju Sproakwietenskup. Dät Apsäiken gungt maast ätter ABC (alphabetisk Woudebouk), man dät kon uk ätter bestimde Themoas, t.B. ju Eedgreeuweräi (systematisk Woudebouk). Fröier moast die Skrieuwer fon n Woudebouk eerste aal Woude, do hie heerde of luus, touhoope mäd ju Fiendesteede ap litje Koarten skrieuwe, do der dan ätters alfabetisierd wuuden. Leeter wuuden ganse Textdeele t.B. 50-fooldich ap sukke Koarten drukt, sodät me ap älke Koarte wier n uur Woud anstriepje kuude, wierätter do dan alfabetisierd wäide kuuden. Noch fuul gauer gungt dät"}
{"id": "140", "contents": "Aulnois-en-Perthois is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine (Lothringen), in Frankriek. Dät Gebiet fon Aulnois-en-Perthois is 10,75 km². Aulnois-en-Perthois häd n Ienwoonertaal fon 421 (1999)."}
{"id": "1400", "contents": "Dät Extremadura is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Wääste fon Spanien."}
{"id": "1401", "contents": "Do Kanariske Ailounde (Spoanisk: Islas Canarias) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et is n Ailoundekoppel suudwäästelk fon Spanien un wäästelk fon Marokko. Bie dän Ailoundekoppel rakt et do naiste Ailounde: Teneriffa Lanzarote Fuerteventura Gran Canaria La Gomera La Palma El Hierro Alegranza Graciosa Montaña Clara Lobos Roque del Este Roque del Oeste Instituto Canario de Estadística[1]"}
{"id": "1402", "contents": "Kastilien-León (Spoanisk: Castilla y León) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Wääste fon Spanien. Kastilien-León häd 9 Provinzen: Ávila Burgos Palencia Segovia Soria Valladolid León Salamanca Zamora"}
{"id": "1405", "contents": "Do Insekte (Insecta) sunt litje Dierte, do träi groote Körper-Deele hääbe, un, as aal do Dierte uut ju Uurklasse Hexapoda, säks Beene hääbe. Dät Insekt sjucht mäd sin träi groote Deele so uut as af wäl et ounsnieden häd. Dät is die Gruund, wieruum se Insekten of Insecta heete: dät latienske Woud \"insecare\" betjut so fuul as 'ounsniede' un Insectum, wierfon die Moortaal Insecta hat, is dät Partizip II derfon. Dät me do Dierte \"ounsniedene [Dierte]\" naamt un nit uurs, kumt in dissen Faal uut dät Griechiske, man dät rakt in dät Düütske uk dät Woud \"Kerfe\" as Synonym foar \"Insekten\", wät fielicht mäd dät Woud \"Kerbe\" (Seeltersk: Käärf) touhoopehonget. Do Insekte hääbe, as al kweeden is, träi groote Körper-Deele, do bloot mäd gans smälle Ferbiendengen touhoopehongje: Die Kop (Fäkwoud: Caput), ju Brust (Fäkwoud: Thorax) un dät Bääterdeel (Fäkwoud: Abdomen). Buppedät hääbe se n Exoskelet uut Chitin un säks Beene. Dät Nervesystem fon do Insekte häd eenige Ganglia (Eentaal: Ganglion); dät sunt litje Nerveknätte, do mongs as ne gjuchte Brainge oarbaidje. Dät grootste Ganglion, wät mäd do Woarniemengen fon do Oogene un do Fäilere oarbaidet, naamt me sogoar \"Brainge\". Unner disse Brainge, noch in dän Kop, man nai bie ju"}
{"id": "1407", "contents": "Katalonien (Katalanisk: Catalunya, Spoanisk: Cataluña, Aranesisk: Catalonha) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Aaste fon Spanien. Katalonien häd 4 Provinzen: Barcelona Tarragona Lleida Girona Unner ju Franco-Diktatuur wieren dät Katalaniske un dät Aranesiske unnertaid. Ieuwenske Katalanisk un Spoanisk häd dät Aranesiske mäd uungefeer 7000 Baalere uk n offiziellen Status in Katalonien. Salvador Dalí Antoni Gaudí Joan Miró Antoni Tàpies Montserrat Caballé Josep Carreras Pau Casals Jordi Savall"}
{"id": "141", "contents": "Autrécourt-sur-Aire is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek. Dät Gebiet fon Autrécourt-sur-Aire is 10,85 km². Autrécourt-sur-Aire häd n Ienwoonertaal fon 110 (1999)."}
{"id": "142", "contents": "Autréville-Saint-Lambert is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek. Dät Gebiet fon Autréville-Saint-Lambert is 4,01 km². Autréville-Saint-Lambert häd n Ienwoonertaal fon 43 (1999)."}
{"id": "1424", "contents": "Kurdistan is dät Woongebiet fon do Kurden in dän suudwäästelke Deel fon Asien. Ju Etymologie fon dän Noome Kurdistan is striedich, wült die Noome Kurdistan in ju Geskichte in geografisken un politisken Sin ferwoand wuude. Däälich wäd die Noome soowät as Lound fon do Kurden uursät. Kurdistan is uungefeer so groot as Frankriek un deer woonje uungefeer 40 Million Kurden. Do Gränsen fon Kurdistan kon me uum ferskeedene Gruunde nit eenfach definierje. In Irak rakt et ne Autonome Region Kurdistan (Suudkurdistan), in Iran n Provinz Kurdistan (Aastkurdistan). Uungefeer 30 % fon ju Turkäi skäl Kurdisk weese (Noudkurdistan). In Syrien woonje bie de turske Gränse fuul Kurden (Wäästkurdistan)."}
{"id": "143", "contents": "Avillers-Sainte-Croix is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek. Dät Gebiet fon Avillers-Sainte-Croix is 5,5 km². Avillers-Sainte-Croix häd n Ienwoonertaal fon 70 (1999)."}
{"id": "1430", "contents": "Die Riekelüün uk luudmoalersk as Tüütrobüülo beteekend, is n Fuugel uut Eurasien (do touhoopewoaksene Waarelddeele Europa un Asien). Dät rakt ferskeedene Meenengen, af die Indiske un die Europäiske Riekelüün nu ferskeedene Oarde af bloot ferskeedene Unneroarde sunt. Die Europäiske Riekelüün hat as Nominatfoarm fon dän Riekelüün as een Oard Oriolus oriolus oriolus, wan me do bee as ferskeedene Oarde sjucht, hat hie bloot Oriolus oriolus. Die indiske Riekelüün hat, wan me him as Unneroard sjucht, Oriolus oriolus kundoo, un wan me him as oaine Oard sjucht, Oriolus kundoo. Uum do twäin Riekelüüne unnerskeede tou konnen, mout me goud pierje: Commons: Riekelüün – Mediendoatäie"}
{"id": "1436", "contents": "Die Foaks (Vulpes vulpes) is ne Oard fon Roowdiert. Hie is fier wieded. As Neozoa raakt dät sogoar Foakse in Australien. Die Körper fon dän Foaks is buute dän Stäit 45,5 bit 90 Zentimetere loange, die Stäit is 30 bit 55,5 Zentimetere loange. Hie wächt 3 bit 14 Kilo: In Noudamerikoa] is ju middelmäitige Sweeregaid fon n Wiefken 4,1 bit 4,5 Kilo un dät fon n Montje 4,5 bit 5,4 Kilo In Europa wächt n middelmäitigen Foaks 8 bit 10 Kilo N Foaks is normoal toun grootsten Deel roodhierich, man dät rakt uk Faawe-Varianten, do me ap Ängelsk \"Silverfox\" (Ap Seeltersk betjut dät:Säälwerfoaks) un \"Crossfox\" (Ap Seeltersk betjudt dät:Miskling-Foaks) naamt. N \"Silverfox\" häd wiete un swotte Hiere, do so bunt truchnunner ferdeeld sunt, dät me toanke kuud, die Foaks waas säälwer-faawich. Die \"Crossfox\" sjucht so uut as af hie n Miskling uut n roodhierigen Foaks un n \"Silverfox\" waas. Dät is die Gruund foar sin Noome. Dät raakt uuk ne Variation fon dän \"Silverfox\", die der min wiete Hiere häd, man moor swotte. Dät is die sonaamde \"Swotte Foaks\" In Europa is bloot 1 Prozent fon aal Foakse swot, in Amerikoa fuul moor N normoalen roodhierigen Foaks Disse Variante naamt"}
{"id": "1438", "contents": "Die Ulk (Mustela prutorius), ek wol bekend as de gewoane ulk, swarte of boskpôle, Jeropeeske fret, of wylde fret, is ne Oard fon Modder. Dät raakt Ulke in dät ganse Europa buute Irlound, dät noudelke Skandinavien un Sizilien. In Näiseelound rakt et him as Neozoon. Die Ulk is n gedriggeden Modder mäd wiete Paade in dät Gesicht. Hie häd ne jeel-wietelke Unnerwulle, ju an do Sieden truch ju bruune Hiere skiemert. Kop un Rump sunt touhoope bie Montjene 40 un bie Wiefkene 35 cm loange. Dät Montje wächt 1130 g un dät Wiefken 660 g. Hie frät litje Dierte, toun Biespiel Amphibien fon juu Oard Bufo bufo un uut dän Sleek Rana (Dät sunt do normoale Poagen). Buppedät frät hie uk litje Suugedierte uut do Sleeke Microtus, Apodemus un Rattus, säilden ok Spitsmuuse (ju Familie Soricidae). Fuugele un hiere Oaiere sunt bloot uunwichtich. Informatione uur dän Ulk fon dän Oarbaidekring Wüüldbiologie oun ju Justus-Liebig-Universität Gießen e.V."}
{"id": "1439", "contents": "La Rioja is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Noude fon Spanien."}
{"id": "144", "contents": "Avioth is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek. Dät Gebiet fon Avioth is 6,5 km². Avioth häd n Ienwoonertaal fon 115 (1999)."}
{"id": "1440", "contents": "Ju Wieselke (Mustela nivalis) is ne Oard fon Modder. Ju is ju litste Roowdiert-Oard. Ju is so kleen, dät ju n Muusegat gunge kon, uum Muuse tou freeten. Wieselken rakt dät in gans Europa buute Irlound. Buutewais kon me do uk in Noudamerikoa, Noud-Afrikoa, Litje Asien, Middel- un Noud-Asien fiende. Do Wieselken hääbe n loangsken Körper mäd kuute Liede un n kuuten Stäit. Buppe is ju bruun un an dän Buuk wiet. In hooge Bierge (as do Alpe) un in dän noudelke Deel fon sin Lieuwendsruum (t.B. Skandinavien) kricht düt Diert n wiet Winterfäl. Dät Montje is 15 bit 25 cm loange un wächt 30 bit 105 g. Dät Wieuwke is 14 bit 16 cm loange un wächt 30 bit 45 g. N nochternen Wieselke-Söögling wächt 1 bit 3 g. Doo Mäiten wuuden in Düütsklound ärfoarsked. Uurswain konnen doo Dierte gans uur Mäiten hääbe. Ju Wieselke frät toun Biespiel Fäildmuuse un uur Oarden uut dän Sleek Microtus. Dät frät buutendät groote Suugedierte as Kanienken-Bäidene (Oryctolagus cuniculus), litje Suugedierte as uut ju Familie Soricidae, do Sleeke Arvicola, Apodemus, Myodes, un uk Sauropsida as Fuugele un Ässluupere. Dät raakt tjo Wieselke-Unneroarde: Mustela nivalis nivalis (juu Nominatfoarm) in Noudamerikoa, Ruslound, Noud-Skandinavien un doo"}
{"id": "1445", "contents": "Die Boommodder is ne Modder-Oard. Fon dän nai früünden Steenmodder is hie bienaist bloot deertruch tou unnerskeeden, dät hie uum sin Hoals n jeelen \"Slabberlappe\" häd un die Steenmodder n wieten. Dät rakt natüürelk uk uur Unnerskeede, man nit fuul, do so apfaalend sunt as dissen. Die Boommodder is ju Nominatfoarm fon dän Sleek Martes."}
{"id": "1446", "contents": "Die Steenmodder is ne Modder-Oard. Fon dän nai früünden Boommodder kon me him bienai bloot deertruch unnerscheede, dät hie uum sin Hoals n wieten \"Slabberlappe\" häd un die Boommodder n jeelen. Dät rakt natüürelk uk uur Unnerscheede, man bloot min, do so apfaalend sunt as dissen."}
{"id": "1449", "contents": "Die Fiskotter (Lutra lutra) is ne Oard fon Modder, ju der goud an dät Lieuwend in dät Woater anpaased is. Hie frät Fiske."}
{"id": "145", "contents": "Avocourt is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek. Dät Gebiet fon Avocourt is 14,66 km². Avocourt häd n Ienwoonertaal fon 107 (1999)."}
{"id": "1450", "contents": "Twizelerheide (nl. Twijzelerheide), is n Täärp in ju Meente Achtkarspelen in Wääst-Fräislound. Dät Täärp häd uum 2000 Ienwoonere."}
{"id": "1452", "contents": "Fräislound (dt. Friesland) is dät Gestrich äntloang ju Noudseekuste in Düütsklound un do Niederlounde. In Seelterlound wäd deermäd oawers besunners Aast-Fräislound mäd meend. Deerbuute rakt dät dan noch Noudfräislound an ju Wäästkuste fon Släswiek-Holstein, die ooldenbuurchske Loundkring Fräislound uum Wilhelmshoawen un dan in do Niederlounde die Provinz Wäästfräislound un noch wäästelker uur n Ousluutdiek dät Gestrich Wääst-Fräislound in ju Provinz Noud-Hollound. Fräisen Radbod"}
{"id": "1453", "contents": "Mustela is n Sleek fon Moddere. In dissen Sleek raakt dät 5 Unnersleeke un 17 Oarde. Sleek Mustela Unnersleek Grammogale Oard Mustela felipei uut Wääst-Kolumbien un Noud-Ecuador Oard Mustela africana, nit uut Afrikoa, sunnerje uut dät Amazonas-Bäkken in Brasilien. Unnersleek Mustela Oard Mustela erminea, fon Skandinavien bit tou Noudaast-Sibierien un dän Wääst-Himalaya; uk in Japan, un Noud-Gräinlound bit New Mexico un Maryland. Oard Wieselke (Liewendsruum sjuch in dän Wieselke-Artikel) Oard Mustela frenata fon Suud-Kanada bit tou Guyana un Bolivien. Oard Mustela altaica fon Suud-Sibirien bit tou dän Himalaya un Korea Oard Mustela kathiah uut dän Himalaya bit tou Suud-China (mäd dät Ailound Hainan) un Noud-Vietnam Unnersleek Lutreola Oard Mustela lutreola fon Frankriek bit tou Wääst-Sibierien. Oard Mustela sibirica fon dän aast-europäisken Deel fon Ruslound bit Aast-Sibirien, Thailound, Japan un Taiwan Oard Mustela lutreolina uut Deele fon Indonesien (Suud-Sumatra un Java) Oard Mustela nudipes uut Malaysia, Borneo un Sumatra Oard Mustela strigidorsa fon Nepal bit Noud-Vietnam Unnersleek Vison Oard Mustela vison uut Alaska, Kanada un do touhoopehongjende USA buute Deele fon dät Suudwääste. As Neozoa rakt dät disse Oard uk in Europa. Oard Mustela macrodon fon ju Atlantik-Kuste fon New Brunswick bit Massachusetts Unnersleek Ulk-Änelke (Putorius) Oard Ulk (Mustela prutorius) (Lieuwendsruum"}
{"id": "1456", "contents": "Die Taks (Meles meles) is ne Oard fon Modder. Hie is, wät oawers striedich is, fielicht ju eensichste Oard fon dän Sleek Meles. In ju Fäksproake naamt me sun Taxon, dät der bloot een Unnertaxon häd, n monotypisk Taxon. Buute ju Nominatfoarm rakt dät ook ju Unneroard Meles meles anakuma uut Deele fon Japan. Wan disse Unneroard nu, as moonige Wietenskuppere leeuwe, daach ne oaine Oard is, is die Sleek daach nit monotypisk. Die Taks häd ne Kop- un Rumploangte fon 56 - 90 cm, ne Stäitloangte fon 11,5 - 20,2 cm un n Gewicht fon normoal 10 - 16 kg. Juu Bupperkaante fon n Taks is gries, juu Unnerkaante mäd juu Kääle dunker. Die Taks häd ap älke Siede fon dät in't algemeen wiete Gesicht n dunkeren Loangsstriepe. Dät rakt Takse ap dät Fäästlound fon Europa, ap do britiske Ailounde, ap moonige Middelmeer-Ailounde (toun Biespiel Kreta, Rhodos un Sizilien). Dät rakt uk Takse in Asien, nämmelk in Japan, Palästina, Iran, Tibet un in dät suudelke China. In düt Gebiet kumt hie in Woolde un uur ticht bewoaksene Loundskuppe foar. Deer lieuwet hie in Baue unner ju Äide. Mongs woonje n Taks un n Foaks in dän sälgen Bau! Die"}
{"id": "1459", "contents": "Littik Asien mäd dän grootsten Deel fon ju Turkäi is ne Hoolichinsel un tougliek die Paat fon Asien, die sik ap maaste tou Europa touwoant, besunners tou Griechenlound."}
{"id": "146", "contents": "Azannes-et-Soumazannes is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek. Dät Gebiet fon Azannes-et-Soumazannes is 18,11 km². Azannes-et-Soumazannes häd n Ienwoonertaal fon 169 (1999)."}
{"id": "1462", "contents": "Do Moddere (Mustelidae) sunt ne Familie fon do Roowdierte (Carnivora). Wan me bloot do rezente Taxa beoachtet, rakt dät (do Stjunkdierte, do ätter ne genetiske Unnersäikenge ne oaine Familie sunt, meetäld) 6 Unnerfamilien, 25 Sleeke un 67 Oarden in disse Familie. Wät me so normoal unner \"Modder\" ferstoant, sunt Oarden as die Boommodder (Martes martes), die Steenmodder (Martes foina), die Ulk (Mustela putorius) af dät Wieselke (Mustela nivalis). Man die Taks (Meles meles) un die Fiskotter heere ook dertou. Moddere rakt dät sänt dät Eozän, dät der foar 55,8 Millione Jiere begon un foar 33,9 M. foarbie waas. Doomoals wieren jo bloot in Europa, man as in dät Oligozän (dät der foar 33,9 Millione Jiere begon un foar 23,03 M. Jiere foarbie waas) Europa un Asien sik truch geografiske Ferannerengen (as ju Waarelddeeldrift un foarallen Ferannerengen fon dän Meeresspeegel) ferkoppelden, koomen jo ook ätter Asien un Noudamerikoa. In dät Pliozän (foar 1,8 bit 5,3 Milione Jiere, as uus Foaroolden uut dän Sleek Australopithecus so uutseegen) koomen do Moddere ätter Afrikoa. In dät leete Pliozän, as ju Loundbrääch fon Panama Noud- un Suudamerikoa ferboont, koomen jo ook ätter Suudamerikoa. Hier is nu ne Koarte. Europa, as et in dät Eozän uutsaach,"}
{"id": "1464", "contents": "Dät Froamdwoud Rezent betjut in ju Biologie lieuwjend af in ju historiske Tied uutstuurwen. Wät in ju prähistoriske Tied uutstuurwen is, is nit rezent."}
{"id": "1465", "contents": "Tou juu Ängelske Kultuur heere: Ju Ängelske Köäkene Ju Anglikaniske Säärke Ju Ängelske Sproake Ju Ängelske Baukunst (toun Biespiel Tudor-Baukunst)"}
{"id": "1467", "contents": "Ängelsk (dt. Englisch, eng. English) is ne Germaniske Sproake. Ju ängelske Sproake heert tou ju Ängelsk-Fräiske Sproakfamilie (Anglofräisk). Ängelsk wäd truch ungefeer 380 million Moanskene baald, foarallen in Groot-Britannien, Irlound, Australien, Näi-Seelound, do Fereende Stoaten un dät suudelke deel fon Afrikoa. Truch rieke Ljuude un Bedrieuwe in Groot-Britannien un do Fereende Stoaten häd dät Ängelsk fuul ienfloud ap ju Waareld. Tou Biespil in Indien, wier dät Ängelsk ju Ferwaltengssproake is, baald truch n groot Deel fon ju Befoulkenge, man neen Määmesproake is. Dät Ängelsk häd sik daach uurs äntwikkeld as dät Fräisk. In dät 8. Jierhunnert gungen Ljuude uut Fräislound, Saksen un Jutlound ätter Britannien wai. Deertruch äntstounde ju ängelsaksiske Sproake in Britannien, wier deerfoar allerwaiens Keltisk baald wuude. Truch die ienfloud fon do Wikinger un Normandier ferannere dät oolde Ängelsaksiske sik tou dät Mid-Ängelsk. Truch ju ängelske Luudferschuuwenge äntstounde in dät 15. Jierhunnert dät moderne Ängelsk, dät as Dialekt fon ju Haudstääd Londen fääre uur dät Lound wiede häd. Ängelsk: The boy caressed the girl round the chin and kissed her on the cheeks. Seeltersk: Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken. Noudfräisk (Mooring): Di dreng aide dåt foomen am dåt kan"}
{"id": "147", "contents": "Baden-Würtembierich is n Buundeslound in dät Suudwääste fon Düütsklound. Dät Buundeslound häd ne Uurfläche fon 35,751,46 km² un häd 11.280.257 Ienwoonere. Ju Haudstääd is Stuttgart. Baden-Würtembierich wäd begränsed fon dän Swaits in dät Suude, Frankriek in dät Wääste un fon do düütske Buundeslounde Rhienlound-Pfalz, Hessen un Bayern. Foar dät wäästelke Scheed un deelwiese uk foar dät suudelke Scheed is die Rhien äntscheedend. Dät Swotte Woold is dät Bierichlound aastelk fon dän Rhien. Baden-Würtembierich deelt dän Bodensee un do Alpen mäd dän Swaits. Ju Donau fangt oun in Baden-Würtembierich tichtebie Donaueschingen. Baden-Würtembierich häd fjauer Regierengsbetsirke, do der mädununner 35 Loundkringe hääbe un njuugen kringfräie Stääde. Freiburg Karlsruhe Stuttgart Tübingen Baden-Baden Freiburg im Breisgau Heidelberg Heilbronn Karlsruhe Mannheim Pforzheim Stuttgart Ulm"}
{"id": "1472", "contents": "Die Begriep Hoangst kon moorere Seeken betjuude: Dät Suugediert, dät der Hoangst hat (sjuch Hoangst (Suugediert) Juu Insekte-Oardenge Odonata, fon juu me doo Oarden, doo dertou heere, Hoangst af Päärtjen naamt(sjuch unner Päärtjene)"}
{"id": "1473", "contents": "Do Roowdierte sunt ne Oardenge fon do Suugedierte (Mammalia). Ätter dät Bouk Walkers Mammals of the World rakt dät 8 rezente Familien, 97 rezente Sleeke un 246 rezente Oarde in disse Oardenge, man disse Wälle tält do Rubben nit tou do Roowdierte. Moonige Wällen as Mammal Species of the World af Animal Diversity Web tälle do Rubben tou do Roowdierte bietou, man nit as eenhaidelk Taxon, sunnern aal trjo Rubbenfamilien as eenpelde Familien binne ju Unneroardenge fon do Huundeoardige (Caniformia). Ne uur Wälle, dät Informationszentrum Chemie Biologie Pharmazie in Zürich kwäd, dät do Rubben innerdoat n Roowdierte-Taxon sunt, man buute do Huundeoardige. Oardenge: Roowdierte (Carnivora) Familie: Huunde-Äänelke (Canidae) Familie: Boare (Ursidae) Familie: Procyonidae Familie: Moddere (Mustelidae) (Walkers Mammals of the World leeuwt ook, dät do Stjunkdierte tou do Moddere heere) Familie: Viverridae Familie: Herpestidae Familie: Hyaenidae Familie: Katte (Felidae af Feloidea) Oardenge: Roowdierte (Carnivora) Unneroardenge: Katte-Oardige (Feliformia) Familie: Katte (Felidae) Familie: Viverridae Familie: Eupleridae Familie: Nandiniidae Familie: Herpestidae Familie: Hyaenidae Unneroardenge: Huundeoardige (Caniformia) Familie: Huundeäänelke (Canidae) Familie: Boare(Ursidae) Familie: Otariidae (Ne Rubbenfamilie) Familie: Odobenidae (Ne Rubbenfamilie) Familie: Phocidae (Ne Rubbenfamilie) Familie: Moddere (Mustelidae) Familie: Stjunkdierte (Mephitidae) Familie: Procyonidae Familie: Ailuridae Roowdierte (Carnivora) Boare (Ursidae) Huunde-Äänelke (Canidae) Hyaeninae Katte (Felidae) Procyonidae"}
{"id": "1477", "contents": "Do Boaren (Ursidae) sunt ne Familie fon do Roowdierte. In Düütsklound is juu europäiske Unneroard - juu Nominatfoarm - fon dän Bruunboare (Ursus arctos) autochthon, man disse Boarenoard is nu in groote Deele fon Europa, ook in Düütsklound, uutstuurwen, wült hie mongs do Huusdierte fon do Moanskene friet. In Afrikoa roate dät ook bloot ne Unneroard fon dän Bruunboare, gnau: in do Atlas-Bierge. Hier is hie sänt dät 19. Jierhunnert uutstuurwen (fermoudelk uum sowät 1870-1880) un dät rakt neen gnauere Informatione uur disse Population. In Noudamerikoa rakt dät ook two Bruunboaren-Unneroarden un in Asien ook n poor. Juu Kost fon do Bruunboaren is Flask, Bäien, Huunich, Gäärs, Fiske un Poagestoule. Die Amerikoaniske Swotte Boare (Ursus americanus) lieuwet ook in Noudamerikoa un frät foarallen Plonten, un wan hie Dierte frät, sunt dät normoal Insekte, man säilden ook groote Suugedierte, wierbie dät maastens kroanke Dierte sunt. Äänelk uutsjo-ende Oarde rakt dät in Asien ook: Die Asiatiske Swotte Boare (Ursus thibetanus), die Malayiske Boare (Ursus malayanus) un, n bitje knooperger, juu Oard Melursus ursinus. In Suudamerikoa rakt dät bloot een Boarenoard, dän Anden-Boare Tremarctos ornatus), juu ook swot is. In juu Arktis rakt dät dän Iesboare (Ursus maritimus). Die \"Panda\", as me ne"}
{"id": "148", "contents": "Badonvilliers-Gérauvilliers is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lothringen, in Frankriek. Dät Gebiet fon Badonvilliers-Gérauvilliers is 21,03 km². Badonvilliers-Gérauvilliers häd n Ienwoonertaal fon 131 (1999)."}
{"id": "1482", "contents": "Sleesisk belukt sik ap ju Region Sleesien, do Ienwoonere fon Sleesien, do Sleesier, Sproaken, sjuch dän fröier in Sleesien boalde un däälich bienaist uutstuurwene Deel fon ju Aastmiddeldüütske Dialektgruppe, sjuch Sleesisk (germaniske Sproake) ju slawiske Sproake in Buppesleesien un in Teschener-Sleesien, sjuch Sleesisk (slawiske Sproake)"}
{"id": "1483", "contents": "Ju Sleesiske Sproake (Slesisk ślůnsko godka, ślůnski, bietiede uk pů našymu) is ne Sproake ju der boald wäd in Buppesleesien in Polen, man uk in Tschechien un Düütsklound. In 2011 ärkläärden 509 000 Ljuude, dät Sleesisk hiere Määmesproake waas, man ju Taal Baalere mäd schätsed ap 1 250 000. Sleesisk is nai früünd tou ju polniske Sproake, wieruum dät fon wäkke Sproakwietenskuppere as Polnisk betrachted wäd. Dät rakt nit een sleesisk Alphabet. Do sleesiske Baalere sunt deeran woand, hiere Sproake mäd do polniske Teekene tou schrieuwen. In 2006 wuud n näi sleesisk Alphabet foarstoald, gruunded ap aal do sleesiske Schrieuwwiesen (deerfon rakt dät tjoon). Dät wäd alleweegense bruukt ap dät Internet, as uk in ju sleesiske Wikipedia. Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Řř Ss Śś Šš Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Žž Un wäkke Digraphe: Ch Dz Dź Dž. Ju Sleesiske Wikipedia Pů našymu – djalykt ślůnski kodyfikowůny Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland"}
{"id": "1485", "contents": "Die Kat, gnauer: Huuskat, (Felis silvestris catus, de. Katze) is ne Oard fon do Roowdierte. Hie stamt fon dän Afrikoanske Wüüldkat (Felis silvestris lybica) ou. Säilden rakt dät ook Misklinge uut dän Europäiske Wüüldkat (Felis silvestris silvestris) un dän Huuskat, man doo sunt säildener as allebee skeene Foarme, wült jo nit so goud an dät Lieuwend in dän Woold un uk nit so goud an dät Lieuwend bie do Moanskene anpaased sunt. Manske Kat"}
{"id": "149", "contents": "Ju Banneetel (Urtica dioica) häd Baadenhiere an do Bleede. An dän Top fon sun Baadenhier sit ne litje Wierhoake. Wan me deeran kumt, dan hoaket die Wierhoake in de Häid un bräkt die Knop fon dät Baadenhier ou un kumt ne Miskenge fon Miegelkesüüre acetylcholine, histamine, serotonine un n noch nit indentifizierden Stok ätter buuten, wät n baanerch Geföil ap de Häid rakt un leeter Blädderen reeke kon. Ju Histamine suurget deerfoar, dät do Hiergefeete sik ferwiedje, ju Miegelsüüre stäkt. Truch Äätek uur ju Steede tou wrieuwen, wäd dän Kalk aplöösd, un uur Stoffe wäide fertäänd un ferljoose hiere Oarbaidsoamkaid. Ieuwenske af in de Naite fon Banneetele woakse maasttied wül Suurke, Riesenpintje af Gundelkruud, wierfon dät Sap dät bie Wrieuwen fräi wäd, juust sun Effekt häd as Äätek. Do buppergruundske Paate fon de Banneetel änthoolde fuul Vitamin A en C un uk kumt Vitamin D foar un Iersen un Mineralen. Bit 20% an Kieselsuur, Kalium un Nitroat kon in ju Plonte sitte. Ju Banneetel is ne Heelplonte."}
{"id": "1490", "contents": "Dät Stellingwerfske (Stellingwarfs, wäästfräisk uk Oertsjongersk naamd) is n läichsaksisken Dialekt, die der boald wäd in dän grootste Deel fon do Meenten Aast- un Weststellingwerf (touhoope do Stellingwerve), Steenwijkerlound un n litjen anlääsendenden Deel fon Drenthe. Uutnoamen sunt do Täärpe Haulerwijk un Waskemeer (bee Ooststellingwerf), wier Wäästfräisk boald wäd, un dät Gestrich uum dät Täärp Noordwolde tou, wier sik unner Ienfloud fon do Feenkolonie ne oaine Sproake äntwikkeld häd. Do Stellingwerve sunt n Gebiet in Wäästfräislound wier siet oolden Tieden neen Fräisk boald wäd. Dät Skeed twiske Stellingwerfsk un Fräisk Gebiet wäd markierd fon ju Äi die Kuunder [küünder], die der ap Wäästfräisk Tsjonger hat. Die wäästfräiske Noome Uurtsjongersk foar dät Stellingwerfske kumt deerhäär. Ju Biebeluursättenge in dät Stellingwerfske waas ap n 12. Moai 2010 ärskienen. Dät Stellingwerfsk Woudebouk bestoant uut fjauer Beende mäd uungefeer 70.000 bit 80.000 Woude. 2005 ärskeenen n Hondwoudebouk Stellingwerfsk-Niederloundsk un ne Woudelieste Niederloundsk-Stellingwerfsk. N gjucht bekoanden Dialektskrieuwer is Johan Veenstra. Hie häd Bouke in dät Stellingwerfske skrieuwen un sien maast ferkoopede Bouk Een brogge van glas is in dät Wäästfräiske uursät wuuden. Do lääste Jiere häd sik Pop-Soang in dät Stellingwerfske äntwikkeld. Dät lapt ju fon tradionelle Donsmusik as De Muiters bit Soang mäd n"}
{"id": "1497", "contents": "Końskowola (IPA : [kɔɲskɔ'vɔla]) is n Täärp in Polen in juu Woiwodskup Lubelskie, dät lait twiske Puławy un Kurów an ju Äi Kurówka. Dät Täärp häd 2.188 Ienwoonere (2004). Websiede"}
{"id": "150", "contents": "Bannoncourt is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek. Dät Gebiet foan Bannoncourt is 8,72 km². Bannoncourt häd n Ienwoonertaal fon 195 (1999)."}
{"id": "1504", "contents": "Dät Froamdwoud Phänotyp stoant in ju Biologie foar dät bloote Uutsjoon fon n Lieuweweesen. Juunuur dän Genotyp is die Phänotyp nit altiede n Märkmoal, dät ju systematiske Ställenge anwiest - bloot ju Ökologiske Niske kon me smoals an dän Phänotyp sjo."}
{"id": "1509", "contents": "Paltsersk (Düütsk: Pfälzisch; oaine Beteekenge:Pälzisch [ pɛltsɪʃ ]) is n Dialekt fon dät Düütske. Dät Paltserske kon besunners in ju Uutsproake fon Täärp tou Täärp unnerskeedelk weese. Toun Biespiel kon dät Woud \"noa\" (hoochdüütsk:nein) ap Paltsersk disse Lokal-Varianten hääbe: nǽ [næ ̃ː], ney [nɛɪ] un nää [nɛː]. Dät Paltserske häd as n Dialekt ook neen ofizielle Skrieuw'wiese, un so skrift, wäl dissen Dialekt uurhaud skrift, as hie wol. In Pennsylvanien baale moonige Ljuude ook n düütsken Dialekt, die dät ooldewaareldske Faanderpaltserske gans äänelk is, wült fuul fon do Ljuude uut ju Faanderpfalz ätter Amerikoa uutwonderd sunt. Sälwen beteekend sik dissen Dialekt as \"Deitsch\", wät die Paltserske Noome foar \"Düütsk\" is, of uk as \"Pensilfaanisch\" (ap Seeltersk \"Pennsylvoansk\"). Ju Paltserske Miskenge uut dät Hoochdüütske „sch“ un dät hoochdüütske „ch“ is hier as n „sh“ skrieuwen. N gjucht ch rakt dät bloot in dät Suudpaltserske. Dät „ái“ wäd bienaist so boald as dät hoochdüütske „ai / ei“, man dät A is n bitje stäärker betoond. Dät hier is ne Oard fon Noud-Paltsersk. Wikipedia ap Paltsersk"}
{"id": "151", "contents": "Bantheville is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek. Dät Gebiet fon Bantheville is 14,28 km². Bantheville häd n Ienwoonertaal fon 140 (1999)."}
{"id": "1518", "contents": "Needer is n Noome foar ferskeedene Taxa Ju Oard Vipera berus, ju der ap düütsk Kreuzotter hat Foar ju Familie Colubridae - Disse Dierte heete uk ap Düütsk \"Natter\" wät etymologisk dät sälge is. \"Slangen\" in't Meene."}
{"id": "152", "contents": "Dät Barock is een Stil-Epoche in ju Geskichte fon do Kunste un duurde sowät fon 1575 tou 1770 tou. Dät stuude unner dän Ienfloud stuude fon Juunreformation ap ju gäistelke un Absolutismus ap ju waareldske Ieuwene. Dät ferkloort wildääge uk ju baldoarige Prunksucht, ju in do ferskeedene Kunste tou Uutdruk kumt. In ju Bieldende Kunst is die Stil känteekend truch uurmäitige Fersierenge uum ju Bewäägenge tou akzentuierjen mäd Faawen, Fersierenge un dät Lucht-Skaad-Effekt. In ju Baukunst sunt swierde Fassoadenfoarmen apfaalend, deer ju Epoche uurigens uk hieren Noome fon häd: \"Barock\" lat sik ou fon een Portugiesisk Woud foar uunräägelmäitich foarmde Poarele un waas uurspröängelk een Skäildwoud. Bekoande Moalere sunt t.B.: Pieter Pauwel Rubens, Rembrandt van Rijn, Johannes Vermeer, Jan Steen, Frans Hals, Pieter Claesz, Willem Claesz Heda, Francisco de Goya, Caravaggio, Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, Annibale Carracci. Bekoande Bieldehauere sunt t.B.: Gian Lorenzo Bernini, Franz Ignaz Günther, Balthasar Permoser, Egid Quirin Asam, Andreas Schlüter un Georg Raphael Donner Bekoande Architekten sunt: Gian Lorenzo Bernini, Francesco Borromini, Johann Dientzenhofer, Johann Bernhard Fischer von Erlach, Joseph Anton Feuchtmayer, Guarino Guarini, Gottfried Heinrich Krohne, Baldassare Longhena, Johann Balthasar Neumann, Andreas Schlüter, Dominikus Zimmermann Een allegoriske Deerstaalenge fon ju Moalerkunst fon Jan"}
{"id": "153", "contents": "Wäl ju Baukunde pleeget is n Architekt. Baustiel is ne Samlenge ju der spezifisk is foar ju Baukunde. Hoomer Knieptonge Tuumstok Potlood Paster Winkelhoake Swoaihoake Skruuftwinge Skruufstok Duunkraft Soage Skoawe Boore Booruumesleek Mööker Boitel Äkse Tjuksel Holt Spiekere Liem"}
{"id": "1539", "contents": "Ägypten is n Lound in Noudaast-Afrikoa. Ju loangste Äi fon ju Waareld, die Nil, fljut truch Ägypten. Ägypten is bekoand foar sien Fergeenhaid mäd een tiedige Hoochkultuur. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Jabal Katrina (2.637 m). Ju grootste Äi fon Ägypten is die Nil. Ägypten wäd begränsed fon: Dät Middelmeer, in dät Noude, Israel, in dät Noudaaste, Saudi Arabien, in dät Aaster, Sudan, in dät Suude, Libyen, in dät Wääste. Afro-Asiatiske Sproaken Semitiske Sproaken"}
{"id": "154", "contents": "Ju Baukunst belukt sik ap ju Wiese, wierap Huuse baud wäide. In Seelterlound waas originoal dät Eepene Huus. Deerfoar in de Steede koom leeter dät aastfräiske Huus. Deerfoar hied me two Systeme: Onkerboolke-Konstruktion Dakboolke-Konstruktion Uk in ju Baukunst häd me ferscheedene Stiele, do oafte touhoopehongje mäd do in do uur Kunste, t.B. ju Moalerkunst. Renaissance (Wiergebuurt) ju touräächgreep ap ju Kunst fon dät klassiske Oaler. Barock känteekend truch uurmäitige Fersierenge uum ju Bewäägenge tou akzentuierjen mäd Faawen, Fersierenge un dät Lucht-Schaad-Effekt. Rokoko in Frankriek ätter Ludwig XIV., wierbie ju Fierelkhaid ärsät wuude truch spieleriske Oard. Jugendstil. uk naamd Art-Nouveau af Modern Style. Optimistisken Stiel. Neen Ferweendenge fon Symmetrie. Bruukt jädden fuul Ornamente, wierbie krullerge Wieuwljuude-, Bloumen-, un Fuugelmotive dominierje. Antonio Gaudi."}
{"id": "1541", "contents": "Juu Älfenbeenkuste is n Lound in Wäästafrikoa. Juu Flagge fon juu Älfenbeenkuste sjucht bienaist uut as juu fon Irlound, man Irlound häd links gräin un gjuchts orange. Juu wäd begränsed fon... Liberia un Guinea in dät Wääste Mali un Burkina Faso in dät Noude Ghana in dät Aaste Dän Atlantik in dät Suude"}
{"id": "1542", "contents": "Rapmusik heert tou ju Hiphopkultuur. Rapmusik is am maasten moaked mäd n Beat, man oafte uk A capella. Dät Woud 'rappe' is äntsteen in ju amerikoanske Uumgongssproake un dät betjut baale. Mäd dän Begriep „Rap-Musik“ beteekent me uk ju Hip-Hop-Musik. Tupac Shakur 50 Cent Dr. Dre Eminem Snoop Dogg Timbaland Wu-Tang Clan"}
{"id": "1544", "contents": "Curtis James Jackson III (* 6. Juli 1975 in New York City), beeter bekoand as 50 Cent, is n Gangsta-Rapper uut do Fereende Stoaten. 2005: Get Rich Or Die Tryin' 2006: Home of the Brave Wällen: UK US"}
{"id": "1546", "contents": "Algerien is n Lound in Noudafrikoa. Algerien wäd begränsed in dät Noude fon dät Middelmeer in dät Wääste fon Marokko, Mauretanien un juu striedige Wäästsahara in dät Suude fon Mali un Niger in dät Aaste fon Libyen un Tunesien Afro-Asiatiske Sproaken"}
{"id": "1547", "contents": "Eminem (uk Slim Shady; * 17. Oktober 1972 in St. Joseph, Missouri as Marshall Bruce Mathers III) is n Rapper un Musikproduzent uut do Fereende Stoaten. Hie is Grammy- un Oscar-Priesdreeger. Hits and Disses The Slim Shady Show E The Up In Smoke Tour All Access Europe The Wash 8 Mile Fuck You All The Eminem Show Who's The Best The Anger Management Tour Eminem - Live From New York City Da Hip-Hop Witch (2000) The Wash (2001) 8 Mile (2002) Behind the mask: The unauthorized biography (DVD) His true face (DVD, 2005) Offizielle Siede (ängelsk) Offizielle Siede (düütsk)"}
{"id": "1549", "contents": "Timbaland (* 10. Meerte 1972 in Norfolk, Virginia as Timothy Z. Mosley) is n Hip-Hop- un R&B-Spielmon un Produzent uut do Fereende Stoaten, wäls Produktions- un Arrangement-Stil sänt hoolichwais de 90er Jiere gjucht ienfloudriek in dät Genre is. Commons: Timbaland – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Timbaland in do UK Top 40 Timbaland in do Billboard-Charts"}
{"id": "155", "contents": "Baâlon is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lothringen, in Frankriek. Dät Gebiet fon Baâlon is 14,76 km². Baâlon häd n Ienwoonertaal fon 267 (1999)."}
{"id": "1550", "contents": "Snoop Dogg (* 20. Oktober 1971 in Long Beach, Kalifornien as Calvin Cordozar Broadus, Jr.), is n Rapper un Schauspieler uut do Fereende Stoaten. Fröier häd hie n laangeren Noome häiwed, Snoop Doggy Dogg. 1993: Doggystyle (Death Row Records) 1994: Murder Was The Case OST 1996: Tha Doggfather (Death Row Records) 1998: Da Game Is to Be Sold Not to Be Told (No Limit Records) 1998: Smokefest 1999: No Limit Top Dogg (No Limit Records) 2000: Dead Man Walkin' (Death Row Records) 2000: Tha Eastsidaz: Snoop Dogg Presents Tha Eastsidaz 2000: Tha Last Meal (No Limit Records) 2001: Tha Eastsidaz: Duces N' Trays - The Old Fashioned Way 2002: Doggy Style Allstars: Welcome to Tha House (Doggystyle Records) 2002: Paid Tha Cost To Be Da Bo$$ (Priority / Capitol Records / Doggystyle) 2003: Tha Dogg- The best of the works (Death Row Records) 2004: R&G (Rhythm & Gangsta): The Masterpiece (Doggystyle Records / Geffen Records / Star Trak) 2004: 213 - The Hard Way (Doggystyle Records) 2005: Snoop Dogg presents: Welcome To Tha Chuuch - Da Album (Doggystyle Records / Koch Records) 2006: Tha Dogg Pound: Cali Iz Active 2006: Tha Blue Carpet Treatment 2007: Snoop Dogg presents: The Big"}
{"id": "1551", "contents": "André Romell Young alias Dr. Dre (* 18. Februoar 1965 in Compton, Kalifornien) is n Rapper uut do Fereende Stoaten un jält as aan fon do maast bekoande Hip-Hop-Produsänte un as aan die der dän G-Funk meegruunded häd. 1992: The Chronic 1999: 2001 1987: N.W.A. and the Posse (Macola) 1988: Straight Outta Compton (Ruthless) 1990: 100 Miles and Runnin' (Ruthless) 1991: Niggaz4Life (Ruthless) 1994: Concrete Roots (Triple X) 1996: First Round Knock Out (Triple X) 1996: Back 'N The Day (Blue Dolphin) 1996: Dr. Dre Presents... The Aftermath (Aftermath Entertainment/Interscope) 2002: Death Row Records Presents The Chronicle: The Best Of The Works... (Death Row) 2005: Dr. Dre & Friends (K-Town) 2006: Greatest Hits (Street Dance) 2006: Chronicles - Death Row Classics (Death Row) 1996: Set It Off 1999: Whiteboys 2001: Training Day 2001: The Wash Websiede fon Dr. Dre"}
{"id": "1555", "contents": "Tupac Amaru Shakur (* 16. Juni 1971 in Brooklyn, New York City as Lesane Parish Crooks; † 13 September 1996 in Las Vegas, Nevada), uk bekoand as 2Pac un Makaveli, waas aan gjucht bekoanden Rapper uut do Fereende Stoaten. Hie häd uur ju ganse Waareld moor as 75 Millione Toondreegere ferkooped. Uk ätter sien Dood sunt sien Archivapnoamen Ferkoopärfoulge wuuden. Normdoaten: GND: 120393336 (OGND) | VIAF: 54339977"}
{"id": "1556", "contents": "Angola is n Lound in Afrikoa. Angola wäd begränsed fon... Dän Atlantik in dät Wääste Namibia in dät Suude Sambia in dät Aaste Juu Demokratiske Republik Kongo in dät Noudaaste un Noude."}
{"id": "156", "contents": "Uursicht fon bekoande Philosophe. Anaxagoras Anaximandros Anaximenes Aristoteles Augustinus Cicero Confucius Democritus fon Abdera Empedocles Glauco Gorgias Herakleitos Kallikles Mencius Meton Nezahualcoyotl Parmenides Pythagoras Plato Plotinos Protagoras Seneca Socrates Thales Trasymachos Xenophanes Zeno fon Citium Zeno fon Elea Zhuangzi Petrus Abelardus Anselmus fon Canterbury Thomas fon Aquino Averroes Avicenna Bonaventura Siger fon Brabant Eckhart Petrus Lombardus Albertus Magnus Maimonides Willem fon Ockham Johannes Duns Scotus Francis Bacon Desiderius Erasmus Niccolò Machiavelli Thomas More George Berkeley Edmund Burke René Descartes Denis Diderot Gottlieb Fichte Thomas Hobbes David Hume Immanuel Kant Gottfried Leibniz John Locke Marin Mersenne Charles Montesquieu Thomas Paine Blaise Pascal Jean-Jacques Rousseau Baruch de Spinoza Voltaire Wilhelm Dilthey Ludwig Feuerbach Gottlob Frege Johann von Goethe Georg Hegel Søren Kierkegaard Karl Marx John Stuart Mill Friedrich Nietzsche Arthur Schopenhauer Jnan Hansdev Adhin Leo Apostel Jean Beaudrillard Simone de Beauvoir Henri Bergson Gerardus Bolland Titus Brandsma Luitzen Egbertus Jan Brouwer Martin Buber Albert Camus Ernst Cassirer Rudolf Carnap Noam Chomsky Benedetto Croce Jacques Derrida Paul Feyerabend Michel Foucault Eugenio Garin Romano Guardini Bierens de Haan Jürgen Habermas Donna Haraway Martin Heidegger Tiberius Hemsterhuis Edmund Husserl Ivan Illich Thomas Kuhn Imre Lakatos Ervin Laszlo Emmanuel Levinas Jean-François Lyotard Emmanuel Mounier John Norman"}
{"id": "1565", "contents": "Äquatorioal Guinea is n Lound in Afrikoa. Äquatorioal Guinea wäd begränsed... In dät Wääste fon dän Atlantik In dät Noude fon Kamerun In dät Aaste un in dät Suude fon Gabun"}
{"id": "1566", "contents": "Äthiopien af Abessinien is n Lound in Afrikoa. Äthiopien wäd begränsed... In dät Wääste un Noudwääste fon dän Sudan In dät Suude un Suudwääste fon Kenia In dät Suude, Suudaaste un Aaste fon Somalia Ook in dät Aaste fon Dschibuti In dät Aaste un Noudaaste fon Eritrea, wät fröier n Deel fon Äthiopien waas. Äthiopisk Hoochlound Bierge in dän Semien-Nationoalpark Afro-Asiatiske Sproaken Semitiske Sproaken"}
{"id": "1567", "contents": "Benin is n Lound in Afrikoa, an dän Golf fon Guinea. Benin wäd begränsed... in dät Noude fon Niger in dät Aaste fon Nigeria in dät Suude fon dän Atlantik in dät Wääste fon Togo in dät Noudwääste fon Burkina Faso"}
{"id": "1568", "contents": "Botsuana is n Lound in Afrikoa. Die Woalspruch un die Noome fon juu Munte (Pula, ap Seeltersk: \"Rien\" af \"Rien schäl kuume\", wät ook n Gröitnis is), heere sik fielicht foar n europäisken Moanske n bitje kerjöölsk an, man in sun heet un soor Lound fraue sik doo Ljuude, foarallen doo Bauloundbuure, uur älk bitjen Rien. Rien betjut foar disse Ljuude Riekdum af nit gans so groote Äärmoud. Uut dissen Gruund is dät ook die Noome foar dät Jäild, un juu Unnerdeelenge fon dät Jäild, Thebe (een Pula sunt hunnert Thebe), ook Riendruppe. Botsuana wäd begränsed... In dät Noude un Wääste fon Namibia In dät Suude, foarallen oawers in dät Suudaaste fon Suudafrikoa In dät Noudaaste fon Simbabwe In dät Noude ook mäd n litjen Timpe fon Sambia."}
{"id": "157", "contents": "Belgien is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Brussel un die Köönich fon dät Köönichriek is Filip. Die Ministerpräsident is siet 2020 Alexander De Croo. Dät Lound lait twiske ju Noudsee, un do Ardennen un gränset an do Niederlounde, Düütsklound, Luxembuurich un Frankriek. Truch ju desäntroale Ferwaltenge rakt et naist ju nationoale Regierenge uk tjo Regionen (Flandern, Wallonien un Brüssel) un ne niederloundiske, franske un düütske Meenskup. Die Nome 'Belgien' kumt fon Gallia Belgica, ne römiske Provinz in dät Noude fon Gallien. Foar ju römiske Invasion in't 1. Jierhunnert f.Chr. woonden do Belgae in disse Region. Do Belgae wieren ferskeedene bestuude uut germaniske un keltiske Befoulkengsgruppen. Do keltiske Gruppen wuuden in dän Loop fonne Tied romanisiert. Do germaniske frankiske Stomme wuuden in't 5. Jierhunnert touhoopebroacht unner ju Heerskup fon do merowingiske Köönige. In't 8. Jierhunnert wuude dät Köönichriek fon do Franken n Kaiserriek, dät sonaamde Frankiske Riek. 843 wuude truch dän Ferdraach fon Verdun dät Frankiske Riek apdeeld in tjo Stukke, Belgien liech tou disse Tied in't Middelfrankiske Riek un deels in dät Aastfrankiske Riek. In't Leetmiddeloaler wuuden do flämiske un italieniske Stääden do wichtichste Hondelsregion fon gans Europa. In Flandern waas ju Doukinsdustrie heel groot. Do ferskeedene Gebiete"}
{"id": "1570", "contents": "Burkina Faso is n Lound in Wääst-Afrikoa. Burkina Faso wäd begränsed... In dät Noudwääste un Noude fon Mali In dät Noudaaste fon Niger In dät Suudaaste fon Benin In dät Suude fon Togo un Ghana In dät Suudwääste fon juu Älfenbeenkuste"}
{"id": "158", "contents": "Berlin is ju Haudstääd fon Düütsklound. Ju Stääd häd 3,4 Millionen Ienwoonere un is ju grootste Stääd fon Düütsklound, un ju füüftgrootste Stääd in ju Europäiske Union. In dät Stäädgebiet befiende sik do Äien Spree un Havel, as uk ferskeedene litje Äien un taalrieke Meere. In dät 13. Jierhunnert wuude foar dät eerste Moal uur Berlin skrieuwen in ne Uurkunde. Fon 1961 bit 1989 waas Berlin in twäin Deele deeld truch ju Berliner Muure. Amt für Statistik Berlin-Brandenburg"}
{"id": "1584", "contents": "Buutergäärs is die Noome foar ferscheedene Plonten: Ne Oard fon Hoonepootplonte (sjuch Buutergäärs (Hoonepootplonte)) Juu Plonte, juu ap düütsk \"Beinbrech\" hat (sjuch Buutergäärs (Narthecium ossifragum))"}
{"id": "159", "contents": "Ju Berliner Muure trände fon dän 13. August 1961 bit tou dän 9. November 1989 Wääst- un Aast-Berlin fonnunner. Ju Berliner Muure waas 45,3 Km loang un n Paat fon dät Düütsk-Düütske Skeed. Ju Berliner Muure waas dät bekoandste Symbol fon dän koolde Kriech un ju Deelenge fon Düütsklound. Bie ju Berliner Muure sunt sun 200 Fluchtlinge uum t Lieuwend keemen. Berlin waas ne Enklave in Aast-Düütsklound, ju der ätter dän Twäide Waareldkriech in fjauer Sektore ferdeeld wuude un ferwalted wuude fon dät Fereende Köönichriek, do Fereende Stoaten, Frankriek un ju Sowjet-Union. Ju Sowjet-Union fersoachte gans Berlin binne hier Ienfloudgebiet tou kriegen un isolierde ju Stääd fon 1948 bit tou 1949 truch Ferkier fon un ätter Berlin uut dät Wääste tou blokkierjen. Ätter ju Gruundenge fon Wääst- un Aast-Düütsklound (DDR) in 1949 ron ju ekonomiske Äntwikkelenge fon dät Wääste un dät Aaste uutnonner. Wääst-Düütsklound en Wääst-Berlin kreegen finanzielle Hälpe fon do Alliierde, man Aast-Düütsklound en Aast-Berlin moasten Wiergoudmoakengs-Betoalengen an ju Sowjet-Union moakje. Truch ju Ienfierenge fon ju Planekonomie äntwikkelde ju Ekonomie sik loangsoamer un roate dät min Uutwoal in Produkte, wüült do maaste Bewoonere fon Wääst-Berlin Utwoal un Luxus genouch hieden. Ju Muure is baud fon ju DDR ap aastdüütske"}
{"id": "1595", "contents": "Burundi is n Lound in Afrikoa. Burundi wäd begränsed... In dät Noude fon Ruanda In dät Aaste bit Suude fon Tansania In dät Wääste fon ju Demokratiske Republik Kongo"}
{"id": "1596", "contents": "Dschibuti is n Lound in Afrikoa. Dschibuti wäd begränsed... In dät Noude fon Eritrea In dät Aaste fon dät Roode Meer In dät Suudaaste fon Somalia In dät Suude bit Wääste fon Äthiopien"}
{"id": "1598", "contents": "Eritrea is n Lound in Afrikoa. Eritrea wäd begränsed... Noudelk bit wäästelk fon dän Sudan Suudwäästelk fon Äthiopien Suudelk fon Dschibuti. Aastelk fon dät Roode Meer"}
{"id": "160", "contents": "Wan Seelterlound wuudelk tou ju Comitia Sygeltra heerde, dan skuul ju Besiedelenge (dt. Besiedlung) fon dät Suude häär keemen weese. In Touhoopehong mäd ju daach fräiske Sproake fon do Seelter wäd dan ju Konzeption fon \"Hümlingfräisen\" nöödich (Sello 10). Kramer (1994:35) häd wiesd dät die Noome fon Seelterlound uk Ruumte foar n uur Apfoatenge rakt, wierbie Besiedelenge uut dät Noude muugelk blift. Deerbie skäl dan in Betracht nuumen wäide, dät do fräiske Kustenstrieke in dät Middeloaler tou do tichtst befoulkede Gebiete fon Europa heerden (Slicher van Bath 1973.201ff.). N Besiedelenge loangs do Honnelsweege ätter dät Binnenlound kuud deerbie muugelk weese. Dät deerbie uk Ienfloude fon t Suude häär aptrieden, waas fielicht deeran outouleesen (Se22, 62 Anm.), dät do allere seelter Buurenhuuse fon skeen niedersaksisken Typ sunt (wan uk ätter näiere Ansichte do \"Fräiske Huuse\" eerste fuul leeter deeruut äntsteen sunt, fgl. t.B. Van der Veen 27). Man in sproakelke Apsicht häd dät Noude wonnen un sik soogoar heelden ätterdät in dät eegentelke Aastfräislound ju fräiske Sproake fon dät Läichdüütske fertroangen waas. Sello meende, dat do amtelke Foarme fon do seelter Täärpnoomen ap ne originoal \"düütske\" Befoulkenge wise (Se22), man as wie leeter (Kramer1994: 37-45) sjo, läite do sik goud uut"}
{"id": "161", "contents": "Do geskichtelke Wällen läite us gans in Tjuustergaid uur ju Besiedelengstied fon Seelterlound. An ju Foarm fon dät seelter Woud Jool 'Rad' is oawers ättertouwiesen, dät dät Seelterske sik al fon dät Aastfräiske ouskat hiede foar ju Besiedelenge fon Noudfräislound, also foar ju Midde fon dät alfte Jierhunnert (Århammar 1969:59f.) N wiederen Iendruk kuud wonnen wäide uut ju Ferspreedenge uur Europa fon do Noomen doo uureenstämme mäd do seelter Täärpnoomen Boukeläsk, Roomelse, Hollen un Skäddel (sjuch Koarte,Kramer 1994:17). Disse Noomen heere tou do maast foarkuumende Noomentypen un uut hiere Ferspreedenge is mäd Foarbehoold outouleeden, dät ne Wälle fon Kolonisatione sik fon dät Muudegebiet fon de Oamse häär (also uum Oamde tou) ätter dät Binnenlound wai bewääged hääbe kuude. Ju Ferspreedenge fon do Noomen stimt tou n grooten Deel mäd do Hoohaidsgebiete fon do frankiske un angelsaksiske Rieke in dät njuugende Jierhunnert. Bie glieke Äntstoundenge fon aal do Täärpe un Stääde waas dan ap ne Äntstoundenge fon do Seelter Täärpe in dät 7. bit dät 9. Jierhunnert tou sluuten. Uum ju Tied wäd disse Oart Noomen uk tou n eersten Moal naamd (Kramer 1978:64). Uur dät Oaler fon do Säärken ferglieke Trenkamp 13 + Anm. 15. Literatuur uur Seelterlound."}
{"id": "1618", "contents": "Ju Wu-Tang Clan is n Hiphopkoppel uut New York, Fereende Stoaten. Fröier häd die Koppel 9 mc's häiwed, bit Ol’ Dirty Bastard stoorf in 2004. Meegliedere fon dän Koppel wieren: RZA GZA Ghostface Killah Ol’ Dirty Bastard (d. 2004) Raekwon Method Man U-God Inspectah Deck Masta Killa 1992 \"Protect Ya Neck/M.E.T.H.O.D. Man\" 1993 \"Protect Ya Neck\" 1994 \"Can It Be All So Simple\" 1994 \"C.R.E.A.M.\" 1994 \"Da Mystery OF Chessboxin'\" 1997 \"Triumph\" 1997 \"Reunited\" 1997 \"It's Yourz\" 2000 \"Protect Ya Neck (The Jump Off)\" 2000 \"Gravel Pit\" 2001 \"I Can't Go To Sleep\" 2001 \"Careful (Click, Click)\" 2002 \"Uzi (Pinky Ring)\" 2002 \"Rules\" 2002 \"Back In The Game\" 2007 \"The Heart Gently Weeps\" Offizielle heemsiede"}
{"id": "1620", "contents": "New York (offiziel City of New York) is ju grootste Stääd fon do Fereende Stoaten in dän Stoat New York. Ju Stääd is dät Säntrum fon internationoalen Hondel, Politik, Musik, Moude un Kultuur. Deer sunt fuul goude Museen un groote internationoale Bedrieuwe. Fon ju Befoulkenge is 11,7 % aller as 65 Jier. Ju Oarbaidloosegaidtaal is soowät 5,7 %. Uungefeer 27 % fon do Ienwoonere sunt Hispanic of Latino, 26,6 % kuumt uut Afrikoa, un 9,8 % uut Asien. Ju Taal Ienwoonere wuuks fon 7.322.564 in 1990 ätter 8.008.278 in 2000 un ätter 8.336.817 in 2019. Stuuns woonje deer uungefeer 8,3 millione Ljuude. Normdoaten: GND: 4042011-5 (OGND) | VIAF: 266415900"}
{"id": "1623", "contents": "Ju Pinyin-Uumskrift is ne Methode, dät Hoochchinesiske, wät normoal sien oaine Skrift häd, mäd latienske Skrift tou skrieuwen. Die chinesiske Noome fon disse Uumskrift, Hànyǔ Pīnyīn Fāng'àn betjut so fuul as Programm foar ju Fixierenge fon do Kloange in dät Chinesiske. Disse Uumskrift is innerdoat bloot foar dät Hoochchinesiske, owwol dät Woud \"Hànyǔ\" nit bloot dät Hoochchinesiske, sunnern aal Han-Chinesiske Sproaken beteekent. Hàn sunt do Han-Chinese, yǔ betjut niks uurs as Sproake. Die gans gjuchte Begriep foar dät Hoochchinesiske is \"Pǔtōnghuà\". Dät Hoochchinesiske häd fjauer Toone, do der in Pinyin truch Akzente skrieuwen wäide: 1. Toon: fān - truchwöile, uursätte,... 2. Toon: fán - Uumstände moakjend, in ne groote Masse existierjend, stööre,... 3. Toon: fǎn - tourääch, uumekiere 4. Toon: fàn - wät ferbreeke,... Dät rakt natüürelk ook Vokale sunner n Toon, dät sunt maastens Woude mäd ne grammatiske Betjuudenge (as dät Woud \"de\", wät foarallen in ju Strukturierenge fon n Sats ne Rulle spielt, man ook ap Seeltersk \"fon\" betjuude kon)."}
{"id": "1627", "contents": "Do Han-Chinesiske Sproaken (dt. Han-Chinesisch, Hoochchinesisk:Hànyǔ, Seeltersk: Han-Sproake, dissen Begriep wäd in ju Uumgongssproake foarallen foar dät Hoochchinesiske bruukt) sunt do Sproaken fon do Han-Foulke. Do Han-Chinesiske Sproaken heere tou do Tibetisk-chinesiske Sproaken."}
{"id": "163", "contents": "Ju Bikbäie uk Heedbäie af Buskbäie, is n Heedekruudgewoaks mäd Bäien. Do Plonten woakse in dän Foan un smoakje besünners goud. Deerfon kon me Marmeloade, Tee un Sap moakje. Foar dän Tuun rakt dät kultivierde Oarde. Ne blöiende Bikbäie Dät sälge Do Bäien Bäien Plonten Commons: Bikbäie – Bielden, Videos un Audiodoatäie"}
{"id": "1638", "contents": "Doo Goddeshankene (Coccinellidae) sunt ne Familie fon Ruste. Ap juu Waareld rakt dät sowät 5500 ferskeedene Oarden fon Goddeshanken! N poor sunt hier in juu Bieldengallerie: Goddeshanken-Oard Coccinella septempunctata mäd soogen Tuddelke. Juu Moade fon disse Oard Juu Oard Psyllobora vigintiduopunctata mäd eenuntwintich Tuddelke Juu Moade fon disse Oard Bielde mäd ferskeedene Varianten fon dät Asiatiske Goddeshanken, dän et hier as Neozoon rakt. Juu Moade fon disse Oard"}
{"id": "164", "contents": "Binnerplanete (dt. innere Planeten) Dät sunt do litjere Planete, do der ap tichtste bie de Sunne lääse. Hier unner do fjauer Binnerplanete in hiere respektive Grööte. Fon links: Merkur, Venus, Äide, Mars."}
{"id": "165", "contents": "Biologie is ju Wietenskup fon dät Lieuwend un fon do Lieuweweesen. Ju Biologie lät sik in fuul Deelgebiete iendeele. Hier sunt doo wichtichste aplisted. Twiske düsse Deelgebiete rakt dät fonsäärm uk Uursniedengen. Cytologie - ju befoatet sik mäd ju Ärfoarskenge fon Sällen Evolutionsbiologie - ju befoatet sik mäd ju Evolution Ferhooldensbiologie - ju befoatet sik mäd dät Ferhoolden fon Dierte Invasionsbiologie - ju befoatet sik mäd Neobiota. Molekuloarbiologie - ju befoatet sik mäd do chemiske Gruundloagen fon't Lieuwend un wäd deeruum uk Biochemie naamd. Neurobiologie - ju befoatet sik mäd dät Näärwensystem Ökologie - ju befoatet sik mäd doo Beluukengen twiske ferskeedene Lieuweweesen, t.B. in n Ökosystem Systematik - Do Lieuweweesen kon me unnerscheede in Archäe, Bakterie un Eukariote. Düsse Domänen kon me apdeele in Rieke. Toun Biespil bestoant ju Domäne Eukariote uut 4 Rieke: Protiste, Poagenstoule, Plonten un Dierte. Animalia - Bos primigenius taurus Planta - Triticum Fungi - Morchella esculenta Stramenopila/Chromista - Fucus serratus Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer) Archaea - Halobacteria Virus - Gamma phage"}
{"id": "166", "contents": "Bjunt (Molinia caerulea) woakst wüüld in de Foan un Heede an Gruppen. Fröier in de Bouketetied wuuks Bjunt an de Kaante fon de Bouketenäkker un wuud mäind un as Hoo ferfodderd. Aan Buur kwad: \"Wan uus Bäiste Bjunt freeten häbbe, dan wippet de Köätel an de Hielde\". Bjunt is n goud Fodder foar Jungbäiste, Säägen un Skäipe. Do Stängele wäide 40 bit 80 cm loang. Ticht an de Wuttele sunt aan bit träi Knätte, dan is de ganse Hoolm glääd. Deer wuuden uut do loangste un tjukste Hoolme do Bjuntbäiseme moaked. Do saach man fröier in alle Huuse bie dät eepene Fjuur stounden. De Bjuntbäisem bie dät eepene Fjur, de Heedebäisem in de Köäkene un Stoowe un de Riesebäisem ap e Toal. Dät waas t aal, moor Bäiseme roat et toufoarne nit, kooped wuuden neen Bäiseme, do wuuden sälwen moaked."}
{"id": "167", "contents": "Ju Blaumeeske (Cyanistes caeruleus un fröier Parus caeruleus) is n Fuugel die der sjungen däd. Ju Blaumeeske frät Insekte, uur litje Dierte, Säid un in dän Winter uk Fat. Me kon Blaumeesken fiende in gans Europa buute in dän koolde Noude. Ap groote Bierge, toun Biespiel in do Alpen, fint me Blaumeesken bienaist bloot in Näddelboom-Woolde. Ieuwenske ju Koolmeeske rakt dät sicher n poor duusend fon düsse Fuugele in 't Seelterlound. Commons: Blaumeeske – Bielden, Videos un Audiodoatäie Michael Lohmann:BLV-Bestimmungsbuch Vögel ISBN 3-8289-1668-6 Fideo An n Fatknöödel Nääst mäd tjoon Junge"}
{"id": "1673", "contents": "Die Loundkring Ammerlound is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Westerstede. In dän Ammerloundske Kringdai is et siet 10. September 2006 so ferdeeld:"}
{"id": "1675", "contents": "Die Loundkring Aurk is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Aurk. Uk do Ailounde Baltrum, Juist un Norderney heere tou dän Loundkring Aurk. In dän Aurkske Kringdai is et siet n 10. September 2006 so ferdeeld: Offizielle Webside Düütsk Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Ehemalige Landkreise Aurich und Norden zusammengerechnet"}
{"id": "1676", "contents": "Die Loundkring Celle is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Celle. Die Kringdai (foar juu Köär an n 10. September 2006) waas so apbaud: Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1677", "contents": "Die Loundkring Cuxhaven is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Cuxhaven. Offizielle Webside Düütsk"}
{"id": "1678", "contents": "Die Loundkring Diepholz is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Diepholz. Offizielle Webside Düütsk"}
{"id": "1679", "contents": "Die Loundkring Oamselound (dt. Emsland) is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Meppen. Offizielle Webside Düütsk"}
{"id": "168", "contents": "Do Boone (Phaseolus), so, as dät Woud däälich maasttieds bruukt wäd, sunt n Sleek fon Leguminosen, do uurspröängelk uut Amerikoa twiske 37 °N und 30 °S foarkoomen. Dät rakt sowät soogentich Oarde fon düssen Sleek. In Suudamerikoa rakt ju Archäologie Tjuuchnis, dät ju Meene Boone (Phaseolus vulgaris) al uum 2700 foar Kristus ounbaud wuude, dät waas also juust in ju Tied, as do Ljuude in Suudamerikoa mäd ju Buuräi begonnen (Neolithiske Revolutsjoon). Ätter ju Äntdäkkenge fon Amerikoa truch do Europäere wuuden do Boone ätter Europa broacht. Wäkke deerfon wäide as Ietelweeren ounbaud. Do wichtichste sunt in Seelterlound two Oarde mäd unnerskeedelke Soarten: Ju Meene Boone (Phaseolus vulgaris) mäd unnerskeedelke Soarten, apliested fon läich tou hooch: Kruupboone af Paadligger Buskboone af Gräine Boone Stokboone Ätter ju Anweendenge: Snippelboone un Iensätboone. Ju Prunkboone (Phaseolus coccineus) Dät Woud seelterske Woud Boone kumt uut Ooldfräisk bāne un fääre, so as me dät rekonstruierd, fon Ooldgermanisk *baunō. Düt germaniske Woud häd sik in masse germaniske Sproaken ärheelden, so as Düütsk Bohne (uur Middelhoochdüütsk bōne, fääre Ooldhoochdüütsk bōna); Ängelsk bean (uur Ooldängelsk bēan), Iesloundsk baun (uur Ooldnoudisk baun). So is dät goud ättertouwiesen. Een indogermaniske Wuttel is wät stuurer tou fienden. Juust düsse Plonten, do wie"}
{"id": "1680", "contents": "Die Loundkring Gifhorn is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Gifhorn. Offizielle Webside Düütsk"}
{"id": "1681", "contents": "Die Loundkring Goslar is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Goslar. Offizielle Webside Düütsk"}
{"id": "1682", "contents": "Die Loundkring Fräislound (dt. Friesland) is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Jever. Do historiske Landstrieke fon dän Loundkring sunt dät Jeverlound un ju Fräiske Weede. Tou dän Loundkring heert dät aastfräiske Ailound Wangerooge. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1683", "contents": "Die Loundkring Göttingen is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Göttingen. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1684", "contents": "Die Loundkring Hameln-Pyrmont is n Loundkring in Läichsaksen. Ju Haudstääd is Hameln. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1685", "contents": "Die Loundkring Harburg is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Winsen (Luhe). Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1686", "contents": "Die Loundkring Helmstedt is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Helmstedt. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1687", "contents": "Die Loundkring Hildesheim is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Hildesheim. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1688", "contents": "Die Loundkring Holzminden is n Loundkring in Läichsaksen. Ju Haudstääd is Holzminden. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1689", "contents": "Die Loundkring Lier is n Loundkring in Aast-Fräislound in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Lier. Aktuelle Touhoopestaalenge fon dän Kringdai ätter do Kommunoalwoalen 2011 (gultich ap n 1. November 2011): SPD: 39,6 % / 21 Sitte CDU: 33,1 % / 18 Sitte Grüne: 13,5 % / 7 Sitte AWG: 4,6 % / 3 Sitze Die Linke: 2,7 % / 2 Sitte BfR (Bürger für Rhauderfehn): 2,6 % / 1 Sit FDP: 2,0 % / 1 Sit Do Fräisen: 1,1 % / 1 Sit Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "169", "contents": "Brasilien is n Lound in Suud-Amerikoa. Ju Haudstääd is Brasilia un die Präsident is sänt 2019 Jair Bolsonaro (Stound: Juli 2019). Brasilien is mäd 8,5 Millionen km² dät grootste Lound fon Suud-Amerika, dät is die Haaldeel fon dän Kontinent. Ap't tichteste besiedeld is dät in't Aaste, oun'e Kuste fon'e Atlantik Dät waas ieuwen dät Eerste, wät fon do Kolonioalisten roaked wuude. Groote Deele fon ju Befoulkenge hääbe Foaroolden, do uut Europa un Asien ienwonnerd sunt of uut Afrikoa as Sklouen ferslieped wuuden. Ju grootste Rulle hääbe do Portugiesen spield, deeruum is dät Portugiesiske bit däälich tou Amtssproake. N grooten Deel fon dät Lound lait in ju Amazonas-Niede, dät grootste Rebät fon Tropisken Rienwoold ap ju Äide. Bekoand is oaber uk, dät die Rienwoold truch dät Foardrieuwen fon Siedelengen un groot-industrielle Buuräi ätter't Wääste moor un moor fernäild wäd, besunners loangs do Äien, wier me mäd ju Uurbeer-Moakenge licht beginne kon. In dän Uurwoold rakt dät toumäts noch Indioaner-Foulke, do lieuwje as fröier un aleer, deelwiese totoal uunkontaktierd fon ju äiwendloundske Sivilisatsjoon. Jo wäide oafter betruued of sogoar bekamped fon mafiöse Koppele un uk fon Konzerne, do do Räistoffe fon dän Uurwoold uutroowje wollene. Brasilien wäd begränsed fon: Venezuela, Guyana, Suriname"}
{"id": "1690", "contents": "Die Loundkring Lüchow-Dannenberg is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Lüchow (Wendland). Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1691", "contents": "Die Loundkring Lüneburg is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Lüneburg. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1692", "contents": "Die Loundkring Nienburg/Weser is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Nienburg/Weser. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1693", "contents": "Die Loundkring Northeim is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Northeim. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1694", "contents": "Die Loundkring Ooldenbuurich (de. Oldenburg) is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Wilshuusen. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1695", "contents": "Die Loundkring Ossenbrääch is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Osnabrück. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1696", "contents": "Die Loundkring Osterholz is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Osterholz-Scharmbeck. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1697", "contents": "Die Loundkring Osterode am Harz is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Osterode am Harz. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1698", "contents": "Die Loundkring Peine is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Peine. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1699", "contents": "Die Loundkring Rotenburg (Wümme) is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Rotenburg (Wümme). Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "170", "contents": "Dät Bretoniske (Brezhoneg) is ne Insel-Keltiske Sproake, ju der trots ju Klassifikation daach ap dät Fäästlound boald wäd. Disse Sproake äntstamt also nit dät Galliske, man is eer äntsteen uut do Brythoniske Sproaken, foarallen uut dät Korniske. Leeter koomen do Bretone ätter dät Fäästlound ( 4. bit 7. Jierhunnert) un deerbie noomen jo hiere Sproake mee, wierbie jo uk noch eenige Elemente uurnoomen fon dät in Gallien domoals noch sporadisk boalde Galliske. In dit Gestrich fon Asterix wäd uk noch Gallo boald, ne litje Sproake, ju der fon dät Latienske oustammen däd un also Romanisk is, just as dät Frantsööske. Dät Bretoniske waas ju Sproake fon do hooge Ljuude bit dät 12. Jierhunnert, wierättter die Oadel dät ätter hiere Meenenge stilfullere Frantsööske as Standoardsproake uurniemen diede. As schrieuwene Sproake wuude in ju Bretagne, ju der bit in dät 16. Jierhunnert altied ne gewisse Uunouhongegaid hiede, dät Latienske ferwoand, man ou dät 15. Jierhunnert uurwon hier uk dät Frantsööske. Dät Bretoniske wäd däälich noch fon sun 300.000 bit 500.000 Ljuude boald un fersteen, fuul minner as do 1.300.000 Ljuude do dät in 1930 kuuden. Dät is je so, dät ju Sproake maast noch fon do allere Ljuude boald wäd un dät"}
{"id": "1700", "contents": "Die Loundkring Schaumburg is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Stadthagen. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1701", "contents": "Die Loundkring Heidekreis is n Loundkring in Läichsaksen. Bit 31. Juli 2011 waas dät die Loundkring Soltau-Fallingbostel. Sien Haudsteede is Bad Fallingbostel. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1702", "contents": "Die Loundkring Stade is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Stade. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1703", "contents": "Die Loundkring Uelzen is n Loundkring in Aast-Läichsaksen. Sien Haudsteede is Uelzen. Offizielle Websiede Ap Düütsk"}
{"id": "1704", "contents": "Die Loundkring Fächt is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Vechta. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1705", "contents": "Die Loundkring Verden is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Verden (Aller). Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1706", "contents": "Die Loundkring Wesermarsch is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Brake (Unterweser). Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1707", "contents": "Die Loundkring Wittmund is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Wittmund. Tou dän Loundkring heere 19 Meenten, wierunner do two aastfräiske Ailounde Langeooch un Spiekerooch. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1708", "contents": "Die Loundkring Wolfenbüttel is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Wolfenbüttel. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1709", "contents": "Die Loundkring Grafskup Bentheim is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Nordhorn. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1712", "contents": "Die Kring Dithmarschen is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudstääd is Heide. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1713", "contents": "Die Kring Herzogtum Lauenburg is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Ratzeburg. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1714", "contents": "Die Kring Nordfriesland is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Husum. Regio Noudfräislound Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1715", "contents": "Die Kring Ostholstein is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Eutin. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1716", "contents": "Die Kring Pinneberg is n Kring in Släswiek-Holstein. Ju Haudstääd is Pinneberg. Dät Oailound Hälgelound heert uk tou dän Kring Pinneberg. Uetersen Offizielle Websiede Düütsk Commons: Kring Pinneberg – Mediendoatäie"}
{"id": "1717", "contents": "Die Kring Plön is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Plön. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1718", "contents": "Die Kring Rendsburg-Eckernförde is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Rendsburg. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1719", "contents": "Die Kring Schleswig-Flensburg is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudstääd is Schleswig. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "172", "contents": "Juu Brummelbäie, Brommelbäie af Brummelse Bäie, woaksje an dän Brummelbäiestruuk (Rubus sectio Rubus), ne Sektion uut dän Sleek Rubus. Dät rakt fuul ferskäidene Soorten. Do Plonten woakse fuul an Sträiten un Dome un dät raakt deerfon fuul ferskeedene Oarde. Foar dän Tuun rakt dät kultivierde Oarde. Bäien Plonten Bielde ap COMMONS"}
{"id": "1720", "contents": "Die Kring Segeberg is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Bad Segeberg. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1721", "contents": "Die Kring Steinburg is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Itzehoe. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "1722", "contents": "Die Kring Stormarn is n Kring in Släswiek-Holstein. Ju Haudstääd is Bad Oldesloe. Offizielle Websiede Düütsk"}
{"id": "174", "contents": "Ju Bruune Anemoonfisk (Amphiprion biaculeatus, fröier:Premnas biaculeatus) is n Fisk un heert tou do Dierte (Metazoa). Ju tropiske Fisk kumt foar bie do Riffe un do Lagunen fon die Indo-Australiske Arkipel. Ju Bruune Anemoonfisk kon 17 cm loang wäide. Me toachte fröier, disse Oard heert tou n oainen Sleek (Premnas) un mout uut dissen Gruund (Premnas biaculeatus) heete. Man ätter ne ärfoulchrieke Hybridisierenge (Fermiskenge) mäd ju nai früünde Oard Amphiprion ocellaris kon me nu fermoudje, dät disse Oard uk tou dän Sleek Amphiprion heert. ju bruune Anemoonfisk"}
{"id": "175", "contents": "Bulgarien is n Lound in Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Sofia un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2017 Rumen Radev (Румен Радев). Bulgarien wäd begränsed fon: Rumänien in dät Noude, ju Turkäi in dät Suude, Noudmakedonien un ju in dat Suudwääste. Serbien in dat Noudwääste. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Musala (2925 m). Do grootste Äien fon Bulgarien sunt Donau, Iskar, Mariza un Struma. 681-1018, Eerste Bulgariske Riek 1393-1876, Bulgarien besät fon dät Osmaniske Riek 1915-1918, Eerste Waareldkriech in Bulgarien 1941-1944, Twäide Waareldkriech in Bulgarien 1945-1990, in die Koolde Kriech is Bulgarien besät fon ju Sowjetunion 1990, Bulgarien komplet uunouhongich. Der lieuwje uungefeer 7,8 Millione Ljuude in Bulgarien. Ju Befoulgenstichte lait bie 70 Ienwoonere /km². Etniske Gruppen Ätter ju Foulkställenge 2001 sunt 83,9 % fon ju Befoulkenge etniske Bulgaren; 9,4 % sunt Türken, 4,7 % Roma un noch wät litjere Gruppen. Religione 83,9% is kristelk, 12,2% is islamisk. Sproaken Bulgarisk is ju offizielle Sproake. Ieuwenske ju offizielle Loundsproake rakt et Türkisk, Romani un Armenisk. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $11.800 in 2007. In 2007 waas 6,2% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 32,3% Industrie un 61,5% Tjoonste."}
{"id": "1753", "contents": "Ju Doarne af Doddene (Vespa crabro) is een groote Oard fon Häspe un heert also tou do Insekte. Dät rakt moorere Unneroarden in disse Oard. Ju Doarne is in fuul Loundskuppe aiske säilden un stoant deer unner Natuurskuul. Ju Doarne sjucht bolde so uut as een heel woanelke Häspe uk, man mäd ne Loangte fon 18-35 mm is ju besunners groot. Ju monnelke Doarne is mäd bit tou 23 mm litjer as dät Wieuwke mäd bit tou 35 mm. Dät Kop-Skild fon ju Doarne (n Skild ap dän Kop (Caput), unner juu Stierne) is jeel. Die Räst fon dän Kop un uk fon dän Thorax (Brustousnied fon n Insekt) is swot un rood. Uk dät Abdomen (Bääterdeel fon n Insekt) häd n litjen rooden Deel, die Räst derfon is swott un jeel strieped. Gjuchts un links sjucht me do groote Facettenoogene, ap ju Stierne tjo Punktoogene, in ju Midde sunt do Fäilere anwoaksen un deerunner is dät jeele Kopskild. Ju Doarne häd, as die Nome (fergliek him mäd dät Düütske Woud \"Dorn\" foar \"Stiekel\", wät woarschienelk etymologisk früünd is), n Stiekel. 500 bit 1000 Stääke sunt freeselk foar normoale Moanskene. Een Doarne stat uk nit fluks, man ju moaket aan"}
{"id": "1756", "contents": "Dissen Artikkel stoant in dät Wikipedia-Review. Ju Ieme (Apis mellifera) is ne Oard fon do Insekte. Dät rakt fuul Unneroarden fon disse Oard, wierfon in Seelterlound ju Nominatfoarm (Apis mellifera mellifera) heemsk is. Daach häbe masse Imkere in Middel-Europa däälich uurswäkke, as ju Unneroard Apis mellifera carnica (ap Deele fon dän Balkan heemsk) af Buckfast-Iemen (een Misk-Tuchtenge uut Änglound). Ju Nominat-Foarm is deeruum in wäkke Rebätte fon't Uutstierwen betruued. Do Moanskene nutsje do Iemen, deermäd jo Huunich, Woaks un uur Ärtjuuchnisse hääbe. Dät naamt me Imkeräi. Wan me fon Iemen baalt, meent me normoal disse Oard, dät rakt uk uur nai früünde Oarden, toun Biespiel Moasiemen, do me uk Iemen naamt. Een noch äänelkere Oard, Apis cerana rakt dät uk in't Aaste un Suudaaste fon Asien, fon düsse Oard is ju freeselke Miete Varroa destructor ap uus wäästelke Iemen uurgeen, ju do Ieme al as Moaden läip süük moaket un, juust so as t.B. wäkke Gifte, do in ju Buuräi (deelwiese indäid legoal!) iensät wäide, waareldwied een iedensthoaftige Betruuenge foar do Iemenbestounde is. Iemen fon ju hier beskrieuwene Oard Apis mellifera rakt dät däälich truch Imkeräi in ju heele Waareld, man fon Natuur uut kuume do bloot in Europa, Afrikoa"}
{"id": "176", "contents": "Dät Bullekruud (Drosera rotundifolia) frät Insekten, un heert also tou doo Konsumente uur Plonten sunt deerjuun Produzente. Dät wäd uk Bäiste roat, dät do bulje wollen."}
{"id": "177", "contents": "Aan Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa, uk kuut US-Buundesstoat (ängelsk: U.S. state) is aan Deelstoat. Do Fereende Stoaten sunt aan Föderoalen Stoat mäd hoast füüftich deel-souveräne oankelde Deelstoaten. Do eerste Buundesstoaten sunt in 1776 truch ju US-Ferfoatenge uut do 13 Kolonien foargeen. Foaraaln truch dät Foarsteeten ätter't Wääste, man uk truch dän Louisiana Purchase, dän Bietreed fon ju Republik Texas un ju Uumewonnelenge fon Hawaii un Alaska in Buundesstoaten koomen deer noch masse moor bietou. Touhoope mäd dän Buundesdistrikt un do Buute-Rebätte bilgje do Buundesstoaten dät Stoats-Rebät fon do Fereende Stoaten. Fjauer Stoaten - Kentucky, Massachusetts, Pennsylvanien un Virginia - hääbe ju formelle Beteekenge Commonwealth, sunner dät deer moor Gjuchte of Plichten uut äntstuuden - uurs as do Commonwealth-Territorien Puerto Rico un Noudelke Marioanen."}
{"id": "178", "contents": "Dät Buutergäärs mäd do Buuterbloumen (Ranunculus repens), düütsk gelbe Ranunkel sjucht me gjucht oafte un woakst maast ap gjucht fuchtige Steeden un is oafte fon uur Gewoakse uurdäkt."}
{"id": "1783", "contents": "Tadarida brasiliensis is ne Oard fon doo Fläddermuuse un juu eensiche Oard uut dän Unnersleek Rhizomops. Die Lieuwendsruum fon disse Oard is in groote Deele fon Noud- un Suudamerikoa. Ätter juu Foartplontenge-Tied, dät is in Noudamerikoa Februoar un Meerte, wäd in dän Juni af dän Juli dät litje Bäiden bädden. It wächt 3-4 Gramm. Juu Muur mout dät Bäiden 5 Wieke söögje. Mongs stält n uur Bäiden juu Molk fon uurs een Muur, man maasttieds ärkant juu Muur hier Bäiden, filiecht an dän Röäk un juu Stämme. In n Oaler fon 38 Deege kon juu litje Fläddermuus al gjucht fljooge un is mäd 60 Deege uutwoa AWESOME RANDOMNESS ksen. Mäd 18 bit 22 Mounde kon juu Fläddermuus al sälwen Bäidene kriege. Suk een Tadarida brasiliensis wäd, wan't aal goud gungt, touminst 8 Jiere oold. Disse Oard häd n poor Unneroarde: T. b. brasiliensis (Juu Nominatfoarm) T. b. antillularum T. b. bahamensis T. b. constanzae T. b. cynocephala T. b. intermedia T. b. mexicana T. b. murina T. b. muscula Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9 Ju Internetversion fon dät Bouk \"Mammal Species of the World\" Ju Internetversion fon Mammal species of the World"}
{"id": "1785", "contents": "Tadarida is n Sleek fon doo Fläddermuuse. Dät rakt 2 rezente Unnersleeke un 8 rezente Oarde in dissen Sleek. Sleek Tadarida Unnersleek Tadarida Oard T. teniotis Middelmeerregione fon Europa un Afrikoa bit Japan, Taiwan, Madeira un doo Kanariske Ailounde. Oard T. lobata uut Kenia un Simbabwe Oard T. fulminans uut groote Deele fon Afrikoa Oard T. ventralis uut Äthiopien, Kenia, dät Aaste fon juu Demokratiske Republik Kongo, Malawi, Sambia, Suud-Sudan un dät Noude fon Suudafrikoa. Oard T.aegyptica uut Ägypten, Algerien, Nigeria, Sudan, Suudafrikoa, juu sudelke Arabiske Hoolfinsel, Iran, Pakistan, Indien un Sri Lanka Oard T. australis uut Deele fon Australien Oard T. kuboriensis uut Deele fon Papua-Näiguinea Unnersleek Rhizomops Oard T. brasiliensis uut groote Deele fon Noud- un Suudamerikoa Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "1786", "contents": "Tadarida teniotis is ne Oard fon Fläddermuus juu dät in doo Middelmeer-Regione fon Europa un Afrikoa bit Japan, Taiwan, Madeira un doo Kanariske Ailounde rakt. Die Wietenskupper YOSHIYUKI kwad 1989, dät juu japaniske Foarm ne oaine Oard is un Tadarida insignis hat, man dät is unner doo Biologen noch striedich. Tadaria tenitotis teniotis RAFINESQUE, 1814, Juu Nominatfoarm, uut dän grootsten Deel fon dän Lieuwendsruum, beschrieuwen mäd Dierte uut Sizilien un dät italieniske Fäästlound. Tadaria teniotis rueppellii TEMMINCK, 1826, uut Ägypten un juu Arabiske Hoolichinsel Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9 Ju Internetversion fon dät Bouk \"Mammal Species of the World\" Ju Internetversion fon Mammal species of the World"}
{"id": "1787", "contents": "Doo Molossinae sunt ne Unnerfamilie fon doo Molossidae un heere tou doo Fläddermuuse. Doo Molossinae kon me apdeele in Sleeke: Chaerephon Cheiromeles Cynomops Eumops Molossops Mops Mormopterus Myopterus Nyctinomops Otomops Platymops Promops Sauromys Tadarida Juu Internetversion fon dät Bouk Mammal Species of the World"}
{"id": "1788", "contents": "Do Molossidae sunt ne Familie fon Fläddermuuse. Me kon do apdeele in Unnerfamilien: Tomopeatinae MILLER, 1907 - (Bloot een Oard, Tomopeas ravus) Molossinae, GERVAIS, 1856 Ju Internetversion fon dät Bouk Mammal Species of the World"}
{"id": "1789", "contents": "Tomopeas ravus is ne Fläddermuus un juu eensige Oard fon dän Sleek Tomopeas un juu Unnerfamilie Tomopeatinae. Moonige Ljuude kweede ook, dät disse Oard tou juu Unnerfamilie Vespertilionidae heert. Die Lieuwendsruum fon disse Oard sunt Deele fon Peru in Suudamerikoa. Juu ganse Körperloangte fon n uutwoaksen Diert is 73 bit 85 mm, juu Stäitloangte 34 bit 45 mm. Die Unnerierm (in dissen Fal die \"Unnerjuuke\") is 31,2 bit 34,5 mm loange. Tomopeas ravus wächt 2 bit 3,5 Gramm. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9 Juu Internetversion fon dät Bouk Mammal Species of the World"}
{"id": "179", "contents": "Cajun Frantsöösk (bietiede naamd Louisiana Regional Frantsöösk [1]) is een fon tjo Variatäte of Dialekte fon ju frantsööske Sproake do der foarallen boald wäide in dän U.S. Stoat Louisiana, foarallen in do suudelke Meenten. Uur Louisiana frantsööske Dialekte sunt Napoleonic Frantsöösk un Colonial of Plantation Society Frantsöösk, do der foarallen boald wäide in Orleans, St. Bernard, St. Tammany, St. Charles, St. John the Baptiste, Jefferson, West Bâton-Rouge, Pointe-Coupée, Avoyelles, St. Mary, Iberia, Assumption, un St. Landry Meenten. Cajun Frantsöösk is nit dätsälge as Louisiana Creole. Gewöönelk wäd ounnuumen, dät Cajun Frantsöösk bolde gans stamt fon Akadisk Frantsöösk so as dät boald wuude in ju frantsööske Kolonie Akadien (wät liech in wät nu do Kustenprovinze sunt fon Kanada un in dän U.S. Stoat Maine). Cajun unnerskat sik fon Frantsöösk in Uutsproake, Woudskat un Intonation. Acadia Allen Assumption Avoyelles Calcasieu Cameron Evangeline Iberia Jefferson Davis Lafayette Lafourche Pointe Coupee St. James St. Landry St. Martin St. Mary Terrebonne Vermilion In 1755 (unner dän Frantsoosen- un Indioanekriech), wuude sowät 75% fon ju Akadiske Befoulkenge fon ju kanadiske Provinz Nova Scotia deportierd in wät oafte naamd wäd ju Groote Ferdrieuwenge. Moonige fon do siedelden sik wier an in Louisiana, un gruundeden deer hiere Kultuur"}
{"id": "1792", "contents": "Chaerephon is n Fläddermuus-Sleek mäd 14 Oarde. Dät rakt disse Oarden in Deele fon Afrikoa, Asien un Australien. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "180", "contents": "Ju Cajun-Musik is n Musikstiel, die fon do 1755 uut Kanada ferdrieuwene Akadier (Frantsoosen) ätter Louisiana broacht wude. Dät is uursproangelk Foulksmusik uut Frankriek. Ju moanskelke Stämme waas dät wichtichste Instrument, man deerieuwenske wuud klatsked, tikked un rattersked mäd do Hounden, mäd Lätsen, mäd Waaskbreede un wät et man roate. Jo bruukten uk sälwen moakede Instrumente, do der ätter een Fjoole lieten. Fon hiere Noabere in Kanada koomen deer uk ängelske un keltiske Ienfloude oane un leeter in Louisiana uk Jazz, Blues un Soul. Man ap ju uur Siede koom uk ju bie Jazz ferbeedene Kwätskeboode in Bruuk un noch däälich spielje Harmonikas un Akkordeone een groote Rulle. http://www.schwarzaufweiss.de/cajun/musik.htm http://npmusic.org/artists.html Cajun music mp3 https://web.archive.org/web/20071218214252/http://www.accordionman.net/CAJUN/ Cajun MIDI"}
{"id": "1805", "contents": "Nyctinomops is n Sleek fon do Fläddermuuse. Moonige Wietenskuppere kweede ook, dät waas n Unnersleek fon dän Sleek Tadarida. Dät rakt fjauer Oarde in dissen Sleek: Nyctinomops aurispinosus (PEALE, 1848) fon do mexikaniske Kusten (Aast un Wääst), in dät Suude ook in dät mexikaniske Inlound, Kolumbien, Peru, Bolivien, Venezuela un Aast-Brasilien. Ook ap Kuba. Nyctinomops femorosaccus (MERRIAM, 1889) uut do suudwäästelke USA un ook Noud- un Wääst-Mexiko. Nyctinomops laticaudatus (E. GEOFFROY, 1805) uut dät suudelke un dät aastelke Mexiko bit Noud-Argentinien un Suud-Brasilien. Nyctinomops macrotis (GRAY, 1840) uut do USA, Noud- un Zentral-Mexiko, groote Deele fon Suudamerikoa, Kuba, Hispaniola, Jamaika, ap maaste noudelke Populatione bit Suudwääst-British Columbia un Iowa, normoal nit so fier ätter dät Noude, ap maaste aastelke Populatione in South Carolina. Ju Internetversion fon dät Bouk Mammal Species of the World Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "1806", "contents": "Nyctinomops macrotis is ne Oard fon Fläddermuus. In n Truchsleek wächt ne kubaniske Nyctinomops macrotis 20,6 Gramm (Unnersoacht wuuden 9 Dierte). Ätter Unnersäikengen in Arizona lieuwet disse Oard in ferscheedene Loundskuppe, toun Biespiel in ne Loundskup mäd Plonten as Pinus ponderosa (Dät is ne Oard fon Fjuurenboom), Näddelboome uut dän Sleek Pseudotsunga (ap Dütsk: Douglasie), man ook in Wüüsten-Gestrup un in Loundskuppe as Steenbierge mäd Kleeuwe, uum tou släipen: Fläddermuuse hongje sik jädden toun släipen in ne Fäls-Kleeuwe un släipe deer mäd dän Kop ätter unnern. Disse Oard wäd ook mäd uur wietenskuppelke Noomen beteekend: ...aequatoralis J. A. ALLEN, 1914 ...affinis J. A. ALLEN, 1900 ...auritus WAGNER, 1843 ...depressus WARD, 1891 ...megalotis DOBSON, 1876 ...molossa HERSHKOVITZ, 1949 (nit bloot as \"Nyctinomops molossa\", man 1959 fon HALL un KELSON ook as Oard uut dän Sleek Tadarida, also \"Tadarida molossa\" ...nevadensis H. ALLEN, 1894 Juu Internetversion fon dät Bouk \"Mammal Species of the World\" Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "181", "contents": "Casper Deeken waas Buur, Oargelist un Koorleeder in Roomelse, wier hie dän 30.6.1912 bädden waas. Eenige Läidertexte fon him stounde in dät Lesebouk foar Seelterlound Nr. 9: Nu kumpt ju flugge Vorjierstied Litje Lound in de grote Fohn Text fon dät Lesebouk fon Seelterlound hier online"}
{"id": "1811", "contents": "Rousettus is n Sleek fon doo Pteropodidae, doo, as doo Fläddermuuse ook, tou doo Flädderdierte heere."}
{"id": "1812", "contents": "Rousettus aegyptiacus is ne Oard fon do Pteropodidae, do der, as do nai früünde heemske Fläddermuuse uk, tou do Flädderdierte heere. Disse Oard is ju eensige fon do Pteropodidae, ju sik, as dät normoal bloot Fläddermuuse moakje, mäd Echolot orientierje kon. Disse Oard frät bienaist bloot Fruchte, man fon ju Boomoard Ceratonia siliqua ok gans litje Bleede. Jo lieuwje ap Zypern, gans in dät Suude fon ju Turkäi, in Israel, Jordanien, Iran, Pakistan, Saudi Arabien un in dät Nil-Delta in Ägypten. Ätter SPITZENBERGER, 1979, kuud me do in disse Tied noch in gans groote Gruppen fon bit tou 800 Dierte in Höölen fiende, do der 20 bit 40 Minuten ätter dän Sunnenunnergong uutkoomen. Man wült do Appeltuun-Oainere disse Oard (owwol ju bienaist bloot fuule Fruchte frät) fernäile wollen, kon me der däälich bloot noch litje Gruppen mäd bit tou 20 Dierte fiende. Rousettus aegyptiacus häd ne keetich griesbruune Faawe, man is an ju Unnersiede un an ju Näkke moor bruunelk jeel. Junge fon disse Oard hääbe äänelke Faawen, man jo hääbe n kuuter Fäl. Ju Laangte fon Kop un Rump is 138 bit 168 mm. Die Stäit is 16,8 bit 24,5 cm un die Unnerierm (beeter gekweeden: Unnerjuuke) is 89"}
{"id": "182", "contents": "Bielde:Henrika Šantel - Kemičarka.jpg Ju Chemie is ju Wietenskup fon do chemiske Gruundstoffe un do chemiske Ferbiendengen as uk do Ferannerengen deerfon, sowied do nit ap Atomkäädenreaktione beraue. Ju Chemie befoatet sik mäd ju Touhoopesättenge fon do Stoffe, hieren Apbau uut do Elemente, hiere Oainskuppe un Uumsättengen. Ju Chemie ferdeelt sik in: skeene Chemie un anwoande Chemie af in anorganiske Chemie un organiske Chemie ... ... Auger-Elektrone-Spektroskopie (AES) Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS) Periodiske Tabelle"}
{"id": "1826", "contents": "Rhinolophus mehelyi is ne Oard fon Fläddermuus. N Bäiden fon disse Fläddermuus wäd eenpeld bädden. Dät kon in dän twäiden Juni-Haaldeel fljooge un ätter 2 bit 3 Jiere sälwen Bäidene kriege. Disse Oard kon säilden bit tou 12 Jiere oold wäide, man in n Truchsleek bloot 2,5 bit 3 Jiere. Dät rakt disse Fläddermuusoard in fuul Gegende uum dät Middelmeer. Wilfried Schober, Eckhard Grimmberger: Die Fledermäuse Europas Kennen Bestimmen Schützen KOSMOS naturführer ISBN 3-440-07597-4"}
{"id": "183", "contents": "Ap Gruund fon dän Noome fon Seelterlound wäd wäil ounnuumen dät dät Lound fröier tou ju uum Suugel (Sögel) ap n Hümling tou situierjende Comitia Sygeltra heerde. Dät is oawers daach uunsicher af ju Besiedelenge uk fon dät Suude häär geböärd is. Josef Möller, Im Saterland Sögeler Friesen?, Jahrbuch für das Oldenburger Münsterland 1999, S. 99-130."}
{"id": "184", "contents": "N Computer is n Apparoat dät ätter n Program Doatäie feroarbäidet. Fuul Computere sunt digitoal, man et rakt uk analoge Computere. Die eerste Computer waas kloor ap n 5 Dezember 1941, die Z3 fon Konrad Zuse. Man deeruum dät die Twäide Waareldkriech waas, un düssen Z3 bie n Bombardement fernichted wuude, waas dät nit bie älkuneen bekoand. Deeruum wuude toacht, dät die ENIAC-Computer fon do Fereende Stoaten die eerste ächte Computer waas. Do Amerikoaner hääbe dän Computer fääre äntwikkeld, daach roate et ätter dän Twäide Waareldkriech ferskeedene Soarten Computere. Kiek uk ap: Seelterfräiske Computer-Begriepe Dät rakt noch nit fuul offizielle Seelterfräiske Computer-Begriepe, man in dät Seelterfräiske wäd uk uut dät Düütske of Ängelske uursät un dan hat ne ängelske Mouse ap Seelterfräisk Muus. Fuul Begriepe sunt also uut uur Sproaken häär uurnuumen wuuden. Computerspil Personal Computer Säikmaskiene Doatenboank"}
{"id": "1844", "contents": "Do Sinti un Roma sunt ne Minnerhaid in ferskeedene europäiske Lounde. Sinti un Roma sunt twäin ferskeedene Sammelnoomen foar two ferskeedene Foulkskoppele. Ju tjo nit so fuul moor truch Wääst-Europa, man ap dän Balkan moakje jo dät noch immer. In Düütsklound un ätter europäisk Gjucht sunt do Sinti un Roma ieuwenske do Fräisen un Sorben skutsed. Romani"}
{"id": "1849", "contents": "Ersjanisk (rusk: эрзянь кель erzjan kel) is een fon do bee Sproaken, do der touhoope mäd dät Mokscha tou dät Mordwiniske reekend wäide. Dät wäd boald fon sowät ne hoolwe Millione Ljuude in dät Wääste fon ju Republik Mordovien un anlääsende Gestriche as Nischni Nowgorod, Tschuwaschien, Pensa, Samara, Saratow, Orenburg, Uljanowsk, Tatarstan un Baschkortostan, aal in dän Föderationskring Wolga. Ne Foarm fon dät Erzjaniske rakt dät uk in Armenien, Estlound, Kasachstan un uur knu uunouhongich wuudene Lounde in Zentroal-Asien. Dät Erzjaniske wäd schrieuwen in ne nit-anpaasede Foarm fon dät ruske kyrilliske Alphabet. In Mordovien is dät ieuwenske dät Ruske ju eepentelke Sproake, man ju Loage is betruued, deeruum dät dät Unnergjucht in Rusk roat wäd. Ju Sproake heert tou ju mordwiniske Takke fon do Finnisk-Permiske Sproaken, ne Unnertakke fon do Finnisk-ugriske Sproaken. Erzjani lät ap Mokscha, man is wät uurs in Uutsproake un Woudschat. Wikipedia ap Ersjanisk"}
{"id": "185", "contents": "N Compjuterspil of Video-Spil is n Spil, wierbie die Spieler interaktiv beleeken is mäd n Gamepad, wiertruch ne visuelle Interaktion ap dät Bieldskerm kumt. Et rakt ferscheedene Mediums, wiermäd man n Compjuterspil spielje kon. Fröier kuud dät mäd n Spilcompjuter of n persöönelke Compjuter, un dät wäd uk spield mäd PDA's, Handy's un litje dreegboare Spilcompjutere. Bie näie kommerzielle Spiele is dät Wichtichste dät visuelle Effekt fon dät Spil. Microsoft (mäd ju Xbox) un Sony (mäd ju Playstation) sunt gjucht bekoand. Bie uur Spiele is ju Äntwikkelenge fon bloot dät Spieljen wichtich (Gameplay). Ne Uursicht fon Compjuterspiele mäd Biespiele fon bekoante Tittele:"}
{"id": "1850", "contents": "Finno-ugrisk is ne Sproakfamilie. Tou juu Finno-ugriske Sproakfoamilje wäide do ätterstoundene Sproaken / Sproakgruppen reekend: Finno-Permisk: Finsk Estisk Ersjanisk Livisk Samiske Sproaken Ugrisk: Ungarisk"}
{"id": "1851", "contents": "Birmanisk, uk Burmesisk (dt. Birmanisch), is ju Amtssproake in Myanmar (Birma) un wäd fon sowät 25 Millione Moanskene boald. Hiertou heere uk dialektiske Variante, as dät Arakanesiske un dät Intha. Deerbuute wäd dät Birmaniske noch fon fuul ethniske blw. sproakelke Minnerhaide in Birma as wiedere Sproake ieuwenske ju Määmesproake ferwoand. Birmanisk häd ne oaine Skrift, ju sik uut ju indiske Brahmi-Skrift äntwikkeld häd. Die ienheemske Noome fon ju Sproake is မြန်မာစာ ([mjà?màsà] of [b?màsà]) foar ju skrieuwenen Sproake un မြန်မာစကား ([mjà?màs?gá] of [b?màs?gá]) foar ju boalde Sproake. Ju birmaniske Wikipedia"}
{"id": "1853", "contents": "Igbo of Ibo is ne Sproake fon ju Benue-Kongo Sproakfamilie. Ju wäd boald in Nigeria fon sowät 18 Millione Moanskene (do Igbo}, foarallen in dät Suudaaste, fröier Biafra. Dät is ne Toonsproake: ju Toonhööchte fon ne Silwe is wichtich foar ju Betjuudenge. Toun Biespil: mma met een hooch-middel Toonpatroon ([ḿmā]) betjut goud, man mäd n hooch-läich Toonpatroon ([ḿmà]) Soaks. Toon wäd nit altied ounroat in schrieuwen Igbo. Igbo wäd schrieuwen in latienske Schrift mäd as extroa diakritiske Teekene: n Punkt unner wäkke Vokoale uum two Samlengen fon Vokoale fonnunner tou unnerscheeden, loang un kuut: /i e o u/ juun /ị ạ ọ ụ/. Dät Igbo häd uk Vokoalharmonie: gewöönelk rakt dät in een Woud bloot ne Kombination fon bestimde Vokoale. Simeon Onyewueke Eboh: An African Concept of Law and Order. A Case Study of Igbo traditional Society. IKO, Frankfurt am Main 2004, ISBN 3-88939-695-X Obiora F. Ike: Afrika in eigener Sache. Weisheit, Kultur und Leben der Igbo. Verlag für Interkulturelle Kommunikation, Frankfurt am Main 2003, ISBN 3-88939-691-7 Igbo-Ängelsk Woudebouk un Leerbouk mad oachte Heerkassetten. Tou bestaalen bie: Dept. of Linguistics, University of California, Los Angeles, USA Wikipedia ap Igbo"}
{"id": "1854", "contents": "Die Begriep Aastfräisk (dt. ostfriesisch) stoant foar two Seeken: Ju oolde Fräiske Sproake fon Aastfräislound, ju däälich mäd Uutnoame fon dät Seelterske uutstuurwen is, sjuch Aastfräiske Sproake Ju Platdüütske Sproake fon Aastfräislound, sjuch Aastfräisk (Läichdüütske Sproake)"}
{"id": "1857", "contents": "Emilianisk of Emiliano-Romagnolo (dt. Emilianisch) is ne Romaniske Sproake. Geographisk un sproakelk kon ju iendeeld wäide bie do Gallo-Romaniske Sproaken, juust as dät Frantsööske, dät Katalaniske, dät Oksitaniske, dät Lombardiske, dät Piemontesisk, dät Liguriske un dät Venetiske. Dät wäd betrachted as ne Minnerhaidssproake, is strukturell schat fon dät Italieenske un stoant ap ju Roode Lieste fon betruuede Sproaken fon UNESCO. Wan do Italjener un sogoar Baalere fon ju Sproake sälwen dät as n Italjeensk Dialekt betrachtje, so äntstamt ju Sproake daach nit dät Italjeenske. Dät Emilianiske wäd boald in do noud-italjeenske Regione Emilia-Romagna un [Lombardije]] (in do Provinze Pavia un Mantua, do zentroal-italjeenske Regione Toskana (Provinz Massa-Carrara) un Marche (Italien) (Provinz Pesaro e Urbino) un in ju Republik San Marino. Emilianisk fon Bologna Pèder nòster (= Uus Foar) Pèder nòster, ch't î int al zîl, ch'al séppa santifichè al tô nómm, ch'ai véggna al tô raggn, ch'ai séppa fâta la tô volontè, cómm in zîl, acsé anc in tèra. Dâs incû al nòster pan d ògni dé, e dscanzèla i nûster dèbet, cme nuèter a i dscanzlän ai nûster debitûr, e brîsa lasèr ch'a cascaggna in tentaziån, mo lébbres dal mèl. Âmen. Italjeensk Padre nostro Padre Nostro Che sei nei"}
{"id": "1858", "contents": "Ju Roode Lieste fon betruuede Sproaken (Red Book of Endangered Languages) wäd hääruutroat fon UNESCO un rakt ne fulständige Lieste fon aal Sproaken in de Waareld, do der fon Uutstierwen betruued wäide. Ätter UNESCO sunt moor as dän Haaldeel fon do sowät 6000 Sproaken (Schätsengen gunge fon 3000 bit 10000 un wäide bestimd fon ju Definition fon ‘Sproake’, ju me hontiert) in de Waareld gefoarelk uuttoustierwen. 96% fon do 6000 Sproakne wäide boald fon bloot 4% fon Waareldbefoulkerenge. Truchnunner ferswint älke fjautien Deege ne Sproake. Betruuede Sproake UNESCO Red Book of Endangered Languages (Dät Seelterske fint sik deer in Europa as Eastern Frisian; ju Information stimt nit gans tou Sproakstatistik un Uursproang). Internet rakt betruuede Sproaken Toukumst"}
{"id": "1859", "contents": "Doo Niger-Kongo-Sproaken sunt ne Sproakfamilie mäd bienaist 1400 Sproaken deer oane. Igbo"}
{"id": "1860", "contents": "Biespiele foar Gjuchthondskrifte sunt Dät Seelter Loundgjucht, 1587, läichdüütsk Dät Brookmer Gjucht, 13. Jierhunnert, ooldfräisk Die Skäipebreeuw fon 1228, ooldfäröisk Dät Edictum Theoderici (Gjucht fon Theodorich dän Grooten, latiensk, ätter dät Jier 500 ätter) Dät Seelter Loundgjucht Dät Brookmer Gjucht Die Skäipebreeuw Dät Edictum Theoderici Josef Möller, Im Saterland Sögeler Friesen?, Jahrbuch für das Oldenburger Münsterland 1999, S. 99-130."}
{"id": "1867", "contents": "Bruunkoole wäd oafte oubaud in eepene Gate, sodät me Täärpe un Loundskuppe oubaagerje mout, uum dät Tjuch tou kriegen. Wan heele Täärpe fernäild wäide, uum Bruunkoole uuttougreeuwen, wäide uk Toankmoal-skutsede histooriske Bauwierke oubreeken, so as ju Säärke St. Lambertus in Immerath un die Duisserner Hoaf in Lützerath. Dät is uk juun dän Wille fon masse Ienwoonere, man deer wäd aaltied dät Bierich-Gjucht foarheelden, dan wäd kweeden, dät dät aal foar dät aalmeene Wäil weese skäl, un dan is aal dät uur niks moor wäid. Natuur, Klima, Heemat, Kultuuräärfgoud skäl aal wieke. Juu Bruunkoole wäd foarallen wonnen, uum juu in Kraftwierke tou ferbaadenjen. Bie dät ferbaadenjen entstoant CO2, wäd n Ienfloud ap juu Klimaferannerenge häd: Dät CO2 honget in juu Luft. Et reflektiert n bitje fon dät Sunnenlucht, wät fon buuten kumt, man juu Energie, juu fon binnen kumt un fon Natuur uut in dät All gunge kuud, wäd tou n fuul gratteren Deel tourääch ap juu Äide smieten, juu dertruch woormer wäd. Dissen Effekt entstoant nit bloot truch dät Ferbaadenjen fon Bruunkoole, man ook truch dät Ferbaadenjen fon Oulje (toun Biespiel in n Auto) un fon uur fossile Fjuurengen. Ätter Rheinbraun häd die Oubau fon Bruunkoole juunuur uur Energie-Gewinnengen dän"}
{"id": "187", "contents": "Die Gregorioanske Kalänner, däälich uus maastbruukten Kalänner, is ne ferbeeterde Ouwonnelenge fon dän Julioansken Kalänner, ju in't Jier 1582 truch Poabst Gregor XIII. ounoardend wuude. Uurloang häd hie ap ju grootste Betjuudenge fon aal do Kalänner-Systeme roaked. Ju Kalännerreform waas wichtich, uumdät die julioanske Kalänner apgruunde fon ju läppere Skalt-Räägelenge fon Tied tou Tied moor un moor ouweek fon do astronomiske Geböärnisse, ätter do sik n Kalänner gjuchte skäl. Die Kalänner skuul wier duurhoaft in't Lood weese, uurspröängelk wuude deer uur ättertoacht, dät hie sik ferhoolde skuul as in't Jier 46 f. Kr. oun tou paasjen, do begon dät Foarjier ap n 23. Meerte. In ju toulääst uumesätte Foatenge skuul die Kalänner sik äänelk ferhoolde as in dät Jier 325, uumdät domoals ap't Konzil fon Nicäa (325) ju Bereekenge fon't Paaske-Doatum ferienbeerd wuude. Die Begin fon dät Foarjier liech in 325 al ap dän 21. Meerte. In dän Oktober 1582 wuuden tjoon Deege wächlät, uum wier ap dän wonskeden Stound tou kuumen un Kalänner-Korrektuuren uumesät, uum uurloang ap dän Stound tou blieuwen. Uumdät die Sundai oaber foar dän kristelke Gloowe wichtich is, wuude ju Tällenge fon do Wiekendeege nit unnerbreeken. In dän julioansken Kalänner wuude deer mäd reekend, dät dät"}
{"id": "1873", "contents": "Gabun is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed fon... In dät Noudwääste fon Äquatorioal Guinea In dät Noude fon Kamerun In dät Noudaaste, Aaste un Suudaaste fon juu Republik Kongo In dät Wääste fon dän Atlantik"}
{"id": "188", "contents": "Dialektgeographie of Sproakgeographie is ne Technik, ju sik beskäftiget, ju Ferspreedenge fon Woude un Utsproak-Unnerskeede ap Koarten tou brangen. Deertruch äntstounde Sproakatlanten. In Düütsklound un uur Lounde wäd al siet loange Tied an sukke Atlanten oarbaided. Foar Seelterlound wichtige Unnerniemen sunt deerbie: Deutscher Sprachatlas (DSA), anfangd fon Georg Wenker (1852-1911). Deerbie wuuden an 40.000 Steeden an do Koastere Froagenboogen soant. Deerbie wieren dan do 40 sonaamde Wenkersatse, t.B. Im Winter fliegen die trockenen Blätter in der Luft herum, do der bie do Ljuude oufräiged un dan uutfäld wäide skuulen. In Seelterlound sunt so do Boogen 1879/80 foar aal tjo Täärpe uutfäld wäide. Dät Materioal wuud dan ap Koarten uurbroacht un is däälich as Digitaler Wenker-Atlas (DiWA) ap dät Internet tou betrachtjen. Moor Anwiesengen. Biespiele: Bäiden - uur 'über'. Deer uk Pronomina in Nordwest-Deutschland. Deutscher Wortatlas. Von Walther Mitzka und [ab Band 5] Ludwig Erich Schmitt. [Ab Band 18:] Redigiert von Reiner Hildebrandt. 22 Bände. Gießen: Wilhelm Schmitz Verlag, 1956–1980. Deerfoar wuuden in 1938/39 noch 200 uur Woude ap jusälge Wiese oufräiged. Niedersächsisches Wörterbuch mäd 20 Froagenboogen in 1936/38. Westfälisches Wörterbuch im Auftrage der Kommission für Mundart- und Namensforschung des Landschaftsverbandes Westfalen-Lippe, Neumünster, 1973-1991. Deerfon Froagenboogen uutfäld foar Roomelse uum 1950."}
{"id": "189", "contents": "Do Dierte, af in Strukelje Däirte, (Animalia), sunt n Riek fon Lieuweweesen. N normoal Diert frät organiske Stoffe un kon sik bewäägje. N Uutnoame sunt toun Biespiel do Swomme un do Seeanemonen, do fääst ap dän Gruund woakse. Wan me fon Dierte spräkt, meent me normoal do Bilateria, do uut toun Biespiel do Wirbelde Dierte (mäd Fiske, Amphibien, do Suugedierte un do Sauropsida, dät is n Taxon fon do Fuugele un do Reptilien) bestounde. Tou do Bilateria heere uk do Insekte (Flinnerkene, Ruste, Fljoogen etc.) Do Dierte kon me ferdeele in Gruppen: Riek: Dierte (Animalia) Oudeelenge: Parazoa Oudeelenge: Eumetazoa Unneroudeelenge: Bilateria Xestospongia testudinaria, n Oard fon Swom as Biespiel foar do Parazoa Aurelia aurita, düütsk: Ohrenqualle, as Biespiel foar do Eumetazoa, do der nit tou dät Taxon Bilateria heere. Hoangste (Equus caballus) as Biespiel foar do Bilateria Diertenoomen"}
{"id": "190", "contents": "Ju Diode is n elektrisk Bauelement mäd twäin Anslusse, dät ju Elektrizität bloot in eene Gjuchte truchlät. Moakje wie ne tänne Loage P-Typ Hoolichlaiter ap ne Loage N-Typ, dan äntstoant ap dän Uurgong af \"junction\" fon do bee ne Speerloage, ju sonaamde PN-barriere. Dät kumt deerhäär, dät fon ju N-Typ Siede bloot Elektrone truch ju Speerschicht wollen (dan uur Soarten rakt dät nit in N-Typ) un fon ju P-Typ Siede bloot Goatere. Dät hat, dät ju Elektrizität man in eene Gjuchte truch ju Speerloage wol ! Sluute wie dän Plus-Pool fon n Batterie an ap ju P-Typ Siede, dan lukt dät do Elektrone fon ju N-Typ Siede truch ju Speerloage, dan Uungliek lukt sik an. Un deeruum dät wie dan fonsälwen tou glieke Tied dän Minus-Pool fon de Batterie ap ju N-Typ Siede ansleeten hääbe, wäide do Goatere fon ju P-Typ Siede deerhäär leeken: in dän uur Wai truch ju Speerloage also. Truch ju Speerloage lapt dan n elektrisken Stroom: ju Diode stoant in ju Foudels-Gjuchte. Traale wie nu ju Batterie uume - die Minus-Pool an je P-Typ Siede, dan wäide do Elektrone fon ju N-Typ Siede truch ju Speerloage oustat, juustgliek as do Goatere fon ju P-Typ Siede. Dan"}
{"id": "1904", "contents": "Gambia is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed fon... Senegal in dät Noude, Aaste un Suude Dän Atlantik in dät Wääste."}
{"id": "1905", "contents": "Guinea is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed fon... Guinea-Bissau in dät Noudwääste Senegal in dät Noude Mali in dät Noude, Noudaaste un Aaste Ju Älfenbeenkuste in dät Aaste un Suudaaste Liberia un Sierra Leone in dät Suudwääste Dän Atlantik in dät Wääste."}
{"id": "1907", "contents": "Guinea-Bissau is n Lound in Afrikoa. Dät wäd beskat fon... Senegal in dät Noude Guinea in dät Aaste bit Suude dän Atlantik in dät Wääste."}
{"id": "191", "contents": "Do Fräisen sunt ne politiske Paatäi in Aast-Fräislound. Ju Paatäi is ap dän 24. Juni 2007 gruunded wuuden un wol in n Januar 2008 dän Woal in Läichsaksen meemoakje . In 2005 un 2006 koom dät Friesisches Forum touhoupe in Aast-Fräislound om uur ne politiske Paatäi tou baalen. Fräindäi dän 16. Meerte 2007 is der n Träffen in dät Aast-Fräiske Hesel weesen, uur ju Struktur fon de Paatäi. Jo hääbe bie dät Upstallboom-Träffen fon n 29. Moai 2007 sik sälwen foarstoald as politiske Paatäi. An n 24. Juni 2007 waas ju Paatäi offiziel gruunded wuuden, un deer wuud ferspreeken dät jo dän Lounddaiwoal fon 2008 in Läichsaksen meemoakje wollen. Op 7 maaie 2023 is de partij ûntbûn om't it net hannelje koe. offizielle Heemsiede fon ju Paatäi https://www.oz-online.de/artikel/1366053/Die-Friesen-gibt-es-nicht-mehr"}
{"id": "1911", "contents": "Dät Räi is ne Oard fon doo Hirske af Harte (Cervidae), gnauer gekweeden, heert disse Oard ieuwenske dät Sibiriske Räi (Capreolus pygargus), tou dän Sleek Capreolus, die tou juu Unnerfamilie Capreolinae heert. Disse Unnerfamilie beteekend me in dät Düütske as \"Trughirsche\", (Uursättenge fon Woud tou Woud: \"Droachhirske\"), owwol joo ook tou doo Hirske heere. Dät Räi is juu Nominatfoarm fon dän Sleek Capreolus. Juu Internetversion fon dät Bouk Mammal Species of the World Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "1915", "contents": "Doo Harte af Hirske (Cervidae) sunt ne Familie fon doo Panse. Doo Taxa in disse Familie, doo rezent sunt, sunt 17 Sleeke, doo sik in 41 Oarde apdeele. Der heert toun Biespiel dät Räi dertou. Me kon doo Harte in Europa, Asien, Amerikoa, dät noudelke Afrikoa un moonige Ailounde fiende. As Neozoa kon me joo uk in Kuba, Näi-Guinea, Australien, Näiseelound un uur Gestriche fiende, wier joo fon Natuur ut nit tou fienden sunt. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "1917", "contents": "Die Genotyp is in ju Biologie die Begriep fon dän genetisken Typ, also foar aal do Genetiske Määrkmoale touhoope. Die Genotyp kon ju systematiske Ställenge anwiese, die Phänotyp deerjuun mongs bloot ju Ökologiske Niske."}
{"id": "1918", "contents": "Hyperkorrektuur häd me, wan wäl beeter boalt as goud. Dät häd me besunners wan wäl ne uur Sproake baale wol. So moakede sik fröier die Koaster fuul Moite, do Bäidene tou leeren, dät jo ap Düütsk kweede schuulen: Er ist gleich gross wie du. ‘Hie is glieke groot as du’. Man wan hie dan nit goud deerap oachtede, dan kwieden do uk: Er ist grösser wie ich ‘Hie is gratter as iek’ insteede fon gjucht Er ist grösser als ich. Dät waas dan Hyperkorrektuur: beeter as goud! Däälich stoant sowät in n Schoulprogram. Hyperkorrektuur is uk, wan wäl in ju Sproake wät uurdrift, hyperkorrekt spräkt. So häd me uk, wan wäkke Ljuude gjucht goud Seelterk leere wollen, dan kweede do t.B. Wie kriegje goud Weeder insteede foar gjucht kriege, deer jo daach woarnuumen hääbe, dät dät Seelterske sik unnerschat truch dät –je in Tiedwoude (moakje, kiekje), man deerbie ferjeete dät dät bloot jält foar ne ne bestimde Gruppe fon Tiedwoude. Wäl wät beeter touheert, bemäärkt, dät do maaste Tiedwoude dan daach uutgunge ap –e, as in kriege, loope, toanke. Man dan ferjeete wäkke wier, dät dät foar eenige Tiedwoude (do Präteritopräsentia) nit in aal Falle jält. Do konnen dan schrieuwe:"}
{"id": "1919", "contents": "Die Begriep \"Ökologiske Niske\" (de. ökologische Nische) betjut niks uurs as ju Steede, ju Apgoawe, in n Ökosystem. Uum sik an hiere Ökologiske Niske an tou paasjen, hääbe moonige Oarde, do jusälge Ökologiske Niske hääbe, hieren Phänotyp un hiere Anatomie äänelk äntwikkeld, owwol jo genetisk nit so nai früünd sunt. Dät hat Konvergenz.: Die Wulf (Canis lupus) is naier mäd dät Bäist (Bos primigenius taurus) früünd, as mäd dän Tasmanisken Wulf (Thylacinus cynocephalus †?, woarskienelk uutsturwen 1936) owwol die Tasmaniske Wulf un die normoale Wulf n äänelken Phänotyp hääbe. Die Tasmaniske Wulf is ook mäd n Känguru (ju Familie Macropodidae) naier früünd as mäd dän normoalen Wulf. Man die Wulf häd jusälge Ökologiske Niske as die Tasmaniske Wulf, hie frät Flask. Wulf (Canis lupus lupus) Bäist (Bos primigenius taurus), hier n Glanbäist, ne paltserske Regionoalrasse N Känguru, also n Diert uut ju Familie Macropodidae, gnauer kweeden ju Oard Wallabia bicolor Die Tasmaniske Wulf (Thylacinus cynocephalus) Ook die Skäädel sjucht bie dän Tasmanisken Wulf un dän normoalen Wulf bienaist gliek uut. Ap ju foulgjende Bielde häd die Skäädel fon dän Wulf (bloot n Modell) ne gräine Markierenge, die Skäädel fon dän Tasmanisken Wulf (ächt) häd ne roode.: Pocheville, A., 2015. The"}
{"id": "192", "contents": "Ju Dongele af Dommele is n eenjierich Kruud. Dät häd Stiekele an do Säidkapsele un an dän gräine Steele. Uut do Säide kon Oulje sloain wäide. Dät is n Sleek mäd tjoon ferskeedene Oarde un fääre uk masse Bastardisierengen, do sik maast in Eurasien fiende."}
{"id": "1922", "contents": "N Ökosystem is dät Touhoope fon ju Biozönose (aal do Lieuweweesen) un dät Biotop (die Lieuwendsruum). An Lound un in dät Woater rakt dät n litjen Unnerskeed, wült n Fisk uurs omje kon as n Loundlieuweweesen. Do Ökosysteme, do wie an Lound hääbe, bestounde uut... Produzente (Ärtjuugere), do mäd Photosynthese uut CO2, Sunnenlucht, Mineralien un Woater organisk Materioal un Suurstof produzierje. Dät sunt normoal Plonten. Do Konsumente (Ferbruukere), maasttied sunt dät Dierte, freete organisk Materioal, omje dän Suurstof mäd ju Luft ien un omje CO2 foar do Ärtjuugere, uut. Die eerste Ferbruuker, dät kon toun Biespiel n Räi Capreolus capreolus weese, frät Gäärs, also dän Ärtjuuger direkt. Die lääste, die Wulf, die dät Räi fielicht frät, frät Dierte. Hie häd normoal neen Fäinde un stärft fon Oaler. Dood organisk Materioal: Die Wulf ferwäd un wäd tou n Deel fon Oasfreetere ieten un tou n Deel oubaud. Ook deelfaalen Loof un doode Boome wäide oubaud. Ap dän Mul kon n näien Ärtjuuger woakse, man tou n Deel wäd dät ook gans oubaud tou näi mineralisk Materioal, wierap ook n näien Ärtjuuger woakse kon. Do Destruente (Oubauere): Dät sunt Bakterien, Amöben, Poagestoule etc. un baue dood organisk Materioal ou. Dierte as toun"}
{"id": "193", "contents": "Die Doorik af Doodriek (Rhinanthus angustifolius / uur Synonyme rakt dät uk) is ne Plonte, juu in Düütsklound, owwol juu in Gefoar is, nit besunners schutsed is. Hie woakst in dät Gäärslound un besunners jädden, wier dät säädsoamen un fuchtigen Leem rakt. Hie wäd bit tou 60 cm groot un häd fon Moai bit Juli jeele Blöiten. Ap Floraweb.de Dietmar Aichele:Was blüht denn da?KOSMOSnaturklassiker ISBN 3-440-08598-8"}
{"id": "1935", "contents": "Ju Jiepeke (Phylloscopus collybita) af luudmoalerisk die Tsälp-Tsalp, wät mäd dät düütske Woud \"Zilpzalp\" tou ferglieken is, is n Fuugel. Ju Jiepeke sjucht so äänelk uut as ne uur Oard, Phylloscopus trochilus, ju mäd hier nai früünd is, un, as me an dän wietenskuppelken Noome sjucht, tou dän sälgen Sleek heert. Man me kon ju Jiepeke seeker mäd Hälpe fon ju Stämme ärkanne, ju, as al die uur Noome \"Tsälp-Tsalp\" kwäd, as \"trrrrr-tsälp-tsalp-tsalp-tsälp-tsälp-tsalp-trrrr\" klingt. ( Die Song fon ju Jiepeke ?/i) ( Tou n Fergliek die Song fon ju äänelke Oard, Phyloscopus trochilus ?/i) Ju Jiepeke häd trjo Unneroarde: Ju Nominatfoarm (Phylloscopus collybita collybita) lieuwet in Europa, aastelk bit Polen un Bulgarien, noudelk häd ju sik sänt 1970 uutbreeded ätter Skandinavien, bienaist bit tou dän suudelken Raant fon dän Lieuwendsruum fon ju Unneroard Phylloscopus collybita abietinus [1]. Do maaste fljooge in Winterdai ätter dän noudelken Deel fon Afrikoa wai, af uurswain uum dät Middelmeer häruume. Ju Unneroard Phylloscopus collybita abietinus lieuwet in Skandinavien un Noud-Ruslound, bie Winterdai in dät suudaastelke Europa un in dät noudaastelke Afrikoa. Ju Unneroard Phylloscopus collybita tristis lieuwet in Sibirien, aastelk fon ju Äi Petschora (Kyrillisk: Печора). In Winterdai fljucht disse Unneroard ätter do läigere Deele"}
{"id": "194", "contents": "Dopheede (Erica tetralix) woakst ap sumpige Foan un läige Soundgruunde. Ju blöit wät eer as de Riesheede in Klokkenfoarm, flaaskrood un wiet fon Juni tou Oktober. Deer wuuden Bäiseme uut moaked foar de Köäkene un Stoowe un Heedebounere foar de Waskköäkene. Uut Dopheede wäide Bäiseme moaked. Ne äänelke Oard, juu me ook Dopheede naamt, is een uut de Alpen hierhäärkeemen as Tuunplonte \"Erica carnea\" un blöit flaaskrood fon Meerte tou Moai."}
{"id": "1947", "contents": "Die Begriep Twillingstaxa stoant in juu Biologie foar two Taxa, doo n äänelken Phänotyp hääbe un do me uut dissen Gruund bienaist goarnit unnerscheede kon. Dät betjut nit aaltiede, dät joo Sustertaxa sunt, man oafte is dät uk so."}
{"id": "1948", "contents": "Sustertaxa (Sg.:Sustertaxon) - n internationoal bruukboar Fäkwoud is \"Adelphotaxa\" - sunt two Taxa, doo mäd dät jeewielich uur Taxon genetisk naier früünd sunt as mäd aal uur Taxa, inne Phylogenetiske Systematik betjuudt dät, dät doo bee in n eersten Groad fonne phylogenetiske Ferwandtskup touhoopestounde, un touhoope n monophyletisk Superspezifisk Taxon sunt. Dät betjudt nit, dät joo ook Twillingstaxa sunt - dät hat, dät joo ook n äänelken Phänotyp hääbe - ook wan dät oafte so is. So sjucht toun Biespiel die Sleek Elephas - däälich rakt dät deer bloot noch dän Asiatisken Elefant - so äänelk uut as die Sleek Loxodonta - dät is die Sleek fon doo afrikoanske Elefante. Man owwol disse Taxa n äänelken Phänotyp hääbe, is die Sleek Elephas mäd dän Sleek Mammuthus - doo uutsturwene Mammute - genetisk naier früünd as mäd dän Sleek Loxodonta. Die Sleek Elephas is also dät Sustertaxon fon dän Sleek Mammuthus. N Wooldelefant (Loxodonta cyclotis) mäd sin Bäiden as Biespiel foar dän Sleek Loxodonta. Juu Unneroard Elephas maximus bengalensis fon dän Asiatisken Elefant (Elephas maximus) as Biespiel foar dän Sleek Elephas. Rekonstruktion fon dät Wullmammut (Mammuthus primigenius) as Biespiel foar doo Mammute (Mammuthus) Hier n Kladogramm mäd Variablen, uum dät beeter"}
{"id": "195", "contents": "Ju Dröiselke is n Sleek fon do Sjungfuugele wierfon do heemske Oarde ap Seeltersk aal ferskeedene Noomen hääbe. Wan me n Dröiselkestrik moakje wol, dan nimt me n wülgene Jädde un moaket deerfon n Bail. Dan stat me ap bee Siede n Gat mäd n Soaks truch dän Bail un lukt dät Lid deertruch un stoalt et ap. Dan mout me unner do Liede mäd n Soaks wier n Gat steete truch dän Bail un lukt dan Dröiselkebäie mäd n Steel deertruch. Wan nu die Fuugel kumt un bikket do Bäie, dan stat er dän Kop truch do Liede un bie 't Wächfljoogen lukt dät Lid tou, un die Fuugel is fangd. Dröiselken rakt dät in Afrikoa, Amerikoa, Asien un Europa. Fon doo Europäiske Oarde rakt dät fieuw in Seelterlound. Hier is ne fullständiche Lieste fon aal doo Dröiselke-Oarde, doo et ap juu Waareld rakt: Ju Swotte Dröiselke af Swotte Kraansfuugel (Turdus merula, de: Schwarzdrossel af Amsel) hat so, wült monnelke Swotte Dröiselke swott sunt. Song Swotte Kraansfuugel ?/i Ju Sjung-Dröiselke (Turdus philomelos, de: Singdrosssel) Song Sjung-Dröiselke ?/i Die Dubbelde Kraansfuugel (Turdus viscivorus, de: Misteldrossel) Ju Bunte Dröiselke, Wiendröiselke, Litje Kraansfuugel af Wienfuugel (Turdus iliacus, de: Rotdrossel af Weindrossel) Wintergriese"}
{"id": "1959", "contents": "Loxodonta is n Sleek fon Elefante, dän it in Afrikoa rakt. Mooniche Ljuude leeuwe, dät dät bloot een Oard in dissen Sleek rakt, dän Afrikoansken Elefant (Loxodonta africana). Joo leeuwe, dät juu uur Oard, die Wooldelefant (Loxodonta cyclotis) ne Unneroard fon Loxodonta africana is, also Loxodonta africana cyclotis heete skull. Uurswäkke kweede, dät dät uk een trääde Oard rakt, Loxodonta pumilio, wiertou fuul Wietenskupler oawers kweede, dät disse Oard bloot ne Dwärchfoarm fon dän Wooldelefant is. Juns Oard is kryptisk, dät hat, neemens weet so niep, af dät hier rakt af nit. Afrikoanske Elefante in Kenia Wooldelefant (Loxodonta cyclotis) in Kongo Lieuwendsruum fon doo bee Oarde Informatione uur Loxodonta pumilio fon ne kanadiske Universität ap Ängelsk un Frantsöösk Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "196", "contents": "Ju Duusendtakke (Achillea millefolium) hat so ätter dät gjucht ferdeelde Bläád, wiertruch dät lät, as wan dät uut gjucht fuul litje Bleedere bestoant. Ju Plonte kumt algemeen foar in Europa un Noud-Amerikoa un häd n apaaten Röäk. Die latienske Noome is oulat fon Achilles, die ju Duusendtakke mäd sien Heer meenoom tou Behonnelenge fon Kriechswuunden. Ju Plonte wäd 15 bit 50 cm hooch un bildet unnergruundsk Wuttelstokke foar vegetative Ferspreedenge. Ju Duusendtakke bloit fon Juni bit November mäd wiete bit rosa litje Bloumen. Ju kumt foar ap neerrieke, ferstöörde Gruunde un ap Broakäkkere. Ju kon goud Druuchte ferdreege. Ju Duusendtakke is ne Heelplonte."}
{"id": "1962", "contents": "EBLUL (European Bureau for Lesser Used Languages) is dät Europäiske Komitee foar Regionoal- un Minnerhaidssproaken. Foarsitsender fon ju düütske Oudeelenge is die Seelter Karl-Peter Schramm. Wanderer in zwei Sprachen, Unbekannte Sprachen Deutschlands, Göttingen 2001. Mäd Täkste in Deensk, Läichdüütsk, Noudfräisk, Seeltersk un Läich- un Hooch-Sorbisk. Foar dät Seelterske lääwerden Oarbaid: Theodor Griep, Margaretha Grosser, Wilhelm Kramer un Gesina Lechte-Siemer mäd Teekengen fon Eugenia Hartung un Catharina Janssen uut Roomelse. Theo Deddens [Red.], 25 Jahre Heimatverein -Seelter Buund- 1977-2002. EBLUL-Internetsiede"}
{"id": "1964", "contents": "Europäiske Organisatione rakt dät binne un buute dän Roome fon ju Europäiske Union Sukke Organisatione sunt: EBLUL Juu Europäiske Ruumfoartorganisation"}
{"id": "197", "contents": "Deenemäärk is n skandinavisk Lound in Noud-Europa. Ju Haudstääd is Kopenhagen (København) un Köönig fon ju parlamentariske Monarchie is siet 2024 Frederik X.. Fon do 5.593.785 (2016) lieuwt dät grootste Deel in do Stääde. Ju Befoulkengstichte waas 129,8/km² (2016). Deenemäärk, do Färöer un Grönlound deele touhoope dän offitsiellen Noomen Köönichriek Deenemäärk. Deenemäärk un do Färöer heere tou Europa, Grönlound heert tou Noudamerikoa. Deenemäärk is siet 1949 Meeglid in ju NATO un siet n 1. Januoar 1973 in ju Europäiske Union. Do autonome Gebiete Grönlound un do Färöer hääbe oaine Flaggen, oaine Amtsproaken un heere tou ju NATO, man nit tou ju EU. Dät deenske Muurlound häd ne Fläche fon 43.094 km² un bestound uut dät Hoolichailound Jutlound, do tjo groote Ailounde Fünen, Seelound un Lollound un moor as 400 litjere Ailounde. Alleenich Jutlound häd ne Loundgränse mäd Düütsklound. Suudelk fon ju Gränse woont ju deenske Minderhaid, noudelk fon ju Gränse woont ju düütske Minderhaid. Dät Foulk do Dänen skällen in dät 6. Jierhunnert uut Schonen wai ätter Jütland un ap ju wäästelke Aastseeailounde, wier ju uur germaniske Stämme fertroangen hääbe, keemen weese. In dät 10. Jierhunnert fereeniget Gorm die Oolde († 950) n poor litje Köönichrieke unner sien Heerskup. Sien"}
{"id": "1978", "contents": "Ne Säimaskiene is n Apparoat, wiermäd me dät Säien fon Göitjen hoolich-automatisk moakje kon. Uum 1755 wuud in ferscheedene europäiske Lounde fersoacht, ne Maskiene uuttoufienden, ju dät Säien mäd de Hounde ärsätte kuude. Do Äntwiklengen gjuchten sik ap do groote Sniederäie, wier do Sniedergesällen fonsälwen goarnit bliede wieren, dät him so ju Oarbaid uut de Hounde nuumen wuude. In Frankriek roate dät uum 1830 do eerste Maskienen in do Sniederäie. Ju eerste bruukboare Maskiene wuud äntwikkeld fon Barthlemy Thimonnier. Mäd sien Ärfiendenge bekoom hie n Kontrakt foar dät Moakjen fon frantsööske Uniforme. In n Ounfang fon dät 20. Jierhunnert wuud ju Säimaskiene fääre ferbeeterd, wiertruch ju nu uk touhuus fon do Wieuwljuude bruukt wäide kuude. Ne reelle Ferbeeterenge koom truch ju Äntwiklenge fon ju Treedmaskiene, wiel me nu bee Hounde fräi hiede foar dät Säigoud. Deer ieuwenske kreegen do Maskienen moor Muugelkhaide, as dät Moakjen fon ferscheedene Stääke, as Zickzack un Seemen. Leeter koomen do Säimaskienen mäd elektriske Andrieuwenge un däälich sunt do al Komputer-stjuurd. Ne Säimaskiene foar in ju Huushollenge ferwoant two Träide Jäiden, in Juundeel tou dät Säien mäd de Hounde, wät gewöönelk man een Träid benutset. Een fon do bee Träide is apwinneld ap ne litje Spoule,"}
{"id": "198", "contents": "Düütsklound is n Lound in Middel-Europa. Ju Haudstääd is Berlin un die Buundeskansler fon ju Republik is sänt 2021 Olaf Scholz. Dät Lound häd 16 Buundeslounde un is n demokratiske Gjuchtstoat. Ju Buundesrepublik Düütsklound wuude 1949 gruunded, dät Düütske Riek (1871-1945) waas die eerste düütske Nationaalstoat. Düütsklound häd njuugen Noaberlounde un lait an ju Noudsee un Aastsee in ju mäitige Klimasone. Dälich häd Düütsklound moor as 83 Millionen Ienwoonere ap ne Fläche fon 357.588 Quadratkilometern. Mäd 232 Ienwoonere pro Quadratkilometer heert Düütsklound tou do tichtbefoulkste Lounde appe Waareld. Ju grootste Stääd is Berlin; Hambuurich, München un Köln hääbe älk moor as een Million Ienwoonere; dät grootste Stäädgebiet is dät Ruhrgebiet. Frankfurt am Main is dät finanzielle Säntrum fon Düütsklound. Düütske Wieuwljuude kriege truchgungenswäch 1,53 Bäidene (2020). Düütsklound is sänt 1950 Meeglid in ju Roat fon Europa un sänt 1955 fon ju NATO. Aast-Düütsklound waas fon 1955 bit 1990 Meeglid fon dät Warschaupakt. Düütsklound is uk n Meeglid in ju Europäiske Union. Sänt 1973 is Düütsklound Meeglid fon do Fereende Natione. Dät Hillige Roomske Riek (962-1806) kon me betrachtje as dät eerste düütske Riek, äntsteen uut dän aastelke Deel fon dät Frankiske Riek. In 1450 wuude die Noome fon dät Hillige"}
{"id": "1981", "contents": "Ju Wroute (Talpa europaea, dt. Maulwurf) is n Suugediert. Dät rakt Wrouten in dän grootste Deel fon Europa, buute Irlound un Deele fon juu Middelmeerregion. Aastelk gungt sin Lieuwendsruum truch Ruslound bit tou doo Äien Ob un Irtysch. Ju Wroute is deegens un snoagens aktiv un wrot, as die Noome al kwäd, sien Höölen truch ju Äide. Die Skäädel Die \"Sköifel\" fon ne Wroute: Soo sjucht dät Faanderbeen uut. Albino"}
{"id": "1983", "contents": "Die Irtysch (Kyrillisk skrieuwen:Иртыш, Kasachisk: Ертіс/Ertis, Chinesisk: 额尔齐斯河/É’ěrqísī Hé) is n 4.248 Kilometer loangen Ieuwenstroom fon dän Ob in China, Kasachstan un Ruslound (Asien)."}
{"id": "1985", "contents": "Ephesos (lat. Ephesus, griech. Ἔφεσος, türk. Efes, hethitisk Apaša) waas in dät Oalerdum ne groote Ioniske Hoawen- un Honnelsstääd an ju Wäästkuste fon Littik-Asien, däälich in ju turske Provinz Izmir, juunuur dät Oailound Samos. Ephesos is dät wichtichste archäologiske Gestrich fon ju Turkäi. Uursproangelk (uum 1100 f.Chr.) waas dät ne Gruppe ienheemske Siedlengen, do der liegen uum dät Hillichdum tou fon ju groote asiatiske Fruchtboarhaidsgoddin, naamd Artemis fon Ephesos. Ephesos is däälich bekoand as dät grootste Fräiluchtmuseum fon dät Roomske Riek ap e Waareld. Leeter siedelden sik deer Griechen an, foarallen Ionier, do ju lokoale Goddin glieksätten mäd hiere oaine Goddin Artemis. As hieren Anfierder wäd Androclus ärwäänd, die uk as Gruunder fon Ephesos jält. Ephesos unnergeen dätsälge as aal do ioniske Stääde. Ätter ju Äroberenge in 560 f.Ch. truch Köönich Croesus fon Lydien wuud Ephesos truch Synoikismus tou een Stääd touhoopeföiged. In dät Jier 550 f.Chr. wäd ounfangd mäd dän Bau fon dän eerste Tempel fon Artemis in Ephesos, die der 436 f.Chr. kloorstoald wäd. Unner persiske Ferwaltenge noom Ephesos 499 f.Chr. Deel an dän Ioniske Apstand un ätter do Persiske Kriege an dän Delisken Buund. Ätter 415 f.Chr. stuud Ephesos in dän Pelopponesisken Kriech an je Siede fon"}
{"id": "1986", "contents": "Ju Turkäi is n Lound in Littik Asien un tou n gans litjen Deel uk in Europa. In dät Jier 2008 lieuwden ungefeer 70 Millione Moanskene in ju Turkäi. Deerfon sunt 78% tursk un 18% kurdisk. Do maaste fon do uur 6 prootsänt kuume uut Noaberlounde. 25,5% fon do Ienwoonere sunt junger as 15 Jier. 90,5% fon ju Befoulkenge boalt Tursk, ju offizielle Sproake. Dan rakt et noch two grattere Minnerhaidssproaken, dät Kurdiske (18%) un dät Arabiske (3%). Litje Sproaken in ju Turkäi sunt Armenisk, Lazisk, Georgisk, Adyghe, Sefardisk un noch gans litje Sproaken so as do Sinti un Roma-Sproaken. Die Islam is die grootste Gloowe in ju Turkäi. Ätter ferskeedene Foulkställengen is ungefeer 99,8% fon ju Befoulkenge moslemisk. Do Minnerhaide bestounde uut Griechisk-Ortodokse, Armenisk-Ortodokse un Juuden. Touhoope is ju Minnerhaid so ungefeer 0,2% fon ju Befoulkenge. Mustafa Kemal Atatürk ju Hagia Sophia Anıtkabir-Mausoleum. Kocatepe Moskee in Ankara. Diyarbakir Ephesos Osmaniske Riek"}
{"id": "199", "contents": "Die Düüwelsbit is ne Oard fon Hoonepoot un woakst in Sloote. In do Bleedere sit n wiet Sap. Dät skäl n Heelplonte weese. Ju Plonte is giftich. Dät honnelt sik NIT uum jusälge Plonte as Suldoatensknoop (Succisa pratensis Moench) - die der ap Düütsk Teufelsabbiss hat - dan ju wäd apaat in dätsälge Kapittel fon Minssen naamd. Düssen Düüwelsbit sjucht gans uurs uut as Suldoatenknoope, hie is nit blau, sunnern jeel sunt do Blöiten."}
{"id": "1990", "contents": "Rhinolophus hipposideros is ju litste europäiske Oard in dän Sleek Rhinolophus, die tou do Fläddermuuse heert. Kop un Rump sunt touhoope 37-47 mm loange. Wilfried Schober, Eckhard Grimmberger: Die Fledermäuse Europas Kennen Bestimmen Schützen KOSMOS naturführer ISBN 3-440-07597-4"}
{"id": "1995", "contents": "Dissen Artikkel stoant in dät Wikipedia-Review. Do Ruste sunt ne Oardnenge fon do Insekte. In ju Biologie sunt bit däälich sowät 350.000 Oarde bekoand, deerfon rakt dät sowät 8.000 in Middel-Europa. In Middeleuropa is ju Rustefauna so goud bekoand, dät ne Äntdäkkenge fon ne näie middeleuropäiske Oard uunwoarskienelk is. Ju Wietenskup fon do Ruste, n Deelgebiet fon ju Biologie, hat Koleopterologie. Ju Entomologie, dät biologiske Deelgebiet fon aal do Insekte, befoated sik ook mäd do Ruste. Al in ju Midde fon dät 19. Jierhunnert häd C. G. CALWER ne Touhoopefoatenge fon juns Themoa unner dän Noome \"Die Naturgeschichte der Käfer Europas\" skrieuwen un Alfred Russel Wallace sammelde in ju Malaiiske Inselgruppe (däälich:Indonesien) Ruste fon ju Familie Cerambycidae. Leeter, 1895 bit 1899 häd L. GANGELBAUER sien \"Käfer Mitteleuropas\" in tjo Beende skrieuwen, man sunner Bielden. 1908 bit 1916 koom \"Fauna Germanica - Die Käfer des deutschen Reiches\" fon EDMUND REITTER hääruut, ne Oarbaid, ju uk däälich noch bie fuul Wietenskuppere as seriös un nit feroalerd jält. Do Ruste sunt in n Fergliek mäd uur Insekte relativ eenhaidelk in 't Uutsjoon. As aal Insekte hääbe jo n Chitin-Buutenskelett, wät normoal bie Ruste besunners häd is, bloot bie n poor Uutnoamen, as do"}
{"id": "1996", "contents": "Kamerun is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed... in dät Noudaaste un Aaste fon dän Tschad uk in dät Aaste fon juu Zentroalafrikoanske Republik in dät Suudaaste un Suude fon juu Republik Kongo in dät Suude fon Gabun un Äquatorioal Guinea in dät Suudwääste fon dän Atlantik (Deer rakt dät uk noch dät Ailound Bioko, dät heert tou Äquatorioal Guinea) in dät Wääste fon Nigeria."}
{"id": "1998", "contents": "Titanus giganteus uut juu Familie Cerambycidae is ieuwenske juu Oard Dynastes hercules die grootste Rust, dän et rakt. Allebee hääbe ne Loangte fon bit tou 17 cm. University of Florida"}
{"id": "1999", "contents": "Kenia is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed... In dät Noude fon Äthiopien In dät Aaste fon Somalia un fon dän Indiske Ozean In dät Suude/Suudwääste fon Tansania In dät Wääste fon dän Victoria-See un fon Uganda In dät Noudwääste fon dän Sudan."}
{"id": "200", "contents": "Eala waas ne Fäktiedskrift foar Fräiske Geskichte un Kultuur. Ju Tiedskrift wuude twosproakich skreeuwen, ap Düütsk un Seelterfräisk. Dät rakt pro Jier two Uutgoawen fon ju Tiedskrift."}
{"id": "2000", "contents": "Doo Komore sunt n Ailound-Stoat in dän Indiske Ozean un heere tou Afrikoa."}
{"id": "2002", "contents": "Mustela altaica is ne Oard fon doo Moddere. Dät rakt disse Oard fon Suudsibierien bit Korea un juu Himalaya-Region in Woold un Gäärslound bit in ne Hööchte fon 3500 m. Dissen Modder häd bloot ne litje Betjuudenge in n Pälshonnel un schäl foar juu Buuräi nutselk weese, fielicht, wült hie Gnauedierte, Ochotonidae un litje Fuugele frät. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "2003", "contents": "Koleopterologie is n Deelgebiet fon juu Entomologie (juu Insekte-Wietenskup), also uk fon juu Biologie (juu Lieuweweesen-Wietenskup). Juu Koleopterologie befoatet sik mäd Ruste (Coleoptera). (Sjuch uk in dän Artikkel Ruste) Al in juu Midde fon dät 19. Jierhunnert häd C. G. CALWER ne Touhoopefoatenge fon juns Themoa unner dän Noome \"Die Naturgeschichte der Käfer Europas\" schrieuwen un Alfred Russel Wallace sammelde in juu Malaiiske Inselgruppe (däälich:Indonesien) Ruste fon juu Familie Cerambycidae. Leeter, 1895 bit 1899 häd L. GANGELBAUER sien \"Käfer Mitteleuropas\" in tjo Beende schrieuwen, man sunner Bielden. 1908 bit 1916 koom \"Fauna Germanica - Die Käfer des deutschen Reiches\" fon EDMUND REITTER hääruut, ne Oarbaid, juu uk däälich noch bie fuul Wietenskuppere as seriös un nit feroalerd jält. Älken Koleopterologe häd sien oaine Trike, Ruste tou fangen. Ap ferscheedene Wiesen kon me Fallen moakje, toun Biespiel mäd fuule Fruchte as Budden. Moonige Koleopterologen wollen nit bloot dood fuunene Dierte in hiere Sammelengen dwo, sunnern ook doo lieuwende Ruste, doo joo dan uumebrange. Deertou kon me Soagelse af suugend Papier (as in n Schiethuus) mäd Äätek-Äther truchwäitje un in n Buddel mäd n breeden Hoals oundwo. Me mout dän Buddel oawers noch goud mäd n Koark fersluute konne. Me mout appaasje,"}
{"id": "2004", "contents": "Ju Demokratiske Republik Kongo is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed... In dät Noude fon ju Zentroalafrikoanske Republik un dän Sudan In dät Aaste fon Uganda, Ruanda, Burundi un Tansania In dät Aaste, Suudaaste un Suude fon Sambia Uk in dät Suude fon Angola In dät Wääste tou n gans litjen Deel fon dän Atlantik, fon ne Exlave fon Angola, un fon ju Republik Kongo Wo ju groote Koarte paaset in ju politiske Koarte fon däälich:"}
{"id": "2005", "contents": "Albrecht Dürer (* 21. Moai 1471 in Nürnberg; † 6. April 1528 in Nürnberg) waas n Moaler, Koopersteeter un Holtsnitteekener. Hie häd in Nürnberg, Augsburg, Venedig un doo Niederlounde oarbaided. Hie tält tou do wichtichste Kunstlere fon ju Renaissance. Hoase, 1502 Rousenkraans-Fääst, 1506 Oubieldenge fon sien Muur, 1514 Bielde fon een Soode, 1503 Albrecht Dürer (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 11852786X (OGND) | VIAF: 54146999"}
{"id": "2007", "contents": "Christian Albrecht Jensen (* 26.06.1792 Bredstedt; † 13.07.1870 Kopenhagen) waas n noudfräisken Moaler, die oawers in Dänemark oarbaidede. Christian Albrecht Jensen (Düütske Biographie)"}
{"id": "2008", "contents": "Juu Republik Kongo is n Lound in Afrikoa. Dät wäd beskat... In dät Noude fon Kamerun un juu Zentroalafrikoanske Republik In dät Aaste, Suudaaste un Suude fon juu Demokratiske Republik Kongo Uk in dät Suude fon ne litje Exklave fon Angola In dät Suudwääste fon dän Atlantik In dät Wääste fon Gabun"}
{"id": "2009", "contents": "Lesoto is n Lound in Afrikoa. Juns Lound wäd fon Suudafrikoa gans uumroat."}
{"id": "201", "contents": "Eed (dt. Torf) wuude greeuwen foar oaine Fjuurenge un tou n Ferkoop. Däälich wäd dät wäil maasttieds industriell moaked, toun Biespil in n Wäästfoan af Aastfoan. Eerste wuude oubunked, dät hat dät me ju buppeste Loage fon de Foan - dät Bunkeed of Grieseed - ougreeuwen diede un do Bunkstukke in dät oolde Eedgrääb smeet. Eerste dan koom me ap dan eegentelke Foan. Wan me foar dän Froast tou fuul oubunked hiede, dan ferfroos die blootlääsende Foan tou Smuus, wät nit bruukt wäide kuude. Dät waas träiderch (Taaks) un dät Taaks wuud wäil fon do Wänte rooked, bit jo der sljucht fon wuuden. Foar dät Greeuwen wuud dät Eedgrääb (ju Putte) mäd dän 3,07m loange Stok oumeeten in Bratte fon 2,70m (32 Sooden). Sun Eedmuure hat Woodenje of Boank. Foar älke Lichtenge (Steede wier me gräft) waas n Greeuwer. Die waas dan eerste mäd dän Stikker tougong. Eerste stikkede hie dät in e Bratte fon do Sooden un dan miet er dät ou ap Laangte fon do Sooden, sun 30 cm. Deerätter wuud mäd de Stikker deer bääte loangs stikked un dan koom die Joager. Dät waas n holtenen Spoade mäd n lieken Steele. Deer wuud mäd unner loangs stat"}
{"id": "2011", "contents": "Juu Systematik is n Deelgebiet fon juu Biologie. Juu Systematik befoated sik mäd juu Früündskup twiske ferscheedene Taxa. Tou beoachtjen is deerbie foarallen die Genotyp, nit die Phänotyp. Moonige Ljuude hääbe juu Meenenge, dät me moor juu Oustammenge fon n Taxon beoachtje schuul. Dät naamt sik Kladistik."}
{"id": "2012", "contents": "Doo Pterygota sunt ne Deelklasse fon doo Insekte. Deer heere aal doo Insekte deertou, doo deer Juuken hääbe (toun Biespiel juu Doarne) af doo Foarfoaren hieden, doo Juuken hieden (Toun Biespiel Flee-e)."}
{"id": "2017", "contents": "Siet 2004 rakt dät ju Seelter Seendenge \"Middeeges\" ap dän nit-kommerzielle Lokoalseender Ems-Vechte-Welle, die deertou ne Studio in Seelterlound häd. Do Programme ap Seeltersk un Platdüütsk wäide Sundeeges insen in do fjautien Deege uutsoand fon 11:00 bit 13:00. Do Seendefrequenze foar Antennenämpfang sunt: Molbergen: 99.30 MHz Nordhorn: 95.20 MHz Lingen: 95.60 MHz Ap ju Huussiede fon dän Seender fint me do Koabelfrequenze Uk kon me do Seendengen nu uur Internet ämpfange. Of klik fluks HIER un dan in SHOUTcast ap Listen. (Deertou bruukt me dan wäil n Spieler, die der *.pls-Doatäie feroarbaidje kon. Dät is t.B. kostenloos QuickTime mäd iTunes. Me kon deermäd uk do *.ogg-Luuddoätäie fon Wikipedia ouheere.) Do Programme foar do naiste fjauer Wieke fint me ap Sendung auf Saterfriesisch und Plattdeutsch. Huussiede fon dän Seender Begjucht fon ju NLM Infosiede fon ju NLM Diskussion Reportage"}
{"id": "202", "contents": "Elektrizität is die Uurbegriep foar aal Ärskienengen, doo mäd Stroom af rauende Leedenge tou dwoon hääbe. Stroom - Laistenge - Energie Wierstand Laitere un Isolatore \"ächte\" Wierstande LED-Lampe Leedenge Plus un Minus Kondensatore Riegenskaltenge un Parallelskaltenge Spoulen Transformatore Skaltteekene Hoolichlaitere Dioden Glieksponnenge Wikselsponnenge Gliekgjuchtenge Transistore Ferstäärkere Fäild-Effekt-Transistore Elektrone-Röire Spreedengswierstand Fjauerpunktsmeetenge"}
{"id": "203", "contents": "Eer as do Transistore un Hoolichlaiter-Dioden roate dät Elektrone-Röire. Foar eenige Speziel-Anweendengen wäide do noch bruukt. Die eenfachste is ju Diode, ju der in Prinzip bestoant uut ne Gloilaampe mäd ne apaate Platte deeroane - ju Anode. Die glöinige Gloiträid soant Elektrone uut, do truch ju Anode apfangd wäide. Ju (koolde) Anode kon neen Elektrone uutseende un also kon die Stroom man een Kaante uut loope. Ferstäärkje kon mäd ne Triode. Ju häd twiske Anode un Gloiträid n Roster (\"Gitter\") wiermäd die Anodenstroom be-ienflouded wäide kon. Uum die Ienfloud fon ju Anode litjer tou moakjen, kon twiske Roster un Anode noch n Skiermroster stoald wäide un so kricht me: ju Tetrode. Do lääste Elektrone-Röire hieden twiske Skiermroster un Anode noch n Brämsroster montierd; do hieten dan: ju Pentode."}
{"id": "204", "contents": "Dät Elektronemikroskop is ne Reewe, ju me bruukt uum mäd Hälpe fon Elektrone Dingere tou bekiekjen, do der tou littik sunt foar n optisk Mikroskop (also litjer as sun hoolwe Mikron). Dät rakt moorere Soarten, t.B.: Dät Transmissionselektronemikroskop (TEM). Deerbie Wäide do Elektrone truch ne tän sliepede Schieuwe fon ju tou bekiekjende Materioalprobe scheeten un dan projektierd ap ne fluoreszierende Platte, so dät me se sjo kon. Do Bielden konnen photographisk fäästlaid wäide. Dät Rasterelektronemikroskop (REM), ängelsk Scanning Electron Microscope (SEM). Deerbie wäd dät Materioal ätter n Raster outaasted fon n fienen Elektronestroal. Do reflektierde Elektrone wäide apfoangen un dän eene Punkt ätter dän uur fäästlaid in ne Bielde. Fergratterenge bit 100.000 Moal is muugelk, mäd n aplöösend Fermuugen fon sowät een Nanometer. Weegen dän fiene Stroal is ju Schäärptedjupte gjucht groot, wiertruch oafte n 3D-Effekt äntstoant. Ju Gauegaidssponnenge bedrächt twiske 100V un 30 kV, wierbie ju Lääste gans fiene Bielden rakt, man dät Materioal uk moor stukken moaket. Foarallen bie organiske Materioale bruukt me deeruum ljauer läigere Sponnengen. Foar REM houget ju Materioalprobe eerste nit slieped tou wäiden un deerfoar is dät ne fuul mäkkelker Methode as TEM. Bloot houget ju Luft ut ju Probekoomere pumped tou wäiden, dan"}
{"id": "2041", "contents": "je-Tiedwoude (dt. je-Zeitwörter) bildje ne apaate Klasse fon swäkke Tiedwoude, do der karakterisierd sunt truch n Jot in fuul Foarme. N Biespil is moakje ‘machen’. Disse Klasse rakt dät bloot noch in do fräiske Sproaken, also nit bloot ap Seeltersk, man uk ap Wäästfräisk un in mäd Räste in dät Föhringer. In dät Ooldfräiske waas dät uk al fertreeden (makia), as uk in dät Ooldängelske (macian). Dät schäl ooldgermanisk -ôjô äntstamme (ahd. salbôjên ‘soolwje’ [1. pl.]) un fääre indogermanisk -âjô. Luudgesätselk failt dät j in fuul Foarme, man do sunt dan oafte wier tou ärkannen an n Twiske-e (as in moaket ‘macht’), wät ooldfräisk a, ahd. ô äntspräkt. Dät Twiske-e is oawers wächfaalen ätter l, n un r, in dät Präteritum uk ätter uw un w. In ju Uursicht hierunner sunt do bee tjuk oudrukt. 1. Infinitiv moakje 2. Infinitiv tou moakjen un deeruut: dät Moakjen Imperativ sg. moake! Imperativ pl. moakjet! Präsens 1. iek moakje Präsens 2. du moakest Präsens 3. hie moaket Präsens pl. wie moakje Präteritum 1. iek moakede 1 Präteritum 2. du moakedest 1 Präteritum 3. hie moakede 1 Präteritum pl. wie moakeden 1 1. Partizip moakjen(d) 2. Partizip moaked 1 1. Unner bestimde Uumstände kon"}
{"id": "2044", "contents": "Dät Latienske Alphabet: Aa Bb Cc Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Oo Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv Ww Xx Yy Zz Juu Koarte wiest, wier me bloot deermäd schrift (dunkergräin) un wier me ook deermäd schrift, ieuwenske uur Alphabete (ljoachtgräin). Minnerhaide-Alphabete as dät Cherokee-Silwenschrift sunt deerbie ignorierd, uut dissen Gruund sunt doo USA dunkergräin."}
{"id": "2046", "contents": "Liberia is n Lound in Afrikoa. Dät wäd beskat... in dät Noude/Noudaaste fon Guinea. in dät Aaste fon juu Älfenbeenkuste. in dät Suudwääste fon dän Atlantik. in dät Noudwääste fon Sierra Leone. Commons: Liberia – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "2047", "contents": "Ju Cherokee-Silwenskrift is ne oaine Skrift fon ju Cherokee-Sproake. Dät häd sik Sequoyah, die nit skrieuwe kuude, touhoope mäd sien Dochter, foar sien Määmesproake uuttoacht. Moonige Bouksteeuwe liekje do latienske Bouksteeuwe oarich, stounde oawers foar uurs n Luud. Dät fint sin Gruund deeroun, dät Sequoyah ätter n Truumult juun doo wiete Amerikoanere ju Geläägenhaid hiede, sik ne Drukkeräi tou bekiekjen un do noom hie sik doo Bläibouksteeuwe, do hie in ju Drukkeräi foont, as ne Foarbielde. As me sjucht, fertreede do Bouksteeuwe älkemoal ne Silwe insteede fon n eenpeld Luud. Deeruum honnelt sik dat hier uum ne Silwenskrift."}
{"id": "2049", "contents": "Düssen Stoat häd hoast een Revolutsjoon bääte sik. Wildääge konnen sik deer Seeken so gau uurje, dät die Wikipedia-Artikkel nit heel aktuell is. Libyen is n Lound in dät noudelke Afrikoa. Dät wäd beskadt... In dät Noude fon dät Middelmeer In dät Aaste fon Ägypten un dät Sudan In dät Suude fon Niger un Tschad In dät Wääste fon Algerien In dät Noudwääste fon Tunesien. Die libyske Diktator Muammar al-Gaddafi wude ap n 20. Oktober 2011 in Sirte doodskeeten."}
{"id": "205", "contents": "Ju Elektronik is dät Gebiet fon ju Elektrotechnik, dät sik beschäftiget mäd dät Ferhoolden fon elektriske Stroome in Vakuum, Gaase un Hoolichleedere un ju Ferweendenge deerfon in dät Stjuuren fon Lucht-, Luud- un Radiowoogen un uk techniske Prozessen un Reekenoperatione. Elektronik basiert ap ju Wierkenge fon Elektrizität."}
{"id": "2051", "contents": "Monochamus scutellatus is n Rust uut juu Familie Cerambycidae. Dät rakt disse Rustoard in Noud-Amerikoa. Moonige Wietenskupler leeuwe, dät juu Unneroard Monochamus scutellatus oregonensis ne oaine Oard is, also Monochamus oregonensis heete skuul. Lieste fon ferskeedene Oarde un Unneroarde, ook disse Informatione ap Ängelsk"}
{"id": "2052", "contents": "As Nomenklatuur beteekent me n System fon wietenskuppelke Noomen. In juu Biologie beteekent me doo Nomenklatuure oafte as \"Latiensken Noome\". Dät is falsk, wült ne biologiske Nomenklatuur oafte, man nit aaltiede Latiensk is. So häd die uutstuurwene Sleek Teinolophos (dät is n Foarfoar fon dät Snoabeldiert fon däälich) n griechisken Noome un die Noome Xianglong zhaoi is fon dät Chinesiske woud Xiànglóng (fljoogende Droake), bloot die Oardnoome zhaoi is innerdoat chinesisk, man latinisierd, dät sjucht me an dät Genitiv-I. Also lät sik die Noome uursätte mäd \"fljoogende Droake fon Zhao\" (latinisierd Zhaous). An disse Biespiele sjucht me nu, dät nit aaltiede n latiensken Noome is."}
{"id": "2053", "contents": "Foane rakt dät in fuul Lounde ap de Waareld. Do maaste Foane rakt dät up dän noudelke Deel fon ju Waareld, uk in Europa. Wäästelk fon Düütsklound sünt in Belgien un do Niederlounde fuul Foangebiete. An do Niederlounde is dät al deeroan tou sjoon, dät fuul Meenten n Noome hääbe mäd -veen (Wäästfräisk -fean). um dät Skeed twiske dät Oamselound un do Niederlounde läit dät grootste Foangebied fon Europa, die Bourtanger Foan. Foangestriche ap ju Waareld Ökologieske Foantypen Apbau fon n Foan Uk in Düütsklound sünt där fuul Gestriche mäd Foane. Do maaste Foane sünt oubaud af kultivierd. Fuul Foangebiede stounde unner Natuurskuts, där kon naan Eed moor greeuwen wäide. Do Eedgreeuwbedrieuwe mouten maast do Foangebiede wier renaturierje. Do maasten Foane in Düütsklound sünt in Nouddüütsklound. In Läichsaksen un Bremen roakt dät mädnunner so n 249.200 Hektoar Foan.In Läichsaksen stounde 54.000 Hektoar Foan unner Natuurskuts. 12.000 Hektoar sünt renaturierd, dät skälle bit dät Jier 2050 62.000 Hektoar wäide. Der sünt blood noch 3.600 Hektoar, do noch nit oubaud sünt. Twiske Bremen, Ossenbrääch un Hannover in Läichsaksen läit ju Diepholzer Moorniederung. Dät is n Foangebied fon 105.000 Hektoar, wierfon 15.000 Hektoar unner Natuurskuts stounde. Fon ju Diepholzer Moorniederung sünt noch groote"}
{"id": "2057", "contents": "Litauen (litauisk Lietuva) is n Stoat in Europa un ju suudelke fon do tjo baltiske Stoaten. Litauen is siet dän 1. Moai 2004 Meeglidstoat fon ju Europäiske Union. Do hoochste Biergen fon dät Lound sunt Aukštasis kalnas un Juozapinės kalnas (294 m). In dät Wääste gränset Litauen an ju Aastsee un fääre wäd dät begränsed fon Letlound, Wietruslound, Polen un Ruslound (Kaliningrad). Do grootste Stääde sunt (2008): Vilnius, 544.206 Ienw. Kaunas, 355.586 Ienw. Klaipėda, 184.657 Ienw. Litauen häd siet ju Ferwaltengsreform in do 90er Jiere 10 Ferwaltengsbesirke: Distrikt Alytus Distrikt Kaunas Distrikt Klaipėda Distrikt Marijampolė Distrikt Panevėžys Distrikt Šiauliai Distrikt Tauragė Distrikt Telšiai Distrikt Utena Distrikt Vilnius Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $16.800 in 2007. In 2007 waas 5,3% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 33,3% Industrie un 61,4% Tjoonste."}
{"id": "2058", "contents": "Ju Republik Malta is n suudeuropäisken Ailoundstoat in dät Middelmeer. Ap n 1. Moai 2004 wuude Malta Meedglid fon ju Europäiske Union. Siet dän 1. Januoar 2008 häd Malta die Euro as nationoale Munte. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Ta' Dmejrek (253 m). Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $23.400 in 2007. In 2007 waas 2,7% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 22,3% Industrie un 74,9% Tjoonste."}
{"id": "2059", "contents": "Portugal is n Stoat in Europa. Ju Haudstääd is Lissabon. Tou dät portugiesiske Stoatsgebiet heeren uk do Azoren un Madeira. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Torre (1.993 m). Ju grootste Äi fon Portugal is die Tejo. Portugal wäd begränsed fon Spanien in dät Aaste un Noude, in dät Wääst un Suudwääste gränsed Portugal an dän Atlantisken Ozean. Wäästelk fon ju Haudstääd Lissabon lait Cabo da Roca, die wäästelkste Punkt fon dät europäiske Fäästlound. In dät 15. un 16 Jierhunnert waas Portugal ne rieke Kolonialmacht. Portugal ferloos fuul Riekdum truch dät stäärke Äidbieuwjen in Lissabon in 1755, ju Besättenge fon dät frantsööske Kaiserriek unner Napoleon, un ju Uunouhongelkaid fon sien riekste Kolonie Brasilien in 1822. 1910 waas dät Eende foar ju köönichelke Familie, truch ne Revolution wuude ju Republik gruundet. Ju Tied fon ju Republik waas in 1933 uute, do de 'Estado Novo' (Näie Stoat) gruundet wuude. Die Estado Novo waas n autoritären Diktatuur. 1974 griepen Soldoaten ju Macht in Portugal. Een Jier leeter foulgjede ju Uunouhongelkaid foar aal do portugiesiske Kolonien in Afrika. Siet 1986 is Portugal n Meeglidstoat in ju Europäiske Union un is uk Gruundengsmeeglid fon ju NATO. In Portugal woonje uungefeer 10,6 Millionen Moanskene."}
{"id": "206", "contents": "Elektrotechnik is monken do Ingenieurswietenskuppe kju, ju sik mäd ju Foarskenge un ju Äntwikkelenge juust so as ju Produktsjoonstechnik fon Elektroreewen befoated, do touminst foar n Deel ap elektriske Energie foutje. Deer heert Biespilswiese die Beriek fon do Uumegjuchtere tou, do elektriske Maskienen un Bauelemente juust so as Skaltengen foar ju Stjuur-, Meet-, Räägelengs- un Reeknertechnik bit tou ju Techniske Informatik un Energietechnik. Stäärkstroomtechnik Elektronik Informatik"}
{"id": "2060", "contents": "Zypern (griechisk: Κυπριακή Δημοκρατία/ tursk: Kıbrıs Cumhuriyeti/ äng., nl. Cyprus) is n Ailound in dät Middelmeer. Aleer waas dät gjucht truchmisked fon Griechen un Turken bewoond. Däälich lieuwje (ätter Ferdrieuwengen un Flucht) in dät Noude foaraaln Turken un in dät Suude foaraaln Griechen, dät Noude häd sik as Turske Republik Noudzypern faktisk uunouhongich moaked, man dät wäd in do Fereende Natione fon neemens buute ju Turkäi anärkoand. Zypern is siet 1. Moai 2004 n Lidstoat fon ju Europäiske Union. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Olympos (1.952 m). Geografisk heert Zypern tou Asien. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $27.100 in 2007. Fon ju ganse Wirtschaft waas 2007 bit 2,7% Loundwirtschaft, 19,2% Industrie un 78% Tjoonste."}
{"id": "2062", "contents": "Die Distrikt Alytus is n Ferwaltengsbesirk in Litauen."}
{"id": "2063", "contents": "Die Distrikt Kaunas is n Ferwaltengsbesirk in Litauen."}
{"id": "2064", "contents": "Die Distrikt Klaipėda is n Ferwaltengsbesirk in Litauen."}
{"id": "2065", "contents": "Die Distrikt Marijampolė is n Ferwaltengsbesirk in Litauen. (Ienwoonere an n 1. Januar in dät Jier 2006) Kalvarija (13.524) Kazlų Rūda (14.749) Marijampolė (69.565) Šakiai (37.197) Vilkaviškis (48.838)"}
{"id": "2066", "contents": "Die Distrikt Panevėžys is n Ferwaltengsbesirk in Litauen. Die Distrikt Panevėžys wäd apdeeld in 6 Stääd- un Besirksmeenten. Ju gliek naamde Stäädmeente heert nit tou ju Besirksmeente Panevėžys. Panevėžys (115.314) Biržai (33.900) Kupiškis (23.691) Panevėžys (43.293 Pasvalys (33.382) Rokiškis (40.032) (Ienwoonere an n 1. Januar in dät Jier 2006)"}
{"id": "2067", "contents": "Die Distrikt Šiauliai is n Ferwaltengsbesirk in Litauen. Et rakt in dät Distrikt uk n Flugplats mäd die Noome Šiauliai."}
{"id": "2068", "contents": "Die Distrikt Tauragė is n Ferwaltengsbesirk in Litauen."}
{"id": "2069", "contents": "Die Distrikt Telšiai is n Ferwaltengsbesirk in Litauen."}
{"id": "207", "contents": "N chemisk Element is n Element, dät nit mäd ne gewöönelke chemiske Methode in litjere Paate tou ferdeelen is. N Element is apbaud uut Atome. N Element unnerschat sik fon uur Stoffe (chemiske Ferbiendengen) also deertruch, dät et bie Ferdeelen bit ap dät Litste daach sien Oainskuppe behaalt. Deerjuun sunt aal Ferbiendengen apbaud uut moorere Elemente. Do Oainskuppe fon n Element wäide bestimd truch sien Atomtaal, dät is ju Taal fon Protone in sien Atomkääden. Do Atomtaale loope fon 1 bie Woaterstof bit 92 bie Uran. Dät Gewicht fon een Atom (Atommasse) wäd bestimd fon do Protone touhoope mäd do neutroale Neutrone. Wan me ju Atommasse fon Woaterstof ap 1 definiert, dan häd Uran ne Atommasse fon uungefeer 238. Buppe Uran rakt dät noch swarrere Elemente, man do äntstounde bloot bie Käädenreaktione un klinge ätters wier ou, so dät do in ju fräie Natuur bolde nit bestounde. Do wäide nit stabil naamd. Uk rakt et bie älke Element Sunnerfoarme (Isotope), do der moor of minner Neutrone hääbe. Fon do Isotope rakt et uk wier stabile un instabile. Sun Element is also ne Moangelse fon Isotope; deeruum sunt do Atommassen uk neen ganse heele Taale. Do Oainskuppe fon do Elemente annerje"}
{"id": "2070", "contents": "Die Distrikt Utena is n Ferwaltengsbesirk in Litauen."}
{"id": "2071", "contents": "Die Distrikt Vilnius is n Ferwaltengsbesirk in Litauen. Ju Haudstääd fon dät Distrikt is Vilnius un dät is uk ju Haudstääd fon dät Lound Litauen."}
{"id": "2076", "contents": "Bayern is n Buundeslound in Düütsklound. Bayerisches Landesamt für für Statistik und Datenverarbeitung (de)"}
{"id": "2077", "contents": "Bremen is n Buundeslound in Düütsklound."}
{"id": "2079", "contents": "Hambuurich is n Buundeslound un Stääd in Düütsklound. Ju Stääd Hambuurich is ju twäidgrootste Stääd fon Düütsklound. Commons: Hambuurich – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Statistisches Amt für Hamburg und Schleswig-Holstein (de)"}
{"id": "208", "contents": "Engelbert Wallschlag uut Strukelje, gebooren 1902, lääwerde as EW eenige Geschichten foar dät Lesebouk foar Seelterlound (ounroat mäd Siedenummer): 18. Kasper koopede sik n Bril. 18. Di Fersjoogong. 23. Ake ap Fräiersfäite. 36. Dät Aler gunkt vorut. Wikisource: Kasper koopede sick 'n Brill – Wällensammelenge Wikisource: Di Fersjoogong – Wällensammelenge Wikisource: Ake ap Fräiersfäite – Wällensammelenge Wikisource: Dät Aler gunkt vorut – Wällensammelenge"}
{"id": "2080", "contents": "Mecklenbuurich-Foarpommern is n Buundeslound in Düütsklound. Greifswald Neubrandenburg Rostock Schwerin Stralsund Wismar"}
{"id": "2081", "contents": "Saksen is n Buundeslound in Düütsklound. Do Loundkringe sunt: Bautzen (Budyšin) Erzgebirgskreis Görlitz (Zhorjelc) Leipzig Meißen Mittelsachsen Nordsachsen Sächsische Schweiz-Osterzgebirge Vogtlandkreis Zwickau Do 3 kringfräie Stääde fon Saksen sunt: Chemnitz Dresden Leipzig"}
{"id": "2082", "contents": "Saksen-Anhalt is n Buundeslound in Düütsklound. In äänelke Foarm bestuude dät Lound al in'e DDR-Tied fon 1947 bit 1952 tou, dan wuude dät de facto deeld, uk wan't de jure noch n bitje langer bestuude. Ätter ju Weende is dät nit heel un aal, man steedenwiese in dän sälge Skeedferloop wiergruunded wuuden. Dät Lound Saksen-Anhalt is in't Noude fon een läige Loundskup bestimd, fääre suudelk rakt dät uk Bierge, biespilswiese die Harz in't Suudwääste, wier uk die Bloksbierich (Brocken) lait, mäd 1141,1 m u. NN die hoochste Punkt fon't Lound. Truch Saksen-Anhalt ferlopt uk ju Benrather Linie, ju Isoglosse twiske machen un maken, also dät Skeed twiske Plat un Bupperloundsk Düütsk. Deer mout me oaber tou kweede, dät dät Platdüütske, dät ätter dän oolde Bruuk in't Noude fon Saksen-Anhalt boald wuude, junner nit moor oafter tou heeren is. Do Loundkringe sunt: Altmarkkreis Salzwedel Anhalt-Bitterfeld Börde Burgenlandkreis Harz Jerichower Land Mansfeld-Südharz Saalekreis Salzlandkreis Stendal Wittenberg Do kringfräie Stääde sunt: Dessau-Roßlau Halle (Saale) Magdeburg"}
{"id": "2083", "contents": "Thüringen is n Buundeslound in Düütsklound. Do kringfräie Stääde sunt: Erfurt Eisenach Gera Jena Suhl Weimar"}
{"id": "2085", "contents": "Ju Aastsee of Baltiske See is n See twiske Skandinavien un dän Räst fon Europa. Ju Aastsee wäd begränsed fon: Dänemark un Düütsklound (Släswiek-Holsten) in dät Wääste Sweden in dät Noudwääste, Finlound in dät Noude, Estlound, Letlound, Litauen un Ruslound in dät Aaste Polen un Düütsklound (Mecklenbuurich-Foarpommern) in dät Suude Do grootste Ailounde in ju Aastsee sunt: Gotlound Ölound Saaremaa Hiiumaa Rügen Bornholm"}
{"id": "2087", "contents": "Ju Noudsee is n Deel fon dän Atlantiske Ozean un läit in dät Noudwääste fon Europa. Ju wäd begränsed fon Norwegen und Dänemark in dät Aaste, Düütsklound, do Niederlounde, Belgien un dät Sleeuwekanoal in dät Suude un Groot-Britannien in dät Wääste. Ju truchsleek Djüpte is uungefeer 95 m. Bie ju Kuste fon Norwegen läit die djoopste Punkt (uungefeer 700 m). In ju Noudsee rakt et fuul Oulje un Gas wierfon al fuul uut dän Boudem hoald wuuden is. Fröier waas ju Noudsee bekoand as Mare Frisicum weegen do Fräisen do deer an ju Kuste woonden un n wichtigen Skipfoart hieden."}
{"id": "2089", "contents": "Brussel is ju Haudstääd fon Belgien. Deer woonje uungefeer 1 million Moanskene. Die Haudsit fon dän Europäiske Union un NATO sunt in Brussel."}
{"id": "209", "contents": "Ne Enzyklopädie is ne strukturierde, skrieuwene Samlenge fon moanskelk Wieten, oafte uutwieded mäd Bielden, Luudapnoamen un Video-Materioal. Enzyklopädien konnen algemeen weese un Artikkele änthoolde uur allerhound Themen, af do konnen spezialisierd weese Ne Enzyklopädie wäd touhoopestoald fon Enzyklopädiste. Gewöönelk rakt dät ne zentroale Redaktion, ju der Fäkspezialiste anstoalt uum Artikkele tou skrieuwen af tou beoarbaidjen."}
{"id": "2090", "contents": "Panama (Spanisk: República de Panamá; IFA: re'puβlika ðe pana'ma) is n Lound ap ju deerätter benaamde Loundbrääch fon Panama twiske Noud- un Suudamerikoa. Ju Haudstääd is Panama-Stääd. Dät Lound wuude in 1903 truch Suldoaten fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa besät un foar uunouhongich ferkloort, uum dän Bau fon dän Panamakanoal beeter unner Kontrolle tou hääben. In't Foaren hiede dät n Deel fon Kolumbien weesen. Panama lait in Middel-Amerikoa, ap ju smälle Loundbrääch fon Panama, ju Noud-Amerikoa un Suudamerikoa ferbindt. Uumdät düsse Ferbiendenge n bitje beeged is un nit gans liek ferlopt, lait ap ju Noudersiede die Atlantik, wilst ap ju Suudersiede die Pazifik is. As kunstelke Woatersträite twiske do bee Ozeane tjoont die Panama-Kanoal, die twäärs truch dät Lound ferlopt. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Volcán Barú (3477 m). Ju grootste Äi fon Panama is dät Panama Kanoal. Ju Noudkuste hiert geografisk tou dät Karibiske Gebiet. Do Noaberlounde fon Panama sunt: Costa Rica, in dät Wääste, Kolumbien, in dät Aaste. Do ooldste archäologiske Funste uut Panama sunt tweelichduusend Jiere oold, dät honnelt sik uum Piel-Spitsen. Touminst sänt düsse Tied rakt dät also Ljuude in dät Rebät. Ju Neolithisierenge, also die Uurgong fon een Joagd- un Sammel-Wirtskup"}
{"id": "2094", "contents": "Do Kurden sunt n Foulk, wierfon do Meegliedere nit bloot in Kurdistan lieuwje, man uk in fuul uur Lounde appe ganse Waareld. Mädnunner rakt et twiske do 30 bit 37 Millione Kurden, wierfon 15-20 Millione in ju Turkäi, 6.6 Millione in Irak, 6-9 Millione in Iran un 2 Millione in Syrien. In Europa woonje uungefeer 1 Millione Kurden. Ju Meerhaid fon do Kurden sunt sunnitiske Muslime, do 3-5 % Schiiten woonje grootendeels in Irak un Iran. Do Kurden hääbe ne rieke Foulksliteratuur, hierfon kon dät Nationoalepos Mem û Zîn (1695) fon Dichter Ehmedê Xanî naamd wäide. In dät Jier 1935 is die eerste Roman fon ju Näitied in dät Kurdiske skrieuwen wuuden, Şivanê Kurd, skrieuwen fon Ereb Şemo. Truch do ferskeedene Dialekte is ju Äntwikkelenge fon dät Kurdiske as Skriftsproake stuur. Ätter wäkke skäl ju oustamme fon dät oolde Mediske. Kurdica.com - Kurdisk Enzyklopedia"}
{"id": "210", "contents": "Bielde:Drone video of Estonia 2021.webm Estlound is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Tallinn un die Präsidentin fon ju Republik is siet 2016 Kersti Kaljulaid. Estlound is litjer as Läichsaksen. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Suur Munamägi (318 m). Ju grootste Äi fon Estlound is die Narva. Dät grootste Meer is die Peipsi Järv. Tou dät Lound heere moor as 1500 Ailounde. Estlound wäd begränsed fon: Ruslound in dät Aaste, Letlound in dät Suude, Ju Aastsee in dät Noude un Wääste. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $21.800 in 2007. In 2007 waas 3% fon ju ganse Wirtskaft Buuräi, 28,5% Industrie un 68,5% Tjoonste. Estlound häd 1.340.021 Ienwoonere (2008), deerfon woonje 403.505 in ju Haudstääd Tallinn (2006). 68% fon do Ienwoonere sunt Esten, 25% is Rusk un 7% sunt Uurswäkke. Dät Estniske is ju offizielle Sproake in Estlound, dät Ruske is ju grootste Minderhaidssproake."}
{"id": "211", "contents": "Ju Etymologie befoatet sik deermäd, outouleeden wier uus Woude häärkuumen dwo. Foar do ‘groote’ Sproaken as dät Düütske is dät in wieduut do maaste Fälle al oarich uutsoacht wuuden en fäästlaid in Etymologiske Woudebouke. Foar do litjere Sproaken - mäd Uutnoame fon t.B. dät Hümlingske - is dät oawers nit so. Foar fuul fräiske un uk wäkke seelter Woude bestounde oawers al Sunnerstudien. Foar dät Wäästfräiske kon me deerfon fuul bienunner fiende bie Spenter (1968) un foar dät Noudfräiske bie Löfstedt (1928) un (1931). Besunners Regionoalwoude fint me bie Book (1996). Fääre rakt dät oafte uk kuute etymologiske Bemäärkengen in ‘algemeene’ Woudebouke, as foar dät Seelterske in do al ärschienene Beende fon dät NSW. Deerbie honnelt sik dät dan uum kuute Ferwiese ätter uur Sproaken, wierbie do Ferhältnisse oafte noch goarnit uutoarbaided wuuden sunt. Bie ju etymologiske Beschrieuwenge bruukt me bestimde Teekene, as: > wäd tou < äntsteen uut * äntsleetene man nit belaide Foarm fon n Woud. Do behonnelde Woude wäide scheeuw stoald un ju Betjuudenge twiske ‘ ’. Fääre wäide Sproakoukuutengen ferwoand. Do Woude sunt ap ferscheedene Wiesen in ju Sproake keemen: Äärfwoude. Biespil: kweede \"sagen\", dät ooldfräisk quetha äntstamt. Deer ieuwenske koom al sidza foar, wier do"}
{"id": "212", "contents": "Europa is n eurasisken Subkontinent, die in dät eeuwendloundiske Toanken daach moor as n Kontinent beteekend wäd. Dät is in dät Wääste kulturäl un historisk feronkerd is. Europa häd ne Fläche fon 10,5 Mio. km² un is deermäd ätter Australien die twäidlitste Kontinent. Mäd uungefeer 680 Mio. Ljuude, do deer lieuwje, häd et oawers moor Ienwoonere as Australien, Noud- of Suudamerikoa. Europa gränset in dät Suude an dät Middelmeer, in dät Wääste an dän Atlantik, in dät Noude an ju Arktis un dät Skeed in dät Aaste is nit gans fäästlaid, deer rakt dät Diskussione, man maastens wäide dät Gebierge Ural mäd glieknoomigen Flus Ural, as Kaspisk Meer, dän Kaukasus un ju Swotte See as natüürelk Skeed juun Asien nuumen. Europa bestoant däälich politisk uut 46 souveräne Stoate: Europa häd mäd 680 Mio. Ienwoonere ätter Asien un Afrikoa die träädgrootste Befoulkengstaal fon aal Kontinente un heert tou do ticht besiedelde Deele fon de Waareld. Ju Befoulkengstichte is in n Truchsleek 65 Ienwoonere/km². Ap hoochste is ju in Wääst-, Middel- un Suudeuropa, in Gjuchte Noude un Aaste wäd ju läiger. Fuul europäiske Lounde oarbaidje nu touhoope in ju Europäiske Union. Moor as 90 Prozent fon do Ienwoonere baale indogermaniske Sproaken. Ap"}
{"id": "2122", "contents": "Dät Köönichriek Thailound is n Lound in dät Suudaaste fon Asien. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Doi Inthanon (2565 m). Ju grootste Äi fon Thailound is die Chao Phraya. In dät Aaste gränset Thailound an dän Gulf fon Thailound, in dät Wääste an dät Andamaniske Meer. Groote Stääde ieuwenske ju Haudstääd Bangkok sunt: Chiang Mai, Nonthaburi, Samut Prakan, Nakhon Ratchasima (fröier Khorat), Khon Kaen un Chonburi. Thailound wäd fon do naiste Lounde begränsed: Laos, in dät Noudaaste, Kambodscha, in dät Aaste, Malaysia, in dät Suude, Myanmar, in dät Wääste. Dät Klima is tropisk-monsunoal, ju Temperatuur lait dät ganse Jier in truchsleek buppe de 18 °C. In Thailound rakt et nit so as bie uus do fjauer Jierstieden, man moundelke Rienfal wäd deer meeten. So rakt et in Thailound do tjo Rienjierstieden. (1) fon November bit Februoar ju foarhärskjende Noud- bit Noudaastwiende druuch un köilige Luft hääroun, (2) in die Foarmonsuun-Tied bit Moai härskje do hoochste Temperatuure (oafte düüdelk uur 35 °C), (3) fon Juni bit September duuret ju Rientied mäd dän Monsuun uut dät Suudwääste wai. Foargeskichte un Wonderengsperiode Dät Köönichriek fon Sukhothai (13. – 14. Jh.) Dät Köönichriek fon Ayutthaya (15. Jh. – 1767) Die Thonburi-Periode"}
{"id": "2123", "contents": "Asien is fon sien Flakte, 44.614.500 km², sowät n Träädel fon ju Loundmasse, die grootste Waarelddeel; juust so is dät uk mäd moor as fjauer Milliarden Moanskene, moor as n Haaldeel fon ju Moanskhaid, die befoulkengsstäärkste. Touhoope mäd dät litjere Europa wäd Asien oafter tou Eurasien touhoopefoated. Uumdät Asien so groot is, uumfoatet dät masse ferskeedene Klima- un Vegetatsjoons-Rebätte fon do noudelke Poloar-Rebäte in Sibirien uur ju mäitigede Soone, uur do kontinentoale Steppen biespilswiese in Kasachstan un druuge Binnenwöisten as ju Taklamakan, bit tou dät fon'n Monsun bestimde Tropiske Klima in't Suude. Dät sunt uk bloot Biespile. Asien bestoant däälich politisk uut do naiste Stoate: Aast-Timor Afghanistan Armenien Aserbaidschan Bangladesch Bahrain Bhutan Brunei Foulksrepublik China do Fereende Arabiske Emiroate Georgien Indien Indonesien Irak Iran Israel Japan Jemen Jordanien Kambodscha Katar Kasachstan Kirgisien Kuweit Laos Libanon do Maledive Malaysia ju Mongoläi Myanmar (Burma) Nepal Noud-Korea Oman Pakistan Palästina do Philippine Ruslound Singapore Syrien Sri Lanka Suud-Korea Tadshikistan Taiwan Thailound Turkäi Turkmenistan Usbekistan Vietnam"}
{"id": "2124", "contents": "Antarktikoa is n Waarelddeel uum dän Suudpool fon ju Äide, mäd ne Loundmasse fon 13,2 Millionen km². Uum dän Waarelddeel tou lait die Antarktiske Ozean, die uurgungt in dän Pazifiske Ozean un dän Indiske Ozean. Uungefeer 90 % fon aal dät Ies ap ju Äide un 75 % fon do Swäitwoater-Reserven sunt in ju bit tou 4500 m tjukke Iesdäkke äntheelden. Uungefeer 280.000 km² fon dän Waarelddeel is iesfräi, dät is sowät 2,4 Prozent fon ju ganse Loundfläche. Et rakt neen Lounde ap Antarktikoa, man dät rakt Lounde do Ansprüche moaked hääbe ap Deele fon Antarktikoa. Do fertreedene Lounde moakje Foarskenge ap dät Waarelddeel un deerfoar rakt et ferscheedene Foarskengsstatione. Die Arktiske Ferdraach is fon ferscheedene Lounde unnerteekend. Deeroun stoant, dät do nit bewoonde Gebiete fon Antarktikoa twiske 60 un 90 Groad suudelke Bratte bloot foar freedelke Benutsenge of wietenskuppelke Foarskenge foarbeheelden blieuwe."}
{"id": "213", "contents": "Ju Europäiske Union of EU is ne internationoale Organisation, ju der bestoant uut 27 europäiske Stoaten. Dät is ne politiske un wirtskaftelke Union mäd 447 Millionen Ienwoonere. Ju Europäiske Union häd soogen Institutione: Dät Europäiske Parlemänt in Straasbuurich un Brussel. Dät Generalsekretariat is in Luxembuurich. Dät Europäiske Parlemänt wäd as eensige europäiske Institution fluks fon do Ienwoonere fon ju EU wääld. Die Europäiske Räid in Brussel. Ju bestoant uut do 28 Regierengsleedere fon ju Europäiske Union, aan Foarsittende en dän Foarsittende fon de Europäiske Kommission. Die Räid fon ju Europäiske Union in Brussel un Luxembuurich. Dät is ju Legislative fon ju Europäiske Union. Ju Europäiske Kommission in Brussel is n supranationoal Organ fon ju Europäiske Union. In dät politiske Systeem fon ju EU nimt ju Kommision de Exekutive woar. Dät Europäiske Gjuchtshoaf in Luxembuurich is ju judikative Gewalt in ju EU. Dät Europäiske Reekenhoaf in Luxembuurich ferdüütsket älk Jier an ju Europäiske Union wo dät Jäild ferwoand wuuden is. Ju Europäiske Sentroalbank in Frankfurt an n Main is ju gemeensoame Wäärengsbehöörde fon do Meeglid-Stoaten fon ju Europäiske Wäärengsunion un bildet mäd do nationoale Sentroalboanke fon do EU-Stoaten dät Europäiske Systeem fon do Sentroalboanke. Ätter dän twäide Waareldkriech wüülen do Lounde"}
{"id": "214", "contents": "Expressionismus rakt foarallen Geföile wier, toun Biespil truch ne nit-realistiske Anweendenge fon Faawen un truch dät Akzentuierjen fon Ferfoarmengen in ju Bielde. Moalere: Die Brücke - Der blaue Reiter (t.B. Franz Marc) - Latem-Schoule - Constant Permeke - Gustaaf De Smet - Frits Van den Berghe- Bergener Schoule - Die Ploeg (Plouch; Groningen) - Jan Altink - Johan Dijkstra - Willem Hofhuizen - Hendrik Werkman - Jan Wiegers - Marcel Caron - Max Beckmann - Conrad Felixmüller - Ludwig Meinder - Otto Dix - Max Pechstein - Oskar Kokoschka"}
{"id": "2146", "contents": "Do Bahamas sunt n Ailoundkoppel in dät Karibiske Gebiet. Dät rakt uungefeer 700 Ailounde, deerfon 40 bewoond. Do grootste Ailounde fon dän Koppel sunt Eleuthera, Cat Island, Long Island, San Salvador Island, Acklins, Crooked Island, Eksuma un Mayaguana. Ju Steede fon ju Haudstääd Nassau lait ap dät Ailound Näi Providence. Die hoochste Bierich fon dän Äiloundekoppel is die Mount Alvernia (63 m). Do Bamahas lääse an ju Aastsiede fon do Fereende Stoaten, noudelk fon Kuba."}
{"id": "2147", "contents": "Kanada is n Lound in Noud-Amerika, twiske dän Atlantiske, dän Arktiske un dän Pazifiske Ozean. Dät eensige Loundskeed is mäd do Fereende Stoaten. Wan me bloot ju Fläche fon dät Lound reekent, is Kanada dät twäidgrootste Lound fon de Waareld. In Kanada wäide foarallen two Sproaken boald, dät sunt Ängelsk un Frantsöösk, man dät rakt uk noch uur Sproaken. Ieuwenske do wiete Ljuude lieuwje uk Inuit un Indioaner in Kanada. Sproakenkoarte fon Kanada."}
{"id": "215", "contents": "Faawen af Klöäre sunt optiske Oainskuppe, wier dät Ooge fon n Moanske neen Struktuur ärkanne kon, heel niep nuumen sunner deerap tou kiekjen, wo ljoacht af junkelch dät is. Fäästlaid wäd dät truch ju Buulgenloangte fon't Ljoacht un fon fiene, nit sjoboare ärkanboare Struktuuren, do dät Ljoacht fon bistimde Buulgenloangte touräächsmiete un dan in düsse Faawe ärskiene. Haudfaawen sunt: rood blau jeel Uut disse Haudfaawen kon me fuul miskje: rood + jeel = orange rood + blau = lila jeel + blau = gräin Dät sunt noch man min, man wan me ferskeeden fuul fon älke Faawe niemen däd, sjucht me uk, dät do Resultoate aal n bitje ferskeeden sunt. Mäd swot un wiet kon me regulierje, wo ljoacht af dunker me ju Faawe jädden hääbe mai. Swot un Wiet sunt niep nuumen neen gjuchte Faawen, deeruum dät swot niks uurs betjut as \"so junkelch, dät dät nit moor junkelger gungt\" un wiet \"so ljoacht, dät dät nit moor ljoachter gungt\"."}
{"id": "2153", "contents": "Australien is die grootste Deel fon dän Waarelddeel Australien un dät säkstgrootste Lound ap ju Waareld. Siet 1901 is Australien uunouhongich fon Groot-Britannien, man dät heert noch tou dät Britiske Commonwealth. Do säks Buundesstoate sunt: New South Wales Queensland Tasmanien Victoria Western Australia South Australia Do tjo Territorien sunt: Australian Capital Territory Northern Territory Jervis Bay Territory Ieuwenske do Buundesstoate un Territorien rakt et noch soogen Buutengebiete (säks Ailounde/Ailoundgruppen un n Deel fon ju Antarktis)."}
{"id": "2159", "contents": "Gaius Julius Caesar, (bädden dän 13. Juli 100 f. Kr. in dän Stääddeel Subara in Room, stuurwen dän 15. Meerte 44 f. Kr. in Room) waas n roomsken Militär un Stoatsmon die dät Roomske Riek apgjucht häd. Oafte wäd hie Julius Caesar naamd. Uur Noomen sunt Julius, Gaius Julius, Gaius Caesar sin Divus Julius. Sin Noome belukt sik ap do Woude Kaiser un dät Mound Juli. Mäd Stöän fon dän rieke Marcus Licinius Crassus un dän ärfoulchrieke Militär Gnaeus Pompeius Magnus mäd do hie in dät sonaamde Eerste Triumviroat touhoopeoarbaidede, kuude hie 59 f.Kr in dät Konsuloat kuume. In do ätterfoulgjende Jieren ärooberde hie as Prokunsul fon Suud-Gallien dän noudelke Deel fon Gallien bit tou dän Rhien. Die roomske Burgerkriech (49–45 f.Kr.) fierde tou ju Diktatorskup fon Julius Caesar. Die Senoat waas deermäd nit ienfersteen un wüül ljauer ju roomske Republik wieruume hääbe. An n 15. Meerte 44 f.Kr. wäd Julius Caesar truch Meegliedere fon dän Senoat dooddäin. Ätter dän Dood fon Julius Caesar waas ju Befoulkenge fon Room lälk, wült hie gans beljoowed waas. Ätter fuul Kriech in dät Roomske Riek wuude Caesars Bruursbäiden un adoptierden Suun Augustus Octavianus in dät Jier 27 f. Kr. die eerste Kaiser fon"}
{"id": "216", "contents": "Do Fereende Arabiske Emiroate is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Abu Dabi un die Präsident fon ju Federation is siet 2004 Scheich Khalifa bin Zayed Al Nahayan. Die Stoat fon do Fereende Arabiske Emiroate lait an ju aastelke Kuste fon ju Arabiske Hoolfinsel, an dän Persiske Gulf. Do Fereende Arabiske Emiroate wäide begränsed fon: Dän Persiske Gulf in dät Noude; Oman un dän Gulf fon Oman in dät Aaste; Saudi-Arabien in dät Suude un Wääste. Ätter Jierhunnerte fon Konflikte moakje düsse Emiroate in dät 19. Jierhunnert Touhoopeoarbaid mäd Groot-Britannien. Do Emiroate wäide 1971 wier n oainen Stoat mäd säks Emiroate, in 1972 kumt dät soogende Emiroat by ju Union. In 1990-1991 moakje do Fereende Arabiske Emiroate dän Kriech in dän Persiske Gulf mee. Soogen Emiroate foarmje ju Union: Abu Dabi Adjman Dubai Fudjeira Raas al-Chaima Sjardja Om al-Keiwein Ju Union rakt neen demokratisk Systeem, man die Lieuwendsstand is aan fon do bääste ap de Äide. Scheich Zayed bin Sultan Al Nahyan waas die Präsident fon ju Union siet ju Stiftinge fon ju Union bit tou hie doodgeen ap dän 2. November 2004. Sin Suun, Khalifa bin Zayed Al Nahayan häd him ätterfoulged. Do Fereende Arabiske Emiroate hääbe ätterfoulgjende"}
{"id": "2160", "contents": "18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24. Jiere: 1999 - 2000 - 2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 2005 - 1. Januoar: Ju näie Weerenge Euro wäd in 12 Lounde fon ju Europäiske Union as Boarjäild ienfierd. 1. Januoar: In Afghanistan uurnimt Hamid Karzai ju Uurgongsregierenge. 11. Januoar: Do eerste Fangene uut dän Afghanistan-Kriech, fangene Taliban un fermoudelke Liede fon Al-Qaida, kuume ätter dät US-amerikoanske Internierengs-Leeger Camp-X-Ray in ju Guantanamo Bay wai. Uumdät die Foargong foulkegjuchtelk un moanskengjuchtelk nit in Oardenge is, rakt dät internasjonoale Protäste. 14. Februoar: Bahrain wäd Köänichriek. Eersten Köänich fon ju konstitutsjoonelle Monarchie wäd die foarige Emir Hamad bin Isa Al Chalifa. 14. Februoar: Ap dän Lufthoawen Kabulwäd die afghaniske Minister foar Luftfoart un Tourismus, Abdul Rahman, fon Pilgere doodsloain, uumdät hie mäd ju eensige afghaniske Maskiene ätter Indien fljooge wol. Do Pilgere täiwe sänt Deege, uum ätter Mekka tou fljoogen. 20. Moai: Indonesien ärkoant ju ap dän 28. November 1975 proklamierde Uunouhongegaid fon Aast-Timor oun. August: Een Hoochwoater-Katastrophe in Middeleuropa - besunners läip oun ju Elbe, man uk oun ju Donau un uur Äien. Ju SPD-fierde Regierenge unner Gerhard Schröder häd glieks reagierd (t.B. dän grootsten"}
{"id": "2161", "contents": "18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24. Jiere: 1998 - 1999 - 2000 - 2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 10. Januoar: Do Stoatspräsidenten Heydər Əliyev (Aserbaidschan) un Wladimir Putin, (Ruslound), moakje politiske, wirtskuppelke un militäriske Touhoope-Oarbaid uut. 15. Januoar: Wikipedia wäd stifted fon Jimmy Wales. 20. Januoar: George W. Bush wäd as näien Präsident fon do USA fereediged. 31. Meerte: Die eerste Ousnit fon ju Metrô Brasília wäd ienwäid. 7. Juni: Die Rabbiner Abraham Grünbaum wäd in Zürich doodskeeten. Die Moort is bit däälich nit apkloord. 11. September: Terroransleeke ap dät World Trade Center un dät Pentagon in do USA mäd sowät 3000 Doode. 7. Oktober: Unner dät Propaganda-Motto \"Kriech juun dän Terror\" beginne do USA dän Kriech juun do Taliban in Afghanistan. Mäd ju BSE un ju Muulsüükte moakje two läipe Fäi-Süükten Probleme. In't Jier 2001 sunt aleenich in Düütsklound 125 Faale fon BSE fääststoald wuuden. 14. Januoar: Anssi Suhonen, finnisken Foutbaal-Spieler 14. Januoar: Alexander Türk, düütsken Bäidens-Skauspieler 5. Januoar: Elizabeth Anscombe, britiske Philosophinne 10. Januoar: Freya Stephan-Kühn, düütske Skrieuwerske un Pädagoginne 11. Januoar: Dorothy M. Horstmann, US-amerikoanske Dokterske un Wietenskupperske in dät Fäild fon Virologie un Epidemiologie 11."}
{"id": "2162", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1997 - 1998 - 1999 - 2000 - 2001 - 2002 - 2003 - 15. Februoar: Do Bietreeds-Ferhonnelengen twiske ju EU un Lätlound juust so as Bulgarien un ju Slowakäi beginne. 26. Meerte: Wladimir Putin wäd toun Präsidänt fon Ruslound kädden. 1. Juni - 31. Oktober: Expo 2000 in Hannover. 1. Juli: Ju Öresund-Ferbiendenge, een 16 Kilomeetere loange Ferbiendenge fon Kopenhagen ätter Malmö, bestoundend uut ju Öresundbrääch een kunstelk Ailound un dän Drogdentunnel, wäd fon Kööniginne Margarethe II. fon Dänemark un Köönich Carl XVI. Gustaf fon Sweeden fierdelk eepend. 27. Juli: Sprängstof-Ounsleek in Düsseldorf - Een Gruppe fon in ju Moorhaid juudske Migranten wäd ap dän Boanhoaf Düsseldorf Wehrhahn mäd een Roor-Bumbe ful TNT oungriepen. Dät rakt tjoon Ferseerde, een dreegend Wieuw ferljust dät Bäiden. Die Neonazi, die as fermoudelken Deeder unner Fertoacht is, kon eerste soogentien Jiere leeter fäästnuumen wäide. 30. Juli: Tou dät duusendjierige Jubiläum fon dät eerste Apgjuchten fon aan Säärkenbau in Ieslound skoankt Norwegen Ieslound ju Stäfsäärke Heimaey, aan Näibau, die sik oun ju histooriske Stäfsäärke Haltdalen orientiert. Ju näie holtene Säärke wäd ap dät litje Ailound Heimaey apstoald. 17. Juli:"}
{"id": "2163", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1996 - 1997 - 1998 - 1999 - 2000 - 2001 - 2002 - Bietreedenge fon Polen, Tschechien un Ungarn in ju NATO. 3. Januoar: Die Mars Polar Lander, ne Ruumte-Sonde fon ju NASA, wäd in ju Gjuchte fon dän Mars skeeten. 15. Februoar: Die Kurden-Fierder un Foarsitter fon ju ferbeedenge Oarbaider-Paatäi fon Kurdistan (PKK), Abdullah Öcalan, wäd fon dän tursken stilkenen Tjoonst Millî İstihbarat Teşkilâtı äntfierd un ätter ju Turkäi ap dät Kitjen-Ailound İmralı broacht. 30. Juni: Roman Herzog trät as düütsken Buundespräsident ou. 1. Juli: Johannes Rau wäd düütsken Buundespräsident. 31. Dezember: Panama kricht ju fulle Hoohaid uur dän Panamakanoal. 6. Januoar: Ntsu Clement Mokhehle, lesothisken Politiker 11. Januoar: Naomi Mitchison, skottiske Skrieuwerske un Dichterske 11. Januoar: Josefina Plá, spoansk-sproakige Skrieuwerske un Dichterske"}
{"id": "2164", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1995 - 1996 - 1997 - 1998 - 1999 - 2000 - 2001 - 20. November, die eerste Deel fon ju ISS gungt ätter dät Al wai. 11. Januoar: Cecilia Banu, sowjetiske / ruske Iroanistinne, Dichterske un Uursätterske 14. Januoar: Safiye Ayla, turske Sjungerske 14. Moai: Frank Sinatra, amerikoansken Sjunger. Commons: 1998 – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "2165", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1994 - 1995 - 1996 - 1997 - 1998 - 1999 - 2000 - 1. Januoar, Noomsferannerenge fon Provinz Friesland ätter Provinz Fryslân. 22. April: Ju sänt Dezember fon Jeeselniemere besätte japoanske Boskup in ju peruoanske Haudstääd Lima wäd fon Suldoaten stoarmd. Aal do fjautien Jeesel-Niemere, een Jeesel un twäin Suldoaten kuume deerbie uum't Lieuwend. 71 Jeesele wäide befräid. 11. Dezember: In ju japoanske Stääd Kyōto wäd dät Kyoto-Protokoll besleeten, wieroun sik do Industrielounde ferplichtje, minner Gräinhuus-Gase uuttousteeten. Gultich wäd dät eerste in 2005. 2. August, James Krüss, noudfräisken Skrieuwer."}
{"id": "2166", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1993 - 1994 - 1995 - 1996 - 1997 - 1998 - 1999 - 18. Januoar: Lübecker Bround-Ounsleek - Fermoudelk Neonazis lääse in een Asylbewierwer-Heem in Lübeck Fjuur. Deerbie stierwe tjoon Ljuude, soogen deerfon noch Bäidene. 55 moor wäide ferseerd. Ju Fjuurlääse wäd nit apkloord. 29. Februoar: Moor as two Mounde ätter Unnerteekenge fon dät Oukuumen fon Dayton eendet ju Beleegerenge fon Sarajevo, ju loangste Beleegerenge fon't twintichste Jierhunnert. Sarajevo is 1425 Deege loang beleegerd wuuden. 17. Dezember: In Lima, ju Haudstääd fon Peru begint een Jeesel-Noame: Wilst aan Äntfang stoarmje fjautien Liede fon dät Movimento Revolucionario Túpac Amaru ju japoanske Boskup un nieme masse wichtige Persoonen as Jeesele. Jo hoolde ju Boskup noch moorere Mounde besät, eer ju in dän April 1997 fon Suldoaten stoarmd wäd. 8. Januoar - François Mitterrand, frantsöösk Presidänt."}
{"id": "2167", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1992 - 1993 - 1994 - 1995 - 1996 - 1997 - 1998 - 1. Januoar: Bietreedenge fon Finlound un Sweden tou ju Europäiske Union. 22. Juli: Die eerste oaine Drieuwwoain VT98 fon ju Museumsiersenboan Ammerlound-Seelterlound (MAS) häd sien \"Jungfernfahrt\". 21. November: Die Dayton-Ferdraach be'eendet dän Bosnien-Kriech"}
{"id": "217", "contents": "Do Fereende Natione is ne Touhoopeoarbaid fon 192 unouhongige Stoaten, ju der 1945 gruunded is. UNESCO"}
{"id": "218", "contents": "Do Fereende Stoaten fon Amerikoa in amtelke kuute Foarm Fereende Stoaten, un nit amtelk oafte Amerikoa naamd (äng. America), sunt ne Buundesrepublik in Noudamerikoa, do (sänt 1959) 50 Buundesstoaten umfoatet. Mäd ju Buundesstoat Hawaii un litje Buutengebiete hääbe ju uk n Deel in Ozeanien. Die Presidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa is Joe Biden. Dät Gebiet wier däälich do Fereende Stoaten sunt, waas fröier bewoond fon Indioaner. In 1776 hääbe trättien Stoaten sik uunouhongich moaked fon Groot-Britannien. Man dät waas die Begin fon dän Amerikoanske Uunouhongichkaidskriech juun Groot Britannien. In dän näie Stoat sunt do Gruundgesätse uurnuumen wuuden un in dät Jier 1789 roat et ne Regierenge. In dät 19. Jierhunnert wuude die Unnerskeed twiske do noudelke un do suudelke Stoaten gratter, t.B. uur ju Sklaaweräi. Weegen do groote Unnerskeede fäng 1861 die Burgerkriech oun. Die Burgerkriech häd bit tou 1865 duurt, wierbie do noudelke Stoaten sieget hääbe. In dät 20. Jierhunnert hääbe do Fereende Stoaten dän eerste un twäide Waareldkriech meemoaked. Ätter dän twäide Waareldkriech sunt do Fereende Stoaten n Grootmacht wuuden. Bit tou 1989 touhoupe mäd Ruslound, man ätter dät sljuchtjen fon ju Berliner Muure un dät be-eendjen fon dät Warschaupakt alleenich. Sänt 1989 sunt do Fereende"}
{"id": "2185", "contents": "Room is ju grootste Stääd in Italien mäd sowät 2,7 Millionen Ienwoonere. Truch Room fljut ju Ai Tiber. Fröier hääbe do Moanskene altied toacht dät Romulus un Remus ju Stääd stifted hieden. In dät Roomske Riek waas Room ju Haudstääd. In dät äddere Middeloaler geen dät Wääst-Roomske Riek unner, un do Ienwoonere looken ätter uur Woonsteeden. In 1808 wuude ju Stääd besät truch Napoleon Bonaparte. In 1871 wuude Room ju näie Hööftstääd fon Italien. In 1929 äntstoant Vatikanstääd monken Room. In 1936 äntstoant ju Oakse-Room-Berlin wiertruch Room ju Hööfdstääd fon dät faksistiske Italien wuude. Die oolde Deel fon ju Stääd stoant siet 1980 ap ju UNESCO Waareldkultuuräärwgoud-Lieste. Fräisensäärke Commons: Room – Mediendoatäie Websiede fon ju Stääd Room Italienisk"}
{"id": "2188", "contents": "Die Euro is ju Wäärenge fon ju Europäiske Wäärengsunion un is ju Wäärenge fon 20 europäiske Lounde (Stound: 2023), do touhoope ju Euro-Soone bildje. Die Euro-Wäärengskode is „EUR“. Haudartikkel: Euro-Soone Ju Eurosone sänt dän 1. Januoar 2023: Aastriek Belgien Düütsklound Estlound Finlound Frankriek Griechenlound Irlound Italien Kroatien Letlound Litauen Luxembuurich Malta Niederlounde Portugal Slowakäi Slowenien Spanien Zypern Die Euro wäd uk in ferskeedene uur europäiske Stoate bruukt so as Andorra, Monaco, San Marino un Vatikanstääd. Mäd disse Lounde häd ju EU ferskeedene Ferdreege tou dät bruuken fon n Euro as ju offizielle Wäärenge. Sukke Ferdreege rakt et nit mit Kosovo un Montenegro, daach wäd dän Euro deer uk bruukt. Et rakt 100 'Sänt' foar aan Euro. Et rakt Munten fon 1, 2, 5, 10, 20 un 50 Sänt un fon 1 un 2 Euro. Do 1 un 2 Sänt-Munten wäide in fuul Lounde nit moor bruukt. Aal do Munten hääbe ne Bielde fon Europa ap eene Siede, ap ju uur Siede stoant bie älk Lound wät uurs. Hierunner stounde do Euroskiene: Do Wikselkuurse foar do oolde Wäärengen sunt: Commons: Euro – Mediendoatäie Wikselkuurs ap xe.com (Ängelsk) Wikselkuurs ap Yahoo (Ängelsk) Euroskiene un do oolde Wäärengen fon do europäiske Lounde (Düütsk"}
{"id": "2189", "contents": "Kopenhagen is ju Hööftstääd fon Dänemark. Deer lieuwje uungefeer 510.000 Moanskene. Mäd dän Metropoolregion Hovedstaden woonje deer aaltouhoope 1,6 Millione Moanskene. Kopenhagen lait in dät Noudaaste fon dät Ailound Sjælland. Do maaste Bauwierke in dät historiske Sentrum sunt in dät 17. Jierhunnert baud wuuden. Foar do Uurloofsgaste is dät 1,25 m. Bauwierk fon Dät litje Meerjungwucht uut dät Märchenbouk fon Hans Christian Andersen wät Besunneres. 2008 - 509.861 2004 - 502.204 2000 – 495.699 1975 – 562.405 1950 – 768.105 1901 – 360.787 1850 – 129.695 1801 – 100.975 1700 – uungefeer 65.000 1500 – uungefeer 10.000"}
{"id": "219", "contents": "Dät Fergratterengsglääs af ju Lupe is ne positive Linse ju ne fergratterde Bielde rakt fon Dingere do tichter bie sunt as ju Baadenwiete fon ju Linse."}
{"id": "2190", "contents": "Hans Christian Andersen (bädden ap dän 2. April 1805 in Odense ap dät deenske Ailound Fünen; stuurwen ap dän 4. August 1875 in Kopenhagen) is n gjucht bekoanden Dichter un Skrieuwer. In 1827 häd hie sien eerste Bouk skrieuwen Det døende Barn (Dät stierwende Bäiden). H.C. Andersen is gjucht bekoand uum sien Tälstere: „Ju Prinzessin ap de Aate“ „Dän Kaiser sien näie Kloodere“ „Ju Sneeköönigin“ „Dät litje Wucht mäd do Swieuwelstikken“ „Dät litje Meerjungwucht“ „Do Galoschen fon dät Gluk“ „Dät Fjuurtjuuch“ „Ju hässelke litje Oante“ „Die standhooldende Tinsoldoat“ „Ju Noachtegoal fon dän Kaiser“"}
{"id": "2191", "contents": "Nik & Jay sunt n deensk Hip-Hop-Duo uut Værløse in Dänemark. In dät Jier 2003 hääbe do Hip-Hoppere mäd hiere Single „Hot!“ bie do Danish Music Awards dän Pries as bääste näie Spielljuude. Musikalisk miskje Nik & Jay R&B mäd Hip-Hop. Dät twäide Album „2“ waas laanger as een Jier in dän deenske Top-40-Album-Charts. 2002: Nik & Jay 2003: Det vi gør (DVD) 2004: 2 2006: 3: Fresh, Fri, Fly 2002: Nik & Jay 2002: Hot! 2003: Elsker hende mere 2003: Pige 2004: Pop-pop! 2004: En dag tilbage 2004: Lækker 2005: Lækker (Remix) 2005: Kan du høre hende synge 2005: Strip 2005: Strip (Remix) 2006: Boing! 2006: Når Et Lys Slukkes 2006: Boing (Remix) 2006: I Love Ya 2007: Et Sidste Kys 2007: Op På Hesten Rap Commons: Nik & Jay – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Offizielle Homepage fon Nik & Jay Nik & Jay bie Nordische-Musik.de"}
{"id": "2193", "contents": "Ju Düütske Demokratiske Republik of Aast-Düütsklound waas n Lound dät äntsteen is in 1949 as Satellitstoat fon de Sowjetunion. Ju DDR bleeuw n Lound bit tou ju Wierfereenenge ap n 3. Oktober 1990 twiske Wääst- un Aast-Düütsklound. Dät Gebiet fon ju DDR uumfoatet uungefeer do Buundeslounde Mecklenbuurich-Foarpommern, Brandenbuurich, Saksen-Anhalt, Saksen, Thüringen un dän aastelke Deel fon Berlin. Ju Ienwoonertaal waas glieks ätter ju Twäide Waareldkriech uum do 19 Million Ienwoonere. Man truch dän Bau fon de Berliner Muure sunt fuul Aast-Düütske ätter dät Wääste wai geen wil deer ju ekonomiske Situation beeter waas. In ju DDR roate dät tjo Sproaken, Düütsk un Sorbisk un Läichdüütsk. Algemeen Lutz Niethammer: Die volkseigene Erfahrung. Eine Archäologie des Lebens in der Industrieprovinz der DDR. Berlin: Rowohlt, 1991. ISBN 3-87134-009-X Stefan Wolle: Die heile Welt der Diktatur. Herrschaft und Alltag in der DDR 1971-1989. 3. Auflage. Berlin: Links, 2009, ISBN 978-3-86153-554-6 Medien Patrick Conley: Der parteiliche Journalist. Berlin: Metropol, 2012. ISBN 978-3-86331-050-9 Berliner Muure Düütsklound Koolde Kriech"}
{"id": "2196", "contents": "Die Koolde Kriech waas in dän Tiedruum 1945 bit tou 1991. Die Begriep koold in Koolde Kriech kwäd wät uur dät diplomatiske Ferhältnis twiske do Fereende Stoaten un ju Sowjetunion ätter dän Twäide Waareldkriech. Do Lounde do juunuur nunner stuuden wieren do Fereende Stoaten un ju Sowjetunion. Bee Lounde kreegen Stöän fon Meeglidlounde fon ju NATO (Fereende Stoaten) un dän Warschaupakt (Sowjetunion). Ätter dän Fal fon ju Berliner Muure 1989 waas die Koolde Kriech boalde foarbie. In 1991 rakt et neen Sowjetunion un naan Koolden Kriech moor."}
{"id": "2198", "contents": "Ju Sowjetunion (Oukuutenge: USSR) waas apgjucht 1922, ätter ju Ruske Revolution, fon Wladimir Lenin. Bit tou 1991 häd et ju kommunistiske Sowjetunion roat. Deerätter sunt do 15 Stoaten fon ju Sowjetunion uunouhongich wuuden. Roode Armee Ruslound"}
{"id": "220", "contents": "Ju Ferspreedenge fon Radiowoogen (ängelsk: wave propagation) beskrift dät Raisepaad fon Elektromagnetiske Wällen. Ju Ferspreedenge fon Radiowoogen gungt bie groote Woogelaangten (t.B. 2000 m, LW) foarallen truch ju Boudemwooge, ju der mee beeget mäd ju Äid-Uurfläche. Deerbie äntstoant n sicheren Uurdraach mäd immer jusälge Stäärkte. Bie kuutere Woogen as MW (t.B. 200 m) is ju Boudemwooge al fuul swäkker un is die Uurdraach nit immer gliek. Deeruum toachten do Geleerden fröier, dät do noch kuutere Woogen wäidloos wieren. Un daach kuuden do Funkamateure deermäd Kontakt uur groote Oustande moakje, sogoar uur de ganse Waareld. Un dät lääste skuul gans uunmuugelk weese, dan do Radiowoogen bewäägje liekuut, juust as Lucht. Man wät do Geleerden domoals noch nit wisten, waas dät sik uum uus Waareld tou ionisierde Loagen befiende, do Heaviside-Loagen, mädnunner ju Ionosphäre naamd. Do Loagen reflektierje (speegelje) do Radiowoogen tourääch ätter ju Äid-Uurfläche, man deeruum dät do Loagen so hooch sitte, beloanget sun reflektierde Ruumtewooge ju Äide eerste ap grooten Oustand fon dän Seender. So rakt dät n Gestrich wier ju Boudenwooge al tou nul ouswäkked is un ju Ruumtewooge noch nit lounded; dät hat ju Doode Zone. Dät Oardige is nu, dät ju Ruumtewooge uk wier fon ju Äiduurfläche"}
{"id": "2200", "contents": "Wääst-Düütsklound waas n Stoat in dän Tiedruum 1949-1990. Do naiste Boundeslounde heerden in dän Koolden Kriech tou Wääst-Düütsklound: Baden-Würtembierich (Baden-Württemberg) Bayern Bremen Hambuurich (Hamburg) Hessen Läichsaksen (Niedersachsen) Noudrhien-Wäästfoalen (Nordrhein-Westfalen) Rhienlound-Pfalz (Rheinland-Pfalz) 1957: Saarlound (Saarland) Släswiek-Holstein (Schleswig-Holstein) Wääst-Berlin heerde tou Wääst-Düütsklound, man dät kuuden do Politiker nit offiziel kweede. Dät Saarlound waas n Deel fon Frankriek bit tou 1957. Wolfgang Benz: Die Gründung der Bundesrepublik. Von der Bizone zum souveränen Staat. 5. Auflage. München: dtv, 1999. ISBN 3-423-04523-X Peter Brückner: Versuch, uns und anderen die Bundesrepublik zu erklären. Berlin: Wagenbach, 1978. ISBN 3-8031-1081-5 Marie-Luise Recker: Geschichte der Bundesrepublik Deutschland. München: Beck, 2002. ISBN 3-406-43315-4 Aast-Düütsklound Düütsklound"}
{"id": "2201", "contents": "Nazi-Düütsklound waas n Stoat fon 1933 bit 1945. Die Holocaust, dät waas die systematiske un organisierde Moort an Milionen fon Juuden, Roma, Jeniske, politiske Fäinde un uur, waas wäil dät grootste Ferbreeken fon do Nazis. Die Opperstoatsmon waas Adolf Hitler un in do lääste Mounde Karl Dönitz. Sicherheitsdienst - Ättergjuchtetjoonst NSDAP - Paatäi fon do Nationoal-Sozialiste SS - Sicherhaidstjoonst Gestapo - Poliziste fon ju SS Waffen-SS, militärisken Deel fon ju SS Hitlerjugend - Organisation foar Jungfoulk Holocaust Twäide Waareldkriech Clemens August von Galen"}
{"id": "2202", "contents": "Die Holocaust is n Begriep foar dän Foulkermoort an Juuden truch ju Regierenge fon Nazi-Düütsklound. Uungefeer 6 Millionen Moanskene sunt deerbie stuurwen in skräkkelke Doodenleegere. Ätter ju Nazi-Ideologie waas ju ariske Rasse ju bääste Rasse ap ju Waareld un minnerwäidige Froamdrassen as do Juden, do Roma un do Sinti, as uk Behinderde, Homoseksuelle un Jehovas Tjuugen moasten doodmoaked wäide. Dät Doodmoakjen waas eerste mäd n Geweer, man leeter keemen Doodenleegere wier fuul moor Moanskene doodmoaked wuuden sunt. Twäide Waareldkriech"}
{"id": "2203", "contents": "Adolf Hitler (20. April 1889 – 30. April 1945) waas die politiske Uppermon fon Nazi-Düütsklound. Hie waas eerste Uppermon fon dän NSDAP un wuud 1933 wääld as Riekspräsident un wuude dan Diktator. Hie häd sik sälwen dood moaked in 1945. Sin Ätterfoulger waas Karl Dönitz. 1919: Ientreed in dän NSDAP 1921: Woal tou n Foarsittende fon de NSDAP 1923: Fersäik tou Machtsuurnoame Rieksregierenge 1924: Fäästengshaft in Landsberg / Lech 1924: Hitler uurrakt aastriekske Stoatsbuurgerskup un wäd stoatenloos 1925: Näigruundenge NSDAP 1925: \"Mein Kampf\", Band 1 1927: \"Mein Kampf\", Band 2 1932: düütsk Stoatsburger 1933: Riekskansler 1934: Führer un Riekskansler 1938: Buppeste Befeelshääber fon dän Wehrmacht 1941: Buppeste Befeelshääber fon dät Heer 1945: Sälwenmoort Nazi-Düütsklound"}
{"id": "2204", "contents": "Karl Dönitz (Grünau, 16. September 1891 - Aumühle, 24. Dezember 1980) waas n düütsken Admiroal un Upperbefeelshääber fon ju düütske Marine (Kriegsmarine). Hie waas uk Ätterfoulger fon Adolf Hitler as Riekspräsident. Deertruch waas hie die lääste politiske Uppermon fon Nazi-Düütsklound (1. bit toun 23 Moai) bit tou dät Eende fon dän Twäide Waareldkriech."}
{"id": "2205", "contents": "Kommunismus is een Foarm fon Politik wierbie it neen Unnerskeede rakt in ju Meenskup un die Loon is uk nit unnerskeedelk. Dät Kommunistiske Manifest (1848) as Gruundengsuurkunde - skrieuwen fon Karl Marx un Friedrich Engels - is Basis foar dän moudeerne Kommunismus. Uur bekoande Kommuniste sunt: Wladimir Lenin Leon Trotsky Mao Zedong Rosa Luxembourg"}
{"id": "2207", "contents": "Die Eerste Waareldkriech waas fon 1914 bit tou 1918. Et wäd die eerste naamd, wil et die eerste Kriech waas, wier Lounde fon bienaist alle Kontinente in meemoaked hääbe. Ahlrich Cordes, Aus meinem Leben/ Uut mien Lieuwend, Mildaam 2004."}
{"id": "2209", "contents": "Togo is n Lound in dät Wääste fon Afrikoa. Ju Haudstääd is Lomé un in dät Lound lieuwje 5,8 Millione Moanskene. 1960, uunouhongich fon Frankriek 1967, Gen. Gnassingbe Eyadema wäd militär un politisk Uppermon 2005, Gen. Gnassingbe Eyadema stuurwen, fräien Woal in Oktober 2007 2007, eerste fräie Woalen Togo wäd begränsed fon Benin (Aaste - 644 km), Burkina Faso (Noude - 126 km) un Ghana (Wääste - 877 km). Dät Lound gränset an dän Atlantiske Ozean in dät Suude. Dät Klima is tropisk woorm, dät fäilt sik in dät Noude druuger oun un in dät Suude wät wäiter. Fon dät Noude ätter dät Suude rakt dät ne Savanne, dan Höäwele un dan ju suudelke Fläche mäd litje Seen un Marsk an ju Kuste. Die hoochste Bierich is die Mont Agou (986 m) Der lieuwje uungefeer 5,8 Millione Ljuude in Togo, maastens Jungfoulk. Fuul Ljuude stierwe fon AIDS. Etniske Gruppen 99% afrikoansk (37 ferskeedene Foulksgruppen, wierfon do wichtichste Ewe, Mina un Kabre sunt), 1% europäisk un syrisk-libisk. Religione 29% is kristelk, 20% moslim un 51% uur. Sproaken Frantsöösk is ju offizielle Sproake, Ewe un Mina sunt bee Minnerhaidssproaken in dät Suude, Kabye un Dagomba sunt two Minnerhaidssproaken in dät Noude. Dät"}
{"id": "221", "contents": "Die Ferstäärker (dt. Verstärker) is ne Reewe ju wät Litjes (besunners ne litje elektriske Sponnenge) uumesätte kon tou wät Gratteres. Ju foulgjende Teekenge rakt n eenfach Schema fon n Transistor-Ferstäärker. Ju Iengongssponnenge wäd toufierd twiske Basis un Nul, wült ju Uutgongssponnenge ounuumen wäide an dän Kollektor-Wierstand R3. N Emitter-Wierstand R4 kon touföiged wäide uum dän Stroom truch dän Emitter tou begränsjen un die Iengongsstroom ap ju Basis läiger tou moakjen. Die Kondensator links lät wäil ne Wikselsponnenge truch man neen Glieksponnenge. Dät is also n Wikselsponnengsferstäärker, toun Biespiel foar Audio (Musik usw.). R1 un R2 suurgje deerfoar, dät ju Basis ju goude Glieksponnenge kricht. Deeruum dät die Basisstroom Ib fuul litjer is as die Kollektorstroom Ice, is ju Ferstäärkenge sowat gliek an R3/R4."}
{"id": "2210", "contents": "Mäd dät Bruttoinloundsprodukt (BIP) of Bruttobinnenloundskprodukt kon me ju Wirtskaft fon n Lound bereekenje. Maastens wäd dät Bruttoinloundsprodukt pro Jier bereekend. Dät BIP kon so bereekend wäide: BIP = Ferbruuk + Investitione + (Uutgoawen Regierenge) + (Export - Import)"}
{"id": "2212", "contents": "Die Amerikoanske Dollar is siet 1785 ju nationoale Munte fon do Fereende Stoaten. Uk uur Lounde bruuke dän Dollar. Ju offizielle ISO-4217-Kode fon dän Dollar is USD. In do naiste Lounde/Uunouhongige Gestriche wäd dän Dollar as Munte bruukt: Aasttimor Amerikoanske Wuchter-Oailounde Amerikoansk Samoa Britiske Wuchter-Oailounde Ekuador El Salvador Guam Do Marshallailounde Mikronesien Noudelke Mariane-Oailounde Palau Puorto Rico Turks- un Kaikos-Oailounde Commons: Amerikoanske Dollar – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Dollarskiene (Düütsk un Ängelsk)"}
{"id": "2219", "contents": "Appingedam is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 24,62 km² un deer woonje 12 190 Moanskene (2007). Die Räid fon ju Meente häd 17 Sitte. So sunt do Sitte ferdeeld: CDA - 4 PvdA - 4 ChristenUnie - 4 GroenLinks - 3 VVD - 2"}
{"id": "222", "contents": "Finlound is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Helsinki un die Präsident fon ju Republik is siet 2012 Sauli Niinistö. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Haltitunturi (1324 m). Ju grootste Äi fon Finlound is die Kemijoki. Finlound wäd begränsed fon: Norwegen, in dät Noude, Ruslound in dät Aaste, ju Aastsee in dät Suudwääste Sweden in dät Wääste. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $36.000 in 2007. In 2007 waas 3,1% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 32,6% Industrie un 64,3% Tjoonste."}
{"id": "2220", "contents": "Bedum is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 44,96 km² un deer woonje 10 617 Moanskene (2007)."}
{"id": "2221", "contents": "Bellingwedde waas ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 110,07 km² un deer woonje 9 491 Moanskene (2007)."}
{"id": "2222", "contents": "Delfzijl is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 64,27 km² un deer woonje 16.137 Moanskene (2007)."}
{"id": "2223", "contents": "Eemsmond is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 543,36 km² un deer woonje 16 728 Moanskene (2007)."}
{"id": "2224", "contents": "Groningen (uk: Gräinen, Wääst-Fräisk: Grins) is ju Haudstääd fon ju Provinz Groningen. Dät is ju grootste fräiske Stääd mäd ungefeer 197.823 Ienwoonere (2014). Groningen is foarallen ne Stääd mäd fuul Studente, mäd die fon Ubbo Emmius apgjuchte Universität Groningen (RUG) un Hanshoochskoule Groningen. Do hääbe mädnunner moor as 40.000 Studente. Ju Stääd is gjucht bekoand uum sien 97 m hooge Martinitouden. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Gemiddelde hoogte in N.A.P. van de belangrijkste gemeenten fon ju Websiede allesopeenrij.nl"}
{"id": "2225", "contents": "Grootegast (Wääst-Fräisk: Gruttegast) is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 87,78 km² un deer woonje 12 190 Moanskene (2007)."}
{"id": "2226", "contents": "Haren is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 50,7 km² un deer woonje 18 707 Moanskene (2007). Commons: Haren, Groningen – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "2227", "contents": "Hoogezand-Sappemeer waas ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 73,05 km² un deer woonje 34 403 Moanskene (2007). Haudstääd fon ju Meente is Hoogezand."}
{"id": "2228", "contents": "Leek is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 64,27 km² un deer woonje 19 164 Moanskene (2007)."}
{"id": "2229", "contents": "Loppersum is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 111,99 km² un deer woonje 10 776 Moanskene (2007)."}
{"id": "223", "contents": "Johannes Matthias Firmenich roate in sien Völkerstimmen 1846 two seelter Läidertexte, do der leeter fon Minssen un uk noch fon Bröring ap Toon sät sunt: Iek kon nit sitte, iek kon nit stounde Iek stounde foar mien Ljoofstes Finster un two Gespräkke in ju originoale Schrieuwwiese ap disse Oard: Babbe, wett wollen wie daelich dwo? Du kust Heede mjoh, ihk wall eed fäúre, men du kust irst wei fäure, un hahljen ehn Fouger Eed, un etters kuste etter Fahn gounge. Weegen fäúre = fäire 'fiere' is dät wäil Strukeljers. Johannes Matthias Firmenich,Germaniens Völkerstimmen. Sammlung der deutschen Mundarten in Dichtungen, Sagen, Märchen, Volksliedern u.s.m. Berlin, Friedberg & Mode, Bd.I [1846], S. 233-235."}
{"id": "2230", "contents": "De Marne is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 240,31 km² un deer woonje 10 743 Moanskene (2007)."}
{"id": "2231", "contents": "Marum is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 64,88 km² un deer woonje 10 061 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is uk Marum. De Grinzer Pein un Kornhorn in ju Meente Grootegast un do Täärpe Marum un De Wülp in ju Meente Marum, sünt do insigen Täärpe in ju Provinz Grins, wier noch n fräisken Dialekt boald wäd."}
{"id": "2232", "contents": "Menterwolde waas ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 81,62 km² un deer woonje 12 554 Moanskene (2007)."}
{"id": "2233", "contents": "Pekela is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 50,2 km² un deer woonje 13 237 Moanskene (2007)."}
{"id": "2234", "contents": "Dät Reiderlound, düütsk: Rheiderland, niederloundsk: Reiderland, is n Gestrich in Düütsklound un do Niederlounde. Dät gränsed ruchwai in dät Aaste an ju Oamse, in dät Noude an dän Dullert, in dät Suude an Papenburg (Oamselound) un ju Meente Bellingwedde un in dät Wääste an do fröiere Meenten Winschoten un Scheemda in do Niederlounde. In Düütsklound heere do Meenten Weener, Bunde, Jemgum un dät Täärp Bingum (Meente Lier) tou dät Reiderlound. Ju grootsde Steede in dät Reiderlound is ju Stääd Weener. In dät Reiderlound wäd fuul dät Reiderlounder Platt boald. Dät Reiderlound is ieuwenske dät Uurledingerlound, dät Moormerlound un dät Lengenerlound aan fon do fjauer historiske Loundskuppe fon dän Loundkring Lier. Fröier wieren deer in dät Suude fon dät Reiderlound Foane fon dät Bourtanger Foangebiet. Iewenske ne litjed Foan bie Wymeer is dät Eed däälich aal ougreewen. Dät Reiderlound häd fuul Weeden und deer bröide ne ganse Riege ferskeedene Fuugelsoorten. Dät Gebiet is siet dät Jier 2000 Europäsk Fuugelskutsgebiet. In dät Reiderlound rakt dät ne ganse Riege historiske Säärken un Oargele. Ju bekoandste is ju Arp-Schnitger-Oargel in ju St. Georg-Säärke in Weener. In dät Täärp Bunderhee stound dät oolde Steenhuus Bunderhee, ju ooldste äärhooldene Buurich in Aastfräislound. Reiderland in do Niederlounde"}
{"id": "2235", "contents": "Scheemda was bit toun 1. Januoar 2010 ne oainstoundige Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente was 117,46 km² un deer woonden 14 107 Moanskene (2007). Däälich heerd dät Gebiet fon Scheemda tou ju Meente Oldambt."}
{"id": "2236", "contents": "Slochteren waas ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 24,62 km² un deer woonje 12 190 Moanskene (2007)."}
{"id": "2237", "contents": "Stadskanaal is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 119,96 km² un deer woonje 34 177 Moanskene (2007)."}
{"id": "2238", "contents": "Ten Boer is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 45,71 km² un deer woonje 7 238 Moanskene (2007)."}
{"id": "2239", "contents": "Veendam is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 78,71 km² un deer woonje 28 106 Moanskene (2007)."}
{"id": "224", "contents": "Ju Fjauerpunktsmeetenge is ne Methode tou dät Meeten fon dän spezifiske elektriske Wierstand fon Materialien. Truch Benutsenge fon apaate Punkte foar Stroom un Sponnenge spielt also ju Kontaktwierstand neen Rulle. Gewöönelk wäd die elektriske Stroom I toufierd twiske do bee buuterste Punkte un wäd ju Sponnenge V meeten twiske do binnerste Punkte. Wan nu die Oustand twiske twäin apfoulgjende Punkte immer gliek s is un dät Materioalmuster is fuul tjukker as s, dan foulget: V = I.rho/2.pi.s Is dät deerjuun ne tänne Loage mäd ne Tjukte t, ju der fuul litjer is as s, dan jält: V = I.rho.ln4/2.pi.t, wierbie rho die spezifiske Wierstand is in ohm.cm, wan ju Sponnenge roat wäd in Volts, die Stroom in Ampere un do Oustande s un t in cm. In Twiskefälle, wierbie also t nit nit fuul litjer of gratter is as s, skäl me n Korrektion anweende, ju juust as do bee buppestoundene Formeln mäd Integroalreekenge bereekend wäide kon. Ju Fjauerpunktsmeetenge wäd däälich foarallen anwoand ap Hoolichlaiter-Materioale, man waas al loange wai ju Methode tou dät Meeten fon dän Äidwierstand."}
{"id": "2240", "contents": "Vlagtwedde waas ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 170,51 km² un deer woonje 16 589 Moanskene (2007). Dät Fäästenge-Täärp Bourtange lait ap dät Gebied fon jun Meente Vlagtwedde."}
{"id": "2241", "contents": "Winschoten was bit toun 1. Januoar 2010 ne oainstoundige Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente was 22,24 km² un deer woonden 18 516 Moanskene (2007). Däälich heerd Winschoten tou ju Meente Oldambt."}
{"id": "2242", "contents": "Winsum is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 102,53 km² un deer woonje 14 001 Moanskene (2007)."}
{"id": "2243", "contents": "Zuidhorn is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 128,37 km² un deer woonje 18 479 Moanskene (2007)."}
{"id": "2245", "contents": "Drente (Niederloundsk: Drenthe, Läichsaksisk: Drenthe / Drentie) is ne Provinz in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 2 680 km² un deer woonje 502 000 Moanskene (2023). Haudstääd is Assen. Provinz Drente Statistik fon Drente"}
{"id": "225", "contents": "So oarbaidet n Fjauertaktmotor (sjuch ju Bielde gjuchts). Die Motor wäd eerste fon de Hounde of fon n Anläiter (Elektromotor) tougong broacht. Dan troalt sik ju Oakse ('Kurbelwelle') un ju Bewäägenge wäd fon ju Drieuwstange of Pleuelstange (ljoachtgräin) uurbroacht ap dän Kolwe, die der dan in dän Zylinder ap un deel schuft. Buppe sjo wie links dät Uutläit-Ventil un gjuchts dät Ienlät-Ventil. Do bee Ventile wäide wikselwiese fon n Nubbeloakse ('Nockenwelle') eepen stat (deelstat). Twiske do Bee is ju Stikkäärse ('Zündkerze'), ju der ap ne bestimde Tied elektriske Hoochsponnenge kricht. 1. Takt Ansuuge - Luft un dampfoarmige Fjuurenge (blau) wäide binne leeken. Dät gjuchter Ventil eepent sik, die Kolwe gungt deel un lukt dät friske Gas binne 2. Takt Fertichtje - Fjuurenge-Damp un Luft wäide touhoopeprässed un antunderd. Do Ventile sunt ticht; die Kolwe gungt hooch un prässet dät Gas touhoope. 3. Takt Oarbaidstakt - Ju Fjuurenge ferbaadent un die Kolwe wäd ätter unnern taid. Do Ventile sunt noch ticht. Wan die Kolwe gans hooch is, spoorket ju Käärse un stikt so dät Gas oun, wät dan explodiert un dän Kolwe deel drift. 4. Takt Uutsteet - Do Uutpufgase (bruun) wäide ätter buuten drieuwen. Dät Uutläit-Ventil is eepen un die"}
{"id": "2250", "contents": "Aa en Hunze is ne Meente in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 278,86 km² un deer woonje 25.708 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2251", "contents": "Assen is ne Meente in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 83,48 km² un deer woonje 65.643 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2252", "contents": "Borger-Odoorn is ne Meente in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 277,92 km² un deer woonje 26.193 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2253", "contents": "Coevorden is ne Meente in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 299,68 km² un deer woonje 35.985 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2254", "contents": "Emmen is ne Meente un Stääd in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 346,29 km² un deer woonje 109.254 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2255", "contents": "Hoogeveen is ne Meente in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 129,22 km² un deer woonje 54.518 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2256", "contents": "Meppel is ne Meente in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 56,98 km² un deer woonje 31.713 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2257", "contents": "Midden-Drenthe is ne Meente in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 345,82 km² un deer woonje 33.586 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2258", "contents": "Noordenveld is ne Meente in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 205,36 km² un deer woonje 31.088 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2259", "contents": "Tynaarlo is ne Meente in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 147,65 km² un deer woonje 32.167 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "226", "contents": "Do Fjuurenboome (Pinus) sunt n Sleek fon do Näddelboome, die der moor as hunnert Oarde uumfoatet, do oafte tou fienden sunt un do der wäkke nutselke Oainskuppe hääbe. Do kuume foarallen foar in kallere Regione as in do Bierge un in Skandinavien. In Seelterlound sunt do besunners benutsed wuuden uum dät Sluup- un Waaisound fäästtoulääsen. Do ferskeedene Fjuurenboome sunt truchuut as Boome, mongs oawers uk as Struuke tou fienden. Jo wäide normoal bit tou 45 Meeter hooch, die grootste Fjuurenboom ap de Waareld wuud 66,70 Meeter hooch, wät oawers uungewoond is. Loange Näddele Twäärssnied fon n fieuw-jierigen Stam Appele fon Pinus halepensis, P. mugo un P. pinea Ju Oard Pinus sylvestris is truch ju Forstwirtskup aan fon do maast foarkuumende Boom-Oarde in Düütsklound. Gewöönelken Fjuurenboom (Pinus sylvestris)"}
{"id": "2260", "contents": "Westerveld is ne Meente in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 282,75 km² un deer woonje 19.349 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2261", "contents": "De Wolden is ne Meente in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 226,35 km² un deer woonje 23.495 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2263", "contents": "Uuriesel (Niederloundsk: Overijssel, Läichsaksisk: Oaveriessel) is ne Provinz in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 3 421 km² un deer woonje 1 184 000 Moanskene (2023). Haudstääd is Zwolle. Provinz Uuriesel Statistik fon Uuriesel"}
{"id": "2265", "contents": "Almelo is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 69,4 km² un deer woonje 72.275 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2266", "contents": "Borne is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 26,15 km² un deer woonje 20.927 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2267", "contents": "Dalfsen is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 166,5 km² un deer woonje 26.894 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2268", "contents": "Deventer is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 134,37 km² un deer woonje 97.452 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2269", "contents": "Dinkelland is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 175,81 km² un deer woonje 26.143 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "227", "contents": "Floaks (dt. Flachs) waas n wichtigen Gruundstof foar Linnen. Floaks wuud ferbaud ap do Tjaasken. Dät bruukt me eerste as Gäärslound, dät dät Jood uutstäärft. Dan wäd dän uumebreeken un bikked (häkked) un deerätter aided. Dan wäd dät mäd do Hoske deeltreeden un wäd Lien säided un slurrred (ounaided). Dät Floaks mout oafte jut wäide, bit et riep is un apleeken (uutrieten) wäide kon. Deerbie wäd dät dan in Biende laid, do ätters in Rjoomele buunden wäide, dät sunt tänne Jierwen of Bünnele. Do Rjoomele wäide toun ätterriepjen in fjaueren hokked. Is dät goud rieped, dan wäd dät ätter Huus hoald. aidje, aphokje, apluuke, apsätte, apstuukje, ätter Huus hoalje, ätterriepje, biende, Biende pl., bikje, Bolle pl., Boolje f., Boote m., Boote pl., Broake f., broakje, Bünnel pl., Buuke m., f., buukje, Buunde pl., deeltreede, deerap täärske, Diesene f., Diesenstok m., druugje, fiene Hietsele f., Floaine f., Floakssträi n., Foan m., Gäärslound n., Gäärslound uumebreeke, groawe Hietsele f., Hädbroake f., hädbroakje, Häddele pl., Häide f., häkje, Hietsele f., hietselje, Hietselstoul m., hokje, Holt n., holtene Pänne f., holtene Skeeden pl., iersenen Skeeden pl., Jierwen pl., juude, Lien n, Lien säidje, Liensäid n., luuke, Määrke pl., Näddelen pl., ounaidje, plattreede, Plonke f.,"}
{"id": "2270", "contents": "Enschede is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 142,75 km² un deer woonje 154.999 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2271", "contents": "Haaksbergen is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 105 km² un deer woonje 24.427 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2272", "contents": "Hardenberg is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 317,24 km² un deer woonje 58.411 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2273", "contents": "Hellendoorn is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 139,03 km² un deer woonje 35.957 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2274", "contents": "Hengelo is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 61,78 km² un deer woonje Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2275", "contents": "Hof van Twente is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 215,44 km² un deer woonje 35.115 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2276", "contents": "Kampen is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 161,84 km² un deer woonje 49.655 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2277", "contents": "Losser is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 99,64 km² un deer woonje 22.538 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2278", "contents": "Oldenzaal is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 21,98 km² un deer woonje 31.727 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2279", "contents": "Olst-Wijhe is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 118,38 km² un deer woonje 17.389 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "228", "contents": "Mäd Foanwoaterspeegel wäd dïe Woaterstand fon dän Hooge Foan beteekent, die der äänelk as n ful sainen Swom aan buppe dät Gruundwoaterniveau lääsenden oainen Woaterspeegel apwiest. Die Hooge Foan stoant, in Juunsats tou dän Läige Foan nit mäd dät Gruundwoater in Ferbiendenge. Hie kon in Gestriche mäd ne woateruuntruchläitende Loage bie n fuchtich Klima äntstounde un deerbie fon ju Midde in de Hööchte woakse, so dät n halloosjeglääsfoarmigen moorere Meter hoogen Stoapel fon Loagen änstoant. Die Woaterspeegel fon n hoogen Foan fint sik dan ainewaine in Hööchte fon ju buppeste Loage. Die eegentelke Gruundwoaterspeegel lait deerbie unner ju woateruuntruchläitende Loage. In Juunsats deertou sunt läige Foane biespilswiese bie ju Ferloundenge fon näärstofrieke Meere (Woaterpoule) äntsteen, in Seelterlound uk in dät läige Lound bie de Äi. Do wäide fon Gruundwoater un fljooten Woater fersuurged un paasje sik hier Uumgestrich bolde fulständich an. Jo hääbe deeruum naan oainen Woaterspeegel. Foan, Foankultivierenge M. Succow, L. Jeschke - Moore in der Landschaft, Verlag Harry Deutsch Thun und Taxis, Frankfurt/Main 1990 Sarah Weßmann - Veränderung der Landschaft durch Moorkultivierung und ihre Auswirkungen auf die Siedlungs- und Wirtschaftsstruktur am Beispiel Elisabethfehn, Selbstverlag, Cloppenburg 2001 Krewerth, Rainer A. - Naturraum Moor und Heide, Meyster Verlag, München 1981"}
{"id": "2280", "contents": "Ommen is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 181,98 km² un deer woonje 17.444 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2281", "contents": "Raalte is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 172,31 km² un deer woonje 37.089 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2282", "contents": "Rijssen-Holten is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 94,4 km² un deer woonje 36.739 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2283", "contents": "Staphorst is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 135,7 km² un deer woonje 16.035 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2284", "contents": "Steenwijkerland is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 321,69 km² un deer woonje 43.216 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2285", "contents": "Tubbergen is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 147,4 km² un deer woonje 20.892 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2286", "contents": "Twenterand is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 108,17 km² un deer woonje 33.519 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2287", "contents": "Wierden is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 95,24 km² un deer woonje 23.439 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2288", "contents": "Zwartewaterland is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 87,91 km² un deer woonje 21.942 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2289", "contents": "Zwolle is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 119,28 km² un deer woonje 117.109 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "229", "contents": "Foisches is ne Meente in dät frantsööske Departement Ardennes (Regio Champagne-Ardennen) un häd 211 Ienwoonere (2004). Dät Täärp heert tou dät Arrondissement Charleville-Mézières. Dät Gebiet fon Foisches is 4,7 km² groot, ju Befoulkengstichte is 44,9 Ienwoonere per km². Taal fon Ienwoonere (Uursproang: INSEE-Tällenge). Loage fon ju Meente (Koarte in Mäite 1:100.000) ap Mapquest Moor statistiske Informatione uur ju Meente ap www.insee.fr"}
{"id": "2291", "contents": "Gelderlound (Niederloundsk: Gelderland, Läichsaksisk: Gelderlaand) is ne Provinz in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 5 136 km² un deer woonje 2 134 000 Moanskene (2023). Haudstääd is Arnhem. Aalten Apeldoorn Arnhem Barneveld Berg en Dal Berkelland Beuningen Bronckhorst Brummen Buren Culemborg Doesburg Doetinchem Druten Duiven Ede Elburg Epe Ermelo Harderwijk Hattem Heerde Heumen Lingewaard Lochem Maasdriel Montferland Neder-Betuwe Nijkerk Nijmegen Nunspeet Oldebroek Oost Gelre Oude IJsselstreek Overbetuwe Putten Renkum Rheden Rozendaal Scherpenzeel Tiel Voorst Wageningen West Betuwe West Maas en Waal Westervoort Wijchen Winterswijk Zaltbommel Zevenaar Zutphen Provinz Gelderlound Statistik fon Gelderlound"}
{"id": "2294", "contents": "Aalten is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 97,09 km² un deer woonje 27.464 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2295", "contents": "Apeldoorn is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 341,13 km² un deer woonje 154.962 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2296", "contents": "Arnhem is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 101,53 km² un deer woonje 144.101 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2297", "contents": "Barneveld is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 176,74 km² un deer woonje 51.778 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2298", "contents": "Berkelland is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 260,43 km² un deer woonje 45.221 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2299", "contents": "Beuningen is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 47,17 km² un deer woonje 25.364 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "230", "contents": "Foulkskultuur, (dt. Volkskultur) is n uum ju Weende tou dät 20. Jierhunnert tou Ougränsenge fon ju “Hoochkultuur” änsteenen Begriep tou Beteekenge fon ne regionoal feronkerde foarindustrielle Kultuurfoarm, foarallen fon Buuren un Hondwierkere. Dät belukt sik ap ju Fästkultuur, man uk ap uur Gebruuke un ap ju materielle Kultuur. Balspil Spil Kuusje Kaalje Foutbal Foulksdons Foulksfertälstere Dracht Eepen Huus Eedgreeuwe Floaksferoarbaidenge Hällenge Haspel, Kroune, Schäärlaadere Imkeräi Plouch Sies Wäil Weeuwerstäl Wiendmäälne Plonten Dierte Diertenoomen Museumstäärp, Cloppenburg. Määlne mäd Seelter Heematmuseum, Skäddel (Saterland-Scharrel). Moor- und Fehnmuseum, Elisabethfehn. Fehn- und Schiffahrtsmuseum, Westrhauderfehn."}
{"id": "2300", "contents": "Bronckhorst is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 286,41 km² un deer woonje 37.877 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "2304", "contents": "Ju Hitlerjugend waas ne Organisation fon ju NSDAP in dän Twäide Waareldkriech in Nazi-Düütsklound. Do Bäidene in de Hitlerjugend wieren twiske 10 un 18 Jiere oold. Jo sunt uutbilded wuuden tou Soldoaten of Ferwaltengsmee-Oarbaidere. In 1945 hääbe gjucht fuul Bäidene fon de Hitlerjugend meekamped juun do Alliierde."}
{"id": "2305", "contents": "Waffen-SS waas die militäre Deel fon dän Schutzstaffel (SS). Die Waffen-SS hied uursproangelk fieuw militäre Eenhaide fon touhoope 19.000 Monljuude: 1. SS Panzer Division Leibstandarde Adolf Hitler 2. SS Panzer Division Das Reich 3. SS Panzer Division Totenkopf 4. SS Polizei Division 5. SS Panzergrenadier Division Wiking"}
{"id": "2306", "contents": "Ju Slacht uum Berlin waas Eende April Ounfang Moai 1945. Dät waas ne lääste Sowjet-Offensive juun Nazi-Düütsklound. Adolf Hitler hied sik sälwen Dood moaked ap n 30. April. In ju Slacht uum Berlin sunt uungefeer 300.000 Moanskene stuurwen. In do lääste Deege fon dän Kriech hääbe uk Bäidene fon de Hitlerjugend meekamped."}
{"id": "2307", "contents": "Ju GESTAPO waas ju stilkene Stoatspolizei un waas n Deel fon juu Schutzstaffel (SS) twiske 1933 un 1945. Heinrich Himmler"}
{"id": "2308", "contents": "Heinrich Luitpold Himmler (München, 7. Oktober 1900 – Lünebuurich, 23. Moai 1945) waas n düütsken nationoal-sozialistisken Politiker. Hie is feroantwoudelk foar dän Holocaust. Hie waas Uppermon fon dän Schutzstaffel (SS)."}
{"id": "231", "contents": "Foutbal is n Balspil, wier die Bal nit mäd doo Hounde kaald wäd, man mäd Fäite, Kop etc.. Foutbaalfereen BWR SK It Hearrenfean"}
{"id": "2312", "contents": "Dät Limbuurchske (Limburgs/Lèmbörchs, Plat, de. Limburgisch) is ne Gruppe fon Wäästgermaniske Dialekte, ju fon sowät 1.400.000 Moanskene boald wäd in Belgien, Düütsklound un Do Niederlounde. Uk baale Moanskene in do Fereende Stoaten fon Amerikoa do Sproaken. Limbuurchske Dialekte sunt tou n Biespil Montfortisk, Zentroal-Limbuurchsk, Kleverloundsk, Höäwelloundsk, Ripuariske Uurgongssproaken, Belgisk Limbuurchsk un Maastrichtisk. Dät rakt two wichtige Skrieuwwiesen: Veldeke (etymologisk: Limburgs/functie/computerke) un Nasjenaal (gjucht ap ju Uutsproake: Lèmbörchsj/fönksje/kepjöjteke). Dät Limbuurchske dät in Do Niederlounde spreeken wäd, is ientoudeelen in uungefeer füftien Gruppen. Fon Noud ätter Suud: Kleverloundsk - Zentroal-Limbuurchsk - Belgisk Limbuurchsk - Etsbergisk - Montfortisk - Sint-Joostisk - Putbroeksk - Deelgoardisk - Koningsbosch - Heerenstraat - Ripuariske Uurgongssproake - Höäwelloundsk - Eijsdensk - Epensk - Ripuarisk. Eenige Ljuude fiende dät Maastrichtiske uk n apart Dialekt, oaber do maaste fiende dät et tou dät Zentroal-Limbuurchske, Belgisk Limbuurchske af dät Höäwelloundske heert. Die Dialekt fon Venlo wäd betrachted as ne Uurgongssproake twiske dät Zentroal-Limbuurchske un dät Kleverloundske."}
{"id": "2313", "contents": "Lomé is ju Haudstääd fon Togo. 700 000 Moanskene lieuwje deer."}
{"id": "2315", "contents": "Mäd dän Begriep Boom wäd neen Taxon, sunnern n phänotypisk Fonsuun fon ne Plonte beteekend: Aal doo Plonten, doo me as Boome beteekent, sunt holterch, groot woaksen, hääbe n Boomstom, Boomwuttele un n Krop mäd Bleedere. N Blääd fon n Boom kon gans ferskeeden uutsjo: Mongs as n normoal Blääd, so as dät fuul uur Plonten uk hääbe, man mongs uk gans smäl un spits, wät me uut dissen Gruund as Näddele beteekent. So wäide doo Boome uunwietenskuppelk in Näddelboome un Loofboome apdeeld. Bloot doo Näddelboome (Pinales) sunt n Taxon, dät betjut, dät älke Näddelboomoard mäd aal doo uur Näddelboome naier früünd is as mäd ne Oard, juu nit tou doo Näddelboome heert."}
{"id": "2319", "contents": "18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24. Jiere: 2005 - 2006 - 2007 - 2008 - 2009 - 2010 - 2011 - 2008 waas n Skaltjier twiske 2007 un 2009. Dät begon ap n Täisdai. 17. Februoar: Die Kosovo ferkloort eensiedich sien Uunouhongegaid fon Serbien. 10. Meerte: Prof. Fort wäid Eerenlid fon dän Seelter Buund 19. Februoar: Fidel Castro känniget an, dät hie sik as Stoatspräsidänt tou Raue sätte wol. 24. Februoar: Dät Parlemänt fon Kuba kjust Raúl Castro toun Ätterfoulger fon sin Bruur Fidel Castro as Stoatspräsidänt. 12. Moai: Een läip Äidbieuwjen in't Suude fon China doodet sowät soogentichduusend Ljuude. 13. Juli: Ju Union foar dät Middelmeer wäd gruundet. 7. August: An dät Skeed fon Georgien ätter Suudossetien begint mäd dät Iensätten fon militäriske Ferbeende fon Georgien die Kaukasuskriech. 16. August: Eende fon dän Kaukasuskriech; Georgien moaste toureeke. 26. August: Ruslound ärkoant do fon Georgien beanspröäkede separatistiske Regionen Abchasien un Suudossetien as Stoaten oun. 4. November: Barack Obama wäd tou dän 44. Präsidänt fon do USA kädden. Hie is die eerste Swotte in düt Amt. 11. Januoar: Edmund Hillary, näiseeloundsken Bierichstieger, touhoope mäd Tenzing Norgay Eerstbestieger fon dän Mount Everest 4. Januar:"}
{"id": "232", "contents": "SV \"Blau-Weiß\" Ramsloh 074 410 1. Vorsitzender Josef Kramer Bergstraße 9 26683 Saterland-Ramsloh Telefon: 0170 / 536-22-14 E-Mail: info@bwramsloh.de SV Blau-Weiß Ramsloh Postfach 1107 26677 Saterland-Ramsloh SV Blau-Weiß Ramsloh eV - Moor as Sport"}
{"id": "2322", "contents": "Etsbergisk is ne Limbuurichske Sproake, ju fon sowät 50 Moanskene boald wäd in Etsberg. In Etsberg kwäd me Etsbèrgersj. Etsbergisk is uurs as uur Limbuurichske Sproake. In uur Limbuurichske Sproake is 'ou' (as in goud un Bouk) 'oo', in Etsbergisk is dät 'à': good un gàd (goud) book un bàk (Bouk). ich - meuke - doe - böwm - höndj - sjlangk - sjaop - rich< > (Limbuurchsk) Dät Etsbergisk hät ne swierelke Grammatik. Do Falle sunt gjucht wichtich. t Räkt 6 Falle: Nominativ, Genitiv, Accusativ, Dativ, Lokativ un Vokativ. t Räkt uk n Moortaal. goud is gàd."}
{"id": "233", "contents": "Frankriek is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Paris un die Präsident fon ju Republik is siet 15.05.2012 François Hollande. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Montblanc (4.808 m). Do grootste Äien fon Frankriek sunt Schelde, Loire, Maas un Rhône. Frankriek häd ne Fläche fon 543.965 km². Paris is ju grootste Stääd, man do Metropoolregione Lyon, Marseille, Lille, Toulouse, Bordeaux un Nice hääbe uk moor as je een Millione Ienwoonere. Uur groote Stääde sunt Nantes, Straasbuurich, Rennes un Grenoble. Frankriek wäd begränsed fon: Belgien un Luxembuurich in dät Noude, Düütsklound un dän Swaits un Italien in dät Aaste, Monaco, Spanien un Andorra in dät Suude, Groot-Britannien in dät Wääste. Do Gränsen fon dät moderne Frankriek sunt äänelk tou do Gränsen fon dät oolde Gallien, wier do keltiske Gallier woond hääbe. Julius Caesar fon dät Roomske Riek äroberde Gallien in dät 1. Jierhunnert, un do Gallier nuumen ju roomske Sproake (Latiensk, Gruundsleek foar dät Frantsööske) un Kultuur uur. Dät Kristendum wuude in dät 2. un 3. Jierhunnert die näie Gloowe. In dät 4. un 5. Jierhunnert wieren so fuul Ljuude kristelk dät Hiëronimus fon Stridon skreeuw dät Gallien \"fräi fon Häresie\" waas. In dät 4. Jierhunnert sunt germaniske"}
{"id": "2336", "contents": "Martes is n Sleek fon doo Moddere (Mustelidae). Deertou heere toun Biespiel doo heemske Oarde Boommodder un Steenmodder. Sleek: Martes Unnersleek: Martes Oard: Steenmodder (Martes foina) Oard: Boommodder (Martes martes) (Juu Nominatfoarm fon dissen Sleek) Oard: Martes zibellina Oard: Martes melampus Oard: Martes americana Unnersleek: Pekania Oard: Martes pennanti Unnersleek: Charronia Oard: Martes flavigula Oard: Martes gwatkinsi Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "234", "contents": "Dät Frantsoosenkruud is ne Tuunplonte un stamt uut Peru. Dät Jood mäd do litje Blöiten wäd tou min beoachted. As do Frantsoosen dät man eerste in hiere botanske Tuun in Paris in hiere Kollektion apnuumen hieden, do waas t al tou leet. Ju Fermeerenge geen truch dät Säid so gau, dät et in n poor Jier in gans Europa tou fienden waas. Et is n lastich Jood, un wan man deer niks juun däd, dan kon man in fieuw bit tjoon Jier dän Tuun man lääse läite, wil et alle Kultuuren uunmuugelk moaket. Et is tou ferglieken mäd Kop- un Klooderluuse. Wan deer niks juun däin wäd, dan kriege se do Moansken unner, as do Suldoaten dät in Polen un Ruslound blouked hääbe. Kumt man in sun Tuun, die al fon dät Jood uurronnen is, dan wäd aan fertäld, dät deer niks moor juun tou moakjen is. Kumt man aber in dän Noaber sin Tuun, deer fint man nit een Plonte. Deer wäd aan fertäld, dat dit lastige Frantsoosenkrud licht tou ferhinderjen un uk licht wäch tou kriegen is. Dät lait an do Ljuude. Eerstens mout man dän Wille hääbe et tou fernäilen un twäidens mout man wiete, wo sik"}
{"id": "2342", "contents": "Een Personal Computer [ˈpœːɐ̯sənɛl kɔmˈpjuːtɐ], kuut PC, is een (Mikrocomputer), die der fuul elektroniske Seeken moakje kon. Een aktuellen PC ferföiget maastens uur do naiste Komponenten: Bieldeskärm/Monitor Muurboud Haudprozessor (CPU) RAM-Stoapel Uutwiedengskoarte Stroomfersuurgenge CD/DVD Station Fäästplatte Muus Tastatuur Computer"}
{"id": "2349", "contents": "Ju Mythologie is een Sammelenge fon Mythen. Do Mythen konne touhoope beskrieuwet wäide in ju Literatuur man uk as Religione tjoonje. Ju Mythologie kon me bie ferskäidene Foulke wieruume fiende in hiere Foulksfertällenge. Mongs wäid uur God skrieuwen of uur dät Eende fon ju Waareld. In fuule Dööntjene wäid nit uur ju Weerhaid fertält, man oafte sunt Mythologiske seeke bloot Saagen. Ju Mythologie beskäftiget sik oaber uk mäd die Froage ätter dät Häärkuumen fon Mythen un ju Ferhooldenge tou uure Fertälfoarme so as Legende, Märchen, Saagen un Epos. Foarallen do Märchen wäide mädnunner as degradierte Mythen ounsjo. Fräiske Mythologie"}
{"id": "235", "contents": "Frantsöösk is ne romaniske Sproake. Ju is Stoatssproake in Frankriek. Cajun Frantsöösk"}
{"id": "2350", "contents": "Ju Fräiske Mythologie beskrieuwt do Dööntjene fon do oolde Fräisen. Dät sunt foarallen foar-kristelke Fertälstere un ju Uursproang un Geskichte fon Gode, ju Waareld un do Moanskene. So uum 1845 sunt fuule Märchen, Saagen un Fertälstere touhoopesäiket wuuden truch ju fräiske Beweegenge in Wääst-Fräislound. Do bruure Joast Halbertsma un Eeltsje Halbertsma touhoope mäd Waling Dykstra hääbe fuul ärfoarst un deeruur skrieuwen. Uur dät Leeuwe wierfon fuule Fertälstere woarskienelk häärkuume, rakt et nit fuul Information. Fon do oolde Fräisen weet me bloot dät do de Gode eeret hääbe in Buske un moonige Buske sunt do as Hillich ferklooret. De Fräisen hääbe uk hiere Doode eeret. Do moakeden wälleoffer foar do Gode, soangen begüüchelliedere un diede kultiske honnelenge ap Steene. Do hääbe uk süüwerenge truch Fjuur moaked. Do Fräisen hääbe uk Moanskeoffer häiwed. Uum dät Jier 785 häd Karel die Groote een strom Gesäts moaked wiertruch doode Moanskene nit loanger moor truch do Fräisen ferbaanet wäide kuude. Man dät Gesäts waas uk juun Moanskeoffer un dät eerjen fon Wällen, Boome un Buske. Do wichtichste Gode fon do Fräisen wieren: Weda (Wotan/Wodan/Woden) Tuner (Tonger/Thor/Donar) Tuisto Freya (Frija/Fro/Freyja) Týr (Tiwaz) Forsite Dät Heidendum waas dät normoale Leeuwe in Fräislound bit tou dät 8. Jierhunnert."}
{"id": "2353", "contents": "Waling Dykstra (14. August 1821, Froubuorren - 15. Januoar 1914, Holwert) waas n Skrieuwer uut Fryslân. Hie is gjucht bekoand wuuden mäd sien Frysk Winterjûnenocht, dät alleweegense in wäästfräiske Tjootere tou sjoon waas. Waling Dykstra waas Bakkersuun. Hie is eerste Bakker wuuden un begon in 1839 mäd dät Skrieuwen fon Dööntjene un Fertälstere. Deerfoar kreech hie immer moor Jäild, bit hie fon sien Skrieuwoarbaid lieuwje kuude. Dät Bakker weesen waas foar him tou tiepelich un hie fersoachte Fultied tou skrieuwen. Dykstra hilkede Afke Jans de Boer un hie kreech mäd hier alwen Bäidene. Mäd dät Skrieuwen fon wäästfräiske Bouke un Tjooterstukke kuuden hie un sien Wieuw un hiere alwen Bäidene goud lieuwje. De Fryske Thyl Ulespegel of De wonderlike Libbenskiednis fen Hantsje Pik 1860 De sulveren rinkelbel - 1856 It heamiel by Gealeboer 1850 Winterjounen by Gealeboer 1851 Ut en Thús 1880 Net nij, ek net wei 1912 Blommekrânske for de Fryske berntsjes 1851 Hûsnocht for de bern 1852 De blide berntsjes 1853 Uit Frieslands Volksleven - 1892 (Niederlounsk) Friesch Woordenboek - 1895 Waling Dykstra bie Tresoar Wääst-Fräisk Normdoaten: GND: 121608107 (OGND) | KB (Niederlounde): 070344256 | VIAF: 27931914"}
{"id": "2354", "contents": "Woodan (Ooldnorwegisk: Óðinn, Swedisk un Deensk: Oden) wäd betrachted as die Haudgod in ju Nordiske Mythologie. Wääst-Germaniske Noomen fon Odin sunt Weda (Oold-Fräisk), Woden (Ooldängelsk un Oolddsaksisk), Wodan (Oold-Frankisk), Wuodan (Alemannisk), Wotan of Wothan (Germanisk) un Guodan (Lombardisk). In dät Niederloundiske lieuwet die Noome fon dän God noch in \"woensdag\" (Midwiek). In dät Ängelske in \"wednesday\" (uk Midwiek), in dät Düütske waas dät \"Wotanstag\", oold-Seeltersk \"Goudensdai\" bit ju RK-Säärke deerfon Mittwoch (Midwiek) maaked hiede. Die Noome WOODAN (fon Watanaz= Wietjende-God) kon fon sowät kuume as \"wietende\" un uk \"Woater\". Die Noome WODAN foar die Haudgod waas algemeen in Wääst-Europa: in uur Foarme fint me WODAN leeter in dät Wääste, Noude un Aaste; man foarallen in Noud-Europa as Odin."}
{"id": "2357", "contents": "Froubuorren is een Täärp in ju Meente It Bilt in Fryslân. Deer woonje ungefeer 740 Moanskene. 2004 - 620 1974 - 792 1969 - 747 1964 - 817 1959 - 940 1954 - 947 1913 - 2.419 1848 - 1.892 Waling Dykstra"}
{"id": "2359", "contents": "Wääst-Fräisk is n holloundsk-fräisken Dialekt, die in dät Gebiet fon Wääst-Fräislound in ju niederloundske Provinz Noudhollound boalt wäd."}
{"id": "236", "contents": "Friedrich Paulsen (bädden in Langenhorn/Sleeswik, dän 16. Juli 1846, stuurwen Berlin/Steglitz dän 14. August 1908) waas n Noudfräisken Philosoph un Pädagoge. Sien Oolden wieren Buurenljuude: Paul Frerck un Christine Ketelsen. Fon dät füüfte Lieuwendsjier ou koom hie in ju Täärpsskoule un dan 1859 in ju Skoule fon dän Koaster Sönke Brodersen. Die föärderde Paulsen mäd alle Kräfte un so kuud hie dan 1863 in dät Christianeum in Altona. Deerätter studierde hie in Erlangen, Bonn un Berlin, wier hie 1878 n buutengewöönelken Posten kreech as Professor in Philosophie un Pädagogik. In 1896 foulgede hie Eduard Zeller ätter as Professor in ju Moroalphilosophie in Berlin. Hie waas die Grootste fon do Sköilkere fon Gustav Theodor Fechner, wäls Doktrin fon Panpsychismus hie groote Betjuudenge roate truch sien Einleitung in die Philosophie (1892; 7. Aploage 1900). Man hie geen fuul fääre as Fechner in dät hie fersoachte ne epistemologiske Deerstaalenge tou reeken fon dät Wieten fon dät Psychophysiske. Wan hie uk Kant sien Hypothese anärkoande, dät wie truch innerelk Geföil us bloot bewust sunt fon dän Seelentoustand, so meende hie daach dät dit Bewustweesen n Wieten is fon dät Dingen sälwen, wier sik Kant juun sätte. Ju Seele is deerätter ne praktiske Realität, ju"}
{"id": "2360", "contents": "Jetske Bilker (* 16. April 1960, Seisbierrum) is ne wääst-fräiske Skrieuwerske. Ju häd de eerste Wääst-Fräiske Harry Potter-Uursättenge moaked. Fon Februoar 2003 bit tou 2005 häd ju in de Redaktion fon ju Internettiedskrift Farsk meemoaked. Ieuwenske Skrieuwen moaket ju däälich Literatuurkritik foar do Saitengen in Fryslân. 1988 - Imitaasjelear - (Imitationsleere) 1997 - In nacht fan hûs - (N Noacht fon Huus) 2004 - Oar plak oare tiid - (Uur Steede, uur Tied) Uursät ätter dät Niederloundske 2004 - Andere plaats andere tijd (Oar plak oare tiid) Uursät ätter dät Wääst-Fräiske 2007 - Harry Potter en de stien fan 'e wizen - (Harry Potter un die Steen fon do Wiese) (Harry Potter and the Philosopher's Stone) Jetske Bilker ap ju Websiede fon Tresoar Wääst-Fräisk Normdoaten: GND: 141161035 (OGND) | KB (Niederlounde): 073662704 | VIAF: 121663036"}
{"id": "2363", "contents": "Moin is ne wichtige Gröitformel in Seelterlound, ju der ieuwen so goud smiddeeges un säiwens bruukt wäd as smäidens. Ätter Minssen skäl fröier ap Seeltersk deerjuun kweeden wuuden weese: Gouden Mäiden Gouden Ättermidddai Gouden Äiwend do der däälich säildener bruukt wäide, un Gouden Dai dät nu noch wät oafter ferskient."}
{"id": "2365", "contents": "Amerikoa is n Waarelddeel, die normoal apdeeld wäd in twäin litjere Waarelddeele: Noudamerikoa un Suudamerikoa, die smälle Middeldeel hat Middel-Amerikoa. Mongs, wan me fon Amerikoa baalt, sunt uk doo Fereende Stoaten fon Amerikoa, meend. Indioaner"}
{"id": "2368", "contents": "Madrid is ju Haudstääd fon Spanien. Deer woonje 3,1 Million Moanskene. Mäd dän Metropoolregion woonje deer 5,8 Million Moanskene. Websiede fon ju Stääd"}
{"id": "2369", "contents": "Die Pico del Teide [ˈpiko del ˈteiðe] is mäd 3.718 Meter die hoochste Bierich in Spanien ap dät Kanariske Ailound Teneriffa."}
{"id": "237", "contents": "Fryslân (Niederloundsk: Friesland) is die wäästfräiske Noome foar Fräislound un so uk die offizielle Noome fon ju niederloundske Provinz Fräislound. Dät Gebiet fon ju Provinz is 5 753 km² un deer woonje 660 000 Moanskene (2023). Haudstääd is Ljouwert, Leeuwarden ap Niederloundsk. In ju ganse Provinz is ju fräiske Sproake - dät Wäästfräiske - ieuwenske dät Niederloundske ju offizielle Sproake; uungefeer 350.000 Ljuude baale düt noch as eerste Sproake un wisse 100.000 uur Ljuude baale dät uk aal Deege. Amelound, Flielound, Skylge un Schiermönkooge sunt do wäästfräiske Ailounde do tou ju Provinz Fryslân heere. Do tjoon grootste Stääde in ju Provinz Fräislound ätter Antaal Ienwoonere sunt ap n 1. Januoar 2023: In dän Wääst-Fräiske Lounddai is et siet 2011 so ferdeeld: Provinz Fryslân Statistik fon Fryslân"}
{"id": "2370", "contents": "Teneriffa (span. Tenerife) is dät grootste Ailound fon do Kanariske Ailounde. Teneriffa lait wäästelk fon Marokko. Die Pico del Teide is die hoochste Bierich fon Teneriffa. Teneriffa is een Vulkan-Ailound."}
{"id": "2373", "contents": "N Hoomer is een Sleek-Reewe, deerbie truch Touhoopewierkjen fon Duulegaid un Heeuweltegesäts ju Sweeregaid fon dän truch ju moanskelke Hounde uut-äiwde Sleek truch ne Ferlaangerenge fon dän Heeuwelte-Ierm ferstäärked wäd. Mäd dän Hoomer is dät muugelk, n hooch Quantum kinetiske Energie beoarbaidjend, fernäilend of energie-uurdreegend ap fääste Köärpere ienwierkje tou läiten."}
{"id": "2375", "contents": "Bredevoort (Niedersaksisk: Breevoord) is ne litje Stääd in ju Provinz Gelderlound, in do Niederlounde. Deer woonje 1 525 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS). Hendrickje Stoffels Nout Wellink André van der Leij Websteede fon ju Stääd"}
{"id": "238", "contents": "Do Fräisen sunt ne etniske Gruppe, jo woonje in Dänemark, Düütsklound un do Niederlounde. Ju Fräiske Sproake bildet mäd dät Ängelske un dät Skottiske ju Noudwäästgermaniske Sproakengruppe. Do ooldste Spuuren fon do eerste Ienwoonere in Fräislound stamme uut ju Tied twiske do lääste bee Iestiede. In dät Jier 28 wäide jo as Frisii ärwäänd fon do Roomske. Fräisk baalen hääbe jo dan noch wäil nit däin. Radbod"}
{"id": "2381", "contents": "Amsterdam is ju Haudstääd fon do Niederlounde. Deer lieuwje ungefeer 905.000 Moanskene (2022). In ju Agglomeration Groot-Amsterdam woonje ungefeer 1,5 Million Moanskene. Ju Stääd is in dät 13. Jierhunnert äntsteen. Eerste ätter dät Middeloaler is ju Stääd groot wuuden. Truch ju liberoale Politik in do Niederlounde is Amsterdam siet 1976 dät Säntrum foar Drogentourismus in Europa. Do maaste Drogennutsere sunt oaber Uutloundere. Fon do ungefeer 750 Coffee Shops in do Niederlounde sunt twiske do 300 un 400 in Amsterdam. 2022 – 905.000 2008 – 755.269 1984 – 680.000 1963 – 870.000 1925 – 714.200 1899 – 510.900 1815 – 140.000 1600 – 60.000 1300 – 1.000 Commons: Amsterdam – Mediendoatäie"}
{"id": "2382", "contents": "Lissabon is ju grootste Stääd un ju Haudstääd fon Portugal. In ju Stääd woonje ungefeer 520.000 Moanskene, in dät Gebiet Groot-Lissabon woonje ungefeer 2.800.000. Lissabon is een Hoawenstääd un Regierengssit in dät Wääste fon dät Lound. 1801 - 203.999 1849 - 174.668 1900 - 350.919 1930 - 591.939 1960 - 801.155 1981 - 807.937 1991 - 663.394 2001 - 564.657 2004 - 529.485"}
{"id": "2383", "contents": "Wien is ju Haudstääd fon Aastriek un fon dät Buundeslound Wien. Deer woonje ungefeer 1.600.000 Moanskene. Ju Stääd is ätter Berlin un Hambuurich ju träädgrootste düütsksproakige Stääd ap de Waareld. Ju Donau fljut truch ju Stääd un bloot 40 Kilometer in dät Noude lait ju slowakiske Haudstääd Bratislava. Do waareldberümde Komponiste Beethoven, Mozart un Strauss hääbe in ju Stääd oarbaided un sunt deer stuurwen. 1754 - 175.460 1810 - 224.548 1869 - 900.998 1900 - 1.769.137 1916 - 2.239.000 1934 - 1.935.881 1939 - 1.770.938 1951 - 1.616.125 1981 - 1.531.346 2007 - 1.670.347 2019 - 1.897.491 Wien"}
{"id": "2384", "contents": "Die Wulf (Canis lupus) is een Oard fon do Roowdierte. Dät rakt fuul Unneroarde, do sik bienaist aal gjucht liekje, man besunners do domestisierde Unneroarde (Huund, Dingo un aal sowät) hääbe n apfaalend uur Phänotyp. Wulwe sunt truch moanskelke Ferfoulgenge in groote Deele fon hiere histooriske Lieuwendsruumte uutstuurwen, man däälich stounde jo in ful Lounde unner Natuurskuul, sodät jo sik wier moor un moor uutspreede. Die Wulf hiede aleer een groote Lieuwendsruumte in Europa, Noudamerikoa, Asien un Noud-Afrikoa, man hie is däälich in fuul Rebätte truch moanskelke Fäindskup uutstuurwen. Dät niepe Foarkuumen fon Wulwe (aleer un däälich) is bee ap ju links stoundende Koarte tou sjoon. Tou beoachtjen is deerbie, dät bloot natüürelke wüülde Wulfs-Foarkuumen ienteekend sunt, man neen ferwüülderde domestisierde Wulwe (as t.B. Dingos, Näiguinea-Dingos un ferwüülderde Huunde, do je uk oaintelk een Unneroard fon dän Wulf sunt). Man die Wulf stoant däälich in fuul Lounde unner Natursküül, wiertruch hie sik wier uutspreede kon. So kumt ju Nominatfoarm Canis lupus lupus fon Aastpolen un ju Wäästpolnisk-Aastdüütske Population ätter t Wääste. In ju Lausitz roate dät in (2010) al soogen Wulfsfamieljen, ätterdät in 2000 ätter sowät 150 Jiere wier Wulwe in Düütsklound tou Waareld keemen wieren. Uk bie Altengrabow (Saksen-Anhalt)"}
{"id": "2386", "contents": "Hier rakt et een Uursicht fon ferskeedene Haudstääde. Amsterdam (do Niederlounde) Athene (Griechenlound) Berlin (Düütsklound) Bratislava (ju Slowakäi) Brussel (Belgien) Budapest (Ungarn) Bukarest (Rumänien) Dublin (Irlound) Helsinki (Finlound) Kopenhagen (Dänemark) Lissabon (Portugal) Ljubljana (Slowenien) London (Groot-Britannien) Luxembuurich Stääd (Luxembuurich) Madrid (Spanien) Nicosia (Zypern) Paris (Frankriek) Praag (Tschechien) Riga (Letlound) Room (Italien) Sofia (Bulgarien) Stockholm (Sweden) Tallinn (Estlound) Valletta (Malta) Vilnius (Litauen) Warschau (Polen) Wien (Aastriek)"}
{"id": "2387", "contents": "N Koartenspil is n Spil, wät in dät weesentelke bloot mäd Koarten spield wäd. Bekoande Koartenspiele sunt: Bridge Quartett Schäipekop Truuf"}
{"id": "239", "contents": "Ju Fräisensäärke is ne Säärke in Room. Ju Säärke stoant an dän Houk fon do Sträiten Largo degli Alicorni un Via del S. Uffizio, juunuur dän Päitersplats, fluks bie Vatikanstääd, wierfon ju ne exterritorioale Zone is. Me fint dät truch op ju groote Sträite Borgo Santo Spirito 21/41 ju Trappe aptougungen, truch dät Häk un dan links ou. Ju Fräisensäärke is baud juun aan fon do Roomske Bierge, dän Janiculus, die der gränset an dän Päitersplats. Tonk hiere Loage is ju bewoard blieuwen as in dät 16. Jierhunnert aal Gebäude do der unner an dän Bierich stuuden, oubreeken wuuden foar dän Bau fon ju Päiterssäärke. Ap Gruund fon hieren eensichoardigen geskichtelken Wäid is ju Säärke 1990 fon ju UNESCO touföiged an ju Lieste fon dät Waareldäärwe. Wier nu ju Säärke fon do Fräisen stoant, woonde tweelichhunnert Jiere häär ju fräiske Kolonie. Älk, die der uut uus Geegend ätter Room koom, liet sik deer deel. Deer wuud ne Muure uumetou baud un sietdän roat dät in Room ju Skola fon do Fräisen. Uk uur Foulkere hieden sun Betsirk. Fon ju originelle litje Säärke ju tou ju Siedlenge heerde, is noch niks wierfuunen. Ju skäl fon Kriechsgewalt fernäild wuuden weese. Wie wieten"}
{"id": "2394", "contents": "Athene is ju Haudstääd fon Griechenlound un ju grootste Stääd in Griechenlound. Deer woonje ungefeer 2,8 Millione Moanskene, in Groot-Athene woonje ungefeer 3,7 Millione. Ju Stääd is ungefeer 5000 Jiere oold un et rakt fuul oolde Bauwierke, as do fon ju Akropolis. Ju Ienwoonertaal is in ju Geskichte ou- un tounuumen. Hier sunt bloot do Taale fon ju moderene Tied: 1833 - 4,000 1870 - 44,500 1896 - 123,000 1971 - 867,023 1981 - 885,737 1991 - 772,072 2001 - 745,514"}
{"id": "2397", "contents": "Prag is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Tschechien. Deer woonje ungefeer 1,2 Million Moanskene (2005). Ju grootste Äi in Praag is ju Moldau."}
{"id": "240", "contents": "Ap disse Siede rakt et n Lieste mäd fräiske Moaler. Noudfräislound häd betjuudende Moalere aplääwerd, as: Hans Peter Feddersen (1884-1941) uut Schnatebüll, die der foarallen ju noudfräiske Londskup moaljen died. Christian Albrecht Jensen (1792-1870) uut Bredstedt waas fierenden Porträtist in dät \"Gouldoaler\" fon ju däniske Moaleräi. Carl Ludwig Jessen (1833-1917) uut Deezbüll, die der as \"Fräisenmoaler\" bekoand wuude. Oluf Braren (1787-1839), die der as sljuchten Koaster ap Föhr Bielden fon hoogen kunstlerisken as uk dokumentarisken Wäid skaffede. Christian Carl Magnussen (1821-1896) uut Bredstedt, die der sik foarallen mäd Porträte un Moaleräi fon dät Foulkslieuwend in Italien n Noome moakede. Emil Nolde (1867-1956) - die bekoande Moaler - hied uk äänge Ferbiendenge tou Noudfräislound. Aastfräiske Moalere sunt: Ludolf Backhuysen (1630-1708) fon Oamde, waas die populärste Marinemoaler Hollounds. Henrich Becker (1747-1819) waas n Kunstmoaler, die der foarallen truch sien Porträtmoaleräi Bekoandhaid un Anärkannenge fuunen häd. Peter Marx, Miniatuurmoaler und Grafiker Poppe Folkerts (1875- 1949) waas aan fon do berüümdeste Insel- un Marinemoalere. Ole West (1953-), Moaler. Carl Onken (1846-1934), Jever-Wien. Wäästfräislound häd ne Riege fon wichtige Moalere un Teekener aplääwerd, as: Jan Mankes (1889 - 1920) waas n figurativen Moaler, ljoust fon Porträte, Londskuppe un Stillieuwende. Thijs Rinsema (1877-1947) waas n Skoulapper"}
{"id": "2400", "contents": "Bratislava is ju Haudstääd fon ju Slowakäi un mäd 427.000 Ienwoonere ju grootste Stääd fon dät Lound. An ju Gränse mäd Ungarn un Aastriek is dät ju eensige Stääd ap ju Waareld ju direkt oun two Stoaten gränsed. 1450 - 5.000 1720 - 11.000 1820 - 34.400 1900 - 61.500 1930 - 123.800 1939 - 138.500 1950 - 184.400 1970 - 291.100 1980 - 380.300 1991 - 442.197 2001 - 428.672"}
{"id": "2401", "contents": "Johann Gottfried Hoche (25. Sep. 1762–02. Mai. 1836) waas n Historiker, Theologe un Skriftstaaler uut Halberstadt. Leeter wuud hie Preetjer in Rödinghausen bie Minden. Hoche waas n Beskrieuwer fon Seelterlound un ju Seelter Sproake. Hie hied oafte froamde Seeken deerfon heerd un moate deer al loange jädden moal wai, bit hie dan 1798 mäd n Früünd ju Raise moaket. Dät geen oafte tou Fout, man fon Dwergte koomen jo ap n Woain mäd Fälle ätter Ällerbrouk, wier jo baale mäd do Seelter Bootjere. Dät Ferstounden geen stuur, bit jo ap Plat ounfange. Uurigens fangt Hoche dan al mäd ne Woudelieste oun (S. 94). Uur Mäiden raisje jo dan fääre uur Marka un Seelter Äi mäd een fon do Seelter Boote, do hie uk beskrift. In Skäddel wäide jo dan gastfräi apnuumen fon dän oolde Hinrich Wilmsen, die deer n wichtigen Mon waas un uk leese un skrieuwe kuud un him dät Seelterske foarboukstabierde (S. 151). Uk wäd boald uur ju politiske Loage (Napoleon, dät Ferhältnis mäd Munster. Ätters gunge jo uur Hollen (wier hie flugge Wuchtere mäd Ooriersen saach; S. 209) ätter Uutände, wier hie sien Ploan annert un fääre ätter Lier un Oamde gungt (S. 247). Ju Woudelieste gungt"}
{"id": "2406", "contents": "Do Fräisk-Frankiske Kriege sunt ferscheedene Kriege twiske dät frankiske Riek un dät fräiske Köönichriek in dät 7. un 8. Jierhunnert. Do Kriege wieren maastens bie dät Rhien-Delta. Man ätter dän Dood fon dän fräiske Köönich Redbad kuuden do Franke fääre ätter dät Noude tjo. In 734 sunt do Fräisen in ju Slacht an ju Boarn sloain fon do Franke, deerätter kuuden do Franke dät Gebiet twiske Vlie un ju Lauwers annektierje. Bloot dät Stuk Fräislound aastelk fon ju Lauwers kuud uunouhongich blieuwe. Do Fräisen aastelk fon ju Lauwers ferloosen hiere Uunouhongichkaid in 772. Die lääste Kriech waas n Apstand in 793 fon do Fräisen, deerätter hääbe do Fräisen Schieregaid moaked mäd Korl dän Groote. 690 - Slacht bie Dorestääd 716 - Slacht bie Köln 716 - Slacht bie Amel 734 - Slacht an ju Boarne 772 - Annektierjen fon Fräisound aastelk fon ju Lauwers 782-785 - Apstand fon do Fräisen un Saksen unner Widukind 793 - Apstand fon do Fräisen Fräiske Riek"}
{"id": "241", "contents": "Dät Fräiske (dt. Friesisch) is ne Wäästgermaniske Sproake, wier uk dät Seelterske tou heert. Bit in dät säkstienste Jierhunnert waas dät Fräiske ju eepentlike Sproake fon Ferwaltenge un Gjucht in do fräiske Kustenlounde twiske dät Vlie in 't Wääste un ju Weser in 't Aaste. Ätters is ju Sproake in Aastfräislound uutstuurwen, man in Seelterlound is ju an 't Lieuwend blieuwen. Ju fräiske Sproake fon Wangerooge is eerste in do füüftiger Jiere uutstuurwen. Ieuwenske dät Seelterske rakt dät noch two uur fräiske Sproaken. So wäd dät Wäästfräiske boald fon sowät twäin träädel fon do 640.000 Ienwoonere fon ju holloundske Provinz Fryslân. Noudfräisk wäd boald fon sun 10.000 Ljuude in Noud-Fräislound ap ju Wäästkuste fon Släswiek-Holstein. Middelfräisk (fon 1550 bit 1800) Dat is foarallen bewoard blieuwen truch do Apteekengen fon Johannes Cadovius-Müller uut Stedesdorf bie Esens (1691) un fon Westing (1688) un Witte (1720) uut dät Lound Wursten. Noch fuul moor is bekoand fon dät Wangeroogiske, dät bit 1950 besteen häd. Ooldfräisk (bit 1550) Siet sowät 1300 uurlääwerd foarallen in Gjuchtshondskrifte. Äntstoundenge fon dät Fräiske Noch aller Fräisk (Proto-Fräisk) is uurlääwerd wuuden in Runen-Ienskrifte do fon foar dät Jier 700 stamme skällen. Noch beeter kon me ju oolde Sproake kanne an"}
{"id": "2410", "contents": "Street Fighter (‘Sträite-Fjuchter’, kuut SF) is ne beljoowede Beat-’em-up-Computerspilriege fon Capcom, ju uk ferfilmed wuurd. Do ferscheedenste Kampere uut alle Waarel kampje hier mäd individuelle Special Moves juunnunner. Street Fighter suurgede foar min Apsjoon, as et ap Eende fon do 1980er Jier toun eersten Moal ärscheen. Street Fighter II deerjuun waas ee fon do beljooweste Spiele fon do äddere Njuugentiger. Dät jält as dät eerste Kampspil fon sien Ära, un dät fielicht tou Gjucht, deer dät Spil mäd sin Timing fon Angriepe un Blocks gjucht goud uutbalancierd waas, wät tou ju Tied näie Mäitsteeuwe sätte. Buppedät fierde et dät interessante (un oafte kopierde) Special-Move-System ien, dät et ärfoarene Spielere muugelk moaket, komplizierde Kampbewäägengen uuttoufieren, truch die Joystick of dät Stjuurkjuus as uk do Tasten in ne bestimde Riegenfoulge ientoudrukken. Disse komplizierde Kampbewäägengen kreegen Noomen se Dragon-Punch of Hurricane-Kick, do in do Baaleräien unner Spielere gewöönelke Begriepe wieren. Dät Spil ferföigede uur oachte spielboare Kampere (Ryu, Ken, Blanka, Zangief, Dhalsim, Guile, E.Honda und Chun-Li) plus fjauer Kwoode Juunuurstonnere (Balrog, Vega, Sagat und M.Bison). Ätter Street Fighter II ärscheen bolde liekuut ne Floud fon äänelke Spiele, deerfon leeter uk eenige fon Capcom sälwen. Aan fon do bekoandeste äddere Konkurrente fon SF II"}
{"id": "2412", "contents": "Anatomie is n Deelgebiet fon Medizin un juu Biologie. Juu befoatet sik mäd doo Binnerste Deele, doo Bunken un uur Seeken, doo in dän Apbau fon n Körper ne Betjuudenge hääbe. Al in juu Hööle fon Pindal, in Noud-Spanien, häd me uut dän alleren Deel fon juu Steentied ne Bielde fon n Elefant, woarschienelk n Mammut, fuunen, wier dät Haat ienteekend is. Dät waas woarschienelk in disse Tied nit, as juu Wietenskup fon däälich, bloot juu Medizin tou hälpen un juu moanskelke Näiskieregaid tou doaljen, sunnern woarschienelk foar juu Jaacht. Natüürelk waas sun groot Diert gefoarelk un me häd düt nit alle Deege joaged, sunnern in moonige Gebiete sogoar bloot Mammut-Oas un stierwende Mammute ferwoand. Gans seeker moasten sik doo Ljuude oawers ferdäägenje, wan n Mammut schandoald häd. Un dan waas dät goud tou wieten, wier dät Haat is. Doo Aborigines in Australien, doo däälich mongs noch as in juu Steentied lieuwje, moalje in hiere Oubieldengen fon Dierte uk mongs binnerste Deele. In juu Antike roate dät mäd Hippokrates un Galenos twäin berüümde Doktere. Do hiere Anatomiske Meenenge stuude foarallen ap juu Ounnoame, dät dät Gliekgewicht fon ferskeedene Safte gjucht wichtich is. In dät Middeloaler roate dät in Europa foarallen"}
{"id": "2415", "contents": "Ju Astrophysik, n Deelgebiet fon ju Physik, befoatet sik mäd doo physikaliske Uurseeken fon Dingere, doo me in Stierne un algemeen in dät Al sjo kon. Dät is uk n Deelgebiet fon ju Astronomie. Hubble Waareldruum-Teleskoop"}
{"id": "2419", "contents": "Dät Lound Madagaskar is n Ailound-Stoat un heert tou Afrikoa. Deer lieuwje 19,4 Millionen Moanskene ap dät Ailound. Madagaskar is dät fjoodgrootste Lound appe Waareld. Fon dät säntroale Deel ätter ju Aastkuuste wai wäd dät Ailound haager (800-1600 m.), un in disse Region sunt ferskeedene Bierge un uk Fulkane so as die Maromokotro (2886 m.). In dät Aasten faalt dät Hoochlound liekdeel un an ju Kuuste wai is dät Lound relativ flak. An ju Aastsiede faalt dät heele Jier fuul Rien, aal do uur Regione hääbe foarallen in Suumerdai fuul Rien. Dät Ailound wuude aleer fon Moanskene uut Suud-Asien besiedeld. In dät 16. Jierhunnert keemen do Portugiesen un Frantsosen an ju Kuuste. Madagaskar wuude 1896 ne frantsööske Kolonie. Touhoope mäd do uur frantsööske Kolonien in Afrikoa kreech Madadagaskar begränsede Autonomie, eerste in dät Jier 1960 wuude Madagaskar dan heel un aal uunouhongich fon Frankriek. In 1975 wuude ju Macht truch n Putsch uurnuumen fon dät Militäär. Stoatsboas fon 1975 bit 1993 un fon 1996 bit 2002 tou waas Didier Ratsiraka. Do Präsidäntswoalen 2001 wuuden wonnen truch Oppositionsanfierder Marc Ravalomanana, die in 2002 dät Boantje uurnoom, un bie do Woalen fon 2006 wuude hie noch insen as Präsidänt köärd. Fon dän"}
{"id": "2420", "contents": "Dät Llionesiske (op llionesisk \"Llengua Llionesa\") is een romanisk Idiom, dät touhoope mäd dät Asturiske tou ju Asturllionesiske Sproake heert. Ju Sproake wäd fuul boald in Spanien (León, Zamora) un Portugal (Miranda do Douro). Llionesisk is n bitje ännelk mäd Spoanisk un Portugiesisk. Facendera pola Llengua's newsletter Menéndez Pidal, R.: \"El dialecto Leonés\". Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, 14. 1906. García Gil, Hector (2010). «El asturiano-leonés: aspectos lingüísticos, sociolingüísticos y legislación». Working Papers Collection. Mercator Legislation, Dret i legislació lingüístics. (25). ISSN 2013-102X. Academia de la Lengua Asturiana«Normes ortográfiques». 2005. ISBN 978-84-8168-394-3. García Arias, Xosé Lluis (2003). Gramática histórica de la lengua asturiana: Fonética, fonología e introducción a la morfosintaxis histórica. Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-341-7. González Riaño, Xosé Antón; García Arias, Xosé Lluis (2008). II Estudiu sociollingüísticu de Lleón (Identidá, conciencia d'usu y actitúes llingüístiques de la población lleonesa). Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-448-3. Galmés de Fuentes, Álvaro; Catalán, Diego (1960). Trabajos sobre el dominio románico leonés. Editorial Gredos. ISBN 978-84-249-3436-1. Linguasphere Register. 1999/2000 Edition. pp. 392. 1999. López-Morales, H.: “Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI”. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. Instituto Español de"}
{"id": "243", "contents": "Do Fuugele sunt een Klasse fon Loundwierbeldierte, do aan Snoabel hääbe, buppedät Fuggen un Juuken, do der uut do foarnste Liedmoate bilded sunt. Fuugele lääase Oaiere, do maaste Oarde konnen uk fljooge. Uumdät do Fuugele fon do Dinosauriere oustomje, jält ju traditsjonelle Apdeelenge twiske Fuugele un Reptilien nit moor as korrekt. Fuulmoor sunt do Fuugele as een Unnerkategorie binne do Sauropsiden tou ferstounden, do uk do Dierte uumfoatje, do aleer in dät paraphyletiske Taxon fon do Reptilien touhoopefoated wuuden. Ju Wietenskup fon do Fuugele is ju Ornithologie. Wie reeke hier ne alfabetiske Lieste, sunner Ounspröäk ap Fulstoundegaid. Aalke-Fokke sin Fuugel (Mäidhanne) Akster Bläshanne Blaumeeske Boomlooper (Buuk)finke Doabeschieter, Bauerke, Baumontje Doole? Dröiselke Gäise (wüülde)/ Gous/ Gant Gosoarnt Häächakster, Huchepucher, Holtakster Hauk Heedhanke Holtduuwe Iesfuugel Jiepeke (Tsälp-tsalp) Katuule Kiewit Koolmeeske Kudderhoone, Kudderhanne Kufuugel Kukuuk Läiwerke Lüünik Mäidhanne (Aalke-Fokke sin Fuugel) Nachtegoal Näddelköönich Oante Petrieshanne Reeger (Fisk-, Schiet-) Riekelüün (Tüütrobüülo) Rouk Seemeeske Soaltrouk Spächt Spräie Stoark Stoothauk Swoalke Tsälp-tsalp (Jiepeke) Tüüdik Turtelduuwe Tüütrobüülo (Riekelüün) Wachtel Waldsnäppe Wälp (Wülp) Wintergriese (Dröiselke) Woaterhanne"}
{"id": "2433", "contents": "Budapest is ju Haudstääd fon Ungarn. Deer woonje ungefeer 1,7 Million Moanskene, dät is een-füüfte Deel fon alle Ienwoonere fon Ungarn. Truch ju Stääd fljut ju Donau. Ju Geschichte fon Budapest fangt oun uum 89 as n roomsk Militärleeger in n Gebiet wier do Kelten lieuwden. Ju Stääd is 1873 touhoope keemen, deerfoar roate et two Stääde; Buda ap ju Wäästsiede fon ju Donau un Pest ap ju Gjuchtersiede. 1800: 54.200 Ienwoonere 1830: 102.700 1850: 178.000 1880: 370.800 1900: 733.400 1925: 957.800 1985: 2.000.007 2002: 1.800.000 2005: 1.695.000 Commons: Budapest – Mediendoatäie Offizielle Websiede fon ju Stääd Düütsk"}
{"id": "2434", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1991 - 1992 - 1993 - 1994 - 1995 - 1996 - 1997 - 12. Februoar, 17. Olympiske Winterspiele in Lillehammer. 25. Meerte: Neonazis lääse in ju Lübecker Synagoge Fjuur. Do fieuw Ljuude, do buppe in ju Synagoge woonje, konnen rädded wäide. Dät is dät eerste Moal, dät ätter 1945 in Düütsklound wier een Synagoge in Bround sät wuude. 26. bit 29. April: In Suudafrikoa rakt dät ju eerste meene un fräie Parlemäntsköär in Suudafrikoa. Dät is dät Eende fon ju Apartheid. Die African National Congress (ANC), ju Paatäi fon Nelson Mandela, kricht do maaste Stämmen. 9. Moai: Nelson Mandela wäd die eerste swotte Präsidänt fon ju Republik Suudafrikoa. 30. Juni: Richard von Weizsäcker trät as düütsken Buundespräsident ou. 1. Juli: Roman Herzog wäd düütsken Buundespräsident. 20. August, in dät Hearrenfean wäd dät Abe Lenstra Stadion eepend. 14. Januoar: Gisela Pulido, spoanske Kite-Surferske 14. Januoar: Vivien Wulf, düütske Skauspielerske un Skrieuwerske 14. Januoar: Federica Montseny, spoanske Skrieuwerske, Anarchistinne un Politikerske 11. Februoar: Joseph Cordeiro, indisken roomsk-kathoolsken Gäistelken, Biskop fon Äärts-Biskop fon Karatschi un Kardinoal 5. April: Kurt Cobain, Amerikoansken Sjunger un Gitarist fon ju Rockband"}
{"id": "2435", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1990 - 1991 - 1992 - 1993 - 1994 - 1995 - 1996 - Ätterdät ju Gjuchtsferhonnelenge juun dän foarige DDR-Stoatsräid-Foarsitter Erich Honecker apgruunde fon sien läipe Suundegaid ienstoald wuuden is, fluchtet hie ätter Santiago de Chile. 14. Februoar: Ju internasjonoale Fereenigenge Euroregion Karpaten wäd in Debrecen fon fjauer Stoaten gruunded. 14. Februoar: In ju junge Ruske Föderatsjoon wäd ju Ätterfoulger-Paatäi fon ju KPfjSU gruunded, ju Kommunistiske Paatäi fon ju Ruske Föderatsjoon. 17. April: In München wäd Fjuur in een Fluchtlingsheem laid. Alwen Bewoonere wäide ferseerd. 23. Dezember: In't hessiske Hohenstein-Steckenroth kon aan Bumben-Ounsleek ap een Fluchtlings-Heem in lääste Minute ferhinnerd wäide: Fluchtlinge fiende een baadenjend Auto twiske hiere Woon-Containere. As jo dät Auto läsked hääbe, sjo jo een Roor-Bumbe ap ju bäätere Sit-Boank. 25. Dezember: Bie aan Bround-Ounsleek ap een Fluchtlings-Heem in't släsiek-holstenske Koldenkarken (plattdüütsk, düütsken Noome: Kaltenkirchen) stäärft aan Turke. 6. Januoar Dizzy Gillespie, US-amerikoansken Jazzmusiker, Komponist, Sjunger un Bandleader 6. Januoar Elke Kast, düütske Wiedkieker-Moderatoorinne 31. Juli, Köönich Baudouin I. fon Belgien (*1930)"}
{"id": "2436", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1989 - 1990 - 1991 - 1992 - 1993 - 1994 - 1995 - 6. Januoar: Die georgiske Stoatspräsident Swiad Gamsachurdia wäd fon Deele fon ju Nasjonoalgarde un paramilitäriske Koppele unner Tengis Kitowani un Dschaba Iosseliani deelsmieten. Eduard Schewardnadse wäd in Foulge as Foarsitter fon dän Georgisken Stoatsroat in't Lound hoald. 15. Januoar: Jugoslavien uutnunner. 31. Januoar: Träi junge Monljuude sätte in Lampertheim een Fluchtlings-Heem in Bround. Deerbie rakt dät tjo Doode (een Familie uut Sri Lanka). 7. Februoar: In Maastricht wäd fon dän Europäisken Räid die Ferdraach fon Maastricht unnerteekend. Deer oane wäd ju Europäiske Union gruuded un hiere \"träi Stonnere\" wäide fäästlaid, näämelk do Europäiske Meenskuppe, ju meensoame Buute- un Seekergaids-Politik juust so as ju Touhoopeoarbaid fon Dreguunere un Justiz in Stroafseeken. 23. Februoar: Ju juudske Blanka Zmigrod wäd in Frankfurt an'n Main ap eepene Sträite fon aan sweedisken Neonazi doodskeeten. 14. Meerte: Bie aan Oungriep fon sowät 40 junge Neonazis ap een Asylbewierwer-Heem in Saal (Foarpommern) wäd aan 18-jierigen Rumäne doodsloain. 4. April: Bie aan Bround-Ounsleek ap een Asylbewierwer-Heem in Hörstel kumt aan in't Heem unnerbroachten Düütsken uum't Lieuwend. 28. Moai: Mannheim"}
{"id": "2437", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1988 - 1989 - 1990 - 1991 - 1992 - 1993 - 1994 - 6. Januoar: Jorge Antonio Serrano Elias wint in dän twäiden Woalgong ju Woal foar'n Stoatspräsident fon Guatemala. Hie is dät eerste protestantiske Stoatsupperhaud fon aan latien-Amerikoansken Stoat. 16. Januoar (ätter US-Aastkusten-Tied) / 17. Januoar (ätter ju Tied junner): Een Allianz unner Fierenge fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa gript dän Irak in ju Operation Desert Storm oun, uum Kuwait fon ju irakiske Besättenge tou befräien. 17. Januoar: Die Düütske Buundesdai köärt Helmut Kohl, ätterdät die ju Buundesdais-Köär 1990 wunnen häd, foar dät trääde Moal as Buundekanzler fon Düütsklound, dät eerste Moal ätter ju Wierfereenigenge. 17. Januoar: Mäd dän Dood fon sin Foar Olav V. wäd Harald V. die näie Köänich fon Norweegen. 13. Februoar: Twäiden Gulfkriech - In Al-Amiriya, aan Stääddeel fon Bagdad, kuume moor as tjohunnert Zivilisten, do in aan Bunker sitte, truch Bumbardierenge fon Koalitsjoons-Striedkrääfte uum't Lieuwend. 5. Meerte: Die irakiske \"Kommando-Räid fon ju Revolutsjoon\" ferkloort ju Annexion fon Kuwait foar uungultich. 12. April: Aan Woapenstilstound twiske dän Irak un do Koalitsjoons-Striedkrääfte wäd gultich. Düt is dät amtelke Eende"}
{"id": "244", "contents": "Die Huundestok (Frangula alnus), düütsk: \"Faulbaum\", is n Struuk, die fon Marokko uur groote Deele fon Europa bit in dät Wääste fon Sibirien tou fienden is. Düsse Plonte is giftich, do Bäien konnen oawers fon Fuugele freeten wäide. Die Struuk wäid so n 3 Meter hooch un woakst in wäite Foane, man tou wäit duur't uk nit weese. Die Huundestok un sien Bäien wäide misferstoundelk uk Fuulbäien naamd. Ieuwenske düsse Oard rakt dät oaber noch een twäide Plonte, ju so beteekent wäd: Ju Oard Solanum nigrum (düütsk:Schwarzer Nachtschatten) hat ap Seeltersk uk \"Fuulbäie\". Bäien Plonten Commons: Rhamnus frangula – Bielden, Videos un Audiodoatäie"}
{"id": "2440", "contents": "Pyt Kramer (* 7. Meerte 1936, Stiens, Fryslân) is aan Foarsker fon dät Fräiske, bisunders fon dät Seelterfräiske (Seeltersk). Hie häd ferskeedene Bouke un Woudebouke skrieuwen un Unnersäik däin ätter do fräiske Sproaken. Hie waas aan fon do Apgjuchtere fon de Fryske Nasjonale Partij (Fräiske Nasjonoale Paatäi) un is däälich uk noch aktiv foar ju Paatäi. Pyt Kramer is siet dän 6. Meerte 2010 Eerenmeeglid fon dän Seelter Buund in Seelterlound. Seelter Woudebouk, Seeltersk - Dütsk - Fräisk, 270 Sieden, 1961 Mittheilungen aus dem Saterlande, J. F. Minsssen 1965 un 1970, Beend 2 und 3 Dät Ooldenhuus, Hermann Janssen un Pyt Kramer, 1966 Saterland - Insel im Moor, Pyt Kramer, 1967 Ferskäidene Biedroage in dät Lesebouk foar Seelterlound (1962-1965) Seelter Trjoue, Tidschrift foar alle Seelter, Hermann Janssen un Pyt Kramer, 1966-1972 De Sealter lûden. In: Us Wurk 17 21-24 (1968) Ta de fonology fan it Sealtersk. In: Us Wurk 20 42-43 (1971) Litje Swotte Sambo, Uursättenge fon dät Bäidenbouk 'Little Black Sambo', 1971 It âldste Sealtersk. In: Us Wurk 20, 44-58, 76 (1981) Assibilaasje fan ferlytsings-k yn Sealter lânnammen. In: Us Wurk 21-22 139-146 (1972-73) Djoomersmeer en Tjoomeer. In: Us Wurk 23 119-122 (1975) Skraits, maits en mûglike sibben. In:"}
{"id": "2447", "contents": "Clemens August von Galen (* 16. Meerte 1878 in Dinkloage in dät Ooldenbuurger Munsterlound as Clemens Augustinus Joseph Emmanuel Pius Antonius Hubertus Marie Graf von Galen; † 22. Meerte 1946 in Munster, Wäästfoalen) waas n grooten Suun fon dät Ooldenbuurger Munsterlound. Hie waas Gäistelke un wuud Biskop fon Munster in dät Jier 1933, juust eer as ju Anstaalenge fon Adolf Hitler as Riekskansler. Weegen sin Wierstand juun do Nazis wäd hie uk wäil Die Leeuwe fon Munster naamd. Hie stamde uut n oold düütsk oadelk Geslächt: die Biskop un Kriechsheer Bernhard von Galen (bienaamd Bummen Berend) uut dät 17. Jh. waas n fieren Foaraaler fon him. Sien Oolden wierden Heribert Graf von Galen un Elisabeth geb. von Spee. Hie waas dät alfte fon trättien Bäidene. Von Galen waas n Uutspreekenen Anti-Kommunist un häd sik eepentelk sät juun do Nazis un do hiere sonaamde Euthanasiepolitik, wierbie duusende Oudakloose, Gäisteskroanke un Behinnerde uumebroacht wuuden. 1941 heeld hie tjo historiske Preetenjen juun do Nazis, do an dän Moment al 100.000 Behinnerde uumebroacht hieden. Die Text fon sien Preetenje fon n 3. August 1941 in ju Lambertisäärke in Munster wuud leeter fon britiske Fljoogere buppe Düütsklound ousmieten. Hierätter foulgede n strom Gestapo-Huusarrest dät bit"}
{"id": "245", "contents": "Die Fäild-Effekt-Transistor is n Bauelement, dät ne elektriske Sponnenge ferstäärkje kon. Wan me ne PN-Barriere in ju Speergjuchte sät, dan äntstoant in dät Hoolichlaiter-Materioal ne Loage sunner Leedengsdreegere, ju sonaamde Speerloage (feräärmde Loage). In sun Loage is also neen Laitenge. Die Effekt wäd ferwoand in dän Fäild-Effekt-Transistor (FET). Die FET is faktisk n gjucht tänne Steeuwe Hoolichlaiter-Materioal, mäd ap älke Eende n Kontakt: ju Source (Wälle) (S) un die Drain (Ouflus) (D) naamd. Hoolwais twiske do Kontakte sit ap älke Siede n PN-barriere mäd n Ansluutenge: dät Gate (ju Poute) (G). Gewöönelk läite do Speerloagen (gries in ju Bielde) fon dät Gate ne fräie Ruumte (gräin), sodät twiske Source un Drain n Stroom loope kon. Wäd oawers ap dät Gate ne Sponnenge in de Speergjuchte sät, dan wäide do Speerloagen tjukker, uum sik bie ne bestimde Sponnenge tou berüürjen. Dan kon twiske Source un Drain also naan Stroom moor loope. Ap ju Wiese kon die Drain-Stroom gjucht stäärk truch ju Gate-Sponnenge be-ienflouded wäide. Gans wichtich is, dät ap ju Gate-Barriere altied ne Sponnenge in ju Speergjuchte stoant, wiertruch dät Gate in Prinzip neen Stroom houget. Dät is fuul gunstiger as bie dän gewöönelken Transistor, deeruum dät ju Basis deer altied"}
{"id": "246", "contents": "abstrakt 1 nit as Foarm ärtoankelk > konzeptuell, immateriell, uunstoffelk, uuntaastboar; in Juunsats tou konkret. 2 nit truch Betrachtenge ärheelden, man truch Argumentation oulat. 3 häd neen Ferbiendenge mäd ju ärkanboare Wuudelkaid, in Juunsats tou figurativ. abstrahierje is abstrakt moakje. Abstraktion is wät abstrakt is. figurativ Fuul Kunstlere moalje in ne groawere Technik, man blieuwe daach tjou an ju sichtboare Wuudelkaid. Do wäide oaft Figurative naamd. Figuration is wät figurativ is. non-figurativ Dätsälge as konkret. konkret Konkrete Moalere sunt sukke, do ne gans akroate Bielde reeke wollen fon ju Wuudelkaid. Perspektiv 1 Ju Kunst, Seeken so ap ne platte Fläche deertoustaalen, dät foar dät Ooge dänsälge Iendruk moakje as do Seeken sälwen. Me kon sotoutällen ju Ruumte deeroun sjo. 2. Wiese, wierap Seeken sik fon n bestimden Punkt uut an dät Ooge blieke läite. 3. Dät Uutbieldjen fon Ruumte un Jupte truch Toonunnerskeede (ljoacht un dunker), linear Perspektiv un Faawenperspektiv."}
{"id": "2466", "contents": "London is ju Haudstääd fon Änglound un Groot-Britannien. Deer woonje ungefeer 7,5 Million Moanskene in ju Stääd (2006), 8,3 Million in ju Agglomeration (2001) un 14 Million in dän Metropolitan Area (2001). London lait an ju Themse, in n Truchsleek lait ju Stääd 15 m. buppe dän Meerresspeegel. Ju Noudsee, ju 80 km ätter dät Aaste tou fienden is, häd uk Ienfloud ap ju Tiede fon ju Themse. Londen is äntsteen as Roomske dät Gebiet besiedelden un deer an ju Noudsiede fon ju Themse Londinium stifteden in dät Jier 43 ätter Kristus. In disse Tied lieuwden deer uk Kelten, man et rakt naan Bewies dät foar do Roomske deer ne Siedelenge fon do Kelten weesen is. In 61 is ju roomske Stääd fon keltiske Kriegere fernäild wuuden. Ju Stääd is deer ätter wier apbaud wuuden un waas dan n wichtigen Honnelsstääd, wier in dät twäide Jierhunnert ju eerste Brääch fon dät moderne London ounlaid wuuden is. London waas domoals een fon do grootste Stääde fon dät Roomske Riek. In dät 12. Jierhunnert wuude London ju Haudstääd fon Änglound un wuuks ju Stääd wier. Deerätter foulgeden Süükten un Ploogen so as die Swotte Dood in 1348 un ju Pest in 1665."}
{"id": "2467", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert --20. -- 21. -- 22. Jiere: 1875 - 1876 - 1877 - 1878 - 1879 - 1880 - 1881 - 7. Januar: Anthony W. Gardiner wäd Präsidänt fon Liberia. Hie is die Ätterfoulger fon James Spriggs Payne 20. Februoar: Dät Konklave kjust Vincenzo Gioacchino Pecci toun Poabst, die sik Leo XIII. naamt. 12. April: Cesáreo Guillermo wäd Präsidänt fon juu Dominikaniske Republik, as Ätterfoulger fon Buenaventura Báez. 17. Oktober: John A. Macdonald wäd Premierminister fon Kanada, as Ätterfoulger fon Alexander Mackenzie. 19. Oktober: Die düütske Rieksdai besluut dät \"Gesetz gegen die gemeingefährlichen Bestrebungen der Sozialdemokratie\" 25. November: John Campbell wäd Generoalgouverneur fon Kanada, as Ätterfoulger fon Frederick Hamilton-Temple-Blackwood 6. Januoar: Adeline Genée, deenske Ballett-Donserske 16. Meerte: Die Gäistelke Clemens August von Galen, die foar sin Wierstand juun doo Nazis bekoand is. 18. Dezember: Die sowjetiske Diktator Josef Stalin 7. Februoar: Poabst Pius IX."}
{"id": "2468", "contents": "Dät Roomske Riek (Latiensk: Imperium Romanum) waas aan Stoat twiske dät 6. Jierhunnert f.Kr. un 395 ä.Kr. Room waas dät politiske Säntrum. In dät groote Riek wieren fuul Sproaken, man bloot two Amtssproaken: Latiensk in dät Wääste un Griechisk in dät Aaste. Ju Geskichte fon dät Roomske Riek kon me apdeele in säks Tieden: Köönichstied (753 f. Kr.–510 f. Kr.) Ju Tied fon de Republik (509 f. Kr.–133 f. Kr.) Tied fon do Burgerkriege (ou 133 f. Kr.) Kaisertied (Roomske Kaisertied I, ou 27 f. Kr.) Leetantike, in ju oolde Foarskenge uk Dominat naamd (Roomske Kaisertier II, ou 284 ä. Kr.) Unnergong fon dät Riek in dät Wääste un uurgong ätter dät Byzantiske Riek in dät Aaste (ou 395 ä. Kr., noch tou dät Leetantike tou reekenjen) Kolosseum Julius Caesar Commons: Roomske Riek – Mediendoatäie Roomske Geschichte in Projekt Gutenberg, skrieuwen fon Theodor Mommsen"}
{"id": "247", "contents": "Gallisk (dt. Gallisch) is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 500 ä.Chr. boald wuude in Gallien (Frankriek un anlääsende Gestriche bit tou n Rhien). Ju is foarallen bekoand uut hunnerte fon Inskrifte in Steen, in keramiske Potte un uur Reewen, un ap Munten un uur metallene Deele (Lood, un in aan Fal Zink). Do eerste galliske Inskrifte datierje al fon dät säkste Jierhunnert foar Christi Gebuurt un sunt in Lepontisk (wät bietiede betrachted wäd as n gallisk Dialekt). Jo sunt fuunen in Gallia Cisalpina (dät is Noud-Italien) un wieren skrieuwen in ne Foarm fon dät Oold-Italiske Alphabet. Inskrifte in griechiske Lättere fon dät trääde Jierhunnert f.Chr. sunt fuunen bie do Mündengen fon ju Rhone. Leetere Inskrifte ätter Chr. sunt maast in latienske Lättere. In ju Tied waas Gallien al fon do Roomske besät un wuude ju Sproake toun Deel fon dät Latienske fertroangen. Leeter as do Franke koomen, ferswoont ju gans. Gregor fon Tours skreeuw in dat säkste Jierhunnert, dät wäkke Ljuude in sien Gestrich noch Gallisk baale kuuden. Deeruum dät do Inskrifte maast n magisken Charakter hääbe (dät sunt goude of sljuchte Wonske), is oafte nit licht tou ferstounden, wät meend is. Deeruum lät ju galliske Sproake sik"}
{"id": "2471", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1987 - 1988 - 1989 - 1990 - 1991 - 1992 - 1993 - 3. Januoar: In dän Ferloop fon een US-Invasion in Panama wäd die Diktoatoor Manuel Noriega truch Krääfte fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa fäästnuumen. 31. Januoar: Dät eerste McDonald’s-Lokoal fon Moskau wäd eepend. 11. Februoar: Michail Gorbatschow rakt bie aan Besäik fon Helmut Kohl sien Toustämmenge tou ju Düütske Wierfereenenge. 11. Februoar: In Suudafrikoa wäd Nelson Mandela, Moanskengjuchts-Aktivist un Uppermon fon dän African National Congress, ap Bedrieuwen fon Regierengs-Boas Frederik Willem de Klerk ätter moor as 27 Jiere Fangenskup sunner Bedingengen uut dät Kitjen fräilät. Düt is die Begin fon dät Eende fon ju Apartheid in Suudafrikoa. 11. Meerte: In Chile uurnimt Patricio Aylwin ju Präsidentskup fon Augusto Pinochet. Deermäd sunt soogentien Jiere Diktoatuur in dät Lound tou Eende. 2. August: Die Twäide Gulfkriech begint mäd ju militäriske Iennoame fon Kuwait truch dän Irak. 28. August: Kuwait wäd truch dän Irak annektierd. 3. Oktober: Wierfereeninge fon Wääst- un Aast-Düütsklound. 6. Januoar: Marlene Zapf, düütkse Hondbaal-Spielerske 10. Januoar: Meta Menz, düütsk-aastriekiske Ballettmäästerske un Solodonserske 6. Januoar: Pawel Alexejewitsch Tscherenkow, rusken Physiker 14."}
{"id": "2472", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1986 - 1987 - 1988 - 1989 - 1990 - 1991 - 1992 - 10. Januoar: Die Kuboanske Militär-Iensät in Angola äntwikkelt sik so, dät Kuba ätter trättienjierige Präsenz deer mäd begint, Stuk foar Stuk sien Troppen uut Angola ou tou luuken. 31. Januoar: Die SPD-Paatäifoarstound beslut, ju Paatäisaitenge Vorwärts uut Kostengruunde ientoustaalen. Do Meeoarbaidere sätte sik juun dät Eende fon dät traditsjoonsrieke Blääd. 14. Februoar: Truch een Fatwa ouseekerd, ropt die Revolutsjoons-Fierder Ruhollah Chomeini in dän Iran tou ju Doodenge fon dän Skrieuwer Salman Rushdie ap, un smit him foar, dät hie mäd sien Bouk The Satanic Verses juun dän Islam, Mohammed un dän Koroan skrieuwen hääbe skäl. 9. November: Fal fon ju Berliner Muure. 20. Dezember: Do USA beginne een Invasion in Panama. Gruund deerfon is eerstens, dät sik Panama in sien Kanoal-Politik moor un moor juun US-Interessen sätte wol, man uk, dät dät Lound un sogoar die Diktoator Manuel Noriega sälwen in dän Drogen-Honnel ferwikkeld is. 10. Januoar: Luise Kraushaar, düütske Histoorikerinne un Wierstounds-Striederske juun dän Nasjonoalsosjoalismus 14. Januoar: Lærke Møller, deenske Hondbaal-Spielerske 14. Januoar: Aomi Muyock, Swaitser Skauspielerske 7. Januoar: Hirohito,"}
{"id": "2473", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1985 - 1986 - 1987 - 1988 - 1989 - 1990 - 1991 - 20. August - Eende fon n eersten Gulfkriech twiske Iran un Irak truch aan Woapenstilstound. 18. Januoar: Angelique Kerber, düütske Tennis-Spielerske 29. Februoar: Benedikt Höwedes, düütsken Foutbaaler 10. Januoar: Hilde Bussmann, düütske Disktennis-Spielerske 11. Januoar: Robert F. Kennon, US-amerikoansken Politiker 11. Februoar: Kamma Svensson, deenske Moalerske, Grafikerske un Illustratoorinne 14. Februoar: Nora Astorga Gadea, nicaraguoanske Unnergruund-Kamperske un Politikerske 9. Meerte: Kurt Georg Kiesinger, CDU-Politiker un fon 1966 bit 1969 die trääde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound"}
{"id": "2474", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1984 - 1985 - 1986 - 1987 - 1988 - 1989 - 1990 - 1. Januoar: Pierre Aubert wäd Buundespräsidänt fon juu Swaits. 28. Januoar: Michail Gorbatschow aasket in sien Rääde bie dät Plenum fon't Säntroalkommitee fon ju Kommunistiske Paatäi fon ju Sowjetunion Reformen: Dän Begin fon Glasnost un Perestroika. 28. Moai: Mathias Rust fljucht mäd ne Cessna ätter Ruslound un loundjed midden in Moskau. 12. Juni: Dät Skoulmuseum Folmhusen wäd eepend. 31. August: Dschibuti wäd Meeglied in juu UNESCO. 29. Dezember: die russiske Kosmonaut Juri Wiktorowitsch Romanenko wier ap ju Äide ätter 326 Deege in juu Ruumstation Mir. 6. Januoar: Muna Jabir Adam, sudoaneeske Hurden-Looperske 22. Februoar: Andy Warhol, amerikoansken Kunstler 13. Meerte: Bernhard Grzimek, Dierte-Dokter, Filmer un Foarsker."}
{"id": "2478", "contents": "Noudluchte sunt tou sjoon, wan loadene Deele fon n Sunnenwiend in juu Atmosphäre kumt. Dät rakt dät foarallen in doo Polar-Regione, wült dät Magnetfäild fon juu Äide (af n uur Planet), doo litje Deele lat."}
{"id": "248", "contents": "Wäkke gans litje Sproaken sunt: In Europa Ladinisk Noudfräisk Sorbisk Seeltersk Suud-Samisk In Noud-Amerikoa Hopi Onondaga Wier belieuwde Sproaken Kornisk Manx Lieste in Düütsk Lieste in Ängelsk Kurse un Woudebouke fon litje Sproaken"}
{"id": "2498", "contents": "Riga is ju Haudstääd fon Letlound un is ju grootste Stääd fon do Baltiske Stoate. Deer woonje ungefeer 700.000 Ljuude. Ju Stääd lait an ju Düna un ju Aastsee, 7m buppe dän Meeresspeegel. Riga is in dät leete 12. Jierhunnert äntsteen as Hondelsstääd unner foarallen düütsken Ienfloud. In dät leete 17. Jierhunnert keem Riga bie Sweden, man 1710 keem Peter die Groote fon Ruslound un äroberde Riga. In dän Eerste un dän Twäide Waareldkriech hääbe Düütske Riga besät. Ätter dän Twäide Waareldkriech waas Riga bit tou 1991 n Stääd in ju Sowjetunion. Deerätter wuude Letlound uunounhongich un Riga wuude ju Haudstääd. Do maaste Ljuude sunt lettisk (45%) un 40% is russisk. Historisk Ienwoonertaal 1800 - 29.500 1920 - 185.100 1940 - 353.800 1945 - 228.200 1970 - 731.800 1990 - 909.135 2000 - 764.329 2008 - 719.613 Commons: Riga – Mediendoatäie Homepage fon ju Stääd Riga (lett., russ., ängl., frants.)"}
{"id": "250", "contents": "Ju Geologie is ju Leere fon dän Apbau un fon ju Äntwikkelenge fon ju Äide. As Biespil wäd hier die seelter Gruund behonneld. TOUHOOPEFOATENGE. Die Unnergruund fon Seelterlound is Paat fon ju Aast-Wääst ferloopende Hunte-Leedoa-Läichte, in ju sik Doalsound ouleegerd häd. Ap dät Doalsound is ne bit njuugen Meeter tjukke Hoochfoanloage woaksen, ju bloot unnerbreeken wäd fon dät Noud-Suud ferloopende Doal fon ju Seelter Äi un fon do beglaitende Soundduune. Twiske ju Aastfräisk-Ooldenbuurchske Geest mäd tweelich bit achttien Meeter Hööchte in t Noude un ju Kloppenbuurger Geest un dän Hümling mäd fjautich bit füftich Meeter Hööchte in t Suude lait ju Hunte-Leedoa-Läichte. Do Geestgebiete sunt Gruundmoränen fon do Glitskere do in ju Saale-Iestied gans Noud-Düütsklound bedäkten. Charakteristisk foar ju Londskup sunt do smällere Läichten, do fon Noudaast bit Suudwääst in de Geest uutsleepen sunt un wier däälich do Woaterloope as Oouwe, Markaa un die Buppeloop fon de Söiste hieren Wai fiende. Do haagere Rääge lääse deerbie oafte tjoon Meeter af moor buppe do Läichten. Deerbie is dät gans ouflakked un ourunded truch Froast un Rien as do Glitskere sik tourääch looken, man dät Klimoa noch tou koold waas foar Plontenwuuks (periglazial). Jusälge wällige Struktur fint sik in dän mäd Foan"}
{"id": "251", "contents": "Ju Geometrie is een Unnerfäk fon ju Mathematik un befoatet sik mäd dät Bereekenjen fon two- un tjodimensinoale Objekte un aal sowät. Tou ju Geometrie heert toun Biespil: Planimetrie Trigonometrie"}
{"id": "2517", "contents": "Doo Fertreedere fon juu Megaherbivoretheorie leeuwe, dät truch dän Ienfloud fon Dierte uut juu Ökologiske Niske fon doo Megaherbivore (Groote Plontenfrättere) fuul Europäiske Loundskuppe fon Natuur uut nit, as dät juu Algemeene Meenenge is, Uurwoold wieren, sunnerje eepene Loundskuppe. Foarbielden foar disse Theorie sunt t.B. doo afrikoanske Savannen. Kritikere kweede oawers, dät dät uk fon dät Klima ouhongich is, of deer ne eepene Loundskup is of nit. Nu moakede me n Fersäik in dät Natuuräntwikklengsgebiet Oostvaardersplassen un bekiekede sik dät: Innerdoat äntstuuden deer eepene Loundskuppe. Me mout oawers uurlääse, dät doo Megaherbivorepopulatione in Oostvaardersplassen fuul gratter sunt as fon Natuur uut, wült deer doo groote Roowdierte, as die Wulf, uutstuurwen sunt. Also is Oostvaardersplassen naan Bewies foar juu Theorie. In dän Białowieża-Uurwoold in Aast-Polen un Wääst-Wietruslound rakt dät Bäiste fon juu Oard Bison bonasus (Düütsk: Wisent/Europäischer Bison), doo dät fon Natuur uut in bienaist dät ganse Europa roate, doo oawers in bienaist dän gansen Lieuwendsruum fon Moanskene uutroodet wuuden. Joo fernäile dän Woold nit. Dät hongt filiecht deermäd touhoope, dät et in Białowieża Wulfe rakt, doo doo Bison bonasus-Populatione kontrollierje. N Koppel Gnue in dän Ngorongoro-Kroater Konik-Hoangste in Oostvaardersplassen Bison bonasus lapt uur n Wai truch dän Białowieża-Uurwoold. Uur Bielde"}
{"id": "2518", "contents": "Doo Megaherbivore sunt ne Ökologiske Niske. Dät sunt groote Dierte, doo Plonten frätte. Ätter juu striediche Megaherbivoretheorie skälle joo n grooten Ienfloud ap dät Ökosystem hääbe un eepene Loundskuppe ärhoolde. Räi Ju Kuu, n domestizierden Megaherbivor Amerikoansken Bison Die Hart Cervus elaphus"}
{"id": "252", "contents": "George-Bernhard Depping (1784-1853) waas n Fransoose, die der dät Seelterlound besäiken diede unner ju fransööske Besättenge. Sien Beskrieuwenge fon do seelter Luuden in dät fransööske kon gjucht nutselk weese uum ju Uuutsproake fon domoals ättertougungen. As Besunneres rakt hie dät Uus Foar: Ououse Babe, da dou best in hièmel, gehelliget weèrde dîhn Nôama, to kououme ous dîhn Rîkh, dîhn Wille géchio ioî in hièmel, also ook op er Ide, ououse dai’like Brood rékh ous huth, oun vergef ous ououse Schelde, as so wy vergeven ououse Schelder, oun fuihr ous nigh ihn versikoungh, oun erloes ous won allem euel. Nit alles is Seeltersk – as huth, vergef - man nigh insteede foar nit roate dät uk noch bie Minssen. Depping, Voyage dans le Saterland, canton du département de l’Ems-Supérieur in Annales des voyages... publiées par M.Mlte – Brun. Tom 16 (Paris 1811) S. 32 It alderhillichst gebet yn Fryske lûden. Mei ynlieding en oantekens fan J.H. Brouwer. Assen 1964. S. 50, 109-110. Georg Bernhard Depping (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 116073934 (OGND) | VIAF: 46759873"}
{"id": "2525", "contents": "As Konsumente (Ferbruukere) wäide in dät Ökosystem aal Ökologiske Nisken beteekend, do uur Lieuweweesen freete. Do eerste Ferbruukere sunt aal, do Ärtjuugere (dät sunt foarallen Plonten), freete. Wan disse eerste Ferbruukere (Primärkonsumente) besunners groot sunt un besunners fuul freete konnene, wäide jo Megaherbivore naamd. N twäiden Ferbruuker (Sekundärkonsument) frät do eerste Ferbruukere, un dät gungt dan so fääre, bit die lääste Ferbruuker kumt, die fon neemens ieten wäd."}
{"id": "253", "contents": "Germanisk (dt. Germanisch) is ne Sproakgruppe ju der heert tou dät Indogermaniske. Tou dät Germaniske wäide do ätterstoundene (Unner-)Sproakgruppen reekend: Aastgermanisk Gotisk (uutstuurwen) Wäästgermanisk Anglofräisk d.i. Ängelsk un Fräisk (orange) Läichfrankisk, Läichdüütsk (ljoachtgräin), Afrikoansk Middeldüütsk, Düütsk (dunkergräin) Jiddisk Noudgermanisk Wääst-Noudgermanisk (ljoachtblau) Norwegisk Färoisk Isloundsk Aast-Noudgermanisk (dunkerblau) Deensk Swedisk Ju roode Lienje rakt dät Scheed twiske Noud- un Wäästgermanisk. Ju ooldst bekoande Germaniske Ienschrift wuud 1812 funen bie Negau in Aastriek. Ap n Hälm die deer funen wude stoant n Täkst die der datierd wäd twiske dät twäide Jierhunnert foar Kristus un dät eerste Jierhunnert ätter Kristus. In ne nouditalieniske Schrift is schrieuwen: hargasti teiwa Ju ooldst bekoande Germaniske Ienschrift ju in Runen schrieuwen is, stoant ap aan fon doo Gallehus-Houdene, uut dät füfte Jierhunnert. Op dän Houden stoant (uursät in latinske Schrift): ek hlewagastiR holtijaR horna tawido (Iek, Hlewagast fon [dät Täärp] Holt, hääbe dän Houden moaked.)"}
{"id": "2531", "contents": "Doo Produzente (Ärtjuugere) in n Ökosystem, dät sunt foarallen Plonten, sunt doo Lieuweweesen, doo (foarallen truch Photosynthese) organisk Materioal ärtjuuge un dän Suurstof (O2) uut dät Koolestofdioxid (CO2) hoalje. Uut dissen Gruund kon dät sunner Ärtjuugere neen Ökosystem reeke. Fuul Produzente sunt skienboar neen puure Produzente, joo woakse uk oafte ap dood organisk Materioal as Mul, Eed, Mjuks un mongs uk ap uumefaalene Boome."}
{"id": "2537", "contents": "N Hoolichmetal (dt. Halbmetall) is n Hoolichlaiter mäd n negativen indirekten Beendoustand (äng. band gap). In sukke Materiale lait ju Spitse fon dän Valenzbeend haager in Energie as die Boudem fon dän Laitengsbeend, man ju Spitse un die Boudem lääse ap n uur Punkt in ju Brillouinzone. Ju Foulge is, dät et groote Antaale Goate in dän Valenzbeend rakt, as uk Elektrone in dän Laitengsbeend, deeruum dät dät Ferminiveau bee Beende truchkjuuset. Dät rakt goude elektriske Laitenge. In fuul Aspekte hääbe sik disse Materiale also as n Metal, man in n ächt Metal lait dät Ferminiveau midde in n breeden Beend un rakt dät man een Soarte Laitengsdreegere. Dät Element Tin is n goud Biespil fon n Hoolichmetal. Fon Koolestof rakt dät uk ne Modifikation ju n Hoolichmetal deerstoalt, nämmelk Graphit. Interessant is, dät dät et n (hexagonoal) Bornitrid BN rakt, dät bolde jusälge Struktuur häd as Graphit, man mäd n litjen positiven Beendoustand. Bee Stoffe hääbe n delokalisierd System fon Pi-Elektrone. Ju Lokalisation is feroantwoudelk foar ju Bratte fon dän Beend un ju Mobilität fon do Laitengsdreegere deeroane, man ju is an sik nit genouch uum tou metallisk Behääben tou fieren. Ju Bielde wiest ne schematiske Fergliekenge fon ju"}
{"id": "2539", "contents": "Microtus is n Sleek fon litje Suugedierte. Deer heert uk juu Fäildmuus (Microtus arvalis) deertou. Kop un Rump sunt touhoope 83 - 178 mm loange un joo hääbe ne Stäitloangte fon 15-98 mm. Die Stäit is aaltiede kuuter as Kop un Rump, normoal minner as hoolich so loange. Dät Gewicht kon fon Oard tou Oard uk gjucht unnerscheedelk weese, toun Biespiel bie juu litje Oard Microtus oregoni 17-20 g, bie juu middelmäitige Oard Microtus pennsylvanicus 28-70 g un bie juu groote Oard Microtus xanthognathus 70-113 g. Doo Hiere in dät Fäl sunt normoal loange. In dissen Sleek rakt dät ätter Walker's Mammals of the World 14 rezente Unnersleeke, doo apdeeld wäide in 65 rezente Oarde. Dät is oawers striedich. Sleek Microtus Unnersleek Neodon Oard Microtus sikimensis Oard Microtus irene Oard Microtus juldaschi Unnersleek Phaiomys Oard Microtus leucurus Unnersleek Terricola Oard Microtus subterraneus Oard Microtus daghestanicus Oard Microtus multiplex Oard Microtus liechtensteini Oard Microtus tatricus Oard Microtus bavaricus Oard Microtus majori Oard Microtus nasarovi Oard Microtus schelkovnikovi Oard Microtus savii Oard Microtus gerbei Oard Microtus felteni Oard Microtus duodecimcostatus Oard Microtus lusitanicus Oard Microtus thomasi Unnersleek Pitymys Oard Microtus pinetorum Oard Microtus quasiater Unnerslekk Herpetomys Oard Microtus guatemalensis Unnersleek Pedomys Oard"}
{"id": "254", "contents": "Ju Geskichte fertält, wo alles sik äntwikkeld häd, wät aal geböard is. Ju Geskichte kon sik gjuchte ap Gebiete do tichte bie uus sunt, af do fääre wääge sunt. Ephesos - Heliand - Julius Caesar - Roomske Riek Teppich fon Bayeux - Hillige Roomske Riek - Radbod Berliner Muure - Eerste Waareldkriech - Irakkriech - Kongräs fon Wien - Nazi-Düütsklound - Sowjetunion - Twäide Waareldkriech materielle Geskichte - Geskichte fon Seelterlound"}
{"id": "2540", "contents": "Juu Fäildmuus (Microtus arvalis) is n eurasisk Suugediert. Me sjucht doo nit oafte, owwol dät in Middeleuropa fon aal Suugedierte ap maaste Fäildmuuse rakt (sogoar moor as Moanskene). Natüürelk is juu Oard (ätter juu IUCN, 2008) nit in Gefoar (least concern). Dät rakt Fäildmuuse fon dät noudelke Iberiske Hoolichailound bit Sibirien un juu Mongoläi in dät Aaste. In groote Deele fon Suud-Europa rakt dät neen Fäildmuuse, uk nit in Skandinavien. Ap dät Kanoalailound Guernsey rakt dät uk Fäildmuuse. Ap doo britiske Ailounde rakt dät fon Natuur uut uk neen Fäildmuuse, man ap doo Orkney-Ailounde wuuden joo prähistorisk ienfierd. In dissen Lieuwendsruum is juu in ne Hööchte fon bit tou 2600 m tou fienden. IUCN-Siede uur juu Fäildmuus, ap Ängelsk"}
{"id": "2542", "contents": "Microtus pennsylvanicus is nai früünd mäd juu Fäildmuus un wächt 28 - 70 g. Juu Oard lieuwet in groote Deele fon Noudamerikoa, foarallen in fuchtich Gäärslound. Die Lieuwendsruum fon eenpelde Dierte is oawers fuul litjer: N Montje häd n Lieuwendsruum fon 300 m2 un n Wieuwke n Lieuwendsruum fon 140 m2. In Fräiegaid kricht n Wieuwke in n Truchsnit 3,5 moal in dät Jier moorere Bäidene. In Gefangenskup gungt dät sogoar bit tou 17 moal. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9 IUCN-Siede uur Microtus pennsylvanicus"}
{"id": "2549", "contents": "Microtus xanthognathus uut groote Deele fon Kanada un Alaska heert tou doo grootste Oarde in dän Sleek Microtus. Juu Oard is nai früünd mäd juu heemske Fäildmuus. Doo Dierte lieuwje in junge Woolde ieuwenske Siepen af Sumpe in n 15-20 cm unnergruundsk Muusenääst uut Ho. Deer wäide in Suumerdai doo litje Bäidene bädden. Sun Bäiden fon disse Oard wäd gau groot un frät dan foarallen Gäärs, man uk uur Plonten. Dät Diert uurwintert dan touhoope mäd eenige Moate in dät Muusenääst, wier joo uk n Foorroat hääbe. Oafte stäärft in dän Winter n oold Diert. Wan die Winter foarbie is, kumt dät Diert wier uut dät Muusenääst. Wan dät Suumer wäd, is it al groot nouch, uum sälwen Bäidene tou kriegjen. Dan wäd dät Diert oold. Maasttied stäärft dät in dän touken Winter. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9 Smithsonian Institution's National Museum of Natural History Ap Ängelsk Juu IUCN-Siede fon juu Oard"}
{"id": "255", "contents": "Seelterlound häd fröier fielicht heerd tou ju Comitia Sygeltra. Daach spräkt fuul foar ne Besiedelenge fon dät Noude häär. Ju Tied fon Besiedelenge kon lääse in dät alfte Jierhunnert. Ju ooldste Uurkunde stamt uut 1319. Seelterlound hied goude Kontakte ätter dät Noude, man uk ätter dät Suude wai. In dät Jier 1400 wäd dät fon dän Groaf fon Tecklenbuurich an Munster uurdrain. Man in ju Tied wäide uk do aastfräiske Ienfloude gratter. Seelterlound hied noch loange ne bestimde Oainständegaid un kreech uk noch ne Sunnerloage truch Honnel un Skipfoart. Al siet 1535 foont die lutterske Gloowe Iengong in Seelterlound, wät duurde bit 1630. Die seelter Honnel profitierde eerste fon ju frantsööske Besättenge (1795-1812), man koom leeter toun Stilstand. Dät broachte Äärmoud, bit in näiere Tied uur Ärwäärbswällen fuunen wuuden. TOUHOOPEFOATENGE. Uut dät 14. un dät 15. Jierhunnert uurlääwerde Uurkunden wiese foarallen Kontakte fon Seelterlound ätter dät Noude wai. Sproakelke Ärwäägengen läite sluute ap ne Besiedelenge foar dät 11. Jierhunnert fon ju Oamsemundenge häär. Siet 1400 waas Seelterlound unner munsterske Härskup bit 1812, as et tou Ooldenbuurich koom. (Siedenuumere beluuke sik ap Kramer 1994, wan nit uurs anroat). Ap Gruund fon dän Noome fon Seelterlound wäd wäil ounnuumen dät dät Lound"}
{"id": "2551", "contents": "Rhinolophus is n Sleek fon do Fläddermuuse. Die Sleek is die eensiche in ju Familie Rhinolophidae. Ju is also monotypisk. Besunners typisk is die Apbau fon ju Noose. Uum do Noosepiepen hääruume is n breeden Rant uut Häid, die n bitje an n Houfiersen ärinnert un buppe bienaist bit tou do Oogene gungt. In dissen Rant is unner do Noosepiepen n düütelken Käärf. Uur do Noosepiepen is ju Sella, n Deel, die an n Äkse ärinnert. Uur disse Sella is ne Twäärs-Foolde un uur disse Foolde is ju Lanzette, n spitsen, trjokaantigen Deel, die uumehooch wiesd. Die Sleek wäd apdeeld in 12 Oarde-Gruppen, do der apdeeld wäide in 62 Oarde, wierfon 5 in Europa lieuwje. Sleek Rhinolophus Oarde-Gruppe megaphyllus Oard Rhinolophus megaphyllus Oard Rhinolophus celebensis Oard Rhinolophus virgo Oard Rhinolophus borneensis Oard Rhinolophus nereis Oard Rhinolophus anderseni Oard Rhinolophus malayanus Oarde-Gruppe rouxi Oard Rhinolophus stheno Oard Rhinolophus thomasi Oard Rhinolophus rouxi Oard Rhinolophus affinis Oard Rhinolophus acuminatus Oarde-Gruppe pusillus Oard Rhinolophus lepidus Oard Rhinolophus pusillus Oard Rhinolophus cornutus Oard Rhinolophus subbaidius Oard Rhinolophus monocerus Oard Rhinolophus cognatus Oard Rhinolophus imaizumii Oarde-Gruppe euryotis Oard Rhinolophus euryotis Oard Rhinolophus creaghi Oard Rhinolophus canuti Oard Rhinolophus arcuatus Oard Rhinolophus coelophyllus Oard Rhinolophus shameli"}
{"id": "2553", "contents": "Rhinolophus ferrumequinum is ju grootste europäiske Oard uut dän Fläddermuus-Sleek Rhinolophus. Afwäil ju IUCN ju Oard as „Least concern“ (Nit in Gefoar) ap hiere Roode Lieste häd, is ju in fuul Gebiete uutstuurwen, toun Biespiel in do Niederlounde un in Belgien, fielicht uk ap Malta. In Düütsklound rakt dät uk bloot noch een Gebuurtsstoowe in Bayern, wierbie uum Trier tou uk wäkke uut Luxembuurich fljooge. As aal do Fläddermuuse in dän Sleek Rhinolophus, häd ju Oard n komplizierden Apbau fon ju Noose. So rakt dät in dissen Sleek uur do Noosepiepen n Deel, wät as Sella beteekend wäd, un disse Sella ärinnerd n bitje an ne Äkse un häd two oustoundende Eenden. Bie disse Oard, Rhinolophus ferrumequinum, is dät buppere Eende stump un dät uur spits. Dät Fäl is ap ju Bupperkaante griesbruun af gries un n bitje rood is uk deerbie. Ju Unnerkaante ljoachtgries un mongs n bitje jeelsk. Junge Dierte sunt ap ju Bupperkaante so gries as Äske. Ju Häid an do Flöägele un do Oore is ljoacht-griesbruun. Kop un Rump sunt touhoope 57-71 mm, die Stäit is 35-43 mm un die Unnerflöägel 54-61 mm loange. Dät Diert kon sien Flöägele 35-40 cm uutbreedje un wächt 17-34 g."}
{"id": "2556", "contents": "Literatuur (fon Latiensk littera, Bräif/as wieuwelken Singular uk Boukstäf un litterae, Wietenskup etc.) kon sik beluuke ap... Flugge Literatuur Wietenskuppelke Literatuur, toun Biespil uur Seelterlound"}
{"id": "2557", "contents": "Doo Alpen sunt hooge Bierge in Europa. Die Montblanc (4.811 m) is deer die hoochste Bierich fon. Doo Alpen heere tou ferscheedene Lounde: Monaco, Frankriek, Italien, Swaits, Liechtenstein, Aastriek, Düütsklound un Slowenien."}
{"id": "2559", "contents": "Die Rhien is ne Äi in Europa, ju Äi is 1.230 km loang. Die Rhien fljut truch ju Swaits, Liechtensteen, Aastriek, Frankriek, Düütsklound un do Niederlounde. Do bee wichtichste Wäl-Äien buppe in do Swaitser Alpen sunt die Faander-Rhien un die Bääter-Rhien. Jo fljoote in Reichenau ap'e Naite fon Chur in Graubünden touhoope, wier die Alpen-Rhien bie äntstoant. Die Alpenrhien fljut fon Graubünden uut een Antje loangs dät Skeed twiske ju Swaits ap'e eene, Liechtensteen un Aastriek ap'e uur Siede. Bie Hard, ap'e Naite fon Bregenz in't aastriekiske Buundeslound Vorarlberg, fljut die Alpenrhien in dän Bodensee. Die Bodensee, iendeeld in Buppersee un Unnersee, do truch dän See-Rhien bie Konstanz ferbuunen sunt, tält al tou dän Hoochrhien. Die gungt unner dän Bodensee noch fääre bit ätter Basel. Ju wichtichste Äi, ju in dän Hoochrhien fljut, is ju Aare. Dät is uk ju loangste Äi, ju bloot in'e Swaits ferlopt. Bekoand is die Hoochrhien uk foar dän Rhienfaal bie Schaffhausen Die Bupperrhien twiske Basel un Bingen häd two wichtige Sieden-Äien fon gjuchts, näämelk dän Neckar bie Mannheim un dän Main ap dät Juunouger juunuur Mainz. Fon links kuume, bie Straßbuurich, ju Ill, un bie Bingen, wier die Bupperrhien eendet, ju Nahe. Unner ju"}
{"id": "256", "contents": "Gesina Siemer (*13. Oktober 1911 in Roomelse; † 6. August 2007 in Ait) wuuks in Roomelse ap as Dochter fon dän Smid Nikolaus Siemer. Fon Siemer kon me kweede, dät ju as eerste in dät Seelterske dichtede. Ju beginde 1928 mäd dichtjen, wierbie ju ap Anräägenge fon Pestoor Kokenge hiere seelter Määmesproake benutsede. In ju Skrieuwwiese kuud ju sik deerbie stutsje ap ju seelter Spräkwoudesamlenge, ju Julius Bröring 1901 hääruutroat hiede. Hiere eerste Gedicht – wäil Din unbekoande Stierwedai - waas ätter ne Preetenje fon dän Pestoor. Do Gedichte ärskeenen domoals in do Heimatblätter fon ju Oldenburgische Volkszeitung. Ju häd Louts Hinerks Tjoue (hiere eensige Prosa) in 1931-32 skrieuwen. Ätters hilkede ju ätter dät Rhienlound un dan ap t Oaler sätten jo sik in Ait deel. Ätter 1970 is ju fääre geen mäd skrieuwen. Hiere Dichtsammelnenge is in 1977 in Ju Seelter Kroune ärskienen. Louts Hinerks Tjoue is leeter nochmoal in Seelter Tjoue uutroat. As Hermann Janssen uut Amerikoa tourääch keem häd hie foar ju Säitenge skrieuwen (Lesebouk foar Seelterlound, 1953-1965) un ferskäidene Gedichte fon Siemer publiziert. In 2007 sunt two Bouke fon Siemer ärskienen, Dät ganse Lieuwend un Fiene Stemmen. Ap 6. August 2008, an hieren eersten Stierwedai, is"}
{"id": "2562", "contents": "Luxembuurich Stääd (Frantsoosk: Luxembourg, Düütsk: Luxemburg) is ju Haudstääd fon Luxembuurich. Deer lieuwje ungefeer 83.000 Moanskene (2007). In ju Agglomeration woonje ungefeer 110.000 Ljuude. In 963 baude Groaf Siegfried fon Luxembuurich n Kastäil mäd ne eenfache Ferdäägenengsmuure ap dän Bock-Fäls. Deertruch is Luxembuurich äntsteen. In do naiste Jierhunnerte sunt an ju Wäästsiede noch two Ferdäägenengslinien moaked. Bie dät Kongräs fon London 1867 wuude Luxembuurich neutraal ferkloord un moasten do Ferdäägenengswierke oubaud wäide. Commons: Luxemburg Stääd – Mediendoatäie"}
{"id": "2565", "contents": "Rhinopoma is die eensiche Sleek uut juu Familie Rhinopomatidae. Dät rakt disse Fläddermuuse in Deele fon Afrikoa un Asien. Kop un Rump sunt touhoope 53 bit 90 mm loange. N apfaalend Määrkmoal is die loange Stäit mäd 43-75 mm, wierbie juu Flöägelhäid, juu bie dissen Sleek, as bie doo uur Fläddermuuse uk, uum doo bääterste Beene hääruume gungt bit tou dän Stäit, deer oawers gjucht kuut is. Sun Diert wächt 6 bit 14 g. Rhinopoma microphyllum (Marokko, Mauretanien, Burkina Faso, Nigeria, Kamerun, Ägypten, Sudan, Israel, Saudi-Arabien bit Afghanistan un Suud-Indien, uk ap Sumatra) Rhinopoma muscatellum (Fereende Arabiske Emirate, Oman, Iran, Suud-Afghanistan, Pakistan un Indien) Rhinopoma hardwickei (Marokko un Senegal bit Ägypten un Somalia, Israel un Yemen bit Afghanistan un Indien, uk ap Sokotra) Rhinopoma macinnesi (Äthiopien, Kenia un Somalia) Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "2566", "contents": "Malawi is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed fon... Sambia Mosambik Tansania"}
{"id": "2567", "contents": "Mali is n Lound in Afrikoa Dät wäd begränsed fon... Algerien Niger Burkina Faso juu Älfenbeenkuste Guinea Senegal"}
{"id": "2568", "contents": "Marokko is n Lound in Noudwääst-Afrikoa."}
{"id": "2569", "contents": "Noudamerikoa is n Kontinent un heert tou Amerikoa. Tou dän grootsten Deel bestoant dät uut Kanada, doo Fereende Stoaten fon Amerikoa un Mexiko. Man dät rakt toun Biespil uk Ailoundstoaten un ouhongige Ailounde, doo tou Noudamerikoa heere."}
{"id": "257", "contents": "Gewicht is ju Oainskup fon n Körper, ju der ounrakt, wo stäärk hie fon de Äide anleeken wäd. Gewicht kon meeten wäide mäd: ju Wächte die Änster"}
{"id": "2570", "contents": "Doo Flinnerkene (Lepidoptera) sunt ne Oardenge fon doo Insekte. Doo Flinnerkene hääbe gjucht schalferche Juuken, doo oafte buunt sunt. Mongs hääbe joo sogoar n Röäk. Buutendät hääbe joo komplisierde Muulereewen: Joo suuge hiere Kost mäd ne Oard Roor. Juuke fon juu Oard Aglais urticae unner dät Mikroskop Juu ganse Flinnerke Aglais urticae, düütsk:Kleiner Fuchs"}
{"id": "2572", "contents": "Suudamerikoa is n Kontinent. Dät heert tou Amerikoa. Argentinien Bolivien Brasilien Chile Ecuador Falkland-Ailounde (heert tou Groot-Britannien) Frantsöösk-Guayana (heert tou Frankriek) Guyana Kolumbien Paraguay Peru Suriname Uruguay Venezuela"}
{"id": "2574", "contents": "Mauretanien is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed fon... juu Wääst-Sahara Algerien Mali Senegal dän Atlantik"}
{"id": "2575", "contents": "Doo Emballonuridae sunt ne Familie fon doo Fläddermuuse. In disse Familie rakt dät 13 rezente Sleeke, doo in 49 Oarde apdeeld wäide. Taphozous Saccolaimus Mosia Emballonura Coleura Rhynchonycteris Centronycteris Balantiopteryx Saccopteryx Cormura Peropteryx Cyttarops Diclidurus Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "2576", "contents": "N Aquarium is n Woaterbäkken uut Glääs, deeroane kon me Fiske un uur Woaterdierte pleegje. Deerbie is toun Biespil die pH-Wäid gjucht wichtich."}
{"id": "2578", "contents": "Juu Sahara, fon Arabisk صحراء‎, ṣaḥrā (Wüüste), is ne Wüüste in Noud-Afrikoa. Juu is so'wät 8,6 Millionen km2 groot. Juu is gjucht loangsk, juu Truchmäite fon Aaste (Port Sudan) ätter Wääste (Nouadhibou) bedrächt 5500 km, fon Noude ätter Suude an juu breedeste Steede (Biskra ätter Agadez) \"bloot\" so'wät 2000 km. Suudelk fonne Sahara kumt die Sahel. Die grootste Deel fon juu Sahara wierket as ne Ieuwene, man juu Qattara-Molle in dät Noud-Wääste fon Ägypten lait 137 m djoop unner dän Meeresspeegel, man dät rakt uk doo Ahggar-Bieriche in dät Suude fon Algerien un doo Tebesti-Bieriche in dän noudelken Tschad. Deer kon me Bieriche mäd moor as 3000 m Hoochte fiende. 68 % fon juu Sahara sunt steeniche Ieuwenen, 22 % Soundwüüste mäd Duunen un 10% sunt Steenbierge un Höäwele. In dän Noudelken Haaldeel fon juu Wüüste kon me foarallen Kalksteen un Laie fiende, man dät rakt uk bienaist aal uur Steene in juu Sahara. Die Sound koom fon groote Sarksteenbieriche in juu Midde fon juu Sahara. Doo sunt dan ferweederd, wiertruch die Sound äntstuude, die dan truch Äien in ferskeedene Deele fon juu Sahara späilt wuude un in dät Pleistozän truch Wiend un Woater fääre ferdeeld wuude. Algerien Tschad Ägypten"}
{"id": "2579", "contents": "Mauritius is n Ailound-Stoat in dän Indiske Ozean. Dät heert tou Afrikoa."}
{"id": "258", "contents": "Giftpetersilje (Aethusa cynapium) is oafters ap goude Gruunde tou fienden un as Jood sweer tou fernäilen. Ju lät bolde as de Tuunpetersilie un schällen al oafters Ljuude fon kroank wuuden weese truch Ferwikselnge. As Giftplonte is se uus lastich un wie fernäile se truch Oumjoon uumdät se neen Säid smit un uk do Wuttele uutgreeuwe. Kanne kon man se licht an de wiete Blöite. Ju woakst fon Mai bit tou Häärst in oolde Tuune an Häägen, ap Äkkere un Schutbälte. Ju uur läige Soarte agrestis wäd man 15 cm un woakst ap Baulound."}
{"id": "2580", "contents": "Mosambik af Mozambique is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed fon... Tansania Malawi Sambia Simbabwe Suudafrikoa Swasilound dän Indiske Ozean"}
{"id": "2583", "contents": "Namibia is n Lound in Afrikoa Dät wäd begränsed fon... Angola Sambia Botswana Suudafrikoa un dän Atlantik"}
{"id": "2584", "contents": "As neoten beteekend me besunners bie Amphibien n Diert, wät foar sin ganse Lieuwend n \"Jung Diert\" blift (toun Biespil n Poagestäit), man daach Bäidene kriege kon. Bekoand foar düt Määrkmoal is dät Axolotl (Ambystoma mexicanum), bie disse Oard kon die Schildkäddel dät Hormon Thyroxin nit uutflappe, wiertruch dät Diert neen Metamorphose moakje kon."}
{"id": "2585", "contents": "Juu Metamorphose is juu Ferannerenge fon dän Phänotyp, wan junge Dierte, toun Biespil Insekten un Amphibien, eerste Moaden af Poagestäite sunt un sik, wan joo gratter wäide, tou n uutwoaksen Insekt af n uutwoaksenen Poage äntwikkelje."}
{"id": "2587", "contents": "Taphozous is n Sleek fon doo Fläddermuuse uut Deele fon Afrikoa, Asien un Australien. Kop un Rump sunt touhoope 62 bit 100 mm loange, die Unnerierm is 50 bit 75 mm un die Stäit 12-35 mm. N Diert uut dissen Sleek wächt 10 bit 50 g. Juu Unnerkaante fon sunne Fläddermuus is oafte ljoachter as juu Bupperkaante. Sleek Taphozous Unnersleek Taphozous Oard Taphozous mauritianus Oard Taphozous hildegardae Oard Taphozous perforatus Oard Taphozous longimanus Oard Taphozous melanopogon Oard Taphozous philippinensis Oard Taphozous theobaldi Oard Taphozous georgianus Oard Taphozous hilli Oard Taphozous kapalgensis Oard Taphozous australis Unnersleek Liponycteris Oard Taphozous hamiltoni Oard Taphozous nudiventris Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "2588", "contents": "Dakar is ju Haudstääd fon Senegal. Dät lait ap dät Hoolichailound Kap Verde, die wäästelkste Punkt fon dät Fäästlound fon Afrika. Weegen disse Loage is ju Stääd oaind foar dän Honnel mäd Europa un Amerikoa un is ju uutwoaksen tou een fon do wichtichste Hauengen in dät Gestrich. Ju Stääd lait in dät Gestrich mäd dän glieke Noome Dakar. Unner ju Foulkställenge fon 2002 hied ju Meente Dakar 955.897 Ienwoonere un ju Agglomeration 2.267.356 Ienwoonere. Dakar is gruunded fon do Frantsoosen 1857. In dät Jier 1902 wuud dät ju Haudstääd fon Frantsöösk Wääst-Afrikoa, ne Rulle ju ju uurnoom fon Saint-Louis. Fon 1959 bit 1960 was dät ju Haudstääd fon ju Mali Federation, ju der kuut besteen häd, deerätter fon ju Republik Senegal. Fon dät 16. bit dät 19. Jierhunnert waas Dakar n wichtich Zentrum foar dän Sklaawenhonnel. Moor Sklaawen wuuden uut Dakar ätter Amerikoa soand as uut wäkke uur apaate afrikoanske Hauenge. Dät Fort D'Estrees ap dät Ailound Gorée, wier do Skaawen heelden, ferhonneld in inschieped wuuden, is ätter ju uunouhongigaid restaurierd un wäd nu ferwoand as Museum. Dakar roate sin Noome an dän bekoande Rallye Dakar un bildede uk oafte dän Eendepunkt deerfon. Akon (1981), Senegalesisk-Amerikoansken Sjunger Henri Camara"}
{"id": "2589", "contents": "Senegal is n Lound in Afrikoa. Ju Haudstääd is Dakar."}
{"id": "259", "contents": "N Biespil fon do ooldfräiske Gjuchtshondschrifte is dät Brookmer Gjucht, so as die Gäistelke Osbrond dät 1345 apschreeuw. Thit ist thiu forme kere, ther Brocmon ekeren hebbath, thet hira rediewa skelin thingia hira ierim vt andene ende.*Alsa tha rediewa alra erest on gungath, and to hape kemen send, sa skelen hia al vnder ena suera eta mena loghe oppa sancte Iacobe, thet hia buta penningum and buta bedum helpa skele tha erma alsa tha rika, and tha fiunde alsa tha friunde.*And sprecma thene rediewa on vmbe tha lessa meyde ief vmbe tha marra, sa vndgungere mith sex monnum, vnder tha forma and vnder tha other berninghe, and hi se selva thi soginda. And thi talemon wite tha sibbe, ther vr thene sueren heth, ther tha werde leda skel mith sex ethum; and thi talemon vndvnge ac alsa vmbe tha meyde; and tha redieua driwe thet riucht forth fon tha talemonnem, ther thenna weldech send. And hveder sa tha redieua, io{f}tha talemonne, thius werde brech, sa reke hi the liudum achta merch, and tha rivchtrum ene halwe hageste merk; and thi clagere bisvere sine meyde. And ne driuath tha talemon iof tha redieua thith riucht naut forth, sa geie hia mith"}
{"id": "2590", "contents": "Kap Verde of do Kapverdiske Ailounde (portugiesisk: Cabo Verde) is n Lound (Ailoundegruppe) foar ju Wäästkuste fon Afrikoa. Die Archipel hiet toufoarne Ilhas de Cabo Verde un is so naamd weegen ju Loage fon do Ailounde juunuur dän Kap Verde (gräinen Kap), die wäästelke Punkt fon dät afrikoanske Fäästlound in Senegal. As dät Lound uunouhongich wuud, is die Noome annerd tou Cabo Verde. Kap Verde waas uunbewoond as 1460 do Portugiesen ap do Ailounde koomen, do dan ätters Deel uutmoakeden fon dät portugiesiske Riek. Jo siedelden sik 1462 an ap Santiago un 1587 wuud ju Ailoundegruppe ne portugiesiske Kolonie. Do Ailounde bildeden deerbie ne wichtige Steede foar dän Sklaawenhonnel. Ju Befoulkenge fon Kap Verde is deertruch äntsteen uut ne Moangelse fon portugiesiske Koloniste un afrikoanske Sklaawen. Skiepe unnerwains fon Europa ätter aal Wiendstriche, do hier anlaiden, noomen Woater, Geflöägel un Fruchte ien. In Tuusk roaten do Seefoardere do Kapverdier maastens rookartikkele, as Piepen, Toobak, man uk Kloodenge. Dit wiest sik uut do Raisefertälstere fon dän mechelsken Raiser Jean Francois Michel. Sien Chronike sunt ne gans wichtige Wälle foar ju Geskichte fon dit Lound. Hie waas 1752 ap Truchfoart ätter China un ferbleeuw alwen Deege in Kap Verde. Uk die britiske"}
{"id": "2591", "contents": "Niger is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed fon... Algerien Libyen dän Tschad Nigeria Benin Burkina Faso Mali"}
{"id": "2592", "contents": "Saccolaimus is n Sleek fon doo Fläddermuuse uut Deele fon Afrikoa, Asien, Australien un dät uur Oseanien. Moonige Ljuude kweede, dät is n Unnersleek fon Taphozous. Saccolaimus peli (Liberia bit Wääst-Kenia un Noudaast-Angola) Saccolaimus saccolaimus (Juu Nominatfoarm uut Indien, Bangladesch, Burma, dät Malaiiske Hoolichailound, Sri Lanka, Great Nicobar, Sumatra, Java, Borneo, doo Talaud-Ailounde, Sulawesi, Timor, Halmahera, Näi-Guinea, Guadalcanal un in Australien dät noudwäästelke Northern Territory un dät noudaastelke Queensland) Saccolaimus pluto (ap doo Philipinen) Saccolaimus flaviventris (Suudaast-Papua-Näiguinea un Australien buute Tasmanien) Saccolaimus mixtus (dät Suudelke un aastelke Näiguinea, Koap York un dät noudelke Queensland) Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "2593", "contents": "Nigeria is n Lound in Afrikoa. Dät wäd beskat fon... Benin Niger Tschad Kamerun dän Atlantik, gnauer gekweeden, dän Golf fon Guinea"}
{"id": "2594", "contents": "Ruanda is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed fon... Uganda Tansania Burundi juu Demokratiske Republik Kongo"}
{"id": "2595", "contents": "Dät Klavier is n Musikinstrument mäd ne Tastatuur un Säiden, do truch Hoomere ansloain wäide. N gans Instrument Tastatuur Säiden Mechanik Al Pythagoras hiede so'wät 500 f. Chr. n Monochord. Dät hiede bloot een Säide, ju plukked wuude as däälich do Säiden fon ne Gitarre. Deermäd unnersäikede hie do Intervalle. Leeter moakede me sukke Instrumente mäd moorere Säiden. So äntstuude, ieuwenske gjucht fuul uur Instrumente, uk dät Klavichord. Deerbie häd me ap ne Taste drukked un dan wuude mäd Hälpe fon ne Heeuwelte fon unnern mäd n plat blikken Ding ansloain. Dät Probleem bie sukke allere Klavichorde waas, dät een Säide, fon ferskeedene Tasten uut ansloain, wült jo ferskeeden loange klingende Deele hiede, moorere Toone moakje kuude, as dät Monochord uk. Un do ferskeedene Toone fon een Säide kuude me nit tou de glieke Tied anslo. Eerste in dät 17. Jierhunnert roate dät Klavichorde, wier tou älke Taste aan Säidenchor heerde. Do hieden düt Probleem dan nit moor. Man dät Klavichord waas fuuls tou liesken foar n grooten Konzertsoal. Dät Cembalo uut dät 15. Jierhunnert, wät däälich uk noch mongs tou heeren is, kuude sien Säiden mäd Fuggenkiele plukje. Bartolomeo Cristofori baude as eersten n Klavier, as et dät so"}
{"id": "2597", "contents": "Sambia is n Lound in Afrikoa Dät wäd begränsed fon... Juu Demokratiske Republik Kongo Tansania Malawi Mosambik Simbabwe Botsuana Namibia Angola"}
{"id": "2598", "contents": "Sao Tome un Principe sunt touhoope n Ailoundstoat in dän Golf fon Guinea, n Deel fon dän Atlantik foar de Kuste fon Wääst-Afrikoa."}
{"id": "260", "contents": "Gliekgjuchtenge (dt. Gleichrichtung) beteekent ju Uumwonnelenge fon Wikselstroom in Gliekstroom. Elektroniske Apparoate benöödigje ne Glieksponnenge. Deer kumt ju eerste Anweendenge fon n Diode an t Lucht. Wan wie ne sinusfoarmige Wikselsponnenge truch n Diode toufiere an n Wierstand, dan lapt truch dän Wierstand n hoolich-sinusfoarmigen Stroom (sjuch ju Teekenge hier unner). Uur dän Wierstand stoant dan fonsälwen uk ne hoolich-sinusfoarmige Sponnenge, dan deer jält V = I x R. Ju Sponnenge wäd sieläärge nit negativ, mar ju annert sik daach stäärk. Wie naame dät ne pulsierjende Glieksponnenge. Uum deerfon ne ächte Glieksponnenge tou kriegen, bruuke wie n Kondensator (sjuch hier unner). Nu annert sik ju Sponnenge noch man n bitsken un wofuul ju sik annert, honget je ou fon ju Grööte fon dän Kondensator un dän Wierstand. Nieme wie oun, dät ju Glieksponnenge 10 Volt is un die Wierstand R = 1000 Ω, dan lapt truch dän Wierstand n Stroom fon 10/1000 is 0,01 Ampêre (=10 milliAmpêre = 10 mA). Wät in Fakt geböärt, is dät die Kondensator, älke Moal as ju Wikselsponnenge maximoal positiv is, ieuwkes truch ju Diode bieleeden wäd. Dät geböärt also insen in n Tied t = 0,02 s. Wollen wie nu dät ju Sponnengsannerenge, ju"}
{"id": "2600", "contents": "Doo Seychelle sunt n Ailoundstoat noudelk fon Madagaskar in dän Indiske Ozean. Dät heert tou Afrikoa."}
{"id": "2602", "contents": "Mäd dän Begriep \"Klima\" beteekend me dän Middelsleek fon aal Weeder-Toustande een Steedegnau so, juu jierelke Foulge fon ferscheedene Weeder-Toustande an disse Steede apnunner. Wan me nu kwäd: \"Dät Klima in juu Region XY is gjucht heet\", dan betjut dät nit, dät et deer neen koolde Deege rakt, sunnerje dät dät in n jierelken Truchsleek gjucht heet is. Juu Wietenskup fon dät Klima hat Klimatologie."}
{"id": "2604", "contents": "As Weeder beteekent me n kuuten Toustand fon juu Atmosphäre an ne Steede ap juu Äidbupperkaante. Dät is t. B. Rien, Sunnenschien, Hatte un Keelde, man uk n beleekenen Heemel. Juu Wietenskup fon dät Weeder hat Meteorologie. Klima"}
{"id": "2606", "contents": "Ne Wulke is n Hoop fon Woaterdruppen in juu Luft. Dät kumt deerfon, dät heet Woater tou Damp wäd, die dan in juu Luft gungt un leeter, wan hie koold wäd, wier tou Woater wäd. Dät is dan kondensierd."}
{"id": "2608", "contents": "Die Loundkring Altenkirchen is n Loundkring in Rhienlound-Palts."}
{"id": "2609", "contents": "Die Loundkring Bad Kreuznach is n Loundkring fon Rhienlound-Palts"}
{"id": "261", "contents": "Wan ju eene Träid fon ne elektriske Laitenge immer positiv is un ju Uur negativ, dan hat dät Glieksponnenge. Ne Batterie lääwert ne Glieksponnenge (dt. Gleichspannung). Wan me ne Laampe af sowät anslut ap ne Glieksponnenge, dan lapt deer n Gliekstroom truch."}
{"id": "2612", "contents": "Die Loundkring Ahrweiler is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2614", "contents": "Die Loundkring Alzey-Worms is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2616", "contents": "Die Loundkring Bad Dürkheim is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2617", "contents": "Die Loundkring Bernkastel-Wittlich is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2618", "contents": "Die Loundkring Birkenfeld is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2619", "contents": "Juu Atmosphäre (fon griechisk ἀτμός, atmós „Damp“ un σφαῖρα, sphaira „Kuugel“) is juu Gasloage uum aan Planet tou. Ätter buppen wäd dät Gas dan tänner, bit dät Vakuum fon ju Waareldruumte kumt. Klima Weeder Äid-Atmosphäre"}
{"id": "262", "contents": "Seelterlound is wäil siet ju Christianisierenge katoolsk weesen. Daach bleeuw dät litje Lound loange foar ju Buutewaareld uunbekoand, wät me sjucht an ju Ferteekenge ap oolde Koarten (Kramer 1994:18). Daach waas Seelterlound nit gans ousleeten un so foont uk dän lutterske Gloowe Iengong. Al in 1535 rakt dät Teekene deerfon (Wi412) un as 1613 die katoolske Gloowe wier in dät Amt Kloppenbuurich ienfierd wäd, fiende sik in Seelterlound träi lutterske Preetjere. Ju Rekatholisierengs-Oarbaid stokkede oawers al in 1618, as die trüütichjierige Kriech uutbriek. Noch immer wäd fertäld fon do Mansfäilder, do in n Dezember 1622 uur dän befäärsenen Foan in Seelterlound ountroangen un deer schräkkelk huuseden (Tr12f., Ni478, M3.79f.). In 1649 hat et, dät dät Säspel Strukelje bolde äntfoulked is (Br45). Noch bit 1630 mouten lutterske Preetjere in hiere Amt blieuwen weese (Wi419). Fon 1642 bit 1651 roat dät Pestoor Manegolt foar gans Seelterlound. Ju Säärke waas oawers wäil so ferwuuden, dät hie dät nit bewaltigje kude. So wuuden fon 1651 bit 1660 (in Skäddel bit 1664) Jesuite ätter Seelterlound soand (Juunreformation). Deerätter koomen wier Waareldsgäistelke. Uur ne Foulge fon ju Rekatholisierenge sjuch bie Tjootern. Literatuur uur Seelterlound. Katoolske Säärke Ju Fräisensäärke in Room. Ju seelter Biebel-Uursättenge."}
{"id": "2620", "contents": "Juu Äid-Atmosphäre is juu Atmosphäre fon juu Äide. Juu wächt so'wät 5,15 · 1018 kg. Dät Gas fon juu Äid-Atmosphäre hat Luft, dät is ne Miskenge uut foarallen Stikstof un Suurstof, man uk uur Stoffe as toun Biespiel Koolestofdioxid. Iendeelenge ätter doo Temperatuure Hier is ne Bielde uut dän Waareldruum fon juu Moune, deerfoar juu Äide mäd hiere Atmosphäre. Klima Weeder"}
{"id": "2622", "contents": "Die Loundkring Cochem-Zell is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2623", "contents": "Die Tuunersbierichkring is n Loundkring in Rhienlound-Palts."}
{"id": "2625", "contents": "Die Loundkring Bitburg-Prüm af Eifelkring Bitburg-Prüm is n Loundkring in Rhienlound-Palts."}
{"id": "2626", "contents": "Die Loundkring Germersheim is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2628", "contents": "Sofia (Bulgarisk: София, Sofija) is ju Haudstääd fon Bulgarien. Deer woonje 1.402.417 (Feb. 2010) Ljuude un ju is ju grootste Stääd fon dät Lound. Sofia rakt dät langer as 5000 Jiere, un näiere archäologiske Unnersäikengen läite fermoudje, dät deer al in ju Steentied een Siedelenge waas. Alexander die Groote un do Roomske hääbe ju Stääd in hiere Tied äroberd. In dät Jier 447 ä.Kr. koomen do Hunnen un fernäilden aal ju Stääd. Deerätter wude ju unner dän byzantiske Kaiser Justinianus I. wier apbaud. Do Bulgaren äroberden ju Stääd un ju wuude in 809 Haudstääd fon dät eerste bulgariske Riek. Dät Byzantiske Riek äroberde ju Stääd 1018 wieruume fon do Bulgaren. In 1128 greepen do Ungarn Sofia oun, man ju Stääd wuude in dät Twäide Bulgariske Riek Haudstääd. 1382 äroberje do Turken Sofia un do bleeuwen deer foar fieuw Jierhunnerte. In dät Jier 1878 äroberden do Russen Sofia un een Jier leeter wuude Sofia ju Haudstääd fon Bulgarien. In dän Twäide Waareldkriech is läip fuul fernäild wuuden, deerätter is ju Stääd wierapbaud wuden in kommunistisken Stiel. 1887 - 20.856 1892 - 30.928 1900 - 46.593 1920 - 154.025 1946 - 530.168 2001 - 1.177.577 2010 - 1.402.417 Commons: Sofia – Mediendoatäie"}
{"id": "263", "contents": "Do Goartjebloumen (Calendula, düütsk: Ringelblumen) sunt n Sleek mäd moorere Oarde, t.B. ju Tuun-Goartjebloume (Calendula officinalis) un ju Äkker-Goartjebloume (Calendula arvensis). Fon Natuur uut kuume do maast in't Middelmeer-Rebät foar, in Middel-Europa säildener. Man in'n Tuun wäide do jädden plonted, besunners ju Tuun-Goartjebloume."}
{"id": "2632", "contents": "Bukarest is ju Haudstääd fon Rumänien. Der woonje 1.931.838 Ljuude in ju Stääd (2007) un ungefeer 2.6 Millione in ju Agglomeration. Et is ju säkstgrootste Stääd in ju Europäiske Union. Bukarest häd neen oolde Geschichte, man ju is truch ju Gruundenge in dät 14. Jierhunnert täämelk näi. Dät rumäniske Woud bucurie betjut Bliedskup, un deeruume wäd ju Stääd uk wäil 'Stääd fon ju Bliedskup' naamd. Deerätter wuude Bukarest ouwikseljend mäd Târgovişte Haudstääd fon ju region Walachei. In 1545 kricht ju Stääd n Stäädmuure. In do naiste Jiere kreech Bukarest ne oainständige Wirtskup. Ne Uurkunde fon n 13. Moai 1563 wiest ätter ne Präfektuur un 12 Meenteräide. Ju Stääd kreech uk ne Fersuurgengsfunktion foar dät Lound uum ju Stääd un wuude uk wichtich foar ju Hondel mäd dät Osmaniske Riek. In do ätterfoulgjende Jiere ferhindert ju turske Heerskup dän wirtskuppelke Foutgong fon ju Stääd. In 1595, wilst do Turken ju Stääd äroberje, kumt et tou n Stäädbround. Bie n uur Slacht in ju Naite fon Bukarest in n Häärst fon 1595 looken do Turken sik wieruume un fernäilden n Deel fon ju Stääd. Deeruum wuude Târgovişte ju Haudstääd fon Rumänien. Een jier leeter wuude Bukarest dan tourääch äroberd. In dät jier"}
{"id": "2634", "contents": "Die Loundkring Kaiserslautern is n Loundkring fon Rhienlound-Palts. Ju kringfräie Stääd Kaiserslautern heert nit deertou, man ju wäd bienaist gans fon dän Loundkring Kaiserslautern uumsingeld."}
{"id": "2638", "contents": "Die Loundkring Kusel is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2639", "contents": "Die Loundkring Mainz-Bingen is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "264", "contents": "Griechenlound is n Lound in Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Athene. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Mytikas (2917 m). Griechenlound häd moor as 3.000 Ailounde, wierfon Kreta un Rhodos do grootste sunt. Griechenlound wäd beskadt fon: Noudmakedonien, in dät Noude, Bulgarien, in dät Noudaaste, Turkäi, in dät Aaste, Albanien, in dät Noudwääste. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $30.600 in 2007. In 2007 waas 3,6% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 24,5% Industrie un 71,9% Tjoonste. Man in do lääste Jiere roate dät een Krise, ju indäid freeselk foar dän Euro waas un tou politiske Komplikatsjoonen latte. Dät lät sik goud ärkanne in düsse Tabelle: Eurostat, European Economic Forecast Autumn 2010"}
{"id": "2640", "contents": "Die Loundkring Mayen-Koblenz is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2641", "contents": "Die Loundkring Neuwied is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2642", "contents": "Dät Osmoanske Riek waas n Riek twiske 1299 un 1923. In Europa wuude dät Lound ju „Turkäi“ of dät „Turske Riek“ naamd. In dän Eerste Waareldkriech häd dät Osmoanske Riek foar ju düütske Siede wääld. Kemal Atatürk waas die Gruunder fon ju moderne Turkäi ap n 29. Oktober 1923."}
{"id": "2643", "contents": "Aastriek-Ungarn waas n Stoat twiske dän 8. Juni 1867 un n 31. Oktober 1918. Dät waas ne Dubbelmonarchie. In dän Eerste Waareldkriech häd Aastriek-Ungarn foar ju düütske Siede wääld. Do naiste Stoaten/Gebiete heerden fröier tou Aastriek-Ungarn: Aastriek Jugoslavien Tschechoslowakäi Ungarn Gebiete fon Aastriek-Ungarn do däälich tou uur Stoaten heere: Transsylvanien keem tou Rumänien Galisien keem tou Polen Italien kreech Suud-Tirol, Wääst-Slovenien, Istrien un Deele fon Dalmatien"}
{"id": "2646", "contents": "Die Rhien-Hunsrück-Kring is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2647", "contents": "Die Rhien-Lahn-Kring is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2648", "contents": "Die Rhien-Palts-Kring is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2649", "contents": "Die Loundkring suudelke Wiensträite is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2650", "contents": "Die Loundkring Suudwäästpalts is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2651", "contents": "Die Loundkring Trier-Saarburg is n Loundkring fon Rhienlound-Palts."}
{"id": "2653", "contents": "Juu International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, kuut IUCN, is ne internationoale Natuurschuts-Gruppe, juu foarallen foar hiere Lieste fon betruuede Oarde bekoand is."}
{"id": "2654", "contents": "Sierra Leone is n Lound an ju Wäästkuste fon Afrikoa. Dät wäd begränsed fon... dän Atlantik Guinea Liberia"}
{"id": "2655", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1836 - 1837 - 1838 - 1839 - 1840 - 1841 - 1842 - 18. Meerte: Die Kaiser fon China ferbjut uutloundske Honnelssälskuppe, Opium ätter China wai tou brangen. Die wäästfräiske Bakker Waling Dykstra begon 1839 mäd dät Skrieuwen fon Dööntjene un Fertälstere. 6. Januoar: Basilio Haggiar, syrisken Äärts-Biskop 11. Januoar: Elisabeth Järnefelt, jält as \"Muur fon ju finniske Kunst un Kultuur\" 19. Januoar: Paul Cézanne, impressionistisken Moaler († 1906) 16. Meerte: René François Armand Sully-Prudhomme, frantsöösken Dichter († 1907) 29. November: Ludwig Anzengruber, aastrieksken Skrieuwer († 1889) 29. September: Friedrich Mohs, düütsken Mineraloge (* 1773)"}
{"id": "266", "contents": "Groot-Britannien, ganse Noome: Fereeniged Köönichriek fon Groot-Britannien un Noud-Irlound is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Londen un dän Köönig fon ju Monarchie is sänt 2022 Charles III. Do wichtichste Regionen sunt Änglound, Skotlound, Wales un Noudirlound. Fääre rakt dät noch een poor uurich blieuwene Kolonien un Krounoaindumere fon ju britiske Kroune, man do heere dan uk nit so heel un aal tou dän Stoat. Groot-Britannien wäd begränsed fon: ju Noudsee in dät Aaste; dät Sleeuwekanoal in dät Suudaaste; ju Keltiske See, ju Iriske See un Irlound in dät Wääste; die Atlantiske Ozean in dät Noudwääste. Foar ju frantsööske Kuste, wäästelk fon Normandien, lääse noch do Kanoalailounde, un fääre häd Groot-Britannien noch Gebiete uursee. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Ben Nevis (1343 m). Grootste Stäade sunt London, Birmingham un Glasgow. Jierhunnerte fon Geskichte sunt wichtich foar ju ferwaltengsmäitige Iendeelenge. Tou n Deel fon ju Ferwaltenge wäd Groot-Britannien apdeeld in Änglound, Skotlound un Noud-Irlound, un uk wäil Wales. Fääre rakt dät noch altied Uutnoamen foar Cornwall, wät al foar moor as n Jierduusend fon Änglound ärooberd wuuden is. Dät Oailound Man un do Kanoaloailounde sunt sälwen neen Deel fon dät Lound. Jo benutsje Tjoonste fon Groot-Britannien, un"}
{"id": "2660", "contents": "Juu Wolga (rusk Волга, tatarisk İdel, mordwinisk Рав, tschuwaschisk Атӑл) is ne Äi in dät wäästelke Ruslound. Juu is 3.534 km loange. Juu Woaterwälle fon juu Wolga is nai bie dät Täärp Wolgowerchowje (57° 15′ 31″ N, 32° 28′ 22″ O). Juu fljut in dät Kaspiske Meer (46° 44′ 0″ N, 47° 51′ 0″ O)."}
{"id": "2661", "contents": "Die Dnepr af Dnjepr is ne Äi in Ruslound, Wiet-Ruslound un juu Ukraine. Hie häd ne Loangte fon 2.201 km un fljut in juu Swotte See."}
{"id": "2663", "contents": "Ju Donau is ne Äi in Düütsklound, Aastriek, juu Slowakäi, Ungarn, Kroatien, Serbien un Rumänien. Ju is ätter ferskeedene Definitione 2845 af 2888 km loange un fljut in ju Swotte See."}
{"id": "2664", "contents": "Mäd dän Begriep \"exotherm\" beteekent me in juu Chemie ne Reaktion, juu Waarmte fräisät. Endotherm Exotherm nennt man es, wenn Energie freigesetzt wird oder Energie entsteht."}
{"id": "2665", "contents": "Mäd dän Begriep \"endotherm\" beteekent me in juu Chemie ne Reaktion, juu Waarmte bruukt. Exotherm"}
{"id": "2666", "contents": "Die Nil is ne Äi in Afrikoa. Hie fljut 6.671 km truch Burundi, Ruanda, Tansania, Uganda, Sudan un Ägypten in dät Middelmeer. Hie is juu loangste Äi ap juu Äide."}
{"id": "2667", "contents": "Die Amazonas is aan Stroom in't Noude fon Suud-Amerikoa. Sowät 300 Kilomeetere suudelk fon dän Äquator fljut hie fon do Anden uut ätter't Aaste truch dät Amazonas-Bäkken ätter dän Atlantik. Die Amazonas is mäd een Woaterfierenge fon (in'n Truchsleek) 206.000 m³/s ju aller-woaterriekste Äi fon ju Äide un fiert oun sien Mundenge moor Woater as do säks naistlitjere Äien touhoope. Sin Noome fiert die Stroom eerste fon ju Steede oun, wier do bee Wäl-Äien Río Marañón un Ucayali in Peru touhoopefljoote. Unnerbreeken wäd dät truch dän brasilioansken Ousnit buppe ju Stääd Manaus mäd dän Noome Rio Solimões. Die Stroom häd in Brasilien een Bratte fon maasttieds moorere Kilomeetere, sien Woaterfierenge blift uur't Jier maasttieds moor of minner gliek, uumdät do Sieden-Äien tou unnerskeedelke Jieres-Tieden Hooch- un Läichwoater hääbe, dät glieket sik dan maasttieds uut. Wan dät toumäts dan daach Hoochwoater ap n Amazonas rakt, kon hie do bewooldede Alluvioal-Flakten loangs sien Ougere ap een Bratte fon bit tou 60 Kilomeetere unner Woater sätte. In twäin Haud-Ierme truchstroomet hie ju Ailound-Waareld fon dän bienaist 200 Kilomeetere breeden Mundengs-Beriek. Die Mundengsberiek fon dän Amazonas is truch Woaterloope, do fon Äbbe un Floud bestimd wäide, ferbuunen mäd dän Mundengs-Tjoachter fon dän Rio Pará,"}
{"id": "2669", "contents": "Die Tajo (Spanisk) af Tejo (Portugiesisk) (Niederloundsk Taag) is ne Äi ap dät Iberiske Hoolichailound (Spanien un Portugal). Ju Woaterwälle fon dän Tajo hat \"Fuente de García\" un is in do Bierge Sierra de Albarracín. Fon deer fljut hie in dän Atlantik. Ju Mündenge is in Lissabon."}
{"id": "267", "contents": "Die Gäisekool is n läip Jood, dät sik truch sien loange Wuttelstokke immer wier foutsätte kon. Dät wäd uk as Ietelsweere bruukt. FOARSICHT: WÄKKE DOODELKE GIFTPLONTEN SJO GANS ÄÄNELK UUT. Me skäl fon Gäisekool goud Soppe fon sjoode konne. Nit bloot Soppe, uk Truchnunner-Ieten, af Gäisekool insteede fon Spinoat. Dät smoaket ful Moanske beeter as Spinoat, man Bäidene wollen dät maasttied nit iete, uumdät jo kweede: \"Dät is Jood!\" Do Blöiten kon man uk wäil moal nieme, uum n Bloumendruust tousoamentousteeten as Sloierkruud. Do Blöiten sunt noch nit so läip foar ju Fermeerenge as do loange Wuttele. Wan me sun Plonte uutrit un kricht nit dän ganse Wuttel mee, kumt jo Plonte uumso krüüdiger wier toun Foarskien. Gäisekool lät sik nit so eenfach fernichtje. Sogoar Gift hälpt nit, uumdät do loange Wuttele annewaine wier aplieuwje."}
{"id": "2671", "contents": "Speyer is ne kringfräie Stääd in ju Faanderpalts (Buundeslound Rhienlound-Palts). Speyer is 42,58 km² groot un hiede in dät Jier 2007 50.673 Ienwoonere. Dät Auto-Känteeken fon Speyer is SP."}
{"id": "2676", "contents": "Simbabwe is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed fon Sambia, Mosambik, Suudafrikoa un Botsuana."}
{"id": "2677", "contents": "Somalia is n Lound in Afrikoa."}
{"id": "2678", "contents": "Argentinien is een Lound in't Suude fon Suudamerikoa, dät in 1816, do noch unner dän Noome Fereende Provinse fon dän Río de la Plata, uunouhongich fon Spanien wuuden is. Ju Haudstääd is Buenos Aires. Argentinien lukt sik fon dän suudelke Deel fon ju suudamerikoanske Atlantik-Kuste bit in do aastelke Anden, in do dät heele wäästelke Skeed fon Argentinien ferlopt. In do argentinske Anden lait uk die Aconcagua, dät is die hoochste Bierich fon Suudamerikoa un dän heele Amerikoanske Dubbelkontinent. In dät Noudwääste fon Argentinien sunt do Pampas tou fienden, dät sunt subtropiske Gäärs-Stäppen. Deer lait uk die Río de la Plata naamde Mundengstjoachter fon dän Río Paraná un dän Río Uruguay, wier een ticht besiedeld Rebät mäd ju Haudstääd Buenos Aires tou fienden is. Buenos Aires, ju politiske Haudstääd un ju wirtskuppelke Midde fon Argentinien, häd foar sik sälwen man 2.890.151 Ienwoonere (Stound 2010). Touhoope mäd een groote Riege Foarstääde, do noch n Stoatus as oaine Meenten hääbe, hiede ju Metropolruumte Gran Buenos Aires in't Jier 2017 sowät 14,9 Millionen Ienwoonere. Wäkke fon düsse Foarstääde sunt niks as Woon-Kwattiere, man wäkke hääbe uk Bedrieuwe foar sik. Córdoba, mäd 1,6 Mio. Ienwoonere ju twäidgrootste Stääd fon dät Lound, ferföiget uur grattere"}
{"id": "2679", "contents": "Stuttgart is juu Haudstääd fon Baden-Würtembierich. Dät is ne kringfräie Stääd, wierfoar dät in Baden-Würtembierich dät Synonym Stäädkring (düütsk:Stadtkreis) rakt. Deer woonje 671.927 Moanskene (2009). Ätter Berlin, Hambuurich, München, Köln un Frankfurt an n Main is dät ju säksgrootste Stääd fon Düütsklound. Stuttgart bildet dät Säntrum fon ju Region Stuttgart, ju uungefeer 2,7 Millionen Ienwoonere häd."}
{"id": "268", "contents": "Dät Gölj-Rüüdj-Ween kon me as Nationoalläid fon Noudfräislound sjo. Dät Läid is skrieuwen wuuden fon Nis Albrecht Johannsen un belukt sik ap ju ju noudfräiske Flaage."}
{"id": "2681", "contents": "Juu Mosel is ne Äi, juu 544 km truch Frankriek, Luxemburg un Düütsklound (gnauer:Saarlound un Rhienlound-Palts) in Koblenz in dän Rhien fljut. Dät Gebiet, wierfon juu Mosel truch litjere Äien un Siepen Woater kricht, is 28.286 km² groot. Juu fljut ap juu Gränse twiske dät Saarlound un Luxembuurich un schat uk juu Eifel fon dän Hunsrück."}
{"id": "2682", "contents": "Dublin is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Irlound. In 842 woonden deer Wikinger, do hiere Täärp 'Dubh Linn' naamden, wät me mäd 'swot Woater' uursätte kon. Dublin lait an ju Aastsiede fon dät iriske Ailound bie ju Liffey Äi. Däälich is ju Stääd een fon do gaust woaksende Stääde in Europa. Dublin is gjucht bekoand uum sien Guinness Bjoor un uk die waareldbekoande Band U2 kumt uut Dublin. Commons: Dublin – Mediendoatäie"}
{"id": "2683", "contents": "Saaremaa (düütsk/swedisk Ösel) is dät grootste estniske Ailound. Dät is 2672 km² groot un heert touhoope mäd eenige uumlääsende litjere Ailounde tou dän Loundkring \"Saare maakond\". Koarte Määlne Die Kaali-Kroater (Fon n Meteorit) Ju Arensbuurich"}
{"id": "2685", "contents": "Tallinn (aller dt. Reval) is ju Haudstääd fon Estlound. Dät is in dän Kring Harju (estnisk:Harju maakond af Harjumaa) un hiede in dät Jier 2006 403.505 Ienwoonere. Tallinn waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2011."}
{"id": "2686", "contents": "Helsinki (Swedisk: Helsingfors) is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Finlound. Deer woonje ungefeer 568.000 Moanskene. Helsinki lait an ju Suudkuste fon Finlound. In Helsinki rakt et two offizielle Sproaken, dät sunt Swedisk (6,2% fon do Ienwoonere) un Finsk. Helsinki waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2000."}
{"id": "2687", "contents": "Ljubljana (dt. Laibach) is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Slowenien. Deer woonje ungefeer 279.000 Moanskene. Ju Stääd is dät politiske, wirtskaftelke un kulturelle Säntrum fon Slowenien. Siet dät Jier 1919 rakt et ju Universität Ljubljana."}
{"id": "2688", "contents": "Nikosia (Griechisk: Λευκωσία / Lefkosía, tursk: Lefkoşa) is ju Haudstääd fon Zypern. Dät is ju lääste ferdeelde Stääd in Europa mäd do Turken in dät Noude un do Griechen in dät Suude. Deer woonje sowät 116.000 Ljuude (2011), wierfon 55.014 in dän Suuddeel (griechisk-zypriotisk) fon ju Stääd woonje un 61.378 in dän Nouddeel (tursk-zypriotisk)."}
{"id": "2689", "contents": "Valletta is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Malta, man ju litste EU-Haudstääd. Ju Stääd stoant siet 1980 ap ju Waareldäärwelieste fon UNESCO. Do Muuren uum ju Stääd tou sunt uut dät 16. Jierhunnert, as ju Stääd baud wuuden is un stounde däälich noch deer. In Valletta woonje ungefeer 6.300 Moanskene, man in ju Agglomeration woonje uum do 300.000."}
{"id": "269", "contents": "Ju Hankebloume is n bit 1 meter hooge, eenjierige af winterhädde Plonte mäd wiete Bloumen. Commons: Silene latifolia – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "2690", "contents": "Vilnius (düütsk uk Wilna) is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Litauen. Ju lait an ju Muude fon ju Vilnia Äi, sowät 40 km fon dät wietruske Skeed. Vilnius waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2009."}
{"id": "2694", "contents": "Holloundsk is n Hauddialekt fon ju Niederloundske Sproake, die foar allen in do Provinzen Noud-Hollound un Suud-Hollound in do Niederlounde baald wäd. In ju Provinz Fryslân wäide in ju Meente It Bilt un ap do wäästfräiske Ailounde Flielound, Amelound un Skylge holloundske af holloundsk-fräiske Dialekte boald. Die Flieloundske Dialekt is oawers siet 1993 uutstuurwen. Uk dät Stäädfräisk is n holloundsk-fräisken Dialekt, die in sjoogen Stääde un two Täärpe in ju Provinz Fryslân boald wäd."}
{"id": "270", "contents": "Dissen Artikkel beskrift dän Wai fon dät Jäiden twiske Spinnen un Weeuwen. N Haspel is ne Reewe, ju dertou tjoont, dät Jäiden ätter dät Spinnen tou Dokken tou bienden, do der bie n Weeuwer feroarbaided wäide konnen. Die Weeuwer bruukt dan ne Kroune, uum dät ap sien groote Piepen tou kriegen. Do kuume atters in ne Skäärlaadere, wierfon do ap dän groote Roome tou ju Kätte skäärd wäide, ju me benutset in dät Weeuwerstäl. Wan ju Piepe fon dät Wäil ful is, dan kumt dät Jäiden ap n Haspel. Deerfoar wuud ju Piepe in den Boudem fon den Haspel stat un dät Jäiden wuude aphaspeld. Die Haspel is touhoupesät uut Boudembrääd, fjauerkaantigen Apstok, Oakse mäd n littik Rääd un n Kamrääd un foar de Oakse n Kjuus as bie ne Määlne. Ap do fjauer Eenden fon dät Kjuus sunt do fjauer Hilte, do dät Jäiden apnieme. In dät Kamrääd is n litjen Stift ounboord un älke Moal wan di Stift unner ankeem, lichte hie ne Holtspoune ap un liet se wier faale as ne Feeder un ju kwad dan ,,knip\". Dät waas dan elkemoal n Knip Jäiden un wuud älkemoal buunen (n Biend; dät is 120 moal in n Haspel;"}
{"id": "2700", "contents": "Abbot is n Stääd in Piscataquis County, Maine, Fereende Stoaten fon Amerikoa. Dät Gebiet fon Abbot is 92,0 km². Ju Befoulkenge waas 630 ätter ju Foulkställenge fon 2000. Luud ju Foulkställenge fon 2000 roate dät 630 Ienwoonere fon ju Stääd un 272 Huushollengen. 98.25% waas wiet, 0.16% (also een Person) waas Afrikoansk Amerikoansk, 0.63% Native American (Indioaner), 0.16% Pacific Islander (fon do Pazifiske Ailounde), 0.48% fon uur Rassen, un 0.32% fon two af moor Rassen."}
{"id": "271", "contents": "Ne Haudstääd is maastens dät politiske Säntrum fon n Stoat, Provinz, Meente, Departement of Buundeslound. Fuulmoals is ne Haudstääd fon n Stoat uk ju grootste Stääd fon dät Lound. Biespiele fon Uutnoamen sunt: In do Fereende Stoate is New York ju grootste Stääd, man Washington is dät politiske Säntrum un Haudstääd. In do Niederlounde is Amsterdam ju Haudstääd, man Den Haag is dät politiske Säntrum."}
{"id": "272", "contents": "Die Hauk is n Fuugel die der uur Dierte fangen un apfreeten däd. Die Hauk is in n Woold, as t.B. in ju Taiga, oaber uk in Middel- un Suud-Europa un groote Deele fon Noudamerikoa tou fienden. Dät noudelke Skeed fon dän Lieuwendsruum faalt maasttieds uumtränt ap n noudelken Polarkring. Gnau kon man dät oaber nit kweede, dät gjucht sik ieuwen ätter ju noudelke Gränse fon n boreoalen Näddelwoold, ju in dät Aaste fon Noudamerikoa fääre suudelk is. In dät Suude gungt hie nie oafter fääre as bit tou n noudelken Weendekring, bloot in Mexiko un Suudaastaasien. Die Hauk frät Fuugele un litje Suugedierte. Fröier ron ju Klukhanne mäd hiere Suukene uk so fräi buute hääruume. Dät wiste die Houk uk goud. Die hoalde sik dan smoals sun äärm Suuken. Deeruur hääbe wie uus dan altied so benoard un wieren dän groote Fugel läip dul. Man sun Houk häd uk Smoacht. So goadelk koom him nit so oafter sun Schmaus toumäite. In ju Natuur häd die Hauk two Wiesen uum tou joagjen: Äntweeder ferfoulget hie sin Offer in ju Luft un moaket et ap dän of höchstens n bitje buppe dän Gruund dood, of hie joaget, toun Biespiel Oanten un"}
{"id": "273", "contents": "Heedebäie is n Bäienstruuk, die Plonte hat uk so. Do ietboare Bäien änthoolde Vitamin C, ju smoakje oawers wät bitter. In ju Foulksmedizin wäide do Plonten tou do Heelplonten rääkend. BEMÄÄRKENGE: Ätter Minssen 3:191 is dät ju \"Heidelbeere\" (Vaccinium), man dät stimt wäil nit. \"Heidelbeeren\" heete ap Seeltersk Bikbäie af Heedbäie. Do läite uk gans uurs. Bäien Plonten Commons: Heedebäie – Bielden, Videos un Audiodoatäie"}
{"id": "2735", "contents": "Christoph Kolumbus (* 1451 (?) in Genua; † 20. Mai 1506 in Valladolid) waas aan genuanisken Seefoarer in spanisken Tjoonst, die der bekoand wuuden is truch ju Äntdekkenge fon Amerikoa in Apdraach fon dän spaniske Stoat. Deerfoar hiede hie dät in Portugal fersoacht, wier hie blieuwen waas ätter ju Seeslacht twiske Portugal un Genua. Eerste bie dän spaniske Köönich hiede hie moor Ärfoulch. Fon him kreech Kolombus tjo Skiepe un hie fuur deermäd ätter dät Wääste. Ap n 12. Oktober 1492 roakede hie an Lound, man hie toachte, dät hie in Indien waas."}
{"id": "2736", "contents": "Leonardo da Vinci (1452-1519) waas Moaler, Uutfiender, Philosoph, Dichter, Architekt, Physiker, un Natuurwietenskupper, man die Italiener is daach maast bekoand uum sien Teekenengen un Schilleroatsjen. Apfaalend is sien Wietenskupskunst, as do Schilleroatsjen fon Anatomiske Studien, Botanik, Geometrie, Mathematik, Ignenieuroarbaiden un Geologie. Hie waas foarallen faszinierd truch Woater. Bekoande Wierke uum 1490; Die Vitruviusmon uum 1497; Dät lääste Äiwendmäil uum 1506; Ju Mona Lisa uum 1515; Johannes dän Dööper"}
{"id": "2737", "contents": "Die Eiffeltouden is baud wuuden foar ju Internationoale Waarelduutstaalenge fon Paris in 1889. Die Touden is 324,82 m hooch un waas dät hoochste Bauwierk ap ju Äide bit tou 1930."}
{"id": "2738", "contents": "Ju Chinesiske Muure is ne 6.400km loange Muure, ju fon dät 5. Jierhunnert f.Kr. bit tou dät 16. Jierhunnert ä.Kr. baud, ferstäärked, uutbaud un wierapbaud wuuden is. Ju Chinesiske Muure, uk wäil Groote Muure, is dät loangste moanskelke Bauwierk ap de Waareld. Ju Muure waas deer uum in ju Tied fon do chinesiske Dynastien ju noudelke Gränse fon dät chinesiske Riek tou schutsjen. Fuul Moanskene toanke dät me ap ju Moune ju chinesiske Muure sjo kon. Me kon uut dät Al wai ju Muure fon 500 km Oustand sjo, man jie mouten dan wäil wiete wier me kiekje mout."}
{"id": "2739", "contents": "Dät Kolosseum in Room is n Bauwierk dät baud wuuden is as Sportstadion in dät 1. Jierhunnert ä.Chr in dät Roomske Riek. Do buutenste Muuren fon dät Kolosseum sunt 48,5 m hooch. Dät Stadion hiede ne Kapasität foar 50.000 Ljuude."}
{"id": "274", "contents": "Ju Heedkonke (Genista pilosa, düütsk \"behaarter Ginster\" af \"Heideginster\") is aan bit tou 30 Säntimeetere hoogen litjen Struuk mäd Puulen un jeele Blöiten, apgjuchte un hongjende Takken."}
{"id": "2740", "contents": "Die Nobelpries foar Literatuur is aan fon fieuw fon Alfred Nobel stiftede Priese un is siet 1901 toudeeld wuuden an:"}
{"id": "2742", "contents": "Die Irakkriech waas ne Invasion fon Irak truch do Striedkräfte fon do Fereende Stoaten, dät Fereende Köönichriek un ferbuundene Stoaten in ju sonaamde „Koalition fon do Willige“ in dät Jier 2003. Ju Invasion begint dän 20. Meerte 2003 un ap n 1. Moai 2003 is Irak fersloain. Deerätter fersäkt ju näie Macht dän näie Stoat aptoubauen. Daach et rakt fuul Wierstand fon oolde irakiske Eenhaide un terroristiske Gruppen. Me kon deer sietdäm kweede fon n Burgerkriech, die dät Irakkonflikt naamd wäd."}
{"id": "2745", "contents": "Acton is n Stääd in York County, Maine, Fereende Stoaten fon Amerikoa. Dät Gebiet fon Acton is 106,4 km². Ju Befoulkenge waas 2.145 ätter ju Foulkställenge fon 2000. Luud ju Foulkställenge fon 2000 roate dät 2.145 Ienwoonere fon ju Stääd un 855 Huushollengen. 98.41% waas wiet, 0.09% waas Afrikoansk Amerikoansk, 0.33% Native American (Indioaner), 0.23% Asioansk, 0.48% fon uur Rassen, 0.93% fon two af moor Rassen un 0,89% waas Hispanic."}
{"id": "275", "contents": "Do Ferscheedene Soarte Heelkunde sunt: internist longspeziäliest kardiologie onkologie reumatologie pediatrie geriatrie psychiötrie dermatologie pflegdokter ferseekeringdokter dokter sirurgie geenekologie urologie ortopedie oogheelkunde fysioterapie radiologie anestesiologie Magnet-Resonanz-Tomographie (MRT)"}
{"id": "2752", "contents": "In Wäästfräislound häd dät ooldfräiske Gjucht sik heelden bit 1498, as ju Fräiegaid deer ferlädden geen. In ju Provinz Groningen bleeuw dät bit 1601 in Kraft, wierbie dät ap Läichsaksisk uursät wuude. Deerbie wuuden oafte ooldfräiske Texte uut Wäästfräislound as Gruundloage bruukt. In Aastfräislound heelt dät oolde Gjucht sik bit 1809, man deerbie waas dät so annerd, dät dät bloot do Ansprüche fon dät groafelke Huus tjoonde. Dät bit 18.. jäildige Seelter Loundgjucht schäl ätter Siebs nit Fräisk fon Inhoold weesen hääbe. Henk D. Meijering, Altfriesisches Recht im 15. und 16. Jahrhundert. In: Advances in Old Frisian philology, Amsterdam 2007:239-262. Brookmer Gjucht Gjuchtshondschrifte Fräiske Sproake"}
{"id": "276", "contents": "Heliand betjut “Hailand”. So wäd dät Gedicht naamd, dät in uus Gestrich skrieuwen weese skäl twiske 814 un 840, also unner Korl dän Groote sien Ätterfoulgere. Dät is wäil gans oold, man daach sunt two ganse Hondskrifte deerfon bewoard blieuwen. Dät sunt C, die Cottonianus, in dät britiske Museum in London, un M, die Monacensis, fröier in Bamberg. Dan sunt uk noch n poor litjere Stukke bewoard blieuwen, sodät dät Gedicht wül oarich bekoand weesen hääbe mai. Do Hondskrifte sunt uk aal goarnit gans gliek. Me toankt, dät dät Gedicht bruukt wuuden is uum uus Foaroolden mäd ju kristelke Leere bekoand tou moakjen. Fielicht deeruum is dät uk in jusälge Stiel skrieuwen as do heedenske Häldenläidere. Apfaalend is, dät et nit riemet as wie gewoond sunt. Jo soachten dät moor in mächtige Beskrieuwengen, oafters twäie of träie dätsälge bäätenonner in uur Woude. Fluch bie dät Foardreegen is wisse uk weesen, dät do betoonde Silwen fon aan Sats oafters mäd jusälge Bouksteeuwe ounfange: giboran an Bethleem barno, cuninge craftigost usw. Dät naamt man Stoabriem. Ju Sproake lät n bitjen ap Seeltersk: quad he = kwad hie, liohta = ljoachte, barn = Bäiden, aftar = ätter usw. Man an uur Dingere kon"}
{"id": "2761", "contents": "Addison is n Stääd in Washington County, Maine, Fereende Stoaten fon Amerikoa. Dät Gebiet fon Addison is 251,8 km². Ju Befoulkenge waas 1.209 ätter ju Foulkställenge fon 2000. Luud ju Foulkställenge fon 2000 roate dät 1.209 Ienwoonere fon ju Stääd un 489 Huushollengen. 98.10% waas wiet, 0.58% waas Afrikoansk Amerikoansk, 0.25% Native American (Indioaner), 0.25% Asiatisk, 0.08% fon uur Rassen, 0.08% Pacific Islander (fon do Pazifiske Ailounde), 0.66% fon two af moor Rassen un 0,17% waas Hispanic."}
{"id": "2763", "contents": "Die Taj Mahal is n Bauwierk uut dät 17. Jierhunnert in ju noud-indiske Stääd Agra. Dät is een Mausoleum un is baud wuuden twiske 1631 un 1648. Die Taj Mahal is 58 meter hooch un 56 meter breed. Die Grootmoguul Shah Jahan liet him baue foar sien Haudwieuw Mumtaz Mahal, ju 1631 stuurwen is. Die Grootmoguul is ätter sin Dood uk deer biesät. Do fjauer Minarette sunt leeter deertou keemen. Taj Mahal kon boalde ienfaale (T-online 18.10.2011)"}
{"id": "2766", "contents": "Dät Fräiske Riek (dt. Friesisches Reich, uum dät Jier 500 bit tou 734) waas n Riek in dät äddere Middeloaler. Dät äntstuude hoolichwais dät säkste Jierhunnert un eendede mäd ju Slacht an ju Boarn in 734 as do Fräisen fon do Franken sloain wuuden. 600-630: Audulf 650-680: Aldgilles 680-719: Radbod 719-734: Poppo uum 525 - Slacht an ju Rhien, juun do Dänen. 690 - Slacht bie Dorestääd, juun do Franken. 716 - Slacht bie Köln, juun do Franken 716 - Slacht bie Amel, juun do Franken 734 - Slacht an ju Boarn, juun do Franken 772 - Annektierjen fon Fräislound aastelk fon ju Lauwers 782/785 - Apstand fon do Fräisen un Saksen unner Widukind 793 - Apstand fon do Fräisen Fräisk-Frankiske Kriege H. Halbertsma Frieslands Oudheid, 2000, ISBN 978-90-5345-167-0 G. Verwey, Geschiedenis van Nederland, Amsterdam, 1995, Sieden 68-69 P. Pentz e.o., Koningen van de Noordzee, 2003, Sieden 55-74. J.J. Kalma e.o. Geschiedenis van Friesland, 1980, Sieden 95-110. Oelsner Ratbod. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 27, Duncker & Humblot, Leipzig 1888, S. 340 f. The Low Countries, Frisia Artikel zu Legenden um Radbod"}
{"id": "2769", "contents": "Ju Bläshanne is n Fuugel un heert, as ju Woaterhanne (Gallinula chloropus) uk, tou ju Familie Rallidae. Bläshannen rakt dät in groote Deele fon Europa, Asien un Afrikoa. Uutwoaksene Dierte sunt litjer as ju Wüülde Oante, swot, hääbe ne wiete Stierne un hääbe roode Oogene. Wan sun Diert an Lound is, sjucht me do griesgräine Toonen mäd do Swimlappen. Junge Bläshannen sunt fon ju Keeuwe bit tou dän Buuk ljoachter, un gans litje Suukene hääbe uk n rooden Kop. N Suuken Disse Bläshanne is neen Suuken moor, man uk noch nit uutwoaksen. Uutwoaksene Bläshanne Museum specimen Ju Bläshanne frät foarallen Plonten, man uk rotterge Stoffe, Musselken un uur litje Dierte uut ju Mudde an dän Boudem fon ju Äi af dän Fiskediek, wier die Fuugel swimmen däd. In dät Foarjier un dän Häärst äisje do Bläshannen uk Gäärs. Bie Winterdai fljooge do Bläshannen nit aal ätter dät Suude wai. Do, do nit wäch fljooge, kon me fodderje, toun Biespil mäd Brood. Dät Nääst fon ju Bläshanne is maasttieds in dät Woater, nai bie dät Ouger, wier dät Rait un ju uur Ougervegetation ounfoatet. Dät is oafte groot un uut swimmende Plontendeele baud. In dän April af in dän Moai foatje"}
{"id": "277", "contents": "Hermann Janssen (sen.) waas bädden dän 8. Oktober 1888 in Roomelse as Tuunkerssuun. In do 1920-er Jiere wonnerde hie uut ätter Amerikoa uum in ju Geegend fon Cincinnati in jusälge Wirtskup sien Gluk tou fersäiken. Kroankhaid fon sien Moanske broachte ju Familie tourääch ätter Roomelse, wier hie dan mäd Ärfoulch dän oolde Bedrieuw foutsätte mäd Boomskoulen, Stiefmutterken usw. Hermann Janssen waas Mee-Apgjuchter fon dän Seelterbuund fon 1952 un Meeglied fon dän Tweelwerräid. As dan 1953 do Saitengsstukke Lesebouk foar Seelterlound in dän General Anzeiger ounfängen, waas Janssen die wichtichste un ätter eenige Tied bolde die eensichste Mee-Oarbaider. Janssen uursätte maast Stukke uut dät Düütske un deerbie geen dät him moor uum algemeene Anweendenge (Geböärnisse, Geskichte, Technik) as uum literariske Qualität. Sien Wällen wieren also n Leesebouk fon ju roomelster Foulksskoule uut 1900, n Bäidensbouk, Saitengsstukke un populär-wietenskuppelke Bouke. Daach hie feroarbaidede uk sien Kunde fon t.B. Plonten un besunners ju Iemetucht in do Stukke, as uk oolde Fertälstere un Geböärnisse uut Seelterlound. Besunner sunt sien Samlengen fon Räätsele un Spräkwoude, wier hie sik maast gruundede ap Bröring, man uk Näies biebroachte. Uk roate hie ganse Woudeliesten. So geen hie mäd Uutduur fääre, bit dät ju Saitenge ätter 378 Sieden dät"}
{"id": "2774", "contents": "Juu Woaterhanne (Gallinula chloropus) is n Fuugel un heert, as juu grattere Bläshanne (Fulica atra) uk, tou juu Familie Rallidae. In Seelterlound kon me uk fuul Woaterhannen fiende, foarallen bie'n Hollener See. Dät Nääst is nai bie dät Ouger monken dät Rait un juu uur Ougervegetation. Doo Woaterhannen kriegje insen af twäie in n Jier, säilden uk träie, Suukene. Joo lääse fon April bit Juli hiere Oaiere. Dät sunt fieuw bit alwen ljoachte, man dunker sprinkelge Oaiere, doo 34x31 mm groot sunt. Doo Oolden wikselje sik bie dät Uutbrouden ou, un ätter njugentien bit twountwintich Deege sluupje doo litje Suukene uut. 35 Deege leeter kon sunne litje Woaterhanne al fljooge, man juu blift noch loanger mäd hiere Bruure un Sustere touhoope. Wan dät moor as een Broud in dät Jier rakt, hälpe doo junge Woaterhannen mongs uk mee, doo litjere Bruure un Sustere tou fodderjen."}
{"id": "2778", "contents": "SK It Hearrenfean (Niederloundsk: sc Heerenveen) is n Foutbalplouch uut It Hearrenfean, Fryslân. Die Foutbalplouch spielt in dät Abe Lenstra Stadion. Niederloundske Pokalsieger: 2009 Abe Lenstra Stadion Abe Lenstra SK It Hearrenfean Triko Riegenoardnenge in do lääste 33 Jiere Websiede fon SK It Hearrenfean"}
{"id": "278", "contents": "Die Strukeljer Pestoor Heuer lääwerde 1913 n Biedraach uur je Seelter Sproake. Ätter ju Utdeenenge un n Fergliek mäd dät Platdüütske rakt hie ne kuute Grammatik, wierbie hie uk Roomelster un Strukeljer Luude fergliekt. Hie rakt uk noch Woudärkläärengen (Flinte, Spiekr, Wonte, Deelbjoor, Äi) un two Textbiespiele, dät eerste ätter Ehrentraut (Minssen), wüülst dät twäide meedeeld is fon Hernn Kaplan Schulte in Kneheim. Dät lääste is ap Strukeljers, also is dät wäil die bekoande Pestoor Wilhelm Schulte weesen. Pfarrer Heuer, Die Sprache des Saterlandes in: W. Schwecke, W. von Busch, H. Schütte, Heimatkunde des Herzogthums Oldenburg, I.Bd., Bremen 1913, Sieden 469-477."}
{"id": "2786", "contents": "Widukind (Wiet Bäiden) waas Härtsoch fon do Saksen fon 777 bit tou 785. Hie häd Wierstand laistet juun Korl dän Groote in do Saksenkriege, wieroun uk do Fräisen bedeeligd wieren. Do Franken wüülen dät Kristendom wiedje ätter dät Noude un Aaste, deer wier do Fräisen un Saksen lieuwden. Dät lääste Stuk fon dät Fräiske Riek hiede Korl die Groote aal in 772 äroberd, deerätter schuulen do Saksen sik fon do Franken uk ätter dät Kristendom uumereeke läite. In 777 wuude dät saksiske Heer fersloain fon do Franken un Widukind fluchtete ätter do Dänen wai. In 778 kompede Karl die Groote juun do Sarazenen in Spanien. In 782 keem Wikdukind tourääch as Oppermon fon do Saksen wierbie n frankisken Apruur juun do Franken äntstuud. Deerbie doodeden do Saksen dät frankiske Heer un twäin fon do hoochste Beamten fon dän frankiske Köönich. Ju Rache fon do Franken waas woarschienelk ap e Naite fon Verden (Aller) wierbie Korl die Groote 4.500 Saksen koppedee (Bloudgjucht fon Verden). Ap n Middewinter 785 wuude Widukind dööpet fon do Franken. Hie is fermoudelk stuurwen 807. Commons: Widukind – Mediendoatäie Widukind Museum Düütsk"}
{"id": "2788", "contents": "Juu Elbe (platdüütsk: Elv) is ne Äi in Tschechien un Düütsklound. Juu is 1091,47 km loange un fljut bie Cuxhaven in juu Noudsee."}
{"id": "279", "contents": "Do Hoageltoudene uk Hoagelbuske, Stiekelboome af Häägeboome naamd, sunt aan Sleek fon do Käädenfrucht-Plonten, also ääng fjuund mäd Aapele un Peeren. Fon dän Hoageltouden rakt dät ferskeedene Oarde, aleenich in Europa twountwintich ferskeedene, in Düütsklound sunt dät man tjo Oarde. Düsse ferskeedene Oarde Hoageltounden sunt oaber nit aaltied akroat tou bestimmen, uumdät dät uk Misklinge rakt. Do roode Bäien heete Hoagele un sünt ietboar. Der kon mon uk Marmeloade af Sap uut moakje. Die Hoageltouden is ne Heelplonte. In oolde Fertälstere uut Seelterlound hat dät, dät bie dän \"Huddenjeboom\" do Häksen touhoopekoomen uum tou donsjen. Die Huddenjeboom waas n Hoagelbusk ap'e Naite fon Baalenje. Hoageltouden ap Wikipedia Commons"}
{"id": "2790", "contents": "Juu Oder (dät is die düütske Noome, ap Polnisk \"Odra\" un ap Sorbisk \"Wodra\") is ne Äi, juu in Tschechien truch Polen, un dan ap juu Gränse twiske Polen un Düütsklound fääre in juu Aastsee fljut. Juu is, ätter ferscheedene Definitione, wäkken Deel fon juu Mündenge tou juu Oder un wäkken tou juu Aastsee heert, 866 - 898 km loange."}
{"id": "2794", "contents": "Doo Laurasiatheria (Ne Uuroardenge fon doo Suugedierte) sunt n Taxon sunner phänotypiske Kannegaid. Dät Taxon wuude bloot truch molekulargenetiske Unnersäikengen äntdäkt. Doo Foarfoaren fon doo Laurasiatheria sunt uut dän Waarelddeel Laurasia keemen, die der foar loange Tied uutnunner breeken is tou Laurentia (Däälich: Noudamerikoa) un Eurasien. Juu fiske-äänelke Oard Balaenoptera musculus (düütsk:Blauwal) heert uk tou doo Laurasiatheria un is nit bloot dät grootste Suugediert, dät is sogoar dät grootste un sweerste Diert, dät deer jeemoals ap juu Äide tou fienden waas. Dät Sustertaxon fon doo Laurasiatheria sunt woarschienelk doo Euarchontoglires, wiertou uk doo Moanskene heere."}
{"id": "2797", "contents": "Suud-Afrikoa is n Lound in dät suudelke Afrikoa. Doo Noaberloundere sunt: Namibia Botsuana Simbabwe Mosambik Swasilound un Lesotho, wät oawers gans fon Suudafrikoa uumsleeten is."}
{"id": "2799", "contents": "Die Sudan is n Lound in Afrikoa. Do Noaberlounde sunt: Ägypten, Libyen, Tschad, Ju Zentroalafrikoanske Republik Ju Demokratiske Republik Kongo Suud-Sudan Äthiopien Eritrea Die Sudan häd uk n Andeel an ju Kuste fon dät Roode Meer. Suud-Sudan häd sik 2011 ouskat."}
{"id": "280", "contents": "Die Hoamp is een fon do ooldste Kulturplonten fon de Waareld, ju der bruukt wuude foar Bienden, Ieten un as Ruuskstof. In China wuude hie al foar ap minste 10.000 Jiere bruukt."}
{"id": "2800", "contents": "Die Himalaya is ne Riege fon hooge Bierge, do der truch Apfooldjen äntstuuden, as ju Indiske Ploate sik juun Eurasien bewääged häd un deermäd touhoopewoaksen is. Die 8.848 Meeter hooge Mount Everest, dät is die grootste Bierich fon ju Äide, heert uk tou dän Himalaya."}
{"id": "2802", "contents": "Die Orinoko is ne groote Äi in Suudamerikoa. Hie is 2.140 Kilometere loange un fljut uut Kolumbien truch Venezuela, wier hie sik apdeelt (Bifurkation), un dan fljut hie in dän Atlantik."}
{"id": "2803", "contents": "Tadarida australis is ne Oard fon doo Fläddermuuse. Tadarida australis heert tou doo grootste Oarde in hieren Sleek. Kop un Rump sunt touhoope 8,5 - 10 cm loange, die Stäit 4 - 5,5 cm die Unnerierm (juu \"Unnerjuuke\") 5,7 - 6,3 cm un dät Gewicht 25 - 40 g. Me kon disse Oard in Deele fon Australien fiende, fon Western Australia bit Queensland un Victoria. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "2804", "contents": "Saccolaimus saccolaimus is ju Nominatfoarm fon dän Fläddermuus-Sleek Saccolaimus. Ju lieuwet in Indien, Bangladesch, Burma, dät Malaiiske Hoolichailound, Sri Lanka, Great Nicobar, Sumatra, Java, Borneo, do Talaud-Ailounde, Sulawesi, Timor, Halmahera, Näi-Guinea, Guadalcanal un in Australien in dät noudwäästelke Northern Territory un dät noudaastelke Queensland). Deer is ju Oard toun Biespil in ferskeedene Woold-Habitate, Höölen un Bauwierke tou fienden. Jo lieuwje in Gruppen touhoope, in Thailound häd me Gruppen fon fieuw af säks Dierte fuunen. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "2805", "contents": "Eumops is n amerikoansken Sleek fon doo Fläddermuuse. Me kon dissen Sleek apdeele in oachte rezente Oarde: Eumops auripendulus, tou fienden fon Suud-Mexiko bit Noud-Argentinien, Suud-Brasilien, Jamaica un Trinidad. Eumops underwoodi Suud-Arizona bit Nicaragua Eumops glaucinus Suud-Florida, Middel-Mexiko bit Noud-Argentinien, Suudaast-Brasilien, Kuba un Jamaica Eumops maurus uut Venezuela, Guyana un Suriname Eumops dabbeni uut dät Doal fon dän Río Magdalena in Kolumbien, uut Noud-Venezuela, Middel-Paraguay, un juu argentiniske Provinz Chaco. Eumops bonariensis uut Suud-Mexiko bit Middel-Argentinien Eumops hansae uut n gjucht suudelken Deel fon Mexiko, Honduras, Costa Rica, Panama, Venezuela, Guyana, Frantsöösk Guyana, Noud-Middel-Peru, Bolivien un Noud-Brasilien Eumops perotis uut dän suudwäästelken Deel fon doo USA, Noud- un Middel-Mexiko, Kolumbien, Guyana, Ecuador, Peru, Bolivien, Paraguay, Brasilien, Noud-Argentinien un Kuba. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "2806", "contents": "Doo Hipposideridae sunt ne Familie fon doo Fläddermuuse. Joo lieuwje in doo tropiske un subtrobiske Gebiete fon Afrikoa, Asien un Australien. Dät rakt njuugen rezente Sleeke in disse Familie: Hipposideros Asellia Anthops Aselliscus Rhinonycteris Triaenops Cloeotis Coelops Paracoelops Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "2807", "contents": "Do Mormoopidae sunt ne amerikoanske Familie fon do Fläddermuuse. Jo hääbe oafte n gjucht säildsoam Gesicht. Dät rakt twäin Sleeke in disse Familie: Pteronotus Mormoops"}
{"id": "2809", "contents": "Ju Roowdierte-Uurfamilie Canoidea uumfoatet do Huunde, Moddere, Boare un äänelke Dierte. Die Kat, die Leeuwe, do Hyänen un äänelke Roowdierte heere deerjuun tou do Feloidea. Me kon do apdeele in... Ailuridae Mephitidae (\"Stjunkdierte\") Procyonidae Moddere (Mustelidae) Canidae Boare (Ursidae) Rubben Odobenidae Otariidae Phocidae"}
{"id": "281", "contents": "Bielde:Bureau of Land Management horses.jpg Die Hoangst (Latiensk: Equus caballus) is n (domestisiert) Suugediert. Hie häd dän Moanske siet uuroolden Tieden tjoond uum him wied wai tou dreegen un uum sweere Frachte tou luuken un dät Lound tou plöigjen."}
{"id": "2810", "contents": "Doo Feloidea sunt ne Uurfamilie, juu tou doo Roowdierte heert. Tou doo Feloidea (dät kumt uk fon Latiensk \"Felis\", die Kat) heere Dierte as die Kat. Deerjuun heere Dierte, doo genetisk moor dän Huund liekje, tou ne uur Uurfamilie, doo Canoidea (fon Latiensk \"Canis\", die Huund). Tou doo Feloidea heere doo Familien Felidae, Hyaenidae, doo madagassiske Roowdierte (Eupleridae), doo Herpestidae, doo Viverridae un doo Nandiniidae. Hier sunt Leeuwen as Biespil foar doo Felidae, man deertou heere uk fuul litjere Oarde as toun Biespil die gans normoale Kat. Crocuta crocuta (düütsk: Tüpfelhyäne) as Biespil foar doo Hyaenidae Cryptoprocta ferox (düütsk: Fossa) as Biespil foar doo madagassiske Roowdierte (Eupleridae) Herpestes javanicus (düütsk: Kleiner Mungo) as Biespil foar doo Herpestidae. Arctictis binturong (düütsk:Binturong) as Biespil foar doo Viverridae. Nandinia binotata (düütsk:Pardelroller) is juu eensiche Oard uut juu Familie Nandiniidae. Juu Familie is also monotypisk."}
{"id": "2811", "contents": "Doo Haagere Suugedierte (Eutheria) sunt doo \"gans normoale\" Suugedierte juunuur doo Püütdierte un doo Uursuugedierte. Me kon joo apdeele in fjauer Uuroardengen: Afrotheria Euarchontoglires Laurasiatheria Xenarthra Doo Euarchontoglires, wiertou t.B. die Moanske heert, un doo Laurasiatheria, wiertou t.B. die Wulf heert, sunt woarschienelk Sustertaxa."}
{"id": "2813", "contents": "Die Hoase (Lepus europaeus) is n Suugediert. Hie kon in dän Woold un in dät Gäärslound lieuwje, man intensive Loundwirtskaft is nit goud foar him. Die Hoase häd neen Hööle as dät Kanienken. Wan hie ne Gefoar sjucht, duuket hie sik in ne litje Molle un hoopet, dät hie nit blouked wäd. Wäd hie daach blouked, dan kon hie gau wächloope, mäd 50 km/h, kuut sogoar mäd 70 km/h. Hie kon 3 Meeter hooch un soogen Meeter wied springe."}
{"id": "2815", "contents": "Doo Waarelddeele Europa un Asien sunt touhoopewoaksen. Uut dissen Gruund wäide joo oafte as aan Waarelddeel blouked, die dan \"Eurasien\" naamd wäd."}
{"id": "2817", "contents": "Ieslound (is. Ísland) is n Lound in Noud-Europa. Ju Haudstääd is Reykjavík un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2016 Guðni Th. Jóhannesson. Dät Haud-Ailound Ieslound un eenige uumelääsende litjere Ailounde, do Deel fonne Republik Ieslound sunt, sunt vulkoaniske Ailounde ap n Middel-Atlantisken Rääch. Ieslound häd ne Flakte fon 103000 km², ju tou 62.6% uut wöist Lound, tou 23.1% uut Vegetation, tou 11.6% uut Glitskere un tou 2.7% uut Seen bestoant. Do maaste Ljuude lieuwje an do Kusten, wült die Hauddeel fon't Ailound fon vulkoanisk wöist Lound un Glitskere iennuumen wäd. Düsse Gebiete sunt bolde uunbewoonboar. Ju Haudstääd un grootste Stääd fon Ieslound, Reykjavík, lait ainewaiens twiske dät Wääste un dät Suudwääste fon Ieslound. 3% fon do Ljuude oarbaidje in ju Buuräi (Bäiste, Iesloundske Skäipe un Hoangste juust so as Glääshuuse, wier sogoar Bananen ounbaud wäide), 3% gunge wai tou fiskjen, 20 % oarbaidje in ju Industrie un 70 % oarbaidje in n Tjoonstlaistengs-Sektor. Fääre sunt ätterwoaksende Energie un Resourcen in ju See gjucht wichtich in Ieslound, deeruum dät die Stoat ne goude Loage foar Fiskjen häd un do geologiske Uumstounde goud foar geothermiske Energie sunt. Ju Munte fon Ieslound hat \"Iesloundske króna (ISK)\" Ieslound wuude läip fon ju"}
{"id": "282", "contents": "Ju Hoangstebloume af Huundebloume (Taraxacum officinale) is ne Bloume mäd jeele Blöiten un n glääden Steel, wier n wiet Sap oane sit. Do Säide sitte an wiete Pluuse, do man derou puustje kon. Do Blöiten un uk do Bleede duurt me iete. Seloat wät uk deerfon moaked. Bloume Hoangstebloumen in de Weede ne uutblöiede Pluusebloume"}
{"id": "2821", "contents": "Ju seelter Archivloade stuud in ju roomelster Säärke un hied ne Laangte fon fjauer Fout loangsk, fjauerkaantich un mäd fjauer Fäite fersäin, deerfoar trjo Hongslotte. Deerfon hied älke Täärp n Koaie. Ju is 1812 ferkooped wuuden, man knu is deerfon ne Ätterbieldenge moaked, ju der ap n 1.10.2000 wier in ju Säärke broacht wuuden is, man ju nu in dät Skäddeler Määlnemuseum stounde skäl. Seelter Archiv"}
{"id": "283", "contents": "Hollound is n Noome die der in dät Uutlound oafte bruukt wäd foar do Niederlounde. Originoal belukt sik dät oawers bloot ap dät Gebiet twiske Amsterdam un Rotterdam (ju Provinz Suudhollound un n Paat fon ju Provinz Noudhollound. Do uur Niederlounder heere oafte nit jädden dät me hiere Lound deer uk tou reekent. So fangt foar n Seelter 'Hollound' al oun bie Näiskans, man foar n Wäästfräise eerste 150 km fääre ätter dät Wääste."}
{"id": "2832", "contents": "Qin Shi Huang (259-210 f.Chr.) wäd wäil betrachted as die eerste Kaiser fon China. Hie ärooberde 6 Lounde: Qi, Chu, Yan, Zhao, Wei un Han. Hie standardisierde ju Chinesiske Skrift un ferboont loose Ferdäägenengsmuuren in dät Noude tou ju Groote Muure. Al bie sien Lieuwend liet hie sien lääste Rauesteede baue, ferdäägend fon ju nu bekoande Terrakottaarmee. Deeruum dät hie uk leeter as die eerste Kaiser bekoand blieuwen died, liet hie aal Bouke fon fröiere Härskere ferbaadenje. Normdoaten: GND: 118819097 (OGND) | KB (Niederlounde): 071930620 | VIAF: 52486278"}
{"id": "2833", "contents": "China is n groot Lound in Asien. Pinyin Hoochchinesisk Chinesiske Muure Qin Shi Huang‎ Republik China"}
{"id": "2835", "contents": "Ooldenbuurich is ne kringfräie Stääd in Läichsaksen, ungefeer 40 km aastelk fon dät Seelterlound. Ju Universitätsstääd un eemoalige Residenzstääd (blw. Haudstääd) fon ju Groafskup, fon dät Härtsochdum, fon dän Fräistoat un fon dät Lound Ooldenbuurich is mäd 160.000 Ienwoonere ätter Hannover, Brunswiek un Ossenbrääch ju fjoodgrootste Stääd as uk een fon do Buppesäntren fon dät Lound Läichsaksen. 1108: \"Aldenburg\" toun eersten Moal ärwäänd. 1345: Ooldenbuurich kricht Stäädsgjuchte. 1448: Groaf Christian fon Ooldenbuurich wäd Köönich fon Dänemark. 1603: Groaf Anthon Günther hoalt Ooldenbuurich buute dän Trüütichjierige Kriech. 1667: Groaf Anthon Günther stuurwen, Ooldenbuurich wäd Deensk. Ju Pest is in de Stääd. 1676: Ju Stääd wäd truch Bround fernäild. 1786: Ju eerste Spoarboank ap de Waareld in Ooldenbuurich apgjucht. 1773: Ooldenbuurich wäd ne Groafskup. Twiske 1815 un 1918 waas Ooldenbuurich n Groothärtsochdum. 1945: Truch 42.000 Fluchtlinge woakst ju Stääd. 1946: Ooldenbuurich kumt bie dän Deelstoat Läichsaksen. 1973: Universität wäd apgjucht. 2004: Ooldenbuurich waas bit toun 31.Dezember 2004 Sit fon dän Regierengsbetsirk Weeser-Oamse. Die wuud mäd dissen Doatum - as aal uur Regierengsbetsirke in Läichsaksen - aplöösd. Sietdän is Ooldenbuurich Sit fon ne Regierengsfertreedenge fon dät Lound Läichsaksen. Ju Stääd wäd tou do maast dynamiske Wirtskupsregionen fon Düütsklound reekend. Ooldenbuurich lait an fjauer"}
{"id": "2837", "contents": "Groote Pier (Wäästfräisk: Grutte Pier, 1480? - 28. Oktober 1520) is die Noome wierunner Pier Gerlofs Donia as fräisken Fräiegaidsstrieder bekoand wuuden is. Et rakt fuul Mythen uur Groote Pier, wiertruch et nit gjucht muugelk is uum altied ju Weerhaid tou bestimmen. Täämelk sicher is Groote Pier in Kimswert bädden, in dän twäide Haaldeel fon dät 15. Jierhunnert uum dät jier 1480. Hie waas die Suun fon Gerlof Piers Donia un Fokel Sybrants Bongma un hilkede Rintsje Syrtsema. Do bee kreegen in 1506 aan Soon, Gerlof Piers Donia. Dät Moanske fon Pier Gerlofs Donia is 1515 stuurwen. In dät Jier 1498 keem Fryslân unner Albrecht fon Saksen, die der Söldnere ätter Fryslân wai soande uum do Probleme tou bekämpjen. Do dät nit holp, roate dissen Heersker sien Gjuchte ap Fryslân wieruume an dän düütske Kaiser. Kaiser Maximilian I soande do do Groafe fon Hollound, wät tou ju Besättenge fon Starum fierde. Pier Donia waas Buur in Kimswert, wier sin Buurenhoaf, die Osinga State, 1515 truch saksiske Söldnere deelbaadend wuude. Me kwad dät sien Moanske deerbie doodkeemen is. Deertruch wäd hie n strääwigen Strieder juun do saksiske un do hollounske Besättere. Unner sien Anfierenge foarde ju Seeroowerflotte De Swarte Heap, fon"}
{"id": "284", "contents": "Niederloundsk (uk wäil inkorrekt Holloundsk naamd) is eepentelke Sproake in do Niederlounde (16 Millione) un Belgien (7 Millione). Buute ju algemeene Sproake rakt dät in do Niederlounde fuul Dialekte, do in dät Aaste (Läichsaksisk) ätter dät Läichdüütske wai gunge, in dät Suude (Läichfrankisk) ätter Belgien un Düütsklound. Do Dialekte krige immer moor Anärkannenge. Uk do groote Stääde hääbe düütelk hiere oaine Uutsproake, so dät me do fluks kanne kon. In Belgien is ju Sproake (Fleemisk) loange Tied unnerdrukt wuuden, deeruum dät Frantsöösk baalende Wallonier stäärker wieren, man siet n poor Jiertjaande sunt do Flamen ekonomisk stäärker. Dialekte wäide deer minner oachted. Früünd tou dät Niederloundske is dät Afrikoanske. Niederlounde Düsse Sproake hääft ne oaine Wikipedia: Niederloundsk"}
{"id": "2840", "contents": "Dät Anglofräiske wäd uk wäil Noudwäästgermanisk naamd. Do Sproaken fon disse Sproakgruppe wäide fon ungefeer 325 Million Moanskene baald. Mäd grooten Oustand is dät Ängelske ju grootste Sproake. Uur Sproaken in disse Sproakgruppe sunt dät Skottiske, Wäästfräisk, Noud-Fräisk un Seelterfräisk."}
{"id": "2841", "contents": "18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24. Jiere: 2006 - 2007 - 2008 - 2009 - 2010 - 2011 - 2012 - Hier sunt Geböärnisse fon 2009, ätter ferscheedene Themen oardend. Moonige sunt in moorere Apsatse tou fienden, wült joo in ferscheedene Kategorie paasje. 2. Januoar: Carlos Gomes Júnior wäd as Ätterfoulger fon Carlos Correia die Premierminister fon Guinea-Bissau. 7. Januoar: John Atta-Mills wäd die Präsident fon Ghana, as Ätterfoulger fon John Agyekum Kufuor. 20. Januoar: Barack Hussein Obama II wäd as Ätterfoulger fon George Walker Bush die Präsident fon doo USA. 27. Januoar: Protäste juun ju Regierenge fon Madagaskar unner Marc Ravalomanana beginne, uumdät ju aan Kanoal fon't Fiersjoon sluute wüül, die een Rääde fon dän foarige Präsident Didier Ratsiraka uurdrain hiede. Anfierder fon do Protäste is die Oainer fon dän Kanoal un Buurmääster fon Andry Rajoelina, die een Juunregierenge uutropt. 18. Februoar: Poststempel mäd Seelterlound > 4. Meerte: Seelter bie Merkel. 6. Meerte: Andry Rajoelin, Anfierder fon do Protäste juun ju madagassiske Regierenge, un Boas fon ju sälwen uutruupene Juunregierenge, fluchtet in ju frantsööske Boskup. 10. Meerte: Dät Militär uurnimt ju Macht in Madagaskar. Jo uurreeke ju Macht ätters an ju"}
{"id": "2845", "contents": "Kimswert is n Täärp in ju Meente Súdwest Fryslân, suudelk fon Harns. 1954 - 665 1959 - 587 1964 - 558 1969 - 526 1974 - 545 2004 - 607 Pier Gerlofs Donia"}
{"id": "2846", "contents": "12. -- 13. -- 14. -- 15. Jierhunnert -- 16. -- 17. -- 18. Jiere: 1495 - 1496 - 1497 - 1498 - 1499 - 1500 - 1501 - 7. April: Koarl VIII. stäärft. Ätters foulget him Ludwig XII.. 20. Moai: Die portugiesiske Äntdäkker Vasco da Gama roaket ju Stääd Kalikut un häd deermäd dän Seewai ätter Indien fuunen, so as dät sin Apdraach waas. 23. Moai: Die fon Poabst Alexander VI. as „Häretiker, Schismatiker un Minoachter fon dän Hilligen Stoul“ exkommunisierde Präätjer Girolamo Savonarola wäd ap ju Piazza della Signoria in Florenz ferbaadend. 30. Moai: Christoph Kolumbus begint sien trädde Raise ätter Amerikoa. Hie kumt in 1500 wieruume. 17. Dezember: Ätter ju Inthronisierenge fon Ludwig XII. in Frankriek wäd mäd Wieten fon Poabst Alexander VI. ju sänt 22 Jiere bestoundende Ächte mäd Jeanne de Valois säärkelk be'eended. Eende fon ju Fräiske Fräiegaid."}
{"id": "2847", "contents": "Desiderius Erasmus (* 27. Oktober 1465 [of 1469] in Rotterdam; † 12. Juli 1536 in Basel) waas n bekoanden Humanist, Philosoph un Skrieuwer fon fuul Bouke. Een fon sien wichtichste Wierke waas ju Uursättenge fon dät Näie Testamänt in dät Näigriechiske. Do maaste Wierke sunt tou fienden in ju Meentebibliothek fon Rotterdam. Hie waas uurigens uk bekoand mäd dän Moaler Hans Holbein dän Jungere. Erasmus online Ängelsk, Niederloundsk Normdoaten: GND: 118530666 (OGND) | KB (Niederlounde): 068551959 | LCNAF: n79055814 | VIAF: 87673996"}
{"id": "2848", "contents": "Albanien is n Lound in Aast-Europa. Ju Haudstääd is Tirana un die Präsident fon ju Republik is siet 2007 Ilir Meta. Albanien wäd begränsed fon: Serbien un Montenegro in dät Noude, Noudmakedonien in dät Aaste, Griechenlound in dät Suude, Adriatiske See in dat Wääste."}
{"id": "285", "contents": "Ne Sunnerloage kreech Seelterlound truch Honnel un Skipfoart uur ju Seelter Äi, wierbie toufäärme Eed (Torf) wäil ju Hauptrolle spielde. Leeter wuuden weegen dän Diekbau in Aastfräislound uk Flintsteene uut dän Humling wichtich. Deer ieuwenske wäide noch uur Artikkele naamd, as Kolonioalweere un Soalt (St5.1.4). Schwalb (Siede 63) häd an Hound fon Skattengsregistere dän Ferloop fon do Ienwoonertaale fon eenige Täärpe in un uum Seelterlound ferglieked. Deerbie wiesde sik, dät fon 1500 bit 1800 ju Befoulkenge fon Roomelse mäd 150% tounuumen hiede, wült ju fon Lohe an de Söiste bolde gliek bleeuwen waas. Bie glieke Uutgongsbedingengen hieden buutendät do seelter Täärpe al 1472 soowät säksmoal soofuul Huushollengen as do Täärpe an de Söiste. Deeruut wiest sik ju wichtige Rulle fon Honnel un Skipfoart. Deertruch koanden do Seelter ju groote Waareld, wät sik wiest uut fjauer seelter Studente 1457-1459 in Rostock (Schulte 1930 .148f.) un dän Geleerde Hinrich Scheeve uum 1520 (Ni474). Noch in 1779 hat et dasz die Saterlander als mit wenigen ackerbow versehen tag und nacht beständig mit ihren bothen auf den wässeren und in fremden landen fahren, dadurch ihr brod und onera publica [ Loundeslasten ] gewinnen mueszen, und also dem exerciren nicht wie andern beijhause seijende beerbte"}
{"id": "2851", "contents": "In disse Lieste kuume do Medien uut Noud-Fräislound, Aast-Fräislound un Wääst-Fräislound foar, do uk in ju fräiske Sproake schrieuwe of seende. Ems-Vechte-Welle Radio Eala Tiedschrift Omrop Fryslân Radio un TV Radio Middelsé Radio Froeks.tv Internet TV Fynst Internet Säitenge De Moanne Tiedschrift Styl Tiedschrift Switsj Tiedschrift LinKk Tiedschrift In Wääst-Fräislound wäd in do Säitengen uk Fräisk schrieuwen, man do Säitengen schrieuwe moor Niederlounsk. Et rakt fuul Organisatione do hiere Fereensblääd ap Fräisk schrieuwe, do sunt nit in disse Lieste apnuumen wuuden. Radio magic music Radio Nordfriisk Radio NFR Radio"}
{"id": "2854", "contents": "Andorra is n litje Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Andorra la Vella un do Ko-Prinsen fon dät Prinsdum sunt siet 2003 Joan Enric Vives Sicília, Biskop fon Seu d'Urgel un Nicolas Sarkozy, Präsident fon Frankriek."}
{"id": "2855", "contents": "As Natuurwietenskuppe wäide doo Wietenskuppe beteekend, doo sik mäd juu lieuwjende af nit lieuwjende Natuur befoatje. Doo klassiske fjauer Natuurwietenskuppe sunt: Biologie Chemie Geologie Physik"}
{"id": "2857", "contents": "Wichtige Skjonisse ap dän 7. Januoar 49 f. Kr.: Die Roomske Senoat beslut, dät Gaius Iulius Caesar eerste sien Troppen äntläite un sien Imperium, dät hat sien Befeels-Moacht uur Gallien un Illyrien, deellääse skuul, eer hie wier näi foar dät Konsuloat kandidierje duur. Pompeius kricht dän Apdraach, ju Roomske Republik juun Caesar tou ferdäägenjen. 1878: Anthony W. Gardiner wäd Präsidänt fon Liberia. Hie is die Ätterfoulger fon James Spriggs Payne 1959: Juu kubaniske Regierenge unner Fidel Castro wäd truch doo USA anärkoand. 2009: John Atta-Mills wäd die Präsidänt fon Ghana, as Ätterfoulger fon John Agyekum Kufuor. 2015: Bie n islamistisken Terror-Sleek truch twäin Kampere fon Al-Qaida in dän Jemen ap ju frantsööske Satire-Tiedskrift Charlie Hebdo wäide in Paris tweelich Moanskene uumebroacht. 1800: Millard Fillmore, fon 1850 tou 1853 tou die trättienste Präsidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa 1830: Albert Bierstadt, Kunstler fon ju Romantik 1899: Francis Jean Marcel Poulenc, frantsöösken Komponist 1989: Hirohito, Kaiser fon Japan (* 1901). 2003: Erich Beyreuther, düütsken luthersken Theologe un Säärkenhistoriker 2018: France Gall, frantsööske Sjungerske 2021: Henri Schwery, Swaitser roomsk-kathoolsken Kardinoal un Biskop fon Sitten"}
{"id": "286", "contents": "Dät rakt Stoffe do der lääse twiske Laitere un Isolatore. Dät sunt do sonaamde Hoolichlaitere Me kon kweede, dät do ju Elektrizität n bitsken laitje. Bekoande Hoolichlaitere sunt Silizium (Si), Gallium-Arsenid (GaAs), Germanium (Ge), usw. Ju Laitenge bie do Stoffe kumt toustande truch deeran ne litje \"Keetegaid\" (Dope) toutouföigjen. Ju Keetegaid suurget dan deerfoar, dät in dän Hoolichlaiter Leedengsdreegere oun kuume. Dät konnen negative Leedengsdreegere weese - Elektrone - af uk positive - do sonaamde Goatere (\"holes\", \"Leerstellen\"). In dän eersten Fal rakt dät dan n N-Typ Hoolichlaiter, in dän twäiden Fal n P-Typ Hoolichlaiter. Af wie n N- af P-Typ Hoolichlaiter kriege, honget je ou fon ju touföigede Keetegaid: Phosphor in Silizium rakt N-Typ un Bor af Aluminium in Silizium rakt P-Typ. Fon ju Keetegaid houget man n gans littek bitje deeroane, oafte in Grööte fon n poor millionste Prozent. Dät hat dät die Hoolichlaiter eerste gans goud skeen un süüwer moaked wäide mout un buppedäm skällen dät gans flugge Kristalle weese. Do Kristalle bestounde uut loange Steeuwe mäd n Truchmäite fon t.B. 10, 15 of noch moor Säntimeeter. Fon do Steeuwe wäide dan Skieuwen ousoaged mäd Hälpe fon ne rundtraalende Diamantsoage. Do Skieuwen wäide dan ätters truch Sliepen"}
{"id": "2863", "contents": "Dät Internet is ne Samlenge fon Computernätte wierbie fuul Computere mädnunner ferbuunen sunt un Doaten uuttuuskje. Deertruch kon me Internettjoonste as E-mail, Doatäiuurdreegenge, WWW, Telefonie, Radio un Fiersjoon nutsje. Wült n Computernät gewöönelk apbaud is uut köärperelke Komponente (Koabele, Skaltengen usw.), bestoant n Internet bloot uut ne Riege Protokolle, in dän Fal fon dät gängelke Internet dät sonaamde IP Computere in ferskeedene Nätte un mäd unnerskeedelke Bedrieuwssysteme konnen truch dät Anweenden fon do Protokolle mädnunner kommunisierje. N köärperelk Computernät is maast begränsed tou n Gebiet of ne Organisation. Dät System fon juunsiedige Kommunikation in sun bekniepen Gebiet wäd uk je wäil Intranet naamd. Uut aal moor Intranätte häär is uk Tougong muugelk tou dät Internet, wült uursuume däälich uk wäkke Sieden ap dät Waareld-wiede-Wäb (www) bloot foar Persoone of Organisatione tougongelk sunt, do deer apaat foar ärmächtiged sunt. Wät in dän Spreekgebruuk as “dät Internet” beteekend wäd, is n groot eepenbeer Computernät, n Nät fon Nätte, wierbie me sik haalt an do Requests For Comments (Bidden uum Bemäärkengen), ferwalted fon ju Internet Engineering Task Force. Eegentelk rakt dät naan Oainer fon dät Internet. Do Foarskrifte fon dät Internet sunt apstoald uum dät muugelk tou moakjen, dät ferskeedene Nätte ferbuunen wäide."}
{"id": "2864", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1983 - 1984 - 1985 - 1986 - 1987 - 1988 - 1989 - Spanien un Portugal wäide Meedglid in ju Europäiske Union. 6. Januoar: Unner een näie Ferfoatenge wäd Samuel K. Doe, die sik al in 1980 oun'e Moacht putsked häd, as Stoatspräsident un Regierengsboas fon Liberia fereediged. 6. Juni: Dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen wäd gruunded. 18. Juni: In un uum ju peruoanske Haudstääd Lima kumt dät tou Moiteräien in Kitjene, uk mäd Jeeselnoame. Ju Regierenge slacht do Moiteräien blouderch deel, hunnerde Fangene wäide doodskeeten, uk fuul, do sik al roat hääbe. 6. Januoar: Christina Arend, düütske Foutbaal-Spielerske 14. Januoar: Cristina Aicardi, peruoanske Badminton-Spielerske 14. Januoar: Stefanie Sargnagel, aastriekiske Skrieuwerske un Cartoon-Teeknerske 14. Januoar: Donna Reed, US-amerikoanske Skauspielerske 14. Januoar: Fatma Rikkat Kunt, turske Illuminatoorinne un Kalligroafinne"}
{"id": "2865", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1982 - 1983 - 1984 - 1985 - 1986 - 1987 - 1988 - 1. Januoar: Gräinlound ferlät ju Europäiske Union. 10. Januoar: Die käddene Daniel Ortega fungiert as näien Präsident fon Nicaragua. Man uumdät do USA un uur Stoaten nit akseptierje wollene, wät bie ju Köär in'n November 1984 ruutkeemen is, kumt dät tou aan Stöän fon dän Contra-Kriech juun ju Regierenge. 15. Januoar: Tancredo Neves wäd as Präsident fon Brasilien kädden, wiermäd eenuntwintich Jiere Militär-Diktoatuur eendje. 21. Februoar: 13. Alwestäädetuur won truch Evert van Bethem uut St. Janskleaster in n Tied fon 6.47 Uure. 15. Oktober: Michael Gorbatsjov introdusiert sien perestrojka Politik. 6. November: Guerilleros fon ju M-19 nieme dän Justiz-Palast in Bogotá, ju Haudstääd fon Kolumbien, ien. As ju Stoatsmoacht dän tourääch-äroobert, kuume hunnerde Ljuude tou Dood. 13. November: In Kolumbien bräkt die Nevado del Ruiz uut, wiertruch dät ap dän Top fon dän Bierich tou een Snee-Smilte kumt un in'e Foulge een Hoochwoater fon ju Äi Lagunilla ju Stääd Armero in Mudde ferskäddet. Duusende kuume in ju Floud uum't Lieuwend un foar fuul, do dät uurlieuwje, wäd ju Haudstääd Bogotá een"}
{"id": "2867", "contents": "Die Stiekelboars is ne Oard fon doo Bunkenfiske. Die Stiekelboars frät foarallen Äisen, litje Krääpse un Moaden fon Insekten un mongs uk litjere Fiske. Die Stiekelboars is normoal 4 bit 8 cm, säilden uk bit tou 11 cm groot. Sien Häid is glääd un ap sin Rääch häd hie normoal träi Stiekele, man in dän noudwäästelken Deel fon Schottlound rakt dät uk Stiekelboarse sunner Stiekele. Wan doo Stiekelboarse meerje, häd dät Montje ne blaugräine Bupperkaante un n rooden Buuk, wiertruch him dät Wiefken as Montje ärkanne kon. Commons: Gasterosteus aculeatus – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "287", "contents": "Ju Hoonkebloume is ne Weedebloume mäd purpurroode Blöiten, do uut luuter fiene litje Bleedere bestounde un ap n 30 bit 50 cm hoogen Steel sitte. Juu Plonte wuude al oafte fon Wietenskuppere mäd ferskeedene Noomen beskrieuwen, toueerst fon Linné as Lychnis dioica L., wierfon die Sleeknoome \"Lychnis\" falsk is, juu Plonte heert tou dän Sleek Silene. Die Oardnoome dioica häd oawers as ooldsten gjuchten Noomen däälich juu offizielle Betjuudenge, also hat juu Plonte offiziell \"Silene dioica\". Ieuwenske dissen Noomen rakt dät noch uur Noomen: Lychnis dioica L., as al gekweeden, die ooldste Noome, man mäd n falsken Sleek. Cucubalus dioicus L. Lychnis dioica var. rubra Weigel Lychnis sylvestris Schkuhr Lychnis diurna Sibth. Melandrium sylvestre Schkuhr Melandrium diurnum Sibth. Melandrium dioicum L. Melandrium rubrum Garcke"}
{"id": "2873", "contents": "Die Loundkring Bad Doberan is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern."}
{"id": "2874", "contents": "Die Loundkring Demmin is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern."}
{"id": "2875", "contents": "Die Loundkring Güstrow is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern."}
{"id": "2876", "contents": "Die Loundkring Ludwigslust is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern."}
{"id": "2877", "contents": "Die Loundkring Mecklenburg-Strelitz is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern."}
{"id": "2878", "contents": "Die Loundkring Müritz is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern."}
{"id": "2879", "contents": "Die Loundkring Nordvorpommern is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern."}
{"id": "288", "contents": "Do Hopi sunt n Indioanerfoulk in dät Noudaaste fon Arizona in do USA. Jo woonje siet oolden Tieden in steenene Huuse of eegentelk ganse touhoope baude Täärpe (Pueblos), wier me bloot mäd Laadern oun kuume kon. Do Navajo uum him tou hääbe do nit. Noomen fon wäkke Pueblos sunt: Hano, Sichmovi, Walpi, Polacca, Mishongnovi, Sipaulavi, Shongopavi. Ju Hopi-Sproake heert tou ju uto-aztekiske Sproakfamilie. Ju is fuul studierd wuuden in Fergliek tou europäiske Sproaken. So koom dät tou ju Sapir-Whorf Hypothese: \"Ju Sproake is dät eer sälwen, ju dän Toacht foarmt.\" \"Dät Hopi (Arizona, USA) is mäd sowät 6.000 Spreekere een fon do vitoalste noudamerikoanske Indioanersproaken.\" \"Ju Hopi-Sproake änthaalt neen Woude, grammatiske Foarme, Konstruktione ... \" \"N Hopi-Indioaner hät in sien Sproake n uuren Tiedbegrip as t.B. n ängelsksproakigen Amerikoaner of n Düütsksproakigen.\" Hier eenige Biespiele fon Woude: Een Suukya' - Two Lööyö' - Tjo Pàayo' - Fjauer Naalöyö' - Fieuw Tsivot - Mon Taaqa - Wieuw Wùuti - Sunne Taawa - Moune Muuyaw - Woater Kuuyi Do Hopi ferbjoode dät moakjen fon Bielden un Toonapnoamen in hiere Täärpe. Do Hopi sunt djoop religiös. Jo leeuwe dät in dät Universum die Almachtige lieuwet. Hie is sunner Foarm un Gewicht, ju Sunne"}
{"id": "2880", "contents": "Die Loundkring Nordwestmecklenburg is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern."}
{"id": "2881", "contents": "Die Loundkring Ostvorpommern is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern."}
{"id": "2882", "contents": "Die Loundkring Parchim is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern."}
{"id": "2883", "contents": "Die Loundkring Rügen is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern."}
{"id": "2884", "contents": "Die Loundkring Uecker-Randow is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern."}
{"id": "2886", "contents": "Greifswald is n kringfräie Stääd in Mecklenbuurich-Foarpommern. Deer woonje 53.845 (31. Dez. 2007) Moanskene un häd ne Fläche fon 50,5 km²."}
{"id": "2887", "contents": "Neubrandenburg is n kringfräie Stääd in Mecklenbuurich-Foarpommern. Deer woonje 66.735 (31. Dez. 2007) Moanskene un häd ne Fläche fon 85,65 km²."}
{"id": "2888", "contents": "Rostock is n kringfräie Stääd in Mecklenbuurich-Foarpommern. Deer woonje 200.413 (31. Dez. 2007) Moanskene un häd ne Fläche fon 181,44 km². Rostock is ju grootste Stääd fon Mecklenbuurich-Foarpommern."}
{"id": "2889", "contents": "Schwerin is ne kringfräie Stääd un Haudstääd fon Mecklenbuurich-Foarpommern. Deer woonje 95.855 (31. Dez. 2007) Moanskene un dät häd ne Fläche fon 130,46 km²."}
{"id": "289", "contents": "Ju Hoppe (Humulus lupulus) mäd do Hopranke. Ju fint foarallen Ferweendenge bie ju Bjoor-Häärstaalenge, wier ju dät Bjoor dän släiske Smoak rakt."}
{"id": "2890", "contents": "Stralsund is n kringfräie Stääd in Mecklenbuurich-Foarpommern. Deer woonje 58.027 (31. Dez. 2007) Moanskene un häd ne Fläche fon 38,97 km². Dät Düütske Meeresmuseum in dät eemoalige Katharinenklaaster is Nouddüütsklounds maastbesoachte Museum un bjut Ienblikke in ju Waareld fon dät Woater un sien Bewoonere."}
{"id": "2891", "contents": "Wismar is n kringfräie Stääd in Mecklenbuurich-Foarpommern. Deer woonje 45.012 (31. Dez. 2007) Moanskene un häd ne Fläche fon 41,36 km²."}
{"id": "2894", "contents": "Flensbuurich is ne kringfräie Stääd in Släswiek-Holstein. Deer woonje 87.792 (31. Dez. 2007) Moanskene un ju häd ne Fläche fon 56,38 km²."}
{"id": "2895", "contents": "Kiel is ne kringfräie Stääd un Haudstääd fon Släswiek-Holstein. Deer woonje 236.902 (31. Dez. 2007) Moanskene un ju häd ne Fläche fon 118,6 km²."}
{"id": "2896", "contents": "Lübeck is ne kringfräie Stääd in Släswiek-Holstein. Deer woonje 211.541 (31. Dez. 2007) Moanskene un ju häd ne Fläche fon 214,14 km²."}
{"id": "2897", "contents": "Neumünster is ne kringfräie Stääd in Släswiek-Holstein. Deer woonje 77.595 (31. Dez. 2007) Moanskene un ju häd ne Fläche fon 71,63 km²."}
{"id": "290", "contents": "Die Huund (Canis lupus familiaris) is n Suugediert. Hie is domestizierd foar 15.000 Jiere. Ätter ne Theorie fon Konrad Lorenz waas düt neen normoale Domestikation, sunnern häd sik uut ne Symbiose äntwikkeld. Hie häd schrieuwen, dät juu Oard Canis aureus, uum n Leeger fon Moanskene lieuwede, uum Fodder tou sik hoaljen, man uk doo Moanskene fon grattere Dierte schutsede un sik leeter tou n gjuchten Jaachthuund äntwikkeld häd. Däälich weet me, dät doo Huunde fon dän Wulf (Canis lupus) oustamme, filiecht fon juu indiske Unneroard Canis lupus pallipes, un sälwen uk ne - wan uk truch Tucht gans oaintüümelk moakede - Unneroard fon dän Wulf is."}
{"id": "2900", "contents": "Huang Xianfan (Hoochchinesisk: 黄現璠/黄现璠), (*13. November 1899, Fusui - †18. Januoar 1982, Guilin) waas n Historiker fon China. Ätter dän Internoatsbesäik in Guangxi studierde Huang Xianfan siet 1926 an ju Pädagogiske Universität fon Peking (Haudstääd fon China) do Feeke Geskichte, Flugge Literatuur un Ängelsk, leeter an ju Universität fon Tokio (Haudstääd fon Japan). Siet 1941 waas Huang Xianfan Professor an ju Universität Sun Jatsen, leeter an ju Universität fon Guangxi. Fon 1943 bit 1953 hiede Huang Xianfan ne Professur foar Geskichte an ju Universität fon Guangxi un fon 1954 bit 1982 an ju Pädagogiske Universität fon Guangxi. In disse Tied, nämmelk 1943/1982, moakede hie sien Studien fon ju Anthropologie un fon dät Zhuang (Chinesisk Minnerhaidsfoulk) an ju Universität fon Guangxi un ju Pädagogiske Universität fon Guangxi. Chinesiske Geskichte, Ⅰ-Ⅲ, Peking, 1932-1934. Geskichte fon dät Zhuang, Nanning,1957. Ängelsk:Geskichte fon dät Zhuang Düütsk: Zhuang [1] Ängelsk: Studien fon dät Zhuang [2] Hoochchinesisk: Chinesisken historiker Huang Xianfan [3] Hoochchinesisk: Chinesiske Anthropologie [4] Hoochchinesisk: Professur fon dät Zhuang: Huang Xianfan [5] Normdoaten: LCNAF: no2009197873 | VIAF: 103560844"}
{"id": "2904", "contents": "Bosnien un Herzegowina sunt touhoope een Lound ap dät Balkan-Hoolichailound (Suudaast-Europa). Ju Haudstääd is Sarajevo. Die Ministerpräsidänt is hoast Denis Zvizdić (Stound:2016). Bosnien un Herzegowina wäide beskat fon: Kroatien in dät Noude un Wääste, ju Adriatiske See in dät Wääste, Montenegro in dät Suude, Serbien in dät Aaste. Do Ienwoonere fon dän Stoat naamt me aaltouhoope Bosnier. Monken do Bosniere sunt do as grootste Befoulkengsdeele do muslimiske Bosniaken, do orthodoxe Serben un do katoolske Kroaten. In dän grootste Deel fon dät Lound boalt me ijekaviske Dialekte, dät heert tou ju štokaviske Dialekt-Gruppe fon dät Serbokroatiske. Ap dät Ijekaviske gruundet sik ju kroatiske, bosniske un montenegriniske Skrift-Sproake. Uk ju Serbiske Skriftsproake gruundet sik ap štokaviske Dialekte. Bosnisk, Serbisk un Kroatisk sunt as ferskeedene Skrift-Sproaken uk aal tjo Amtssproaken, uk wan jo sik so äänelk sunt un sik ap jusälge Dialekt-Gruppe gruundje. Besunners wichtich is dät, uumdät ju Serbiske Skriftsproake in Kyrilliske Skrift, ju Bosniske un ju Kroatiske oaber in Latienske Skrift skrieuwen wäide. Fääre rakt dät in Bosnien un Herzegowina Roma, do baale Romani; buppedät Sephardiske Juden, do Sephardisk baale, wät nai bie dät Spoanske stoant. Man düsse bee Minnerhaide moakje touhoope minner as een Prosänt fon ju heele Befoulkenge uut."}
{"id": "2907", "contents": "Thuner (Wääst-Fräisk: Tonger) waas n fräisken God. Hie waas die God fon do Natuurkrafte. Dät wääst-fräiske Woud tonger is sin Noome, man kon uk in dät Seelterfräiske uursät wäide mäd 'Grummelschuur'. Foar do Fräisen waas hie aan fon do wichtichste Godde, die Noome Tuunsdai is ätter Tuner (in dät Oold-Fräiske: Thunresdei of Thunersdei, Wääst-Fräisk: Tongersdei) naamd. Tuhner waas die eensige God die ne Weerreewe hiede. Dät waas n Hoomer, die älke Moal ätter him wieruume keem as hie deermäd smeet. Fräiske Mythologie D. Kalma, Skiednis fan Fryslân, (Grou, 1965) Wääst-Fräisk"}
{"id": "2908", "contents": "Dät Juudendum is die Gloowe fon do Juuden, man uk Seeken as juudske Kultuur un Geskichte heere tou dät Juudendum. Doo Juuden wäide deelwiese nit bloot as religiöse Gruppe, man uk as Foulk blouked. Et rakt ungefeer 13,5 Millione Juuden ap ju Waareld, wierfon ungefeer 6,8 Millione in Israel woonje. Dät Juudendum is n monotheistisken Gloowe, do Juuden leeuwe also dät et aan God rakt. Dät is uk die ooldste monotheistiske Gloowe. Dät Juudendum waas ju Gruundloage foar do uur twäin monotheistiske Gloowen, dät Kristendum un dän Islam. Dät hillige Bouk fon do Juuden hat die Tanach, dät is dät Oolde Tästamänt fon do Kristen, bloot mäd ne uur Iendeelenge un Riegenfoulge fon do oankelde Bouke. Deer sunt Deele fon dän Tanach schrieuwen wuuden in dät Aramäiske, man die grootste Deel is ap Hebräisk. Man die Tanach is nit een eenhaidelk Bouk, juu wäd apdeeld in träi Deele, doo sik sälwen wier apdeele: Juu Tora, Thora af Torah is die eerste un wichtichste Deel fon dän Tanach un bestoant uut doo Bouke fon Mose: As „Nevi'im“ beteekent me doo Prophetenbouke fon doo Juuden. Bouk Josua Bouk Gjuchter Dät eerste un twäide Bouk Samuel Dät eerste un twäide Köönichsbouk Jesaja Jeremia"}
{"id": "291", "contents": "Ju Huushollenge (dt. Haushalt) beteekend een Woonhuus un aal, wät deer oane tou dwoon is. Brood Tuffelke Gräinte Molk Buutere Sies Huunich Die Stoafsuuger Ju Waaskmaskiene Ju Säimaskiene Die Roasenmjooer Ju Putsreewe Die Magnetron-Häid Dät zentroale Bäiten"}
{"id": "2912", "contents": "Israel (Hebräisk: מדינת ישראל \"Medinat Jisra'el\", Arabisk: دولة إسرائيل \"Daulat Isrā'īl\") is n Lound in dät Midde-Aaste. Israel is dät eensige Lound ap ju Waareld wier ne juudske Moorhaid woont, uungefeer 7,1 Millione fon do 9.791.840 Million Ienwoonere sunt Juudsk. Ieuwenske do juudske Ienwoonere rakt et ne arabiske Minnerhaid. Do historiske Wuttele fon dän moderne Stoat Israel lääse in dät bibliske Lound Israel. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do Fereende Natione skuul et two Stoate reeke, n juudsken un n arabisken Stoat. Jerusalem keem unner ju Ferwaltenge fon do Fereende Natione. As Israel sik 1948 uunouhongich ferkloord hiede, foulgede dän Ramstäk fon arabiske Stoate aan Dai leeter. Sietdäm häd Israel in fuul ferskeedene Kriege kämped mäd arabiske Noaberstoate. Ju ooldste Wälle foar dät Woud Israel is ju ägyptiske Merenptah-Stele (däälich in dät Ägyptisken Museum in Kairo). Ju beskrift n Fääldtoach juun n Foulk Israel in dät Lound Kanaan un wäd ap dät Jier 1211 f. Kr. datiert. Ju Foulksetymologie fon dät Oolde Testamänt tjut Israel as Goddesstrieder an (Gen. 32,29). As Jookub sik wrongen hiede mäd n Ängel fon God kreech hie dissen näien Noomen. Sien Ätterkuumen wuuden Bäiden fon Israel, Israeliten of kuut Israel naamd. Die Noome fon"}
{"id": "292", "contents": "Huuslook af Donnerkruud (dt. Hauswurze)"}
{"id": "2922", "contents": "Koos Tiemersma (*10. Meerte 1952 in Frjentsjer) waas twiske 1999 un 2009 n fräisken Skrieuwer. Tiemersma is in ne Buurenfamilie in Frjentsjer (Wääst-Fräislound) apwoaksen. Hie moakede sien Koasteruutbildenge un oarbaidet siet 1975 in ju Gruundskoule in Kollumersweach, deer woont hie uk. As Sjunger tried hie uk Solo ap, so as bie dät Tsjochfestival in Drachten. Hie waas Gruunder un Meeglid fon ju fräisksproakige Band Skift (1992-1999). Ap Eende fon do njuugentiger Jiere fäng hie mäd skrieuwen oun. Skift won die twäide Pries bie Liet '92 (Musikwetbewerb in Wääst-Fräislound) un die eerste Pries bie dät Noud-Niederloundske Läidwetbewerb mäd ferskeedene Läidere. Deerätter foulgede ne riege Shows bie ferskeedene Buurensteeden in Fryslân, Groningerlound un Uuriesel. In 1999 is juu Gruppe uutnunner geen. In 1999 skreeuw hie n Dööntjen foar dän Rely Jorritsmapries, deerfoar kreech hie n goud Uurdeel fon ju Jury. Truch dän Ärfoulch geen hie fääre mäd sien Skrieuwoarbaid un skreeuw dät Dööntjen Job - in alter (Job - n Oalter), wiermäd hie een Jier leeter dän Rely Jorritsmapries won. Hie geen fääre mäd skrieuwen, Job - in alter waas ju Gruundloage foar sien Debütroman De Ljedder (ju Laadere) (2002); deeruur wieren do Leesere un Literatuurkritikere gjucht positiv, deerfoar kreech hie in"}
{"id": "2926", "contents": "Ne Wiek is in ju Tiedreekenge fon däälich ne Periode fon soogen Deege. As eersten Dai fon ju Wiek jält in dän kristelke un islamitiske Kalender die Sundai, in uur Systeme (as ISO 8601 un NEN 2772) die Moundai. In do maaste Sproaken hääbe do Wiekendeege n Noome, man in wäkke Sproaken wäide do Deege nummerd. Deertruch kon dät Ferwikselenge reeke, as twiske Portugiesisk un Rusk. Do soogen Deege fon de Wiek sunt: Do Benaamengen fon do Deege fon de Wiek bestounde al duusende fon Jiere un stamme uut dät Sanskrit. Disse Betjuudengen fon do Noomen fon do Deege fon de Wiek sunt noch altied in jusälge Foulge un Betjuudenge in dät Sanskrit tourääch tou fienden. Do Babylonier noomen disse Benaamengen uur truch dän Tuuskhondel die oafte geböärde. Fon do Babylonier koomen do Noomen uk in Europa un dän Räst fon de Waareld. Älken Dai waas n uur Godhaid of Heemelköärper widmed. Uk in ju vediske Astronomie waas ju Taal 7 wichtich. Dät rakt 7 Heemelköärpere do der deeges sichtboar weese konnen mäd dät noakende Ooge (ju Sunne, ju Moune un fieuw Planeten). Disse Köärpere wäide älk mäd ne Godhaid identifizierd. Ätter ne uur Theorie toankt me, dät ju 7-deegse"}
{"id": "293", "contents": "Dät Huusmeerswien kumt uut Suudamerikoa un heert juust so as Muuse, Kateekere un aal sowät tou do Gnauedierte. Dät wuude in do Anden al foar loange Tied tom moaked - twiske 2000 un 5000 foar Kristus. Nieper wieten do Wietenskuppere dät nit, uumdät archäologiske Ätterwiese truch do litje Bunken stuur tou moakjen sunt un foar n molekuloarbiologisken Ätterwies ju Genetik fon dät Diert noch beeter unnersoacht wäide mout. Uk is dät striedich, uut wäkke Oard fon wüülde Meerswiene do tuchted wuuden sunt: Loange Tied geen me fon dät Meene Meerswien (Cavia aperea) uut, in jungere Tied roate dät genetiske Indizien, dät dät Tschudi-Meerswien (Cavia tschudii) in't Altiplano-Rebät ju Wüüldfoarm is. Huusmeerswiene wuden uurspröängelk tou't Sloachtjen heelden, wät in Deele fon Suudamerikoa noch däälich so is. In Europa sunt do gewöönelk bloot nüüdelke Huusdierte. Ju loange Tucht häd heel ferskeedene Meerswiene foarbroacht, loanghierige juust so as kuuthierige un in masse Faawen."}
{"id": "2930", "contents": "Doo Gnauedierte (Rodentia) sunt ne Oardenge fon doo Suugedierte. Deertou heert toun Biespil alles, wät me so as \"Muus\" beteekend, man toun Biespil uk die Kateeker. Doo Gnauedierte sunt wäil mäd 29 rezente Familien, 468 Sleeke un 2052 Oarde juu grootste Oardenge fon doo Suugedierte. Traditionell häd me joo, foarallen mäd doo Määrkmoale fon juu Keeuwenmuskulatuur un dän Schäädel, in 3 Unneroardengen ienoardend. Doo Sciuromorpha (t.B.: die Kateeker), doo Myomorpha (t.B.:alles, wät me so as Rotten un Muuse beteekend) un doo Hystricomorpha (t.B.: Hystrix cristata, düütsk: Gewöhnliches/Westafrikanisches Stachelschwein). Owwol disse Systematik bit däälich noch mongs in Gebruuk is, kweede moonige Ljuude, dät dät komplisierder is: Dät rakt n näier System, wät innerdoat bloot 2 Unneroardengen häd, doo mäd Hälpe fon dän Unnerkeeuwenapbau apdeeld wäide, man deel wäd dät komplisierder mäd Deeloardengen, Uurfamilien un Familien, doo foarallen mäd Hälpe fon Keeuwen-Anatomie un doo Tusk-Määrkmoale oardend wuuden: Oardenge Gnauedierte (Rodentia) Unneroardenge Sciurognathi Deeloardenge Protrogomorpha Familie Aplodontidae Deeloardenge Sciuromorpha Familie Sciuridae (t.B.: Die Kateeker) Deeloardenge Castorimorpha Familie Castoridae (t.B.: Castor fiber düütsk: Europäischer Biber) Deeloardenge Myomorpha Uurfamilie Geomyoidea Familie Geomyidae Familie Heteromyidae Uurfamilie Dipodoidea Familie Dipodidae Uurfamilie Muroidea Familie Muridae (t.B.: Juu Fäildmuus) Deeloardenge Anomaluromorpha Familie Anomaluridae Familie Pedetidae Deeloardenge Ctenodactylomorpha Familie Ctenodactylidae"}
{"id": "2937", "contents": "Doo Euarchontoglires sunt ne Uuroardenge fon doo Suugedierte. Deertou heere wie (Homo sapiens) uk. Placentalia (Eutheria) Afrotheria Exafroplacentalia Xenarthra Boreoeutheria Laurasiatheria Euarchontoglires Uuroardenge: Euarchontoglires Taxon sunner Stappe: Euarchonta Oardenge:Scandentia (düütsk:Spitzhörnchen) Taxon sunner Stappe: Primatomorpha Oardenge:Dermoptera (düütsk:Riesengleiter) Oardenge:Primates (Oapen un Moanskene, doo biologisk touhoope een Taxon sunt, düütsk: Primaten) Taxon sunner Stappe: Glires Oardenge:Hoasenoardige (Lagomorpha) Oardenge:Gnauedierte (Rodentia)"}
{"id": "2939", "contents": "Doo Hoasenoardige (Lagomorpha) sunt ne Oardenge fon doo Suugedierte, juu me apdeele kon in 2 lieuwjende Familien un fääre in 13 Sleeke un 81 Oarde. Familie: Ochotonidae Familie: Leporidae (Doo sunt bekoand truch Hoase un Kanienken.)"}
{"id": "294", "contents": "Ju Häkkebloume (Tropaeolum majus) hat uk Stäitbloume."}
{"id": "2942", "contents": "Doo Glires sunt n Taxon fon doo Suugedierte. Dät kon me apdeele in doo Oardengen Hoasenoardige un Gnauedierte. Fröier toachte me, doo Hoasenoardige wieren ne binnere Gruppe in doo Gnauedierte, man deer roate dät ferskeedene Argumente juun disse Ansicht. Ätterdät doo Wietenskuppere joo as gans ferskeedene Oardengen ienoardend hääbe, leeuwe joo däälich maasttieds, dät doo Hoasenoardige mäd doo Gnauedierte so nai früünd sunt (man nit deertou heere), dät me doo bee Oardengen touhoope in een Taxon, disse Glires, ienoardenje kon."}
{"id": "2943", "contents": "N Käädenkraftwierk of Atomkraftwierk is n thermisk Kraftwierk dät Elektrizität produziert mäd Hälpe fon Käädenenergie. Ju Gruundloage fon n Käädenkraftwierk is dät Winnen fon Energie truch Käädenkleeuwenge. Deerbie wäd Waarmte wonnen, ju bruukt wäd uum Woater tou ferdampjen. Die Damp gungt dan ätter ju Turbine wai, deermäd wäd n Generator in Bewäägenge sät. Dät Köilmiddel wät truch dän Reaktor fljut is Gas (t. B. Helium of CO2) of n fljooten Metal (t. B. Natrium of ne Bläi-Legierenge), dät dan truch n uur Köilruumte mäd Woater fljut, deertruch äntstoant Damp foar dän Turbine. N Käädenkraftwierk is truch ju Radioaktivität gjucht gefoorelk. Atomkraft kon ap Käädenkleeuwenge of Käädenfusion beraue. Bau un Bedrieuw fon Kleeuwengsreaktore rakt dät al n Moanskenlieuwend, wült ju Ferweendenge fon Fusionsreaktore noch aal sieläärge in ju Wröigephase sit. Unner Käädenenergie beträft also foar allen Kleeuwenge. Die Käädenreaktor is die zentroale Deel fon n Käädenkraftwierk. Die Reaktor moaket do energie-produzierende Käädenreaktione muugelk. Ju Energie kumt hääruut as Waarmte of ionisierende Stroalenge. Ju lääste moaket unnerskeedene Foarme fon Ouskirmenge nöödich. Ju Waarmte wäd deertou benutsed, Woater tou ferdampjen. Woaterdamp unner hoogen Druk wäd Turbinen toufierd, do ju Waamte in elektriske Energie uumesätte. Ätter dän Goang truch ju Turbine kondensiert die Woaterdamp"}
{"id": "2948", "contents": "Swasilound is n Lound in Afrikoa. Do Noaberlounde sunt Suud-Afrikoa un Mosambik."}
{"id": "2949", "contents": "As dät Lesebouk foar Seelterlound apheerde, fängen Hermann Janssen un Pyt Kramer oun mäd Seelter Trjoue, Tidschrift foar alle Seelter. Disse eerste wuudelke seelter Tiedschrift ärscheen bloot schablonierd in jierelk fjauer Goawen fon 12 Sieden. Dät fäng oun in n Suumer 1966 un die soogende un lääste Jiergong koom 1972. Ju eerste Nummer bjut bloot Biedraage fon Kramer, man ju twäide Nummer fäng Janssen al oun mäd sien Serie Ap do Spuren fon do Seelter Fräisen, (leeter Ap do Foutstappen fon us Foarfoaren. Fääre bood dät Blääd Geriemsele, Seekgeschichte, wät uur ju Sproake, n Rubrik foar do Bäidene un n Serienroman. Leeter lääwerde Janssen uk noch Fertälstere uut Seelterlound un Sproak-Unnergjucht foar do Bäidene as uk Stukke uur ju näie politiske un moanskelke Geschichte. 1967 koom uk n Biedraach uur ju Sproake fon n amerikoansken Professor, Marron C. Fort, die dän Winter toun eersten Moal Seelterlound besoachte. Dän uur Winter lääwerde Fort uk noch n Geschichte. So geen dät aal fääre. Dan ärscheenen moal n poor litje Teekengen un n Lieste fon Pestoore un Huusnoomen (mäd Koarten) un Spitsnoomen. Tjooter foont sik 1969 mäd n Twiegespräk fon Gesina Dumstorf, ätter dät al eer n oolden fon Pestoor Schulte roat waas."}
{"id": "295", "contents": "Hälgelound is dät eensichste fräiske Fälsenailound. Ap Hälgelound wäd uk n Oard Fräisk boald, dät Hälgeloundske. Ju Äiloundgruppe Hälgelound un Düne heere siet 1890 tou dät düütske Stoatsgebiet un sunt touhoope ju amtsfräie Meente Hälgelound in n Kring Pinneberg (Släswiek-Holstein). Ju Ailoundgruppe lait fjautich Kilometer foar ju Kuuste un is Deel fon dät düütske Wirtskupgebiet, man nit fon dät Tolgebiet fon ju Europäiske Union un uk nit fon dät düütske Ougoawengebiet. Ap Hälgelound woonje 1.267 Moanskene (2008). Hälgelound lait in ju Düütsken Bucht, ungefeer 47 Kilometer wäästelk fon ju Wäästkuste fon ju Hoolichailound Eiderstedt. Ätter dät Suuden wai sunt et 43 Kilometer bit tou Wangerooge. Ju Loage fon Hälgelound in dät geogroafisken Koordinoatensysteem (WGS 84) is 54° 11' noudelke Bratte un 7° 53' aastelke Loange. Wät ju Ferwaltenge angungt is dät Ailound Deel fon dät Buundeslound Släswiek-Holstein, un heert tou dän Loundkring Pinnebierich. Ju Fläche fon dät Haudailound is ungefeer 1 Km². Ju Fläche fon Düne, dät Ailound ieuwenske Hälgelound, bedreecht ungefeer 0,7 Km². Dät Haudailound wäd historisk maast twiske 'Buppelound' un 'Unnerlound' apdeeld. Siet dät 20. Jierhunnert kon dät Ailound in fieuw Gebiete apdeeld wäide: Buppelound, Unnerlound, Middellound un do in't 20. Jierhunnert apkemen Noudaastlound un Suudhoawen. Dät Buppelound"}
{"id": "2954", "contents": "Ju Groep fan Auwerk (Stf.: Gruppe fon Aurk) is ne Organisation, ju sik foar n uunouhongich Fräislound iensät. Ju Groep fan Auwerk foardert n uunouhongigen fräisken Stoat. Deertou skällen do naiste Deelgebiete heere: Provinz Fryslân in dän Niederlounden Provinz Groningen in dän Niederlounden Region Wääst-Fräislound in dän Niederlounden Region Aast-Fräislound in Düütsklound Kring Noud-Fräislound in Düütsklound Kring Ditmarske in Düütsklound Loundkring Cuxhaven in Düütsklound Ap ferskeedene Koarten fon ju Groep fan Auwerk sunt Gebiete wier ju fräiske Identität in ju Geskichte nit allerwaiens fertreeden waas. Ju Groep fan Auwerk oarbaidet foar ne stäärkere fräiske Identität in do fräiske Lounde. N Biespil deerfoar is ju Beandreegenge foar ju fräiske Nationalität: Ätter ju Groep fan Auwerk skäl ju fräiske Nationalität muugelk weese foar aal Fräisen, ieuwenske hiere düütske of niederloundiske Stoatsburgerskup. Ju Gruppe is 2003 äntsteen. In dät Jier 2005 begon hiere eerste politiske Aktivität: Die fräiske Stoatsburgerskup wuude in ju niederloundiske Provinz Fräislound beandrain. Deerätter wuude bie n Stikker-Aktion ap Euro-Kenteeken ju offizielle Loundoukuutenge in dät blaue Beend links an dät Nuumerskild in n „FRL“ foar Fräislound ferannert, so konnen uur Ljuude sjo, dät do Moanskene mäd „FRL“ appe Woain ljoower Fräisen as Niederlounder of Düütske sunt. In 2005 keem noch"}
{"id": "2958", "contents": "Dät Lesebouk foar Seelterlound waas ne Riege fon seelter Saitengstukke. Dän 13.2.1953 ärskeen in dän General Anzeiger fon Wäästrauderfeen n Aproup an dät seelter Foulk. Dät geen uut fon dän 1952 apgjuchte (oolde) Seelterbuund, wierfon wät uur ju Foargeskichte fertäld wäd. Dan hat et: Wie wollen fersäike mäd älk interessierjende Artikkele as Geskichten, Dööntjene, Fertälstere un uut oolde Tieden, wät uus uus Oolden un Grootoolden fertäld hääbe. Dan foulget wät uur ju Skrieuwwiese un dan: Dät Feentjer Blääd (GA) wol uus Artikkele alle Fräindeege brange mäd \"Foutsättenge foulget\" un so sätte, dät wie dät drukte uutsniede un apwoarje konnen. Wan älke Seelter do Stukke uutsnit un bienunner lait, so hälpt hie meeoarbaidjen an ju Ärhooldenge fon de seelter Sproake. Wäl noch bestimde oolde Bouke uur Seelterlound hied, kuud sik weende an Hermann Janssen. Ju uur Wiek koomen dan do Satsengen foar de Seelterbuund un uk glieks al n Fertälster uur Ju fon de Waareld ferjeetene Sproakeninsel. Un deermäd fäng dan ne ganse wiekse Riege oun. An Meeoarbaidere fiende sik uut Roomelse ieuwenske Janssen noch Konrad Burmann, Casper Deeken un Gesina Siemer un uut Strukelje Engelbert Wallschlag, Sixtus Kordes un Sixtus Schröer. Do Skäddeler moakeden do eepenbeer noch nit mee. In"}
{"id": "2960", "contents": "Bäärsel is n Täärp in ju Meente Bäärsel in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon uungefeer 84 km² un 12.714 Ienwoonere (2015). Bäärsel is Sit fon ju Meente un ju is ju noudelke Noabermeente fon Seelterlound Bäärsel gränset in dät Noude an dän Loundkring Lier un deermäd an Aastfräislound, in dät Suud-Wääste an Seelterlound, in dät Suud-Aaste an ju Stääd Ait un in dät Noud-Aaste an dän Loundkring Ammerlound mäd ju Meente Edewäächt in dät Aaste. Tou ju Meente Bäärsel heere do foulgjende Täärpe un Buurskuppe: Bäärsel Bäärselerfoan Carolinenhof Elisabethfeen Harkebrääch Lohe Loher-Ostmark Loher-Westmark Neuland Neulohe Aasterhusen Reekenfäld Roagebierich Ju fröiere Koksfabrik in Elisabethfeen. Säärke St. Cosmas und Damian in Bäärsel Christussärke in Elisabethfeen St. Marien-Säärke in Harkebrääch Ebkensche Wiendmäälne fon 1854 in Bäärsel Soiste Bootshoawen in Bäärsel Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen Elisabethfeenkanoal Commons: Bäärsel – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "2968", "contents": "Gysbert Japiks (1603, Boalsert - 1666, Boalsert), waas Skrieuwer, Kantor un Koaster. Die Gysbert Japikspriis is ätter him naamd. Hie is apwoaksen in Boalsert, wier sin Baabe dät Räidhuus fon Boalsert baud häd. As hie uutwoaksen waas look hie uum ätter Wytmarsum, wier hie as Koaster oarbaidede. Leeter geen hie tourääch ätter Boalsert wai, deer waas hie Koaster un Kantor in ju Martinisäärke fon Boalsert. Japiks stoorf in 1666 an ju Pest. Mäd Japiks fäng ju mid-wääst-fräiske Tied gjucht oun. Hie moakede ne näie Gjuchtskrieuwenge foar dät Wääst-Fräiske. Dät waas uk ju Boasis foar ju Gjuchtskrieuwenge fon dät Näi-Wääst-Fräiske in dät 19. Jierhunnert. Ieuwenske sien Sproakwietenskuppelke Laistenge waas hie uk die bääste wääst-fräiske Renaissanceskrieuwer. In sien Gedichte benutsede Japiks uk klassiske Motive, do hie foont in dät Frantsööske. 1640: Friessche Tjerne 1668: Friesche Rymlerye (postuum ärskienen) GYSBERT JAPICX, Wurken. Bisoarge fan J.H. Brouwer, J. Haantjes en P. Sipma. Two Beende, Boalsert 1966, twäide Aploage, 408 un 397 Sieden. BRANDSMA, W.L.Het werkwoord by Gysbert Japicx, Assen 1936. KALMA, DOUWE - Gysbert Japiks; in stúdzje yn dichterskip, Dokkum 1938. C. KRAMER, Gysbert Japicx as oersetter en biwirker, Assen 1943. Dät Gysbert Japiksmuseum Wääst-Fräisk Normdoaten: GND: 119072092 (OGND) | KB (Niederlounde): 068659660 |"}
{"id": "2969", "contents": "Dät Aastfräiske Huus, uk Gulfhuus namd, is n Huustyp uut Aast-Fräislound un Groningerlound, die ätter dän groote Bround in Skäddel uk in dät Seelterlound ienwonderd is. Woonhuus un Staal sunt innerdoat unner een Täk baud, oaber uurs as in t eepene Huus, fonunner tränd truch ju Broundmuure. Dät Täk fon dän Staal (Bääterhuus) is wieder häärunnerleeken as dät fon t Woonhuus (Faanderhuus), wiertruch dät Bääterhuus bradder is. Dät Huus wäd nit fon do Muuren drain, man fon do holtene Stiepele int Binnere. Dät Gulfhuus is namd ätter dät Aadenleeger inne Midde fon dät Huus, dän Gulf. Die is nit appe Been, man appe Gruund, so dät me eenfach mädde Woain truch ju Grootdoore inne Göäwel appe Toal fiere konn, die Aaden ienleegerje un truch ju uur Grootdoore an t Faandereend wier ruutfiere kon. Ap ju uur Siede is ju Groupe, wier do Bäiste stounde un inne bääterste Timpe dät Plumpsklo is. Ieuwenske dän Gulf sunt Hukke foar Swiene un Koolwere un n Hoangstestaal, wieruur noch n Been foar Hoo un Aaden is. Dät Aastfräiske Huus is äntsteen in t 16. un 17. Jierhunnert in Aastfräislound. Do Buuren bruukten n gratter Leeger, wil jo truch beetere Technik moor Aaden hieden. In"}
{"id": "2974", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1600 - 1601 - 1602 - 1603 - 1604 - 1605 - 1606 - 24. Meerte: Köönich James VI. fon Skotlound uut dät Huus Stuart wäd as James I. uk Köönich fon Änglound un Irlound, ätterdät ju oolde Kööniginne Elisabeth I. sunner Bäidene stuurwen is. Foar dät eerste Moal bruukt hie dän Uutdruk Grootbritannien, die toufoarne bloot geographiske Betjuudenge hiede, uk politisk, uum ju breekelke Personoal-Union Stöän tou reeken. 20. April: Hüsem (dt. Husum) in Noudfräislound kricht dät Stäädgjucht. Tjo Jiere ätter ju Uurwinnenge fon sin grootsten Juunstrieder Ishida Mitsunari lät sik Tokugawa Ieyasu fon dän Tennō dän Titel Shōgun reeke. Deermäd begint dät Tokugawa-Shogunoat. Düssen uk as Edo-Tied bekoanden Deel fon ju japoanske Geskichte, wier uk ju loangste freedelke Tied fon ju Näitied ien faalt, skäl moor as twohunnert Jiere duurje. Naresuan, Köönich fon dät siameesisk Köönichriek Ayutthaya, roaket in aan trääden Siameesisk-Kambodschoansken Kriech 1603 ju Uppermonskup uur Kambodscha, uumdät hie deer mäd Reachea IV. n Marionetten-Köönich an ju Heerskup brangt. Johann Bayer rakt in Augsbuurich ju Uranometria uut, dän eersten Stiern-Atlas, wier ju heele Heemelskuugel ap is. Man die Atlas änthoaldt bloot Stierne,"}
{"id": "2975", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1663 - 1664 - 1665 - 1666 - 1667 - 1668 - 1669 - Newton sien Gravitationsgesäts 6. September - Tsaar Ivan V. fon Ruslound († 1696). Gysbert Japiks, wääst-fräisken Skrieuwer 6. August - Tsjerk Hiddes de Vries, wääst-fräisken Seefoarer un Seehäld (* 1622)"}
{"id": "2976", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1619 - 1620 - 1621 - 1622 - 1623 - 1624 - 1625 - 14. Januoar: Molière, frantsöösken Komödien-Dichter, Tjooter-Regisseur un Skauspieler (fermouded Doatum) 6. August: Tsjerk Hiddes de Vries, wääst-fräisken Seefoarer un Seehäld († 1666)."}
{"id": "2979", "contents": "Antoine Marie Roger Vicomte de Saint-Exupéry [ɑ̃tˈwan maˈʀi ʀoˈʃeː vikõt də ˌsɛ̃tɛgzypeːˈʀi] waas n frantsöösken Skriftstaaler un Fljooger. Antoine de Saint-Exupéry waas bie sien Lieuwendstied n anärkoanden un ärfoulchrieken Autor un wuud, fielicht uk weegen sin ädderen un mysteriösen Dood, n Kultautor fon do Ätterkriechsjiere, wan hie sik sälwen uk eer as n bloot deerieuwenske skriftstaalenden Berufspilot saach. Dät Bäidensbouk Le petit prince is 2009 truch Margaretha Grosser ätter ju seelterfräiske Sproake uursät wuuden (Die litje Prins). 1926: L'aviateur – „Der Flieger” 1928: Courrier Sud – „Südkurier” (Rauch, 2001, ISBN 3-7920-0034-2) 1931: Vol de nuit – „Nachtflug” (Niemeyer, Hameln, 1991, ISBN 3-8271-0756-3) 1939: Terre des hommes – „Wind, Sand und Sterne” (ISBN 3-7920-0030-X) 1941: Lettre a un otage – „Bekenntnis einer Freundschaft”, (Rauch, 1999, ISBN 3-7920-0031-8) 1942: Pilote de guerre – „Flug nach Arras” (Karl Rauch-Verlag, 2002; ISBN 3-7920-0035-0) 1943: Le petit prince – „Der kleine Prinz” (Karl Rauch-Verlag, ISBN 3-7920-0027-X) Ap Seeltersk: “Die litje Prins” (Verlag Tintenfass un Oldenburgische Landschaft), 2009, (ISBN 978-3-937467-64-1) posthum 1948: Citadelle posthum; unvollendet – „Die Stadt in der Wüste” (Rauch, 2002, ISBN 3-7920-0037-7) Bielden fon dän Skrieuwer Normdoaten: GND: 118604902 (OGND) | KB (Niederlounde): 068731876 | LCNAF: n80126188 | VIAF: 93810507"}
{"id": "298", "contents": "Ju Ierwe (Stellaria media), uk Hanne-Ierwe af Hannebäi-Ierwe is n Wuucherkruud mäd fuul Ronken, wät immer ticht bie de Gruunde blift. Hanne-Ierwe duurt me uk iete. Deerfon kon me smoakelken Seloat moakje. Dät is ne Heelplonte."}
{"id": "2986", "contents": "Ruslounddüütske sunt Düütske, do der in dän Loop fon ju Geschichte ätter Ruslound uutwonderden, as uk hiere Ätterkuumen, do in leetere Tied toun Deel wier ätter Düütsklound koomen. Die ruske Zar Päiter I. (die Groote) (1689-1725 liet ju näie Haudstääd Sankt Päitersbuurich baue (1703), wier fon nu an do maaste fon do wonnene Fäkljuude woonde, wierunner fuul Düütsk-Balten. Unner sien Ätterfoulgere noom ju düütske Ienfloud noch tou. Ministere un Räidreekere koomen uut Düütsklound un ju Zarenfamilie fon do Romanows miskede sik mäd uur europäiske Huuse. Ju düütske Katharina II. (1762-1796) fertried as do Härskere in Prüüsen un Aastriek dän apkläärden Absolutismus un föärderde as do ju Kolonisation fon innerstoatelke, bolde nit bewoonde Gestriche, uum so n haager Befoulkerengswoaksdum tou beloangjen un deertruch gratteren Macht un Riekdum foar dän Stoat. Foarallen in düütske Fürstendumme wuuden do Ljuude fon do Ferspreekengen lokked, do Katharina II. truch hiere Anwierwere in Saitengen un Säärken ferspreede liet. Deertou koomen do Foulgen fon dän Soogenjierige Kriech (1756-1763), wierunner foarallen do Bewoonere fon dän Rhienprovinz, Noudbayern, do hessiske Gebiete un juu Palts tou lieden hieden. Al in do Jieren 1764-1767 wonnerden rund 30.000 Düütske (un deerbie n litjeren Antaal fon Frantsoosen, Niederloundere un Sweden) ätter Ruslound uut."}
{"id": "299", "contents": "Ju Imkeräi häd truch dän Huunich-Ferkoop in Seelterlound oafte fuul Jäild ienbroacht. Dät häd aal tou dwoon mäd ju Foutplontenge fon do Iemen. Ju Muur bestiftet (lait hiere Oaiere in) do Doppe, do der fon do (Oarbaids)Iemen moaked wuuden sunt uut Woaks. Dan kuume do Droanen un befruchtje do Oaiere, wieruut dan do Moaden woakse (dät Broud). Do wäide fodderd mäd Huunich fon do Iemen, do truch ju Wiese fon fodderjen moakje konnen dät deer ne Muur, ne Droane of in do maaste Fälle wier Oarbaidsiemen uut woakse. Me kon dät uk an do Doppe sjo: do Iemedoppe sunt man litjet, do Droanedoppe wät gratter un do Muurdoppe gans groot. Dän Huunich hoalje do Iemen uut Bloumen wied uumetou un in hiere Lieuwend moakje jo deerfon uk dän Woaks tou do Doppe, do tou ne Moarte annunner baud wäide. In ju Natuur sitte do Moarten toun Biespil in holle Boome, man do Moanskene hääbe al eer leerd do Iemen in Kuurige tou lokjen. Deer wäide dan Woaksskieuwen mäd Spielen oun fääststat, so dät do Iemen deer Moarten uut moakje konnen. Sun Kuurich, wan ju loos is uk Täine of Heeuwe naamd, wäd moaked fon troald Sträi, dät mäd Twiege touhoopesäid"}
{"id": "2997", "contents": "Juu Bliende (Haematopota pluvialis), juu der Bloud sucht, is n Insekt. Doo Dierte fljooge fon Moai bit Oktober, besunners an n Wooldraant un in eepene fuchtige Loundskuppe. N besunners apfaalend Määrkmoal fon disse Oard sunt doo bunte wällige Striemele ap doo Facetten-Oogene."}
{"id": "2998", "contents": "Omsk (rusk Омск) is ne ruske Stääd in Sibirien, Haudstääd fon ju Oblast Omsk un ju soogendgröötste Stääd fon Ruslound mäd 1.134.800 Ienwoonere (Stand 2007). Ju Stääd lait wier do Äien Irtysch un Om touhoopeloope. Ju Stääd is in fieuw Stääddeele (okrug/округ) iendeeld, deerfon fjauer gjuchts fon dän Irtysch: Zentralny (271.400 Ienwoonere, Stäädzentrum un noudaastelk fon dät Stäädzentrum) Oktjabrski (162.400 Ienwoonere, aastelk fon dät Stäädzentrum) Sowjetski (256.100 Ienwoonere, noudwäästelk fon dät Stäädzentrum) Leninski (194.400 Ienwoonere, suudelk fon dät Stäädzentrum) Links fon dän Irtysch lait die Kirowski okrug (238.000 Ienwoonere). Die Tiedunnerskeed tou Moskau bedrächt tjo Uuren (UTC +06:00), die Oustand tou Moskau is 2555 Kilometer. Der härsket kontinentoal Klima mäd kuuten, heeten Suumer un koolden Winter, truchsnittelke Temperatuure: Jierstruchsnit: 0,4 °C Suumer: +19,5 °C, Winter: -18,9 °C Hoochste meetene: + 36,4 °C, joopste: - 44,1 °C Do maaste Ruslounddüütske in uus Loundkring Kloppenbuurich kuume deer häär."}
{"id": "300", "contents": "Die Impressionismus is n Stiel die der sik gjucht ap ju Deerstaalenge fon dän fluchtigen Iendruk. Die Stiel häd sik fon ju Moaleräi uurdrain ap Dichtenge un Musik. In ju Moaleräi wol ju atmosphäriske Ienwierkengen ap Körpere wierreeke bit doo gans aplöösd sunt. Apbau fon ju Bielde uut de Faawe. Bekoande Moalere sunt: Eugène Boudin - Johan Barthold Jongkind - Edouard Manet - Edgar Degas - Claude Monet - Camille Pissarro - Berthe Morisot - Paul Cézanne - Pierre-Auguste Renoir - Mary Cassatt - Alfred Sisley - Ecole de Rouen"}
{"id": "3006", "contents": "Ju Oamse is ne Äi in dät Noudwääste fon Düütsklound un fljut truch Aast-Fräislound. Ju Äi fljut truch do Deelstoate Noudrhien-Wäästfoalen un Läichsaksen. Ju Äi begint in Senne un fljut truch dän Dullert un dät Wattenmeer ätter ju Noudsee wai. Ju Oamse is 371 km loang, 238 km deerfon is Foarwoater. Die Oamse-Jade-Kanoal, die bie Oamde begint, ferbient ju Oamse mäd ju Jade. N groot Deel fon dän Dortmund-Oamskanoal fljut deer an loangs. Bie Lier lapt ju Leda in ju Oamse. In Gandersum in ju Meente Moormerlound stound dät Oamse-Speerwierk."}
{"id": "3007", "contents": "Dät Griechiske is ne Indo-Germaniske Sproake. Dät is ju offizielle Sproake fon Griechenlound un Zypern. Ju Sproake wuude fröier baald in Griechenlound, bie do Kuste fon Littik Asien loangs un in dät Suude fon Italien. Dät waas uk ju Amtssproake in dät Roomske Riek. Do Griechen naame hiere Sproake Ελληνικά (Helleniká). Dät Griechiske häd ne Geschichte fon moor as 3.500 Jiere. Dät is aller as do maaste europäiske Sproaken. Däälich baale ungefeer 15 millione Ljuude Griechisk. Do Baalere lieuwje foar n groot Deel in Griechenlound un ap Zypern. Do Griechen hääbe hiere oaine Alphabet. Dät Latiensk Alphabet (dät wie bruuke foar do fräiske Sproaken un fuul uur europäiske Sproaken) kumt fon dät Griechiske Alfabet. Dät griechiske Alphabet waas uk ju Gruundloage foar uur Alphabette, so as dät Kyrilliske Alphabet. Do Griechen hääbe dät Alphabet nit sälwen uutfuunen, dät kuumt fon do Phönizier."}
{"id": "301", "contents": "Do Indioaner sunt mäd do Inuit do Uurienwoonere fon Amerikoa. Do hääbe uk hiere oaine Sproaken. Däälich wäide in do USA noch 176 fon do originoale Sproaken boald; al mindestens 52 sunt uutstuurwen in ju Tied fon ju Kolonisation truch do Europäer bit nu. Navajo: 178.000 Ljuude Dakota: 18.000 Ljuude (4000 in Canada) Zentral Alaska Yup'ik: 16.000 Ljuude. (Inuit) Cherokee: 16.000 Ljuude Wäästelk Apache: 12.500 Ljuude Pima: 12.000 Ljuude Choctaw: 11.000 Ljuude Keres: 11.000 Ljuude Zuni: 10.000 Ljuude Ojibway/Chippewa: 7000 Ljuude (deertou 48.000 Spreekere in Canada) Lakota: 6000 Spreekere, lät fuul ap Dakota Litjere sunt: Do grootste sunt: Nahuatl 1,7 Millionen Spreekere in Mexiko. Heert uk tou Uto-Aztecan. Yucatec Maya 805,000 Spreekere in Mexiko un Belize. Quechua in Colombia, Equador, Peru, Bolivien, Chile un Argentinien. 10 Millionen Spreekere. Guarani in Bolivien, Paraguay, Argentinien un dät Suudwääste fon Brasilien. 6 Millionen Spreekere. Eepentelke Sproake in Paraguay. Aymara in Peru, Bolivien un Chile. Moor as 2 Millionen Spreekere. Mapudungun of Araucanisk in Chile un Argentinien. Ne isolierde Sproake mäd 440.000 Spreekere. Suud Amerikoa häd 34 Sproakfamilien mäd sun 1000 Sproaken ((Athena Review, Vol. 1, No.3 mäd ne Koarte fon do Sproaken in do Amazone un Orinoco Stroomgebiete). Dät Toba-Foulk in Argentinien is"}
{"id": "3010", "contents": "Chile is een Lound in dät suud-wäästelke Suud-Amerikoa, dät sik ap n smälle, loange Striepe twiske do Anden un ju Pazifik-Kuste loangs lukt. Die hoochste Bierich fon Chile is die Nevado Ojos del Salado, ju Haudstääd is Santiago de Chile un ju Präsidentinne fon ju Republik is sänt 2014 foar't twäide Moal Michelle Bachelet (Stound: Januoar 2018). Uk dät polynesiske Paaske-Ailound (Rapa Nui), dät moor as 3500 Kilomeetere foar ju Kuste fon't chileniske Fäästlound lait, heert tou dän Stoat. Peru in dät Noude, Bolivien in dät Noud-Aaste, Argentinien in dät Aaste Sowät trättienduusend Jiere foar Kristus roakeden do eerste Moanskene dät Rebät fon Chile. Kuut eer do Spoaniere dät ärooberden un tou aan Deel fon hier Kolonioal-Riek moakeden, heerde dät een kuute Wiele tou dät Inka-Riek. In't Jier 1520 foont die portugiesiske Seefoarder Ferdinand Magellan wilst sin Fersäik, uum ju Äide tou sailjen, ju ätter him benaamde Magellansträite ju oun't suudelke Spit fon Chile lait. Dät touken Moal, dät Europäere ätter Chile koomen, waas, as Diego de Almagro un sien Monskup in't Jier 1535 fon Peru uut ap Gouldsäike deer wai koomen, man jo wuuden fon do ienheemske Indioanere ferdrieuwen. Ju eerste fääste Siedelenge fon Europäere ap dät Rebät fon"}
{"id": "3013", "contents": "Düütsk is ne Germaniske Sproake un heert mäd dät Niederlounsk tou dät Kontinoalwäästgermaansk. Ungefeer 95 bit 100 Millionen Moanskene hääbe düütsk as Määmesproake. Düütsk wäd schrieuwen mäd dät Latiensk Alphabet. Deer sunt oaber fjauer Teekene bie keemen: Ä/ä, Ö/ö, Ü/ü un ẞ/ß. Düütsk wäd as Määmesproake baald in Düütsklound, Aastriek, dät düütsksproakige Deel fon ju Swaits un Liechtenstein. Et rakt Sproakminnerhaide in do Noaberstoate so as Luxembuurich, Suudtirol (Italien), dät aastelke Deel fon Belgien, Elsass (Frankriek) un dät aastelke Deel fon Lothringen (Frankriek), un in dät Suude fon Dänemark. In Aast-Europa rakt et düütske Sproakailounde in Polen, Tschechien, ju Slowakäi, Ruslound, Rumänien un Ungarn. Buuten Europa rakt et Lounde in Säntroal-Asien, so as Kasachstan un Kirgisistan, wier litje Minnerhaide woonje. In Brasilien wäd ju Sproake in ferskeedene Meenten bruukt as Amtsproake. In Suudafrikoa is in dät Gruundgesäts fäästlain, dät et bruuken fon ju düütske Sproake \"stimuliert un respektiert\" wäide skäl. In dän Noaberstoat Namibien rakt et uk ne düütske Sproakminnerhaid."}
{"id": "3016", "contents": "Posterholt (Limbuurchsk: Postert) is n Täärp in Limbuurich, do Niederlounde. In Posterholt rakt et uungefeer 4500 Ienwoonere. Dät Täärp heert bie ju Meente Roerdalen. In Postert boalt me Limbuurchsk."}
{"id": "302", "contents": "Indogermanisk of Indo-europäisk is ne Sproakfamilie. Tou dät Indogermaniske wäide do ätterstoundene Sproakgruppen reekend: Griechisk Italisk Germanisk Romanisk Keltisk Indisk-Arisk, wiertou Romani Persisk (Iranisk) Armenisk Slawisk Baltisk Albanisk Uutstuurwen sunt: Illirisk Thrasisk Phrygisk Hethitisk Tocharisk"}
{"id": "3026", "contents": "Dissen Artikkel stoant in dät Wikipedia-Review. N Mjotäärsker is ne sälwen fierende Maskine, ju der ferwoand wäd tou dät Aadenjen fon Koarelfruchte, Räiwsäid, Sunnenbloumen, Äkkerboonen un Gäärssäid. Ju Maskine is uutrusted mäd n Soaksboolke, Sniededisk, Haspel, Ienluuksnigge, Täärsktrummel un Sieuwen. Deertruch wäd in aan Oarbaidsgong dät Gewoaks mäind, toarsken un wäd dät Säid skeeniged. Ouhongich fon do tou aadenjene Fruchte wäd n Mjofoarsats, die der bestoant uut Mjoboolke, Sniededisk un Haspel an ju Maskine koppeld. Do eerste moderne Mjotäärskere uut do füüftiger Jiere fon dät 20. Jierhunnert hieden n Dieselmotor un wuuden fon n Traktor leeken. Ju Mjobratte kon lääse twiske 3 un uur 10 Meter. Ju Frucht wäd n Aantje buppe de Gruunde oumäind, wiertruch n Eende fon dän Stängel (ju Stoppel) stounde blift. Dät Gewoaks faalt ätter dät Mjoon ap dän Sniededisk un wäd fon dän rundtraalende Haspel un dän Ienluuksnigge in dän Täärsktrummel ounfierd. Die Gewoaksstroom wäd twiske dän Täärsktrummel un dän Moantel fierd, wier truch Wrieuwenge dät Säid (do eenpelde Koarele) fon dät Sträi skat wäd. Ätters kumt dät Sträi ap do Skäddere un do mäd dät Sträi noch meefierde Koarele faale truch Goate ätter unneren ap ju buppeste Sieuwe. Dät Säid uut dän Täärsktrummel faalt"}
{"id": "3029", "contents": "Telofonie of Telefon is elektrisk Reeskup. Dät Woud is ne Touhoopestaalenge fon dät Griechiske Leenwoud tèle-phónè (τῆλε (tèle, fier) un φωνή (phónè, luud). Dät is n Telekommunikationsysteem wiertruch two Ljuude mädnunner baale konne sunner dät do tichte bienunner stounde. Deerfor hääbe bee ne Telefon nöödich, un et skäl ne Ferbiendenge twiske do Reewe reeke. Ju Ferbiendenge kuud ne direkte Koabelferbiendenge weese (foar n Huustelefon), man dät rakt däälich uuk Reewen, do mäd ju Telefonsäntroale ferbuunden sunt mäd n waareldwied Nät un dan is ju Ferbiendienge sunner (direkten) Koabel."}
{"id": "303", "contents": "Ju Informatik is ne Wietenskup un Technik tou Äntwiklenge un Anweendenge fon Anloagen foar elektroniske Doatenferoarbaidenge (EDV). Me kon uk kweede dät ju ne Wietenskup is, ju sik beschäftiget mäd Behärskenge fon Komplexität, as dät gungt uur Information un Doaten, Kommunikation, Software-Bau un technisk-wietenskuppelk Reekenjen. Informatik is uk ju Technik, ju sik beschäftiget mäd dät Programmierjen fon Komputere. Technike un Methoden (as Rekursion, top-down Design, polymorfisk Programmierjen usw.) Sproaken (as Fortran, Algol, Basic, C++, Java, usw.) Theorien (formelle Sproakentheorie, Graphentheorie, Täiweslange-Theorie, usw.) Reewen (as Compilere, Doatenboank-Ferwaltenge, Bedrieuwssysteme, usw.)"}
{"id": "3030", "contents": "Aastrauderfeen is ne Meente in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 10 683 Moanskene (Jan. 2008) un ju Meente häd ne Fläche fon 51 km². Dät is ne Noabermeente fon Seelterlound. In dät Jier 1765 fräigeden fieuw Koopljuude an dän Köönich fon Prüüsen of jo n näien Feen moakjen doarsten, noudelk fon Uurledingerlound. An n 19. April 1769 kreegen do Koopljuude Toustämmenge fon dän Köönich un so is ju Geskichte fon Aastrauderfeen ounfangd. Die Noome is roat ätter dät Täärp Raude. Ienwooneräntwikkelenge 1975 - 7.321 1985 - 8.162 1995 - 9.520 2005 - 11.069 Tou ju Meente Aastrauderfeen heere do Tärpe un Buurskuppe: Aastrauderfeen Holterfeen Idafeen Holterfoan Loangholt (heert deelwiese tou Rauderfeen) Potshuusen In ju Buurskup Idafeen lait die Idasee. Ju Määlne in Idafeen Evangeelske Petrus-Säärke in Aastrauderfeen Evangeelske Friedenssäärke in Idafeen St.Martin-Säärke in Potshuusen Ju evangeelske Petrus-Säärke in Aastrauderfeen Ju St.Martin-Säärke in Potshuusen Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Meente Aastrhauderfehn ap Genealogie-Forum Aastrhauderfeen ap Genealogie-Forum"}
{"id": "3031", "contents": "Die Tüüdik (Tringa totanus) is n Fuugel. Hie is nit fuul gratter as ne Dröiselke, man sien loange roode Beene un sin loangen rooden Snoabel läite him gratter uutsjo, as hie wuddelk is."}
{"id": "3032", "contents": "N Koabel is n Träid of Roop foar ferskeedene Swäkke. Dät kon bruukt wäide uum deermäd bestimde Seeken aptoutillen, as n Foarstoul in n Hoochhuus. N Koabel kon uk foar dän Transport fon Elektrizität bruukt wäide. Truch n Koabel kon Elektrizät fon ne Elektrizitätszentroale ätter Huuse of uur Bauwierke wai broacht wäide un kon me deer ju Elektrizität bruuke."}
{"id": "3034", "contents": "N Analogsignoal is n Signoal dät ineens Information dreege kon sunner Schofttied. Wan me fon n Analogsignoal kwäd, dan beträft et maastens Elektronik. Mongs rakt et bie mechaniske, pneumatiske un hydrauliske Systeeme n Analogsignoal."}
{"id": "3035", "contents": "Dät Hillige Roomske Riek (Latiensk: Sacrum Romanum Imperium) waas n Stoatenbuund fon ferscheedene litje Lounde in dät Middeloaler bit tou 1806. Dät Stoatenbuund bestounde uut Lounde uut Wääst- un Midden-Europa. Dät Riek wuude Roomsk naamd wült dät die Ätterfoulger fon dät Roomske Riek weese schuul. Uk do Byzantinere saagen hiere Riek as Ätterfoulger fon dät Roomske Riek. Mäd dän Begriep 'Hillich' waas ju Beluukenge tou ju Roomske Säärke meend. Voltaire hiede moal kweeden dät et Riek nit Hillich, nit Roomsk un uk nit n ächt Riek waas. Kristelke Ljuude meenden dät in ju Biebel, in dät Bouk fon Daniël schrieuwen stoant, dät ju Waareld ätter dät fjoode Riek fergunge schuul. Dät Riek äntstuude uut dän aastelke Deel fon dät Frankiske Riek mäd dät Unnerschrieuwen fon dän Ferdraach fon Verdun (843). Dät waas n Ferdraach twiske do träi Suune fon Ludwig dän Fromme. Mäd dät Krounjen fon Otto I truch dän Poapst Johannes XII in 962 wuude dät Riek formel gruunded. In 1450 wuude die Noome annerd tou dät 'Hillige Roomske Riek fon ju Düütske Nation'. Dät Hillige Roomske Riek is sieläärge nit n Nationoalstoat wuuden. Dät waas n Stoatenbuund wieroun die Kaiser ju hoochste politiske Gewalt hiede. Bit tou dät"}
{"id": "3036", "contents": "Dät Bieldetälster (uk Bieldeskichte naamd) is een fon do ooldste Foarme fon Literatuur, man dät rakt deer uk een näie Foarm fon, nämelk dän Comic. N Bieldetälster bestoant uut ne Riege fon Oubieldengen, do der n Tälster uutmoakje. N Bieldetälster wäd moaked fon n Teekener un n Skrieuwer. Bietiede skrift die Teekener uk ju Geskichte, man bietiede oarbaidje uk moorere Ljuude an ju Teekenoarbaid (skizzierje, in Äänket uurluuke, fon Bouksteeuwen fersjo) of an dät Tälster. Bieldetälstere hääbe hieren Uursproang in ju Bieldeskrift. Ne äddere Foarm fon Bieldetälster is die Teppich fon Bayeux, wierap dän Slacht bie Hastings uutbielded is. Mesoamerikoanske Hondskrifte roaten mythologiske Tälstere wier truch n touhoopestoald System fon Oubieldengen un Logogramme, also n bitje ap jusälge Wiese as in do Bieldetälstere fon däälich. Uk do uurgeskichtelke Oubieldengen, do der in Höölen fuunen wuuden sunt (as in do Höölen fon Lascaux), konnen betrachted wäide as ne äddere Foarm fon Bieldegeskichte. Ju Uurfoarm fon ju egyptiske Hieroglyphenskrift is faktisk uk ne Foarm fon teekende Bieldetälstere. N bekoand Biespiel fon Bieldetälstere uut dät Middeloaler is ju Äärmebiebel (biblia pauperum). In dän eerste Haaldeel fon dät 19. Jierhunnert waas unner uur die Swaitser Rodolphe Töpffer bekoand foar sien Bieldetälstere. Hie fereepentelkte 1845"}
{"id": "304", "contents": "Do Inuit sunt n Foulkgruppe in dät Noude fon Kanada un Alaska, in Noudwääst-Siberien un ap do Kuste fon Gräinlound. Dät Woud \"Inuit\" betjut eegentelk \"Moanskene\", die Singular hat \"Inuk\". Ju Sproake fon do Inuit hat Inuktitut. Ju wäd boald in ferscheedene Dialekte (mäd deerbääte ju Taal fon do Ljuude do dät baale): Qawiaraq 4000 Inupiatun 9000 Do foulgjende tjo sunt gjucht in Gefoor un wäide boald fon mänunner 4000 Ljuude: Siglitun Inuinnaqtun Natsilingmiutut Dan kuume noch fääre ätter dät Aaste: Aivilimmiutut Kivallirmiutut Nunavimmiutut Nunatsiavummiutut Qikiqtaaluk nigiani Qikiqtaaluk uannangani Un dan ap Gräinlound: Inuktun of Avanersuaq 1000 Kalaallisut 54.000 (moor as aal uur) Tunumiit oraasiat Steedenoomen in Inuktitut Leer Inupiaq (ängelsk) Wikipedia Wikipedia in Kalaallisut Eskimo-aleutiske Sproaken Inuktitut Sproake"}
{"id": "3046", "contents": "Pointillismus een Gjuchte fon dän Post-Impressionismus, in dän heele Bielden uut Punkte un Striepen touhoopesät sunt."}
{"id": "3048", "contents": "Oksitoansk, Lenga d'òc of Langue d'oc (Oksitoansk: occitan, lenga d'òc) is ne romaniske Sproake, ju der in Oksitanien, dät is dät suudelke Frankriek, Monaco, un wäkke Doale in Italien un Spanien boald wäd. Foan do Sproakkundige wäd Frankriek ätter do ferskeedene Foarme fon dät Woud \"jee\" in two groote Sproakgestriche ferdeele: Dät Noude, wät dät Woud oui foar \"jee\" bruukt, is dät Gestrich fon ju langue d'oïl (\"ju oïl-Sproake\"), in dät Suude wäd ju langue d'oc boald (oïl un oc betjuude bee \"jee\"). Oksitoansk wäd as ju groote Sustersproake fon dät Frantsööske betrachted, sien oold Sproakgestrich in dät Suude nimt n Träädendeel ien fon dät Frankriek fon däälich. Ju gnaue Taal Baalere is nit bekoand, man ätter Skätsengen rakt dät 700 000 Ljuude, do der dät noch altied as Uumgongssproake benutsje un muugelk tweelich Millione potentielle Baalere, do der ne passive Kunde fon ju Sproake hääbe of do der mäd Hälpe fon Unnergjucht hiere gruundlääsende Kunde fon dät Oksitoanske so ferbeeterje konnen uum dät as een Ferkiersproake tou bruuken. Oksitoanien (Oksitoansk: Occitània) is die Deel fon Suud-Frankriek, wier sik ju oksitoanske Sproake, ju langue d'oc of Occitan, uut ju Gallisk-Roomske Variante fon dät Vulgärlatienske äntwikkeld häd. Die Noome \"Oksitanien\" wäd"}
{"id": "305", "contents": "Italien is n Lound in Middel-Europa. Ju Haudstääd is Room un die Präsident fon ju Republik is sänt 2015 Sergio Mattarella Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Mont Blanc de Courmayeur (4.748 m), ne Bierichspitse ieuwenske dän Mont Blanc. Ju grootste Äi fon Italien is die Po. Italien wäd begränsed fon: Ju Swaits un Aastriek in dät Noude, Slowenien in dät Aaste, Dät Middelmeer in dät Suude, Frankriek in dät Wääste. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $30.900 in 2007. In 2007 waas 2% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 27% Industrie un 70,9% Tjoonste. Amtssproake is Italienisk, regionoal lät ju Ferfoatenge noch uur Sproaken tou: Düütsk, Frantsöösk, Ladinisk un Slowenisk, moor deertou sjuch Sproaken."}
{"id": "3068", "contents": "Dät Phonem is in ju Phonologie ju Benaamenge foar een of moor Luude, do jusälge betjuudengsunnerscheedende (distinktive) Funktion hääbe. Bestimde Luude (Allophone) konnen fon dän Sproakbenutser as Varianten fon dätsälge Phonem heerd wäide. Me spräkt fon n Minimoalpoor, wan two Woude weegen een eenpeld uur Phonem ferscheedene Betjuudengen hääbe (toun Biespil Bäiden un Mäiden). Dät hat dan: dät rakt ne 'phonologiske Opposition' twiske dät b un dät m. Je moor Minimoalpoore me fint foar sun phonologiske Opposition, je gratter is ju 'funktionoale Belastenge' fon sun Opposition. Bie min Minimoalpoore spräkt me fon ne ‘swäkke Oppostion’ un wan dät fon ferwante Luude neen Minimoalpoore rakt, dan sunt do as Allophone fon een Phonem tou betrachtjen. In dät läästnaamde Biespil hondelt dät sik uum Konsonante. Konsonantphoneme sunt in dät Seelterske uungefeer dätsälge as ap Düütsk. Bloot sunt do ap Seeltersk fuul minner of goarnit anbloased un is ju Uutsproake fon g, l, r, sch un st uurs bie do maaste Spreekere. Vokoalphoneme rakt dät ap Seeltersk sun tjoon moor as ap Hoochdüütsk. Dät naamt me n ‘rieken Phoneminventoar’. Deertruch unnerscheede do sik gans fien un sunt deertruch fon Nit-Seelter oafte stuur uutnunner tou hoolden. Wie reeke do oardend ätter phonetiske Oainskuppe. Twiske"}
{"id": "3069", "contents": "Juu Phonologie is ne Wietenskup un n Deelgebiet fon juu Linguistik. Dät befoated sik mäd Phoneme (In dän Artikkel uur dät Phonem stounde uk moor Informatione)."}
{"id": "307", "contents": "Dr. Jacob Botke (1877-1939) waas n wäästfräisken Koaster un Biologe, die der in do 1930-er Jiere dät Seelterlound moorere Moale besäiken diede. In sien deeruur ärskienen litje Bouk 'Sealterlân' rakt hie ne Beskrieuwenge fon dät Lound, dät Buurenhuus (Eepen Huus) - bee mäd Bielden - un ju Geskichte. Fon ju Seelterske Sproake rakt hie eenige Texte (wierunner Gedichte fon Gesina Lechte-Siemer), man uk Anekdoten uur dän Nutsen fon ju apaate Sproake. Fon besunneren Wäid is sien Lieste fon Plonten- un Diertenoomen (s. 32-43), wier hie sik wäil stutset ap Pestoor Schulte. Dän Noome Stinzeplonten hied Dr. Jacob Botke in dät Jier 1932 dät eerste Moal in Fryslân bruukt. Hie häd uk ne Samlenge Bielden fon Seelterlound ätterlät. It Heitelân (1919) Fen Fryslâns Groun (1922, 1925, 1942) Fryske plante- en dierenammen (1928) De geakunde op de Fryske skoallen (1931) De gritenij Dantumadiel (1932) Sealterlân (1934) Natûr en gea (6 Deele, 1936-1941) Plonten (Lieste ätter Dr. Botke) D.T.E.v.d.Ploeg, B.v.d.Veen (red), Balstiennen en wâldblommen, Libben en wurk fan Dr.Jacob Botke. Fryske Akademy Ljouwert, 1977 Bouk \"SEALTERLAN\" , Geakindige skets, Boalsert 1934, 58 Sieden, mäd Bielden, fon Dr. Botke(PDF-Doatäie 40 MB). 'Uut dät Lieuwend fon Dr. Botke' ap ju Websiede fon Damwoude (ap holloundsk)."}
{"id": "3070", "contents": "Blau is ne Faawe, ju in dät Spektrum lait twiske zyan un saang. Dät is ju komplementäre Faawe fon orange. Blau häd ne Woogenlaangte fon sowät 470 Nanometer. Blau is ne primäre Faawe in dät System fon additive Faawenmiskenge. Dät is ne sekundäre Faawe in dät System fon subtraktive Faawenmiskenge. In ju Bieldeskirmtechnik wäd die twäide Faawetoon benutsed as ne Annaierenge foar ju eerste; deeruum sjo wie in ju unnerstoundene Faawe dän twäide Faawetoon. Wan ju Luft, dät Firmament, deeges wulkenloos is, sjo wie ju as nu blaue Luft, ju der oafte uk as blau reflektierd wäd in ne Woateruurfläche. Blau fon dunker ätter ljoacht: Fon zyan ätter blau:"}
{"id": "3071", "contents": "Ju Phylogenetiske Systematik is Systematik ap Gruund fonne Äntstoundenge fon Oarde uut hiere Foarfoaren. Inne Phylogenetiske Systematik wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. Ju Methode fon ju Phylogenetiske Systematik hat Kladistik, ju lät sik uk as Kladogramm teekenje."}
{"id": "3073", "contents": "Gräinens Läid (Grönnens laid) is ju Nationoalhymne fon Groningerlound. Audio foan dät Gräinens Läid. ?/i Grönnens laid. Van Lauwerzee tot Dollard tou Van Drente tot aan 't Wad, Daor gruit, daor bluit 'n wonderlaand, Rondom ain wondre stad: *) Ain Pronkjewail in gaolden raand Is Grönnen: Stad en Ommelaand. Daor broest de zee, daor hoelt de wind Daor soest 't aan diek en wad, Maor rusteg waarkt en wuilt het volk Het volk van loug en stad. Ain Pronkjewail in gaolden raand Is Grönnen: Stad en Ommelaand. Daor woont de dege degelkhaaid De wille, vast as staol, Daor vuilt het haart, wat tonge sprekt In richt- en slichte taol. Ain Pronkjewail in gaolden raand Is Grönnen: Stad en Ommelaand. *) Wordt gezongen: Rondom, rondom, ain wondre stad. Zo ook in de andere strofen. Fon Lauwersee bit Dollard tou, Fon Drente bit an 't Wääd, Deer groaijt, deer blöit een Wunderlound Runduum een wundere Stääd. Een Prunkjuuweel in goulden Raant Is Gräinen, Stääd un Umelound; Een Prunkjuuweel in goulden Raant Is Stääd un Umelound; Deer bruust ju See, deer huult die Wiend, Deer suust 't an Diek un Wääd, Man rauelk oarbaidet un plouget dät Foulk, Dät Foulk fon Täärp un"}
{"id": "3074", "contents": "Ju Champs-Élysées in Paris, is een fon doo fluchste Prachtsträiten ap de Waareld. Ju Sträite häd ne Laangte fon 1910 meter un ne Bratte fon 70 meter. Gjucht bekoande Bauwierke sunt Place de la Concorde un die Arc de Triomphe. Ju Hiere foar 100 m² kostet €900.000 pro Jier. Elaine Sciolino, \"Megastores March Up Avenue, and Paris Takes to Barricades\", New York Times, 21 January 2007. Commons: Avenue des Champs-Élysées – Mediendoatäie www.champselysees.org"}
{"id": "3075", "contents": "Ju Repuplik is ne Stoatsfoarm, wierbie do Ljuude truch ne Oustämmenge an ju Macht kuume. Siet juu Frantsööske Revolution is ju Republik dät Juunmodel tou ju Monarchie. Ätter ju historiske Betjuudenge is dät Wichtichste fon ju Republik, dät et moor as aan Stoatsuppermon rakt. Däälich is die demokratiske Aspekt wichtiger."}
{"id": "3077", "contents": "Jules Verne (*1828, †1905) waas n frantsöösken Skrieuwer. Hie skreeuw as eerste utopiske hoolichwietenskuppelke Eewentüürromane. Raise tou dät Middelpunkt fon ju Äide 20.000 Mielen unner Woater Raise uum ju Waareld in 80 Deege Raise ätter de Moune Wietenskupsdichtenge Normdoaten: GND: 118626620 (OGND) | KB (Niederlounde): 068426046 | LCNAF: n79064013 | VIAF: 76323989"}
{"id": "3078", "contents": "Dät Ruumtefeer is n Dreechsysteem foar dän Ruumtetransport, dät ätter sien Wieruumekuumen ap ju Äide wier bruukt wäide kon. Dät Ruumtefeer gungt mäd Rakete ätter dät Al wai un loundet ap ju Äide as n Luchtfoartjuuch. Ap maaste bekoand is däälich wäil dät Amerikoanske Space Shuttle. In 1981 bruukten do Fereende Stoaten eerstmoals dän Ruumtetransport. In 1983 wuude die Ruumtetransport foar dät Waareldruumlaboor Spacelab bruukt. Ju Explosion fon dät Ruumtefeer Challenger (1986) waas een läipe Äntwikkelenge foar dät amerikoanske Ruumtefoartprogram. In 1988 hiede ju Sowjetunion sien oain Ruumtefeer Buran, deermäd sunt do Russen insen in dät Al weesen. Dät Shuttleprogram kreech n aisken Bäätesleek in 2003, as dät Ruumtefeer Colombia bie sin Wierientreed in ju Äidatmosfääre kuutbriek un oustätte. Eerste in 2005 geen NASA fääre mäd dän Shuttlebedrieuw. Uut Kostengruunde wuud dät Space Shuttle-Programm in 2011 ienstaald. Space Shuttleprogram Spaceshuttles: Spaceshuttle Columbia (feruunlukked 2003) Spaceshuttle Challenger (feruunlukked 1986) Spaceshuttle Discovery Spaceshuttle Atlantis Spaceshuttle Endeavour Testspaceshuttles: Spaceshuttle Pathfinder (buute Bruuk) Spaceshuttle Enterprise (buute Bruuk) Spaceshuttle Explorer (buute Bruuk) Transport fon do Shuttles mäd n Boeing 747: Shuttle Carrier Aircraft Buranprogram Ruumtefeere: Buran (buute Bruuk; in 2002 stukken geen truch Touhoopestäiten fon dän Hangar) Ptitsjka (nooit oufäidiged) Hermes (nooit oufäidiged) Commons: Space"}
{"id": "308", "contents": "James Krüss (* 31. Moai 1926 ap Hälgelound; † 2. August 1997 ap Gran Canaria) waas n düütsken un n fräisken Dichter un Skriftstaaler. James Krüss (Düütske Biographie) Ju offizielle James Krüss Huussiede, mäd Informatione uur him un sien Bouke. N düütsk Gedicht fon James Krüss: ju Wienachtsmuus. Normdoaten: GND: 118724762 (OGND) | KB (Niederlounde): 06937399X | LCNAF: n50047259 | VIAF: 92004185"}
{"id": "3082", "contents": "N Superspezifisk Taxon (Pl.: Superspezifiske Taxa) is n Taxon, wät moorere Oarde uumfoated, so as n Sleek (düütsk:Gattung), ne Familie (düütsk:Familie), ne Oardenge (düütsk:Ordnung) un so fääre. Juu Phylogenetiske Systematik boalt nit fon Stappen as Sleeke, Familien, Oardengen, Klassen etc.. Deeruum, dät dät bloot taksierd wäd un nit objektiv äntskeeden wäide kon, af wät een Familie af Oardenge is, boalt me inne Phylogenetiske Systematik bloot fon Oarde (ätter dät biologiske Oardkonzept) un Superspezifiske Taxa. Peter Ax: Das Phylogenetische System; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X"}
{"id": "3083", "contents": "Dät Biologiske Oardkonzept is een fon two wichtige Definitione fon dän Begriep \"Oard\" in juu Biologie. Disse Definition kwäd, dät een Oard ne Gruppe fon sik mongs fermiskjende Populatione is, juu fon uur Gruppen so isolierd is, dät juu sik nit moor mäd disse Gruppen fermiskje kon. Stuur is hier juu Begränsenge in juu Tied. Truch juu Evolution wäd sunne Oard uurloang natüürelk ferannerd, un moonige Ljuude kweede, dät me ätter hunnert Generatione nit moor fon juu sälge Oard baale kon. Man naan wol wäil kweede, wie däälich wieren ne uur Oard as doo Moanskene foar n poor duusend Jiere. Deeruum, dät in dät Biologiske Oardkonzept juu Begränsenge in juu Tied so stuur is, rakt dät uk dät Evolutionär Oardkonzept, wiermäd me dät gans objektiv fäästlääse kon. Peter Ax: Das Phylogenetische System; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X"}
{"id": "3084", "contents": "Dät Evolutionäre Oardkonzept is een fon two wichtige Definitione fon dän Begriep \"Oard\" in juu Biologie. Ne Oard is ätter disse Definition ne eenpelde Oustammengslienje mäd Foarfoaren un ätterkuumende Generatione, mäd oaine evolutionäre Tendenzen un n historisk Schiksoal. Disse Definition kwäd gans düütelk - uurs as dät Biologiske Oardkonzept, in dät juu Tiedbegränsenge fon ne Oard stuur is - dät ne Oard fon hiere Äntstoundenge truch Apkleeuwenge fon ne Stamoard bit tou hier Eende - truch oaine Apkleeuwenge in two näie Oarde af truch Uutstierwen - een Oard blift, gans egoal, wo fuul Evolution deertwiske geböärt. Ne Oard ätter disse Definition wäd uk \"Chronospezies\" naamd. Deer is n Kladogramm mäd Variablen. Sun Kladogramm is so äänelk apbaud as n Stamboom, so sjucht me, dät k juu Stamoard fon alle Oarde in düt Kladogramm is, j juu Stamoard fon doo Stamoarde g, h, i un doo lieuwende Oarde B, C, D, E, F, me sjucht uk, dät i juu Stamoard fon juu uur Stamoard g un doo lieuwende Oarde D, E un F is, un dät juu Stamoard g juu Stamoard fon D un E is. Uut juu Stamoard k äntstuuden truch Apkleeuwenge doo Linien fon A un j, wierbie juu"}
{"id": "3085", "contents": "Dät Finske (Finsk: suomi) is ne Finno-ugriske Sproake. Ju is ju eerste fon do two offizielle Sproaken fon Finlound."}
{"id": "309", "contents": "Japan is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Tokio. Do Japaniske Ljuude naame hiere Lound ‘’Nihon’’ of ‘’Nippon, dät betjut sowät as ‘’Die Uursproang fon de Sunne‘’. Japan häd fjauer groote Ailounde: (fon dät Noude ätter dät Suude) Hokkaido, Honshu, Shikoku un Kyushu. Honshu is dät grootste Ailound; deer sunt do wichtichste Stääde fon Japan tou fienden. Uk do Ryukyu-Ailounde suudelk fon do fjauer groote Ailounde heere tou Japan, touhoupe mäd fuul uur litje Ailounde. Japan is ferdeeld in 47 ‘’Prefekture’’. Ap Hokkaido is n Besirk wier dät Ainufoulk woont, do uursproangelke Bewoonere fon Japan. Do wichtichste Japaniske Stääde sunt: Tokio Osaka Kioto Kobe Hiroshima Yokohama Nagasaki Sapporo Nagano Japan is ferdeeld in 47 Prefekture. Offizielle Website fon dän Japaniske Ministerpräsidänt un ju Regierenge"}
{"id": "3090", "contents": "Jonava is ne Stääd fon Litauen."}
{"id": "3093", "contents": "N Space-Shuttle waas ne amerikoanske Oard fon Ruumtefeer. Dät was n Deel fon dät Space Transportation System (STS), wiertou uk n externen Tank un two Booster-Raketen heerden. Uut Kostengruunde wuud dät Space-Shuttle-Programm in 2011 ienstaald."}
{"id": "3103", "contents": "Ju Huussääge (Capra hircus) is n Suugediert un heert, gnauer, as domestizierde Unneroard fonne Sääge, tou do Poorhoufere (Artiodactyla) Et is ätter dän Huund un tousommen mäd dät Skäip fermoudelk dät eerste wirtskaftelk nutsede Huusdiert. Huussäägen heere tou dän Sleek fon do Säägen in ju Familie fon do Houdendreegere (Bovidae). Ju Säägemolk Dät Säägeflaask Dät Säägeleeder Die Säägesies"}
{"id": "311", "contents": "Die Jugendstil, uk naamd Art-Nouveau af Modern Style is n optimistisken Stiel. Optimistiske Moalerstiel. Neen Ferweendenge fon Symmetrie. Bruukt jädden fuul Ornamente, wierbie krullerge Wieuwljuude-, Bloumen-, un Fuugelmotive dominierje. Moalere sunt: Gustav Klimt - Aubrey Beardsley - Alphonse Mucha - Henri de Toulouse-Lautrec - Victor Horta - Charles Rennie Mackintosh - Hector Guimard - Henry van de Velde - Paul Cauchie - Akseli Gallen-Kallela"}
{"id": "3113", "contents": "Brasilia is ju Haudstääd fon Brasilien. Deer woonje 214.529 Ljuude. In 1891 wuude in ju Ferfoatenge fäästlaid dät deer ne näie Haudstääd kuume moaste. In ju Tied waas Rio de Janeiro noch ju Haudstääd. Insteede fon n Haudstääd an ju Kuste wüül ju Regierenge ne Haudstääd ätter dät Binnenlound, ap ne moor neutrale Steede. Ap dän 7. September 1922 wuude die Gruundsteen laid, man fuul moor skaach nit. Präsident Juscelino Kubitschek (1902–1976) häd dan ap dän 22. Oktober 1956 dän Bau ounoardend. Feroantwoudelken Stäädploaner waas Lúcio Costa; die Architekt Oscar Niemeyer moakede as Boas fon dät stoatelke Bau-Amt do Ploane foar do eepentelke Bauwierke. Ap n 21. April 1960 wuude Brasilia ju Haudstääd fon Brasilien. Do stoatelke Iengjuchtengen, biespilswiese do Ministerien, wuuden gjucht gau ätter Brasília uumeleeken. Man do Ljuude, do deer ounstoald wieren, wäigerden sik foar't eerste, deer wai tou kuumen. Jo heerden deelwiese tou oolde Sibben, do sänt fuul Generatsjoone in Rio de Janeiro woond hieden. Deeruum sätte ju Regierenge dän 7. September 1972 as Doatum fääst, bit tou dät aal do Stoats-Amtsljuude in Brasíla woonje skuulen, uurs skuulen jo dät Boantje ferljoose. Dät latte in dän läästen Knipkensleek tou aan Wädloop uum do lääste Woonengen, deer wieren"}
{"id": "3117", "contents": "München is ne Stääd in Düütsklound un Haudstääd fon Buundeslound Beieren. Deer woonje ungefeer 1.4 Million Moanskene (2011). Dät is ju tweelftgrootste Stääd in ju Europäiske Union un ju träädgrootste Stääd fon Düütsklound. München is bekoand uum sien Longschlong. Ju Weißwurst kumt uut München."}
{"id": "3119", "contents": "Köln (Ripuarisk un Limbuurichsk: Kölle) is n Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Deer woonje ungefeer 1.000.000 Moanskene (2015). Ju Stääd lait an dän Rhien."}
{"id": "312", "contents": "Julius Bröring (1867 – 1947) waas Suun fon n Roomelster Koaster. In sien Bouk Das Saterland rakt hie ne Beschrieuwenge fon dät Lound, ju Sproake, Oarbaidswiesen, Sitten un Gebruuke, Spiele, dät Woonhuus (mäd Teekengen) un ju Dracht (mäd faawige Bielde). In dät twäide Beend foulgje dan eenige Läidere, Märchen un Soagen, Räätsele un foarallen ne ganse Masse Spräkwoude. Do sunt maast ätter Minssen in Roomelster Sproake uurbroacht, man daach sunt eenige näie bietouföiged. As Julius von Ramsloh schäl hie ju Geschichte fon Ju slaue Gräite romantisierd hääbe. Dr. Julius Bröring, Das Saterland. Eine Darstellung von Land, Leben, Leuten in Wort und Bild. I. Teil, Oldenburg 1897, II. Teil, Oldenburg 1901 (305 Sieden). Fertälstere Doaten Normdoaten: GND: 1023757400 (OGND)"}
{"id": "3120", "contents": "Juu Monophylie (Adj:monophyletisk) is juu Oainskup fon n Taxon, dät aal doo Oarde, doo der oane sunt, een Stamoard hääbe, un dät aal doo Oarde, doo fon disse Stamoard oustamme, uk in dät Taxon sunt. In juu Phylogenetiske Systematik wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. Sun monophyletisk Taxon wäd uk \"Monophylum\" naamd. Paraphylie Polyphylie Peter Ax: Das Phylogenetische System; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X"}
{"id": "3121", "contents": "Juu Paraphylie (Adj.: paraphyletisk) is juu Oainskup fon n Taxon, dät nit aal doo Oarde, doo fon juu Stamoard fon dät Taxon oustamme, deer oane sunt, bloot doo maaste. So sunt doo Reptilien (Reptilia) sunner doo Fuugele (Aves) paraphyletisk un wäide uut dissen Gruund oafte tou een Taxon, doo Sauropsida touhoopefoated. In juu Phylogenetiske Systematik jält Paraphylie as ferkierd, deer wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. N paraphyletisk Taxon wäd uk \"Paraphylum\" naamd. Monophylie Polyphylie Peter Ax: Das Phylogenetische System; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X"}
{"id": "3122", "contents": "Juu Polyphylie is juu Oainskup fon n Taxon, dät dät uut phylogenetisk nit naier früünde Taxa bestoant. Wan me Fuugele un Suugedierte touhoope in een Taxon ienoardend, dan is dät toun Biespil polyphyletisk. Doo hääbe innerdoat een gemeensoame Stamoard, man juu is nit bloot juu Stamoard fon doo two Taxa, man uk juu Stamoard fon fuul moor Taxa. Monophyletisk waas dät Taxon bloot, wan me aal doo Taxa roane däd, doo fon disse Stamoard oustamme. Polyphyletiske Taxa sunt inne Phylogenetiske Systematik ferkierd. Deer wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. Monophylie Paraphylie Peter Ax: Das Phylogenetische System; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X"}
{"id": "3127", "contents": "Deensk (deensk: dansk) is ne Noudgermaniske Sproake. Deensk wäd truch ungefeer 5,5 million Moanskene baald, foarallen in Deenemäärk. In do deenske Gebiete Färöer un Gräinlound rakt it een litje Gruppe fon Ljuude, do Deensk baale. In dät Noude fon Släswiek-Holstein rakt et ne anerkoande Minnerhaid, ju der Deensk boalt. In't Ooldnordiske rakt et n Unnerskeed twiske do ooldwäästnordiske un ooldaastnordiske Sproaken. Ju oolddeenske un ooldsweedske Sproaken heerden tou ju ooldaastnordiske Gruppe. Dät Oolddeenske un Ooldsweedske wieren juustgliek. In ju Sproakwietenskup wäide do skandinaviske Sproaken as n Dialektkontinuum beskreeuwen. Ju platdüütske Sproake hiede n Masse Ienfloud ap ju deenske Sproake. In Deenemäärk wäd dät Deenske fon ca. 5 Millionen Määmetoaler boald. Dät Deenske is de facto ju Amtssproake fon Deenemäärk. Ap do Färöer is dät Deenske, ieuwenske Färöersk, ju twäide Amtssproake. In do Skoulen is ju deenske Sproake n Plichtfäk. Deer woonje soowät 1.5000 Deensksproakigen ap do Färöer-Ailounde. Ap Gräinlound rakt et Deenskunnergjucht in do Skoulen un ju Sproake wäd deer fon do deenske Immigranten boald. Bit 2009 wieren do Amtssproaken Deensk un Gräinloundsk, sietdäm rakt et bloot noch Gräinsloundsk as Amtssproake. Soowät 12 Protsänt fon do Ienwoonere fon Gräinlound häd deenske Foaroolden, man dät is nit bekoand wo groot ju"}
{"id": "3128", "contents": "N Lound is maastens dät Gebiet fon n Nation. Dät kon uk n Region weese mäd sien oaine Kultuur un Tradition. As n Lound uk n Stoat is jält binne do Gränsen ne Ferfoatenge. In Aastriek un Düütsklound wäide do Deelstoate uk wäil Lounde naamd. Me kon uk Lound kweede wan me dät Gebiet buute ne Stääd of Täärp meent. Lounde"}
{"id": "3129", "contents": "Dät Metropolgebiet Rhein-Ruhr is een fon do grootste Metropolregione in ju Europäiske Union un lait in dät Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen in Düütsklound. Do grootste Stääde in dät Gebiet sunt Köln, Dortmund, Düsseldorf un Essen. Dät Gebiet is 7000 km² groot un deer woonje moor as 10 Millione Moanskene. Dät Rhien-Ruhr Gebiet häd ju hoochste Befoulkengstichtegaid fon Düütsklound (1.436 Moanskene pro km²). Dortmund (587.830) Duisburg (502.522) Essen (581.406) Düsseldorf (Haudstääd Buundeslound) (581.858) Köln (989.766) Bochum, Bottrop, Gelsenkirchen, Hagen, Hamm, Herne, Iserlohn, Moers, Mülheim an der Ruhr, Oberhausen, Recklinghausen, Witten Bergisch-Gladbach, Remscheid, Solingen, Wuppertal Bonn, Krefeld, Leverkusen, Mönchengladbach, Neuss http://www.megacities.uni-koeln.de"}
{"id": "313", "contents": "Die Jupiter (Symbol: ) is die füüfte Planet fon de Sunne, do Planetoiden nit mee gereekend. Hie bruukt ap sin Wai uum de Sunne 12 Jiere un is 5 moal so wied fon de Sunne as wie, un häd 'n alwen-fachen Uumfang fon uus Waareld."}
{"id": "314", "contents": "Jura sunt ferskeedene Gesätse fon formelle Räägele in ju Gemeenskup do ju Ferhooldenge twiske dän Moanske un ju Regierenge räägelt. Ju beskrift do Fräigaide fon do Moanskene, un wät do Moanskene moakje konnen, wät jo mouten un duuren. \"Jura\" is ne Sammelnoome foar alles wät heert tou ju Ferhooldenge fon do Ljuude mädnunner, in ne Zivilitation wier dät Foulk woont un beskrieuwen in Gjuchttäksten. Jura is nit altied foar aal Lounde un Foulkere juust gliek. Jäildengeberäk Objektiv Gjucht un subjektiv Gjucht Formell Gjucht un materiell Gjucht Eepentelk Gjucht un Privoatgjucht Subordinationsgjucht un Koordinationsgjucht Absolute Gjuchte un relative Gjuchte Jura in Fräislound"}
{"id": "3143", "contents": "Confucius (bädden in Qufu in 551 f.Kr. - stuurwen juust deer in 479 f.Kr.) waas n bekoanden Philosoph fon China. \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "315", "contents": "Die Karmswuttel (Acorus) wäd uk wäil moal ankieked foar Stoarksbrood (Claviceps purpurea), wäil weegen ju Frucht, wan ju swot wuuden is."}
{"id": "3156", "contents": "Mäd Twosproakegaid of Bilinguismus (dt. uk Zweisprachigkeit) wäd maasttied meend, dät wäl in ferskeedene Situatione slonk two Sproaken bruuke kon. Dät Studium fon Twosproakegaid is binne ju anwoande Sproakkunde n Foarskengsgebiet fon ju Psycholinguistik. Wan dät uk groote Gruppen fon Moanskene rakt, do der bloot eene Sproake baale, as fuul Amerikoaner un Chinesen, so is daach Twoosproakegaid aal moor Räägel as Uutnoame. In bolde aal Äntwiklengslounde is ju Huussproake ne Lokoalsproake, ju sik unnerskat fon ju eepentelke Ferwaltengssproake, as toun Biespil Ängelsk, Frantsöösk of Spoanisk. In uur Falle is ju Huussproake n Dialekt, dät sik ounsjoonelk fon ju Standoardsproake unnerskeede kon. Uk in Sproakeskeed-Gebiete is Twosproakegaid bolde sälwenferständelk un truch ferhaagerde Mobilität loundje aal moor Ljuude in n twosproakich Gestrich, toun Biespil truch Miskhilke. Foarallen in dät Studium fon dän Sproakärwäärb is Twosproakegaid n wichtich Unnersäikengsgebiet. Me unnerskat twiske: gliektiedige Twosproakegaid, wierbie Bäidene in ne twosproakige Uumgeebenge apwoakse. Dät kricht me toun Biespil wan tou do Bäidene in n Huus Seeltersk boald wäd un do Noabersbäidene wäide ap Hoochdüütsk apleeken. Do seelter Bäidene hääbe dan al bolde fon n Ounfang two Sproaken. apnunnerfoulgjende Twosproakegaid, wierbie do Bäidene bäätnunner in ferskeedene eensproakige Uumgeebengen apwoakse. Dät hied me fröier in Seelterlound, wan"}
{"id": "3157", "contents": "Ju Ploansproake (also kunstelke Sproake) Lojban [ˈloʒban] (Sproakcode ätter ISO 639-2: jbo) wuude in 1987 fon ju Logical Language Group äntwikkeld. Ju basiert sik ap ju uk kunstelke Sproake Loglan. Bie ju Äntwikkelenge wuude besunneren Wäid deer ap laid, een bruukbeere, fräi ferföigbeere Sproake tou skäpjen, ju so uumfoatend as muugelk is. Die Woudskät fon do Gruundwoude is uut Woudstomme fon do säks waareldwied maastboalde Sproaken ätter aan bestimden Algorithmus bilged. Düsse Uursproangssproaken sunt Arabisk, Chineesk, Ängelsk, Hindi, Rusk un Spoansk. Een besunner Määrkmoal fon Lojban is, dät do betjuudengsdreegende Woude nit in Verben, Substantive, usw. unnerskat wäide. Ju Grammatik is strom ätter ju Prädikatenlogik apbaud. Die Sätbau is truch een Masse Struktuurwoude flexibel. Uurs as in dät Düütske mouten in dät Lojban die Numerus (Antoal) of dät Tempus (Tied) nit uutdrukkelk anroat wäide, wilst dät een Genus nit rakt. Foar dän Faal, dät die Spreeker Wäid ap düsse Informatsjoon lait, kon hie do mäd Struktuurwoude detaillierd formulierje."}
{"id": "3158", "contents": "Dät Tibetiske (Tibetisk: བོད་ཡིག, Wylie: bod yig) heert tou do Tibeto-birmaniske Sproaken fon Asien. Dät wäd fon ca. 6 Millionen Tibetere boald, wierfon do maaste in Tibet lieuwje. Deerieuwenske rakt et sowät 130.000 Tibetere in Exil, haudseekelk in Nepal, Indien un Bhutan. Ju Sproake wäd mäd dät tibetiske Alphabet schrieuwen, dät woarschienelk uut n Typ fon ju ooldindiske Brahmi-Schrift oulat is."}
{"id": "3159", "contents": "Wuhan is ju Haudstääd fon de Provinz Hubei un is ju maast befoulkede Stääd in Zentroal-China. Ju lait bie de Touhoopeflus fon do Äien Jangtse un Han. Deer woonje sowät 9.100.000 Ljuude (2006). Wuhan bestoant uut tjo Stääddeele: Wuchang, Hanyang un Hankou. Ju Stääd lait ap dän Kjuuspunkt fon do fjauer wichtichste Stääde in China: ap ju Lienje Chongqing - Shanghai un ju Lienje Peking - Hongkong/Kanton."}
{"id": "316", "contents": "Kartographie belukt sik ap dät Moakjen fon Loundkoarten un ju Geschichte deerfon. Dät wäd hier uutoarbaided foar Seelterlound. Ju eerste Koarte fon Seelterlound stamt uut 1588. Ju rakt neen Loundnoomen, man daach ju äddere Loage, besunners in t Noude. Ju Koarte belukt sik ap ju Scheedstried juun Klaaster). Ju lapt fon Filsum in t Noude bit ju Skäddeler Säärke in t Suude un wiest uk Bäärsel. Do Täärpe sunt ounroat mäd realistiske Teekengen fon Säärken, Huuse un Määlnen; Weege un Paade sunt schematisk ounroat. Ap dät Woater sunt Schiepe ienteekend. Eerste 200 Jier leeter koomen wier goude Koarten fon Seelterlound. Intwiske ärschient Seelterlound daach ap Koarten fon grattere Gebiete, man do sunt aal läip ferfoarmd. So lääse ap ju Koarte fon Mercator uut 1595 Roomelse un Skäddel an ferscheedene Äien un ju Bielde sjucht me mäd fuul Variationen wier ap säks uur Koarten sogoar bit 1747. Dan ärschient dät \"Plan der Marckaa oder des Sagter-Dieps von Ellerbroock bis Scharrel samt dem Niveau, par G.C. Bartel 1773\". Ju Koarte belukt sik wäil ap Kanoalploane un rakt alwen Loundnoomen un topografiske Details an ju Marka. Ju Schrieuwwiese fon do Noomen is bolde phonetisk. Ju Parzellierenge is gjucht ouwiekend fon alle leetere Wällen"}
{"id": "3160", "contents": "Päiter die Groote, Tsaar Peter I Aleksejevitsj Romanov fon Ruslound; bädden in Moskau, 9. Juni 1672 - Sint Petersbuurich, 8. Februoar 1725 (ätter dän Julioaniske Kalänner 30. Moai 1672 - 28. Januoar 1725). Päiter waas wuddelk \"groot\", hie waas ungefeer two meter, man hie waas uk n grooten Stoatsman die Ruslound modernisiert häd."}
{"id": "3161", "contents": "Dät Baltikuum is n Gebiet an ju Aastkuste fon ju Aastsee. Maastens wuuden do Lounde Letlound, Estlound un Litauen deermäd meend. Monges uk dät nu ruske Köönichsbierich (Kaliningrad)."}
{"id": "3162", "contents": "Radbod (wäästfräisk: Redbad) (-719) waas n Köönich fon do Fräisen un aan fon do maast bekoande Persoonelkhaide uut ju fräiske Geskichte. Hie wäd in Chronike un Hilligenlieuwende ärwäänd as Köönich of Härtsoch fon Fräislound. Unner sien Heerskup häd Fräislound sien grootsten Uumfang häiwed, un wuude bekoand unner dän Noomen Magna Frisia. In dät Wällenmaterioal uut ju Tied fon Radbod wäd duudelk dät dän fräisken Köönich sik insätte foar n groot un heedensk Fräislound, un hiede dät kristelke Frankiske Riek as sien grootsten Fäind. Uur Radbods Juugd un junge Jiere is niks bekoand. Wan in leetere Chronike uk behaupted wäd, hie skuul n Suun weese fon Aldgisl, so bestoant deerfoar in dät Wällenmaterioal uut ju Tied naan Bewies. Hie is wäil sicher apwoaksen in ne oadelige Familie un geloang nit eer an de Macht as uum 680, ätter dän Dood fon Aldgisl. In n Ounfang ferron Radbod sien Regierenge änttuuskjend. Dät roate Konflikte mäd dät Frankiske Riek un hie moaste sik genöigje mäd ne unneroardende Rulle juunuur dän mächtigen Noaber. Twiske 688 un 695 ärleed hie wäkke Niederloagen juun dän Frankisken Huusmaier Peppin fon Herstal, as in dän Slacht bie Dorestääd. Hoolichwais do njuugentiger Jiere slooten Radbod un Peppin Free, wierbie"}
{"id": "3163", "contents": "Ferkier is juu Bewäägenge fon Ljuude af Seeken ap fääste Sträiten, Iersenboanlinien, Woater af Fljoogrouten. Auto sjuch deertou uk Autonavigation Flitsepee af \"Rääd\" Iersenboan Honnel un Schipfoart un aal soowät. Museumseisenbahn Ammerland - Saterland"}
{"id": "3164", "contents": "Rouen is ju Haudstääd fon ju Region Normandie. Dät Gestrich wät administrativ tou ju Stääd Rouen heert, häd 125.000 Ienwoonere, in ju Agglomeration lieuwje 400.000 Moanskene."}
{"id": "3165", "contents": "Dät Frankiske Riek waas n Riek twiske dät 5. un 9. Jierhunnert. In do eerste Jierhunnerte waas dät n Köönichriek. Ap n 25. Dezember 800 wuude dät Frankiske Riek n Kaiserriek, Karl die Groote wuude dan fon dän Paus in Room kround. Uum 800 wuude Fräislound uk n Paat fon dät Frankiske Riek. Die Deelgong fon dät Riek begon mäd dän Ferdraach fon Verdun (843), wierbie dät Riek in tjo Gebiete deeld wuude. Die aastelke Deel wuude leeter dät Hillige Roomske Riek."}
{"id": "3167", "contents": "Do Canidae sunt ne Familie fon do Roowdierte. Ätter Walkers Mammals of the World bestoant ju Familie Canidae uut 16 rezente Sleeke un 36 Oarde, wierbie hier die Huund as oaine Oard ienoardend wäd, die normoal as Unneroard fon dän Wulf blouked wäd. Groaf wäd ju Familie in twäin Triben iendeeld Tribus Canini, wiertou toun Biespil die Wulf (Canis lupus), un fonsäärm uk die Huund (Canis lupus familiaris) heert, die ja ätter ju gewöönelke Sichtwiese niks uurs as ne tomme Unneroard fon dän Wulf is. Tribus Vulpini, wiertou toun Biespil die Foaks heert. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "3169", "contents": "Die Jadebousem is ne Seebucht ju ungefeer 190km² groot is. Ju Seebucht lait aastelk fon dät aast-fräiske Hoolichailound. Die Jadebousem is n Deel fon dät Wattenmeer un is ferbuunden mäd ju Noudsee. In 1856 wuude Wilhelmshoawen an ju noudwäästelke Kuste baud foar dän düütske Marine."}
{"id": "317", "contents": "Ju roomsk-katoolske Säärke of Roomske Säärke is ju grootste kristelke Konfession ap ju Waareld. Uur ju ganse Waareld sunt uungefeer 1,17 Milliard Ljuude meeglid. Die Poapst is die bupperste Autorität, wan dät uum ju katoolske Leere gungt. Hie wäd betrachted as die Ätterfoulger fon dän Apostel Petrus. Ju Struktuur fon ju katoolske Säärke is hierarchisk. Seelterlound is fon oolds häär toun grootsten Deel katoolsk. Wo die Gloowe broacht wuude, konnen wie wie n bitje ouleese an do uuroolde Gedichte as Heliand un Genesis. Clemens August von Galen Gloowe in Seelterlound Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Aktuelle Zahlen der Weltkirche: Vorstellung des „Annuario Pontificio 2010“, 22. Februoar 2010"}
{"id": "3170", "contents": "Butjadingen is n Hoolichailound un Meente in dän Kring Wesermarsch. Ju Meente häd 6.180 Ienwoonere (2015). An Butjadingen gränsed die Jadebousem in dät Wääste un Weser in dät Aaste. Butjadingen is die lääste Deel die der uurichblieuwen is fon dän fräiske Gau Rüstringen."}
{"id": "3173", "contents": "Bielde:MarseillePaysage.jpg Marselha is een fon do fieuw grootste Stääde fon Frankriek. In 2013 hiede Marseille 855.393 Ienwoonere. In ju Agglomeration woonje ungefeer 1,7 Million. Dät sunt do Phönizier weesen, do uum 600 foar Kristus ätter dät Gebiet wai keemen un ju Stääd Massilia naamden. Do Phönizier hieden fuul Ärfoulch mäd dän Apbau fon ju Stääd. Dät wuude n groot Hondelssäntrum, mäd n grooten Hoawen. Jo hääbe as eerste in Wääst-Europa ne goude Kanalisation anlaid. In dät Jier 1218 kreech ju Stääd Autonomie, man in 1347 keem ju Pest ätter Frankriek wai. Ju Pest is fielicht in Marselha ankeemen, un kuude sik so ätter dät Noude wai wiedje. Unner ju düütske Besättenge in n November 1942 - August 1944 wuuden groote Hoawengebiete fernäild. Bie Ougreeuwengen ätter dän Kriech sunt twiske Quai du Port un de Rue Casserie Spuure äntdäkt fon dän oolde Hoawen, Dokke un n Tjooter. Olympique Marseille is ne gjucht bekoande Foutbalmanskup uut Marselha, jo spielje in dät Stade Vélodrome wier 60.031 Touskauere oane konnen. Commons: Marselha – Mediendoatäie"}
{"id": "3178", "contents": "Lordi is n rockkoppel uut Finlound. Meegliedere fon dän Koppel wieren: Mr. Lordi Hella Hiisi Amen Mana Get Heavy (2002) The Monsterican Dream (2004) The Arockalypse (2006) Deadache (2008) Babez For Breakfast (2010) To Beast or Not To Beast (2013) Scare Force One (2014) Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy (2016) Sexorcism (2018) Killection (2020) Lordiversity (2021) Market Square Massacre (2006) Bringing back the Balls to Stockholm 2006 (2007) Recordead Live – Sextourcism in Z7 (2018) Would You Love a Monsterman? (2002) Devil is a Loser (2003) Blood Red Sandman (2004) My Heaven Is Your Hell (2004) Hard Rock Hallelujah (2006) Who's Your Daddy? (2006) It Snows In Hell (2006) They Only Come Out At Night (2007) Beast Loose In Paradise (2008) Bite It Like A Bulldog (2008) Deadache (2008) This is Heavy Metal (2010) Rock Police (2010) The Riff (2013) Hug You Hardcore (2016) Your Tongue’s Got the Cat (2018) Naked in My Cellar (2018) Shake the Baby Silent (2019) I Dug a Hole in the Yard for You (2019) Like A Bee To The Honey (2020) Believe Me (2021) Would You Love a Monsterman? (2002) Devil Is a Loser (2003) Blood Red Sandman (2004) Hard Rock Hallelujah (2006) Who's"}
{"id": "318", "contents": "Keltisk (dt. Keltisch) is ne Sproakgruppe ju der heert tou dät Indogermaniske. Tou dät Keltiske wäide do ätterstoundene (Unner-)Sproakgruppen reekend: Inselkeltisk: Brittannisk Walisisk (jeel ap ju Koarte) Kornisk (orange) Bretonisk (saangen) Goidelisk Irisk (gräin) Skottisk Gälisk (blau) Manx (bruun) Fäästloundkeltisk: Gallisk (uutstuurwen) Henry Lewis, Holger Pedersen, A Concise Comparative Celtic Grammar, Göttingen 1989. Kurse un Woudebouke fon keltiske Sproaken"}
{"id": "3181", "contents": "Monochamus sutor is n Rust uut juu Familie Cerambycidae un is in Noud un Middel-Europa juuso as in Asien in Näddelwoolde ap Bierige tou fienden. Hie is een fon fjauer middeleuropäiske Monochamus-Oarde, man deerfon ap maaste tou sjoon. Monochamus sutor is n swotten Rust mäd ne Loangte fon 15 - 24 Millimetere. Hie häd, as alle Ruste uut dän Sleek Monochamus, besunners loange Taastere. Mongs häd hie ljoachte Fläkke. Dät litje Skild twiske doo Basen fon doo Juuken is ljoacht behierd. Sien Moaden äntwikkelje sik in Näddelboome, foarallen in Kjuusdannen, oaber uk in dannene Boome un Fjuurenboome. An sukke Boome moaket n Wiefken ne litje Dobbe in dän Boark un lait dan n Oai roane. Deer sluupje doo Moaden un dan lieuwje se an n Ounfang unnern Boark wier joo uut Bast un Spint Stukke wächfrätte, bit joo sik leeter djapper int Holt boorje un noch moor fernäile. Wan doo Moaden ne Loangte fon fjauer Zentimetere hääbe, is Raue, dan moakje se hiere Metamorphose un boorje sik deerätter truch n rund Gat wier uut dän Boom hääruut. Sukke Imagines (uutwoaksene Ruste) kon me fon Juli bit September an doo Boome sjo. Karl Wilhelm Harde, František Severa: Der Kosmos Käferführer KOSMOSnaturführer"}
{"id": "3182", "contents": "Monochamus galloprovincialis is n Rust uut juu Familie Cerambycidae. Doo sunt in Fjuurenboomwoolde foarallen in Suud-Frankriek, oaber uk in uur Regionen as Suud-Düütsklound tou fienden. Juu Oard häd ne Loangte fon 12 - 25 Millimetere. Man kon hier aaltouhoope as dunker beteekenje, man juu häd fuul ljoachte Fläkke, deeruum dät dät Hoalsskild un doo Juuken mäd wietjeele, griese un swottbruune Hiere bunt behierd sunt. Dät litje Skild twiske doo Juukenbasen is uk tou groote Deele so behierd, dät häd oaber aan uunbehierden dunkeren Fläk. Juu Lieuwendswiese fon Monochamus galloprovincialis is so äänelk as juu fon Monochamus sutor. Ne litje Moade fon Monochamus galloprovincialis frät ätter dät Sluupjen an n Ounfang bloot unnern Boark, leeter oaber djapper in dän Boom roane. Dan rauje doo Moaden, wan joo fat sunt, in ne Koomere uut Spoune, un äntwikkelje sik deer tou n uutwoaksenen Rust. Die frät sik dan tou n rund Gat wier uut dän Boom hääruut un frät an Spiere un an dän Boark fon junge Riesen. Doo uutwoaksene Ruste sunt fon Juni bit Semptember tou sjoon. Karl Wilhelm Harde, František Severa: Der Kosmos Käferführer KOSMOSnaturführer ISBN-13: 978-3-440-10617-4 ISBN-10: 3-440-10617-9 Monochamus galloprovincialis ap juu Siede \"Insektenbox\""}
{"id": "3183", "contents": "Monochamus sartor is n Rust uut juu Familie Cerambycidae. Disse Oard rakt dät fon Aast-Frankriek, juu Swaits un dän Räst fon Middel-Europa, Noud-Italien un Rumänien bit tou juu Ukraine. Monochamus sartor is aan swotten Rust mäd ne Loangte fon 15 bit 37 Millimetere. Sien Bupperjuuken (Elytrae) faale an hiere Basis ou. Dät litje Skild (Scutellum) is n bitje behierd. Moaden fon disse Oard wäide bit tou 6 Zentimetere loange, Puppen sunt wiet, 15 bit 38 Millimetere loange un hääbe Taastere, doo an hieren Buuk in Spiralfoarm touhoopebuunen sunt. Dät Wiefken bit litje Dobben in dän Boark un lait in älke Dobbe n oankeld ovoal Oai mäd ne Loangte fon 4,6 bit 5,4 Millimetere Loangte. Fluks ätter dät sluupjen frät sik sunne litje Moade unnern Boark, truch dän Bast un doo buutere Deele fon dän Spint. Die Gong wäd eerste mäd fernäilden Boark (bruun), dan mäd ljoachte Holtspounen apfälld. Joo frätte sik foar een Mound truch dät Holt, dan boorje se 18 Millimetere breede Gonge bit tou 14 Zentimetere djoop in dän Boom, wier se dan hiere Koomere baue. Deer rauje se as Puppe un äntwikkelje sik tou n uutwoaksenen Rust, die sik truch n 7,5 bit 10 Millimetere breed oval"}
{"id": "3187", "contents": "Langenau is ne Stääd mäd 14.526 Ienwoonere (2014). Dät lait in Baden-Würtembierich an n Rant fonne Swäbiske Alb."}
{"id": "3189", "contents": "Ju Skoule Risum (deensk Risum Skole, noudfräisk Risem Schölj) as ne Gruund- un Haudskoule in Risum in Noudfräislound. Ju Skoule is tjosproakich, ju Unnergjucht lapt ap Hoochdüütsk, Deensk un Fräisk. Dät rakt do Klassen 1 bit 9 ap ju Skoule, do oawers ap tjo Klassen apdeeld sunt. Ju 1. bit ju 3. Klasse leere touhoope, dan ju 4. bit ju 6. un uk ju 7. bit ju 9. Klasse. Aaltouhoope sunt dät 38 Bäidene un säks Koastere. Ju Skoule hääbe jo 1946 gruunded. Dät skäl ne Skoule weese, ju do sleswigske Sproaken un Sproakenfuulfoold stutsed. Ju Unnergjucht ron in do eerste Jiere in ferskeedene Sproaken, fuul uk ap Fräisk. 1956 häd Skouleboas Marie Tångeberg Fräisk offiziell as Unnergjuchtssproake fäästlaid. Dät waas fon dät Skoulegesäts so nit foarsäin, dät koant neen Fräisk, man jo hääbe fon dät Skoulamt niks kweeden, hääbe dät wainuumen. Dät geen so fääre bit 1970. Ju Tied hied sik annerd un wan do Bäidene foartied aal fon Huus uut Fräisk koanden, so waas dät nu oafte so, dät do junge Ljuude fon Fräisk goarniks moor ouwisten. Hoochdüütsk un Deensk wieren nu do Unnergjuchtssproaken. Man uk Fräisk is blieuwen un wäd do Bäidene leerd un bietiede uk as"}
{"id": "319", "contents": "Die Kiddeboom, Kitjeboom af Kiddene Boom (Sambucus), ap düütsk \"Holunder\", häd Blosseme, do Köike heete, un (bie mooniche Oarde swotte) Bäie, do der Kidde heete, af Kiddebäie. Dät Holt hat fon Älloodenholt, af uk Knalbussenholt. Uut Kiddebäien-Holt moakeden do Wäänte sik Knallbussen. Dan wude deermäd scheeten. Me kon uk Kiddetee fon do Kidde-Blöiten moakje of Kiddewien. Do Blöiten wäide uk wäil in Ponkuke-Dee stat un dan inne Friteuse of in n'eenfachen Pot mäd Fat uutboaken. Fon do swotte Bäie moakje moan Sap. Die is uk goud inne Winter bie Ferkoaleräi. Die Sap wät dan heet droanken. ne Blöite Kiddeboom (Sambucus nigra) mäd Kidde Ne gans litje Oard fon Kiddeboom (Sambucus ebulus) mäd Köike Bäien Plonten Commons: Sambucus_nigra – Bielden, Videos un Audiodoatäie"}
{"id": "3191", "contents": "Do Aminosüüren sunt ne Klasse fon organiske Ferbiendengen. Do bestounde toumindest uut ne Carboxylgruppe (-COOH) un ne Aminogruppe (-NH2). Bie do natüürelk foarkuumende Aminosüüren stoant ju Aminogruppe an dät C-Alpha-Atom ieuwenske dät Koolestof-Atom fon ju Carboxylgruppe (-COOH). (H = Woaterstof; C = Koolestof; O = Suurstof; N = Stikstof) Ju eenfachste Aminosüüre is Carbaminsüüre. Ju bestoant bloot uut düsse Deele, is oaber instabil. Natüürelk kon sunne Aminosüüre oaber uk n gratter Molekül weese. Dät Koolestofatom inne Midde mout nit fluks mäd ju Aminogruppe ferbuunen weese, deertwiske kon uk noch fuul weese, also rakt dät uk unnerskeedelke Aminosüüren. Struktuurfoarmel fon Carbaminsüüre, dät Koolestof-Atom inne Midde wuude nit mee oubielded, is oaber deer. Dät is touhoope mäd dät buppere Suurstof-Atom un ju OH-Gruppe n Deel fon ju Carboxylgruppe (-COOH). \"H2N\" is bloot uurs ne Skrieuwwiese fon NH2, also ju Aminogruppe. Ne Alpha-Aminosüüre. Deer is noch twiske dät Koolestofatom fonne Carboxylgruppe un ju Aminogruppe NH2 n CH mäd n Räst (R). Die Räst kon unnerskeedelk weese, also rakt dät uk ferskeedene Alpha-Aminosüüren. Wan nu düsse Gruppe (dät CH mäd Räst un NH2) un dät C fonne Carboxylgruppe noch ne CH2-Gruppe is, is dät ne Beta-Aminosüüre; wan deertwiske two CH2-Gruppen sunt, is dät ne"}
{"id": "3192", "contents": "Do Oaiwiete sunt uut Aminosüüren apbaude besunners groote Moleküle (Polypeptidkätten). Do spielje in dän Apbau fon alle Sällen ne wichtige Rulle. Ju Ruumte-Struktuur wäd apdeeld in Primär-, Sekundär-, Tertiär- un Quartär-Struktuur. Dät betjudt nit in älken Faal, dät n Protein bloot een fon düsse Struktuure hiede, noa, do Struktuure beskrieuwe bloot unnerskeedelke Oainskuppe fon ju Ruumtestruktuur. Fonsäärm rakt dät in dän Häärstaalengs-Ouloop fon Oaiwiete (Proteinbiosynthese) unnerskeedelke Stadien, deeroane mongs ju Aminosüüresequenz al deer is, man ju Fooldenge in ju Ruumte noch nit. Ju Primär-Struktuur fon n Protein beskrift ju Aminosüüre-Sequenz, dät hat, wäkke Aminosüüren in dät Protein sunt, un in wäkke Riegenfoulge. Wan deer bloot n gans litjen Unnerskeed twiske two Proteine is, sunt dät al two ferskeedene Proteine. Dät jält natüürelk uk foar do uur Struktuure. Ju Sekundär-Struktuur beskrift ju Ruumte-Struktuur fon aan spezifisken Ousnied fon dät Protein. So aan Ousnied kon as Helix (Moortoal:Helices), as Fooldblääd (düütsk:Faltblatt) af as n Strik (düütsk:Schleife) apbaud weese, wierbie dät fon Helices, Fooldbleede un Strieke moorere Varianten rakt. Oafter rakt dät: α-Helix π-Helix 310-Helix β-Fooldblääd β-Strieke Ne α-Helix in n Protein N β-Fooldblääd in n Protein Ju Tertiär-Struktuur fon n Protein beskrift nu ju Ruumte-Struktuur fon dät heele Protein, wo dät uut"}
{"id": "3193", "contents": "Nukleinsüüren sunt Kätten uut Nukleotide. Älk Nukleotid bestoant uut: N Sukker N Phosphoat-Räst Ne Base: Doo Nuklein-Basen af Nukleo-Basen wäide apdeeld in: Purin-Basen: Adenin Guanin Hypoxanthin Xanthin Pyrimidin-Basen Cytosin Thymin Uracil Düsse Nukleotide sunt Deele fon juu Nukleinsüüre. In juu belieuwede Natuur rakt dät bloot two Nukleinsüüren: Ribonukleinsüüre (RNA) mäd dän Sukker Ribose un Desoxyribonukleinsüüre (DNA) mäd dän Sukker Desoxyribose. Truch ferskeedene Sequenzen (Riegenfoulgen) fon Nukleotide kon ferskeedene Information spiekerd wäide. So spiekert juu DNA juu genetiske Information (Äärwgoud) fon doo Lieuweweesen un eenige Viren, wierbie dät uk Viren rakt, doo hiere genetiske Information mäd RNA spiekerje. Normoal is RNA deertou, uum Äärwgoud in Proteine uumetousätten."}
{"id": "3195", "contents": "Mexiko (Spanisk: Estados Unidos Mexicanos) is n Lound in Midden-Amerikoa. Ju Haudstääd is Mexiko-Stääd. Deer woonje 106.202.903 Moanskene (2005). In dät Noude wäd Mexiko begränsed fon do Fereende Stoaten. In dät Suude fon Belize un Guatemala."}
{"id": "3196", "contents": "Ju Taiga is n Gebiet in dät Noude fon Ruslound, in Skandinavien un in Kanada, wier fuul Näddelboome woakse. Dät ruske Woud тайга́ kumt uut dät Mongoliske, un betjut Näddelwoold. Do Düütske kweede mongs fon Boreale Zone of Borealer Nadelwald, 'boreaal' kumt uut dät Latienske un hat sofuul as 'Noudwiend'."}
{"id": "3197", "contents": "Skandinavien is n groot Hoolichailound in dät Noude fon Europa. Deerap sunt do Stoaten Sweden un Norwegen. Deelwiese wäd die Begriep uk synonym foar \"Noudeuropa\" bruukt, wiertou histoorisk un kultuurell do Stoaten Dänemark, Finlound, Ieslound, Norwegen un Sweden heere. Commons: Scandinavia – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "3198", "contents": "Norwegen is n Lound in Skandinavien. Dät wäd begränsed fon Sweeden, Finlound un Ruslound un häd 5.550.203 Ienwoonere (2024). Ju Haudstääd is Oslo un häd 634.463 Ienwoonere (2014). As Sweeden in 1521 juu Kalmarunion ferlädden hiede, wuude Norwegen ne Oard Provinz fon Dänemark. In 1814 keem Norwegen wier bie Sweden. Do kreech Norwegen sien oaine Ferfoatenge un moor Säärmbestimmenge. In dat Jier 1905 wuude Norwegen n uunouhongigen Stoat. Population, january 01 2024, Statistics Norway Accessdate=2024-02-27"}
{"id": "3199", "contents": "Juu Binnertropiske Konvergenz af Binnertropiske Konvergenz-Zone (Oukuutenge: ITC (fon Ängelsk Inter Tropic Convergence af ITCZ fon Ängelsk Intertropical Convergence Zone) is ne Djoopdruk-Lienje in doo Tropen, deer, wier Noudaast-Passat un Suudaastpassat sik träffe. M"}
{"id": "320", "contents": "Ju Kjuusdanne (lat. Picea, dt. Fichte) is n Näddelboom. Ju Oard Picea abies is touhuus in Noud- un Aast-Europa as uk in groote Deele fon Asien. Disse Boome stounde nit bloot in do Buske, man wäide uk apleeken tou n Sier in aal Foarme: Kuugel, Pyramide, Dwärch un Truur-Foarm. Do Boome behoolde dät ganse Jier hiere Näddele. Ju Kjuusdanne unnerskat sik fon do Fjuurenboome deertruch dät do Näddele bie ju Kjuusdanne apaat un bie n Fjuurenboom bienunner stounde. Uk häd ju Kjuusdanne platte, tjokaante af fjauerkaante Näddelen un die Fjuurenboom ruunde. Do Takken stounde in Kraanse uum dän Stam tou. Do Siedtakken stounde in two Riegen sowät enunner juunuur. Do leederoardige Dannenappele hongje an do Takken un faawje in n Häärst bruunsk. Do Säide sunt dan riep, man konnen eerste uut dän Appel faale as do Skubben uutnunner stounde gunge, wät eerste in dät foulgjende Foarjier geböärt. In dän naiste Häärst faale do Appele dan ou. Gewöönelke Kjuusdanne (Picea abies) Oufaalenen Appel fon Picea abies"}
{"id": "3201", "contents": "Pigazzano (dät is die italieniske Noome) af Pigàsàn (dät is die Wääst-Emilianiske Noome) is n Deel fon juu Meente, Travo / Traf. Sukke Meentedeele in Italien heete ap italienisk \"frazione\", ap Wääst-Emilianisk \"fraziun\". Dät is inne Provincia di Piacenza / Pruvincia d' Piasëinsa) in Emilia-Romagna/Emilia-Rumagna, Italien. Dät Gebiet fon Pigazzano is sowät 6,2 km². In düssen Meentedeel lieuwje duusend Ljuude (in't Jier 2009)."}
{"id": "3203", "contents": "Ne LED-Lampe is n SSL (solid-state lighting) Lampe apbaud uut ne Gruppe fon Leds (Ljoachtdioden). Do Karakteristieke fon do anwoande Leds in de Lampe bestimme touhoope mäd dän Stroalengswinkel die Luchtstroom, Luchtstäärkte un Faawenwiergoawe. Wiet Lucht in LED-Lampen wuud uursproangelk moaked truch mäd Hälpe fon n UV-LED ne fluoresierjende Loage ('Phosphor') tou beljoachten. Intwiske rakt dät uk Variante do der fluks wiet Lucht uutstroalje. Uum wook wiet Lucht tou kriegen wäide wier uur Stoffe ferwoand, do ne woorm-wiete kleur emittierje, as Gould. LED-Lampen rakt dät in ferskeedene Modelle, wierbie ju Foarm fon ne gewöönelke Glöipeere mäd eventuel ne groote Edison-Foatenge (E27). Dät rakt uk uum Modelle mäd ne litje Edison E14-Foatenge, GU5.3-Stikfout (Bipin-Foet) of GU10-Bajonetfout. Bie LED-Lampen sunt die Luchtstroom (in Lumen), ju Lichtstäärkte (in Millicandela) un die Stroalengswinkel (in ̊) relatierd. Bie n litjeren Stroalengswinkel wäd ju Luchtstäärkte (Hällegaid) gratter, wülst die Luchtstroom (Masse Lucht) sik nit annert. Biespil: n 4000 mcd 30̊ LED stroalt juust sofuul Lucht uut as n 1000 mcd 15̊ LED. Die Stroalengswinkel is halwierd in de Bratte as uk in de Hööchte, ju Luchtstäärkte is deermäd fjauermoal so stäärk. Sjuch uk MR16. Luchtstroom is ne Mäite foar ju Masse Energie ju n Luchtwälle in"}
{"id": "3205", "contents": "Ne Ljoachtdiode (uk Lumineszenz-Diode, kuut LED foar light-emitting diode of uk luchtemittierjende Diode) is n elektronisk Hoolichlaiter-Bauelement. Lapt truch ju Diode Stroom in Truchläitgjuchte, so stroalt ju Lucht, Infraroodstroalenge (as Infrarooddiode) of uk Ultraviolettstroalenge mäd ne Woogenlaangte, ju der ouhonget fon dät Hoolichlaitermaterioal un ju Dotierenge. Die Ruske Wietenskupper Oleg Losev äntdäkte al hoolfwais do twintiger Jiere, dät Dioden Lucht uutstroalden, wan Stroom deertruch loope lät wuude. Al 1927 publizierde hie in ne ruske Tiedschrift Eenpeldhaide uur ju eerste LED un fräigede Patent an. Losevs Oarbaid wuud oawers nit beoachted un deertruch duurde dät bit 1962 eer ju LED wuudelk truchbriek. In dät Jier äntwikkelde Nick Holonyak ne wierkjende LED. Ju Faawe fon dät ärtjuugde Lucht honget ou fon ju Soarte fon Materialien wier ju LED uut apbaud is, besunners fon ju Bratte fon ju “ferbeedene Zone” (ju Beendoustand) twiske dän Valenzbeend un dän Laitengsbeend. Deertruch lät sik uk ferstounde, wieruum ne LED mäd ne groote Woogenlaangte ne läigere Truchläitsponnenge häd, t.B. rood 1,5 Volt un blau 3,6 Volt. Deeruum dät ju Sponnenge uur de LED uk n bitje haager wäd bie n gratteren Stroom, wol ju ätter ne kuutere Woogenlaangte apschuuwe. So lät ne blaue LED bie läigen Stroom"}
{"id": "321", "contents": "Ju Kladde af Klaranne (Arctium lappa); me boalt uk fon Kladdebusk."}
{"id": "323", "contents": "Ju Klokkerke is aan fon do blaue Klokkebloumen. In t Holt woakse uk wiete Klokkerke (Campanula carpatica), do dät uk in blau rakt. Do rakt dät uk die Tuunkeräien. Dät rakt so 'n 500 ferskeedene Campanula-Oarde. Ju blaue Campanula carpatica Campanula persicifolia Ju wiete Campanula carpatica"}
{"id": "324", "contents": "Ju Knapheede hat uk Knippere. Dät"}
{"id": "325", "contents": "N Bewies fon de Waareldsrum-Grööte reeke uus do Komete. Jo treede so toumoal an dän Noachtheemel ap as n gewaltige ljoachte Masse, ju ieuwenske dän hällen stiernartigen Deel, aan maast fon de Sunne ouwoanden Stäit häd, die nit säilden moorere Milionen Kilometer loang is. Dät gans uunferhoopede Aptreeden un hiere oarige Gestalt hääbe uunkundige Moansken al tou ju noodelke Ansicht broaght, dät jo Foarbooden wieren fon groote, furchtboare Foarkuumnisse. Insteede dät wunderbare Schauspil tou bewunnerjen, beooboachteden Uurgloowe un Uunwietenhaid do prachtfulle Komete fon 1811, 1819, 1835 un 1843 mäd Schräkken un Ferlainegaid. Do Komete schällen ne wakkere Materie hääbe as do Planeten, un kriege uk hiere Lucht fon de Sunne. Uur hiere Loopboan kuud loange niks Sicheres fääststoald wäide. Wil jo so uunferhooped aptreede, nimt man oun, dät jo ne loangsträkkede Loopboan in Ellipsenfoarm hääbe; dät jo uum de Sunne traale un dan eerste in hunnerte af duusende fon Jieren wierkuume. Fielicht heere wäkke tou n uur Sunnensystem un uumloope moorere Sunnensysteme. Die Komet fon 1680 schäl 5000 Jiere bruuke un die fon 1811 schäl 300 Jiere bruukt häbbe ap sien loange Boan."}
{"id": "3253", "contents": "N Nukleotid is n Bestounddeel fon ne Nukleinsüüre, also inne belieuwede Natuur Desoxyribonukleinsüüre (DNA / DNS) un Ribonukleinsüüre (RNA / RNS). Älke Nukleinsüüre is ne Kätte uut Nukleotide. Älket Nukleotid bestoant uut: N Sukker N Phosphat-Räst Ne Base: Do Nuklein-Basen af Nukleo-Basen wäide apdeeld in: Purin-Basen: Adenin Guanin Hypoxanthin Xanthin Pyrimidin-Basen Cytosin Thymin Uracil Ju Ferbiendenge fon Nukleo-Base un Sukker alleenich, sunner Phosphat, hat Nukleosid. Bloot wan deer Phosphate mäd ferbuunen sunt, is dät n Nukleotid. Adenosintriphosphat is n Nukleotid inne Ribonukleinsüüre: Hier sjucht me links do tjo Phosphate, inne Midde dän kringföärmigen Sukker un gjuchts dän Räst fon't Adenin. Sunner do Phosphate hat dät Adenosin, dät is dan n Nukleosid, mäd trjo sukke Phosphate is dät n fulständich Nukleotid, nämmelk dät Adenosintriphosphat."}
{"id": "3258", "contents": "1794: Ju Zitadelle fon Jülich wäd an do Frantsoosen uurroat. 1864: Truch dän Free fon Wien wäd die Düütsk-Deenske Kriech be'eended. 1866: Die Wiener Free lait Venetien as italieensken Besit fääst un be'eendiget dän Trääde Italieenske Uunouhongegaidskriech. 1904: ǃNanseb ǀGabemab, bekoand as \"Hendrik Witbooi\", aan Kapitän in ju Kolonie Düütsk-Suudwäästafrikoa, känniget dän bestoundende Skuulferdraach un ferkloort dät Düütske Kaiserriek dän Kriech. Sien Ljuude griepe Düütske an, do Nama kuume tou dän Apstound fon do Herero un Nama bietou. 1932: Die Irak wäd formell uunouhongich, daach behoolde sik do Briten masse Ienfloud. 1960: Jânio da Silva Quadros wäd as näien Präsident fon Brasilien kädden. 1990: Düütske Wierfereenenge, Dai fon ju düütske Eenhaid. 1992: Sinéad O'Connor moaket in Fiersjoon ne Bielde fon dän Poapst stukken. 1981: Zlatan Ibrahimović, swedisk-bosnisken Foutbaaler"}
{"id": "326", "contents": "Die Kondensator is n Bauelement, dät elektriske Leedenge fäästhoolde kon un deertruch bloot Wikselstroom truchlät. Wan wie two metallene Platten tränje truch ne Isolations-Platte, dan kon sun Struktuur Elektrizität af beeter kweeden Leedenge apnieme. Ferbiende wie nämmelk ju eene Platte mäd dän Plus-Pool fon ne Batterie un ju uur Kaante mäd dän Minus-Pool, dan wäide do Elektrone fon ju Platte an de Minus-Kaante ounleeken truch ju Plus-Kaante, dan Uungliek lukt sik an. Un je tänner ju Isolations-Platte is, je stäärker ju Ounluukenge is un je moor Leedenge bietou kon. Fonsälwen kon deer uk moor oane, wan wie do Platten gratter moakje. Moakje wie dän Kondensator loos fon ju Batterie un hoolde do bee Träide juunnunner (\"Kuutslus\"), dan springt uk wuddelk ne Spoorke uur! Sun Struktuur naame wie n \"Kondensator\", deeruum dät hie ju Leedenge \"kondensiert\", fäästhaalt. Un je moor Elektrizität in n Kondensator oun kon, je gratter sien \"Kapazität\" is. Ju Kapazität fon n Kondensator wäd uutdrukt in Farad. N Kondensator fon 1 Farad kon 1 Coulomb an Leedenge bierge, wan 1 Volt Sponnenge twiske do bee Träide stoant. Uurs gekweeden: wan wie in sun Kondensator uur n Tied fon 1 Sekunde n Stroom I fon 1 Ampêre loope läite,"}
{"id": "3263", "contents": "Lech Wałęsa [ˈlɛx vaˈwɛ̃sa] (* 29 September 1943 in dät Täärp Popowo bie Lipno /Kujawien-Pommern, Polen) is n polnisken Politiker, Gewierkskupsmon un Nobelprieswinner foar dän Free. Wałęsa häd ne Fäkuutbildenge as Elektriker besoacht un häd 1980 ne wichtige Rulle spield bie do Straike in Danzig (Pools: Gdansk). Hie waas aan fon do Meegruundere un twiske 1980 un 1990 uk die Foarsitsende fon ju uunouhongige polniske Gewierkskup Solidarnosc (\"Solidarität\"). Ätter ju Bekoandmoakenge fon dän Beleegerengstoustand in 1981 is Wałęsa as aan fon ju kommunistiske Paatäi hiere skäärpste Juunspielere unner Huusarrest broacht, man 1982 wier fräilät. As aan fon do fierende Ljuude unner ju Periode fon politiske Uumwalterenge häd Wałęsa ätter sien Woal tou dät Amt fon Stoatspräsident ju politiske un wirtskaftelke Uumbildenge fon n sozialistisk Systeem tou n demokroatisk fräi-Määrked-Systeem (ju sonaamde Trääde Polniske Republik) organisierd. In dät Jier 1998 is Wałęsa as Foarsitsende fon ju Christen-Demokroatiske Paatäi wääld wuuden, ätter dät him al 1983 dän Nobelpries foar dän Free touärkoand waas. Normdoaten: GND: 118628704 (OGND) | KB (Niederlounde): 068865430 | LCNAF: n81039335 | VIAF: 109834327"}
{"id": "3265", "contents": "Düsse Lieste fon Politikere änthaalt wichtige Politikere fon ju ganse Waareld. Gaius Iulius Caesar (Ooldroomsken Politiker, hie häd sogoar moal Diktator weesen, is dan oaber uumebroacht wuuden.) Karl Dönitz ( nationoalsozialistisken düütsken Politiker, Ounfierer fonne Kriechsmarine un foar kuute Tied Ätterfoulger fon Hitler.) Heinrich Himmler (nationoalsozialistisken Politiker un Massenmöärender, wäil aan Haudferoantwoudelken fon dän Holocaust) Adolf Hitler (nationoalsozialistisken Diktator fon Düütsklound twiske 1934 un 1945, Massenmöärender un Kriechsferbreeker, sjuch: Holocaust un Twäide Waareldkriech) Abraham Lincoln (Hie wuude twäie toun Präsidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa wääld, 1860 un 1864, wuude dan oaber möärend. Hie is bekoand foar sien Politik juun Sklaveräi, oaber uk foar dän amerikoanske Burgerekriech.) Nelson Mandela (Hie häd sik juun ju Apartheid in Suudafrikoa iensät un waas fon 1994 bit 1999, as eersten swotten, Präsidänt fon düt Lound.) Theodor Mommsen (Hie waas bekoander as Professor un Skrieuwer, wierfoar hie dän Nobelpries foar Literatuur kriegen häd, man hie waas uk n Politiker in't prüüske un in't düütske Parlament) Qin Shi Huang (Hie lieuwede 259-210 f.Chr un wäd as die eerste Kaiser fon China betrachted) Lech Wałęsa (N polnisken Politiker, Gewierkskupsmon un Winner fon dän Nobelpries foar dän Free) Clemens August von Galen (Biskop, die sik juun ju"}
{"id": "3266", "contents": "The Wounded Tone is n Rockkoppel uut Sweden, apgjucht in Stockholm in 2009 truch G.J. Alexandrie. Ju Gitarre spielt G.J. Alexandrie, ju Trumme spielt E.S. Alexandrie. Mental Illness"}
{"id": "3268", "contents": "Thin Shoes is n Rockkoppel uut Sweden, gruunded in Stockholm in't Jier 2009. Wät jo spielje, lait so tiske Alternative Rock un Blues. Occupied City"}
{"id": "3269", "contents": "The Mars Volta is n rockkoppel uut Amerikoa. De-Loused In the Comatorium Frances the Mute Amputechture The Bedlam In Goliath Octahedron Noctourniquet The Mars Volta"}
{"id": "327", "contents": "Konrad Burmann fon Strukelje hied ne Hällenge ap Rauderfeen. Hie waas Swoager tou Hermann Janssen. As KB (un fielicht GB, wät oawers uk sien Moanske weese kuud) skreeuw hie foar dät Lesebouk foar Seelterlound: 7. Jan un Geske 19. Di Bur un de Dräguner 22. Dät Farg bi dät Schäip 25. Kasper waas bolde stickt 37. Trütig Jier Elektrisk 42. Foulke hied Gäistesgegenwoart Text fon dät Lesebouk fon Seelterlound"}
{"id": "3270", "contents": "At the Drive-In is n Rockkoppel uut El Paso, Texas (Fereende Stoaten fon Amerikoa). Acrobatic Tenement In/Casino/Out Relationship of Command"}
{"id": "3271", "contents": "El Grupo Nuevo De Omar Rodriguez-Lopez is n rockkoppel uut Amerikoa. Cryptomnesia"}
{"id": "3276", "contents": "Omar Rodriguez-Lopez Quintet is n rockkoppel uut Amerikoa. Omar Rodriguez The Apocalypse Inside of an Orange"}
{"id": "328", "contents": "Do eerste Uurkunden wiese uus oarich goude Kontakte mäd Aastfräislound. Dät me oawers leeter do Foane wier hääbe wüül, kon deerap wai tjuude dät do oarich moor wäid wuuden wieren, fielicht truch ju fon dät Klaaster Langen in gratteren Uumfang tougong sätte Eedgreeuweräi. Ätter t Suude hääbe wie n Tjuugnis fon minner früntelke Ferhooldnisse, as 1376 do gemeene Buuren fon Skäddel betjuuge, hiere Roowtoage juun Lampeken in Merne ienstaale tou wollen (Engelke 260). Merne is wäil Marren bie Lindern (Rü8 Register, S. 347), uum 1800 noch Mornen (Lc6). In 1656 hat et, ju Skäddeler Meente af Säärke häd siet Moanskentoanken dän Roagentjaande in Grootenging, uk bie Lindern (Wi437). Dät tjut wäil ap oolden Honnelskontakt wai; fielicht sunt jo do Seelter Jäild scheeldich weesen. So wäd uk ju Familie Blok in Hollen al 1403 un 1458 mäd dän Tjaanden tou Bäärsel beloand (Rü5.556 un 5.762). Sjuch Literatuur uur Seelterlound."}
{"id": "3282", "contents": "Red Hot Chili Peppers is n rockkoppel uut Los Angeles, Kalifornien (Fereende Stoaten fon Amerikoa). The Red Hot Chili Peppers Freaky Styley The Uplift Mofo Party Plan Mother's Milk Blood Sugar Sex Magik One Hot Minute Californication By the Way Stadium Arcadium I'm with You The Getaway Unlimited Love Return of the Dream Canteen"}
{"id": "3284", "contents": "System of a Down is n rockkoppel uut Amerikoa. System of a Down (1998) Toxicity (2001) Mezmerize (2005) Hypnotize (2005)"}
{"id": "3285", "contents": "Big Sir is n Rockkoppel uut Amerikoa. Big Sir (2000) Now That's What I Call Big Sir (2001) Und Die Scheiße Ändert Sich Immer (2006)"}
{"id": "3287", "contents": "Zechs Marquise is n rockkoppel uut Amerikoa. Our Delicate Stranded Nightmare"}
{"id": "3288", "contents": "The Rolling Stones is n Rockkoppel uut Änglound. IFPI Germany Gold and Platinum Search for albums by The Rolling Stones"}
{"id": "329", "contents": "Die Kool is wichtich as Gemöis. Dät rakt fuul ferskeende Koolsoorten, toun Biespill: Bloumenkool (Brassica oleracea var. botrytis L.) Brokkoli (Brassica oleracea var. italica Plenck) Koolrabi (Brassica oleracea var. gongylodes L.) Wieten Kool (Brassica oleracea convar. capitata var. alba) Rooden Kool (Brassica oleracea convar. capitata var. rubra L.) Wirsingkool (Brassica oleracea convar. capitata var. sabauda L.) Gräine Kool (Brassica oleracea var. sabellica L.) Rousenkool (Brassica oleracea var. gemmifera DC Ju Stäkräiwe (Brassica napus) heerd uk tou do Koolplonten. Bloumenkool Brokkoli Koolrabi Wieten Kool Rooden Kool Wirsingkool Gräine Kool Rousenkool"}
{"id": "3295", "contents": "Juu Desoxyribonukleinsüüre (Maasttieds oukuuted mäd DNA fon dät Ängelske \"Desoxyribonucleic Acid\", man uk mäd DNS) is ne Nukleinsüüre un Dreeger fon dät Äärfgoud fon alle Lieuweweesen. Truch unnerskeedelke Sequenzen (Riegenfoulgen) fon Nukleotide, Bestounddeele fon Nukleinsüüren, kon deer gans unnerskeedelk Äärfgoud mäd kodierd wäide. Juu Foarm fonne DNA is aan loangen Dubbelstrang, die as Dubbelhelix traald is. Doo foulgjende Elemente sunt aaltiede inne DNA tou fienden: Koolestof (C, inne Struktuurfoarmel uk oafter truch n Houk sunner Beskriftenge oubielded) Phosphor (P) Stikstof (N) Suurstof (O) Woaterstof (H) Älken Oankeldstrang is ne Kätte fon Nukleotide, wierbie juu Nuklinbase ätter binnen wiesd un juu Desoxyribose touhoope mäd dän Phosphaträst ätter buuten. Älket Nukleotid inne DNA bestoant uut: Juu Desoxyribose (Dät is aan Sukker) N Phosphat-Räst Nukleinbasen af Nukleobasen, doo sik apdeele in Purin-Basen un Pyrimidin-Basen: Purin-Basen: Adenin Guanin Pyrimidin-Basen: Cytosin Thymin Dät rakt noch moor Nukleinbasen af Nukleobasen, man inne DNA rakt dät bloot düsse. Doo bee Oankeldstrange sunt truch Woaterstofbrääge mädnunner ferbuunen. Dät gungt inne DNA aaltiede, deeruum dät deer aaltiede ne Purimidinbase an aan Oankeldstrang juunuur ne Pyrimidinbase an dän uur Oankeldstrang lait. Gnauer kweeden, lait aaltiede Adenin juunuur Thymin; Guanin lait aaltiede juunuur Cytosin."}
{"id": "330", "contents": "Dät Korniske (Kernowek, dt. Kornisch) is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 1800 boald wuude in Cornwall (Kernow), die suudwäästelke Punkt fon Änglound. Die woarskienelk lääste Moanske die ju Sproake baalen diede, waas Dorothy Pentreath, ju 1778 stuurwen is. Uum 1900 äntwikkelde die Geleerde Henry Jenner dät “Eenhaids-Korniske”, dät sik basiert ap wäkke middeloalerlike Tjooterstukke un wierap Robert Morton Nance dan 1958 n Leerbouk Cornish for All skreeuw. Nu däälich rakt dät sun 250 bit 300 Ljuude do der Kornisk slonk baale konnen un wäkke jungere sunt deeroun bilingual ängelsk/kornisk apleeken (13 Familien in dät Jier 2000). Et rakt uungefeer 3.000 Ljuude do der Kornisk oarich baale konnen. Kornisk wäd bruukt in Rundfunk, Saitengen un in wäkke Filme. 2002 häd ju Europäiske Union dät Korniske as eepentelke Minnerhaidssproake anärkoand. Dät alles wäd wäil kritisierd, deeruum dät ju Sproake fielicht toun Haaldeel uuttoacht is. Fonsälwen moasten foar aal näie Seeken näie Woude fuunen wäide (Sproakuutbau), man uk genöigje do oolde Wällen nit, uum ju ganse Grammatik tou rekonstruierjen. Yma’n gath yn-dann an carr ‘Die Kat is unner dän Woain’. Ap Walisisk skuul dät heete: Mae’r gath o dan yr car ..un ap Bretonisk: Emañ ar c'hazh dindan ar c'harr Dät"}
{"id": "3304", "contents": "Die Sahel is dät Gebiet fon Afrikoa, die sik suudelk an juu Sahara anslut. Die Sahel bestoant foarallen uut Toudensavanne, man ieuwenske juu Toudensavanne rakt dät noch Gäärs- un Struuksavanne, in dän suudelken Sahel rakt dät uk Druuge Savanne, deerjuun is in dän noudelken Sahel Wüüste un Hoolichwüüste tou fienden. In dän Sahel rakt dät unnerskeedelke Klimate: in dän noudelken Sahel is dät druuch un heet, in dän suudelken Sahel deelwiese fuchtiger. Dät kon me oaber nit aaltiede so kweede, deeruum dät dät in dän Sahel n tropisk Wikselklima rakt, dät hat, dät sik ne druuge Jierstied mäd ne wäite ouwikseld. Die Wiksel is oaber täämelk uunräägelmäitich, oafer rakt dät loange Druuchten un dan wier bloot gans kuut Rien. Juu Wüüste Sahara woakst fääre ätter Suuden wai. In doo noudelke Deele fon dän Sahel äntstounde also näie Wüüstenflakten. Sunne Wüüstenbieldenge hat inne Fäksproake \"Desertifikation\". Truch dät Woaksen fonne Befoulkenge hääbe doo Moansken in dän Sahel däälich uk moor Fäi as fröier, Kamäile, Bäiste, Schäipe, man foarallen Säägen. Doo fernäile dan uk fuul moor Natuur, un wan joo dät ganse Boark fon aan Boom iete, dan stäärft die Boom. Buutendät fertrappelje doo fuul Gäärs, wäil moor, as joo iete, un stampje"}
{"id": "3305", "contents": "Ju mitochondrioale DNA of mtDNA is ne litje ringfoarmige DNA, ju sik nit in dän Sälkääden befint, man in do Mitochondrien, litje Organellen deerbuute. Do Mitochondrien änthoolde uk n oainen Typ Ribosome. Dät rakt hunnerte fon Mitochondrien pro Sälle un do änthoolde älk fuul sirkuloare Chromosome. Do änthoolde aal dosälge Gene, man sunt nit immer identisk: Isodisomie hat sofuul, as dät aal Moleküle fon ne Sälle identisk sunt, Heterodisomie hat, dät do nit identisk sunt. Ju dubbelstrangige mtDNA bie dän Moanske änthaalt 37 Gene: 22 kodierje tou tRNA, 2 tou ribosomoal-RNA un do uurige 13 tou Oaiwiete. Dät Mitochondrion kodiert nit fulboodich foar sien oaine Oaiwiete: wäkke Funktioone sunt in dän Loop fon do Generatione fon dät nukleare DNA uurnuumen wuuden. Do Oaiwietprodukte fon do Gene hääbe dan ne apaate Translokationssequenz, wiertruch do ätter do Mitochondrien transportierd wäide skällen. Ju mitochondrioale DNA ferierwet gewöönelk bloot uur ju wieuwelke Lienje un gungt also nit uur mäd Sperma of Blöitenstoaf. Do Mitochondrien fon ju monnelke Säidsälle fiende sik in dän Stäit, die bie de Befruchtenge maasttied nit in ju Oaisälle kumt. Der sunt oawers wäil eenige Biespiele fon Uurdreegenge fon mitochondrioale DNA fon dän Foar beskrieuwen wuuden. Ju Doatseeke fon Ferierwenge truch"}
{"id": "3307", "contents": "Isaac Newton, leeter Sir Isaac Newton is bädden an n 25. Dezember 1642 ättern julianisken Kalänner - Die in düsse Tied in Änglound noch goolt - af an n 4. Januar 1643 ättern gregorianisken Kalänner in Woolsthorpe bie Grantham un stuurwen an n 20. Meerte ättern julianisken Kalänner af an n 31. Meerte 1727 ättern gregorianisken Kalänner in Kensington, dät däälich tou London heert. Hie waas aan bekoanden ängelsken Astronom, Mathematiker un Physiker. Sin Haudwierk wieren wäil doo Philosophiae naturalis principia mathematica (Doo mathematiske Prinsipien fonne Natuurphilosophie)."}
{"id": "331", "contents": "Kreta is n groot Oailound fon Griechenlound. Dät häd ne Laangte fon 260 Km un ne Bratte fon 15 bit 60 Km. Me kon goud fäile dät me fier in dät Suude is. Suuderstoarme brange al Sound fon ju Sahara-Wöiste, wan uk wied in de Foarjier die Bierich Ida sien sneebedäkte Spitse in de Luft stat. An ju Noudkuste rakt dät fuul Strand. Apfaalend is wo littik ju Unnerskeed twiske Äbbe un Floud is, hier in dät Middelmeer. Ju Suudkuste is moor stail un fälsich. Noch fuul Lound lait wüüld un wäd beweeded fon Säägen, do fon eene Hööchte ap ju uur springe, uumroat fon blöiende Oleandere. Kreta häd ne gans oolde Geskichte, wierfon sik nu fuul Spuuren fiende. Ju ooldste Spuur äntstamt ju Minoiske Kultuur, dät is ju Doodenstääd Knossos, juust suudaastelk fon dän Haudstääd Heraklion. Fääre ätter dät Suudwääste fint sik dät uk minoiske Phaistos un deerbie in de Naite dät roomske Gortyn. Loangs ju Noudkuste fiert me uur ne Sträite mäd Mimosa-Boome ätter dät middeloalerlike Rethymnon un noch fääre ju Stääd Chania. Dan ätter dät Suude lait ju groote Samaria-Slucht, wiertruch me bloot tou Fout ätter ju Suudkuste gunge kon. Deerfon kon me mäd n Boot aastelk"}
{"id": "3313", "contents": "Dät Middeloaler sunt do Jiere twiske 500 un 1500. Foar sowät 500 is dät Oalerdum, ätter sowät 1500 is ju näie Tied. Foarmiddeloaler, antou dät 10. Jierhunnert Hoochmiddeloaler, begin 10. Jierhunnert bit uum 1250 Leetmiddeloaler, 1250 bit uum 1500 In ju Renaissance duuket dän Noome 'Middeloaler' ap. Ju Renaissance waas ju Wiergebuurt fon dät klassiske Oaler, in Moaleräi as uk in ju Baukunst un ju Musik. Maastens lät me dät Middeloaler ounfange in dät Jier 500 un eendje in dät Jier 1500. Uur Begin- un Eendjiere sunt: Politisk begint dät Middeloaler in 476, die Eend fon dät Wääst-Roomske Riek. Die Begin fon ju Foulkewonderenge in 375. In dät Jier 312 wuude dät Kristendum toulät in dät Roomske Riek, un dät wäd uk wäil as Beginjier nuumen. Uk foar dän Eend fon dät Middeloaler rakt et ferscheedene Jiere: Ju Äntdäkkenge fon Amerikoa in 1492. Die Eend fon dät Aast-Roomske Riek (Byzantiniske Riek) in dät Jier 1453. Die Eend fon dät Middeloaler is die Begin fon ju Renaissance. Ju Trännenge fon ju Protestantiske Säärke un ju Roomsk-Katoolske Säärke siet 1517."}
{"id": "3314", "contents": "Frankfurt an n Main is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Hessen. Deer woonje uungefeer 690.000 Ljuude un dät is ju grootste Stääd fon dät Buundeslound. Ätter Berlin, Hambuurich, München un Köln is dät ju füüftgrootste Stääd fon Düütsklound. Al in dät Hillige Roomske Riek waas Frankfurt ne wichtige Stääd; däälich is dät dät finanzielle Säntrum fon Düütsklound un Europa. Deer stounde fuul hooge Bauwierke, wierfon eenige tou do hoochste Bauwierke fon Europa heere. Fon deer kumt uk die Öökelnoome Mainhattan, die sik touhoopesät uut ju Äi Main un Manhattan, aan Stääddeel fon New York, dät ja noch eerder foar sien Hoochhuuse bekoand waas. Eer dän Twäide Waareldkriech waas dät aal uurs. Domoals hiede Frankfurt een baldoarich groote Ooldstääd un waas bekoand foar Fäkwierkhuuse. Man fon ju Ooldstääd is ätter ju Bombardierenge bloot min uurichblieuwen un noch minner in dän Wierapbau, die gau gunge skuul un sik nit nouch Tied noom, hoolich fernäilde Huuse wier ap Steede tou brangen. Uumdät deer nit moor fuul fon ju originoale Ooldstääd uurich is, wuuden un wäide wäkke wichtige Bauwierke ätter Jiertjaande ätterbaud, moor of minner so as jo wieren. In dät Doom-Römer-Projekt tou n Biespil skäl ap dän Gruundsleek fon dät ourietene Techniske"}
{"id": "3317", "contents": "Moskau is ju Haudstääd fon Ruslound. Deer woonje ungefeer 11.501.000 Ljuude in ju Stääd (2011), 14,6 Mio lieuwje in ju Agglomeration (2007). Moskau is ju grootste Stääd fon Ruslound. Moskau waas uk al ju Haudstääd fon de Sowjetunion, fon dät ruske Kaiserriek un fon dät Grootfürstendum Moskau. In do lääste Jierhunnerte sunt fuul flugge Bauwierke äntsteen: Bolschoi-Tjooter Dät Gorkipark Moscow-City, dät Internationoale Hondelssäntrum Dät Kreml Lenin-Mausoleum Moscow City Die Roode Plats, mäd de Sänt Basilius Kathedroale un dät Weerenhuus GUM Triumfpalast Commons: Moskau – Mediendoatäie"}
{"id": "332", "contents": "Kroatien is n Lound in'n Uurgong twiske Middel- un Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Zagreb un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2015 Kolinda Grabar-Kitarović. Kroatien wäd begränsed fon: Aastriek in dät Noude, Ungarn in dät Noud-Aaste, Serbien in dät Aaste, Bosnien in dat Suud-Aaste, Montenegro in dät Suude Kustenstääd Brseč Foutbal"}
{"id": "3321", "contents": "Serbien is n Lound in Europa. Haudstääd is Belgrado. Serbien wäd begränsed fon: Ungarn in dät Noude, Rumänien en Bulgarien in dät Aaste, Noudmakedonien, Albanien un Montenegro in dät Suude, Bosnien un Kroatien in dat Wääste."}
{"id": "3323", "contents": "Ju Adriatiske See is n Deel fon dät Middelmeer un lait in dät Suude fon Europa twiske dät Apennin-Hoolichailound un dät Balkan-Hoolichailound. Ju wäd fon de Ioniske See schat truch ju Sträite fon Otranto. In dät Wääste wäd ju See begränsed fon Italien un in dät Aaste fon Slowenien, Kroatien, Bosnien, Montenegro un Albanien. Bie ju Aastkuste fon de Adriatiske See lääse do Dalmatiske Ailounde un do Kvarner Ailounde, do aal tou Kroatien heere. Krk un Cres sunt deerfon do grootste Ailounde. Die djoopste Punkt lait ap 900m."}
{"id": "3324", "contents": "Ju See is n Deel fon n Ozean, die der in Ferbiendenge stoant mäd ne uur See of mäd n Ozean. Buute Aastfräislound wäd dät in gans Düütsklound oafter Meer naamd, wilst dät Woud \"die See\" deerfoar ap düütsk säildener bruukt wäd."}
{"id": "3326", "contents": "Montenegro is n Lound in Middel-Europa. Ju Haudstääd is Podgorika un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2006 Filip Vujanović. Montenegro wäd begränsed fon: Bosnien in dät Noude, Serbien in dät Aaste, Albanien in dät Suude, ju Adriatiske See in dät Wääste."}
{"id": "3327", "contents": "Die Ätna ap Sizilien (Italienisk:Etna of Mongibello, Sizilianisk: Etna, Èttina of Èttena) is die grootste un aktivste Vulkoan in Europa."}
{"id": "333", "contents": "Die Kubismus, oulat fon frantsöösk cube of latiensk cubus foar \"Doobel\" is ne Stilgjuchte in ju Moaleräi, ju fon 1907 oun in Frankriek uut ju Avantgarde foargeen is. In dän Kubismus is nit ju Deerstaalenge dät wichtichste, uk wan Objekte deerstoald wäide, fuulmoor stoant ne formoale Oardenge fon ju Bielde in dän Faandergruund. Deerfon kumt uk dät typiske kaantige Fonsuun, dät dän Stil sin Noome roat häd. Man nit aal do kubistiske Kunstwierke sunt uuremäite kaantich. Pablo Picasso un Georges Braque jäilde as do Gruundere fon dän Kubismus. Uur wichtige Moalere sunt Juan Gris, Fernand Léger, Marcel Duchamp un Robert Delaunay. Uut ju Moalerkunst is die Kubismus uk in ju Bieldehaueräi un ju Baukunst uurnuumen wuuden. Stillieuwend mäd Fruchtkumme un Mandoline fon Juan Gris, 1919. Sittenden Mon fon Roger de La Fresnaye, 1914. Unner de Pergola in Neapel fon Umberto Boccioni, 1914. \"Ju Musik\", Relief fon Antoine Bourdelle, 1910-12"}
{"id": "3331", "contents": "Wietruslound (wietrusk Беларусь, de. Weißrussland) is n Lound in Aasteuropa. Ju Haudstääd is Minsk un die Präsident fon ju Republik is siet 1994 Aleksandr Lukashenko. Wietruslound wäd begränsed fon: Lätlound in dät Noude; Ruslound in dät Aaste; Ukraine in dät Suude; Polen in dät Wääste; Litauen in dät Noudwääste. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Dsjarschynskaja Hara (345 m). Do grootste Äien fon dät Lound sunt die Prypjat un die Dnepr. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $18.060 in 2016. In 2007 waas 9,2% fon ju ganse Wirtskup Londwirtskup, 40,9% Industrie un 49,8% Tjoonste. Sowjetunion Haudstääd Minsk Rubel Die Presidänt fon do Wietruslound Aleksandr Lukashenko Commons: Belarus – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "3332", "contents": "Gräinlound is n Ailound in dän noudelke Atlantiske Ozean, noudaastelk fon Kanada. Mäd ne Uurfläche fon 2 175 000 km2 is dät dät grootste Ailound fon de Waareld. Dät is Deel fon dät Köönichriek Dänemark. Siet 1979 häd dät ne uunouhongige Position juunuur Dänemark (status aparte) un dät heert siet 1985 nit moor tou ju Europäiske Union. Ju Haudstääd is Nuuk (Godthåb). Gräinlound heert geografisk tou Noud-Amerikoa un geologisk betrachted tou ju kanadiske Ploate. 80% fon dät Lound is bedäkt mäd ne Iesloage, ju der bit 3 km tjuk is. Bloot ju Kusstriepe fon 15-150 km breed, foarallen in dät Suude un dät Wääste, is bewoonboar, as Foulge fon dän Ienfloud fon dän Golfstroom. Ju Kuste is iensnieden mäd uunmundige Fjorde un Glitskere, wierfon Iesbierge oubreeke. Gräinlound häd n Poolklimoa. Do uursproangelke Ienwoonere, do Inuit (uk Eskimos naamd), sunt fon fröier Nomoaden. Jo sunt oawers man ne litje Gruppe. Bie wieden do maaste Ienwoonere lieuwje in dät Suudwääste un sunt Gräinloundere, ne Moangelse fon Deenen un Inuit. Jo baale Gräinloundsk (Kalaallisut), wät een Varietät fon do Inuit-Sproaken (Inuktitut) is, un, uurs as wäkke Inuktitut-Varietäten fääre wäästelk, mäd latienske Bouksteeuwen skrieuwen wäd. Deensk un Gräinloundsk sunt do amtelke Sproaken. Ne trääde"}
{"id": "334", "contents": "Die Begriep Kultuur kumt fon dät Latinske \"cultura\" un beteekent aal dät, wät Moaskene truch bewisd Uurtoanken, Philosophierjen un Ploanjen foarbrange, in't Juunsät tou ju nit moanskelk uurtoachte Natuur. Dät is somäd een wied Fäild. Kunste Bieldende Kunst Moalerkunst Literatuur Musik apfierde Kunst Dons (aal fon Foulksdons bit Ballett) Sjospil (Film un Tjooter) ... Gloowe Wirtskup Buuräi Eedgreeuwen Hondwierk Industrie Honnel ... Fräie Tied Sport Spil ... Wietenskup Fääste fierjen Bruuke un aal sowät."}
{"id": "335", "contents": "Kunst is dät bewust Skäppen fon n Effekt, besunners wier die Effekt wichtiger is as ju praktiske Ounweendenge fon ju Skäppenge. Musik Literatuur Bieldende Kunst: Baukunst Bieldehaueräi Skulptuur Plastik Moalerkunst in dän gratteren Sin Moalerkunst Teekenge Kunst-Pränt ... Apfierde Kunst: Dons Skauspil Tjooter Film So kloor kon dät nit aaltied apdeeld wäide. Kunstlere wollen hiere Kreativität oafter nit bloot in aan, man in ferskeedene Birieke fon ju Kunst uutlieuwje. Un so äntstounde dan Miskengen uut do ferskeedene Kunstfoarmen. Dät Biespil Oper, wier ju Musik mäd Apfierde Kunst (Tjooterspil) ju Bieldende Kunst (Beenbielde) ferbuunen is. Un me skuul nit ferjeete, dät dät Tjooterspil (wan dät sik nit juust uum eenfache Foarmen as Pantomime honnelt) aaltied ap ju Literatuur gruunded is. Dät kon nit foneenuur tränd wäide. Man uk, wier dät tränd wäide kuude, wäd dät nit aaltied tränd. So häd t.B. Antonio Vivaldi älk Sät fon sien musikoalisk Wierk Do Fjauer Jierstiede een Riemsel bietouroat, dät fermoudelk uut sien oaine Pänne stommet. Uk in ju näiste Tied rakt dät ferskeedene Miskengen uut ferskeedene Kunstfoarmen. Dät sunt nit bloot sukke exotiske Seeken as IMMAGINE&POESIA, dät konnen wie in normoale Bieldetälstere, foar allen in hiere moudeerne Foarm, dän Comic, sjo. Deer wäd uk"}
{"id": "3350", "contents": "Serbisk is ne Suudslawiske Sproake. Juu is täämelk nai früün mäd dät Kroatiske un dät Bosniske. (SIL: SRP; ISO 639-1: sr; ISO 639-2: srp/scc, ISO 639-3:SRP) Kiriliski alfabet: А Б В Г Д Ђ Е Ж З И Ј К Л Љ М Н Њ О П Р С Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш"}
{"id": "3353", "contents": "Ne Sälle is ju litste (elementare) Eenhaid fon do Lieuweweesen. Dät rakt toun Biespil uk Lieuweweesen, do bloot uut een Sälle bestounde. Algemeen unnerskat me two Foarmen fon Sällen: Do Prozyten (uk Protozyten naamd) un do Euzyten. Do Euzyten sunt Sällen mäd Sälkääden, do Prozyten sunt Sällen sunner Sälkääden. Lieuweweesen do uut Euzyten bestounde heete Eukaryoten (dät is uk n Taxon) - Lieuweweesen do uut Prozyten bestounde heete Prokaryoten, jo sunt neen eenegaidelk Taxon. Düsse Unnerskeedenge kon me modellhaft mäd ju Unnerskeedenge fon Inloundere un Uutloundere ferglieke: Do Inloundere hääbe toumindest ne gemeensoame Politik (un mongs wäil uk uur Gemeensoamgaiden), sunt also relativ homogen, do Uutloundere hääbe deerjuun bloot ju Oainskup dät jo nit uut dät Lound fon dän Betrachter sunt, jo hääbe neen Gemeensoamgaiden, sunt also heterogen as do Prokaryoten. Do Sällen hääbe Organellen, do bestimde Apgoawen häbe:"}
{"id": "3354", "contents": "Dät Waareldruumte-Teleskoop Hubble Dät Waareldruumte-Teleskoop Hubble säin fon dät Ruumtefeer Discovery unner Mission STS-82. Bielden nuumen fon dät Waareldruumte-Teleskoop Hubble in falske Faawen wierroat: fon links buppe in Klokkewiesersin: Tjukkop[[Galaxie], ju Kiegelwulke, two touhoope-steetende Kuugelgalaxie-e, un de Gebuurt fon ne Stierne in dän Omegadook. (Bielden sunt Oaindum fon NASA) Dät Waareldruumte-Teleskoop Hubble (Hubble Space Telescope, HST) bestoant uut ne Taal fon Prezisionsinstrumente foar astronomiske Beooboachtengen. Dät is naamd ätter dän amerikoanske Astronom Edwin Hubble un troalt siet ju Lansierenge truch ju NASA ap n 24. April 1990 as een Kunstmoune uum ju Äide. Die Hubble wäd benutsed foar optiske Woarniemengen. Dät Teleskoop änthoalt uk ne Infraroodkamera. Foar Weerniemengen in dät Röntgenwoogelaangtegebiet wäd dät Chandra X-Ray Observatory bruukt. Truch dät Failjen fon een Atmosphäre in dän Waareldruum konnen mäd dän Hubble uunkoand skäärpe Bielden fon fiere astronomiske Objekte moaked wäide. Een fon do bekoandste Bielden, do mäd dän Hubble moaked wuuden sunt, is fon dän Oadlerdook (M16). Ju Bielde is ätter fuul Astronome ju fluchste Bielde ju der je moaked wuuden is fon n Objekt in dät Al. Fluks ätter ju Lansierenge koom hääruut, dät dät Waareldruum-Teleskoop nit goud funktionierde, deertruch dät die Haudspeegel truch n Instrumentationsfailer in ne ferkierde Foarm"}
{"id": "336", "contents": "Kurów is n Täärp in Polen in dät Woiwodskup Lubelskie, dät lait twiske Puławy un Lublin an ju Äi Kurówka. Dät Täärp häd 2.870 Ienwoonere (2013)."}
{"id": "337", "contents": "Ju Kuukuuksbloume (dt. Knabenkraut) is ne Weedebloume mäd spitse, swotfläkkede Bleedere. Rund uum dän Stam tou, die sowät n Fout hooch is, sitte litje wiete un blaue Bloumen, do der ne spits touloopenen Struus bildje."}
{"id": "338", "contents": "Laangte (dt. Länge) is ju Oainskup fon n Körper, ju der ounrakt, wo wied hie sik uutdient. Ju Laangte wäd uutdrukt ('meeten') in Laangtemäiten."}
{"id": "339", "contents": "Ju Laangtemäite is dat, wier me ju Laangte mäd fäästlait. Ju moderne Laangtemäite gungt ätter Meter, wierfon ju Laangte ätter n Standoart un ätter physiske Definitione fäästlaid is. Fon die Meter (m) läite sik uur Mäiten ouleede. 1 Kilometer (km) = 1000 m 1 Hektometer (hm) = 100 m 1 Dekameter (dam) = 10 m 1 Meter (m) 1 Dezimeter (dm) = 1/10 m 1 Zentimeter (cm) = 1/100 m 1 Millimeter (mm) = 1/1000 m = 10-3 m 1 Mikrometer (/um) = 1 Mikron = 1/1000.000 m = 10-6 m 1 Nanometer (nm) = 10-9 m = 1/1000 /um 1 Angström (A) = 10-10 m In ju Astronomie bruukt me fuul grattere Eenhaide, as: 1 Luchtjier (ly) = 9 460 730 472 580 800 m ≈ 9,461 ∙ 1015 m ≈ 9,5 Billione Kilometer"}
{"id": "340", "contents": "Dät Ladiniske, uk Dolomitenladinisk naamd, is ne romaniske Sproake, ju der in dät Noude fon Italien boald wäd. Ätter ju Meenenge fon eenige Foarskere bestoant ne äänge Fründskup fon dät Dolomitenladiniske mäd dät in Gestriche fon Graubünden boalde Romaniske un mäd dät Furlaniske. Ju Touhoopefoatenge fon disse tjo Sproaken unner dän Buppebegrip Rätoromaniske Sproaken is uumstrieden (sjuch: \"Questione Ladina\"). Mäd sien sowät 30.000 Ljuude do dät as Määmesproake baale, heert dät Ladiniske ieuwenske Seeltersk, Noudfräisk, Färöisk, Samisk un Bündnerromanisk tou do litste Sproaken Europas. Do Ladiner tälle tou do fon ju Europäiske Union anärkoande sproakelke Minnerhaide fon ju EU un schuulen deeruum in dän Genäit fon dän europäiske Minnerhaideschuts, besunners fon ju Europäiske Charta fon do regionoale of Minnerhaidesproaken fon 1991 kuume, ju der besunners ju \"Föärderenge fon Minnerhaidesproaken in Schoulen, in ju Ferwaltenge, foar dät Gjucht un in do Medien\" foarsjucht. Dät ladiniske Sproakgebiet ferdeelt sik uur tjo Ferwaltengsregione, wät ju Isolierenge fon do Ienwoonere unnernunner ferstäärket. Besunners unner dän Faschismus wuude dät siet 1927 forcierd. Ladinisk wäd ap ju eene Kaante in Deele fon ju Region Trentino-Suudtirol boald. Hiertou tälle dät Grödnertal (Gherdëina) un dät Gadertal (Badia) in ju Provinz Bozen-Suudtirol un dät Fassatal (Fascia) in ju Provinz"}
{"id": "341", "contents": "Die elektriske Stroom wol truch dät een Materioal lichter truuge as truch dät Uur. Die Stroom gungt gans licht truch Metalle. Deeruum naame wie n Metal n \"Laiter\", dan dät laitet dän Stroom gans licht. Gans goude Laitere sunt Kooper un Gould. N minner gouden Laiter is Koolstof (Bläistikke). Wäkke uur Materioale läite dän elektriske Stroom bolde goarnit truch. Do naame wie \"Isolatore\", dan do isolierje ju Elektrizität. Gjucht goude Isolatore sunt Plastik un wäkke Soarten Keramik (Toonweere, Potslaan)."}
{"id": "343", "contents": "Latiensk waas ju Sproake fon do Roomske. Fääre kanne wie ju as ju Sproake fon de Säärke un fröier fon de geleerde Waareld. Deeruum sunt Noomen fon Plonten un Medizine noch in n Soarte fon Latien (Köäkenlatien). As do Roomske Europa ärooberden, broachten jo alleweegense hiere Sproake mee. So beraue däälich do Romaniske Sproaken aal ap dät Latienske. Man uk in dät Düütske, dät Fräiske un foarallen dät Ängelske sunt fuul latienske Woude apnuumen un nu oafte uunkoantelk annerd. Wäl skuul toanke dät uus gans gewöönelke Woude as Muure, Finster, Skoule un sogoar Määlne uut dät Latienske stamme? Sukke Woude naamt me Leenwoude. Dät Latienske däd foarallen apfaalen truch dät Failjen fon dät persöönlike Foarwoud (iek, du usw.), wät bloot bruukt wäd, wan me dät gans stärk betoond. sum - 'iek bän' es - 'du bäst' est - 'hie/ju/dät is' bonum est - ‘dät is goud’ hic fenestra est - ‘dät is n Finster’ / ‘Hier is n/dät Finster’ Roomske Riek Grammatik Bekoande latienske Texte mäd Uursättengen un Woudebouk Froamdwoude un Leenwoude."}
{"id": "3431", "contents": "WAP - SEELTER SEENDENGE - SPÄNDJE AP DÜÜTSK [Beoarbaidje] Wikipedia is een kostenloose Enzyklopädie mäd fräien Inhoold, ju in Touhoopeoarbaid skrieuwen wäd. Ap düsse seelterfräiske Wikipedia rakt et nu 4.115 Sieden, do as fulle Artikkele betrachted wäide konnen. Läs hier uk wo du sälwen Sieden touföigje un beoarbaidje koast. Kiek foar moor Information hier in uus Bruukereportoal un besäik uk moal ju Weerskup. Deer koast du uk ne Ättergjucht skrieuwe. Wan du n näien Benutser bäst af uut uur Gruunde wät uutprobierje wolt, rakt dät ju Spielsteede deerfoar. Kiek foar dät hoochleeden fon Bielden un ouskrieuwene Täkste ap do gjuchtelke Bedingengen foar ju Ienstaalenge fon Bielden (Uurheebergjuchte uas.) Wät is Wikipedia? • Gebruuksanwiesenge [Beoarbaidje] Foarloage:Artikkel fon dät Mound/April 2024 Lieste [Beoarbaidje] Aastfräisk is ju Sproake fon do Aastfräisen, do der in Aastfräislound woonje, so uum Auerk, Oamde un Lier bietou. Fon Seelter wäd dät oafte kuut \"Fräislound\" benaamd. läs fääre. Lieste [Beoarbaidje] Foarloage:Waast du, dät .../April 2024 Lieste [Beoarbaidje] Seelterfräiske Täkste ap Wikiwälle Seeltersk heere un sjo Woudeliesten [Beoarbaidje] Geographie Seelterlound - Do Fräislounde - Düütsklound - Niederlounde Wietenskup Biologie - Geskichte Kultuur Sproaken un Dialekte in do Fräislounde - Minnerhaide Enzyklopädie [Beoarbaidje] Klik ap ju Bielde, uum moor wies"}
{"id": "3432", "contents": "Kasachstan is n Lound in Asien un tou n gans litjen Deel (5,4%) uk in Europa. Kasakstan wäd begränsed fon: Ruslound in dät Wääste un Noude, China in dät Suudaaste, Kirgisien, Usbekistan un Turkmenistan in dät Suude, ju Kaspiske See in dat Suudwääste."}
{"id": "3436", "contents": "Ju Kaspiske See is n See mäd n Gebiet fon 371.000 km² groot ap ju Gränse fon Europa un Asien, ju neen Ferbiendenge mäd do Waareldsee-e häd. An ju Kuste wäd de See begränsed fon do Lounde: Ruslound in dät Noud-Wääste, Kasakstan in dät Noud-Aaste, Turkmenistan in dät Aaste, Iran in dät Suude, Aserbaidschan in dat Wääste. Ju Kapsiske See läit ungefeer 28 Meter unner ju Seespeegel un die djoopste Punkt lait ap 995 Meter. Tou do wichtigste Toustroome heere ju Wolga, ju Ural, ju Kura un ju Terek."}
{"id": "3439", "contents": "Armenien is n Lound in n Kaukasus in Faanderasien. Ju Haudstääd is Jerevan un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 1998 Robert Kocharian. Armenien lait in Litje-Asien un is gans fon Lound begränsed, tou wieten do Lounde: Georgien in dät Noude; Aserbaidschan in dät Aaste; Iran in dät Suude; Ju Turkäi in dät Wääste. Armenien is toun grootsten Deel biergich, mäd naan eensigen Punkt unner ju 400 Meter-Lienje. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Aragats ap 4095 Meter. Do grootste Äien sunt ju Hrazdan un ju Debed. Armenien häd truch Ouholtjen bolde neen Buske moor. Armenien Yerevan Geghard Vagharshapat Khor Virap Sevanavank Khatchkar Armenisk søga (Ängelsk)"}
{"id": "344", "contents": "Wan n elektrisken Stroom ne Uure loang lapt truch n Träid af ne Laampe af sowät, dan sunt moonige Elektrone fon dät eene Eende ätter dät Uur waigeen. Do Elektrone mädnunner naamt me Leedenge (dt. Ladung). Wie kuuden ju Leedenge uutdrukke in Elektrone, man deeruum dät do sun litje Leedenge hääbe, benutsje wie n uur Eenhaid, dät Coulomb. Un een Coulomb kriege wie, wan wie eene Sekunde loang 1 Ampêre loope läite. Läite wie ju 60 Watt Autolaampe 10 Minuten baadenje, dan is 600 Sekunden X 10 Ampêre = 6000 Coulomb truch ju Laampe ronnen."}
{"id": "3440", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1981 - 1982 - 1983 - 1984 - 1985 - 1986 - 1987 - 7. Februoar: Bie'e Mission STS-41-B fon dät Space Shuttle Columbia fiert die Ruumtefoarer Bruce McCandless foar't eerste Moal n Buute-Boud-Iensät mäd aan Düüsen-Ruksäk - ne sonaamde Manned Maneuvering Unit (MMU) - truch. 30. April: Die Justizminister fon Kolumbien, Rodrigo Lara Bonilla, wäd in't Noude fon ju Haudstääd Bogotá truch ju Drogen-Mafia möärend. 30. Juni: Karl Carstens trät as düütsken Buundespräsident ou. 1. Juli: Richard von Weizsäcker wäd düütsken Buundespräsident. foar Chemie: Robert Bruce Merrifield foar dän Free: Desmond Tutu foar Literatuur: Jaroslav Seifert foar Medizin: Niels Kaj Jerne, Georges J. F. Köhler un César Milstein foar Physik: Carlo Rubbia und Simon van der Meer foar Wirtskaftswietenskup: Richard Stone 22. Dezember: Basshunter, swedsken Sjunger, Produzent un DJ 30. April: Rodrigo Lara Bonilla, Justizminister fon Kolumbien, möärend truch ju Drogen-Mafia."}
{"id": "3441", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1980 - 1981 - 1982 - 1983 - 1984 - 1985 - 1986 - 25. Juni: Joint European Torus (JET) äärtjuuget sin eerst Plasma. 12. August: Manuel Noriega wäd die Uppermon fon dät panamaiske Militär un deermäd de facto die Diktoator fon dät Lound. 21. Oktober: Die Meeter wäd näi definierd: Dät is nuu die Wai, dän dät Lucht in Vakuum in ne Tied fon 1/299.792.458 Deel fon ne Sekunde bäätelaid. Chemie: Henry Taube Free: Lech Wałęsa Literatuur: William Golding Medizin: Barbara McClintock Physik: Subrahmanyan Chandrasekhar un William A. Fowler Wirtschaftswietenskup: Gérard Debreu 18. Januoar: Samantha Mumba, iriske Sjungerske un Skauspielerske 11. Februoar: Rafael van der Vaart, niederloundsken Foutbaal-Spieler"}
{"id": "3442", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1979 - 1980 - 1981 - 1982 - 1983 - 1984 - 1985 - 23. Februar: In Gräinlound rakt dät een Foulksoustämmenge uur ju Lidskup in ju Europäiske Union, deerbie stämje twounfüüftich Prosänt foar't Uuttreeden. Gruund deer foar is foaraaln ju uurmäitige Fiskeräi truch wäästdüütske Fiskere in Gräinloundsk Woater. Ap dän 1. Januoar 1985 trät Gräinlound uut uut ju Europäiske Union. 2. April: Troppen fon Argentinien besätte do Falklound-Ailounde, Begin fon dän Falkloundkriech 6. Juni: Israel begint dän eerste Libanonkriech, uum ju Fernäilenge fon ju PLO tou roakjen. 14. Juni: In dän Falkloundkriech ferkloort ju argentiniske Armee in Port Stanley juunuur do britiske Troppen hiere Kapitulatsjoon. 9.800 argentiniske Suldoaten kuume in Kriechsfangenskup. 18. Juni: Ätter dät Ferljoosen fon dän Falkloundkriech mout die argentiniske De-facto-Präsidänt un Kriechsdrieuwer Leopoldo Galtieri sien Boantje fräimoakje. Uurgongswiese uurnimt in ju Tied fon ju Militärheerskup Brigadegeneroal Alfredo Oscar Saint Jean dät Boantje. 20. Juni: Ju britiske Regierenge ferkloort dät Eende fon dän Falkloundkriech, ätterdät do argentiniske Troppen ap do Falklound-Ailounde kapitulierd häbe un Suudgeorgien juust so as do Suudelke Sandwich-Ailounde wier in britiske Hounde sunt. 11. Oktober: Do Räste fon dät"}
{"id": "3443", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1978 - 1979 - 1980 - 1981 - 1982 - 1983 - 1984 - 10. Februoar: As eerst arabisk Stoats-Upperhaud boalt Anwar as-Sadat foar dät Europa-Parlemänt in Luxemburg, hie aasket fon Israel un do Palästinensere, sik juunsiedich antouärkannen. 12. April: Foar't eerste Moal stoartet een Space Shuttle, näämelk ju Columbia. 27. April: Die düütsk-kanadiske Neo-Nazi Wolfgang Droege wäd in New Orleans (USA) fäästnuumen, as hie sik mäd oachte uur Monljuude kloor moaked, ap een Boot mäd Woapen un een Nazi-Flaage tou gungen. Jo hääbe dän Ploan, ju Premier-Ministerske Eugenia Charles fon dän karibisken Ailound-Stoat Dominica ou tou sätten, uum dän fröieren korrupten Premier-Minister Patrick John wier in't Boantje tou brangen. Düssen failsloainen Putsk-Fersäik is as Operation Red Dog bekoand. 1. Moai: Heinz Nittel, aastriekisken Politiker un Präsident fon ju Aastriekisk-Israeliske Sälskup wäd fon aan Terrorist fon ju pro-palästinensiske Abu-Nidal-Organisatsjoon doodskeeten. 20. Juni: Bie aan Twist twiske kristelke un muslimiske Ägyptere rakt dät tjoon Doode. Fieuw deerfon sunt Kristen, fjauer Muslime un aan is nit bekoand. 31. Juli: Bie dän Uunfaal fon ju Twin Otter FAP-205 kuume aal do soogen Ljuude an Boud fon dän Fljooger"}
{"id": "3444", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1977 - 1978 - 1979 - 1980 - 1981 - 1982 - 1983 - 14. Januoar: Indira Gandhi loost Chaudhary Charan Singh as Premierminister in Indien ou, ätterdät hiere Kongräs-Paatäi in ju foaruutgeene Köär wunnen häd. 4. Juli: Ju Basilika fon Aparecida wäd truch Poabst Johannes Paul II. wäid. 22. September: Ätter aan sonaamden \"Foarkriech\" twiske Irak un Iroan bräkt nu die Eerste Gulfkriech in fulle Stäärkte uut: Irakiske Bumben faale ap iroanske Stääde un hunnerdduusend irakiske Suldoaten marskierje in ju oulje- un gasrieke Provinz Chuzestan ien, wier jo Ounspröäk ap staale. 19. Dezember: Shlomo Lewin, Rabbiner, wäd touhoope mäd sien Ooldske Frieda Poeschke in Erlangen doodskeeten. Deeder is fermoudelk aan Neonazi uut ju gjuchts-extreme Wehrsportgruppe Hoffmann. 10. Januoar: Sarah Shahi, US-amerikoanske Skauspielerske 11. Januoar: Christian Wetklo, düütsken Foutbaal-Spieler (in'e Doore) 11. Januoar: Celia Sánchez, kuboanske Revolutsjonäärinne un Politikerske 14. Januoar: Rachel Fuller Brown, US-amerikoanske Chemikerske 19. Dezember: Shlomo Lewin, Rabbiner 24. Dezember: Karl Dönitz, fon n eersten bit tjountwintichsten Moai 1945 Ätterfoulger fon Adolf Hitler (die sik säärm uumebroacht häd) as Uppermon fon Nazi-Düütsklound."}
{"id": "3445", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1976 - 1977 - 1978 - 1979 - 1980 - 1981 - 1982 - 1. Januoar: Do USA beginne een diplomoatiske Ferbiendenge mäd ju Foulksrepublik China, do Ferbiendengen ätter ju Republik China ap Taiwan wäide oubreeken. 10. Januoar: Ju Foulksrepublik Kampuchea wäd gruunded, ätterdät vietnameeske Troppen do Roode Khmer fon ju Moacht ferdrieuwen hääbe. Heng Samrin fungiert as näi Stoatsupperhaud. 1. Februoar: Ayatollah Khomeini kumt ätter füüftien Jiere in't Exil wieruume ätter dän Iran. 11. Februar: Die iraniske Premierminister Schapur Bachtiar wäd ousät. Ju säks Deege eerder fon Khomeini iensätte Juunregierenge uurnimt ju Heerskup. 1. April: Ayatollah Khomeini ropt ju Islamiske Republik Iran uut. 1. Moai: Gräinlound kricht fulboodige Sälwenferwaltenge. 21. Juni: Ätter blouderge Demonstratsjoonen juun Patrick John, dän korrupten Premier-Minister fon dän karibisken Ailound-Stoat Dominica, wäält een Nasjonoal Noodstoundskommitee, dät Commitee for National Salvation (CNS), dän Wirtskupsminister Oliver J. Seraphin foar'n näien Premier. 30. Juni: Walter Scheel trät as Buundespräsident ou. 1. Juli: Karl Carstens wäd düütsken Buundespräsident. 16. Juli: Die irakiske Präsidänt Ahmad Hasan al-Bakr rakt sien Boantje ou un Saddam Hussein wäd sin Ätterfoulger. 12. Juli: Do Bierichstiegere Reinhold Messner un Michael"}
{"id": "3446", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1975 - 1976 - 1977 - 1978 - 1979 - 1980 - 1981 - 6. Januoar: In Frankriek äntstoant ju Doatenskuts-Behöörde Commission Nationale de l’Informatique et des Libertés. 3. November: Dät Ailound Dominica, dät tou do Litje Antillen in ju Karibik heert, ferkloort sik uunouhongich fon do Briten. 8. Dezember: Kuute Tied ätter sien Uunouhongegaids-Ferkloorenge wäd die karibiske Ailound-Stoat Dominica Lid fon do Fereende Natsjoonen 14. Januoar: Kurt Gödel, aastriekisk-US-amerikoansken Mathematiker, Philosoph un Logiker 11. Februoar: Charlotte von Rumohr, düütske Moalerske un Äbtissinne"}
{"id": "3447", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1974 - 1975 - 1976 - 1977 - 1978 - 1979 - 1980 - 11. Februoar: Mengistu Haile Mariam wäd tjo Jiere ätter dän Putsk juun Haile Selassie amtelk Stoats-Upperhaud fon Äthiopien un Foarsitter fon dän Militär-Räid Derg. 7. September: Twiske Panama un do Fereende Stoaten wäide do Torrijos-Carter-Ferdraage ousleeten, ätter do ju Hoohaid uur dän Panamakanoal stappenwiese fon do Fereende Stoaten oun Panama uurgunge skäl. 6. Januoar: Esther Zimmering, düütske Skauspielerske 6. Januoar: Maria Chudnovsky, israeliske Mathematikerske 10. Januoar: Kathrin Kühnel, düütske Skauspielerske 11. Januoar: Anni Friesinger-Postma, düütske Sköäwelerske 6. Januoar: Hanns Lilje, düütsken Theologe, Kunsthistoriker un Loundesbiskop 14. Januoar: Anthony Eden, britisken Politiker, moorfäken Buute-Minister, Premierminister 18. Januoar: Carl Zuckmayer, düütsken Skrieuwer"}
{"id": "3448", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1973 - 1974 - 1975 - 1976 - 1977 - 1978 - 1979 - 6. Januoar: Judith Rakers, düütske Journalistinne un Wiedkieker-Moderatoorinne 14. Januoar: Benoît Joachim, Luksembuurichsken Flitsepee-Spoartler 28. September: Fjodor Wladimirowitsch Jemeljanenko, berüümd foar Kampsport (Sambo un MMA) 6. Januoar: José Gabriel Anaya y Diez de Bonilla, mexikoansken Biskop fon Zamora"}
{"id": "3449", "contents": "Die Heimeldinger is ne oolde regionoale Appelsoarte uut ju Faanderpalts un fon n Haardtrant. Hie is rood-jeel, saftich un n bitje suur. Die Heimeldinger wuude al in Uurkunden fon 1539 un 1588 as regionoale Soarte ärwäänd. Noch in't oachttienste un njuugentienste Jierhundert waas hie inne Faanderpalts un an n Haardtrant gjucht oafte tou fienden. In do lääste Jiere toachte me dan, die Heimeldinger waas uutstuurwen, bit me wier aan oankelden oolden Boom in ju Palts foont. Die \"Arbeitskreis Historische Obstsorten der Pfalz\" noom sik fluks ätterdät die Boom as Heimeldinger bestimmd waas Äänten un ääntede deer litje Anten mäd. Dät Ääntjen wude oaber juust noch toue gjuchte Tied däin! Kuut leeter is die oolde Boom stuurwen. Nu rakt dät ja oaber wier junge Heimeldinger-Boome, do eerste kuuden foar n Oktober 2000 bie n Uumewaareld-Pestoor (Bie dän Oarbaidskring oarbaided uk ne säärkelke Organisation mee) bestaald wäide. Die Heimeldinger kreech dan uk symboliske Betjuudenge, hie wuude fon dän Oarbaidskring as \"Obstbaum des Jahres 2000\" köärd. Däälich rakt düsse Appelsoarte uk wier in toumindest een Tuunkeräi. Johann Schierenbeck: Informationsblääd Erhalt alter Streuobstsorten fon't \"Dienstleistungszentrum Ländlicher Raum Rheinhessen-Nahe-Hunsrück, Rüdesheimer Str., 60-68, 55545 Bad Kreuznach\" Ne Internetsiede uur n Heimeldinger as \"Obstbaum des Jahres 2000\","}
{"id": "345", "contents": "Ljouwert is ju Haudstääd fon ju Provinz Fryslân in do Niederlounde un ju Haudstääd fon ju Meente Ljouwert. Ju Stääd häd 92.203 Ienwoonere (1. Januoar 2006) un uungefeer 55.000 Oarbaidsteeden. Ljouwert is Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2018. In Ljouwert sunt fuul historiske Huuse un Säärke baud twiske dät Middeloaler un dät njuugentienste Jierhunnert. Wichtige Bauwierke sunt die Ooldehou, ju Kânselarij, ju Groote of Jakobinersäärke un ju Bonifatiussäärke. Die Prinsetuun is n Park an ju Noudsiede fon dät Zentrum fon Ljouwert. Ju Stääd Ljouwert häd fuul Kulturinstitute, mäd een fon do grootste Teatere fon do Niederlounde, die Harmonie, dät Fries Museum, dät Naturmuseum Fryslân, dät Histoarysk Sintrum Ljouwert, dät Frysk Film Argyf un dät Pier Pander Museum. Dät Noardlik Filmfestival un uur Institute sunt uk wichtich foar Moanskene fon buute ju Stääd. In ju Stääd rakt dät oaber uk Institute foar Fräiske Sproake; Afûk Fryske Akademy Tresoar. Club Noa Fire Palace Rumours Bastion Hotel Ljouwert Eden Oranje Hotel Hotel Bed & Breakfast Bordine Studiorent Hotel Café 't Anker Hotel Eurohotel Hotel Stadhouderlijk Hof Hotel Wyswert WTC Expo Ljouwert De Harmonie, Tjoater fon Ljouwert Poppodium Romein Podium 058 Café Scooters Grandcafé Rembrandt Musikkneipe De Gloppe Alternativ Rockkneipe Mukkes Zentrum foar Film"}
{"id": "3450", "contents": "Ju Tschechoslowakäi waas fon 1918 bit tou 1992 n Lound in Europa. Dät äntstuud ätter dän Twäide Waareldkriech uut n Paat fon Aastriek-Ungarn. An n 1. Januoar 1993 sunt insteede deerfon do bee Stoate Tschechien un ju Slowakäi gruunded wuuden."}
{"id": "3451", "contents": "Die Atlantiske Ozean is n Waareldsee un lait twiske do Waarelddeele Europa un Afrikoa in dät Aaste un Amerikoa in dät Wääste. In dät Noude wäd die Atlantiske Ozean begränsed fon ju Noudpoolsee, in dät Suude fon ju Suudpoolsee. Die Atlantiske Ozean is ju twäidgrootste Waareldsee fon de Waareld (bloot ju Pazifiske Ozean is gratter) un is uungefeer n Füüftel fon dät Gebiet fon ju Äide groot."}
{"id": "3453", "contents": "Ne Kroane (de. Wasserhahn) is n Mechanismus, wiermäd ju Ströömenge fon ne Flüssichhaid of n Gas in ne Laitenge räägeld wäide kon. Wieduut do maaste Kroanen konnen ju Truchströömenge striekend räägelje twiske gans sleeten (neen Ströömenge) un fulboodich eepen (maximoale Ströömenge). Dät Räägeljen geböärt mäd ne traalende Bewäägenge, ju der uurbroacht wäd fon n Traalknoop of ne Heeuwelte ap dät Ouspeerventil. Ouhongich fon dän Typ Kroane kon dän Räägelberäk bestrieken wäide mäd aan fjoondel bit moorere Uumetraale. Kroanen do dät uut ne Laitenge loope läite, hääbe ne Tüüte, sodät n fluggen Stroal äntstoant. Wäkke Kroanen hääbe n Uutloop mäd n Skruufanslus, sodät ne tiedwiese Ferbiendenge mäd n Ferbruuker moaked wäide kon, toun Biespil truch ne Tuunhoose of een Gasslauch. Kroane do der in ju Laitenge apnuumen wäide, konnen mäd Skruuf-, Flansk- of Löödferbiendengen uutfierd weese. Dät Ouspeerventil kon ätter ferskeedene Prinzipe oarbaidje, as n Gummiring die der ap ne Boorenge drukt wäd, n Kuugel mäd n Twäärsgat, die der fertroald wäd, n Keegel die der in ne Piepe skäuwen wäd, twäin skuuwende keramiske Ringe of n Rubberslauch die der tichtkniepen wäd. Dät maast bekoand sunt wäil ju Woaterkroane, ju Gaskroane un ju Ounbäitkroane tou Gebruuk in ju Huushollenge foar Toufier"}
{"id": "3454", "contents": "Thermostoatkroanen as Dusch-, Boadewonne- of Waaskdiskkroanen reeke ne konstante Temperatuur fon dät outappede Woater, unouhongich fon ju Lufttemperatuur un fon dän Druk in do Woatertoufuurlaitengen. Ju Woormwoatertemperatuur kon bit ap ne Ouwiekenge fon aan Groad Celsius fon ju Skältemperatuur konstant heelden wäide. Uut Sicherhaidsgruunde hääbe do Thermostoate an dän Ienstaalring n Speerknoop, die der ap 38 ̊C ienstoald is. Moonige Thermostoate hääbe noch ne Woaterknooptaste, ju dän Truchflus ap 50 % begränset. Dät rakt deertou Sunneruutfierengen, in do ju Miskkoomer buute fon Kooldwoater uumspäild is, so dät ju Kroane fon buuten altied köil blift. In dät Binnere hääbe do Miskthermostoate n Räägelder, die der fon Miskwoater uumspäild wäd. Die Räägelder bestoant äntweeder uut Bimetalträid, ju der tou n skruuffoarmigen Feeder wikkeld wuude, of ne mäd Paraffin fälde Kapsel, n sonaamd Woaks-Dienstof-Element. Bee Räagelderoarde fiere bie Temperatuurannerengen proportionoale Laangtenannerengen uut, wierbie ju Uutfierenge mäd Bimetalträid grattere Räägelweege beskrieuwe kon. Annerje sik do Touflusbedingengen (Temperatuur, Masse), so verskuft sik die Räägelder un eepent beluukengswiese slut Slitse fon do Woorm- un Kooldwoatertoulooplaitengen."}
{"id": "3459", "contents": "Die Uutdruk Bimetal wäd foar ferskeedene Seeken anwoand. Dät beträft altied Dingere, do der bestounde uut two uunglieke Metalle, do gjucht fääst mädnunner ferbuunen sunt. Ju Betjuudenge, in ju die Uutdruk ap maaste anwoand wäd, is in Metalle mäd uunglieke Uutdienengskoeffiziente, uum Thermostoate un Thermometere tou moakjen. Dät rakt oawers uk gans uur Anweendengen fon Bimetal, so bestounde toun Biespil Kringsoagen mäd bimetallene Sniedebleede, uum Sponkraft mäd Ounutsengsfäästegaid tou kombinierjen. Ne bimetallene Striepe foar n Thermostoat bestoant uut two uunglieke apnunner walsede Stukke Metal, (oafte Invar un rostfräien Stäil). Disse two Materioale hääbe uunglieke Uutdienengskoeffiziente, wiertruch dät Bimetal bie Temperatuurannerengen beegjen däd: dät eene Metal dient daach stäärker uut as dät uur. Uum ne gratterer Uutwiekenge tou kriegen of ne grattere Ferstaalkraft, bruukt me ne laangere Striepe. Gewöönelk wäd ju Striepe spiroalfoarmich troald, sodät ju in ne litje Gehüüse paaset. Foar allerhound Temperatuurbewoakengsswäkke wäide Bimetalkonstruktione anwoand, as bie dän Thermostoat in n Köilskap of bie ju Bäitenge (Haitsenge). Dan wäd foarallen mäd dät Bimetal n Skalter betjoond. Um dät Effekt antouweenden in n Thermometer (Bimetalthermometer), wäd ju Uutwiekenge uurbroacht ap n Wieser, die der uur ne iendeelde Skala bewääget. Mäd Bimetal konnen aal temperatuurgeföilige Skaltere moaked wäide; Bimetal-Skaltere wäide unner"}
{"id": "346", "contents": "Die Leeuwe is ne groote Katte-Oard, juu dät foarallen in Afrikoa rakt. Een Leeuwen-Unneroard rakt dät ook in Asien, un fröier, in juu Antike, roate dät ook in Suudeuropa Leeuwen, wier joo man fon doo Moanskene dood moaket wuuden. In dän Räst fon Europa un in Amerikoa rätte dät bloot Leeuwen in juu Iestied. In Seelterlound häd et dän Leeuwe woarskienelk ook in juu Iestied nit roat, man hie is sowäil hier as uk in uurswäkke Kultuuren sänt fröier un aleer bekoand as die Köönich fon do Dierte."}
{"id": "3460", "contents": "Die Uutdienengskoeffizient fon n Materioal rakt ne Mäite an ju Temperatuurouhongegaid fon ju Tichte. Do maaste Materioalien dwo bie dät Apwoormjen uutdiene (positive Uutdienengskoeffizient); bie ne haagere Temperatuur vibrierje do Moleküle stäärker, wiertruch jo ne grattere Ruumte iennieme (Volumen sticht). Ne Uutnoame hierap is Woater, dät ju grootste Tichte häd bie 4°C. Dät dient uut bie läigere un haagere Temperatuure. Uk Zirkoniumwolframoat schrämpt wan dät waarmer wäd. Je beeter do Atome anunner buunen sunt, je läiger die Uutdienengskoeffizient: so sunt do Wäide foar Wolfram un Diamant gjucht läich. In ju Maskienebaukunde wäide Kamreede ap Oaksen klämd truch dät Kamrääd aptouwoormjen, sodät dät uutdient un ju Oakse outoukeelen, sodät ju schrämpt. So konnen do Stukke gans akroat innunner paaset wäide. Un wan ju Temperatuur wier alleweegense gliek is, dan sit dät aal gans fääst klämd. Ju Flüssegaid in n Thermometer häd n Uutdienengskoeffizient die der konstant blift mäd ju Temperatuur (Flüssegaide as Ethanol un Kwäksäälwer). Ne Temperatuur-Annerenge rakt dan ne lineare Uutdienenge fon de Flüssegaid un ju Uutdienenenge kon meeten wäide an ju Laangte fon ju Flüssegaidssuule. α = 1 L 0 d L d T {\\displaystyle \\alpha ={1 \\over L_{0}}{dL \\over dT}} α = linearen Uutdienengskoeffizient [K-1] L = Laangte"}
{"id": "3461", "contents": "N Ozean (fon’t Griechiske: ὠκεανός „Okeanos“, n ooldgriechisken God) is ne gewaltich groote, touhoopehongjende Woaterflakte twiske do Waarelddeele un kon moorere (litje) Seen uumfoatje. Do Ozeane un Seen nieme uungefeer twäin Träädel fon ju Äidbupperkaante ien, bloot n Träädel is bedäkt mäd Lound. Siet 2004 do Gränsen fon n suudelken Ozean fäästlaid sunt truch ju Internationoale Hydrografiske Organisation wäide fieuw Ozeane ünnerskat, tou wieten: Pazifiske Ozean, Atlantiske Ozean Indiske Ozean Suudelke Ozean Noudelke Iessee"}
{"id": "3463", "contents": "Die Pazifiske Ozean is ne Waareldsee un lait twiske do Waarelddeele Noudamerikoa un Suudamerikoa in dät Aaste un Oseanien un Asien in dät Wääste. Die Pazifiske Ozean is ju grootste Waareldsee fon de Waareld."}
{"id": "3469", "contents": "Mäd Umlaut beteekent me ju Annerenge fon n Luud truch Ienfloud fon n uur Luud, oafte in dätsälge Woud. Ap Düütsk wäd die Umlaut maast ounroat mäd dät Teeken ¨ buppe ju Bouksteeuwe. In dät Seelterske häd die Umlaut uk wierked, man do ‘Umlautprodukte’ sunt deer uurs as ap Düütsk un wäide deeruum oafte nit mäd Umlautteeken ounroat. Ap ju uur Siede bruuke wie ap Seeltersk dät Umlautteeken foar besunnere Luude, do der nit truch Umlaut äntsteen sunt. In dät Ooldgermaniske eendeden de Woude oafte ap fulle Vokoale, as -i un -u. Do hieden al fluks Ienfloud ap dät ganse Woud. In dät Gotiske (Got.) sjucht me deerfon al litje Anfange, man in dät Ooldhoochdüütske (Ohd.) hied sik die Ienfloud fon dät -i (-j) al wied truchsät, wieruum me deer fon i-Umlaut spräkt. In dät Ohd. fint sik t.B. gast, gesti, nhd. ’Gast, Gäste’. Deerbie mai dät düütelk weese, dät dät e (ä) in ju Uutsproake twiske dät a (Tunge läich) un i (Tunge hooch) lait. Dätsälge rakt et bie uur Vokoale: Dorf - Dörfer, Wurst - Würste un mäd loange Luude: Rad - Räder, Not - Nöte, Kuh - Kühe un sogoar mäd Twieluude Braut - Bräute. Sowät fint"}
{"id": "347", "contents": "Lätlound is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Riga un die Präsident fon ju Republik is siet 2007 Valdis Zatlers. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Gaiziņkalns (311 m). Do grootste Äien fon Lätlound sunt ju Gauja un ju Daugava. Lätlound wäd begränsed fon: Estlound in dät Noude, Ruslound in dät Aaste, Litauen in dät Suude. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $17.700 in 2007. In 2007 waas 3,3% fon ju ganse Wirtskup Londwirtskup, 22% Industrie un 74,7% Tjoonste. Commons: Latvia – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "3470", "contents": "Ju historiske Luudleere befoatet sik deermäd, wo do Luude sik in ju Geschichte fon ju Sproake äntwikkeld hääbe un wo do in früünde Sproaken touhoopehongje. Umlaut Luudgeschichte"}
{"id": "3471", "contents": "Froamdwoude sunt Woude, do uut uur Sproaken uurnuumen wuuden sunt. Dät Froamdwoud is beträffend Luudstand, Betoonenge, Flexion un Woudbildenge ju Sielsproake maast so min ounpaased, dät dät (in n Juunsats tou dät integrierde Leenwoud) oafte as 'froamd' fäild wäd. Twiske Froamdwoude un Leenwoude rakt dät nit immer ne skäärpe Skeedenge. Ap Seeltersk beläite wie Froamdwoude in hiere oaine Skrieuwenge as ap Düütsk (of uurs ne Uursproangssproake), also z. B. Flexion, Cowboy, Eukalyptus, Thermometer, Physik, Ökonomie, Szene, Ozean. Dät is ougesäin fon Paate do ap Seeltersk annerd wäide, also flektierje, ozeanisk, usw."}
{"id": "3472", "contents": "Ju Silwe (v. lat.: syllaba, griech.: συλλαβή „Touhoopefoatenge“, hier fon Luude of Phoneme) is n grammatisken beluukengswiese linguistisken Begriep, die der ne Eenhaid uut aan of moorere apnunnerfoulgjende Luude (Phoneme) beteekent, do sik in aan Toach uutspreeke läite (Spreekeenhaid). Ju staalt ju litste Luudgruppe in dän natüürelke Spreekflus deer. Ju is ne phonetiske un neen Sineenhaid. Dät betjut, dät ju Iendeelenge in Silwen oafte nit mäd ju Iendeelenge in betjuudengsdreegende Eenhaide (Morpheme) uureenstimt. Uk wan in dät Düütske un uk in dät Seelterske oafte die Iendruk äntstoant, dät dät Morphemscheed mäd dät Silwenscheed uureenstimt, is dät nit die Fal, deer ne Silwe ne oaine inhärente Struktuur besit. So lät Huunde sik ferdeele in do Silwen Huun un de, wier do Morpheme sik ferdeele as Huund-e (nämmelk dät Woud Huund un die Moortaaluutgong -e). Mongs wäide Morpheme uk as 'Sproaksilwen' beteekend un dan ju hier beschrieuwene Silwe tou Ferdüüdelkenge as 'Spreeksilwe'. Deerieuwensk wäd mongs uk ne 'Schrieuwsilwe' definierd. Me unnerschat 'eepene' un 'sleetene' Silwen. Ne eepene Silwe eendet ap n Luud of Vokoal, t.B. Duu in Duu-we, slee in slee-ten, de in Huun-de. Ne sleetene Silwe eendet ap n Meeluud of Konsonant, t.B. Huun in Huun-de, Kat in Kat-te, Kon un"}
{"id": "3473", "contents": "Ju Phonetik, ieuwenske ju Phonologie n Deelgebiet fon ju Luudleere, unnersäkt doo Ienfloude, do der bie ju Bildenge fon n Luud ne Rulle spielje. Assimilation Artikulation (Phonetik)"}
{"id": "3476", "contents": "Rockmusik is die groote Begriff foar Musikgjuchten, doo sik kuut foar 1970 uut ne Miskenge fon uur Musikgjuchten as t.B. Beatmusik, Blues un Rock'n'Roll äntwikkeld häbe. Ju Rockmusik is äntsteen ut dän Rock ’n’ Roll, die in do leete füüftiger un äddere säkstiger Jiere sien Tied hiede. Bekoande Fertreeder fon dän Rock ‘n’ Roll sunt Bill Haley, Elvis Presley, Buddy Holly, Chuck Berry un James Brown. Dissen Rock 'n' Roll wuude inne säkstiger Jiere in Änglound ferannert, foarallen fon do Beatles un do Rolling Stones. Dät Musikblääd Rolling Stone beteekent dän Titel \"(I can't get no) Satisfaction\" ut dät Jier 1965 fon do Rolling Stones as ännelke Gebuurtsuure fon dän Rock. Die Rock goolt, as ju maaste näie Musik, as ansteetich. Ju luude, obszöne Musik, do longhierige, käke Protagonisten wieren n Skandaal foar ju oolde Sälskup. In n twäiden Haaldeel fon do Säkstiger begeen dan di Apstiech fon so bekoande Bands as Led Zeppelin, The Jimi Hendrix Experience, Deep Purple un Cream. Sied Midde fon do Säkstiger Jiere äntstuude ju Hippie-Bewäägenge, ju deer ääng mäd dän Rock ferbuunen waas. Juun do freedelke Hippies rakt dät sietdäm uk do gewaldkloore Rockere, foar allen do Hells Angels, do dät Ounsjoon fon ju"}
{"id": "3477", "contents": "Ju Biebel is dät hälge Bouk fon do Kristen. Dät Woud 'Biebel' stamt fon dät Griechiske Woud βιβλια biblia (Bouke), wät n Moortaal is fon βιβλιον biblion (wät uursproangelk litje Papyrus betjut un leeter bruukt wuude as Beteekenge fon een Bouk). Et rakt also nit een Biebel, man ferskeedene Bouke, do fon do Kristen kanonisiert wuuden sunt. Ju Biebel änthoalt two ferskeedene Samlengen fon Texte: 1. Dät Oolde Tästamänt (OT), uk wäil ju Hebräiske Biebel of Tenach naamd. Ju wuud skrieuwen uur ne Periode fon fuul Jierhunnerte, toun grootsten Deel ap Hebräisk mäd n poor Steeden ap Aramäisk. Dät fertält fon ju Skäppenge un fon do eerste Moanskene. Fääre honnelt sik dät foarallen uum ju Geskichte un ju Religion fon do Juuden. Uk do Psoolme sunt deeroun apnuumen. 2. Dät Näie Tästamänt (NT), skrieuwen in dät eerste (un ätter wäkkene toun Deel in dät twäide) Jierhunnert ätter Christus, in deeges Griechisk (Koinè-Griechisk). Dät beskrift Doate un Woude fon Jesus, die ätter dät Kristendum un dät Näie Tästamänt die Messias (die Christus) un die Stifter fon dät Kristendum is. Fääre stounde ju äddere Geskichte fon do eerste kristelke Gemeenskuppe un ju Leere un do Preetjene fon do Apostele deeroun beskrieuwen. Dät"}
{"id": "3479", "contents": "Moanske äärgje die nit is n Bräädspil foar twäin bit säks Spielere. Die Uursproang fon dät Spil lait in Indien. Ne fereenfachte Version fon dät traditionelle indiske Spil Pachisi wuud 1896 unner dän Noome Ludo in Groot-Britannien uutbroacht. Bie dit Spil häd älke Spieler fjauer Spielsteene, do ne Runde uur dät Brääd moakje mouten uum sicher een fon do Eendfäilde tou beloangjen. Wan n Steen eenmoal ap Eende is, kon er nit moor fersät wäide. Wäl dät ap eerste mäd aal Steene glukket, häd dät Spil wonnen. Älke Spieler häd Steene fon n uur Faawe, n oain Startfäild (S) un n oain Eendfäild (ju faawige Riege fon fjauer), wier Steene fon uur Spielere nit kuume duuren. Dät Brääd häd two Sieden, een foar hööchstens fjauere Spielere un een foar hööchstens säks Spielere. Do Spielere smiete ätter de Riege mäd n Doobel un mouten aan Steen gjuchtsuume uur ju Taal Fäilde ferschuuwe, ju die Smiet ounrakt. Wan n Steen ap n Fäild kumt, wier al n uur Steen stoant, dan wäd die lääste Steen sloain un mout wier fon näien ounfange. Wan me n säks smieten wäd, dan mout me - wan deer - n näien Steen in dät Spil brange."}
{"id": "348", "contents": "Liechtenstein is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Vadus. Dät is man n gans litjet Lound, juust so groot as Seelterlound. Un häd nit moal ne oaine Sproake! Liechtenstein wäd begränsed fon: Aastriek in dät Aaste, dän Swaits in dät Wääste."}
{"id": "3480", "contents": "Mahjong is n Spil foar fjauer Spielere, dät stamt uut China. Dät is n Spil fon Schikkelkhaid, Ferstand, Bereekenge un Gluk. Toumindest aan Häärstaaler (Lagarto, Helsinki, Finnlound) bjut ne kostenplichtige Windows-Version fon dät traditionelle Mahjong. Hier kon n Spieler juun tjo truch de Software ätterbieldede Spielere antreede. Ieuwenso konnen uur n Nätwierk moorew ächte Spielere juunnunner blw. Juun de Software antreede. Dät kon ätter ferscheedene Räägele spield wäide. Fuul uur as Mah-Jong beteekende Computerspiele ferweende wäil digitalisierde Foarme fon do Spielsteene, man sunt daach maast Spiele foar bloot een Persoon un äänelje fon do Räägele häär ne Patience Deerbie mout me immer twäin fräie Steene tougliek wächpakje un wan me Gluk kon me so bit Eende fääregunge un dan häd me wonnen. In dän uur Fal, wan aan fon nöödige Steene noch ‘fääst’ sit, dan ferljust me. Traditionell wäide do Spielsteene tou Spielbegin in ju Figuur fon n Droake of n Schildpudde apbaud, do Computerspilvariante bjoode oafte fuul ferscheedene Startfiguuren an."}
{"id": "3481", "contents": "N Doobel (de. Würfel} is n Dingen, dät ätter aan Smiet ap ne woage Ieuwene een fon moorere unnerskeedboare stabile Raueloagen iennimt un in fuul Spiele as Toufalsgenerator tjoont. Deertou drächt n Doobel Symbole, fon do een ätter dän Smiet ne uutteekende Loage (t.B. ju Bupperkaante) iennimt. Dät Symbol wiest dan dät Resultoat fon dän Smiet an. Dät Woud Doobel rakt dät uk ap Wäästfäälsk un skäl früünd weese tou Middelhoochdüütsk topelen un fielicht ndl. dobbelen. Die mäd Oustand maastferbratte Spieldoobel is die mäd do Ziffere 1 bit 6 of äntspreekend fuul Punkte, do Oogene, beskriftede Kubus of Hexaeder. Gewöönelk wäd mäd dän Begrip Doobel maast bloot disse Säkssieder meend un so wuud die Noome uk foar dän geometriske Körper uurnuumen. Daach existierje uk fuul uur Doobele. Räägelmäitige Benutsere fon unnerskeedelke Doobeltypen beteekenje do oafte mäd ju Oukuutenge W foar düütsk Würfel , of uk d foar ängelsk dice, foulged fon de Angoawe fon de Siedenantaal, also biespilswiese W6 foar n säkssiedigen, W10, W20, W30 foar tjoon-, twintich- un trüütichsiedige Doobele."}
{"id": "349", "contents": "Lier (Struukeljers: Läir, Düütsk: Leer) is een Stääd in Läichsaksen, in dän Loundkring Lier. Ju Stääd häd sowät 34.000 Ienwoonere, un is deermäd ätter Oamde un Auerk ju träädgrootste Stääd fon Aastfräislound. Ju Stääd is uursproangelk äntsteen an ju Leda, man is uutsprat ätter ju Oamse. So kuuden uk do Seeskiepe in ju Stääd oun foare. Truch aal do Ferkiersferbiendengen, do bie Lier touhoope kuume, beskrieuwt ju Stääd sik as „Poute fon Aastfräislound“ (Tor Ostfrieslands). In dät leete 14. un äddere 15. Jierhunnert waas Lier truch dän Haudling Focko Ukena dät politiske Säntrum fon Aastfräislound. Lier kreech ju Stäädstoatus eerst in dät Jier 1823. In't Foaren waas Lier n Täärp mäd Määrkedgjucht, man funktionierde daach aal fuul laanger as ne Stääd. Ju oolde Binnenstääd jält truch hiere historiske Huuse as een fon do fluchste Stääde in ju Region. Fjauer Buurgen, oolde Huuse un Säärken uut ferskeedene Jierhunnerde sunt in ju Stääd tou fienden. Lier lait in dät Suude fon dän Region Aast-Fräislound, in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd lait uungefeer 20 Km. aastelk fon dät Groningerlound, un 40 Km. wäästelk fon Ooldenbuurich. Ju oolde Stääd is an ju Leda äntstounden, nit so fier wäch fon ju Mundenge. Ju Stääd"}
{"id": "3494", "contents": "Enzyme af, fröier \"Fermente\" naamd, sunt Proteine, do der as Biokatalysatore oarbaidje, dät betjut, as Katalysator in biochemiske Reaktione. Enzyme sunt oafter substratspezifisk un reaktionsspezifisk. Dät oolde Woud, \"Ferment\", kumt fon dät latienske \"fermentum\", wät sofuul betjut as \"Jääst\" af \"Jeesenge\". Dät Woud \"Enzym\" kumt fon 't neoklassisk-ooldgriechiske Kunstwoud \"ἔνζυμον\", dät Wilhelm Friedrich Kühne in't Jier 1878 fon \"ἐν\", \"in\" un \"ζύμη\", \"Suurdeech\", \"Jääst\" oulat häd."}
{"id": "3495", "contents": "Substratspezifität is ju Oainskup fon n Enzym, dät bloot een gans spezifisk Substrat tou ne Reaktion brangt. Reaktionsspezifität"}
{"id": "3497", "contents": "Reaktionsspezifität is juu Oainskup fon n Enzym, dät dät sin Substrat bloot mäd ne bestimde Reaktion reagierje lät. Substratspezifität"}
{"id": "3498", "contents": "N Katalysator is n Stof, die der truch Minderenge fon ju Aktivierengsenergie n Ienfloud ap ju Gauegaid fon ne chemiske Reaktion häd, man säärm gans uunferannerd bääte uut ju Reaktion wier hääruut kumt. Enzym"}
{"id": "3499", "contents": "Ju Aktivierengsenergie is ju Energie, ju der benöödigd wäd, sodät ne chemiske Reaktion beginne kon, wan dät an n Ounfang ne haagere Energiemasse (Energiebarriere) rakt. Katalysator"}
{"id": "350", "contents": "Hierunner rakt et ne Uursicht fon Minnerhaide ap ju ganse Waareld. Inuit Tatarisk Bretonisk Fräisen Inuit Katalanisk Keltisk Kornisk Ladinisk Manx Romanisk Seeltersk Sorbisk Walisisk Hopi Inuit Onondaga Seri www.eurominority.org"}
{"id": "3500", "contents": "Mäd dän Begriff Substrat beteekend me in juu Biochemie dän Stof, die fon n Enzym tou ne Reaktion broacht wäd. Substratspezifität"}
{"id": "3503", "contents": "Fler is n Rapper uut Berlin, die eegentelk Patrick Losensky hat un sik uk as Frank White beteekent. Fon 2003 bit 2009 waas hie truch n Ferdraach an dät Berliner Label Aggro Berlin buunen. Hie wuude in 2002 bekoand truch sien Touhoopeoarbaid mäd Bushido. In 2005 waas sien eerste Soloalbum Neue Deutsche Welle kloar. Fler wäd oafte fon Gjuchtsradikalismus beskeeldiged. Bushido häd deertou kweeden dät Fler nit gjuchtsradikoal is. 2005: Neue Deutsche Welle 2006: Trendsetter 2008: Fremd im eignen Land 2009: Fler 2002: Carlo, Cokxxx, Nutten (with Bushido aka Sonny Black) 2008: Südberlin Maskulin (with Godsilla) 2009: Carlo, Cokxxx, Nutten 2 (with Bushido [aka Sonny Black])"}
{"id": "3504", "contents": "Do Microbodies (Sg.: Microbody, uut dät Ängelske), 500 - 1000 nm., sunt litje Dingere in ne Sälle. Jo hääbe ne eenfache Membran un änthoolde spezielle Enzyme, dät konnen Hydrogenasen, Katalasen, Peroxydasen un aal sowät weese. Oafter wäide se ätter hieren Inhoold benaamd, toun Biespil hat n Microbody mäd Peroxydase \"Peroxysom\"."}
{"id": "351", "contents": "In dät frantsööske Departement Meuse (departement 55) sunt 500 Meenten (communes). Ju Lieste: A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - Q - R - S - T - U - V - W - X - Y - Z Abainville - Abaucourt-Hautecourt - Aincreville - Amanty - Ambly-sur-Meuse - Amel-sur-l'Étang - Ancemont - Ancerville - Andernay - Apremont-la-Forêt - Arrancy-sur-Crusne - Aubréville - Aulnois-en-Perthois - Autrécourt-sur-Aire - Autréville-Saint-Lambert - Avillers-Sainte-Croix - Avioth - Avocourt - Azannes-et-Soumazannes Baâlon - Badonvilliers-Gérauvilliers - Bannoncourt - Bantheville - Bar-le-Duc (Meuse} - Baudignécourt - Baudonvilliers - Baudrémont - Baulny - Bazeilles-sur-Othain - Bazincourt-sur-Saulx - Beauclair - Beaufort-en-Argonne - Beaulieu-en-Argonne - Beaumont-en-Verdunois - Beausite - Behonne - Belleray - Belleville-sur-Meuse - Belrain - Belrupt-en-Verdunois - Beney-en-Woëvre - Béthelainville - Béthincourt - Beurey-sur-Saulx - Bezonvaux - Biencourt-sur-Orge - Billy-sous-Mangiennes - Bislée - Blanzée - Boinville-en-Woëvre - Boncourt-sur-Meuse - Bonnet - Bonzée - Le Bouchon-sur-Saulx - Bouconville-sur-Madt - Bouligny - Bouquemont - Boureuilles - Bovée-sur-Barboure - Boviolles - Brabant-en-Argonne - Brabant-le-Roi - Brabant-sur-Meuse - Brandeville - Braquis - Bras-sur-Meuse - Brauvilliers - Bréhéville"}
{"id": "3510", "contents": "Konvergenz is in juu Biologie, wan two Taxa, doo nit naier mädnunner früünd sunt, daach äänelke Määrkmoale äntwikkelje. Dät kon weese, wült dät Määrkmoal algemeen n evolutionären Foardeel in dät ganse Ökosystem rakt. Biespile deerfoar sunt: Fuugele, Insekte, Fläddermuuse un eenige minner bekoande Dierte hääbe aal Juuken un kou, uutnuumen spezielle Foarmen as doo Loopfuugele, uk deermäd fljooge, wät praktisk foar doo Dierte is. Doo Fiske, ofwäil joo ne paraphyletiske Gruppe sunt, sjo bolde aal täämelk äänelk uut (dät fiskeoardige Uutsjoon) un sogoar doo Cetacea (düütsk:Wale) häbe düsse fiskeoardige Ärskienengsbielde, owwol joo sogoar Suugedierte sunt, neen \"Fiske\". Dät is eenfach goud in't Woater, wan me hydrodynamisk is, deeruum häbe sik doo Dierte in't Woater oafter konvergent äntwikkelt. Dät kon oaber uk weese, wan two Taxa, doo nit naier mädnunner früünd sunt, juu sälge Ökologiske Niske häbe un sik uut düssen Gruund konvergent äntwikkelt häbe. Deerfoar rakt dät n bekoand Biespil: Two Oarde, die Wulf (Canis lupus) un juu 1936 uutroodede Oard Thylacinus cynocephalus (düütsk: Beutelwolf, Tasmanischer Tiger) wieren sik äänelk, deeruum dät joo juu sälge Ökologiske Niske hieden (Uur Dierte joagjen). In n Artikkel Ökologiske Niske kon me tou düsse Konvergenz uk Bielden fiende. Konvergenz - uur Betjuudengen fon dät"}
{"id": "3511", "contents": "Do Berbersproaken (uk Berberisk; Berberisk: Tamazight) bildje mädnunner n Twiech fon do Afro-Asiatiske Sproaken un wäide boald in tjoon Lounde in Noud-Afrikoa. Dät Sproakgebiet lapt fon Marokko in dät Wääste bit tou dät ägyptiske Siwa in dät Aaste un fon dät Middelmeer in dät Noude bit tou de Republik Niger in dät Suude. Do maaste Spreekere rakt dät oawers in Marokko, Algerien un Libyen. Dät Berberiske wäd boald fon sowät dän Haaldeel fon do Marokkanere, n Träädel fon do Algerier un do Maure un n Füüftel fon do Lybiere. Wofuul Ljuude dät mädnunner rakt, do Berberisk baale, is nit goud bekoand, deeruum dät fuul Lounde in dän Maghreb neen Doaten uur Sproaken in hiere Foulkställengen apniemen dwoo. Do wäide schatsed ap mädnunner twiske säkstien un trüütich Millione, deerbie do litjere Gruppen, do der woonje in Tunesien, Mali, man uk in Spoanien, Frankriek, Hollound, Belgien, Düütsklound, Kanada un do Fereeende Stoate. Dän Noome, dän do maaste Berberspreekere sik sälwen reeke, is Imazighen, 'fräie Ljuude'. Tamazight, in noudelk Berberisk die Noome foar ju Sproake ap sik, is ju wieuwelke Foarm fon dän Eentaal 'Amazigh' fon 'Imazighen'. Die uureenstimmende Uutdruk in dät Tuareg is, ouhongich fon dät Dialekt 'Tamasheq/Tamahaq/Tamajaq'. Die Uutdruk Berber wäd"}
{"id": "3520", "contents": "Die Jääst, Gääst of juu Bierme (Saccharomyces cerevisiae) is aan eensälligen Pilts, die apgruund fon sin Stofwiksel (Jeesenge) wichtig bie juu Häärstaalenge fon alkoholiske Dronke, un fon so moonich aan Deech is. Hie kon sik truch Spruutjen fermoorje: 1. Dät Spruutjen 2. Juu Konjugation 3. Ne Spoore Sjuch uk: haploid, diploid"}
{"id": "353", "contents": "Et rakt noch neen ganse Lieste mäd Seelterfräiske Computer-Begriepe. Hier fint me ne litje Lieste: Benutserkonto Computer Doatäi Doatäiuurdreegenge DVD-Spieler Fäästplatte Ferteeknis Kompaktschieuwe Oubreeke Webpost Foar ju Seelterfräiske Sproake konnen jie mäd unnerstoundene Lieste oarbäidje. Dät sunt do maast bruukte diakritiske Teekene (Uumluudteekene usw.). Bruuk Alt plus ju Nuumer in ju Lieste: Personal Computer"}
{"id": "3533", "contents": "Bombogen in Rhienlound-Palts häd 1400 Ienwoonere (2010). Dät is däälich neen oainständige Meente moor, dät heert däälich as twäidgrootsten Stääddeel tou Wittlich."}
{"id": "3540", "contents": "Änglound lait in dät Suude fon dät Ailound Grootbritannien, dät aan grooten Deel fon dät Fereenigede Köönichriek uutmoaket."}
{"id": "3546", "contents": "Jeesenge is wietenskuppelk blouked die Groote Begriff foar ferskeedene mikrobielle Oubau-Reaktionen fon organiske Stofe tou Energiegewinnenge, doo sunner Suurstof geböäre. Aleer waas dät noch meener definierd as kaustere un daach düütelke Uumewondelenge fon biotiske Stoffe in uur Stoffe - also sunner kwattergen Röäk in ju Lucht. Man düsse oolde Definition träft ap Buuteresüüre-Jeesenge nit tou. Woanelk is mäd dän Begriep in't Besunnere juu Uumewondelenge Sukker tou Ethanol truch Jääst un ferskeedene Bakterien meend, juu Alkoholiske Jeesenge. Commons: Fermentation – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "3547", "contents": "Mikroorganismen is die Groote Begriff foar litje Lieuweweesen, doo me mäd bloote Oogene nit sjo kon. Me bruukt deerfoar n Mikroskop. Dät sunt oafter Eensällige Lieuweweesen, mongs oaber uk litje moorsällige. Düt Fäkwoud is touhoopesät uut Bestounddeele, doo ap ooldgriechiske Woude touräächgunge. Dät sunt μικρός (mikros), wät littik hat, un ὄργανον (Organon), wät sufuul betjuudt as Reewe, Oarbaid, Wierk, Instrument. Fon dät Woud \"ὄργανον\" kuume wäil noch moor Leen- un Froamdwoude, as \"Oargel\", man uk die Begriff \"Organe\" foar doo binnerste Deele un aal sowät. \"Organismus\" betjuudt niks uurs, as dät deer moorere Organe touhoopewierke, wät bie Mikroorganismen gewöönelk nit so touträft."}
{"id": "3548", "contents": "Eensällige Lieuweweesen, Lieuweweesen mäd bloot een Sälle, wuuden 1675 fon Antoni van Leeuwenhoek äntdäkked. Dät is neen Taxon. Eensällich sunt: Aal do Archaeen (Archaea) Do maaste Bakterien (Bacteria) Eenige Piltse (toun Biespil Jääst) Fuul fon do uurige Eukaryoten, do fröier as Protisten (Protista) touhoopefoated wuuden sunt."}
{"id": "355", "contents": "Dät Woud Literatuur (fon dät Latinske litterae) kon foar moorere Begriepe bruukt wäide. Besunners betjut die Noome Literatuur dät Skrieuwen in ne kunstelke Foarm un aal Kunst, un aal Bouke, do deerfon moaked wuuden sunt. Dät is n Unnerskeed mäd Lektüüre, dät skrieuwen wäd uum ne lichte Geskichte tou fertällen. Literatuur kon sik iendeele läite in ferscheedene Sproaken (Dööntjene un Fertälstere): Fertälstere Toukumstliteratuur Wietenskupsdichtenge Bieldefertälstere Literatuur in do fräiske Sproaken: Noudfräiske Literatuur Seelterfräiske Literatuur Wäästfräiske Literatuur"}
{"id": "356", "contents": "Literatuur uur Seelterlound un uur ju seelter Sproake fint sik in ju foulgjende Lieste. Abels 1927 = H. Abels, Die Ortsnamen des Emslandes, Paderborn 1927. Abels 1930 = H. Abels, Zur ältesten Kirchengeschichte des Emslandes, Meppen 1930. Al = H. Schulte, Die Urpfarre Oyte und Gemeinde Altenoythe, Friesoythe 1974 [Original 1948]. Ale = Oantwoude ap \"Atlas Linguarum Europæ, 1. Questionnaire\" fon J. Dumstorf, Hollen, 1975. Apnoame P. Kramer. Am = C. Baasen, Das Oldenburger Ammerland. Eine Einführung in die siedlungsgeschichtlichen Probleme der nordwestdeutschen Landschaft, Oldenburg 1927. Årh » Århammar. Århammer 1969 = N. Århammar, Die friesischen Wörter für 'Rad' ('Wheel'). In: Kopenhagener germanistische Studien (Festschrift Prof. Dr. P. Jφrgensen), Kopenhagen (Akademisk Forlag) 1969. S.35-84. Århammer 1977 = N. Århammar, Die Wurt-Namen der nordfriesischen Geestinseln und der initiale w-Schwund vor u im Friesischen. In: Onoma 21, 57-65 (1977). Århammar 1984 = N. Århammar, Die Lerche (Alauda) im Friesischen: ein Beitrag zum Atlas Linguarum Europæ. In: Miscellanea Frisica (earebondel Prof. Dr. H.T.J. Miedema), Assen 1984. S.137-152. Århammar 1986 = N. Århammar, Etymologisches um den Streß. In: Wortes Anst - Verbi gratia, donum natalicum Gilbert A.R. de Smet, Leuven/ Amersfoort 1986. Århammar 1989 = N. Århammar, Profilskizze der agrarischen Mikrotoponymie auf den nordfriesischen"}
{"id": "3561", "contents": "Ju Alkoholiske Jeesenge is n Stofwikselprozess tou Energiegewinnenge fon sowäil Jääst, as uk eenige Bakterien, wierbie Sukker un uur Kohlenhydrate in Alkohol (gnauer:Ethanol) uumewondeld wäide. Dät is wäil ju bekoandste Oard fon Jeesenge un wäd bie ju Häärstaalenge fon alkoholiske Dronke as t.B. Wien un Bjoor nutsed. Die Jääst bruukt chemiske Energie in Foarm fon Adenosintriphosphat (ATP), uum sunner Suurstof uurlieuwje tou konnen. Deertou geböärt düsse Reaktion: C 6 H 12 O 6 + 2 A D P + 2 P i ⟶ 2 C 2 H 5 O H + 2 C O 2 + 2 A T P {\\displaystyle \\mathrm {C_{6}H_{12}O_{6}\\,+\\,2\\;ADP\\,+\\,2\\;P_{i}\\;\\longrightarrow \\;2\\;C_{2}H_{5}OH\\,+\\,2\\;CO_{2}\\,+\\,2\\;ATP} } Glucose, 2 Adenosindiphosphat un 2 Phosphat reagierje tou 2 Ethanol, 2 Koolestofdioxid un 2 Adenosintriphosphat Ethanol, dät is die woanelke Alkohol (C2H5OH), is Kreepelgöitjen, dät Koolestofdioxid, dät eenfach inne Luft gungt, fonsäärm uk. Bloot dät Adenosintriphosphat (ATP) wäd bruukt. Me skäl sik nit foarstaale, dät düsse Reaktion ap eenmoal oulapt, noa, dät gungt in moorere Stappen, do der aal fon Enzyme katalysierd wäide. Moor as füüftien Prozent Alkohol kricht me mäd Jääst nit, deeruum dät die Jääst bie ne haagere Alkoholkonzentration stäärft."}
{"id": "3562", "contents": "Adenosintriphosphat, oafter oukuuted mäd \"ATP\" is n Nukleotid. Dät kumt also as Bestounddeel fon Ribonukleinsüüre (RNA) foar, oaber uk as aan wichtigen Energiedreeger, die an fuul Reaktione, doo in ne Sälle ouloope, bedeeliged is. Hier sjucht me links doo tjo Phosphate, inne Midde dän kringföärmigen Sukker un gjuchts dän Räst fon't Adenin. Sunner doo Phosphate hat dät Adenosin, dät is dan n Nukleosid, mäd trjo sukke Phosphate is dät n fulständich Nukleotid, näämelk dät Adenosintriphosphat. Waiwiesenge: In juu Teekenge is an aal doo Houke, wier niks stoant, Koolestof (C), dät is bloot nit deer wai skrieuwen."}
{"id": "357", "contents": "Literatuur uur Seelterlound un uur ju seelter Sproake fint sik in ju foulgjende Lieste. Literatuur uur Seelterlound ter Laan 1929 = K. ter Laan, Nieuw Groninger Woordenboek. Groningen 1929 (Ätterdruk Groningen 1974). ter Laan 1948 = K. ter Laan, Aardrijkskundig Woordenboek van Nederland. 's-Gravenhage/ Batavia 19482. Lang = E. Friedlaender, Güterverzeichniss des Klosters Langen in Ostfriesland. Jahrbuch der Gesellschaft für bildende Kunst und vaterländische Alterthümer zu Emden. Zweiter Band, Zweites Heft, Emden 1877. S. 19-46. Langewische = F. Langewische. In: Mitteilungen des Vereins für Altertumskunde Westfalens und des Landesmuseums der Provinz Westfalen, 11, Heft 1 (1921). Sitierd ätter Ls12. Lasch = A. Lasch, Mittelniederdeutsche Grammatik. Halle a.S. 1914. Laur 1960A = W. Laur, Die Ortsnamen in Schleswig-Holstein, Schleswig 1960 (Gottorfer Schriften 6). Laur 1960B = W. Laur, Nordseegermanische lautliche Merkmale in den niederdeutschen Ortsnamen Schleswig-Holsteins. In: Fryske Stúdzjes (earebondel Prof. Dr. J.H. Brouwer). Assen 1960. S. 389-398. Laur 1962 = W. Laur, Ortsnamen auf -um in Nordfriesland. Fryske plaknammen 13, 3-9 (1962). Laur 1967 = W. Laur, Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein, Schleswig 1967. Lb = H.G. Ehrentraut, Oldenburgisches Lagerbuch des Drosten Jacob van der Specken vom Jahre 1428. Friesisches Archiv 1, 432-489 (1849). Lc = K.L. von Le Coq, Topographische"}
{"id": "3571", "contents": "Hermann Möller (* 13. Januoar 1850 in Hjerpsted bie Tönder in Noud-Släswiek, Dänemark; † 5. Oktober 1923 in Kopenhagen) waas n deensken Historisken Linguist. Al 1851 wuud Hermann sin Foar luttersken Pestoor ap dät noudfräiske Oailound Sylt un so leerde hie uk Noudfräisk. Dan fon 1861 bit 1864 woonden jo ap dän Hallich Olound un heerde hie noch wier uur Fräisk. So wuud hie al jung Sproakferglieker. Ätter sien Universitätsstudium fäng hie 1872 oun mäd ne Noudfräiske Sproakleere, wierfoar hie uk dät Ooldfräiske un Ooldängelske studierje moaste. Deerbie foont hie uut, dät dät Noudfräiske eegentelk ap two Sproaken touräächgungt: 1. dät Fräiske fon dät Fäästlound, do Halligen un dät oolde Noudstrand, dät mäd dät Aast- un Wäästfräiske ferwant is, un 2. ju Sproake fon do Oailounde Sylt, Föhr, Amrum un Hälgelound, ju der fuul naier ferwant is mäd dät Angelsaksiske un dät Ängelske. Sien Doktorwöide kreech hie 1875 in Leipzig uur ne Unnersäikenge an ju Palatoalriege, wier hie uk do Unnerscheede bespriek twiske Ängelsk un Fräisk ap ju eene Siede un Läich- un Hoochdüütsk ap ju uur Siede. Uk ätters bleeuw hie ieuwenske sien uur Unnersäikengen mäd dät Fräiske tougong. So raisede hie 1881 ätter Näiwangerooge bie Foarel, dan ätter"}
{"id": "358", "contents": "DHO38 is dät Roupteeken fon n Loangstwoogenseender (dt. Längstwellensender) fon ju Buundesweer, in dän Wäästfoan wäästelk fon Roomelse. DHO38 soant ap ju Frequenz 23,4 kHz mäd ne Seendelaistenge fon bit tou 800 Kilowatt kodierde Mäldengen an U-Boote fon ju Buundesmarine un uur NATO-Loundere. Apgruund fon ju gjucht läige Seendefrequenz, ferbuunen mäd ne relativ hooge Seendelaistenge, is n Ämpfang noch in Woaterdjupten bit tou sowät 30 m muugelk. Die Seender benutset oachte Skirmantennen, do älk fon 352,8 Meter hooge Stäilröirmästen drain wäide. Älken Mäst stoant ap n sowät 3 Meter hoogen, zylindrisken Keramikisolator, die foar ne Sponnenge fon 300 kV uutlaid is. Do Mästen sunt mäd zylindriske Swooidämpere fersäin (ap ju Bielde as Fertjukkengen tou sjoon), do foar n stabilen Stand fon ju Konstruktion uk bie Stoarm suurgje. Ju Marinefunksteede is dät hoochste begungbere Bauwierk in West-Europa (man bloot foar Suldoate). Do oachte Mäste sunt bit tou ne Fierte fon moor as 20 Kilometer tou sjoon. Ju fuchtige Foanboudem häd bie ju Woal uum ne Steede tou waälen n wichtigen Faktor weesen. Ju Marinefunksteede bleeuw loange Tied uut militariske Gruunde n wieten Fläk ap do Koarten. Wieren do Seelter 1973 noch bliede weesen, dät jo ne deer ploande Bombenousmietsteede ferhinnerje kuuden,"}
{"id": "360", "contents": "Die Lokativ (Locativus) is n Kasus (Fal). Die Lokativ tjut Bewäägenge an. Do Präpositione fon dän Lokativ sunt in, ap, bie, ätter un Gjuchte. Dät Seelterske häd naan Lokativ, dät Limbuurchske wäil. Seeltersk Heem is heim in dät Limbuurchske. Ätter Heem is heives. Mongs is die Lokativ in dät Limbuurchske dätsälge as die Genetiv (2.Fal), as in mörges dät fon dän Mäiden of ätter dän Mäiden weese kon. Die Lokativ trout uut tou stierwen in dät Limbuurchske."}
{"id": "361", "contents": "A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - R - S - T - U - V - W - Z Et rakt 194 uunouhongige Stoaten (dt. Staaten, Länder), dät sunt do 192 Meegliedere fon dou Fereende Natione plus Taiwan un Vatikanstääd. In ju Lieste ap disse Siede sunt uunouhongige Stoaten un uk Uunouhongige Gestriche mäd Stoatus un Anärkannenge beschrieuwen. Seelter Adjektive fon Sproaken un Lounde of [1]. Aastriek Aast-Timur Afghanistan Ägypten Albanien Algerien Älfenbeenkuste (Côte d'Ivoire) Andorra Angola Antigua un Barbuda Äquatorioal Guinea Argentinien Armenien Äthiopien Australien Aserbaidschan do Bahamas Bahrain Bangladesh Barbados Belau (Palau) Belgien Belize Benin Bhutan Bolivien Bosnien Botswana Brasilien Brunei Bulgarien Burkina Faso Burundi Chile Volksrepublik China Costa Rica Dänemark ju Dominikaniske Republik Dominika Düütsklound Dschibuti Ekuador El Salvador Eritrea Estlound do Fereende Arabiske Emiroate dät Fereende Köönichriek fon Groot-Britannien un Noud-Irlound do Fereende Stoaten fon Amerikoa amerikoansk Fidschi Finlound Frankriek Gabun Gambia Georgien Ghana Grenada Griechenlound Groot-Britannien Änglound Noud-Irlound Schotlound Wales Guatemala Guinea Guinea-Bissau Guyana Haiti Honduras Ieslound Indien Indonesien Irak Iran Irlound Israel Italien Jamaika Japan Jemen Jordanien Kambodscha"}
{"id": "362", "contents": "Die Loundkring Kloppenbuurich is n Loundkring in dät Wääste fon Läichsaksen. Sien Haudstääd is Kloppenbuurich. Die Kring hiede ap n 31. Dätsember 2021 173.980 Ienwoonere en häd ne Uurfläche fon 1.418,18 km2; dät rakt n Befoulkengstichte fon 109,7 Ienwoonere je Quadroatkilometer. N Fjoondel fon ju Befoulkenge is Ruslounddüütske, wät Integrationsprobleme rakt. Fon Noud bit Suud is die Loundkring ungefeer 50 km loang un Aast-Wääst 40 km. Dät Gebiet is relativ flak mäd, do maaste Höchten sunt so twiske 30 un 40 m buppe Normoalnul. Noudelk fon Kloppenbuurich fljut ju Soeste in ju Thülsfelder Talsperre, ju 3 km loang is. Die Loundkring is Deel fon dät Ooldenbuurger Munsterlound. Mäd dän Wieser fonne Klokke beginnend in dät Noude gränse do Loundkringe Ammerlound, Ooldenbuurich, Fächt, Ossenbrääch, Oamselound un Lier. In dän Loundkring Kloppenbuurich rakt et trättien Eenhaidsmeenten. Dät sunt: Ait (Stääd) Bäärsel Böäsel Cappeln Emstek Essen Garrel Kloppenbuurich (Stääd) Lastrup Lindern Löningen (Stääd) Molbiergen Seelterlound Ätter ju Lounddaiwoal 2021 wuude do Sitte in'n Lounddai so ferdeeld: Spiegel (01.04.2005): Die Russen von Cloppenburg (blouked ap'n 11.12.2022) Commons: Landkreis Cloppenburg – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Ju Websiede fon'n Loundkring: www.lkclp.de"}
{"id": "3624", "contents": "Hermann Möller häd 1881 in Strukelje ne Woudelieste apnuumen. Dät Originoal fint sik in ju Stoatsbibliothek in Aarhus, Dänemark. Hier foulget ne Kopie fon ju Woudelieste. Eepenbeer häd Möller normoale Bleede dubbeld foolded un touhoopesäid, so dät nu two Sieden binne ne Bielde faale. Die Inhoold is alfabetisk ätter ju düütske Uursättenge, so dät hie dän wäil an Hound fon n düütsk Woudebouk ätterfräiged häd. Klik ap ne Bielde un dan noch twäie, uum ju in fulle Grööte tou bekiekjen. 1 Tittel 3 aal 5 abn 7 ank 9 aufh 11 aus 13 bes 15 blu 17 dar 19 eic 21 far 23 fri 25 gen 27 gru 29 her 31 jam 33 kle 35 kus 37 lie 39 min 41 nec 43 pfl 45 rau 47 rol 49 sca 51 scl 53 scn 55 scw 57 son 59 ste 61 sup 63 thi 65 tuc 67 unb 69 vag 71 verg 73 vers 75 vor 77 wah 79 weg 81 wet 83 wol 85 zer 87 zur"}
{"id": "3625", "contents": "Haploidie (oukuuted mäd \"n\", juun \"2n\" foar Diploidie) is juu Oainskup fon n Lieuweweesen (of ne oankelde Sälle) mäd aan Chromosomensats. Ne Sälle of n Lieuweweesen mäd düsse Oainskup is haploid. Bie fuul Lieuweweesen sunt doo Kiensällen (Gameten), also bie Dierte Säid- un Oaisällen, haploid, doo ganse Lieuweweesen oaber diploid, also mäd twäin Chromosomensatse, deeruum dät doo bee Chromosomensatse mäd doo bee Sällen fersmilte un juu Zygote, dät litje Lieuweweesen äntstoant. Dät rakt oaber uur Lieuwweesen, bie doo dät uk al moorsällige Gameten, sonaamde Gametophyten rakt. Blöimte-Sällen, doo monnelke Gameten fon fuul Plonten wäide al as Gametophyten beteekend, deeruum dät doo uut tjo Sällen bestounde. Doo konnen oaber uk gjucht groot wäide, as bie Moose, wier bolde dät ganse Gewäks haploid is, bloot juu Spoorenbol, die ap dät Gewäks sit, is diploid, also an Sporophyt. Uk bie ne Foone woakse Gametophyt (juu haploide Plonte) un Sporophyt (juu diploide Plonte) tichte apnunner: Juu groote Foone, aan Sporophyt, staalt truch Meiose haploide Spooren häär, wieruut die Gametophyt, die Foarkien, woakst, n haatfoarmich litjet Blääd mäd Wuttele, dät twäin ferskeedene Soarten fon Buulen häd: Antheridia (Sg:Antheridium) un Archegonia (Sg:Archegonium). In n Antheridium sunt Spermatozoiden, in n Archegonium is ne Oaisälle. Juu Plonte befruchted"}
{"id": "3627", "contents": "Diploidie (oukuuted mäd 2n) is, wan n Lieuweweesen aan dubbelden Chromosomensats (also twäin fulständige Chromosomensatse) häd. Dät rakt fuul diploide Lieuweweesen, foarallen monken do Eukaryoten (Dierte, Plonten, Piltse un wät me fröier unner Protisten touhoopefoatede) sunt fuul. Diploide Lieuwweesen äntstounde oafter uut ju Fersmiltenge fon twäin haploide Gameten (Kien-Sällen). Uk Moanskene sunt diploide Lieuweweesen, do sik truch ju Fersmiltenge fon haploide Kien-Sällen fermoorje. Haploidie mäd aan Chromosomensats (n) Triploidie mäd träi Chromosomensatse Tetraploidie mäd fjauer Chromosomensatse Pentaploidie mäd fieuw Chromosomensatse Hexaploidie mäd säks Chromosomensatse ... Polyploidie Gans algemeen mäd moorere Chromosomensatse"}
{"id": "3629", "contents": "Triploidie is ju Oainskup fon n Lieuweweesen, dät aan tjoofoolden Chromosomensats häd, dät hat, träi fulstandige Chromosomensatse. Ju Appelsoarte Boskoop is triploid. Ju Blöimte fon düsse Soarte is uut düssen Gruund uunbruukboar. Moonige Fiske wäide fon Moansken triploid tuchted, deermäd jo uunfruchtboar sunt. Wan aan jädden Fiske hääbe mai (Foarallen as Nutsdierte) un häd oaber nit so fuul Ploats, dan kon dät n Foardeel weese, wan do sik nit fermoorje. Bie Moansken kumt uk mongs Triploidie foar, dät fiert dan tou läipe Behinderengen un normoal stierwe do triploide Bäidene al foar hiere Gebuurt, of kuut deerätter. Ju Poagenoard Pelophylax \"esculentus\" (düütsk:Teichfrosch) is uut ne Fermiskenge fon do bee uur Poagenoarde Pelophylax ridibundus (düütsk:Seefrosch) un Pelophylax lessonae (düütsk:Kleiner Wasserfrosch) äntsteen. Deeruum dät jo oafter triploid sunt, dät hat, fon een fon do bee Uursproangsoarde twäin Chromosomensatse (also dät fulständige Genom), un fon ju uur aan hääbe, konnen triploide Poagen hiere Gene aaltiede fäärereeke, sodät ju Misk-Oard \"Pelophylax \"esculentus\" trots oafter geböärende Fäärefermiskengen mäd hiere Uursproangsoarde daach hiere Gene fon bee Oarde fäärereeke kon, deeruum dät do Uursproangsoarde bloot diploid sunt. Haploidie mäd aan Chromosomensats (n) Diploidie mäd twäin Chromosomensatse (2n) Tetraploidie Mäd fjauer Chromosomensatse Pentaploidie Mäd fieuw Chromosomensatse Hexaploidie Mäd säks"}
{"id": "363", "contents": "Buuräi is ju aktive Beoarbaidenge fon Flakten foar Plonten- un Fäitucht un foar ju Feroarbaidenge fon do Plonten un Dierte, foarallen tou Ietelweeren. Foarallen in ju USA, man uk n bitje in Düütsklound un uurswain, wäd ju oolde Buuräi fon groote Buuräie fertroangen, do me uk as \"loundwirtskaftelke Fabrike\" beteekenje kuude. Foulkskultuur (toun Biespil oolde Buuräi)"}
{"id": "3632", "contents": "Juu Weete (Triticum) is n Sleek fon Gäärs, wierfon eenige Oarde fon Buuren as Koarel anbaud wäide un sänt oolde Tieden deerfoar tuchted wäide. Hier sjucht me ne Koarte, wierap jeel dät Uursproangsgebiet fon juu Weete ienteekend is, un türkis, wier juu däälich uk ap Fäildere stoant: Juu maaste Weete, juu däälich tuchted wäd, is gnau nuumen goarneen skeene Weete, dät is juu Oard Triticum aestivum, juu is truch Bastardisierenge äntsteen un drächt sogoar moor Gene fon dän Sleek Aegilops as fon dän Sleek Triticum (dät is Weete) in sik. Skeene Weete wät oaber uk säilden noch tuchted, dät is toun Biespil, wät ap düütsk \"Einkorn\" hat, dät Triticum monococcum, ne gans oolde Oard, juu heel un aal nit bastardisierd is. Man dät is wäil däälich in bolde neen Buurenfäild moor tou fienden, eer in Museen un bie Ljoohääbere, toumoal dät insen bolde uutstuurwen waas, wült dät minner Aaren brangt. Ne Besunnerhaid is, dät doo polyploide Weete-Oarde moor Aaren brange as doo diploide Uursproangsfoarme. Hier aan Stamboom fon wäkke Weete-Oarde, doo tou näie Oarde fermisked wuuden sunt. Doo Uursproangsoarde sunt buppe teekend, wät deer bit däälich bie hääruutkeemen is, sjucht me, wan me fääre deel kieket. Deer sunt oaber nit"}
{"id": "3635", "contents": "Tetraploidie is juu Oainskup fon n Lieuweweesen mäd fjauer ganse Chromosomensatse. Haploidie - Mäd aan Chromosomensats Diploidie - Mäd twäin Chromosomensatse Triploidie - Mäd träin Chromosomensatse Pentaploidie - Mäd fieuw Chromosomensatse Hexaploidie - Mäd säks Chromosomensatse ... Polyploidie - Gans algemeen mäd moorere Chromosomensatse"}
{"id": "3636", "contents": "Pentaploidie is juu Oainskup fon n Lieuweweesen mäd fieuw ganse Chromosomensatse. Haploidie - Mäd aan Chromosomensats Diploidie - Mäd twäin Chromosomensatse Triploidie - Mäd träin Chromosomensatse Tetraploidie - Mäd fjauer Chromosomensatse Hexaploidie - Mäd säks Chromosomensatse ... Polyploidie - Gans algemeen mäd moorere Chromosomensatse"}
{"id": "3637", "contents": "Hexaploidie is ju Oainskup fon n Lieuweweesen mäd säks ganse Chromosomensatse. Haploidie - Mäd aan Chromosomensats Diploidie - Mäd twäin Chromosomensatse Triploidie - Mäd träin Chromosomensatse Tetraploidie - Mäd fjauer Chromosomensatse Pentaploidie - Mäd fieuw Chromosomensatse ... Polyploidie - Gans algemeen mäd moorere Chromosomensatse"}
{"id": "3638", "contents": "Hexaploidie is juu Oainskup fon n Lieuweweesen mäd moorere heele Chromosomensatse. Dät kon gans nutselk weese, wan Plonten apgruund fon Polyploidie gratter sunt. So äntstuuden Weete- un Äidbäien-Oarde, do fuul Ärdraach brange. Haploidie - Mäd aan Chromosomensats Diploidie - Mäd twäin Chromosomensatse Triploidie - Mäd träin Chromosomensatse Tetraploidie - Mäd fjauer Chromosomensatse Pentaploidie - Mäd fieuw Chromosomensatse Hexaploidie - Mäd säks Chromosomensatse ..."}
{"id": "364", "contents": "Luxembuurich is n litjet Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Luxembuurich un die Grootherzog fon dät Grootherzogdum is sänt 2000 Henri. Luxembuurich wäd begränsed fon Düütsklound in dät Aaste, Frankriek in dät Süüden un Belgien in dät Wääste. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Kneiff (560 m). In dät Noude rakt dän Ösling, een Hoochieuwene mäd fuul Doale. Suudelk deerfon lait dät fruchtboare, in n Truchsleek 300m hooge Gutland. Ju grootste Äi fon Luxembuurich is die Mosel. Ju Befoulkenge is grattendeels kathoolsk. 37% fon ju Befoulkenge is Buutenlounder, foarallen Portugiesen, Italiener, Frantsoosen, Belgier un Düütske. Do offitsielle Toale sunt Frantsöösk, Düütsk un Luxembuurchsk. Luxembuurich is Meedglid in ju Benelux (1944), NATO (1949), ju Europäiske Union (1957) un do Fereende Natione (1945). Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $79.400 in 2007. In 2007 waas 1% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 13% Industrie un 86% Tjoonste."}
{"id": "3644", "contents": "Dät Eepene Huus waas die oolde seelter Huustyp un wude deeruum uk Oold Seelter Huus naamd. Deerbie woonden do Ljuude touhoope mäd do Bäiste in aan Ruum, wan jo uk toun Släipen un Spinnen un sowät apaate Ruume hieden. Die grattere Typ hied al uum 1890 steenene Muuren, man do litjere wieren Fäkwierkhuuse, jo hieden somäd kloamde Woogen uut Fäkwierk, apfäld mäd Leem un Sträi. Dät hied Ferbiende mäd Onkerboolken. “Toufoarne hieden se as do oolde Seelterljuude wierene, aal een Soart Huuse. Man ätter dän groote Bround, die in t Jier [18]eenuntwintich fuul Huuse in Skäddel in Ääske broachte, do hääbe se sik gans ferbaud. Un fuul hääbe deerätter hiere Huuse ap n uur Wiese baud, wierfon ätters de Rääde weese skäl. Toueerst wo wie do oolde Huuse beskrieuwe, do uk wäil eepene Huuse heete.” Minssen, M3:121S (1846). Bit in do 1930er Jiere mout et do fuul roat hääbe, man dan baadende dät oafte, as mie fertäald wuude. Toulääst waas bloot dät Deddens Huus in Hollenerfoan uut ju Tied uum dät Jier 1800 noch uurich, wät dan in de Jiere 1952-1954 oubreeken wuude un fon dät Museumstäärp in Kloppenbuurich ankooped is. Deer is dät \"Saterhaus\" in 1955/1956 wier apbaud wuuden."}
{"id": "3647", "contents": "Cincinnati is n Stääd in dät Suudwääste fon dän Stoat Ohio in do Fereende Stoate. Ju Stääd lait an de Ohio-Äi un häd ätter ju Foulkställenge fon 2006 n Ienwoonertaal fon 332.252 binne do Meenteskeede, wiermäd se ju bit ap two grootste Stääd fon Ohio is. Ju Agglomeration, ju sik uutdient uur Deele fon do Stoaten Ohio, Kentucky un Indiana, is oawers fuul gratter un tält bolde 2 millione Ienwoonere. Ätter dän Bau fon dän Eriekanoal un dän Miamikanoal wuud ju Stääd al bolde n wichtich Zentrum fon ju Skipfoart ap e Ohio-Äi. In dät Jier 1850 hied ju Stääd al 115.000 Ienwoonere un waas deermäd een fon do two grootste Stääde wäästelk fon dät Appalachen-Gebierge. Ju Stääd wuud 1788 gruunded un 1790 \"Cincinnati\" naamd ätter ju \"Sälskup fon do Cincinnati\", n Fereen fon fröiere Offiziere uut dän Amerikoanske Uunouhongegaidsskriech, do ätter dän Kriech ätter hiere Burger-Beroup touräächkeemen wieren. Deermäd foulgeden jo dät Biespil fon dän roomske Diktator Cincinnatus, die der ätter n fon him fierden Kriechstoach fluks wier bääte dän Plouch stounde geen. Foar ju Ouskaffenge fon ju Sklaaweräi waas Cincinnati ne wichtige Twiskestation fon dän Underground Railroad. Sjuch uk: Do Seelter in Cincinnati. Fon ju Befoulkenge is 12,3"}
{"id": "3650", "contents": "Aan Äntwurf foar ne seelter Foone bruukt tjo Poapskenbleede as Symbol foar do tjo Täärpe. Ju Foone fon dän Seelter Buund häd sogoar soogen deerfon. Do Wäästfräisen hääbe siet sowät 1890 ne Foone mäd soogen Poapskenbleede, do do soogen Seelounde symbolisierje skällen. Do blaue un wiete Boanen sunt dan dät Woater un ju roode Faawe tjut deerap wai, dät do Bleede noch in t Woater uumhooch woakse, also noch jung sunt. Al fuul laanger häd ju Provinz Groningen in hiere Woapen two Fjoondel mäd Poapskenbleede foar fräiske Uumelounde. Die Gebruuk mout oawers al uut fuul allere Tieden stamme, dan in dät ooldhoochdüütske Nibelungeläid wäd boald fon \"Heer Walter fon Seelounden\", die ne Foone mäd \"Seeblätter\" hied. Ju Ferbiendenge mäd Seelterlound lät also modern, man daach rakt et Uumstände, do der uurs wai wiese. In sien Bouk \"Saterlands ältere Geschichte und Verfassung\" beskrift Georg Sello nämmelk dät Seelter Siegel, dät hie in Lübeck apfuunen hiede. Deerap sjucht hie ju bekoande Figuur, man in ju Bäätergruunde swieuwje litje Dingere (so tou sjoon 12 Stuk), dät kuuden Bloumen weese, man uk Iemen. Ap ju Teekenge deerbie is wääld foar Bloumen, man dät waas goud wan dät noch moal in Lübeck ätterkieked wäide kuude,"}
{"id": "3658", "contents": "Die Kongräs fon Wien waas n Kongräs in 1814 un 1815. As Napoleon Bonaparte sloain waas fon Prüüsen, Aastriek, Ruslound un Änglound wuude dät Kongräs heelden un dät häd do Scheede in Europa gans ferannerd. Dät Kongräs betjutte: Dät Eende fon dät Hillige Roomske Riek, Sweden kreech Norwegen fon Dänemark. Norwegen wuude ap dän 17. Moai 1814 uunouhongelk fon Sweden. Dät Sklaawenmäärked wuude ferbeeden. Dät Fereeniged Köönichriek fon do Niederlounde äntstuude, 15 Jier leeter tränne die suudelke Deel (Belgien, Luxembuurich) sik ou fon dän noudelke Deel. Prüüsen kreech ungefeer n Haaldeel fon Saksen, di saksiske Köönich waas Napoleon bit tou dät Eende fon dan Kriech tjou blieuwen. Kongräspolen. Ruslound un Prüüsen kreegen groote Deele fon Polen. Dät waas nit moor as Warschau un sien Uumgeebenge. Dät waas n Personalunion. Die Zar fon Ruslound wuude uk Köönich fon Polen. Aastriek kreech dän noudelke Deel fon Italien. Die Säärkenstoat in Italien kreech sien oolde Gruunde wieruume. Ju Swaits bleeuw näitroal. Dät Huus Bourbon kreech ju Macht in Spanien un Portugal wieruume."}
{"id": "366", "contents": "Läichsaksen is een fon do säkstien Buundeslounde fon Düütsklound, wier uk dät Seelterlound tou heert. Ätter Beieren is et dät twäide Lound wät Fläche anbeträft; dät is et fjoode in Taal Ienwoonere. Haudstääd is Hannover. Läichsaksen häd Skeede mäd do Niederlounde, Noudrhien-Wäästfoalen, Hessen, Thüringen, Saksen-Anhalt, Brandenbuurich, Mecklenbuurich-Foarpommern, Släswiek-Holstein, Hamburg un uk mäd Bremen, do der as two Enklaven oane lääse. Buppedät lait et in dät Noudwääste an ju Noudsee. Dät Skeed mäd Sleeswiek-Holstein wäd foar n groote Deel truch ju Elbe bilded. Groote Äien sunt fon dät Wääste ätter dät Aaste ju Oamse, ju Weser, ju Aller un ju Elbe. Gebiete sunt dät Oamselound, dät Ooldenbuurger Lound, dät Ooldenbuurger Munsterlound un Aastfräislound in dät Waaste, un die Harz, dät Weserbierichlound, dät Lainebierichlound, dät Schaumbuurger Lound, dät Braunsweiger Lound un ju Lunebuurger Heede in dät Aaste. Die hoochste Bierich is die Wurmbierich in dän Harz. Läichsaksen bestoant stuuns uut dän Region Hannover un do foulgjende Loundkringe: Kringfräie Stääde Braunschweig Delmenhorst Oamde Ooldenbuurich Osnabrück Salzgitter Wilhelmshoawen Wolfsbuurich"}
{"id": "3663", "contents": "Ethanol (C2H5OH) ist der bekannte Alkohol, deeruum dät dät truch Alkoholiske Jeesenge in doo alkoholiske Dronke oane is. Destillierd wäd dät uk as Fjuurenge nuumen, un uum doode Dierte in biologiske Sammelengen ientoulääsen. Dät Ethanol bestoand uut Koolestof (C), Woaterstof (H) un Suurstof (O). Uur Beteekengen sunt Äthanol, Ethylalkohol / Äthylalkohol un Spiritus (Latiensk foar \"Gäist\"). Juu Struktuurfoarmel is so tou ferstounden, dät älken Striek ne Ferbiendenge twiske two Atome is. Doo Kiele uk, juu besunnere Betjuudenge fon aan gans swotten Kiel is, dät dät deermäd an dät Molekül buunene Atom in n Faandergruund stoant, aan striepeden Kiel betjuudt, dät dät deermäd anbuunene Atom in n Bäätergruund stoant. So weet me, wo dät Molekül tjodimensionoal uutsjucht. Ne uur Muugelkaid, dät tjodimensionoal tou wiesen is sun Modell: Doo Woaterstofatome sunt wiet ienteekend, doo Koolestofatome swott un dät Suurstofatom rood."}
{"id": "3664", "contents": "Koolestofdioxid (CO2) is n Gas. Dät Koolestofdioxidmolekül bestoant uut een Koolestof-Atom (C) un two Suurstof-Atome (O) Dät Koolestofdioxid heert tou do Gase, do ju Oainskup hääbe, dät do inne Äidatmosphäre sunt un ju Waarmte fonne Sunne roaneläite, man wät deer fonne Äide wier in dät Al reflektierd wäd, dät reflektierje se toun Deel wier tourääch appe Äide. Dät is juust die Effekt, dän uk dät Glääs fon n Glääshuus foar Plonten feruurseeket: Fonne Sunne kuume Ljoacht un Woormte roane, un fuul Woormte, ju wier hääruut reflektierd wäide skuul, wäd fon dät Glääs binne heelden. So hääbe do Plonten et in n Glääshuus gjucht woorm. Deeruum dät dät die sälge Effekt is, boald me uk bie ju Wierkenge fon wäkke Gase fon aan Glääshuus-Effekt (düütsk:Treibhauseffekt) un do feruurseekjende Gase naamd me Glääshuusgase (düütsk:Treibhausgase). Bie Koolestofdioxid un uk uur Glääshuusgase rakt dät dät Problem, dät do fon Moansken in uunnatüürelk groote Massen produzierd wäide, t.B. Koolestofdioxid fon Autos un Koolekraftwierke, Methan fon unnatüürelk groote Massen fon Bäiste). Dät hat, dät die Glääshuuseffekt, die as natüürelken Effekt gjucht wichtich foar dät Lieuwend ap ju Äide is, truch Moansken kunstelk stäärker moaked wäd un mäd groote Woarschienelkhaid tou ne Klimaferannerenge fierd, ju Globoale Ärwoormenge."}
{"id": "367", "contents": "Läichdüütsk of Plattdüütsk is ne Samlenge fon ferskeedene Dialekte in dät Noudaaste fon do Niederlounde un dät Noude fon Düütsklound. Foar do Dialekte in dät Aaste Hollounds wäd Läichsaksisk bruukt (Nedersaksisch). Dät schäl dät Ooldsaksiske äntstamme. Düsse Sproake häd two oaine Wikipedien: Läichsaksisk/Plattdüütsk uut Hollound un Läichdüütsk/Plattdüütsk in Noud-Düütkslound"}
{"id": "368", "contents": "Mauritz Detten (Maurice Detten; 1767-1829) waas n Antropologe die der 1794 in Skäddel ferwielde. Hie schreeuw deerbie uur do Ljuude, hiere Oarbaid un hiere Sproake. Prof. M. D** aus Münster, Reisebemerkungen über das Niederstift Münster, im Jahre 1794, in: Neues fortgesetztes Westphälisches Magazin zur Geographie, Historie und Statistik, hg. P. F. Weddigen (Wesel: Rödersche Buchhandlung, 1798), S. 386-416. Marron C. Fort, Saterfriesische Stimmen, Rhauderfehn 1990, rakt Siede 15-16 ne Touhoopefoatenge."}
{"id": "369", "contents": "Montanus Hettema - die sik leeter de Haan Hettema naamde - (Boalsert, 28. Januoar 1796 - Ljouwert, 18. Dezember 1873) waas n katoolsken wäästfräisken Eedelmon, die der in n Suumer fon 1832 touhoope mäd dän Pestoor Rinse Posthumus dät Seelterlound besoachte. Leeter roate hie n tjuk Bouk deerfon uut, dät bolde toun Haaldeel uut oolde Uurkunden bestuude, wier die Geskichtsfoarsker nu noch Nutsen fon häd. Hettema waas n ächten fräisken Nationalist, die gjucht kritisk waas uur alles wät do Seelter hiere oolde Fräiegaide ounuumen hiede. Man hie uurdeelde uk oafte falsk. Interessant sunt eenige Texte, ne Sproakleere (wier hie dät Seelterske in dän ooldfräiske Roome twinge wol) un ne Woudelieste fon 31 Sieden. So schrift hie dan â foar oo in âge, hâmer usw. Wichtich sunt do faawige Bielden fon Wieuwljuudekloodere. Jhr. Mr. M. Hettema en R.R. Posthumus, Onze Reis naar Sagelterland. Franeker 1836, 418 Sieden un Koarte. Ätterdruk Schuster Leer 1974. Normdoaten: GND: 172156084 (OGND) | KB (Niederlounde): 068444443"}
{"id": "3693", "contents": "Anthropogene Uumewaareldfaktore sunt Uumewaareldfaktore, do fon Moansken feruurseeked wuuden sunt. So is toun Biespil dät Mjoon ap ne Mäid n anthropogenen Uumewaareldfaktor, deeruum, dät deer sunner mjoon bolde Woold ap woaksen diede. Uk ju Globoale Ärwoormenge is mäd groote Woarschienelkhaid anthropogen. Biotiske Uumewaareldfaktore"}
{"id": "3694", "contents": "Biotiske Uumewaareldfaktore sunt Uumewaareldfaktore, do fon Lieuweweesen feruurseeked wuuden sunt. So sunt toun Biespil chemiske Stoffe biotisk, wan jo fon Lieuweweesen häärstaald wuuden sunt. Anthropogene Uumewaareldfaktore"}
{"id": "3698", "contents": "Methan (CH4 is n Gas. Dät is dät eenfachste Alkan. Deeruum, dät dät as dät Glääs in n Glääshuus foar Plonten Woormte uute Atmosphäre tourääch ap juu Äide reflektiert, wäd dät, as Koolestofdioxid uk, tou doo Glääshuus-Gase (dt.:Treibhausgase) tälld."}
{"id": "3699", "contents": "As Alkane af Paraffine beteekend me sääde Koolenwoaterstoffe, dät hat, Stofe, doo uut doo Elemente Koolestof un Woaterstof bestounde, wier dät oaber neen Dubbelbiendengen rakt, bloot eenfache Biendengen. Hier is ne Lieste fon doo eerste tweelich Alkan-Oarde. Me mout beoachtje, dät dät t.B. nit bloot een Butan rakt, dät rakt deer two Isomere: n-Butan un iso-Butan. Hier sunt as Biespiele doo n-Alkane teekend."}
{"id": "370", "contents": "M. Seeling (1792-1860) skreeuw dät oolde Seelterläid (Lesebouk foar Seelterlound, Nr. 9): Wie sunt een Foulk gans sljucht un ächt Ooldfräisisk edel fon Geslächt. “Seelter läitet uus hier blieuwe hier an de Äi in Seelterlound. Hie kou wie am bäästen lieuwje Hier is Gäärs un Foan un uk Sound.“ Uk fon aan Stam un nai ferwant Fereenigt uus een fäästet Band. “Seelter läitet uus hier blieuwe hier an de Äi in Seelterlound. Hie kou wie am bäästen lieuwje Hier is Gäärs un Foan un uk Sound.“ Al laanger as twoduusend Jier Sunt wie fräi fon Gefooren hier. “Seelter läitet uus hier blieuwe hier an de Äi in Seelterlound. Hie kou wie am bäästen lieuwje Hier is Gäärs un Foan un uk Sound.“ Do oolde Fräisen Moud un Kraft Is in uus uk noch nit erschlaftt. “Seelter läitet uus hier blieuwe hier an de Äi in Seelterlound. Hie kou wie am bäästen lieuwje Hier is Gäärs un Foan un uk Sound.“"}
{"id": "3704", "contents": "Dissen Artikkel stoant in dät Wikipedia-Review. Dät Kanienken (Oryctolagus cuniculus) is juu eensige Oard uut dän Sleek Oryctolagus, die also n monotypisk Taxon is. Dät rakt uk tomme Kanienkene, doo sowäil as Nutsdierte, oaber uk as Moat fon dän Oainer heelden wäide. Dät Kanienken is n Diert mäd loange Ooren, dät gau loope kon. Sien bääterste Beene sunt uk n bitje loanger as doo faanderste Beene. An doo Fäite häd dät Kanienken loange, lieke Naile. Wüülde Kanienkene hääbe normoal ne Kop- un Rumploangte fon 35 bit 45 Zentimetere, Die Stäit häd ne Loangte fon fjauer bit soogen Zentimetere. Doo hääbe ne Sweeregaid fon 1,350 bit 2,250 kg. Tomme Kanienkene konnen litjer af gratter weese, doo, doo foar Flask-Produktion tuchted sunt, konnen toun Biespil uk 7,25 kg weege. Dät Fäl fon wüülde Kanienkene is an doo Buppere Paate griesbruun, deeruum dät deeroane swotte un ljoachtbruune Hiere truchnunnermisked sunt. Juu Näkke is jeelbruun un dät Diert häd n tännen dunkeren Kroage. Die Stäit is unnen wiet un buppe bruun bit swott. Unnen un an doo binnere Sieden fon doo Beene is dät Fäl fon't Kanienken wiet. Doo Fäite sunt uk unnen behierd. Tomme Kanienkene konnen gans ferskeeden uutsjo, doo hääbe mongs n"}
{"id": "371", "contents": "Madonna Louise Ciccone Ritchie (bädden ap dän 16. August, 1958), beeter bekoand as Madonna, is ne amerikoanske Pop-Singer-Songwriter, Donserske, Schauspielerske un n Moude-Biespil. 2005 - I'm Going to Tell You a Secret 2002 - Swept Away 2002 - 007 - Die Another Day 2000 - The Next Best Thing 1996 - Evita 1996 - Girl 6 1995 - Four Rooms 1995 - Blue in the Face 1993 - Dangerous Game 1993 - Body of Evidence 1992 - Shadows and Fog 1992 - A League of Their Own 1991 - Madonna: Truth or dare 1990 - Dick Tracy 1989 - Bloodhounds of Broadway 1987 - Who's that girl? 1986 - Shanghai Surprise 1985 - Vision Quest 1985 - Desperately Seeking Susan 1985 - A Certain Sacrifice"}
{"id": "3712", "contents": "Ethan af Äthan (C2H6) is n Alkan. Dät wäd as Fjuurenge benutsed, un is ieuwenske Methan uk aan wichtigen Bestounddeel fon dät Äidgas."}
{"id": "3713", "contents": "Propan (C3H8) is n Alkan. Dät wäd bie dän Oubau fon Äidgas of bie ju Feroarbaidenge fon Äidoulje wonnen un dan toun Biespil as Fjuurenge benutsed."}
{"id": "3714", "contents": "\"Butan\" (C4H10) is die groote Begriep foar two struktuurisomeriske Alkane. Dät rakt n-Butan un Isobutan. Dät kumt in Äidoulje un Äidgas foar un wäd as Fjuurenge un in't Keelskap toun keelen benutsed. Dät rakt two Isomere. Dät gemeensoame fon do Isomere is, dät do bee uut fjauer Koolestof-Atome un tjoon Woaterstof-Atome bestounde. n-Butan Isobutan"}
{"id": "3715", "contents": "Pentan (C5H12) is n Alkan, dät in tjo Struktuurisomere foarkumt. Dät rakt n-Pentan, Isopentan (uk 2-Methylbutan af eenfach bloot Methylbutan) un Neopentan (uk 2,2-Dimethylpropan af eenfach bloot Dimethylpropan). Do hääbe aal gemeensoam, dät se uut fieuw Koolestof-Atome un tweelich Woaterstof-Atome bestounde."}
{"id": "3716", "contents": "Tansania is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed fon... Kenia in dät Noudaaste dän Indisken Ozean in dät Aaste Mosambik in dät Suude Malawi un Sambia in dät Suudwääste Juu Demokratiske Republik Kongo, Burundi un Ruanda in dät Wääste Uganda in dät Noude."}
{"id": "3718", "contents": "Chongqing (zh:重慶 / 重庆, mäd juu Pinyin-Uumeskrift Chóngqìng) is ne chinesiske Stääd, juu in juu Ferwaltenge ap juu Stappe fon ne Provinz stoant. Juu häd offiziell ne Flakte 82.403 km2, is also bolde so groot as Aastriek, häd mäd 32.000.000 Ienwoonere bolde fjauer moal so fuul as Aastriek un jält deermäd as juu grootste Stääd fon juu Waareld. Me mout oaber beoachtje, dät die Kääden fon juu Stääd bloot 4.700.000 Ienwoonere häd, wan me deer dät ticht bebaude Gebiet buute hääruume toureekend, sunt dät 7.700.000 Ienwoonere. Die ganse Räst fon dät Ferwaltengsgebiet is tän besiedeld un me kon eegentelk nit fon een touhoopehongjende Stääd baale."}
{"id": "3719", "contents": "Do Poagenstoule (Fungi) sunt n Riek fon do Eukaryoten. Jo sunt nai früünd mäd do Dierte, wuuden oaber fröier apgruund fon hieren Phänotyp tou do Plonten tälld, mäd do jo n bitje minner früünd sunt. Die Begriep Poagenstoul wäd uk gans speziell foar ju Oard Amanita muscaria, uk: Fljoogenpilts, bruukt, foar do Fungi algemeen heerd me oafter uk dät Woud Piltse, dät wäil uut dät düütske kumt."}
{"id": "372", "contents": "Magnet-Resonanz-Tomographie (MRT, uk MRI) is ne Methode uum dät Binnere fon n Moanske outoubieldjen. Dät basiert sik ap dän Fakt, dät do Atomkäädene fon n Stof sik traale un deerbie n charakterisk Magnetfäild moakje, dät hat ‘Spin’. [Dät jält uurigens bloot foar Isotope, do der n uungeroaden Taal fon Protone plus Neutrone hääbe]. Wan me deer nu fon buute n uur Magnetfäild fon ju goude Energie ap sät, dan kon die Spin sik uumetraale. Skaltet me nu dät Magnetfäild wier uut, dan faalt die Spin in sien oolde Loage tourääch, wierbie hie n Foton mäd ne fon älk Element bestimden Energie uutsoant. Ju kon me meete un deertruch fääststaale uut wäkke Elemente die Stof bestoant. [Ferglieke wo AES jusälge Taktik anwoant ap Elektrone, wüült et sik hier uum Käädendeele honnelt]. Truch nu n Gefälle (Gradient) in dät Magnetfäild tou moakjen, kon me fääststaale wier do bestimde Atome sik befiende un so kon me mäd n Kompjuter ne ruumelke Bielde moakje. Gewöönelk wäide do Resultoate deeruum präsentierd as Snitte fon n Kop of n Körper. Deeruum hat dät uk Tomographie, fon griechisk τόμος \"Snit\"."}
{"id": "3724", "contents": "Die Panamakanoal is ne kunstelke Ferbiendenge fon dän Pazifik un dän Atlantik twäärs truch ju Loundbrääch fon Panama, ju twiske Noud- un Suudamerikoa ferlopt. Die Kanoal wuude in 1914 eepend. Uum deer truch tou kuumen, mouten do Skiepe ap ju atlantiske juust so as ju pazifiske Siede truch Slüüsen, uum ap ju Hööchte fon dän Kanoal fon sowät 26 Meetere uur ju See tou kuumen. Hie ferlopt foar n Deel in dän kunstelke Gatúnsee. Die See äntstuude fon 1907 bit 1913 truch Apstauenge fon dän Río Chagres, uum dän Kanoal in't Binnelound fon Panama ap een Hööchte tou hoolden. Fääre wäästelk lait die sonaamde Gaillard-Truchsnied, wier me Bierge fon sowät 90 Meetere Hööchte truchgreuuwen häd. Stääde tichte bie do Iengonge fon dän Panama-Kanoal sunt: Colón ap ju atlantiske Siede un ju Haudstääd Panama-Stääd ap ju pazifiske Siede. Dät rakt uk Brääge uur dän Kanoal. Ätterdät in 1492 Christoph Kolumbus as eersten Europäer ätter do Wikingere wier ätter Amerikoa keemen waas, duurde dät nit loange, dät die näie Kontinent fääre ärfoarsked wuude. In 1513 koom die Äntdäkker Vasco Núñez de Balboa as eersten ätter dät Pazifik-Ouger fon ju Lound-Äängte fon Panama. Ju eerste Idee foar n Kanoal truch ju Lound-Äängte fon"}
{"id": "3725", "contents": "N monotypisk Taxon is n Taxon, dät bloot een Unnertaxon häd. Die Taks (Meles meles) jält maasttieds as eensige Oard fon dän Sleek Meles, mongs wäd oaber uk ju japaniske Taks-Unneroard as oaine Oard blouked - dan waas die Sleek daach nit monotypisk. Dät Kanienken (Oryctolagus cuniculus) is ju eensige Oard fon dän Sleek Oryctolagus, die also monotypisk is. Die Wietenskupler Lazell hiede oaber ätter Angoawen fon Walkers Mammals of the World in ju Skrift \"A new Marsh rabbit (Sylvilagus palustris) from Florida's lower keys\" fon 1984 uurs ne Meenenge, näämelk dät Oryctolagus un Sylvilagus eegentelk nit twäin, man aan Sleek wieren. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "3726", "contents": "Wittlich is juu Hööftstääd fon dän Loundkring Bernkastel-Wittlich in Rhienlound-Palts. Dät häd ne Flakte fon 49,64 km² un hiede in't Jier 2008 17.763 Ienwoonere. Juu Stääd lait in't Doal fonne Lieser, ne Äi juu in juu Mosel fljut. Uurspröängelk waas deer bloot juu Käädenstääd Wittlich. In 1969 wuuden deer doo foulgjende Noabermeenten ienmeented: Bombogen Dorf Lüxem Neuerburg Wengerohr"}
{"id": "3727", "contents": "Alla breve (italienisk foar \"ätter ju Brevis, Symbol: ) is n Begriep uut ju Musik un betjut, dät me aan 4/4-Takt as aan 2/2-Takt spielje skäl. Me tält also nit in Fjoodendeele, man in hoolwe Nooten, wiertruch dät Tempo dubbeld so gau is as normoal."}
{"id": "373", "contents": "Die Manierismus is een Uurgongsfoarm twikse Renaissance un Barock, ju Määrkmoale fon bee häd. Bekoande Moalere sunt Domínikos Theotokópoulos (\"El Greco\") un Michelangelo Buonarroti. Manieristiske Baukunst: Een Huus in Krakau, Polen Een Orangerie in aan Park in Richelieu (Indre-et-Loire), Frankriek. Manieristiske Moaleräi: Maria truurt uum Kristus, moald fon Angelo Bronzino Kristus in Emmmaus, moald fon Paolo Veronese"}
{"id": "3730", "contents": "Juu Brevis is in juu Musik ne dubbelde Ganse Noote, dät hat, juu bestoant uut oachte Fjoodendeele, fjauer hoolige af two Ganse."}
{"id": "3732", "contents": "Die Tschad is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed fon... Libyen n Sudan juu Zentroalafrikoanske Republik Kamerun Nigeria Niger"}
{"id": "3733", "contents": "Tunesien is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed fon... Dät Middelmeer Libyen Algerien"}
{"id": "3734", "contents": "Uganda is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed fon... Kenia in dät Aaste Tansania in dät Suude Ruanda in dät Suudwääste ju Demokratiske Republik Kongo in dät Wääste Suud-Sudan in dät Noude"}
{"id": "3735", "contents": "Juu Zentroalafrikoanske Republik is n Lound in Afrikoa. Dät wäd begränsed fon... n Sudan juu Demokratiske Republik Kongo juu Republik Kongo Kamerun n Tschad"}
{"id": "3736", "contents": "Aast-Timor is n Stoat in dät Aaste fon dät Ailound Timor (Suudaast-Asien). Dät Wääste fon dät Ailound heert tou Indonesien."}
{"id": "3737", "contents": "Aserbaidschan is n Lound in Asien un Europa. Aserbaidschan lait wäästelk fon juu Kaspiske See un häd Andeele fon n Kaukasus, an dät Skeed tou n Iran uk an doo Talyschbierige. Noaberlounde sunt die Iran, Armenien, Georgien un Ruslound. Ne Exklave fon Aserbaidschan, juu Autonome Republik Nachitschewan häd uk n alwen Kilomeetere loang Skeed tou juu Turkäi."}
{"id": "3738", "contents": "Bangladesch is n Lound in Asien. Bangladesch wäd toun grootsten Deel fon Indien uumesleeten, man dät gränsed uk an Myanmar (Uk \"Burma\" naamd) un an dän Golf fon Bengalen."}
{"id": "3739", "contents": "Bahrain is n Ailoundstoat in n Persisken Gulf, Asien."}
{"id": "374", "contents": "Manx is ne keltiske Sproake, ju der boald wäd ap dät Ailound Man twiske Groot-Britannien un Irlound. Die lääste Spreeker fon dät Manx waas Ned Maddrell, hie stoorf 1974. Ätters sunt do dan ounfangd, ju Sproake wier tou Lieuwend tou brangen. Fuul Ljuude leere ju as twäide Sproake un deer wäide wier Bäidene ap Manx apleeken. Däälich baale 23 Ljuude Manx as Määmesproake un 2.223 as twäide Sproake (2022). Dät Manx heert mäd dät Iriske un dät Skottiske Gälisk tou do Goideliske Sproaken un is also gjucht ferskeeden fon dät Walisiske. Deertou is ju Sproake gjucht beienflouded fon dät Ooldnordiske, deeruum dät do Vikinger deer siedelden. In dät 18. Jierhunnert wuude Manx fon 20.000 Moanskene boald, sowät ju ganse Befoulkenge fon dät Ailound Man. In dät Jier 1765 wuude dät Ailound fon dät Köönichriek Grootbritannien annektiert un deermäd koom ju ängelske Sproake ätter dät Ailound wai, ju unner politisken un sozioalen Druk wichtiger wuude as dät Manx. 1899 wuude ju Yn Cheshaght Ghailckagh (Ju Manx-Gäliske Sälskup) apgjuchtet, uum ju Ailoundsproake tou bewoarjen. Bie ju Foulkställenge 1901 boalde 9,1 % fon do Bewoonere fon Man noch Manx, man een groot Deel deerfon waas aal oolder as 50 Jier. In do 1930er"}
{"id": "3740", "contents": "Bhutan is n Lound in Asien, twiske China un Indien."}
{"id": "3741", "contents": "Dät rakt sänt dän Chinesisken Burgerkriech two Lounde, do sik dän Noome China reeke: Ju Foulksrepublik China (Die grootste Deel fon China) Ju Republik China (Ap dät Ailound Taiwan)"}
{"id": "3742", "contents": "Brunei is n Lound ap dät asiatiske Ailound Borneo. Dät wäd fon Malaysia un ju Suudchinesiske See begränsed."}
{"id": "3743", "contents": "Georgien is n eurasisk Lound. Dät wäd begränsed fon ju Swotte See, Ruslound, Aserbaidschan, Armenien un ju Turkäi."}
{"id": "3744", "contents": "Indien is n groot Lound in Suud-Asien an dän Indiske Ozeoan. Ju Haudstääd is New Delhi un die Präsident fon ju Republik is siet 2007 Pratibha Patil. Indien wäd begränsed fon China, Nepal un Bhutan in dät Noude; Birma, Bangladesch un die Golf fon Bengalen in dät Aaste; Sri Lanka in dät Suudaaste; die Indiske Ozeoan un do Maledive in dät Suudwääste; ju Arabiske See in dät Wääste; Pakistan in dät Noudwääste. Indien is n groot Hoolichailound. Londskuppelk kon dät in träi Paate apdeeld wäide: Dät Noude fon dät Lound lait in dät Himalayagebierge un sien Uutloopere Pamir un Karakorum un is deertruch gjucht biergich. Die Kanchenjunga mäd 8.598 Meter is die hoochste Punkt. Fääre ätter dät Suude lääse do groote Flächen. Hier ferloope uk do groote Flusse, die Ganges un die Brahmaputra, do der uutloope in dät noudelke Eende fon dän Golf fon Bengalen. Truch disse Flusse is dät Gebiet gjucht fruchtboar. In dät Wääste lait ju Tharwöiste un dät Suude n groot Hoochlound, die Dekkan. Dät Hoochlound lait twiske dän Golf fon Bengalen un ju Arabiske See. An bee Kaanten wäd dät Hoochlound begränsed fon Bierichriegen, do Aast- un Wääst-Ghats. Dät Klimoa is subtropisk bit tropisk. Indien is"}
{"id": "3745", "contents": "Indonesien is n Ailoundstoat in Suudaast-Asien. Ap dät Ailound Borneo lait dät Skeed tou Malaysia, ap dät Ailound Näiguinea lait dät Skeed tou Papua-Näiguinea un ap dät Ailound Timor lait dät Skeed tou Aasttimor. Indonesien National Museum fon Indonesien in Midde Jakarta Dät Nationoal Monument Dät Nationoal Monument Wisma 46, Indonesiens hoochste Büro-Gebäude, twiske do Wulkenkratsere fon Jakarta. Jalan Thamrin, ju Haudallee in Midde Jakarta N Such in dän Gambir-Boanhoaf in Midde Jakarta Dät Bung Karno Stadium kon 100,000 Toukiekere bierge Koarte fon Indonesien Provinze fon Indonesien Malioboro, ju bekoandste Sträite in ju Stäädmidde fon Yogyakarta Trans Jogja Bus. N gau Bus-Truchraise-System in ju Stäädmidde fon Yogyakarta N Köär fon indonesisk Ieten, deerbie Soto Ayam (Hannesoppe), sate kerang (Skoalendierte Kebabs), telor pindang (ounlaide Oaiere), perkedel (Frites), un es teh manis (swäiten Ies-Tee) An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Pindad Panser \"Anoa\" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 Indonesian Naval vessels Indonesian Naval vessels B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s A Javanese engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch Buffalo, January 1942. Mazda6 used by the Jakarta Metro Highway Patrol (Ditlantas Polda Metro Jaya) as a"}
{"id": "3746", "contents": "Die Irak is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Bagdad. Die Irak wäd begränsed fon: n Iran n Persisken Gulf Kuwait Saudiarabien Jordanien Syrien juu Turkäi Wichtige Äien sunt Euphrat un Tigris. Irakkriech Kurdistan"}
{"id": "3747", "contents": "Die Iran is n Lound in Asien. Die Iran lait twiske ju Kaspiske See un dän Indisken Ozean mäd n Persisken Gulf un n Gulf fon Oman. Noaberlounde sunt: Turkmenistan Afghanistan Pakistan die Irak ju Turkäi Armenien Aserbaidschan"}
{"id": "3748", "contents": "Die Jemen is n Lound ap dät Arabiske Hoolichailound in Suudwääst-Asien. Die Jemen lait an dät Roode Meer, dän Gulf fon Aden un dät Arabiske Meer, dät sunt aal Uutloopere fon dän Indisken Ozean. Noaberlounde sunt Saudiarabien un die Oman."}
{"id": "3749", "contents": "Jordanien is n Lound in Faander-Asien. Noaberlounde sunt die Irak, Saudiarabien, Israel un dät Wäästjordanlound, dät toun Deel unner palästinensiske Ferwaltenge stoant. Dät gränsed uk an dän Gulf fon Akaba un an dät Doode Meer."}
{"id": "375", "contents": "Margaretha (Gretchen of Gräiitje) Grosser (* 20. September 1934 in Roomelse - 20 Juli 2019) waas n pensioniert Büro-Anstoalde, Skrieuwerske un Uursätterske. Ju skreeuw uur persöönelke Geskichten, Dööntjene un Märchen. Hiere Uursättengen wieren foarallen Bäidensbouke. Fon hiere Foarnoome rakt et ferskeedene Skrieuwwiesen. Hiere offizielle Gebuursnoome is Margaretha, man do maaste Ljuude kwieden eenfach Gretchen. Ap eenige Bouke stoant die Foarnoome Gräitje, wät ju seelterfräiske Noome weese skuul. Grosser wuude ap n 20. September 1934 in Roomelse bädden. 1941 geen ju in ju Gruundskoule, deerätter 8 Jiere Foulksskoule un 2 Jiere in ju Hondelskoule. Ätter hiere Leere as Stenotypisten oarbaidede ju 25 Jiere as Büro-Anstoalde. Uur hiere Juugend häd ju n Masse skreeuwen in hiere Bouke. Uur hiere Baabe skreeuw se ju Kuutskichte Wiehnachten 1945, Roschestwo, uur hiere Määme ju Kuutskichte Skousters Huus un algemeen uur hiere Bäidenstied skreeuw se Paasken in mien Bäidenstied. Ätter hiere Pensionierenge fäng ju in't Jier 1989 tou skrieuwen. Ju wüül ju seelter Sproake nit bloot mundelk fäärereeke, man uk skriftelk fäästlääse. In disse Tied fäng ju oun mäd seelter Stukke in dän General Anzeiger. In do eerste Jiere as Skrieuwerske honnelje sik dan uum spoasige un iedenste Geböärnisse in dät Deegeslieuwend. Do wuuden maast uut"}
{"id": "3750", "contents": "Dät Pleistozän waas ne Äidgeschichtelke Serie ätter dät Pliozän un foar dät Holozän. Die Begin fon't Pleistozän waas foar sowät 2.588.000 un dät Eende foar sowät 11.700 Jiere."}
{"id": "3751", "contents": "Dät Holozän is ju Äidgeschichtelke Serie, in ju wie däälich lieuwje. Dät begon mäd dät Eende fon dät Pleistozän foar sowät 11.700 Jiere."}
{"id": "3752", "contents": "Dät Pliozän is waas ne Äidgeschichtelke Serie ätter dät Miozän un foar dät Pleistozän. Dät Pliozän begon foar sowät 5.332.000 Jiere un eendede foar sowät 2.588.000 Jiere."}
{"id": "3753", "contents": "Dät Miozän waas ne Äidgeschichtelke Serie ätter dät Oligozän un foar dät Pliozän. Dät Miozän begon foar sowät 23.030.000 Jiere un eendede foar sowät 5.332.000 Jiere."}
{"id": "3758", "contents": "Nyctinomops aurispinosus is ne Oard fon Fläddermuus. Dät Diert frät foarallen Insekten mäd wooke Körpere (neen häd Chitin-Buutenskelett). Nyctionomops aurispinosus lieuwet an do mexikaniske Kusten (Aast un Wääst), in dät Suude uk in dät mexikaniske Inlound, Kolumbien, Peru, Bolivien, Venezuela un Aast-Brasilien. Ätter een WälleReferenz-Failer Uungultige <ref>-Ferweendenge: „name“ is uungultich of tou loang. rakt dät ju Oard uk ap Kuba, in uurs ne Wälle stoant deer niks fon, wäil oaber, dät do uk in Ecuador un Paraguay sunt. Deer lieuwje se bit 3.150 Meetere Hööchte, foarallen oaber unner 1000 Meetere in suumergräine tropiske Woolde, in n Busk, in Toudenwoolde un druuge Woolde. Die Begjucht fon ju IUCN"}
{"id": "3759", "contents": "As Äidgeskichtelke Serie of eenfach bloot Serie beteekent me in ju Chronostratigraphie n äidgeskichtelk Tiedoaler, dät normoal moorere Millionen Jiere uumfoatet, wan nit moorere tjoon Millionen Jiere. Die Begriep is fergliekboar, man nit Synonym mäd dän Begriep \"Epoche\" uut ju Geochronologie."}
{"id": "376", "contents": "Die Mars (Symbol: ) is die fjoode Planet fon uus Sunnensystem. Sin Noome kumt fon dän roomsken Kriechsgoad Mars. Ju Atmosphäre bestoant foarallen uut CO2. Ju is oaber täämelk tän, mäd säks Millibar bedrächt hieren Druk minner as een Prosänt fon dän Luftdruk appe Äide. Ju Faawe fon dän Heemel sjucht ap n Mars rosa uut, dät kumt fon swieuwjende litje Iersendeele. Fier buppe rakt dät Ieswulken uut fäärsen CO2 und Woater. In n Suumer rakt dät uk mongs an hooge Bierichspitsen Wulken. Rien rakt dät deer oaber nit. Ap ju Uurfläche fon Mars meent me Spuuren fon Woater tou sjoon."}
{"id": "3760", "contents": "Ju Chronostratigraphie is ne Wietenskup, ju Steene ätter dät Oaler fon hiere Äntstoundenge oardent. Ju Chronostratigraphie is n Deelgebied fon ju Stratigraphie, ju säärm n Deelgebied fon ju Geologie is."}
{"id": "3761", "contents": "Mäd \"Stratigraphie\" is in n geologisken Touhoopehong dät Deelgebied fon ju Geologie, dät sik mäd Loagen fon (foarallen) Sedimentsteenmassen beschäftiget, un do hiere tiedelke Touoardenge."}
{"id": "3762", "contents": "Dät Oligozän waas ne Äidgeschichtelke Serie. Dät koom ätter dät Eozän un foar dät Miozän. Dät Oligozän begon foar sowät 33.900.000 Jiere un eendede foar sowät 23.030.000 Jiere."}
{"id": "3764", "contents": "Dät Eozän waas ne Äidgeschichtelke Serie ätter dät Paläozän un foar dät Oligozän. Dät Eozän begon foar sowät 55.800.000 Jiere un eendede foar sowät 33.900.000 Jiere."}
{"id": "3765", "contents": "As Chronospezies beteekend me ne Oard ätter dät evolutionäre Oardkonzept."}
{"id": "3766", "contents": "Ju Oard is ne Stappe in ju biologiske Systematik. Ju Phylogenetiske Systematik koant bloot Oarde un Supraspezifiske Taxa. Ju Oard kon in ju Biologie definierd wäide truch... Dät Biologiske Oardkonzept beteekent as Oard ne Gemeenskup fon Individuen, do sik mädnuuner moorje konnene. Dät is maasttieds ne Meenskup fon moorere Populatione, do nit gans so oafter, daach mongs noch fermiskje. Wo ju Oard tiedelk begränsed wäide mout, is nit kloor definierd, mongs wäd kweeden, dät me ätter n poor hunnert Generatione nit moor fon ju sälge Oard baale kon, man neemens wol kweede, wie Moanskene wieren däälich ne uur Oard as do Moanskene foar n poor duusend Jiere. Dät Evolutionäre Oardkonzept: So wäd dät definierd, wan me ne ganse Äntwikklengslinie meent (ne Oard fon hiere Äntstoundenge uut ne Apkleeuwenge fon ne allere Oard bit tou hiere oaine Apkleeuwenge in two näie Oarde) - gans egoal, wofuul Evolution in düssen Tiedruum geböärt. Ne so definierde Oard hat uk Chronospezies."}
{"id": "3769", "contents": "N Ferbiend is ne portoalfoarmige holtene Dreegekonstruktion in n Buurenhuus, ju der bestoant uut twäin of moor Stonnere, do der mädnunner ferbuunen sunt truch aan of twäin horizontoale Ferbiendsboolken. Do ferskeedene Ferbiende sunt wier mädnunner ferbuunen truch do Rimme, do der winkelgjucht ap do Ferbiende ferloope. Aal Winkele fon ju Konstruktion wäide stutsed fon Steekbeende un Jachtbeende. Do Stonnere stounde oafte ap muurde of aan Steen bestoundene Funnemänte. Ap do Ferbiende stounde do Sponstokke (dät Speerwierk), mäd do Huuslatten, do ju Toake of dät Dak dreege. Do Sponstokke mäd Steekbeende usw konnen fuul ferskeedene Foarme ounnieme un unnerskeede sik in do ferskeedene Buurenhuuse. Dät rakt two Typen fon Ferbiende, nämmelk dät Loangsferbiend un dät Twäärsferbiend. Bolde aal Buurenhuuse hier in t Noude sunt mäd Twäärsferbiend baud, dät winkelgjucht ap ju Laangtegjuchte fon dät Huus stoant. Dit Ferbiend bestoant uut do twäin Stonnere, ferbuunen fon dän woagegjuchte Onkerboolke. Dissen Ferbiendsboolke stat mäd ne Tappe truch dän Stonner un is deerbääte feronkerd mäd aan of twäin holtene Döäwele (Pännen), of Kiele. Dissen Typ rakt dät in dät seelter eepen Huus un me fint dät fääre in dät Nouddüütske un Holloundske Inlound. Bie dissen Typ Ferbiend lait die Ferbiendsboolke ap do Stonnere un"}
{"id": "377", "contents": "Ju Mathematik is ju Leere fon do Taale un Foarme. Ju Mathematik oarbaidet - uurs as Physik un Chemie - deduktiv un kon deeruum uk tou do Moanskewietenskuppe reekend wäide. Algebra Analyse Geometrie Statistik Ju Mathematik oarbaidet mäd bestimde Teekene."}
{"id": "3770", "contents": "Nyctinomops feromosaccus is ne Oard fon Fläddermuus. Doo Dierte sunt in suudwäästelke Deele fon doo USA un in dät noudelke un wäästelke Mexiko tou fienden. Joo lieuwje an fälsige Bierichouhonge un Steenwoogen in juu Wüüste fon Arizona, oaber uk in Bauwierke. Deer bildje se Gruppen, doo gewöönelk minner as hunnert Dierte uumfoatje. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "3772", "contents": "Dät Paläozän af Paleozän waas ne Äidgeschichtelke Serie. Dät is juu eerste Serie in dät System Paläogen, koom also ätter juu leete Kriet-Tied un foar dät Eozän. Dät Paläozän begon foar sowät 65.500.000 Jiere un eendede foar sowät 55.800.000 Jiere."}
{"id": "3775", "contents": "Dät Northern Territory (Noudelke Territorium) is n Buundesterritorium fon Australien. Dät häd ne Flakte fon 1.349.130 km² un in't Jier 2014 tällde me 243.700 Ienwoonere, wierfon sowät 31% Aborigines sunt, foarallen Pitjantjatjara, Arrernte, Luritja, Warlpiri un Yolngu."}
{"id": "3776", "contents": "Tasmanien is n Ailound fon Australien. Dät häd ne Flakte fon 68.400 km² un in't Jier 2014 wuuden 517.000 Ienwoonere täld. Dät wuud dän 24 November 1642 äntdäkt fon dän Schipper Abel Tasman fon Groningen. Tou doo bekoande Dierte fon Tasmanien heerde juu Oard Thylacinus cynocephalus (düütsk:Beutelwolf) un heert bit däälich juu Oard Sarcophilus harrisii (düütsk: Beutelteufel). Bee Oarde sunt ap dät australiske Fäästlound al loanger uutstuurwen, fielicht truch juu Ienfierenge fon dän Dingo."}
{"id": "3777", "contents": "Queensland is n australisken Buundesstoat. Queensland häd ne Flakte fon 1.730.650 km² un in't Jier 2014 wuuden 4.750.500 Ienwoonere täld, deer lieuwje uurigens 26 % fon do Aborigines in't heele Australien."}
{"id": "3778", "contents": "New South Wales is aan australisken Buundesstoat, wier mäd sowät soogen Millionen Ljuude moor as n Träädel fon juu heele australiske Befoulkenge lieuwet. Deer woonje uungefeer 7,565,500 Moanskene (2014)."}
{"id": "3779", "contents": "Victoria is n australisken Buundesstoat. Dät häd ne Flakte fon 227.420 km² un in't Jier 2014 wuuden 5.866.300 Ienwoonere täld."}
{"id": "378", "contents": "Noudmakedonien is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Skopje. Die Präsident fon ju Republik is Stevo Pendarovski. Noudmakedonien wäd begränsed fon: Serbien in dät Noude, Bulgarien in dät Aaste, Griechenlound in dät Suude, Albanien in dat Wääste."}
{"id": "3780", "contents": "South Australia (\"Suudaustralien\") is n australisken Buundesstoat mäd ne Flakte fon 983.480 km² un 1.698.600 Ienwoonere (in't Jier 2055)."}
{"id": "3781", "contents": "Western Australia is n Buundesstoat fon Australien mäd ne Flakte fon 2.529.880 km² un 2.565.600 Ienwoonere (in't Jier 2014)."}
{"id": "3785", "contents": "Otomops is n Sleek fon do Fläddermuuse. Oard Otomops martiensseni MATSCHIE, 1897. Ju Oard lieuwet in ju Zentroalafrikoanske Republik, ju Republik Kongo, Dschibuti, Äthiopien, ju Demokratiske Republik Kongo, Uganda, Kenia, Tansania, Angola, Simbabwe, Malawi, Botsuana, Mosambik, Madagaskar un dät Aaste fon Suudafrikoa Unneroard Otomops martiensseni martiensseni MATSCHIE, 1897 (ju Nominatfoarm) Unneroard Otomops martiensseni icarus CHUBB, 1917 Oard Otomops wroughtoni THOMAS, 1913. Ju Oard lieuwet in Suud-Indien Oard Otomops formosus CHASEN, 1939. Ju Oard lieuwet ap Java Oard Otomops johnstonei KITCHENER, HOW un MARYANTO, 1992 Ju Oard lieuwet ap dät Ailound Alor in do Litje Sunda-Ailounde Oard Otomops papuensis LAWRENCE, 1948. Ju Oard lieuwet in Papua-Näiguinea Oard Otomops secundus HAYMAN, 1952. Ju Oard lieuwet in dät Noudaaste fon Näiguienea. Oard Otomops madagascariensis DORST, 1953. Ju Oard lieuwet ap Madagaskar. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "3786", "contents": "Näiguinea is n Ailound, dät tou n australisken Kontinent heert, politisk oaber in dät Wääste tou Indonesien heert un in dät Aaste fon n oainen uunouhongigen Stoat (Papua-Näiguinea) bedäkt wäd. Do uursproangelke Bewoonere sunt do Papuas. Ätter ju Befräienge fon Indonesien in 1959 beheelten do Niederlounde Wääst-Näiguinea as Kolonie. Noch 1956 wuud die Obano-Apstand deelsloain mäd moor as 100 Doode. Leeter wuud do Papuas Oainständegaid in Foaruutsicht stoald, man unner Druk fon do Fereende Stoate moast dät Lound 1962 uurroat wäide an do Fereende Natione, do dät leeter an Indonesien uurdruugen. Ätters sunt fuul Indonesier ätter Wääst-Näiguinea keemen. Wäkke Papuas betrachtje do Indonesier as Besättere."}
{"id": "379", "contents": "Juu Mechanik is n Deelgebiet fon juu Physik. Dät is juu Leere fon juu Bewäägenge fon juu Materie in Ruumte un Tied. Tou dät Fäild fon Mechanik heere: Schienlood"}
{"id": "3790", "contents": "Java is n indonesisk Ailound, dät toun grootsten Deel truch Vulkanismus äntsteen is. Ap Java lait uk juu indonesiske Hööftstääd Jakarta. Java is een fon doo Groote Sunda-Ailounde in n Indonesisken Archipel. Commons: Java – Mediendoatäie"}
{"id": "3796", "contents": "Die Waarelddeel af Kontinent Australien lait twiske dän Indisken Ozean un dän Pazifiske Ozean. Oafter wäide noch doo litje pazifiske Ailounde, foarallen Näiseelound deertounuumen, dät grattere Gebiet wäd dan as Ozeanien beteekend. Dät gliek naamde Lound Australien bedäkt dät ganse Fäästlound fon n Waarelddeel Papua-Näiguinea lait in dät Aaste fon dät Ailound Näiguinea Indonesien häd ne Provinz in dät Wääste fon dät Ailound Näiguinea."}
{"id": "380", "contents": "Ju Techniske Mechanik is aan Deel fon ju Mechanik. Ju bruukt do physikoalske Gruundlääsen foar techniske Systeme un behonnelt foar aaln do fääste Köärpere, do in ju Technik wichtich sunt. Wier ju ap uut is, is foaraaln ju Bereekenge fon do Krääfte, do in do Köärpere wierkje. Foarleesengen in techniske Mechanik sunt fäästen Bestounddeel in do Studiengonge fon dän Maskienenbau un dät Bauingenieursweesen. Buppedät wäd ju in noch moor Ingenieurswietenskuppe behonneld, t.B. in ju Elektrotechnik, dät Industriedesign of dät Wirtskupsingenieursweesen, man deer is dät fon wät litjere Betjuudenge. Ju Techniske Mechanik skäl do theoretiske Bereekengs-Ferfoaren reeke, do biespilswiese in dän Maskienenbau un ju Baustatik bruukt wäide. Ju oaintelke Bemeetenge Baudeele of Dreegwierke, ju Uutwoal fon do Wierkstoffe un aal sowät wäd dan fon uur Disziplinen uurnuumen, do wät naier bie'e Praxis stounde, biespilswiese ju Konstruktsjoonsleere of ju Bedrieuwsfäästegaid. Deerbie is ju Techniske Mechanik dan een Hälpswietenskup. Wier dät in ju Techniske Mechanik uum gungt: Do Sätgjuchte fon ju klassiske Mechanik, mathematiske Modelle fon do mechaniske Touhoopehonge fon physiske Köärpere, spezifiske un ratsjoonelle Methoden fon ju bereekenjende Analyse fon mechaniske Systeme. Klassisk wäd ju Techniske Mechanik iendeeld in: ju Statik, ju sik mäd Krääfte ap rauende (uunbewäägede) Köärpere (haudseekelk mäd eendimensionoale"}
{"id": "3807", "contents": "In't Seelterlound roate dät aleer un uk däälich noch gjucht fuul Familien, do n Roupnoome af Bienoome ieuwenske hieren offiziellen Noome, dän \"Skrieuwnoome\", hääbe. Deer sunt fielicht 'n poor Spitsnoomen deerbie, man do maaste Noomen sunt wäil truch do Jierhunderte uut do uursproangelke Noomen fon Bewoonere fon do Steeden (maastens Buuräien) biebiheelden wuuden, deeruum rakt dät wäil uk dän Begriep \"Huusnoome\", die oaber uk foar do offizielle Noomen bruukt wäd. Uk wan die Skrieuwnoome wikselde, t. B. deertruch, dät 'n Mon mäd uurs n Noome in ju Familie ienhilkede, wuude die oolde Roupnoome biebeheelden. (Sjuch uk: Huusnoomen) Do Noomen stounde bie ju Buurskup, wier do Ljuude däälich woonje. Do Noomen, do der al loange uutstuurwen sunt af wier do Ljuude nit moor in Seelterlound woonje, stounde nit ap ju Lieste. Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge Pünt - Warnkens Snieders - Mödden - Bielde fon Snieders Fräisk Huus uut 1823 - Dät ooldste Huus, wät noch in't Täärp stoant. (Bielde: Th. Deddens) Sievers (Burs) - Brands Ti(e)lkens - Büter - Dät wieren fröier Weeuwere, jo goolten in 't Täärp as do bääste Weeuwere. Tamburs - Helmers - sjuch bie Heeselbierich (Bääte dän Kanienkenbusk wuud fröier tou Skäddel rekend, däälich heerd"}
{"id": "381", "contents": "Ne Meente is juu litste politisk-geographiske Eenhaid. Mongs is dät nit bloot een Täärp af ne Stääd, sunnern moorere Täärpe (as juu Meente Seelterlound), af ne Stääd mäd doo uumlääsende Täärpe. Meente Seelterlound"}
{"id": "3818", "contents": "Unner dän Begriep Sport wäide ferskeedene Oarde fon Bewäägenge, Spil un aal sowät touhoopefoated, do maasttieds fon dän moanskelken Körper uutfierd wäide. Dät rakt t.B. oaber uk Motorsport, wier do Moansken bloot n Woain stjuure un betjoonje moutene. Do oolde Seelter hieden uk al apaate Sporte un deer sunt fuul näie bietou keemen. Dät rakt toun Biespil also: Balspil Tennis Kaalje Kuusje Foutbal Fiskje Joagje Riedersport Sköäwelje"}
{"id": "382", "contents": "Menen (frantsöösk: Menin) is ne Stääd in ju Provinz Wääst-Flandern in Belgien. Ju Stääd häd goud 32.000 Ienwoonere. In dät Gestrich deer uumetou wäd ju Stääd Mjinnde of Meende naamd, in dän Räst fon ju Provinz wäd dän Noome Mjeenn bruukt. Wäil uut dän eerste Waareldkriech stamt n seelter Riemsel: Och wät meenen, Meenen lait in Flandern, Flandern lait unner n Kustäit, un wan ju Ku micht is et aal wäit . Dät wuud wäil bruukt, wan wäl kwad: 'Iek meene....' Kustäit belukt sik fielicht ap ju Äi Koestaart. Ju Stääd is äntsteen an ju Leie, ap dän Honnelswai Brügge-Lille (Ryssel). Ju ooldste Noomenmäldenge stamt uut 1087. As Scheedstääd wuude Menen al ädder befäästiged. Do eerste Uumwaalengen datierje uut 1578. Twiske 1579 un 1830 wuude Menen two-untwintichmoal beleegerd. Ju Leie spielde ne wichtige Rulle in ju Äntwikkelenge tou n wichtich Leekenzentrum. In dät 16. Jierhunnert waas ju Stääd berüümd uum hiere Bjoor un tälde domoals 104 Bjouermästere. In dät Jier 1548 wuud n groot Deel fon ju Stääd truch Bround in de Ääske laid."}
{"id": "3822", "contents": "Borneo is n asiatisk Ailound, wierfon groote Deele tou doo Stoaten Indonesien un Malaysia heere. N litjen Deel fon dät Ailound wäd uk fon dän Stoat Brunei bedäkt. Borneo is een fon doo Groote Sunda-Ailounde in n Indonesisken Archipel."}
{"id": "3824", "contents": "Die Indonesiske Archipel, uk Indisken-, Aastindisken- af Malaiisken Archipel naamd, is ne groote Ailoundgruppe fon Suudaast-Asien. Groote Sunda-Ailounde: Dät Ailound Borneo (Is apdeeld an doo Stoaten Indonesien, Malaysia un Brunei) Dät Ailound Java (heert tou Indonesien) Dät Ailound Sumatra (heert tou Indonesien) Dät Ailound Sulawesi (heert tou Indonesien) Litje Sunda-Ailounde: Dät Ailound Bali (heert tou Indonesien) Dät Ailound Flores (heert tou Indonesien) Dät Ailound Lombok (heert tou Indonesien) Dät Ailound Sumbawa heert tou Indonesien) Dät Ailound Timor (is apdeeld an doo Stoaten Indonesien un Aast-Timor) Dät Haudailound Luzón Dät Ailound Mindanao noch moor litjere Ailounde Doo noudelke Molukken (indonesiske Provinz Maluku Utara): Ternate Doo Bacan-Ailounde Dät Ailound Halmahera Dät Ailound Morotai Doo Obi-Ailounde Doo Sula-Ailounde Dät Ailound Tidore Doo suudelke Molukken (indonesiske Provinz Maluku): Dät Haudailound Ambon Doo Aru-Ailounde Doo Banda-Ailounde Dät Ailound Buru Doo Kai-Ailounde Dät Ailound Seram Doo Tanimbar-Ailounde Dät Ailound Wetar Dät Ailound Näiguinea wäd säilden uk noch meetäld, maasttieds oaber nit, deeruum dät dät al tou n Australisken Kontinent heerd un ja foar loange Tied uk mäd dät australiske Fäästlound ferbuunen waas (nu is die Seewoaterspeegel haager). Dät wäästelke Näiguinea heert tou Indonesien, dät Aaste fon dät Ailound heert tou n oainen Stoat, Papua-Näiguinea."}
{"id": "3826", "contents": "Fjodor Wladimirowitsch Jemeljaneko (Rusk:Фёдор Владимирович Емельяненко, *28. September 1976 in Rubischne, Sowjetunion) is berüümd foar sien Laistenge in juu Kampsportoard MMA, wieroane hie juu Nr.1 fon juu Waareld weese skäl. Uurspröängelk häd hie Sambo moaked, wät hie däälich uk noch moaked un wieroun hie uk Waareldmääster is."}
{"id": "3827", "contents": "Doo Groote Sunda-Ailounde, doo n Skeed twiske dän Pazifisken Ozean un dän Indisken Ozean bildje, sunt ne wichtige Ailoundgruppe in n Indonesisken Archipel. Wichtige Ailounde sunt: Borneo Java (Ailound) Sulawesi Sumatra"}
{"id": "3829", "contents": "Doo Litje Sunda-Ailounde sunt ne Ailoundgruppe in dän Indonesisken Archipel. Jo sluute suudaastelk an do Groote Sunda-Ailounde oun, besunners aastelk oun Java, wiermäd jo in een Riege lääse. Wichtige Ailounde sunt: Dät Ailound Bali (heert tou Indonesien) Dät Ailound Flores (heert tou Indonesien) Dät Ailound Lombok (heert tou Indonesien) Dät Ailound Sumbawa heert tou Indonesien) Dät Ailound Timor (is apdeeld an doo Stoaten Indonesien un Aast-Timor)"}
{"id": "383", "contents": "Die Merkur (Symbol: ) is die Planet, die am naisten bie de Sunne is. Hie uumsirkelt ju Sunne in 88 Deege; uus Waareld is 16 moal gratter as hie."}
{"id": "3830", "contents": "Timor is een fon doo Litje Sunda-Ailounde in dän suudaast-asiatisken Indonesisken Archipel. Dät Wääste fon dät Ailound heert tou Indonesien, in dät Aaste lait die uunouhongige Stoat Aast-Timor."}
{"id": "3831", "contents": "Sulawesi (fröier Celebes) is een fon doo Groote Sunda-Ailounde in n suudaast-asiatisken Indonesisken Archipel un heert tou Indonesien. Dät rakt ap düt Ailound säks indonesiske Provinzen: Sulawesi Barat Sulawesi Selatan (Suud-Sulawesi) Sulawesi Tenggara (Suudaast-Sulawesi) Sulawesi Tengah (Zentroal-Sulawesi) Sulawesi Utara (Noud-Sulawesi) Gorontalo"}
{"id": "3832", "contents": "Bootjeräi is Skipfoart mäd Boote. Ju ferron uur ju Seelter Äi un haager uur Oaje un Marka. Me kon dät al sjo ap ju Koarte fon 1588 (gjuchts). Bit sowät 1800 waas ju gjucht wichtich foar Seelterlound, man truch ju Kontinentoalspeere fon 1806-1814 koom ju stiltoulääsen un kuud sik ätters nit wier goud äntwikkelje. Daach foarnde noch uum 1915 die Skäddeler Bootjer ap Lier. (B156U). Do Boote skällen uk al wäil ap Hällengen baud weese. In oolden Tiden, doo hieden wi in Seelterlound ne ganse Bootjeräi. Deer hieden wi Boote, deer fuuren Jan, Kloas un Hinnerk mäd. Wan se hiere Määme un hiere Wiue bi sik hieden, dan waas dät ganse Boot beleeden. As doo Seelter n bitje gratter wuden mäd Luxus un Stoat, deer moasten Määme un Wiue in Huus bliue. Doo wieren Jan un Hinnerk un Kloas soofuul klokker, doo bestoalden se hoolwe Mutten. Deer fuur Jan un Kloas un Hinnerk glukkelk mäd, as Määme un Wiue in Huus bleeuen. Deerap hää wi Seelterlound häärut bilded, dät wi doo Boote toun Düüwel joaged hääbe un Määme un Wiue in Huus lät hääbe. Deerap sunt wi nu soo wid un hääbe Schiepe un groote Mutten un kweede aal Deege:"}
{"id": "3833", "contents": "Sumatra af Sumatera is een fon doo Groote Sunda-Ailounde in n suudaast-asiatisken Indonesisken Archipel. Dät heert tou Indonesien. Sumatra un doo uumelääsende litjere Ailounde wäide in tjoon Provinzen iendeeld: Aceh Bangka-Belitung Bengkulu Jambi Lampung Riau Kepulauan Riau Sumatera Barat Sumatera Selatan Sumatera Utara"}
{"id": "3837", "contents": "Bali is een fon doo Litje Sunda-Ailounde in dän suudaast-asiatisken Indonesisken Archipel. Dät Ailound lait twiske doo Ailounde Java un Lombok un is ne Provinz fon Indonesien. Ienwoonertaal = 4.225.384 (2014). Ju foarhärskjende Religion ap Bali is Hinduismus (93%)."}
{"id": "384", "contents": "Meuse (55) (Seeltersk: Maas) is n frantsöösk Departement, naamd ätter ju Äi ju Maas. Ju Präfektur is Bar-le-Duc. Unnerpräfekture sunt Commercy un Verdun. Do Ienwoonere fon Meuse heete Meusiens. Lieste fon Stääde un Täärpe in Meuse Préfecture Conseil général"}
{"id": "3840", "contents": "Flores is een fon do litje Sunda-Ailounde in n suudaast-asiatisken Indonesisken Archipel. Dät Ailound is bekoand deerfoar, dät dät deer noch bit foar tweelichduusend Jiere uurs een Moanskenoard roate, ju litje Oard Homo floresiensis, ju dan truch n fjuurspäienden Bierich uutstuurwen is. Flores heert tou ju indonesiske Provinz Nusa Tenggara Timur."}
{"id": "3841", "contents": "Lombok is een fon doo litje Sunda-Ailounde in n Indonesisken Archipel, Suudaast-Asien un heert tou Indonesien. Lombok häd ne Flakte fon 4.725 km² un 2400000 Ienwoonere."}
{"id": "3842", "contents": "Sumbawa is een fon doo litje Sunda-Ailounde in n Indonesisken Archipel, Suudaast-Asien. Dät häd ne Flakte fon 15.448 km² un sowät 1.391.340 Ienwoonere (2014)."}
{"id": "3843", "contents": "Doo Sunda-Ailounde sunt ne Ailoundgruppe in dät Wääste fon n Indonesisken Archipel. Joo wäide unnerdeeld in doo Groote Sunda-Ailounde un doo Litje Sunda-Ailounde. Doo wichtichste fon doo Groote Sunda-Ailounde: Dät Ailound Borneo (Is apdeeld an doo Stoaten Indonesien, Malaysia un Brunei) Dät Ailound Java (heert tou Indonesien) Dät Ailound Sumatra (heert tou Indonesien) Dät Ailound Sulawesi (heert tou Indonesien) Doo wichtichste fon doo Litje Sunda-Ailounde: Dät Ailound Bali (heert tou Indonesien) Dät Ailound Flores (heert tou Indonesien) Dät Ailound Lombok (heert tou Indonesien) Dät Ailound Sumbawa heert tou Indonesien) Dät Ailound Timor (is apdeeld an doo Stoaten Indonesien un Aast-Timor)"}
{"id": "3844", "contents": "Dissen Artikkel basierd ap dän Artikkel fon juu düütske Wikipedia. Aceh is ne Provinz fon Indonesien. Dät lait in dän Noude fon't Ailound Sumatra un litjere Noaberailounde heere uk deertou. Dät häd ne Flakte fon 55392 km² un 4211000 Ienwoonere, wierfon do maaste hiere oaine Sproake baale. Wäil sänt dät 8. Jierhunnert rakt dät in Aceh islamiske Ienfloude, un sänt dät 13. Jierhunnert is die Islam dan deer wai keemen. Aceh waas n Sultanoat, n Islamisk Köönichriek mäd ne groote Betjuudenge in n Honnel. As 1511 doo Portugiesen Malakka iennoomen, geenen fuul ienheemske Koopljuude ätter uur Stääde wai. 1602 gruundede juu Niederloundske Aastindien-Kompanie n Honnelsstutspunkt in Aceh, daach kuude Aceh n oainständich Sultanoat blieuwe, uk ätterdät doo Niederlounde fon britiske Siede in n Ferdraach juu Foarheerskup uurlät wuden waas. 1821 bit 1830 wuuden doo Padri-Kriege fierd twiske doo orthodoxe Muslime fon Aceh (Padri) un doo Minangkabau, doo innerdoat uk islamisk wieren, man uk allere Bruuke biebeheelden hääbe. Doo Holloundere stuuden ap juu Siede fon doo Minangkabau, un an n 26. Meerte 1873 fängen se n Kriech oun juun dät Sultanoat un marskierden in n April in Kraton ien, wier juu Fäästenge fon n Sultoan oaber so krewäl ferdäägend wuude, dät"}
{"id": "3845", "contents": "Bangka-Belitung is ne indonesiske Provinz, juu sik uut doo Ailounde Bangka un Belitung touhoopesät, two litjere Noaberailounde aastelk fon Sumatra. Juu Provinz rakt dät sänt 2000, toufoarne wieren doo two Ailounde n Deel fon juu Provinz Sumatera Selatan."}
{"id": "3846", "contents": "Dät indonesiske Ailound Bangka lait aastelk fon Sumatra un wäästelk fon Belitung un heert tou juu Provinz Bangka-Belitung."}
{"id": "3847", "contents": "Belitung is n indonesisk Ailound aastelk fon Sumatra un Bangka. Belitung bildet touhoope mäd Bangka juu Provinz Bangka-Belitung."}
{"id": "3848", "contents": "Hydrophilie (fon ooldgriechisk ὕδωρ hýdor „Woater“ un φίλος phílos „fjuund“ / „ljoof hääbend“) betjudt wasser ljoof hääbend, wät kwäd, dät aan Stof stäärk mäd Woater (of uurswäkke poloare Stoffe) wäkselwierket Dät Juundeel fon Hydrophilie hat Hydrophobie. Ätter IUPAC-Definition is ju Hydrophilie ju Solvatations-Tendenz fon een Molekül in Woater. Wan een Bupperflakte aiske stäärk woater-anluukend is, boalt me uk fon Superhydrophilie. Hydrophile Substanzen sunt maasttieds woaterlooselk man dät rakt uk hydrophile Substanzen, do nit woaterlooselk sunt, t.B. wäkke Hydrogele of Colestipolhydrochlorid. Deeruum is hydrophil nit mäd woaterlooselk gliek tou sätten. Hydrophile Substanzen heere gewöönelk tou een fon do foulgjende Kategorien: Eerstens Soalte (Ionenferbiendengen) of twäidens poloare Substanzen, do sik in dät uk poloare Woater äntspreekend goud loosje läite. Hydrophilie belukt sik bloot ap ju Wikselwierkenge mäd Woater un nit ap ju Looselkgaid un uk nit ap ju Fäidegaid, Woater heroun tou luuken un tou bienden. Aan Stof, die dät kon, wäd hygroskopisk naamd. Hydrophile Stoffe sunt oafter tou sälge Tied limnophob, loosje sik also läip in Fatte un Ouljen. Substanzen, do hydrophil un lipophil sunt, beteekent me as amphiphil; hier tälle biespilswiese Tenside tou. Amphiphilie is een spezielle Oainskup fon een Molekül, dät hydrophobe un hydrophile Funktjsoonelle Koppele drächt. Uk Bupperflakten"}
{"id": "385", "contents": "As Miele beteekent me ferscheedene oolde Mäiten. Dät kumt fon dät Latienske Mille (seeltersk: duusend), wült dät waas uursproangelk ju Eenhaid fon duusend twäiedubbelde Stappe. In do astronomiske Artikkele fon disse Wikipedia is ju düütske Miele meend fon 7532 meeter."}
{"id": "3850", "contents": "Hydrophobie is ju Oainskup fon n Stof, die der Woater mit. Die Begriep hydrophob kumt uut dät Oold-Griechiske (ὕδωρ hýdor „Woater“ + φόβος phóbos „Boangegaid“) un betjudt fon Woud tou Woud \"woater-miedend\". Ätter IUPAC-Definition is ju Hydrophobie die Touhoopesluut fon uunpoloare Koppele of Moleküle in een woaterhooldige Uumreekenge, apgruunde fon ju Tendenz fon't Woater, uunpoloare Koppele of Moleküle uuttousluuten. Mäd düssen Fäk-Uutdruk uut ju Chemie wäide Stoffe charakterisierd, do sik nit mäd Woater miskje un dät ap hier Bupperflakte oupäärlje läite. Wan een Bupperflakte wuddelk stäärk woaterouwiesend is, boalt me uk fon \"Superhydrophobie\". Uunpoloare Stoffe as Fatte, Woakse, Alkohole mäd loange Alkylräste - also mäd Uutnoame fon Methanol, Ethanol un Propanol - Alkane, Alkene un aal sowät sunt hydrophob. Hydrophilie"}
{"id": "3851", "contents": "Juu Fläddermuus-Oard Otomops wroughtoni lieuwet in Suud-Indien. Ju Oard is täämelk betroued un kumt truch Lieuwendsruumfernäilenge uk bloot noch in n Gebiet mäd minner as 100 km² foar. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9"}
{"id": "3852", "contents": "Ju Mäidhanne uk Aalke-Fokke sin Fuugel naamd, is n Fuugel, die in fuchtige Loundskuppe, toun Biespil in n Foan, tou fienden is. Ne Betrouenge is ju Lieuwendsruumfernäilenge, man dät rakt noch 5.400.000 bit 7.500.000 Mäidhannen, so is ju Oard, wan uk in wäkke Rebätte, waareldwied noch nit nai an't Uutstierwen."}
{"id": "3857", "contents": "Kauliflorie is juu Oainskup fon eenige Plonten, dät hiere Blöiten fluks an n Stom af an tjukkere oolde Takken groie un nit as meenwoanelk an doo jungste Takken. Kauliflorie kumt t.B. bie n Kakaoboom (Theobroma cacao) foar. Kakaoboom mäd Blöiten Kakaoboom mäd Fruchte"}
{"id": "3858", "contents": "Ju Zoozönologie af Diertesoziologie (düütsk:Zoozönologie / Tiersoziologie) is n Deelgebiet fon ju Biologie, dät sik mäd Gemeenskupsbildenge fon Dierte befoatet."}
{"id": "386", "contents": "N Mikroskop is ne Reewe foar dät bekiekjen fan Dingere, do tou litjet sunt uum mäd dät bloote Ooge tou sjoon. Mikroskope wäide t.B. bruukt foar mediske, biologiske un forensiske Unnersäikengen un in ju Technik bie Unnersäikenge fon Materioale. Ju Wierkenge fon dät Mikroskop beraut ap ju Breekenge fon Lucht. In ju Skizze hier unner sjucht me dän Loop fon dät Lucht. Fon dät Dingen wät me bekiekje wol (Objekt) gungt dät Lucht truch ju Linse 1 (dät Objektiv) un bildet dan ne uumekierde Bielde (Image 1), ju dät Ooge (eye) bekieket Linse 2 (dät Okular). Juust as bie dät Fergratterengsglääs sjucht dät Ooge dan ne stäärk fergratterde uumkierde Bielde (Image 2). Dät aplöösende Fermuugen fon n optisk Mikroskop is begränsed truch ju Woogenlaangte fon dät Lucht. Dät hat, dät me Seeken litjer as sun hoolwe Mikron deermäd nit sjo kon. Foar fienere Dingere ferwoant me n Elektronemikroskop. Labor-Mikroskop Binokuloar Labor-Mikroskop Mikroskop-Binokiekere Stereo-Mikroskop Mikroskop-Objektive Mikroskop-Objektive Mikroskop-Objektive Mikroskop-Okulare Mikroskop-Meetokular Stereo-Mikroskop-Okular Mikroskop-Okular Mikroskop-Okular"}
{"id": "3865", "contents": "Plasmolyse is, wan me mäd n hypertonisk Buutenmedium (dät Plasmolytikum) dät Woater uute Vakuole fon ne Sälle lukt (Osmose), wierbie die ganse Protoplast skrämpt un sik fonne Sälwooge oulööst. Dät is oaber reversibel, truch Deplasmolyse kumt dät fluks wier in n Uurtoustand. Wan in n Experiment ju Plasmolyse foarsichtich uutfierd wäd, is dät uk nit skoadelk foar ju Sälle. Hier sunt mikroskopiske Bielden fon ne Epidermis fon Tradescantia discolor (fröier: Rhoeo discolor): Hier fälle do Vakuolen (rosa) bolde ju ganse Sälle uut. Hier wuude truch Plasmolyse dät Woater uut do Vakuolen leeken, do nu litjer sunt. Günther Throm: GRUNDLAGEN DER BOTANIK 2. Auflage NIKOL-Verlag ISBN 13: 978-3-937872-61-2 ISBN 10: 3-937872-61-2"}
{"id": "3866", "contents": "Hypertonisk af Hyperton is ne Löösenge, wan juu n gratteren osmotisken Druk häd as juu Fergliekslöösenge, dät is, wan deer moor Soalt oane is. In juu Biologie is juu Fergliekslöösenge maasttieds die Ienhoold fon juu Vakuole, in juu Medizin is juu Fergliekslöösenge maasttieds Bloud, me meend oaber me boald oaber uk bie n haageren Blouddruk fon n hypertonen Blouddruk, un fon ne uunphysiologisk aphöögede Muskelsponnenge. hypotonisk af hypoton (dät Juundeel fon hypertonisk) isotonisk af isoton (juu Oainskup fon ne Löösenge, juu dän sälgen osmotisken Druk häd as juu Fergliekslöösenge) Plasmolyse (juu geböärt, wan hypertoniske Löösengen ap ne Sälle ienwierkje)"}
{"id": "3867", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1870 - 1871 - 1872 - 1873 - 1874 - 1875 - 1876 - 11. Februoar: Ju Eerste Spoanske Republik wäd uutruupen. 26. Meerte: Doo Niederlounde fange n Kriech oun juun Aceh, dät in düsse Tied noch n uunouhongich Sultanoat is. 28. April: Die Kraton (juu Fäästenge fon n Sultan) fon Aceh waas so krewäl ferdäägend wuden, dät doo niederloundske Troppen wier wäch geen sunt. 17. November: Juu Stääd Budapest wude uut doo Stääde Buda, Pest un Óbuda bilded. 11. Dezember: Unner Generoal van Swieten kuume wier niederloundske Troppen ätter Aceh wai. Dät eerste bruukboare Stiekelwier wäd in in De Kalb, Illinois, foarstaald. 6. Januoar: Karl Straube, düütsken Oargelist 31. Januoar: Melitta Bentz, Ärfienderske fon ju Koafjeteemse. 18. April: Justus von Liebig, düütsken Chemiker (* 1803) 7. Oktober: Knut Jungbohn Clement, noudfräisken Skrieuwer, Sproakwietenskupper un Nasjonoalist (* 1803)"}
{"id": "3868", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1871 - 1872 - 1873 - 1874 - 1875 - 1876 - 1877 - Josep Maria Bocabella häd ju Idee, in Barcelona een Votiv-Säärke tou bauen. Oachte Jiere leeter begint die Bau fon ju Sagrada Família. 10. Januoar: Bie ju Rieksdaisköär in't Düütske Kaiserriek roakje do liberoale Paatäie moor as 50 % fon do Mandoate. 24. Januoar: Aceh wäd fon niederloundske Troppen unner Generoal van Swieten iennuumen. Do konnen dät oaber sieläärge nit gjucht unner Kontrolle kriege. 5. April: In Neudörfl fäng die Gruundengspaatäidai fon ju Sozioaldemokratiske Oarbaiderpaatäi in Aastriek oun (däälich: SPÖ) 19. April: Ju eerste Totoal-Revision fon ju Swaitser Buundes-Ferfoatenge sjucht dän Uutbau fon do Buundeskompetenzen un Foulksgjuchte foar. Mäd düsse Totoal-Revision wäd ju ju Muugelkhaid fon Referenden uur Wätte (dt. Gesetzesreferendum) ap Buundes-Ieuwene ienfierd. 11. Februoar: Elsa Beskow, sweediske Bäidensbouk-Skrieuwerske, Moalerske un Ilustratoorinne 17. Januoar: Chang un Eng Bunker, noomensreekende siameesiske Twillinge 17. Januoar: Claude de Perrot, Swaitser evangeelsken Pestoor un Hoochskoulkoaster"}
{"id": "3869", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1872 - 1873 - 1874 - 1875 - 1876 - 1877 - 1878 - Hermann Möller kricht in Leipzig sien Doktorwürde uur ne Unnersäikenge an ju Palatoalriege, wier hie uk do Unnerskeede bespriek twiske Ängelsk un Fräisk ap ju eene Siede un Läich- un Hoochdüütsk ap ju uur Siede. 6. Januoar: Walther Schücking, düütsken Politiker un Foulkegjuchtler 14. Januoar: Albert Schweitzer, düütsken Dokter, evangeelsken Theologe, Philosoph, Missjonoar un Pazifist, Dreeger fon den Nobelpries foar dän Free 13. Februoar: Traugott Hahn, düütsk-baltisken luthersken Pestoor, Theologe un Märtyrer (Doatum ätter dän Gregorioansken Kalänner, uk wan domoals in Livlound, wier hie tou Waareld keemen is, noch die julioanske Kalänner goolt, wierätter dät die 1. Februoar waas) 4. August: Hans Christian Andersen, deensken Dichter un Skrieuwer, bekoand uum sien Tälstere 22. Februoar: Jean-Baptiste Camille Corot, frantsöösken Moaler"}
{"id": "387", "contents": "As Minnerhaide beteekent me Gruppen, do in ne bestimde Gemeenskup nit dän grootste Deel uutmoakje. Dän maast algemeenen Fal sunt Sproakminnerhaide in Stoaten. In Düütsklound sunt ieuwenske do Fräisen, do Sorben, do Sinti un Roma un do Dänen anärkoand. Deerbie rakt dät fluks Unnerskeede: Do Sorben rakt dät bloot in Düütsklound, do Fräisen in Düütsklound un do Niederlounde, do Sinti un Roma sunt Minnerhaid in moorere Stoaten un do Dänen sunt Meerhaid in Dänemark. Deertou woonje do Sinti un Roma truch dät ganse Lound un do uur moor in bestimde Gestriche. Gans litje Sproaken • Ålandsweden • Albaner • Aostatal • Araben • Aragon • Armenier • Arumanen • Asturien • Azores • Basken • Bosnen • Bretonen • Bulgaren • Bunjevci (Bunyevtsi) in Serbien • Cornwall • Csángó • Dänen • Düütske • Elsaß • Esten • Färöer-Ailounde • Finnen • Flandern • Fräisen • Friaul • Gagausien • Galicien • Graubünden • Griechen • Ingermanlound • Italien • Jenisken • Kanarien / Kanariske Ailounde • Karelier • Kaschubien • Katalonien • Korsika • Kosovo (Albaner) • Krim • Kroaten • Kurde • Ladiner • Lettonen • Lipowener • Litauen • Livonien • Lothringen • Ludier • Luxembuurgere •"}
{"id": "3870", "contents": "Ungarisk is ne Finno-Ugriske Sproake, ju fon moor as 13.500.000 (fielicht sogoar bit tou 15.000.000) Ljuude boald wäd. Ungarisk is Amtssproake in... Ungarn ju Vojvodina, Serbien ju Europäiske Union Ungarisk is anärkoande Minnerhaidesproake in... Kroatien Burgenland, Aastriek Rumänien ju Slovakäi Slovenien Transkarpatien, Ukraine"}
{"id": "3872", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1873 - 1874 - 1875 - 1876 - 1877 - 1878 - 1879 - 31. Januoar: In do USA wäide do Indioanere fon ju Regierenge in Reservoate beoarderd. 25. Juni: Slacht an n Little Bighorn River (Montana): Dät soogende US-amerikoanske Kavallerieregiment unner George A. Custer wude fon Sioux- un Cheyenne-Indioanere unner hiere Anfierdere Sitting Bull un Crazy Horse aiske sloain. 1. August: Colorado wäd Buundesstoat fon doo USA. 23. Dezember: Ju eerste skriftelk fäästlaide Ferfoatenge fon't Osmoanske Riek wäd gultich. Ju is foar groote Deele fon dän Reformer Midhat Pascha uutoarbaided. Eende fon ju brasilioanske Besättenge in ju paraguayiske Haudstääd Asunción. 5. Januoar: Konrad Adenauer, twiske 1949 un 1963 eersten Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound. 23. Januoar: Rupert Mayer, düütsken roomsk-kathoolsken Pestoor, Jesuit, Wierstoundler juun do Nazis"}
{"id": "3873", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1874 - 1875 - 1876 - 1877 - 1878 - 1879 - 1880 - 10. Januoar: Bie ju Rieksdaisköär in't Düütske Kaiserriek winne do konservative Paatäie un do Sosjoaldemokroaten Stämmen bietou. 12. April: Dät Fereend Köönichriek annektiert ju fon wirtskuppelken Kröäk taagede Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal. Die Twist mäd do niederloundsk-stommige Buuren skäl ätters tou dän Eerste Buurenkriech leede. 15. Dezember: Jacob Botke, n wäästfräisken Biologe un Unnersäiker fon juu Seelter Sproake"}
{"id": "3874", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1876 - 1877 - 1878 - 1879 - 1880 - 1881 - 1882 - 11. Januoar: Ätter dän Ouloop fon een Ultimoatum, dät do Zulu nit ounnieme wüülen, marskierje britiske Troppen unner Frederic Thesiger, 2. Baron Chelmsford in't Köönichriek Zululound ien un beginne deermäd sunner Kriechsferkloorenge dän Zulu-Kriech. 14. Februoar: Ätterdät Bolivien in dän Januoar do chileenske Salpäiter-Unnerniemen äntoaind häd, besät Chile ju bolivioanske Hoawenstääd Antofagasta un loost deer dän Salpäiterkriech mäd uut. 5. April: Salpäiterkriech: Chile ferkloort Peru un Bolivien dän Kriech. Die Düütske Lothar Meyer un die Russe Dmitry Mendeleyev publizierden juu eerste Periodiske Tabelle. Näiskäddel wude fon't Seelterlound outränd. 11. Januoar: Hermann Mulert, düütsken evangelisken Theologe 18. Dezember: Paul Klee, Kunstler"}
{"id": "3875", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1877 - 1878 - 1879 - 1880 - 1881 - 1882 - 1883 - 4. Januoar: Edward Whymper un do Bruure Jean-Antoine Carrel un Louis Carrel roakje as eerste Bierichstiegere dän Top fon dän Anden-Bierich Chimborazo. 27. Juli: Britiske Troppen wäide in juu Slacht fon Maiwand fon Afghanen sloain. 16. Dezember: Ju Buurenrepublik Transvaal ferkloort unner dän Noome Suudafrikoanske Republik alwier hiere Uunouhongegaid fon Grootbritannien. Die Fäärme Buurenkriech begint. 10. Januoar: Paolo Giobbe, vatikoansken Diplomoat un Kardinoal 14. Januoar: Pierre-Marie Gerlier, frantsöösken roomsk-kathoolsken Äärts-Biskop fon Lyon un Wierstoundler juun do Nazis 18. Januoar: Alfredo Ildefonso Schuster, seelich-spreekenen italieensken Benediktiner-Mönk, Äärts-Biskop fon Mailound un Kardinoal 8. Februoar: Franz Marc, düütsken Moaler fon dän Expressionismus"}
{"id": "3876", "contents": "Deplasmolyse is dät Juundeel fon Plasmolyse. Wan me mäd ne hypertoniske Löösenge, also ne Löösenge, wier moor Soalt oane is, dät Woater uut juu Vakuole fon ne Sälle leeken häd, dät is Plasmolyse, dan kricht me dät Woater truch Deplasmolyse wier oane: Me lait dät Präparat in ne hypotoniske Löösenge, also ne Löösenge, wier minner Soalt oane is as in dät Cytoplasma. Osmose"}
{"id": "3877", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1878 - 1879 - 1880 - 1881 - 1882 - 1883 - 1884 - Ju Frantsööske Panamakanoal-Sälskup begint mäd dän Bau fon dän Panamakanoal. 16. Februoar: Die frantsööske Offisier un Afrikoa-Foarsker Paul Flatters un sien Monskup wäide bie een Expeditsjoon tou ju Ärkundenge fon aan Ferloop foar ju Transsahara-Boan fon Tuareg in een Falle lokket un uumebroacht. 27. Februar: Ju Slacht fon Majuba in dät Rebät Transvaal äntskat dän Eerste Buurenkriech foar do niederloundsk-stommige Buuren, do do Briten deelslo konnen. 23. Meerte: Dät Fereende Köönichriek slut mäd ju Suudafrikoanske Republik (aan Buuren-Stoat in't Rebät Transvaal) n Freeferdraach, die dän Eerste Buurenkriech be'eendet. 23. Juli: Chile un Argentinien eenigje sik uur hiere Rebätte ap Fjuurlound un in Patagonien. 3. August: Ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal kricht ätter dän Apstound un dän Eerste Buurenkriech, die ap ju britiske Annexion foulged is, ne fiergungende Sälwenferwaltenge fon dät Fereende Köönichriek. 10. Oktober: Juu eerste Uutgoawe fon dät Bouk The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms, with Observations on their Habits, \"Juu Häärstaalenge fon Baulound-Boudem truch juu Aktivität fon Äisen, mäd Beoboachtengen fon hiere Oainskuppe\","}
{"id": "3878", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1879 - 1880 - 1881 - 1882 - 1883 - 1884 - 1885 - 7. Februoar: Ju Berliner Stäädboan nimt hieren Bedrieuw ap, man foar't eerste bloot in'e Naiferkier. 19. Meerte: Die Gruundsteen foar ju Säärke Sagrada Família in Barcelona wäd laid. 22. Moai: Die 15003 Meetere loange Gotthardtunnel wäd fierelk eepend un tjoon Deege leeter in Bedrieuw nuumen. 13. September: Slacht fon Tel-el-Kebir: Ju Armee fon Ahmad Urabi Pascha wäd truch ne britiske Armee unner Garnet Joseph Wolseley sloain. Dät is dät Eende fon ju Urabi-Bewäägenge un die Begin fon ju Britiske Heerskup in Ägypten. Mäd man litjen Ärfoulch begint Alexander Fjodorowitsch Moschaiski sien Fersäike mäd Damp-bedrieuwene Fljoogere. 6. Januoar: Fan Noli, albanisken Biskop un Politiker 18. Januoar: Anna Siemsen, düütske Koasterske, Politikerske un Skrieuwerske 22. Juli: Edward Hopper, aan Moaler uut do Fereende Stoaten fon Amerikoa 11. Februoar: Maria Lenzen, düütske Skrieuwerske"}
{"id": "3879", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1880 - 1881 - 1882 - 1883 - 1884 - 1885 - 1886 - 10. Januoar: Alexei Nikolajewitsch Tolstoi, rusken Skrieuwer 3. Juli: Franz Kafka, Skrieuwer in Düütske Toal 11. Januoar: Jenny Longuet, düütske Skrieuwerske, Dochter fon Karl Marx 13. Februoar: Richard Wagner, düütsken Komponist fon ju Romantik 12. August: Dät lääste Quagga (Equus quagga quagga) stäärft in n Zoo fon Amsterdam. Deermäd is juu Unneroard uutstuurwen. 20. Oktober: Die Ferdraach fon Ancón be'eendet dän Salpäiterkriech twiske Chile un Peru."}
{"id": "388", "contents": "Die Moaiboom is n Boom, die fon Iemen un uur Insekte bestäuwen wäd un sik truch Fuugele, do sien Fruchte, do Kraans- af Fuugelbäien, freete, fier uutspreede kon. Hie is also gjucht ouhongich fon dän Räst fon dät Ökosystem. Die Moaiboom was in 1997 \"Boom fon dät Jier\". Die Moaiboom is maasttied n apgjuchten Boom mäd ne Hööchte fon bit tou twintich m. un lieke un min fertwiegede Takken. Mongs häd n Moaiboom uk moorere Stamme, dan sjucht hie n bitje so uut as n Struuk. Do Bleedere sunt in Suumerdai gräin un sunt apbaud as ne Fugge: So unnerdeelt sik älk fon do bit tou twintich cm loange Bleedere in njuugen bit soogentien litjere, bit tou säks cm loange Deelbleedere. Jo sunt ap ju Bupperkaante dunkergräin un deelwiese behierd, ap ju Unnerkaante blaugräin mäd ne wiete Behierenge, ju oawers uurloang ferswint. Die Rant fon do Deelbleedere is takkerch as ne Soage. Do Blöiten sunt in n Juni un n Juli tou sjoon. Jo sunt Twieuwelere, un deer is oafte ne ganse, an n Skärm ärinnerjende, Gruppe fon Blöiten tou sjoon, so äänelk as bie dän Kiddeboom. Do eenpelde wiete bit cremefaawiche Blöiten hääbe ne Truchmäite fon so'wät aan cm."}
{"id": "3880", "contents": "Hokkaidō (北海道), in juu fon't uutstierwen betruuede Ainu-Sproake Mosir naamd, is n Ailound fon Japan, dät in juu Ferwaltenge dän Stoatus fon ne Präfektuur häd."}
{"id": "3885", "contents": "Honshū (本州) is dät Haudailound fon Japan, wierap uk ju japaniske Hööftstääd Tokio tou fienden is."}
{"id": "3888", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1889 - 1870 - 1871 - 1872 - 1873 - 1874 - 1875 - Hermann Möller fäng mäd ne Noudfräiske Sproakleere oun, wierfoar hie uk dät Ooldfräiske un Ooldängelske studierje moaste. Deerbie foont hie uut, dät dät Noudfräiske eegentelk ap two Sproaken touräächgungt: 1. dät Fräiske fon dät Fäästlound, do Halligen un dät oolde Noudstrand, dät mäd dät Aast- un Wäästfräiske ferwant is, un 2. ju Sproake fon do Oailounde Sylt, Föhr, Amrum un Hälgelound, ju der fuul naier ferwant is mäd dät Angelsaksiske un dät Ängelske. 21. Januoar: Franz Grillparzer, aastriekisken Skrieuwer"}
{"id": "3889", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1868 - 1869 - 1870 - 1871 - 1872 - 1873 - 1874 - 18. Januoar: Die prüüske Köönich Wülm I. wäd in dän Speegelsoal fon't Slot Versailles foar'n Kaiser uutruupen un dät Düütske Kaiserriek wäd gruunded. 16. Februoar: In dän Düütsk-Frantsöösken Kriech gunge do lääste militäriske Operatsjoonen tou Eende. Ätter 108 Deege Beleegerenge wäd ju aastfrantsööske Stääd Belfort do düütske Troppen uurroat. 18. Meerte: Ju Pariser Kommune, die Fersäik fon ne sosjoalistiske Revolutsjoon, begint in Frankriek. 21. Meerte: Otto von Bismarck wäd tou'n düütsken Riekskansler un toun Füürst moaked. 10. Moai: Die sonaamde Free fon Frankfurt be'eendet dän Düütsk-Frantsöösken Kriech. 21. Moai: Frantsööske Regierengstroppen kuume in ju Binnestääd fon Paris, die Begin fon ju \"Bloudwiek\", do ju Pariser Kommune deelsloain wäd. 28. Moai: Ju Pariser Kommune is truch Regierengstroppen deelsloain. 8. November: Friedrich Ferdinand von Beust wäd as Buuteminister un Riekskanzler fon Aastriek-Ungarn äntlät. Ätters wäd hie Boskupper fon dät Lound. 10. Januoar: Ottilie Gerhäuser-Saint-Georges, düütske Skauspielerske 10. Januoar: Enrica von Handel-Mazzetti, aastriekiske Skrieuwerske 14. Januoar: Nikolaus Bares, roomsk-kathoolsken Biskop fon Hildesheim un Berlin 4. Februoar: Friedrich Ebert, eersten Riekspräsident fon ju Weimarer Republik"}
{"id": "389", "contents": "Moalerkunst in dän gratteren Sin is ju Kunst Bielden tou moakjen ap flakke Gruunde: Papier, Linnen, Holtbreede, Steen, Metal. Ju Moalerkunst häd uk wichtige Fräiske Fertreedere. Foar ju Moalerkunst in dän gratteren Sin rakt dät ferscheedene Techniken, as: Teekenjen mäd Loodstikken, Faawstikken af Kriet in ferscheedene Faawen. Moaljen mäd Faawe, t.B. Woaterfaawe (Aquarell), Akrylfaawe af Ouljefaawe. Bielde:CarlEugenKeel-Bar.jpg Deertou konnen ferskeedene Reewen bruukt wäide, as t.B. Pinsele, Bäärsele, do Fingere, Spritsen un uur. Apklieuwjen Mosaik Un dan Pränt: Linolsnit Holtsnit Kooperstääk Stäilstääk Sieuwpränt Un wät dät däälich noch an Moderne Muugelkhaide rakt, uum tou Präntjen. Me kon ju Moalerkunst iendeele ätter Stiele. Ätter dät Middeloaler koom eerste ju Renaissance (Wiergebuurt) ju touräächgreep ap ju Kunst fon dät klassiske Oaler. Deerätter koom die Manierismus mäd El Greco un Michelangelo In dät 17. Jierhunnert äntstuud unner Ienfloud fon ju Juunreformation dät Barock känteekend truch uurmäitige Fersierenge uum ju Bewäägenge tou akzentuierjen mäd Faawen, Fersierenge un dät Lucht-Schaad-Effekt. Moalere: Pieter Pauwel Rubens - Rembrandt van Rijn - Johannes Vermeer - Jan Steen - Frans Hals - Pieter Claesz - Willem Claesz Heda - Francisco Goya - Caravaggio - Velazquez - Annibale Carracci In dät 18. Jierhunnert äntstuud as lääste Phase fon dät Barock dät"}
{"id": "3890", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1936 - 1937 - 1938 - 1939 - 1940 - 1941 - 1942 - 1. September: Nazi-Düütsklound begint dän Twäide Waareldkriech. Foar dät Militär fon Nazi-Düütsklound wäd die eerste Düsen-Fljooger, ju Heinkel He 178, baud. 6. Januoar: Murray Rose, austroalsken Swimmer, Olympia-Winner 14. Januoar: Ute Starke, düütske Turnerske 13. Februoar: Beate Klarsfeld, düütsk-frantsööske Saitengs-Skrieuwerske un Striederske foar ju Apkloorenge un Ferfoulgenge fon NS-Ferbreeken 21. Oktober: Dr. Jacob Botke, n wäästfräisken Biologe un Unnersäiker fon juu Seelter Sproake"}
{"id": "3891", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1867 - 1868 - 1869 - 1870 - 1871 - 1872 - 1873 - 1. Meerte: Die Tripel-Allianz-Kriech eendet, as die paraguayiske Diktoator Francisco Solano López in dän Kamp mäd brasilioanske Suldoaten faalt. 13. Juli: Ju sonaamde Emser Depesche brangt Frankriek deertou, n Kriech juun Prüüsen tou beginnen, wier natüürelk dät \"Schutz- und Trutzbündnis\" ap prüüske Siede meekampet. Dät is die Ounfang fon n Düütsk-Frantsöösken Kriech. Juu Skäddeler Määlne wude baud. 14. Januoar: Ida Dehmel, roate Kunstlere Stöän, skreeuw un streed foar do Gjuchte fon Wieuwljuude. 1. Meerte: Francisco Solano López, paraguayisken Diktoator. 23. September: Prosper Mérimée, frantsöösken Skrieuwer (* 1803)"}
{"id": "3892", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1866 - 1867 - 1868 - 1869 - 1870 - 1871 - 1872 - 7. August: In Eisenach wäd ap Initiative fon August Bebel un Wilhelm Liebknecht die Gruundengskongress tou juu Sozialdemokratiske Oarbaiderpaatäi (SDAP) begind, uut juu juu düütske SPD häärfoargungt. Bebel wäd toun Foarsitter köärd. Tokio (toufoarne \"Edo\" naamd) wäd juu Hööftstääd fon Japan. 11. Januoar: Gottfried Traub, düütsken evangelisken Pestoor un Politiker 11. Februoar: Adelheid Popp, aastriekiske Sosjoalistinne un Striederske foar do Gjuchte fon Wieuwljuude 11. Februoar: Else Lasker-Schüler, düütsk-juudske Dichterske un Teeknerske"}
{"id": "3893", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1865 - 1866 - 1867 - 1868 - 1869 - 1870 - 1871 - 10. Januoar: Waigjuchtenge fon dän Swaitser Stroafdäider Héli Freymond in Moudon in dän Kanton Waadt, wierbie moor as 20.000 Ljuude toukiekje. Dät is dät lääste Moal, dät een Doodesstroafe in ju Swaits truchfierd wuude, eer ju tiedwiese in ju Ferfoatengsrevision fon 1874 ouskaffed wuuden is. 26. Februoar: Otto Schmitz-Hübsch, läich-rhiensken Fruchtboomtuchter. 10. Januoar: Héli Freymond, Swaitser Ferbreeker 11. Januoar: Maria von Mörl, Suudtiroler Mystikerinne 11. Februoar: Léon Foucault, frantsöösken Physiker un Optiker Die Frantsoose Pierre Janssen un die Änglounder Norman Lockyer äntdäkke bee uunouhongich fonnunner dät Element Helium."}
{"id": "3894", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1864 - 1865 - 1866 - 1867 - 1868 - 1869 - 1870 - Waarelduutstaalenge in Paris 27. Februoar: Die ätter ju Ungariske Revolutsjoon aploosede ungariske Rieksdai wäd in dän Aastriekisk-Ungariske Uutgliek wier häärstoald. 15. Meerte: Ferdraachsunnerteekenge fon dän Aastriekisk-Ungariske Uutgliek, Gruundenge fon Aastriek-Ungarn 30. Meerte: Ap Bedrieuwen fon dän US-Buuteminister William Henry Seward lat dät domoalige Tsoaren-Riek Ruslound dän Ferkoop fon Alaska foar 7,2 Millionen US-Dollar oun do Fereende Stoaten fon Amerikoa ien. 9. April: Do USA unnerteekenje dän Koopferdraach fon dät aleer ruske Alaska. 8. Juni: Mäd ju fierdelke Krounenge fon Kaiser Franz Joseph I. un sien Wieuwmoanske Elisabeth tou dät ungariske Köönichspoor findt die Aastriekisk-Ungariske Uutgliek n fierdelken Ousluut. 23. Juni: Die Buuteminister fon Aastriek-Ungarn, Friedrich Ferdinand von Beust, kricht buppedät aan Riekskanzler-Titel. 1. Juli: Ju Ferfoatenge fon dän Nouddüütske Buund wäd gultich, wiermäd die Buundesstoat gruunded is. Dät Buundespräsidium lait bie ju Prüüske Kroune un deermäd bie dän Prüüske Köönich (un leetere düütske Kaiser) Wülm I. 11. September: Die eerste Beend fon Karl Marx sin Wierk Das Kapital (\"Dät Kapitoal\") ärschient in Hambuurich. 18. Oktober: Ätter dän Ferdraachs-Ouslut in't Foarjier wäd"}
{"id": "3899", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1863 - 1864 - 1865 - 1866 - 1867 - 1868 - 1869 - 6. Januoar: In Stuttgart kumt dät tou dät eerste Träi-Köänje-Träffen uut Lounds-Fertreedere fon ju näi gruundede Demokroatiske Foulkspaatäi. 11. Januoar: Dät britiske Passagier-Skip London gungt wilst aan Stoarm in dän Gulf fon Biskaya unner. 220 fon do 239 Ljuude oun Boud stierwe. 11. Februoar: Alexandru Ioan Cuza, die Begruunder un eerste Füürst fon dät Füürstendum Rumänien, wäd fon Suldoaten ousoaged, uumdät in sien Regierenge wäkke Reformen nit slumped sunt. 20. April: Karl von Hohenzollern-Sigmaringen, die leetere rumäniske Füürst un ätters uk Köönich Koarl I., wäd in ne Foulksoustämmenge in Rumänien foar dät Füürstenboantje uutkädden. 7. Moai: Ferdinand Cohen-Blind fersoacht in Berlin dän prüüske Ministerpräsident Otto von Bismarck tou möärenjen, uum dän ounstoundende \"Bruurkriech\" twiske Prüüsen un Aastriek tou ferhinnerjen. Bismarck uurstoant dät Attentat oaber mäd bloot lichte Seeregaid, wilst die fon Dräguunere fäästnuumene Cohen-Blind sik noch in ju Noacht sälwen uumebrangt. 22. Moai: Füürst Koarl I. fon Rumänien lukt fierdelk in Bukarest ien. Rumänien stoant in düsse Tied noch aaltied unner ju Hoohaid fon't Osmoanske Riek. 9. Juni: Prüüske Troppen marskierje"}
{"id": "3900", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1862 - 1863 - 1864 - 1865 - 1866 - 1867 - 1868 - 9. April: Juu Noud-Virginia-Armee, n wichtigen Deel fon dät Heer fon doo Konföderierde Stoaten fon Amerikoa (Suudstoaten) kapitulierd in't Gejuchtshuus fon Appomattox foar doo Noudstoaten. 14. April: Ansleek ap dän US-Präsident Abraham Lincoln. N Dai leeter stäärft hie an sien Seeregaid. 26. April: Juu konföderierde Tennessee-Armee kapitulierd foar doo Noudstoaten. 26. April: John Wilkes Booth, die Möärender fon Abraham Lincoln, wäd in ne Skäin in Virginia fuunen un dooddäin. 1. Moai: Brasilien slut sik mäd Uruguay un Argentinien tou ju Tripel-Allianz touhoope, uum dän loopenden Kriech juun Paraguay tou winnen. 10. Moai Die Suudstoaten-Präsident Jefferson Davis wäd mäd Foamielje un Gefoulge fon Troppen fon juu Union gefangen nuumen. 23. Juni: Dät Eende fon n Sezessionskriech 24. Dezember: Ätter n ferläddenen Sezessionskriech wäd die rassistiske Ku Klux Klan fon 'tt'ruuswai keemene Suudstoaten-Suldoaten gruunded. 14. Januoar: Leopold Fonck, düütsken roomsk-kathoolsken Theologe, Jesuit un Hoochskoul-Koaster"}
{"id": "3901", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1861 - 1862 - 1863 - 1864 - 1865 - 1866 - 1867 - 16. Januoar: Prüüsen un Aastriek kweede, wan Dänemark nit binne twäin Deege juu Novemberferfoatenge touräächnimt un uut dät Heertoachduum Slääswiek ferswint, wol dät n Kriech reeke. Düssen Düütsk-Deensken Kriech begon dan uk n poor Deege leeter. 17. Februoar: Dät konföderierde U-Boot CSS Hunley is in dän Amerikoansken Burgerkriech dät eerste U-Boot fon ju Waareld, dät mäd aan Spierentorpedo een fäindelk Skip, ju USS Housatonic, deelsakket. Man bie düsse Kansje gungt ju Hunley säärm ferlädden. 22. August: Ap een internatsjonoale Konferenz in Genf wäd - ap Initiative fon dät in't foarangeene Jier truch Henry Dunant gruundede Internasjonoale Komitee fon't Roode Kjuus - fon tweelich Stoaten ju haudseekelk truch Gustave Moynier uutwierkede eerste Genfer Konventsjoon unnerteekend, ju sik foar in't Sleekfäild seerde Suldoaten iensät. 3. Oktober: Truch dän Free fon Wien wäd die Düütsk-Deenske Kriech be'eended. 8. November: Abraham Lincoln wint ju Präsidäntskupsköär in do Fereende Stoaten 1864 mäd 55 % fon do Stämmen juun George B. McClellan. Vizepräsidänt wäd Andrew Johnson. 13. Dezember: Die paraguaiske Diktoator Francisco Solano López ferkloort Brasilien dän"}
{"id": "3902", "contents": "Die tjaande Moai is die hunnerttrüütichste Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die hunnerteenuntrüütichste in Skaltjiere), somäd blieuwe deer noch twohunnertfieuwuntrüütich Deege tou dät Eende fon't Jier tou. 1865 Die Suudstoaten-Präsident Jefferson Davis wuud mäd Famielje un Gefoulge fon Troppe fon ju Union gefangen nuumen. 1871: Die sonaamde Free fon Frankfurt be'eendede dän Düütsk-Frantsöösken Kriech. 1906: Zar Nikolaus II. eepent mäd een Rääde ju eerste käddene Stoats-Duma in't Ruske Kaiserriek in Sänt Päitersbuurich. 1927: Carlos Ibáñez del Campo wäd Präsident fon Chile. Hie bruukt deelwiese diktoatooriske Methoden. 1933: Unner doo Nazis wäide in Düütsklound Bouke fon kritiske Skrieuwere ferbaadend, unner dät Motto \"wider den undeutschen Geist\" (Juun dän uundüütsken Gäist) 1940: Nazidüütsklound gript doo näitroale Stoaten oun: Belgien, Luxembuurich un do Niederlounde 1957: Die kolumbioanske Diktoator Gustavo Rojas Pinilla, die in 1953 truch n Putsch oun ju Moacht keemen waas, uurlät dät Lound ne militäriske Junta. 1994: Nelson Mandela, die eerste swotte Präsident fon Suudafrikoa, kumt in sien Amt. 2001: Dorothy Burr Thompson, US-amerikoanske Oalerdums-Wietenskupperske un Archäologinne"}
{"id": "3903", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1930 - 1931 - 1932 - 1933 - 1934 - 1935 - 1936 - 4. Januoar: Franz von Papen mät Adolf Hitler in't Kölner Huus fon dän Bankier Kurt Freiherr von Schröder foar stilkene Ferhonnelengen. Fer'ienbeerengen sunt ju meensoame Regierengs-Uurnoame un ju Riekskanslerskup fon Hitler. 5. Januoar: Bie San Francisco begint die Bau fon ju Golden Gate Bridge. 30. Januoar: Adolf Hitler wäd fon n Riekspräsident Paul von Hindenburg toun Riekskansler benaamd. In't foaren hiede Hindenburg sik loange struuwed, man me hiede him bedoard, Hitler waas nit so oarich gefoarelk, deeruum dät ne konservative Moorhaid in't Kabinett siet. 1. Februoar: Ap Wonsk fon Hitler wäd die Rieksdai fon n Riekspräsident aplöösed. 15. Februoar: Die näi wäälde US-Präsident Franklin D. Roosevelt äntgungt in Miami slumpelk een Attentat. Die foarmoalige Buurgemääster fon Chicago, Anton Cermak, wäd uumebroacht. Do Bäätergruunde fon dät Ferbreeken wäide nit kloord. 20. Februoar: Bie ne stilkene Touhoopekumst honnelje Adolf Hitler un Hermann Göring mäd düütske Grootindustrielle ne Köär-Stried-Hälpe fon 3 Millionen Rieksmaak foar ju NSDAP uut, uum ju Rieksdaisköär Meerte 1933 tou bestrieden. 20. Februoar: Die US-Senoat beslut dän 21. Tousät-Artikkel tou ju"}
{"id": "3904", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1860 - 1861 - 1862 - 1863 - 1864 - 1865 - 1866 - Foargungerstoaten fon Kolumbien: Uut ju Granada-Konföderatsjoon äntstounde ätter n Burgerkriech do Fereende Stoaten fon Kolumbien. 1. Januoar: Abraham Lincoln unnerskrift ju Emanzipationsakte, deertruch kriege doo Swotte in doo USA gjuchtelke Fräiegaid. 22. Januoar: Begin fon n polnisken Januoarapstand juun ju Ruske Heerskup 26. Oktober: In Genf is die Begin fon ne internationoale Konferenz, dät Resultoat is ju Internationoale Rood Kjuus un Roode hoolwe Moune-Bewäägenge, ju wie däälich hääbe. 8. Dezember: Ju Jesuiten-Säärke Iglesia de la Compañía in Santiago de Chile wäd truch een Fjuur fernäild. Moor as twoduusend Ljuude stierwe. 6. Januoar: Adolf Paul, düütsk-sweedisk-finnisken Skrieuwer"}
{"id": "3905", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1859 - 1860 - 1861 - 1862 - 1863 - 1864 - 1865 - Wier däälich Belize lait, wäd ju britiske Krounkolonie Britisk Honduras iengjucht. De facto stuude dät al toufoarne unner britiske Kontrolle. 16. Februoar: Mäd ju bedingengsloose Kapitulatsjoon fon do Konföderierde unner Simon Bolivar Buckner eendet ju fieuw Deege loange Slacht uum Fort Donelson in dän Amerikoansken Burgerkriech. Ju Iennoame fon ju Fäästenge moaket dät muugelk, dät ju Union unner Ulysses S. Grant fääre foarsteete kon. 6. Januoar: August Oetker, düütsken Industriellen 14. Januoar: Rosalía Abreu, Tuchterske un Ärfoarskerske fon Moansken-Oapen 14. Februoar: Agnes Pockels, düütske Physikerske un Chemikerske 26. August: Theodor Siebs, düütsken Germanist. 11. Februoar: Elizabeth Eleanor Siddal, britiske Moalerske un Dichterske"}
{"id": "3906", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1858 - 1859 - 1860 - 1861 - 1862 - 1863 - 1864 - 2. Januoar: Wülm I. wäd ätter dän Dood fon sin Bruur Freerk Wülm IV. Köönich fon't Prüüske Riek. 10. Januoar: Florida trät as trääden fon do Suudstoaten uut do Fereende Stoaten fon Amerikoa uut. Tjo Wieke leeter is Florida Meebegruunder fon do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa. 11. Januoar: Alabama trät uut do Fereende Stoaten fon Amerikoa uut. Tjo Wieke leeter is dät Meebegruunder fon do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa. 4. Februoar: Separatiske Stoaten in dät Suude fon do Fereende Stoaten sluute sik tou do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa touhoope. 8. Februoar: In do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa wäd ne provisooriske Ferfoatenge besleeten. 9. Februoar: Jefferson Davis wäd in do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa foar'n Präsident kädden. 13. Februoar: Köänich Franz II. fon bee Sizilien kapituliert mäd ju Fäästenge Gaeta foar do Troppen fon Viktor Emanuel wilst dät italieenske Risorgimento. 18. Februoar: Jefferson Davis wäd as Präsident fon do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa fereediged. 26. Feburoar: Ärlät fon't Februoarpatent, ne Ferfoatenge foar Aastriek. 12. April: Begin fon dän Oungriep ap Fort Sumter"}
{"id": "3907", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1857 - 1858 - 1859 - 1860 - 1861 - 1862 - 1863 - 6. November: Abraham Lincoln wäd toun Präsident fon doo USA köärd. 6. Januoar: William Martin Leake, ängelsken Armee-Offisier un Archäologe 29. Januoar: Ernst Moritz Arndt, düütsken Skrieuwer un Dichter, Ouoardenden fon ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge 1. Juli: Charles Nelson Goodyear, n US-amerikoansken Ärfiender un Pionier in ju Gummi-Feroarbaidenge. M. Seeling"}
{"id": "3908", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1856 - 1857 - 1858 - 1859 - 1860 - 1861 - 1862 - 14. Februoar: Oregon wäd in sin Skeedferloop fon däälich uut dä Oregon-Territorium uutloosd un as 33. Buundesstoat in do USA apnuumen. Die aastelke Deel fon dät foarige Territorium wäd dät Washington-Territorium tousloain. 24. November: Charles Darwin sien Oarbaid The Origin of Species, n wichtich Wierk tou juu Evolutionstheorie, kumt hääruut. 6. Januoar: Alfred Baudrillart, Kardinoal fon ju roomsk-kathoolske Säärke 16. Januoar: Robert Warthmüller, düütsken Historienmoaler 9. Oktober: Alfred Dreyfus, frantsöösken Offisier."}
{"id": "3909", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1855 - 1856 - 1857 - 1858 - 1859 - 1860 - 1861 - August Ferdinand Möbius äntwikkelt dät Möbiusbeend. Foargungerstoaten fon Kolumbien: Uut ju Republik Näi-Granada äntstoant ju Granada-Konföderatsjoon. 14. Januoar: Foar ju Pariser Oper begunge n poor Ljuude uum Felice Orsini aan Bumben-Ounsleek juun ju ounkuumende kaiserdelke Woain-Kolonne, man Napoleon III. un Kaiserinne Eugénie blieuwe uunferseerd. Dät Attentat wäd die Gruund foar dän Bau fon een näi Opernhuus, ju Opéra Garnier. 12. Februoar: In Japan häd die Gebruuk fon Fumien n Eende. (Fumien wieren Bielden fon Jesus, Maria af uur kristelke Motive, do in ju japaniske Kristenferfoulgenge sänt 1629 bruukt wuuden wieren, uum tou ärkannen, af n Moanske kristelk waas af nit. Deer moaste dan swädden wäide, dät me nit kristelk is, un dan moaste me toun Bewies, dät me nit kristelk is, ap ju Bielde (Fumie) hääruumetrampelje. Fuul japaniske Kristen wüülen dät nit dwo un wuuden dan waigjucht.) 7. Oktober: Köönich Freerk Wülm IV. blift nominell Köönich uur't Prüüske Riek, man uurrakt sin Bruur, dän leetere Köönich un Kaiser Wülm I., ju Regentskup. 22. Dezember: Giacomo Puccini, italieensken Komponist fon't Fin de"}
{"id": "391", "contents": "Moldawien is n Lound in Aast- un Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Chisinau un die Präsidänt fon ju Republik is (Stound: 2013) Nicolae Timofti. In dät Aaste rakt dät een striedich Rebät, Transnistrien, dät praktisk uunouhongich is, man nit as uunouhongich anärkoand. Gagausien is as Deel-autonom anärkoand. In ju moldawiske Ferfoatenge hat dät, wan Moldawien sien Uunouhongegaid ferljust, wäd Gagausien aan oainen Stoat. Moldawien wäd beskat fon: Ukraine in dät Noude, Aaste un ju in dat Suude Rumänien in dat Wääste."}
{"id": "3910", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1854 - 1855 - 1856 - 1857 - 1858 - 1859 - 1860 - Ärfiendenge fon dän Phonautograph truch Édouard-Léon Scott de Martinville. Mäd düsse Reewe kuude hie Toon graphisk apteekenje, dät roate Oaber noch neen Technik, uum doo Toonapnoamen outouspieljen. Man 2008 kuude uut sunne Teekenge die Toon rekonstruiert wäide, sodät juu ooldste Toonapnoame, juu wie däälich ouspielje konnene, fon Édouard-Léon Scott de Martinville stommet. Juu wuude 1860 apnuumen. 4. Februoar: Hermann Schaaffhausen begjucht ätter ju Unnersäikenge fon fossile Bunken uur aan bit nu tou uunbekoanden Ädder-Moanske, dän Neanderdoaler, in ju läichrhienske Sälskup foar Natuur- un Heelkunde in Bonn. Junner wiest hie aan Gips-Oudruk fon dät Skäädel-Täk, dät Johann Carl Fuhlrott in't Neanderdoal fuunen häd. 27. Juni: Ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal ferkloort sik uunouhongich. 14. Januoar: Alice Pike Barney, US-amerikoanske Moalerske 22. Februoar: Heinrich Hertz, Physiker 6. Januoar: Albert Schwegler, düütsken Theologe, Philosoph un Historiker"}
{"id": "3911", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1853 - 1854 - 1855 - 1856 - 1857 - 1858 - 1859 - 30. Meerte: Truch dät Unnerskrieuwen fon n Trääden Pariser Free wäd die Krimkriech be'eended."}
{"id": "3912", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1852 - 1853 - 1854 - 1855 - 1856 - 1857 - 1858 - 11. Februoar: Ätterdät hie do Füürstendume fon Äthiopien unner sien Heerskup fereend häd, wäd Füürsk Kassa Hailu as Kaiser fon Abessinien kround. As Negus nimt hie dän Noome Teeder II. (amharisk: ቴዎድሮስ = Téwodros, düütsk: Theodor) oun. 2. Meerte: Alexander II. wäd ätter dän Dood fon sin Foar Nikolaus I. rusken Zar, in juu Tied fon n Krimkriech. 10. Januoar: Petrus Johannes Blok, niederloundsken Historiker"}
{"id": "3914", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1851 - 1852 - 1853 - 1854 - 1855 - 1856 - 1857 - Waarelduutstaalenge in New Orleans, Louisiana"}
{"id": "3915", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1850 - 1851 - 1852 - 1853 - 1854 - 1855 - 1856 - 8. Juli: Die Amerikoanske Admiroal Matthew C. Perry kumt mäd sien Swotte Skiepe in n Hoawen fon Uraga in Japan un ferloanget ne Eepenenge fon dät sänt 200 Jiere isolierd lieuwjende Lound. 18. Januoar: Fanny Stresow, düütske Moalerske 9. Februoar: Leander Starr Jameson, britisken Dokter, Politiker, militärisken Uppermon in ju Kapkolonie un Ounfierder fon dän Jameson Raid, n Uurfaal ap ju Suudafrikoanske Republik. 30. Meerte: Vincent van Gogh, niederloundsken Moaler"}
{"id": "3916", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1849 - 1850 - 1851 - 1852 - 1853 - 1854 - 1855 - 17. Januoar: Dät Fereende Köönichriek un sowät fieuwduusend Buurenfoamieljen unnerteekenje ju Sand River Convention, ju do Buuren ju Uunouhongegaid in do Rebätte noudelk fon ju Äi Vaal touärkoant (kiek uk ap ju Siede Transvaal!). 25. Juni: Antonio Gaudi, katalanisken Kunstler un Architekt. 6. Januoar: Louis Braille, Ärfiender fon ju bit däälich maast-bruukte Blienden-Skrift (ju Braille-Skrift)"}
{"id": "3917", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1848 - 1849 - 1850 - 1851 - 1852 - 1853 - 1854 - 3. Januoar: Die frantsööske Physiker Léon Foucault fiert in dän Käller fon sien Huus foar't eerste Moal n Experiment mäd dän Foucault'sken Slinger truch, mäd dän hie ju Traalenge fon uus Äide ätterwiese kon. Napoleon III. brangt sik in Frankriek mäd Gewalt an juu Macht, wint een Oustämmenge uur een näie Ferfoatenge un een Oustämmenge, af dät Kaiserdum wier häärstaald wäide skäl. Ätters moaket sik säärm dan tou dän Kaiser fon Frankriek. 17. Moai: Een Iersenboan-Ferbiendenge twiske ju peruoanske Haudstääd Lima un ju tichtebie lääsende Hoawenstäät Callao wäd eepend. Düt is ju eerste Iersenboan-Linie in Suudamerikoa. 19. Dezember: Joseph Mallord William Turner, aan ängelsken Moaler fon ju Romantik."}
{"id": "3918", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1847 - 1848 - 1849 - 1850 - 1851 - 1852 - 1853 - Offizielle Ienfierenge fon juu Braille-Skrift an doo Bliendenskoulen fon Frankriek. 13. Januoar - Hermann Möller, Linguist, die sik monken uur uk mäd dät Seelterske befoatede. \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "3919", "contents": "16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1846 - 1847 - 1848 - 1849 - 1850 - 1851 - 1852 - 9. Februoar: In dän Säärkenstoat ropt Giuseppe Mazzini in dän Roome fon't Risorgimento ju Roomske Republik uut. Dät fiert straks tou dät Iengriepen fon frantsööske un spoanske Troppen, do ju Republik bit tou dän 3. Juli mäd Gewalt deelslo. 28. Meerte: Freerk Wülm IV. fon Prüüsen wäd fon ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge foar'n Kaiser kädden. 3. April: Oulienenge fon ju Kaiserkroune truch Freerk Wülm IV. juunuur ju Kaiserdeputatsjoon. 31. Moai: Meerterevolution: Juu düütske Nationoalfersammelenge sit foar't lääste Moal in Frankfurt an n Main, ätters lukt juu as Rumpparlament uume ätter Stuttgart wai. 18. Juni: Dät ätter Stuttgart uutwiekene Rumpparlament fon ju [[Frankfurter Nasjonoalfersammelenge wäd fon't Militär aplooset. Nit-Württembierichske Ouoardende mouten uut dät Lound gunge. Die Fljooger-Pionier George Cayley testet aan fon sien Glied-Fljoogere mäd aan Wäänt oane. In't Foaren hiede hie dät bloot mäd Dierte oane fersoacht. 7. Oktober - Edgar Allan Poe, amerikoansken Skrieuwer (bädden in 1809)"}
{"id": "392", "contents": "Montfort (Limbuurchsk: Mofert) is ne Stääd in Limbuurich, do Niederlounde. In Montfort rakt et uungefeer 3600 Ienwoonere. Ju Stääd heert bie ju Meente Roerdalen. In Montfort boalt me Montfortisk. Montfortisk Wiki uur Montfort. Commons: Montfort, Roerdalen – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "3920", "contents": "Sälorganellen (kuut: Organellen sunt Funktionseenegaiden in ne Sälle. Dät rakt unnerskeedelke gnauere Definitione, mongs wäd kweeden, dät sunt doo Funktionseenegaiden, doo fon ne Biomembran uumesleeten sunt, sodät dan uk Vesikele as Organellen betrachted wäide. Eenige Organellen sunt ätter juu Endosymbiontentheorie truch Endosymbiose mäd prokaryotiske Sällen äntsteen."}
{"id": "3921", "contents": "Dät Myzel, die Vegetationskörper fon Poagenstoule, wäd fon aal Hyphen fon n Poagenstoul bilded."}
{"id": "3922", "contents": "Hyphen sunt Träide fon n Poagenstoul, do touhoope dät Myzel, dän Vegetationskörper, bildje. Die Apbau kon unnerskeedelk weese, dät is so, dät se uut Säl-Kätten, also trichoal af uut Säl-Roore, also siphonoal apbaud weese konnene."}
{"id": "3923", "contents": "Trichoal is, wät as Kätte uut Sällen apbaud is. Oafter (man nit aaltiede) is dät aan Begriep foar ju Oarganisatsjoons-Stappe fon heele Lieuweweesen, dät hat, dät een heel Lieuweweesen as Kätte fon Sällen apbaud is. Dät is dan een gjucht eenfache Foarm fon Lieuwen in moorere Sällen."}
{"id": "3925", "contents": "As Siphonoale Stappe beteekent me ju Organisatsjoonsstappe fon een Plonte of n Pilts, wier die heele Thallus uut een oankelde, makroskopisk sjuunelke Sälle mäd moorere Käädene bestoant. Dät häd dan Sluukfoarm, Biespil sunt Sluuk-Algen un wäkke Piltse, besunners do Hyphen fon Piltse."}
{"id": "3926", "contents": "Latienamerikoa is die politisk-kulturelle Begriep fon Lounde in Amerikoa, wier Spanisk un Portugiesisk boald wäide. Deer heere bolde dät heele Suud- un Zentroalamerikoa tou, man is nit gans, deeruum dät fjauer Lounde in düt Gebiet uur Amtssproaken hääbe (sjuch in n Apsnit Uutnoamen). Buutewais heert deer uk dät Noudamerikoanske Mexiko tou, wier uk Spanisk Amtssproake is. Tjo karibiske Lounde heere uk tou Latienamerikoa. Suriname mäd juu Amtssproake Holloundsk heert nit deertou, Guyana mäd juu Amtssproake Ängelsk heert nit deertou, Frantsöösk-Guyana mäd juu Amtssproake Frantsöösk heert nit deertou un in Middelamerikoa heert Belize mäd juu Amtssproake Ängelsk nit deertou."}
{"id": "3927", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1662 - 1663 - 1664 - 1665 - 1666 - 1667 - 1668 - 4. Meerte: Koarl II. fon Änglound fangd n Kriech oun juun juu Republik fon doo fereende Niederlounde. Düssen Kriech is bekoand wuden as Twäiden Ängelsk-Niederloundsken Seekriech."}
{"id": "3928", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1661 - 1662 - 1663 - 1664 - 1665 - 1666 - 1667 - Doo Ängloundere uurnieme Nieuw Amsterdam fon doo Niederlounde un naame dät nu New York. 13. Februoar: Theodor Andreas Potocki, Biskop fon Kulm un Äärmlound, Äärts-Biskop fon Gnesen un Primas fon Polen-Litauen 14. Januoar: Françoise Madeleine d’Orléans, frantsööske Prinsässinne"}
{"id": "3929", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1660 - 1661 - 1662 - 1663 - 1664 - 1665 - 1666 - Die Osmane Köprülü Fazıl Ahmet Pascha äroobert ne Ungariske Fäästenge, juu ap düütsk \"Neuhäusl\", ap Ungarisk \"Érsekújvár\", ap osmanisk Tursk \"Uyvar\" un ap Slowakisk \"Nové Zámky\" naamd wäd. Dät heert däälich tou juu Slowakäi."}
{"id": "393", "contents": "Montfortisk is ne Limbuurichske Sproake, ju fon sowät 1.600 Moanskene boald wäd in Montfort. In Montfort kwäd me Mofers. ich - make - doe - boum - hóndj - slank - sjaop - rèch< > (Limbuurchsk) t Rakt Falle in dät Montfortisk, nämmelk Nominativ, Genitiv, Lokativ un Räste fon ju Dativ, Accusativ un Vokativ. Ju Konjugation (in die volgorde) is: foar monnelk: daag - daags - däöges - dage - dage - daag foar wiewelk: vrów - vrów - vrówwes - vrówwe - vrów - vrów foar sächelk: ei - eis - i-jes - ei - ei - i-j (sjo die ei/i-j Wiksel) Dät Montfortiske hied fröier Woude as fietsj, däälich is fietsj fiets wuuden. Un uk Woude as bao, bekans un prónt ferswiende. Ju Ferannerenge fon dät Montfortiske häd mongs as Gruunde die Ienfloud fon ju hollounske Sproake. Pierre Bakkes Dät Montfortiske Woudebook is n 21. October 2007 hääruutroat."}
{"id": "3930", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1659 - 1660 - 1661 - 1662 - 1663 - 1664 - 1665 - 1. Februoar: Juu Niederloundske Aastindien-Kompanie unner n Gouverneur Frederick Coyett ferljust ätter ne loange Beleegerenge fon't Fort Zeelandia dät Ailound Taiwan an juu Striedmacht fon n chinesisken Armeeanfierder un Seeroower Koxinga."}
{"id": "3931", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1601 - 1602 - 1603 - 1604 - 1605 - 1606 - 1607 - Moritz fon Oranien äroobert in n Tachentichjierigen Kriech ju Stääd Sluis, ju do Spaniere in 1587 ärooberd hieden. 11. Januoar: Johann Adam von Bicken, Äärtsbiskop un Kuurfüürst fon Mainz"}
{"id": "3932", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1602 - 1603 - 1604 - 1605 - 1606 - 1607 - 1608 - 5. November: Die Gunpowder Plot fon Guy Fawkes juun dän Köönich fon Änglound James I. wäd äntdäkt."}
{"id": "3933", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1603 - 1604 - 1605 - 1606 - 1607 - 1608 - 1609 - 31. Januoar: Do lääste katoolske Fersweerdere fon dän Gunpowder Plot juun dän protestantisken Köönich Jakob I. fon Änglound wäide waigjucht. Monken do Feruurdeelde is uk die bit däälich bekoandste Fersweerder, Guy Fawkes. 12. April: Änglound un Skotlound wieren ja al sänt 1603 truch Personalunion fereend, nu fiert die Köönich juu näie Flaage, dän Union Jack, ien, wieroane juu Ängelske un juu skottiske Flaage fereend wieren. Dät is noch nit heel un aal die Union-Jack fon däälich, uumdät domoals dät iriske Sänt-Patricks-Kjuus noch nit oane waas. 15. Juli: Rembrandt Harmenszoon van Rijn, Barock-Moaler uut Hollound"}
{"id": "3934", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1604 - 1605 - 1606 - 1607 - 1608 - 1609 - 1610 - 24. Januar: Mannheim, 1606 as Bolwierk juun kathoolske Moacht gruunded, kricht nu fon n Köärfürst Friedrich IV. fon de Palts doo Stäädgjuchte. 6. Januoar: Konrad Barthels, düütsken luthersken Theologe."}
{"id": "3936", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1605 - 1606 - 1607 - 1608 - 1609 - 1610 - 1611 - 2. Oktober: In ju Republik fon do soogen fereende Niederlounde wiest die Brilmoaker Hans Lipperhey dän Räid fon Zeeland dän eerste Fierkieker."}
{"id": "3937", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1606 - 1607 - 1608 - 1609 - 1610 - 1611 - 1612 - Johannes Keppler publizierd doo eerste two ätter him benaamde Witte in sien Astronomia nova."}
{"id": "3938", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1607 - 1608 - 1609 - 1610 - 1611 - 1612 - 1613 - Galileo Galilei äntdäkt fjauer Mounen fon n Jupiter: Io, Europa, Ganymed un Kallisto"}
{"id": "3939", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1608 - 1609 - 1610 - 1611 - 1612 - 1613 - 1614 - Bibel-Uursättenge ap Ängelsk: Juu King-James-Bibel 10. Januoar: Peter Piscator, düütsken orientoalsken Philologe un luthersken Theologe"}
{"id": "394", "contents": "Morphologie is ju Leere fon Stambildenge un Beegenge fon do Woude. Dät rakt ferscheedene Soarten fon Woude. Silwe"}
{"id": "3940", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1609 - 1610 - 1611 - 1612 - 1613 - 1614 - 1615 - 6. Januoar: Axel Oxenstierna wäd in Sweeden tou'n Riekskansler benaamd. Hie blift 42 Jiere loang, bit tou sin Dood, ap düt Boantje. Hie modernisierd in düsse Tied ju Administratsjoon un häd baldoarigen binne- un buutepolitisken Ienfloud. Galileo Galilei sjucht as eersten Astronom dän Planet Neptun, toankt oaber, dät waas n Fixstiern."}
{"id": "3941", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1610 - 1611 - 1612 - 1613 - 1614 - 1615 - 1616 - In Argentinien wäd juu Universität fon Córdoba truch Jesuiten gruunded. 18. Januoar: Regina Protmann, seelich-spreekene Gruunderske fon do Katharinen-Sustere"}
{"id": "3942", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1611 - 1612 - 1613 - 1614 - 1615 - 1616 - 1617 - 22. November: Hieronymus (III) Praetorius (düütsken Oargelist un Komponist)"}
{"id": "3943", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1612 - 1613 - 1614 - 1615 - 1616 - 1617 - 1618 - Katharina Kepler, juu Muur fon dän berüümden Astronom Johannes Kepler, wäd gefangen nuumen, me haalt hier näämelk foar ne Häkse."}
{"id": "3944", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1613 - 1614 - 1615 - 1616 - 1617 - 1618 - 1619 - 29. Januoar: Do niederloundske Seefoardere Jacob Le Maire un Willem Cornelisz Schouten sailje eerstmoals ap dän Wai uum dät Kap Hoorn in dän Pazifik. 23. April: Miguel de Cervantes, spanisken Skrieuwer, t.B. fon't Bouk Don Quijote"}
{"id": "3945", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1614 - 1615 - 1616 - 1617 - 1618 - 1619 - 1620 - Heinrich Schütz wäd Kapellmääster in Dresden. 6. Januoar: Christoffer von Gabel, Koopmon un Steedhoolder fon Köönich Frederik III. fon Dänemark."}
{"id": "3946", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1615 - 1616 - 1617 - 1618 - 1619 - 1620 - 1621 - Johannes Kepler formulierd dät trääde fon doo ätter him benaamde Witte."}
{"id": "3947", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1616 - 1617 - 1618 - 1619 - 1620 - 1621 - 1622 - Dät Wierk Harmonice Mundi fon Johannes Kepler wäd hääruutroat."}
{"id": "3948", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1617 - 1618 - 1619 - 1620 - 1621 - 1622 - 1623 - 18. Juli: In n katoolsken Apstand in Graubünden rakt dät n Massenmoort an Protestanten."}
{"id": "3949", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1618 - 1619 - 1620 - 1621 - 1622 - 1623 - 1624 - 28. Februoar: Cosimo II. de Medici, Groothärtsoch fon juu Toskana (* 1590)"}
{"id": "395", "contents": "Uus Waareld häd man aan Trabant, die mäd hier ju groote Jiereswonderenge uum de Sunne moaket. Un ap disse Wonderenge traalt ju Moune sik uk noch uum de Waareld in njuugenuntwintig Deege un tweelich Uure. Do uur Planeten hääbe moorere Mounen. So die Jupiter mäd fjauer, die Saturn mäd oachte, un Uranus mäd säks Mounen. Wo prachtful do kuute, trjo bit fieuw Uure loange Noachte ap do Planeten wul wieren, wan wie do deer belieuwje kuuden. Wan wie ap dän Saturn woonden, kuuden wie uus dät Skauspil mäd do oachte Mounen bekiekje. Nit een tjuusterge Noacht. Ju eene Moune gungt ap un ju uur gungt unner. Immer sunt wul fjauer litje un groote tou sjoon. Wie mouden nu ieuwen mäd uus eene Moune toufree weese. Näimoune, eerste Fjoodendeel, Fulmoune un lääste Fjoodendeel; dät rakt Ouwikselenge genouch. Do Amerikoaner baale fon dunkele un ljoachte Moune. Wan wie ap de Moune wieren un fon deeruut uus Waareld bekiekje kuuden, wo groot moaste uus Waareld läite, deer ju daach füüftich moal gratter is as de Moune. Ju Moune is fon uus bloot 385.000 Kilometer oawe, un ju Waareld moaste uk füüftich moal gratter läite as uus de Moune lät, somäd fuul gratter as"}
{"id": "3950", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1620 - 1621 - 1622 - 1623 - 1624 - 1625 - 1626 - Mäd Mr William Shakespeare's Comedies, Histories and Tragedies ärschient soogen Jiere ätter n Dood fon William Shakespeare juu eerste Uutgoawe mäd aal sien Theaterstukke. Bagdad wäd fon persiske Troppen wier iennuumen."}
{"id": "3951", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1621 - 1622 - 1623 - 1624 - 1625 - 1626 - 1627 - In Hambuurich wäd fon juu Hambuuriger Admiralität juu Sklavenkasse gruunded, juu deertou waas, dät me truch Seerooweräi Seeljuude uut juu Sklaveräi fräikoopjen kuude."}
{"id": "3952", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1622 - 1623 - 1624 - 1625 - 1626 - 1627 - 1628 - 14. Moai: Dät eerste ängelske Skip roaket Barbados, wier bit do tou bloot Spoaniere un Portugiesen Ounspröäk ap stoald hieden. In ju Foulge wäd dät Ailound een britiske Kolonie. 2. Juni: In n Trüütichjierigen Kriech wäd ätter njuugen Mounde Beleegerenge ju Stääd Breda truch n spanisken Generoal Ambrosio Spinola iennuumen. 9. Dezember - Ubbo Emmius, fräisken Historiker."}
{"id": "3953", "contents": "14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1623 - 1624 - 1625 - 1626 - 1627 - 1628 - 1629 - 18. November: Die Päitersdom in Rom wäd truch Poapst Urban VIII. ienwäid."}
{"id": "3959", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1931 - 1932 - 1933 - 1934 - 1935 - 1936 - 1937 - 10. Januoar: Unner do Nazis wäd die niederloundske Oarbaider Marinus van der Lubbe, bekloaged as fermoudelken Fjuurlääser bie dän Rieksdaisbround 1933, in Leipzig waigjucht. 14. Februoar: Bloot twäin Deege ätter dän Begin fon dän Burgerkriech in Aastriek mouten do lääste Apstoundiske fon dän sosjoaldemokroatisken Republikoansken Skuts-Buund sik reeke. 14. Februoar: Ätter ju Ouskaffenge fon do Lounde-Parlemänte truch do Nazis wäd uk die Rieksräid, een Ferfoatengs-Orgoan fon ju Weimarer Republik, aploosd. Moai: Ätter dän Kolumbioansk-Peruoanske Kriech sluute Kolumbien un Peru Free, die striedige Skeed-Ferloop blift, as hie in't Foaren waas. 2. August: Paul von Hindenburg, die düütske Riekspräsident stäärft. In ju Foulge uurnimt die Riekskansler Adolf Hitler uk ju Funktsjoon fon'n Riekspräsident un kon so sien Diktoatuur fäästigje. 6. Januoar: Sylvia Syms, britiske Skauspielerske. 11. Januoar: Jean Chrétien, kanadisken Premierminister 10. Januoar: Marinus van der Lubbe, niederloundsken Oarbaider, fermoudeden Fjuurlääser bie dän Rieksdais-Bround 1933 29. Januoar: Fritz Haber, düütsken Chemiker un Nobelpries-Dreeger, Pionier fon ju chemiske Kriechsfierenge 2. August: Paul von Hindenburg, düütsken Riekspräsident (kiek unner \"Foarfaale\"!)"}
{"id": "396", "contents": "Deeruum dät ju Moune uum de Äide troalt, kiekje wie dät eene Moal juun ju truch de Sunne ferljoachtede Kaante (Fulmoune), dät uur Moal juun ju tjuusterge Kaante (Näimoune). Deertwiske is ju Moune hoolich ferljoachted (eerste un lääste Fjoodendeel). Dät sunt do Mounephasen Daach troalt ju Moune sik sälwen uk juust so, un deeruume kiekje wie daach immer juun desälge Siede fon de Moune. Ju Bäätersiede konnen wie fon de Äide häär nit sjo."}
{"id": "3960", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1933 - 1934 - 1935 - 1936 - 1937 - 1938 - 1939 - 6. Januoar: Darlene Hard, US-amerikoanske Tennis-Spielerske 6. Januoar: Julio María Sanguinetti, Journalist un Stoatspräsident fon Uruguay 14. Januoar: Ljudmila Iossifowna Pinajewa, ruske / sowjetiske Kanu-Spoartlerske 7. Meerte: Pyt Kramer, Foarsker fon dät Fräiske, foarallen fon dät Seelterfräiske (Seeltersk)."}
{"id": "3964", "contents": "Nooten wäide ferwoand uum Musik un Soang tou Poapier tou brangen. Älken Toon wäd fertreeden fon wät uutsjucht as n tjukken Punkt ap ne Riege Lienjen. Deerbie wäd ju Toonhööchte beteekend fon ju Hööchte fon dän Punkt ap ju Riege. In Bielde 1 is dät wiesd foar ne Riege aal haager wäidende Toone. An älke Noote sjo wie n litjen Striep, ju Hoals, wiermäd ju Laangte beteekend wäd. Tougliek is deer buppe anroat, wo do Toone stimme tou do wiete Tasten fon n Klavier. Deerbie ferträt ju linke Taste dät aanstriekede C (c'), wät midde ap n Klavier sit, oafte bie dät Slot, wät in saang anroat wuuden is. Bie n elektrisk Keyboard is dät dät eerste C gjuchts fon do Begleittasten. Sun Riege Tasten as t.B. c' d' e' f' g' a' h' c\" uumfoated ne skeene Oktoawe, also n Intervall mäd tweelich Hoolichtoonstappen, hier links ju aanstriekede Oktoawe (uk c’d’ usw.) un gjuchts ju twäinstriekede Oktoawe (uk c” d”usw.) . Ju flugge Krulle gans links hat Fjoolekoaie of g-Koaie, deeruum dät ju mäd hiere grootste Krulle juust ju Hööchte fon ju g'-Noote uumsirkelt. In Bielde 2 is gjuchts nochmoal ju aanstriekede Oktoawe wiesed, mäd dät Slot un dan"}
{"id": "3968", "contents": "Ju Roode Armee waas ju Armee fon de Sowjetunion twiske 1918 un 1991. Ju Roode Armee umfoatede do Loundstriedkrääfte un do Luchtstriedkrääfte. In 1948 keem ju Luchtferdäägenge deertou, in 1960 do strategiske Rakettruppen. Die Noome wuude in Februoar 1946 annerd tou Sowjet Armee. In ju ruske Revolution äntstuude ju Roode Armee uut de Roode Garde, ju Foulksarmee fon do Bolschewiste. Leo Trotzki waas in 1918 ferountwoudelk foar ju Gruundenge fon de Roode Armee. Ätter ju Gruundenge wuuks ju Armee fon 500.000 Suldoate in 1920 bit tou moor as 1 Million in 1933. In 1937 roate Stalin dän Befeel, aal do haagere Offiziere tou eksekutierjen. Hie hiede Oangst foar ne militariske Machtsuurnoome, so as dät uk in Spanien mäd Francisco Franco die Faal waas. Do junge Offisiere inne Armee hieden in 1941, as die Twäide Waareldkriech begun, neen Unnerfiendenge. Deertruch kuude ju düütske Armee in Dezember 1941 bit tou Moskau kuume. Eerst in ju Winter fon 1942/43 kuude ju Roode Armee in de Slacht uum Stalingrad ju Initiative in de Kriech nieme. Ätter Stalingrad begon die ruske Oumaars fääre ätter dät Wääste wai un eendigde mäd de Slacht uum Berlin. In do Jiere 1945-1948 geen ju Taal Suldoate fon 11,3 Million"}
{"id": "397", "contents": "Ju Munte is dät stoatelke Jäildweesen fon n Lound. Maasttieds häd n Lound uk ne Munte, so as mäd dän oolde D-Maak in Düütsklound. Man dät kon uk weese dät n Lound ju Munte fon n uur Lound benutset, as toun Biespiel dän amerikoanske Dollar in Aast-Timor."}
{"id": "398", "contents": "Musik is ne abstrakte Kunst ju sik beschäftiget mäd Kloang. Dät is aiske stuur dän Begrip Musik gjucht tou bestämmen: Ju Definition schielt jee Kultur, jee Tied un soogoar jee Moanske. Uk uur ju Iendeelenge fon ju Musik sunt doo sik nit eenich. Me kon Musik iendeele ätter Funktion un ätter Kultuur. Ju eerste Iendeelenge unnerschat Kunstmusik, Unnerhooldengsmusik , Foulksmusik un Anwoande Musik. Ju uur unnerschat dan klassiske Musik, Jazz, indiske Musik, Middenafrikoanske Musik usw. Maasttied bruukt me oawers ne praktiske Iendeelenge, toun Biespil düsse: Klassiske Musik Rockmusik Popmusik Jazz Rapmusik Waareldmusik Düsse Iendeelenge is wäil aisk äiwendloundisk gjucht: Aal ju Musik fon uur Kultuuren as ju Europäisk-Amerikoanske wäd eenfach mäd dän Noome Waareldmusik beteekend! Musik kon schrieuwen wäide mäd Nooten. Tou dät Musik moakjen bruukt me Reewen, do Musikinstrumente."}
{"id": "3980", "contents": "Do Chloroplasten sunt Organellen in do Sällen fon Plonten, gnauer kweeden photosynthetisk aktive Plastiden. Aan Chloroplast häd two Skeele-Membranen, wierfon ju buutere täämelk permeabel (truchläitend) is, ju binnere häd oaber n fuul gratteren Diffusionsweerstand un häd spezifiske Carrier foar phosphatbuunene Deele un C4-Carbonsüüren. Uur düsse Membran wäd uk ju Ionen-Huushollenge fon dän Plastiden räägeld. Twiske do two Skeelemembranen lait die Intermembranruum (Twiskemembranruum). Die Intermembranruum is in n Begin fon ju Äntwikkelenge fon dän Chloroplasten noch mäd dän intrathylakoidoalen Ruum (Thylakoid-Binneruum) ferbuunen, die dan fon Thylakoid-Membrane uumesleeten wäd. Die Thylakoid-Binneruum is gjucht wichtich, deeruum dät deeroane bie Lucht ju groote Protonen-Konzentration apbaud wäd - ju Thylakoidmembran mout uut düssen Gruund foar Protonen impermeabel (nit truchläitend) weese. In ju Thylakoidmembran sunt Faawstoffe oane, do sik nit in Woater lööse: Sowäil two Chlorophylle, dät Chlorophyll a un dät Chlorophyll b, as uk een Carotinoid, näämelk β-Carotin. Truch dät Chlorophyll in ju Thylakoid-Membran kricht dät ganse Blääd ne gräine Faawe, deeruum dät die Faawstof dät gräine Lucht reflektierd: Wan me ne Plonte mäd gräin Lucht beljuchted, kon ju deer niks mäd ounfange, dät wäd aal reflektierd un ju Plonte kon neen Photosynthese moakje. In normoal wiet Sunnenlucht sunt oaber aal do Faawen änthoolden, wierfon"}
{"id": "3982", "contents": "Dät Guinness Book of Records is n jierelk hääruutroat Bouk mäd ne Samlenge fon internationoal anärkoande Rekorde, juust so goud uur moanskelke Laistengen as uur Uutersten in de Natuur. Ju eerste Uutgoawe wuud hääruutroat 1955, uuttoacht fon ju Guinness-Bjoueräi, anrääged fon ne Diskussion uur wäkke Fuugele ap gauste fljooge kuuden, ju der nit löösd wäide kuud mäd Bouke do der domoals tou koopjen wieren. Do Doaten in dät Bouk wuuden sammeld fon Ross McWhirter un Norris McWhirter, do der tou ju Tied n Unnersäikengssteede hieden in Londen. As dät Bouk uunferwachted gouden Ärfoulch hiede, wuud dät ap Eende ne jierelke Uutgoawe. Do Twillingbruure McWhirter hääbe dät Bouk noch moonige Jiere ferlaid. Uurkunde uur Seelterlound as litste Sproakeninsel fon Europa."}
{"id": "3983", "contents": "Ohio is n Buundesstoat fon do Fereende Stoaten. Columbus – ca. 728.000 (2003) Cleveland – 461.000 Cincinnati – 317.000 Toledo – 309.000 Akron – 212.000 Dayton – 162.000"}
{"id": "3986", "contents": "New York is n Buundesstoat fon do Fereende Stoaten. Onondaga"}
{"id": "3987", "contents": "Maine is n Buundesstoat fon do Fereende Stoaten."}
{"id": "3988", "contents": "Missouri is n Buundesstoat fon do Fereende Stoaten."}
{"id": "3989", "contents": "Louisiana is n Buundesstoat fon do Fereende Stoaten."}
{"id": "399", "contents": "Musikinstrumente sunt do Reewen, do me bruukt tou dät Musik moakjen. Dät rakt deerfon: ju Fjoole ju Kwätskeboode dät Oargel ju Trumme"}
{"id": "3990", "contents": "Arizona is n Buundesstoat fon do Fereende Stoaten. Hopi"}
{"id": "3991", "contents": "Alaska is n Buundesstoat fon do Fereende Stoaten."}
{"id": "3993", "contents": "Hermann Dumstorf is bädden dän 05.04.1906 in Hollen un woonde in Hollen. Hie was die Suun fon Remigius (Remmer) un Gesina Dumstorf. Hie died jierenloang mee aan dät 1980 ärskeenene Seelterfräiske Woudenbouk fon Dr. Marron Curtis Fort. Hermann Dumstorf is dän 31.01.2001 in Roomelse stuurwen. Hie waas do 94 Jiere oold. Saterfriesisches Wörterbuch, Dr. Marron C. Fort/Hermann Dumstorf, Helmut Buske Verlag, Hamburg 1980. ISBN 3-87118-401-2"}
{"id": "3996", "contents": "Hierbie is ne Lieste fon Seelter doo ienwonderden in disse Geegend, sowied as jo ätter Cincinnati keemen. Ap minste ieuwen so fuul keemen ätter Louisville, Kentucky (sowät 200 KM fon Cincinnati) un uur siedelden sik in uur Paate fon ju Geegend oun. Wäkke fon uus Fjunde uut Skäddel bleeuwen in New York un uur aastelke Stoate. Ju Lieste tält sowät 55 Noomen fon Ljuude uut Skäddel do ätter Cincinnati keemen. Wäkke geenen wieruume as ounroat is; doo mäd n + sunt stuurwen (1970). Do maaste Seelter in Cincinnati wuuden Geskäftsljuude. Wäkke wuuden Bakker un hieden hier oain Geskäft. Do maaste fon him hieden Weerskup- un Lieuwensmiddel-Geskäfte. Min Bruur Wilhelm un iek wieren 51 Jiere touhoope in Geskäfte. Hier is die Fersäik, genau tou begjuchten wät angungt Doaten, Noomen un Huusnoomen. Dät kon oaber eenige Failere änthoolde: In 1970 foar Publikation tou Ferföigenge stoald fon Herman Ahlrichs, Cincinnati; USA. \"Cincinnati is ne groote Stääd un doo Ljuude fon Skäddel woonje aal in ferscheedene Fjoondele. Toufoarne, loange Jiere haar, woonden wi aal in ju Stäädmidde. Man in doo lääste twintich Jiere woonje jo in n Radius fon 15 af 20 Mielen (24 bit 52 KM). Gjucht min Ljuude fon Skäddel wonderden ien"}
{"id": "400", "contents": "Dät Muugerk (Artemisia vulgaris) sjucht ungefeer so uut as dän Hoamp; woakst an Waale, Häägen, u.s.w. Dät is n swäk aromatiske Plonte mäd Bleedere do der an ju Unnersiede wietfiltich sunt. Muugerk kumt algemeen foar, toun Biespil ap broaklääsende Gruunde un bieloangs Weege. Ju Plonte häd ljoust soundhooldende Gruunde. Die Steele is 60 bit 120 cm hooch un häd oafte ne röödske Faawe. Ju Plonte wäd as Kruiden bruukt in is in ju chinesiske Medizin ne Heelplonte."}
{"id": "4006", "contents": "Assimiliation is n phonetisk Protsäs. Dät rakt two Soarten Assimilation, regressive un progressive Assimilation. Regressive Assimilation rakt dät ap maaste. Ju wirket ätter links, dät hat, dät n bestimd Luud n uur Luud beienfloudet, wät eer kumt. Deerbie wäd n Luud fon sien Artikulationssteede leeken, so t.B. dät n, dät gewöönelk dentoal uutspreeken wäd: Foar dät veloare k of g annert dät n sik tou dät veloare ng []. Biespil: en gouden Gong wäd tou eng goudn Gong []. Deeruut sjucht me, dät ju Assimilation nit altied apträt: in dät Biespil kumt ju Kombination n-g twäie foar, man bloot in dän eerste Fal rakt dät Assimilation. Foar dät bilabioale m, p, of b annert sik dät n tou dät bilabioale m. Biespil: dien Määme wäd tou diem Määme []. Deerbie rakt dät two Haudräägele. Stämloosen Plosiv Stämloosen Plosiv + stämhaften Plosiv wäide tou ne stämhafte Luudgruppe. Biespil: apbierge wäd tou abbierge []. Stämloos Wrieuweluud Stämloos Wrieuweluud + stämhaft Luud wäide tou ne stämhafte Luudgruppe. Biespil: loos läite wäd tou looz läite [], wierbie z stoant foar stämloos Wrieuweluud []. Ju wirket ätter gjuchts, dät hat, dät n bestimd Luud n uur Luud beienfloudet, wät leeter kumt. Stämloos Wrieuweluud of stämloosen"}
{"id": "401", "contents": "Dät Muurk af die Puuskat (Eriophorum angustifolium) is ne Sumpplonte mäd n Blöitetop, die ap Boomwulle lät. Dät hat dät Lok (fielicht Eriophorum latifolium), wan me dät ap Weeden fint. Hochdüütsk hat dät: Wollgras"}
{"id": "402", "contents": "Muusegäärs hat uk Saisendüüwel; fielicht deeruum dät dät stuur tou mjoon is."}
{"id": "4021", "contents": "Hans Matuszak uut Wilhälmshoawen promovierde dän 7. Februoar 1951 in Bonn ap sien Oarbaid 'Die saterfriesischen Mundarten von Ramsloh, Strücklingen und Scharrel inmitten des niederdeutschen Sprachraumes'. Deermäd waas hie n wichtigen Unnersäiker fon ju seelter Sproake. Dät Besunnere fon ju Oarbaid is, dät hie in phonetiske Skrift do Woude fon do tjo Seelter Dialekte ieuwenske do fon tjo läichdüütske Noaberdialekte sätte. Dät wieren do Dialekte fon Lier, Loorp un Ait, also Fertreedere fon bäätnunner dät Aastfräiske, dät Hümmlinger un dät Munsterloundske Plat. In do Jiere 1947/48 wuuden do Woude in do tjo seelter Säspeltäärpe Roomelse, Strukelje un Skäddel sammeld, antoufangen mäd Roomelse. Deerbie wuuden ljoost allere Ienwoonere oufräiged, uum uk ferallerde Woude meetoukriegen, do dan as so besunners beteekend wuuden. Insteede foar sukke Woude bruukten do dan ju plat- of hoochdüütske Foatenge, man oafte honnelde dät sik uk uum Woude foar Seeken, do nit moor in Gebruuk wieren. Foar do läichdüütske Noaberdialekte wuud ap jusälge Wiese foargeen, wan uk ap ferallerde Woude fersichted wuude. Uk foar besunners ap ju seelter Situation sik beluukende Woude roate dät oafte neen Woude ap Plat. Ap ju Geslächtsbeteekenge wuude hier fersichted, deer dät Woudgeslächt - uurs as ap Seeltersk - oafte nit fääststoald wäide"}
{"id": "4023", "contents": "Straasbuurich is n Stääd in dät Elsass. Deer woonje 272.123 Moanskene (2007). Woarteeken fon ju Stäad is ju Cathédrale Notre-Dame. Straasbuurich is bekoand wuuden uum dät Europäiske Parlemänt. Commons: Straasbuurich – Mediendoatäie Websiede fon ju Stääd"}
{"id": "4027", "contents": "Dät Middelmeer lait twiske Europa, Afrika un Deele fon Asien (Deele fon Faanderasien, t.B. die Deel Littik Asien). Truch juu Sträite fon Gribraltar is dät Middelmeer mäd n Atlantisken Ozean ferbuunen, uur dät Marmarameer uk mäd juu Swotte See un truch dän kunstelk bauden Suez-Kanoal uk mäd dät Roode Meer, dät ja n Uutlooper fon n Indisken Ozean is. Wichtige Äien, do deer oane fljoote, sunt Nil, Eb­ro, Tiber, Rhone, Cheliff un Po. Daach is apgruunde fon ju hooge Ferdampenge die Soalt-Oundeel mäd 3,8 % wät haager as in dän Atlantik, die bloot 3,5% Soalt änthoaldt. Uum't Middelmeer tou häd sik uum't Middelmeer een heele Riege fon äddere Hoochkultuuren äntwikkeld, biespilswiese do oolde Ägyptere, do Hethitere do Minoere, do Oolde Griechen, do Phöniziere, do Oolde Roomske. Dät Middelmeer liech in't Säntrum fon't Roomske Riek un wuude deeruum ap Latiensk al Mare Mediterraneum (\"Middelloundske See\") of eenfach Mare Nostrum (\"Uus See\") naamd. Däälich is dät Middelmeer waareldwied deerfoar bekoand, dät älk Jier groote Massen oun Ljuude deer oane ferdrinke, do in'e Hoopenge ap'n beeter Lieuwend fersäike, fon Afrikoa ätter Europa tou kuumen. Do fieuw grootste Ailounde fon't Middelmeer sunt in düsse Riegenfoulge Sizilien (25.426 km²) Sardinien (24.090 km²) Zypern (9.251 km²)"}
{"id": "4028", "contents": "N Auto af Automobil (fon Griechisk auto- (\"särm\") un Latien mobilis (\"bewäägelk\") is n oainständich fierend Foartjuuch uum Ljude, Seeken af Dierte tou fieren. Dät eerste Automobil waas juu mäd Damp bedrieuwene Atillerie-Toachmaskiene fon 1769, juu die Frantsoose Nicholas Cugnot erfuunen häd. Jiertjaande leeter wuude dät Automobil oaber eerste bekoander, dät roate dan fuul Damp- un Elektroautos, uum 1900 begon dan ne näie Oard fon Motor, sik truch tou sätten: Motoren, doo mäd Produkte uut Äid-Oulje as Fjuurenge betaanked wuden, foarallen mäd Diesel un Benzin. Bit däälich häd sik dät truchsät, man uk Elektroautos kuume nu wier ap. Dät roate in juu ganse Tied uk Motoren mäd ferskeedene Gase as Fjuurenge, t.B. Holt-Gas un Äid-Gas. Dampauto fon Cugnot (1771), Musée des Arts et Métiers, Paris Die eerste mäd Benzin bedrieuwene Woain fon Siegfried Marcus, 1870 Benz 1 (1885) Daimler Frachtauto (1896) dät eerste Auto fon Ford - Modell A (1903) Opel Laubfrosch (+/-1925) Damp-Frachtauto Foden (1930) Maybach (1939) Amerikoansk Auto Pontiac (1957) 3-Reedige Goliath Frachtauto (+/-1960) 2-Persone BMW Isetta (1955) Borgward Isabella Cabrio (+/-1960) Goggomobil Trabant aleer DDR (1964-1991) DAF VW 'Käfer' 2-Persone Smart Fortwo (Daimler) Cabrio VW Golf Toyota Prius, Hybridauto Kombi VW Passat normoale Ford-Focus Luxus-Personeauto Mercedes E"}
{"id": "403", "contents": "Myst is n computerspil dät ärschienen is in 1993. Dät Spil is äntwikkeld fon dän Brøderbund un Midway. Do Oainere fon Cyan, Inc. beginne in 1991 mäd dät eerste Spil un ap n 24. September koom dät eerste Spil foar dän Macintosh Computer. Myst waas een fon do bääst ferkoopede Computerspiele bit The Sims ärschienen dieden. Myst kon tou ju Kategorie Adventure reekend wäide. Do Spiele do der mäd Myst tou dwoon hääbe Riven (die ätterfoulger fon Myst) Myst III: Exile Uru: Ages Beyond Myst (is nit n Paat fon ju Myst-serie, man dät is uungefeer gliek) Uru: To D'ni (eerste Uutbreedenge fon Uru: Ages Beyond Myst) Uru: the Path of the Shell (twäide un lääste Uutbreedenge fon Uru: Ages Beyond Myst) Myst IV: Revelation Myst V: End of Ages (dän lääste Deel fon dät Myst-Dööntjen)"}
{"id": "404", "contents": "Nicolaas Westendorp (Farmsum 11. Febr. 1773 - † Losdorp 5. Juni 1836) waas n Gröningisken Pestoor die der 1819 n Biedraach Over de Saterlanders publizierde in Antiquiteiten (Groningen 1819). Ap Sieden 100-101 rakt hie ne Woudelieste, wier me an sjo kon dät hie do in Strukelje apteekend häd (Midden insteede fon Mäiden), man hie häd uk Hoche tou Räid leeken (dät Woud bâd ‘läip’ rakt et uurs naargends). Lieuwendsbegjucht (dodenakkers.nl) Normdoaten: GND: 1035174626 (OGND) | KB (Niederlounde): 070053057"}
{"id": "4043", "contents": "Johann Sebastian Bach (21. Meerte ätter dän julioanske Kalänner, ätter dän gregorioanske Kalänner: 31. Meerte 1685 - 28. Juli 1750) waas n düütsken Komponist. Hie skreeuw Musik foar Oargel, foar Klavezimbel un foar Orkest. Sien bekoandste Wierke sunt do Brandenburger Konzerte. Johann Sebastian Bach (Düütske Biographie)"}
{"id": "4045", "contents": "Borkum is n aastfräisk Ailound. Dät Ailound is ne Stääd un ne Meente in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 5.133 Moanskene (2010) un ju häd ne Flakte fon 30,74 km². Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Borkum ap Genealogie-Forum Commons: Borkum – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "4046", "contents": "Bunde is ne Meente in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 7.524 Moanskene (2010) un ju häd ne Fläche fon 121 km². Ieuwenske Bunde heere do Täärpe Boen, Bunderhee, Dollart un Wymeer tou ju Meente. In Bunderhee stoant ju ooldste ärheeldene aastfräiske Buurich, dät Steenhuus Bunderhee. Bunde lait in dän aastfräiske Deel fon ju historiske Loundskup Reiderlound. Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Bunde ap Genealogie-Forum Commons: Bunde – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "4047", "contents": "Jemgum is ne Meente in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 3.643 Moanskene (2010) un ju häd ne Fläche fon 78,48 km². Jemgum lait in dän aastfräiske Deel fon ju historiske Loundskup Reiderlound. Ju Liudgeri-Säärke in Holtgaste uut dät 13. Jierhunnert is ju ooldste Säärke in dät Reiderlound. Jemgum Böhmerwold Critzum Ditzum Hatzum Holtgaste Marienchor Midlum Nendorp Oldendorp Pogum Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Jemgum ap Genealogie-Forum Commons: Jemgum – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "4048", "contents": "Dät Moormerlound is ieuwenske dät Reiderlound, dät Uurledingerlound un dät Lengenerlound een fon do fjauer historiske Loundskuppe fon dän Loundkring Lier. Die aastfräiske Haudling Uko Fockena, Foar fon dän Haudling Focko Ukena is woarskienelk in 1408 in Oldersum bädden. N grooten Deel fon dät oolde Moormerlound is däälich ju Meente Moormerlound in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 22.500 Moanskene (2008) un ju häd ne Fläche fon 122 km². Dät is ju twäide Meente fon dän Loundkring. Sit fon ju Meente is Warsingsfehn. In do Täärpe fon dät Moormerlound stounde ne ganse Riege oolde Säärken. In Gandersum stoant dät Oamsespeerwierk. Warsingsfehn Neermoor Veenhusen Jheringsfehn Oldersum Boekzetelfehn Hatshausen Tergast Rorichum Terborg Gandersum Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Moormerlound ap Genealogie-Forum"}
{"id": "4049", "contents": "Rauderfeen is ne Gemeende in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 17.309 Moanskene (2008) un ju häd ne Fläche fon 102,92 km². Backemoor Holte Burloage Collinghorst Klostermoor Raude Raudermoor Schatteburg Wäästrauderfeen Loangholt Feen- un Skeepfoartsmuseum Wäästrauderfeen Evangelske \"Hoffnungskirche\" in Wäästrauderfeen St. Vincenz- und Laurentius in Backemoor Ju Säärke in Raude Ju \"Dreifaltigkeits\"-Säärke in Collinghorst Ju evangelske Trinitatis-Säärke in Loangholt uut 1901 Ju katoolske St. Bonifatius-Säärke in Loangholt Brääch un Määlne in Hahnentange Galeriehollounder-Määlne in Raude Ju Määlne in Burloage Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Meente Rauderfeen ap Genealogie-Forum Wäästrauderfeen ap Genealogie-Forum"}
{"id": "405", "contents": "Ju National Aeronautics and Space Administration häd ounfangd in 1958. Ju is ne Agentur foar dät United States public space program, ju uk Studium ätter militariske Ruumtefoart moaket. Dät Haudquartier is in Houston, Texas. Ätter dät die Soviet Satellit Sputnik in 1957 in de Luft geen, hääbe do Fereende Stoaten uk ounfangd mäd Ruumtefoart-Projekte, do toueerst misglukkeden. In 1958 unnerskrift Präsidänt Dwight D. Eisenhower n Ferdraach, wiertruch ju NASA äntsteen is. An n Ounfang häd et nit so fuul Meedgliedere roat. Do eerste NASA-Projekte (in do äddere säkstiger Jiere) hääbe ju eerste Stappe ätter ju moanskelke Ruumtefoart moaked, n Spil dät do Amerikoaner moaked hääbe mäd do Soviets in dän Koolde Kriech. Do ärfoulchrieke Projekte Mercury un Gemini hääbe ju Apollo Mission as Foulge häiwed, wierbie Astronauten ätter ju Moune soand wuuden sunt. Hubble Waareldruumte-Teleskoop National Aeronautics and Space Administration offizielle Websteede"}
{"id": "4050", "contents": "Uplengen is ne Meente in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 11.448 Moanskene (2008) un ju häd ne Fläche fon 149 km². Sit fon ju Meente is Remels. Uplengen lait in dät historiske Lengenerlound Bühren Großoldendorf Großsander Hollen Jübberde Klein-Remels Kleinoldendorf Kleinsander Meinersfehn Neudorf Neufirrel Nordgeorgsfehn Oltmannsfehn Poghausen Remels Selverde Spols Stapel Stapelermoor Südgeorgsfehn Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Uplengen ap Genealogie-Forum Commons: Uplengen – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "4051", "contents": "Weener is ne Meente un litje Stääd in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 15.676 Moanskene (2008) un ju häd ne Fläche fon 81,24 km². Weener is Sit fon ju Meente. Ju Stääd lait wäästelk fon ju Oamse Weener is ieuwenske ju Meenten Bunde un Jemgum un dät Täärp Bingum ju eensige Stääd in dän aastfräisken Deel fon ju historiske Loundskup Reiderlound. In Weener stound dät Organeum. Weener Möhlenwarf Tichelwarf Holthusen Stapelmoor Stapelmoorerheide Diele Holthuserheide Weenermoor Kirchborgum Vellage Dielerheide Beschotenweg Halte St. Georgiwold 1821 – 2.345 1885 – 3.724 1919 – 3.678 1939 – 4.338 1950 – 5.966 1960 – 5.461 1980 – 14.115 1990 – 14.320 2008 - 15.676 Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Weener ap Genealogie-Forum Websiede fon ju Stääd Weener Commons: Weener – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Dät Organeum in Weener Heematmuseum, fröier dät Äärmenhuus Ju Oamse bie Weener Die oolde Hoawen Määlne in Stapelmoor Katolske St. Joseph-Säärke \"Kreuzkirche\" in Stapelmoor Die \"Kaakebogen\" St. Georgsgssäärke Säärke in Weenermoor Säärke in Möhlenwarf Säärke in Kirchborgum Säärke in Vellage Säärke in Holthusen"}
{"id": "4052", "contents": "Wästuurledinge is ne Meente in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 19.828 Moanskene (2010) un ju häd ne Fläche fon 111,9 km². Westoverledingen lait in ju historiske aastfräiske Loundskup Uurledingerlound. Völlen Floaksmeer(düütsk Flachsmeer) Ihrhove Ihren Steenfelde Großwolde Folmhusen Breinermoor Esklum Mitling-Mark Grotegaste Driever Skoulmuseum Folmhusen Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Westoverledingen ap Genealogie-Forum Commons: Westoverledingen – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "4057", "contents": "Die Amerikoanske Burgerkriech waas n militärisk Konflikt in do Jiere 1861-1865 twiske do noudelke un suudelke Stoaten fon do Fereende Stoaten."}
{"id": "406", "contents": "Ju Noud-Atlantiske Ferdraachsorganisation (NAFO), is ne internationoale Organisation foar kollektive Sicherhaid, gruunded in 1949, truch dän Noud-Atlantiske Ferdraach, unnerteekend in Washington, Fereende Stoaten ap 4. April 1949. Dät Haudquartier häd sien Sit in Brussel, Belgien. Internationoal wäd oafte ju Ängelske Oukuutenge NATO, foar North Atlantic Treaty Organisation bruukt. Ap Frantsöösk is dät OTAN, l'Organisation du traité de l'Atlantique nord; Ängelsk un Frantsöösk sunt do two eepentelke Sproaken in disse Organisation. Die Generoalsekretär fon ju NATO is die Fertreeder fon die Noud-Atlantiske Roat (North Atlantic Council), dät hööchste Ferwaltengsorgoan fon ju Noud-Atlantiske Ferdraachsorganisation (NATO). Disse hööchste Zivilsteede fon ju NATO wäd traditionell beklat fon n Europäer, wüülst die hööchste Militär gewöönelk n Amerikoaner is. Generoalsekretäre: 1952 - Lord Ismay (Groot-Britannien) 1957 - Paul-Henri Spaak (Belgien) 1961 - Dirk Stikker (Niederlounde) 1964 - Manlio Brosio (Italien) 1971 - Joseph Luns (Niederlounde) 1985 - Peter Carington (Groot-Britannien) 1988 - Manfred Wörner (Düütsklound) 1994 - Willy Claes (Belgien) 1995 - Javier Solana (Spanien) 1999 - George Robertson (Groot-Britannien) 2004 - Jaap de Hoop Scheffer (Niederlounde) Do lounde die meeglied n ju NATO sunt: NAFO häd apstuuns tjo Soarten fon Unnersäikengs- un Technologie-organisatione: NAFO unnersee Unnersäikengs-Zentrum (Ängelske Oukuutenge NURC) Unnersäikengs- un Technologie-Agentur (Ängelske Oukuutenge RTA)"}
{"id": "4060", "contents": "Gaius Octavianus, leeter mäd dän däälich täämelk bekoanden Titel Augustus (die Eerwöidige) beteekend, waas Adoptievsuun un Haud-Äärwe fon Gaius Iulius Caesar un uut düssen Gruund die eerste roomske Kaiser (Caesar, benutsede also sin Adoptivfoar sin Noomen as Titel. Ätter n Dood fon Gaius Iulius Caesar hiede hie noch fuul Konkurrenten, deer waas ja al sänt loange Tied Burgerkriech, man unner sien Heerskup wude wier binneren Free in't Roomske Riek häärstaalt, juu sonaamde Pax Augusta, die \"augustäiske Free\"."}
{"id": "4068", "contents": "Die Europäiske Räid is n Instituut fon dän Europäiske Union. In die Räid sunt do Stoats- un Regierengsliedere fon do EU-Meedglide un dän Foarsittende fon de Europäiske Kommission. Alle säks Mounde kricht n uur EU-Meedglid de Räidfoarsit. Die Foarsittende roupt dän Europäiske Räid two moal in höölich Jier bienunner. As dät nöödich is kon dän Foarsittende fräigje uum n uungewöönelke Träffen fon de Europäiske Räid. Ätter Artikkel 15 fon dät EU-Ferdraach: Die Europäiske Räid is wät uurs as dän Räid fon ju Europäiske Union un de Räid fon Europa."}
{"id": "407", "contents": "Ju Nationoalhymne is dät Läid of Musikstuk fon n Stoat, wiermäd die Stoat sik bie besunnere Feranstaltengen präsentiert. Dät Ouspieljen fon sukke Nationoalhymnen koom sänt dän Ounfang fon dät 19. Jierhunnert in de Moude as Repräsentation fon Stoaten bie Stoatsbesäike fon hiere Fertreedere un äänelke diplomatiske Geböärnisse."}
{"id": "408", "contents": "Die oachte Planet is Neptun (Symbol: ). Hie bruukt ap sien Boan uum de Sunne 217 Jiere un is 746 Milionen Mielen fon de Sunne oawe."}
{"id": "4085", "contents": "Dät Europäisk Parlemänt (uk wäil Europarlemänt) is dät direkt wäälde Parlemänt fon dän Europäiske Union. Dät Europäisk Parlemänt häd sien Sit in Straasbuurich un Brussel. Do Woale sunt älke fieuw Jier. Sitferdeelenge ätter ju Europawoal fon 2009: In dät Parlemänt sitte 736 uut do 27 EU-Meedglidlounde: Aastriek - 19 Belgien - 22 Bulgarien - 18 Dänemark - 13 Düütsklound - 99 Estlound - 6 Finlound - 13 Frankriek - 74 Griechenlound - 22 Groot-Britannien - 73 Irlound - 12 Italien - 73 Letlound - 9 Litauen - 12 Luxembuurich - 6 Malta - 6 do Niederlounde - 26 Polen - 51 Portugal - 22 Rumänien - 33 Slowenien - 8 ju Slowakäi - 13 Spanien - 54 Sweden - 20 Tschechien - 22 Ungarn - 22 Zypern - 6"}
{"id": "409", "contents": "Do Niederlounde (Wäästfräisk Nederlân, Niederloundsk Nederland) is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Amsterdam un die Köönich fon dät Köönichriek is siet 2013 Willem-Alexander. Minister-Präsident is siet 2010 Mark Rutte. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Vaalserbierich (323 m). Do grootste Äien fon do Niederlounde sunt Maas, Rhien, Schelde, Waal un Ijssel. Do Niederlounde wäide begränsed fon: ju Noudsee in dät Noude un Wääste, Düütsklound in dät Aaste, Belgien in dät Suude. Siet 1581 bildede Hollound touhoope mäd Fräislound, Groningen, Seelound, Utrecht, Gelderlound un Overijssel ju föderoale Republik fon do soogen Provinzen (do Niederlounde). Do uur - Drente in dät Aaste un Noud-Braband un Limbuurich hongeden deer n bitsken as Besit bie. In dät soogentiende Jierhunnert koom ju Republik truch Honnel toun grooten Riekdum un waas deertruch ap ne bestimde Tied ju eerste Grootmacht fon de Waareld, ju groote Kolonien hiede in Aast-Indien un litjere in Afrikoa un Amerikoa (New York waas apgjucht as Nieuw Amsterdam). Ju Republik wuude ferwalted fon n Steedehoolder (stadhouder), die der fon do Provinzen wääld wuude. Dät waas dan immer n Prins fon Oranien. In dät achttiende Jierhunnert waas dät aal foarbie un wuude dät immer moor tou n litjet Lound, dät"}
{"id": "4095", "contents": "Ju Formel 1 is ju hoochste Klasse foar Auto-Wädfierdere. Deer wäd jierelk een Waareldmästerskup foar do Fierdere un een foar de Teams uutfierd. Ju Formel 1 bestoant siet 1950. Ju hoochste Gauegaid fon 'n Formule 1-Auto is uungefeer 350 km in de Uure. Deertruch is ju Formel 1 besunners gefoarelk. In do eerste Jiere fon de Formel 1 roate dät fuul Dooden, aal touhoope 37 Monljuude. De lääste doode Fierdere wieren Ayrton Senna un Roland Ratzenberger in dät Jier 1994. In do lääste 15 Jiere is ju Formel 1 truch techniske Ferbeeterengen fuul sicherer wuuden. Die bääste Fierder is Michael Schumacher. Hie waas bit nu 7 moal Waareldmäster. Ferrari, Team-Waareldmäster in 1961, 1964, 1975–1977, 1979, 1982, 1983, 1999–2004, 2007, 2008 Williams, Team-Waareldmäster in 1980, 1981, 1986, 1987, 1992–1994, 1996, 1997 McLaren, Team-Waareldmäster in 1974, 1984, 1985, 1988–1991, 1998 Lotus, Team-Waareldmäster in 1963, 1965, 1968, 1970, 1972, 1973, 1978 Cooper, Team-Waareldmäster in 1959, 1960 Brabham, Team-Waareldmäster in 1966, 1967 Renault, Team-Waareldmäster in 2005, 2006 Red Bull, Team-Waareldmäster in 2010, 2011 Bruce McLaren, Formule 1-Wädfierder un Apgjuchter fon dät Formule 1-Team McLaren Juan Manuel Fangio, Waareldmäster in 1951, 1954, 1955, 1956 un 1957 Jack Brabham, Waareldmäster in 1959, 1960 un 1966 Jim"}
{"id": "410", "contents": "Noudfräisk (nordfriisk, Nuurđfriisk, nuurdfresk, Noorfriisk, nordfreesk, nordfrasch, nordfräisch, noordfreesch) wäd boald fon sowät 8.000 bit 10.000 Ljuude ap dät noudelke Fäästlound fon dän Kring Noudfräislound ap ju Wäästkuste un fon Släswiek-Holstein, ap do Ailounde Föhr, Amrum, Sylt un do Hallige, as uk ap dät Hälgelound. Dät Noudfräiske is een fon do tjo fräiske Sproaken un heert tou ju anglofräiske Sproakfamilie. Däälich rakt et noch njuugen Dialekte, do touhoope ju noudfräiske Sproake bildje. Uut dät Ooldfräiske hääbe sik dät Wäästfräiske, dät Seelterfräiske un dät Noudfräiske äntwikkeld. Do bildeden touhoope ju fräiske Sproakgruppe. Ju Äntwikkelenge geen foar älke fräiske Sproake uurs, un so sunt uutnunner woaksen. Die naiste Früünd tou do fräiske Sproaken is ju ängelske Sproake. Ju ängelske Sproake un do fräiske Sproaken heere tou ju Ängelsk-Fräiske Sproakfamilie, Anglofräisk of ju noudseegermoanske Sproakfamilie. Dät Anglofräiske wäd uk wäil Noudwäästgermanisk naamd, un bildet ne Unnersproakgruppe binnen do Germaniske Sproaken. Monges wäd dät Platdüütsk uk tou ju noudseegermoanske Sproakfamilie reekend, man ju Sproake häd fuul noudseegermoanske Määrkmoale ferlädden. Do noudfräiske Ailounde wuuden uum dät Jier 800 besiedelt fon Fräisen, do fon ju suudelke Noudseekuuste keemen. Muugelk waas Hälgelound in disse Tied, un deerfoar, aal fon Fräisen bewoond. Fon 689 bit tou 785 wuuden"}
{"id": "4105", "contents": "Appalachen-Ängelsk is n amerikoansken Ängelsken Dialekt in do Appalachen, N Bierich-Gestrich fon do Fereende Stoaten, ap maaste in suudewäästelk Virginia, suudelk Wääst Virginia, aastelk Kentucky, wäästelk Maryland, aastelk Tennessee, wäästelk Noude Carolina, noudaastelk Alabama, noudelk Georgia un suudelk Ohio. Woudelieste fon't Suud-Appalachenängelske"}
{"id": "411", "contents": "Wät tou noudfräiske Literatuur (dt. nordfriesische Literatur) reekend wäide skäl of kon, is nit so kloor. Wäkke Literatuur, ju der in ne Sproakewiese fon dät Noudfräiske skrieuwen is. Man uk, wät fon Noudfräisen un uur Noudfräislound skrieuwen wuuden is ap Deensk of Düütsk of in uur Sproaken. Fielicht uk Literatuur, ju der in Noudfräislound spielt. Uursättengen uut uur Sproaken ätter dät Noudfräiske skäl me uk beoachtje. As Skriftsproaken sunt do noudfräiske Sproakwiesen jung un deeruum rakt et noch nit so fuul Literatuur. Oaber deerfoar, dät dät nit so fuul Noudfräisen rakt un so fuul Sproakwiesen rakt, rakt dät daach fuul Dööntjene, Fertälstere un Teaterstukke un noch moor. Do ooldste uurlääwerde Täkste ap Noudfräisk sunt Uursättengen fon Martin Luther sin Kleiner Katechismus fon ju Tied uum 1600. Peter Michael Clemens (1804-1870) uut Muasem häd dät Näie Testament un do Psalmen ätter dät Sölring uursät. Dät eerste drukte Bouk in ne noudfräiske Sproakwiese is drukt wuuden in Flensbuurich, Der Geitzhals auf der Insel Silt. Dät waas skrieuwen fon Jap Peter Hansen (1767-1855). ... Gölj, rüüdj, ween Hans Tadesens Yn Miren=Söngh Di spånker fon Nis Albrecht Johannsen sen. Bende Bendsen (1787 - 1875) Johann Jannsen (1814 - 1885) Katharine Ingwersen (1879 - 1968)"}
{"id": "4112", "contents": "Renault is n Autohäärstaaler uut Frankriek. Truch sien Allianz mäd Nissan is ju Renault-Nissan Gruppe däälich een fon do grootste Autohäärstaalergruppen ap ju Waareld. Renault wuude in 1899 apgjuchtet fon Louis Renault. Renault waas loange tied Oaindum fon dän frantsööske Stoat unner ju Noome 'Régie Nationale des Usines Renault'. In 2005 un 2006 won dät Renault Formel-1-Team ju Formel 1. Twingo II (2008) Modus (2004) Clio II (1998) Clio III (2005) Kangoo (1998) Trafic (2003) Mégane III (2008) Scénic II (2003) Grand Scénic (2003) Laguna III (2007) Espace IV (2002) Vel Satis (2002) Commons: Renault – Mediendoatäie Websiede Renault Renault F1 Team"}
{"id": "412", "contents": "Fraschlonj (Mooringer) is n noudfräiske Noome foar Fräislound un soo uk die offizielle Noome fon dän düütske Kring Noud-Fräislound. Fraschlonj häd sun 160.000 Ienwoonere. Haudstääd is Husum, Hüsem ap Fräisk. In dän ganse Kring is ju fräiske Sproake - dät Noudfräiske] - ieuwenske dät Düütske ju offizielle Sproake; uungefeer 8.000 Ljuude baale düt noch as eerste Sproake. Nationoalläid is dät Gölj - Rüüdj - Ween un beluked ik ap ju Flaage fon ju Region Noudfräislund.. Sylt - Söl' Amrum - Oomram Föhr - Feer do Halligen - E Halie Pellworm - Pälweerm Nordstrand - Noordströön - Wiringhiird - Böökinghiird - E Gooshiirde - Karhiird Husum - Hüsem Aiderstääd - Ääderstää Friedrichstääd - Fräärstää Hälgelound - Halilun Theodor Mommsen Friedrich Paulsen Kring Nordfriesland Noudfräiske Test-Wikipedia. 118 Sieden ap n 11.3.09, 434 Sieden ap n 20.3.2010. Noudfräiske Wikipedia, 1.058 Artikkele ap n 1.1.2011. (Anärkoand dän 4. August 2010). 1.796 Artikkele ap n 28.1.2012."}
{"id": "413", "contents": "Die Oachteboom, (uk Oachtjeboom af Aastjeboom; wietenskuppelke Noome: Prunus domestica domestica) is een Unneroard, nieper kweeden, ju Nominatfoarm fon ju Pluume. Do Oachtjene af Aastjene sunt litjer as ächte Pluumen mäd moor spitte Eenden, ne moor dunkelblauuwe Faawe un n minner düütelke Näid. Dät Fruchtflaask lät sik uk lichter fon dän Kääden loosmoakje."}
{"id": "414", "contents": "Unner Munsterske Härskup kuud Seelterlound noch loange ne bestimde Oainständegaid (de. Eigenständigkeit) bewoarje. Foarallen do bie Hettema (He256-415) roate Uurkunden wiese ne ganse Riege fon Fersäike ap, um disse Oainständegaid ientoudomjen. In disse Stried wude 1587 dät Seelter Loundgjucht ap Skrift stoald (Sello 40). Ätter dät Loundgjucht (He256ff., Se38-64) wuud Seelterlound ferwalted fon tweelich Burgemästere (die Tweelwerroat), fjauer uut älk fon do trjo Säspele Strukelje, Roomelse un Skäddel. Ap Fäästeläiwends Täisdai (Beekensdai) af ap Näijier (Se42) wuuden älke Jier säks näie Burgemästere wääld ap n Säärkhoaf in Roomelse. Ätter Engelke (247) waas ju Gjuchtsferfoatenge skeen fräisk, man ätter Sello (62) saksisk. Ätter Siebs (Sa251) läite sik deeruut man min Slusse uur ju Oustammenge fon do Seelter luuke. An disse Oainständegaid koom n Eende in 1812 as do frantsööske Besättere dät seelter Archiv eepenbeer ferkoopjen dieden. Sjuch Literatuur uur Seelterlound."}
{"id": "415", "contents": "Oamde is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Läichsaksen, an ju Oamse-Stroom. Oamde is ju grootste Stääd in ju Region Aast-Fräislound un ju maast wäästelke Hoawenstääd in Düütsklound. As kringfräie Stääd heert Oamde nit tou dän Loundkring Aurk. Ju Stäädferwaltenge häd uk Kringgewalt. Dät Stäädgebiet is uur 112 km² groot un häd bolde 52.000 Ienwoonere. Oamde lait in dät Wääste fon dän Region Aast-Fräislound, in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd lait uungefeer 25 Km. noudwäästelk fon Lier, un uk uungefeer 25 Km. suudwäästelk fon Auerk. Ju Stääd lait is an ju Mundenge fon ju Oamse in ju Noudsee, suudelk fon ju Stääd lait n Dullert. Die Hoawen fon Oamde lait 38 Seemeilen fon ju Mundenge fon ju Oamse. Ju Stääd lait juust n bitje buppe Normaalnul. Do hööchste Punkte sunt n Warft (7,5 Meter buppe NN) uut n Middeloaler weerap ju Stääd äntstuude, un n Mulbierich (15 Meter buppe NN). Ju Stääd Oamde häd 26 Stääddeele, man do wäiden nit aal separoat mädnuumen in do Ienwoonerstatistik fon ju Stääd, man wäide toun Deel touhoopefoated. In do fergeene Jiertjaande sunt bie do Kommunoal-/Meentereforme fon 1928, 1945 un 1972 näie Gebiete bie ju Stääd keemen. Foarallen truch ju Meentereform in dät"}
{"id": "4157", "contents": "Tel Aviv is ju twäidgrootste Stääd in Israel an dät Middelmeer. Ju Stääd wuud 1909 apgjucht. Appe Naite fon Tel Aviv lait die grootste Lufthoawen fon Israel, Ben-Gurion. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen:"}
{"id": "416", "contents": "Ju wüülde Oante (Anas plathyrhynchos mäd juu Uutsproake \"Ánas plathyrhýnchos\") is n Fuugel die der swimmen un kwoakjen däd. Dät Hanke is foaralllen bruun, man uk mäd n bitje blau an doo Juuken. Dät Montje mäd sin gräine Kop hat \"die Woode.\" Dät rakt dissen Fuugel in Europa, Asien un Noudamerikoa. Fideos: Oante"}
{"id": "4161", "contents": "Ho-Chi-Minh-Stääd (vietnamesisk:Thành phố Hồ Chí Minh, aleer Saigon) is ju grootste Stääd fon Vietnam. Deer woonje ungefeer 8.224.400 Moanskene. Ju Stääd is dät politiske, wirtschaftelke un kulturelle Säntrum fon Vietnam. Siet dät Jier 1956 rakt et ju Universität Saigon."}
{"id": "4162", "contents": "Vietnam is n Lound in Asien. Vietnam wäd begränsed fon: Ju Foulksrepublik China, in dät Noude, Gulf fon Tonkin, in dät Aaste, Suud-Chineeske Meer, in dät Suude, Kambodscha un Laos, in dät Wääste. 'Noi Bai' is dän Lufthoawen foar ju Haudstääd Hanoi. 'Tan Son Nhat' is dän Lufthoawen fon Ho Chi Minh City. 'Dong Hoi' is dän Lufthoawen fon Đồng Hới. 'Lufthoawen Vinh' is dän Lufthoawen foar Vinh, Bac Trung Bo Vietnam. 'Lufthoawen Can Tho'"}
{"id": "4164", "contents": "Hanoi is ju Haudstääd fon Vietnam. Buuten ju Stääd lait dän internationoalen Lufthoawen 'Noi Bai'."}
{"id": "4165", "contents": "Tan Son Nhat is die Lufthoawen bie ju Stääd Ho Chi Minh City, Vietnam. Dät is die grootste Lufthoawen in Vietnam. Tan Son Nhat lait 7 km fon dät Säntrum fon Ho Chi Minh City."}
{"id": "4166", "contents": "Lufthoawen Dong Hoi is die Lufthoawen foar Đồng Hới, Quang Binh Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 7 km fon dät Säntrum fon Dong Hoi."}
{"id": "417", "contents": "Dät Oksenbrink (Juncus squarrosus) is n Rääske mäd loange spitse Hoolme. Rääske (Juncus)"}
{"id": "4171", "contents": "Dät Ounbauen fon Fruchte, as Aapele, Peeren, Bäien, Nuuten, Säärsen un aal sowät heert tou de Buuräi. Frucht-Ounbau rakt al sänt fuul duusend Jiere. Sänt sowät säksduusend Jiere kuude sik apgruund fon dät beetere Klima die wüülde Aapel Malus sylvestris in Middel-Europa uutspreede, hie wuude uk al fon do Ljuude nutsed, uk wan hie fuul litjer waas as do maaste Aapel-Soarten fon däälich, do wäil fon uurs n wüülden Aapel, Malus sieversii, oustomje. In Middel-Asien is näämelk die Frucht-Ounbau fuul aller as bie uus: Al foar tweelichduusend Jiere roate dät deer Foarmen fon Malus sieversii mäd ne Truchmäite fon säks Zentimetere, wieruut sik wäil die Kultuuraapel (Malus domestica) äntwikkelt häd, die sik uurloang, touhoope mäd uur Oarde as ju Wienranke uur Griechenlound un dät Roomske Riek uutbreede kuude. In't Roomske Riek wuude woarskienelk uk ju Technik fon dät Ääntjen ärfuunen. Hiede man in't foaren do Fruchtboome truch Säid moord - wierbie die litje Boom genetisk n bitje uurs waas un nit aaltiede goude Fruchte hiede - so hiede me fon düsse Ärfiendenge oun ju Muugelkhaid, n Boom mäd besunners goude Fruchte sunner älke genetiske Ferannerenge tou moorjen (also tou kloonjen). So hääbe wie däälich Aapelboome, do gans gnau genetisk gliek"}
{"id": "4174", "contents": "Dät Ääntjen is ne Technik, juu foarallen benutsed wäd, uum Fruchtboome vegetativ tou fermoorjen (also tou kloonjen). So kon me ne Fruchtsoarte fääretuchtje, sunner dät juu sik uurloang genetisk ferannerd. Me äänted mongs oaber uk uur Plonten. Uum n Fruchtboom tou ääntjen, bruukt me n jungen, uut Säid woaksenen jungen Boom, dän litjen Ant, as Unnerloage. Fääre bruukt me ne Takke, juu sonaamde Äänte, fon juu Soarte, juu man fermoorje wol, juu skuul oaber nit moor as tjo Knoaspen hääbe, uurs ferdruugje doo buppere, un dan kon me se uk gliek ousniede. Die litje Ant wäd oukapped, hie skuul neen oaine Spiere moor hääbe, deermäd hie aal sien Energie inne Äänte stikked, juu so ap dän Ant befäästiged wäd, dät doo bee touhoopewoakse konnene. Deertou rakt dät uunerskeedelke Techniken."}
{"id": "4175", "contents": "As Waareldkriech beteekend me Kriege, wier ap moorere Waarelddeele kamped wäd un die truch sien Grööte waareldwied fon Betjuudenge is. Däälich beteekend me foarallen dän Eersten Waareldkriech un dän Twäiden Waareldkriech mäd dän Begriep."}
{"id": "4178", "contents": "Otto Schmitz-Hübsch (* 26. Februoar 1868 ap't Riedergoud Winnenthal bie Xanten; † 2. November 1950 in Merten bie Bonn) waas n läich-rhiensken Fruchtboom-Tuchter. Sin Bääsjebaabe, Johann Anton Schmitz, sänt sien Oadelenge Johann Anton Schmitz-Hübsch, waas n Grootgruund-Oainer un Ökonomie-Räid. Die Foar interessierde sik al foar Fruchtboom-Tucht. Otto Schmitz-Hübsch säärm waas uk fon Juugend oun deerfon begäisterd un wüül ätter ne Uutbildenge un Studienraisen mäd n rienen Frucht-Ounbau-Bedrieuw ounfange, wät foar düsse Tied täämelk modern waas, toumoal ju Fruchtboomtucht fröier ja eer foar dän oaine Gebruuk waas. Hie foont ne Loundskup, ju sik deertou oainde, twiske Kölln un Bonn, wäästelk fon n Rhien (düütsk: Vorgebirge). In't Jier 1896 laide hie ne Plontenge oun, wier hie systematisk swäk woaksende Boome as Ante foar sien Boome benutsede. Sien Läichstom-Fruchtboome kuude hie tichter plontje. In't Jier 1923 äntdäkte Otto Schmitz-Hübsch dän Rooden Boskoop, ne Mutation fon ju allere Aapelsoarte Boskoop. Schmitz-Hübsch moorde ju näi äntdäkte Soarte truch Ääntjen. Ounfang fon do 1930er Jiere tuchtete hie ne näie Boomfoarm ju der ap düütsk \"Schlanker Spindelbusch\" hat. Dät is uk ne litje Foarm, ju t.B. deertou benutsed wäd, uum do Boome bolde as Wien-Ranken, ticht touhoope plonted, an n Träid tou luuken. 1939 broachte hie dän"}
{"id": "4179", "contents": "As Ant beteekend me n uut Säid woaksenen litjen Fruchtboom, wierap ne Äänte fon ne Soarte äänted wäide skäl."}
{"id": "418", "contents": "Do Onondaga sunt aan fon do fieuw Stamme fon do Irokesen. Hiere traditionelle Heemat is ju Onondaga County, New York, uum Syracuse tou. Deeruum dät jo twiske do uur Stamme woonden, koomen do Irokesen altied bie do Onondaga touhoope, juust as däälich noch hiere tradionelle Boase. In dän amerikoanske Fräiegaidskriech (1775–1783) wieren do Onondaga eerste näitroal, man leeter streeden do mäd do uur Irokesen juun do Fereende Stoate mäd do Ängelske, ätter n amerikoansken Angriep ap hier wichtichste Täärp dän 20. April 1779. Moonige Onondaga geenen deeruum ätter Six Nations Reservoat, Ontario/Kanada, ätterdät do Fereende Stoate uunouhongich wuuden wieren. Do, do der in New York bleeuwen (däälich 1.475 Ljuude), sunt unner ju Regierenge fon tradionelle Boase, do der benaamd wäide fon do Clan-Määme, also nit wääld wäide. Dän 11. Meerte 2005 mäldede ju Onondaga Nation, dät jo Anspruch moakje ap uur 7500 km2 Lound fon hiere Foaroolden uum Syracuse tou. Jo hoopje so moor Ienfloud tou kriegen bie ju ökologiske Wierhäärstaalenge fon dät Gestrich. Ju Onondaga Sproake wäd däälich noch boald fon sun 100 Ljuude in Ontario un wäästelk New York. Fuul Bäidene wuuden nit moor in ju Sproake apleeken, deeruum dät jo uutlaached wuuden, man nu wäd ju in"}
{"id": "4182", "contents": "Ne Äänte is ne Takke fon n Fruchboom, ap n litjen Ant äänted wäd."}
{"id": "4183", "contents": "Die Roode Boskoop is ne Aapelsoarte, gnauer kweeden, ne roode Mutation fon juu allere jeele Soarte Boskoop. Die truch Knoaspenmutation äntsteene Roode Boskoop wude in't Jier fon n Fruchboom-Tuchter Otto Schmitz-Hübsch äntdäkked, die juu näie Soarte dan truch Ääntjen moorde un 1939 unner dän Noomen \"Roter Boskoop Schmitz-Hübsch\" in n Honnel broachte."}
{"id": "4188", "contents": "Boskoop is n Täärp in juu Provinz Suudhollound in doo Niederlounde. Dät Täärp is wäägen sin fruchtboaren Eed-Boudem sänt Jierhunnerde foar dän Frucht-Ounbau berüümd, bit däälich moaked dät Täärp dät maaste Jäild mäd sien Boomskoulen. Uut dät Täärp kumt uk juu Aapelsoarte \"Froaien uut Boskoop\", kuut \"Boskoop\" naamd."}
{"id": "419", "contents": "Mäd Ooldsaksisk wäd ju Sproake beteekend fon do uur duusend Jier oolde Gedichte Heliand un Genesis. Köbler, Gerhard, Altsächsisches Wörterbuch"}
{"id": "4191", "contents": "Die Froaie uut Boskoop is ne Aapelsoarte, juu in dät suudholloundske Täärp Boskoop toufällich uut Säid woaksen is. Die eerste Boom wuude 1856 äntdäkked un wäägen doo goude Aapele truch Ääntjen fermoord. Uut dän Boskoop is truch Mutation fon ne Knoaspe die Roode Boskoop äntsteen. In dän Aapel is fuul Süüre, so oaint hie sik goud foar Aapelbräi, toun Boakjen un toun Bräiden. Deeruum dät hie min Allergen in sik häd, is hie nit foar älken Aapel-Allergiker skoadelk. Die Aapel änthaalt oaber fuul Sukker un is deeruum nit so goud foar Diabetikere. Buutewais is die Boskoop triploid."}
{"id": "4193", "contents": "1266: Koarl I. fon Anjou wint in ju Slacht bie Benevent juun een düütsk-sisilioansk Heer unner Manfred fon Sizilien. Mäd Manfred sin Dood in ju Slacht eended ju Heerskup fon do Staufere in't Suude fon Italien. 1900: Foar dät Unnerhuus rakt die britiske Kriechsminister bekoand, dät in dän Twäide Buurenkriech uk Wieuwljuude un Bäidene \"tou hier Skuul\" in Konsentratsjoonsleegere fäästheelden wäide. Do Ljuude kriege nit nouch tou ieten. 1937: Eerstbestiegenge fon dän Anden-Bierich Nevado Ojos del Salado truch do bee poolske Bierichstiegere Jan Szczepanski un Justin Wojszins 1802: Victor Hugo, frantsöösken Skrieuwer 1868: Otto Schmitz-Hübsch, läich-rhiensken Fruchtboomtuchter 1266: Manfred, Köönich fon Sizilien (* 1232)"}
{"id": "420", "contents": "Optik is dän Deel fon ju Physik, die der sik beschäftiget mäd ju Uutbreedenge fon dat Ljoacht. Deerbie gungt dat uk uum dat betrachtjen fon Seeken un Oubieldengen un uum ju Faawe deerfon. Do Prinzipien fon ju Optik läite sik uk oafte anweende ap uur Stroalengsberäkke as Röntgenstroalenge un Radiowoogen un sogoar ap leedene litje Deele Ferscheedene Anweende-Fäildere sunt: die Tuumesproang ju Stokpielenge ju Brille dät Fergratterengsglääs dät Mikroskop dät Teleskop dät Elektronemikroskop ju Parabolantenne dät Radioteleskop"}
{"id": "4201", "contents": "1345: In ju Slacht fon Auberoche in ju Gascogne winne do ängelske Troppen mäd 1500 Mon truch aan uunferwachteden Oungriep juun do Frantsööske Troppen mäd 7000 Mon. 1792: Ju Fäästenge Mainz rakt tou foar do frantsööske Revolutsjoonstroppen. 1805: In ju Slacht fon Trafalgar, een Seeslacht in dän Trääde Koalitsjoonskriech, faalt die britiske Vize-Admiroal Horatio Nelson, man do Briten slumpet een äntskeedende Uurwinnenge uur do frantsööske un spoanske Skiepe unner Vize-Admiroal Pierre de Villeneuve un ferhinnert somäd ju fon Napoleon ploande Iennoame fon do Britiske Ailounde. Ju Seeslacht foar dät Koap Trafalgar bie dät suudspoanske Cádiz lait dän Gruundsleek foar ju moor as hunnertjierige Foarheerskup fon do Briten ap ju See. 1888: Ju Sosjoaldemokroatiske Paatäi fon ju Swaits (SP) wäd gruunded. 1983: Die Meeter wäd näi definierd: Dät is nuu die Wai, dän dät Lucht in Vakuum in ne Tied fon 1/299.792.458 Deel fon ne Sekunde bäätelait (sjuch: Luchtgauegaid). 1790 - Alphonse de Lamartine, Frantsöösken Dichter un Stoatsmon 1939: Dr. Jacob Botke, n wäästfräisken Biologe un Unnersäiker fon juu Seelter Sproake"}
{"id": "4202", "contents": "1900: Grootbritannien moaket bekoand, dät dät Transvaal in Suudafrikoa in Besit nuumen häd. 1932: Die Kolumbioansk-Peruoanske Kriech bräkt uut, uumdät Apstoundiske uut Peru dän Skeed-Ferloop twiske Peru un Kolumbien ätter dän Ferdraach fon Salomón-Lozano nit ounnieme wollene. 1939: Nazi-Düütsklound begint dän Twäide Waareldkriech 2016: In ju venezoloanske Haudstääd Caracas gunge sowät een hoolwe Million regierengskritiske Demonstranten ap ju Sträite un aaskje ju Ousättenge fon dän sosjoalistisken Präsident Nicolás Maduro. Dät is ju grootste politiske Kundreekenge in Venezuela sänt Jiertjaande."}
{"id": "4203", "contents": "2000: Ju Internasjonoale Ruumtestation is sänt düssen Dai truchgungend fon Ruumtefierdere bewoond. 2004: Präsidentskups-Köär in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. George W. Bush wäd mäd sjuunelke Moorhaid alwier foar'n US-Präsident kädden, juun him ferljust John F. Kerry. 2017: Uumdät sik die ousätte, politisk ferfoulgede kataloanske Ministerpräsident Carles Puigdemont mäd fjauer Liede fon sien ousätte Regierenge ätter Brussel ousät häd, rakt Spanien aan Europäisken Hoaftbefeel uut. Belgien lät do nit uutlääwerje. 1950: Otto Schmitz-Hübsch, läich-rhiensken Fruchtboomtuchter. Sien näie, swäk woaksende Boom-Foarmen kuuden sik eerste ätter sin Dood algemeen truchsätte. 2019: Bogaletch Gebre, äthiopiske Mikrobiologinne un Striederske foar do Gjuchte fon Wieuwljuude"}
{"id": "4204", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1947 - 1948 - 1949 - 1950 - 1951 - 1952 - 1953 - 4. Januoar: Israel ferkloort Jerusalem foar sien Haudstääd un ferstat deermäd juun do Besluute fon ju UNO. 26. Januoar: Ju Ferfoatenge fon ju näi konstituierde Republik Indien wäd jäildend. 6. Januoar: Constanze Engelbrecht, düütske Skauspielerske 2. November: Otto Schmitz-Hübsch, läich-rhiensken Fruchtboomtuchter. Sien näie, swäk woaksende Boom-Foarmen kuuden sik eerste ätter sin Dood algemeen truchsätte."}
{"id": "4205", "contents": "1933: Adolf Hitler wäd fon n Riekspräsident Paul von Hindenburg toun Riekskansler benaamd. In't foaren hiede Hindenburg sik loange struuwed, man me hiede him bedoard, Hitler waas nit so oarich gefoarelk, deeruum dät ne konservative Moorhaid in't Kabinett siet. 2020: Ju WHO oardent COVID-19 as Suundegaidelke Noodlääse fon internasjonoale Betjuudenge ien. 1946: Ottorino Assolari, italieensken Biskop 1946: Christophe Pierre, frantsöösken Erzbiskop un Vatikoandiplomoat 1963: Francis Jean Marcel Poulenc, frantsöösken Komponist 2002: Inge Morath, aastriekiske Fotogroafinne 2020: Gisela Eckhardt, düütske Physikerske"}
{"id": "4206", "contents": "1793: Frankriek ferkloort Grootbritannien un do Niederlounde dän Kriech. 1933: Ap Wonsk fon Adolf Hitler wäd die düütske Rieksdai fon n Riekspräsident aplöösed. 1979: Ayatollah Khomeini kumt ätter füüftien Jiere in't Exil wieruume ätter dän Iran. 2003: Dät US-amerikoanske Ruumtefeer (nieper: Space Shuttle) Columbia bräkt bie'n Wier-Ientreed in ju Äid-Atmosphäre stukken. Aal do soogen Ruumtefoardere oun Boud stierwe deerbie. 1801: Thomas Cole, aan ängelsk-amerikoansken Moaler 2002: Hildegard Knef, düütske Skauspielerske 2019: Ursula Karusseit, düütske Skauspielerske un Regisseurinne"}
{"id": "4207", "contents": "Dong Hoi is ju Haudstääd fon Quang Binh, Vietnam. Buute ju Stääd lait die internationoale Lufthoawen Dong Hoi."}
{"id": "4208", "contents": "1770: Bie dät Massaker fon Boston wäide bie een Sträitenslacht fieuw Ziwilisten truch een provozierde britiske Bewoakengs-Eenhaid uumebroacht. Ätter dän Foarfaal sunt do Kolonisten noch minner toufree. 1848: Ju Heidelberger Fersammelenge beslut ju Iensättenge fon n Räid fon Soogen Mon, een wichtige Foar-Äntskeedenge foar dät Äntstounden fon ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge 1933: Juu lääste fräie Köär in Nazi-Düütsklound: Juu NSDAP kricht 43,9% fon doo Stämmen. 1512: Gerhard Mercator, Mathematiker, Geograph, Philosoph, Theologe und Kartograf (stuurwen ap dän 2. Dezember 1594) 1685: Georg Friedrich Händel, Komponist fon dän Barock. 1871: Rosa Luxemburg, poolsk-düütske Politikerske fon dän Kommunismus 1991: Die irakiske \"Kommando-Räid fon ju Revolutsjoon\" ferkloort ju Annexion fon Kuwait foar uungultich, uumdät die Irak in dän Twäiden Gulfkriech toureeeke mout. 1827: Pierre Simon Laplace, frantsöösken Mathematiker un Astronom 1827: Alessandro Volta, italieensken Physiker ? 1944: Rudolf Harbig, düütsken Spoartler 2003: Marianne Baudler, düütske Chemikerske"}
{"id": "4209", "contents": "1594: Hinnerk IV. wäd in ju Katedroale Notre-Dame de Chartres toun Köönich fon Frankriek kround. 1814: Befräiengskriege: Frankriek wäd in ju Slacht bie Bar-sur-Aube fon Bayern, Aastriek un Ruslound un uur Ferbuundede sloain. 1867: Die ätter ju Ungariske Revolutsjoon aploosede ungariske Rieksdai wäd in dän Aastriekisk-Ungariske Uutgliek wier häärstoald. 1884: Mäd ju Unnerteekenge fon ju London Convention kricht ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal wier ju fulle Uunouhongegaid. 1932: Ju Tiedskrift Nature moaket aan Artikkel fon James Chadwick eepentelk die deer ju Existenz fon dät Neutron beskrift. 1933: Snoagens ap n 28. Februoar baadend dät Huus fon n Rieksdai in Berlin un die innerddäid politisk links orientierde Marinus van der Lubbe wäd fäästnuumen un beskeeldiged, hie hiede dät däin. Innerdoat läide hie juu Doat, man me weet nit, mäd wäkke Methoden doo Nazis dät fielicht uut him uutprääsed hääbe. Doo Nazis raacheden, dät waas die Begin fon n Komunistisken Apstand. Woo dät wuddelk waas, deertou rakt dät moorere Theorien: 1. Theorie: Doo Nazis häbe dän Rieksdai säärm oubaadend, deermäd jo aan Gruund häbe foar hiere Sanktionen. 2. Theorie: Marinus van der Lubbe häd wuddelk alleenich dän Rieksdai oubaadend, foar doo Nazis n wäilkeemenen Toufal, dän se as Ienweensel foar"}
{"id": "4210", "contents": "1883: Dät lääste Quagga (Equus quagga quagga) stäärft in n Zoo fon Amsterdam. Deermäd is juu Unneroard uutstuurwen. 1983: Manuel Noriega wäd die Uppermon fon dät panamaiske Militär un deermäd de facto die Diktoator fon dät Lound. 30 f. Kr.: Kleopatra VII. (ju brangt sik sälwen uume)"}
{"id": "4211", "contents": "1455: Mäd ju Slacht fon St Albans beginne in Änglound do Rousenkriege, do mäd Unnerbreekengen bit 1487 tou uum ju ängelske Kroune uutfächted wäide. 1866: Füürst Koarl I. fon Rumänien lukt fierdelk in Bukarest ien. Rumänien stoant in düsse Tied noch aaltied unner ju Hoohaid fon't Osmoanske Riek. 1882: Die 15.003 Meetere loange Gotthardtunnel wäd fierelk eepend un tjoon Deege leeter in Bedrieuw nuumen. 2014: Ju Europaköär begint mäd do Oustämmengen in do Niederlounde un dät Fereende Köönichriek 1813: Richard Wagner, düütsken Komponist fon ju Romantik. 1946: Francesco Montenegro, Erzbiskop fon Agrigent un Kardinoal 1885: Victor Hugo, frantsöösken Skrieuwer"}
{"id": "4212", "contents": "1758: In sien eerste Enzyklika A quo die ropt die näie Poabst Clemens XIII. aal do Biskoppe tou ju Eenegaid fon do Kristen ap. 1882: Slacht fon Tel-el-Kebir: Juu Armee fon Ahmad Urabi Pascha wäd truch ne britiske Armee unner Garnet Joseph Wolseley sloain. Dät is dät Eende fon juu Urabi-Bewäägenge un die Begin fon juu Britiske Heerskup in Ägypten. 2017: Dät Internasjonoale Olympiske Kommittee rakt Paris un Los Angeles dät Gjucht, do Winterspiele 2024 un 2028 uuttoudreegen."}
{"id": "4213", "contents": "1881: Juu eerste Uutgoawe fon dät Bouk The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms, with Observations on their Habits, \"Juu Häärstaalenge fon Baulound-Boudem truch juu Aktivität fon Äisen, mäd Beoboachtengen fon hiere Oainskuppe\", kumt hääruut. 1920: Italien annektiert Suudtirol ap Gruund fon dän Ferdraach fon Saint-Germain. 1963: Fon deer ou jält die Ferdraach tou dät Ferbood fon Nuklearwoapentests inne Atmosphäre, inne Waareldruumte un unner Woater 2014: Die Inder Kailash Satyarthi un dät soogentienjierige pakistoanske Wucht Malala Yousafzai kriege foar hiere Moite uum Bäidensgjuchte, foaraaln dät Gjucht ap Bieldenge, dän Nobelpries foar dän Free. Yousafzai is ju jungste Persoon, ju dän Pries bit do kriegen häd. 2015: In ju turske Haudstääd Ankara wäd ne Demonstratsjoon foar dän Free, ju fon ju kurdisk dominierde Paatäi HDP organisierd is, fon Terroristen oungriepen. Hunnerttwo Ljuude stierwe, moor as fieuwhunnert wäide ferseerd. 2017: Ätterdät do Spoaniere Hinnere in dän Wai laid hääbe, kwäd die kataloanske Ministerpräsident Carles Puigdemont, dät hie dän Uunouhongegaids-Prozess fon Katalonien foar't eerste uutsätte mai, uum mäd Spanien tou ferhonneljen. As hie sik ap dän Uunouhongegaids-Prozess belukt, bruukt hie uunkloore Woude, sodät ju spoanske Säntroal-Regierenge so reagiert, dät ju nit ferhonnelje mai, eer nit kloor is, of dät nu"}
{"id": "422", "contents": "Paris is ju Haudstääd fon Frankriek un ju Region Île-de-France. Juu Äi Seine deelt ju Stääd in n noudelken un n suudelken Deel. Dät Gestrich wät administrativ tou ju Stääd Paris heert, häd 2.138.551 Ienwoonere, in ju Agglomeration lieuwden in dät Jier 1999 9.644.507 Moanskene. Ju Champs-Élysées is een fon do djuurste Sträiten ap ju Waareld. Die Eiffeltouden is dät hoochste Bauwierk fon Paris. Vue depuis Montmartre Arc de Triomphe Louvre Notre Dame Sainte-Chapelle Musee de l'Armee Val-de-Grace"}
{"id": "423", "contents": "Wilhelm Schulte waas bädden dän 24.11.1869 in PoulKuurt's Huus ap n Kjuuswai in Strukelje (St4-4-9), wier hie eerste uk Fikoar waas. In ju Tied mout hie dät Seelter Läid skrieuwen hääbe. Fon 1895-1900 waas hie Fikoar in Skäddel un fon 1920 bit 1940 waas hie Pestoor in Skäddel, wier hie dan dän 5.6.1940 stuurwen is (Klöver 534). Hie staalde 1898 dän Konsuumfereen, ju hüüdige Raiffeisen-Warengenossenschaft Skäddel, ap de Beene, so dät hie fuul unner doo Ljude keem. Schulte moakede boolde älke Däi of älke Ieuwende n Goang truch t Täärp Skäddel af uk truch do Buurskuppe. Deertruch hied hie sik n groote Wietenskup uur Skäddel toulaid. Hie baalde dan fuul mäd do Ljude, so dät hie deerum in ne Loage was ne Noomenslieste fon dät Skäddeler Tärp sogoar uum hunnert Jiere eer - fon 1820, dät was uk noch foar dän groote Bround - gjucht genau aptoustallen. Uk häd Pastoor Schulte uurs noch fuul apskrieuwen. Aal wät dät so raate in t Täärp un wät hie foar wichtich heeld, häd hie in dät Loagerbouk skrieuwen, oafters grattere Begjuchte. Man uk fuul, wier hie bloot n poor Satse uur skreeuw. Wan hie unnerwains weesen is un deer is him wät apfaalen,"}
{"id": "4231", "contents": "1811: Die Ulmer Snieder Albrecht Ludwig Berblinger, aan Pionier in'e Fljooger-Technik, faalt in'e Donau, as hie fersäkt, sin Glied-Fljooger foar tou fieren. Eerste 175 Jiere leeter diede me in Fersäike bewiese, dät sien Räidskup unner beetere thermiske Bedingengen fljooge kuude. 1849: Meerterevolution: Juu düütske Nationoalfersammelenge sit foar't lääste Moal in Frankfurt an n Main, ätters lukt juu as Rumpparlament uume ätter Stuttgart wai. 1890: Mäd dät Apsätten fon ju Kjuusbloume wäd die Säärktouden fon dät Ulmer Münster kloor. Hie is mäd sien 161,53 Meetere bit däälich (Stound: Januoar 2018) die hoochste Säärktouden fon ju Waareld. 1902: Mäd dän Free fon Vereeniging wäd in Suudafrikoa fon däälich die Twäide Buurenkriech be'eended. 1961: Ju Republik Suudafrikoa wäd uutruupen, ätter dät dät Lound ap Druk fon uur Liede uut dän britiske Commonwealth of Nations uuttreeden is. Gruund deerfoar waas ju Apartheid. 1962: Eende fon ju Wäästindiske Föderatsjoon, aan Touhoopesluut fon britiske Kolonien in ju Karibik. 1970: Ätter tweelich Jiere Bautied wäd ju Kathedroale fon Brasília wäid. 1970: Dät rakt in't Noude fon Chile un in Peru een Äidbieuwjen in ju Stäärkte 7,8 ap ju Magnituden-Skala. Deertruch breeke groote Massen fon ju Noudwääst-Siede fon dän Bierich Waskaran in do Anden fon Peru ou, sodät"}
{"id": "4232", "contents": "1839: Die Kaiser fon China ferbjut uutloundske Honnelsälskuppe, Opium ätter China wai tou brangen. 1848: Uutbreeken fon ju Revolutsjoon in Berlin. Oungriep fon ju Kavallerie ap dät Foulk foar't Berliner Slot. 1871: Ju Pariser Kommune, die Fersäik fon ne sosjoalistiske Revolutsjoon, begint in Frankriek. 1890: Ap Druk fon Kaiser Wülm II. trät die Riekskansler Otto von Bismarck tourääch. 2012: Joachim Gauck wäd toun alften Buundespräsidänt fon ju Buundesrepublik Düütsklound kädden. 2014: Ju Krim stoalt dän Andraach, Deel fon Ruslound tou wäiden. 2017: Joachim Gauck trät as düütsken Buundespräsident ou. 1825: Ferdinand von Lüninck, Fürstbiskop fon Corvey und Biskop fon Münster 2016: Guido Westerwelle, düütsken Politiker (FDP)"}
{"id": "4233", "contents": "1520: In ju Slacht bie Bogesund wäd die sweediske Rieksferwalter Sten Sture die Jungere truch Köönich Christian II. fon Dänemark un Norwegen sloain. Infoulge fon ju Slacht stäärf Sten Sture ap dän 3. Februoar oun sien Seeregaid. 1795: In do Niederlounde wäd ju Bataviske Republik proklamierd. 1806: Do Briten besätte dät Kap fon ju goude Hoopenge in ju Kapkolonie. Jo ärooberden alwen Deege in't Foaren foar ju Seekerenge fon hieren Seewai ätter Indien dät Rebät tourääch, dät jo in 1803 ju Bataviske Republik wierroat hiedene. 1817: Die suudamerikoanske Revolutsjonäär José de San Martín bräkt mäd moor as 5.400 Suldoaten uut Argentinien uur do Anden ap, uum Chile un Peru fon ju spoanske Kolonioalheerskup tou befräien. 1919: Köär tou ju Nasjonoalfersammelenge in Düütsklound. Foar dät eerste Moal häbe Wieuwljuude dät Gjucht, tou kjoosen un kädden tou wäiden. 1809 - Edgar Allan Poe, amerikoansken Skrieuwer († 1849) 1839 - Paul Cézanne, impressionistisken Moaler († 1906) 2002: Jakob Reinert, düütsken Botoaniker 2020: Anne Wilson Schaef, US-amerikoanske Psychotherapeutinne, ju sik foar do Gjuchte fon Wieuwljuude iensätte. 2020: Herbert W. Chilstrom, US-amerikoansken evangeelsk-luthersken Biskop"}
{"id": "4234", "contents": "2014: Een internasjonoal maasttieds nit anärkoande Foulksoustämmenge ap ju Krim gungt so uut, dät ju tou Ruslound kuume skäl. 2020: Ju eerste kliniske Studie in Phase I fon aan COVID-19-Ääntstof begint. 1473 - Hinnerk die Froame (Heinrich der Fromme), Heertoach fon Saksen 1839 - René François Armand Sully-Prudhomme, frantsöösken Dichter († 1907) 1878: Die Gäistelke Clemens August von Galen, die foar sin Wierstand juun doo Nazis bekoand is."}
{"id": "4235", "contents": "1847: Dät Wallis rakt in dän Sunnerbuundskriech as läästen konservativen Kanton tou, wiermäd do Liberoale winne un die Kriech eendet. 1904: Groote Protäste in Sänt Päitersbuurich un Moskau juun dän Kriech mäd Japan un juun ju Zaren-Heerskup. 1975: Dät Militär fon Indonesien lukt in Oecusse, een Buute-Rebät fon Aast-Timor, sien Flaage uumehooch. 2019: Aan islamistisken Terrorist möärent in London two Ljuude mäd een Soaks. 1839: Ludwig Anzengruber, aastrieksken Skrieuwer († 1889) 1543: Hans Holbein (die Jungere), aan Moaler fon ju Renaissance 1924: Giacomo Puccini, italieensken Komponist fon't Fin de siècle 2001: George Harrison, britisken Musiker"}
{"id": "4236", "contents": "1887: Emil Berliner mäldet dät fon him ärfuunene Grammophon foar n Patent oun. 106 f. Kr.: Gnaeus Pompeius Magnus, Fäildheer un Politiker in ju leete Roomske Republik 1703: François Boucher, frantsöösken Moaler fon dän Rokoko († 1770) 1758: Horatio Nelson, britisken Admiroal († in 1805) 1839: Friedrich Mohs, düütsken Mineraloge (* 1773) 2000: Jopie Huisman, Moaler (* 1922) 2021: Alexandre José Maria dos Santos, mosambikioansken roomsk-kathoolsken Kardinoal un Äärts-Biskop fon Maputo"}
{"id": "4237", "contents": "1792: Do frantsööske Revolutsjoonstroppen winne ju Slacht fon Jemappes juun Aastriek. Deermäd faale do Aastriekiske Niederlounde an Frankriek. 1820: Do Falklound-Ailounde wäide foar do Fereende Provinse fon dän Río de la Plata in Besit nuumen, wät däälich Argentinien is. Britiske Woal-Fangere wäide ferdrieuwen. 1860: Abraham Lincoln wäd toun Präsident fon doo USA kädden. 1985: Guerilleros fon ju M-19 nieme dän Justiz-Palast in Bogotá, ju Haudstääd fon Kolumbien, ien. As ju Stoatsmoacht dän tourääch-äroobert, kuume hunnerde Ljuude tou Dood. 1836: Koarl X., Köönich fon Frankriek. 1893: Pjotr Tschaikowski, rusken Komponist (ätter dän gregorioansken Kalänner, man domoals wuude in Ruslound noch die julioanske Kalänner bruukt, ätter dän dät die 25. Oktober waas)."}
{"id": "4238", "contents": "Die Eeuwend fon n 24. Dezember is die Hillige Eeuwend, die Foareeuwend fon Wiehnoachten, wier ju Gebuurt fon Jesus fierd wäd. Deeruum, dät die Foareeuwend liturgisk blouked al toun touken Dai heert, wäd in groote Deele fon Aastriek, Düütsklound, Liechtensteen, ju Swaits un wäil toun Deel uk fon uur Lounde, al ap dän Äiwend fon dän 24. Dezember Wienoachten mäd dannenen Boom, Geskoanke un aal do Traditione fierd, wilst et dät in fuul Lounde eerste toun 25. Dezember rakt. 1794: Die Weeuwerapstound in ju Fräie Rieksstääd Augsbuurich wäd truch swääbiske Troppen deelsloain, do ap Kosten fon do Weeuwere in ju Stääd Kwattier nieme. 1800: Aan Moortfersäik juun Napoleon slumpet nit. 1825: In Ruslound uurnimt Nikolaus I. formell ju Regentskup, as Ätterfoulger fon sin Bruur Alexander I., die ap dän 1. Dezember stuurwen is. 1861: Rumänien wäd fereend. 1865: Ätter n ferläddenen Sezessionskriech wäd die rassistiske Ku Klux Klan fon ätter Huus wai keemene Suudstoaten-Suldoaten gruunded. 1980: Karl Dönitz 2020: Edeltraut Staimer, düütske roomsk-kathoolske Theologinne un Hoochskoulkoasterske"}
{"id": "424", "contents": "N Philosoph is aan, die der Philosophie studiert. Dät Woud kumt uut dät Griechiske un betjut: \"Wäl die der fon Wiesegaid haalt\". Siet dät 7. Jierhunner foar Kristus roat dät in ju wäästelke Waareld as uk in dät Aaste Philosophe. Bekoande Philosophe"}
{"id": "4240", "contents": "1794: Robespierre, Bloudgjuchter fon ju Frantsööske Revolutsjoon, wäd fäästnuumen, ätterdät sik sien Terrorheerskup noch läpper wuden is. 1880: Britiske Troppen wäide in juu Slacht fon Maiwand fon Afghanen sloain. 1900: Kaiser Wilhelm II. hoaldt in Bremerhoawen foar do juun dän Bokser-Apstound ätter Aast-Asien oukommandierde Troppen ju Hunnenrääde. Internasjonoale Protäste foulgje. 2000: Sprängstof-Ounsleek in Düsseldorf - Een Gruppe fon in ju Moorhaid juudske Migranten wäd ap dän Boanhoaf Düsseldorf Wehrhahn mäd een Roor-Bumbe ful TNT oungriepen. Dät rakt tjoon Ferseerde, een dreegend Wieuw ferljust dät Bäiden. Die Neonazi, die as fermoudelken Deeder unner Fertoacht is, kon eerste soogentien Jiere leeter fäästnuumen wäide. 2010: Truch aan buutewoanelk stäärken Monsun-Rien rakt dät fon düüsen Dai bit in dän August läip Hoochwoater in Pakistan. Moor as duusendsoogenhunnert Ljuude stierwe; die materielle Skoade is nit tou taksierjen. 2021: In ju tou Äthiopien heerende Region Somali wäide in dän Ferloop fon dän Twäiden äthiopisken Burgerkriech hunnerde Sivilisten fon een afariske Miliz uumebroacht."}
{"id": "4241", "contents": "1606: In ju sänt 1603 bestoundende Personoal-Union fon Änglound un Skotlound fiert die Köönich mäd dän Union Jack ne näie Flaage ien, ju do Symbole fon bee Lounde fereent. Hie sjucht noch nit so uut as die Union Jack fon däälich, uumdät dät iriske Sänt-Patricks-Kjuus domoals noch nit oane waas. 1848: Friedrich Hecker un Gustav Struve roupe in Baden ju Republik uut. 1861: Begin fon dän Oungriep ap Fort Sumter un deermäd fon dän Amerikoanske Burgerkriech truch do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa. 1877: Dät Fereend Köönichriek annektiert ju fon wirtskuppelken Kröäk taagede Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal. Die Twist mäd do niederloundsk-stommige Buuren skäl ätters tou dän Eerste Buurenkriech leede. 1878: Cesáreo Guillermo wäd Präsidänt fon juu Dominikaniske Republik, as Ätterfoulger fon Buenaventura Báez. 1981: Foar't eerste Moal stoartet een Space Shuttle, näämelk ju Columbia. 1991: Aan Woapenstilstound twiske dän Irak un do Koalitsjoons-Striedkrääfte wäd gultich. Düt is dät amtelke Eende fon dän Twäiden Gulfkriech. 2015: In't Internät wäd n Video fon dän IS eepentelk moaked, deeroane ju Sprängenge un weerskienelk ju totoale Fernäilenge fon ju ooldorientoalske Stääd Nimrud in dän Irak tou sjoon is. 2018: Daphne Sheldrick, kenioanske Dierte-Skutserske"}
{"id": "4242", "contents": "1797: Mäd dän Free fon Campo Formio wäd die Italienfäildtoach fon Napoleon Bonaparte ärfoulchriek ousleeten. 1878: John A. Macdonald wäd Premierminister fon Kanada, as Ätterfoulger fon Alexander Mackenzie. 1919: Dät Riekslound Elsaß-Lothringen fon dät düütske Kaiserriek wäd fon Frankriek aploosed. 2015: Ju Kölner Upperburgemääster-Kandidoatinne Henriette Reker wäd fon n Neo-Nazi mäd n Soaks oungriepen un läip ferseerd, uumdät ju sik foar Flüchtlinge iensät häd. Dän touken Dai wäd ju, noch in't kunstelke Koma, mäd absolute Moorhaid foar ju Upperburgemäästerske kädden. 1887: Gustav Robert Kirchhoff, düütsken Physiker 2002: Jeanne L. Noble, US-amerikoanske roomsk-kathoolske Theologinne"}
{"id": "4243", "contents": "Die 19. Oktober is die 292. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die 293. in Skaltjiere), also blieuwe deer noch 73 Deege tou dät Eende fon't Jier tou. 1812: Uumdät ruske un ferbuundede Troopen kuut deerfoar sunt, Napoleon Bonaparte dän Wai touräch ätter Wääste outousnieden, mout hie sik mäd sien Troppen be'ielje, touräächtouluuken un ferlät Moskau. Kriechs-Büüte wäd mäd Kuutsken ätter't Wääste broacht, deerjuun wäide masse ferseerde Suldoaten eenfach touräächlät. Foar Napoleon sien Troppen begint, besunners, uumdät bolde die hädde ruske Winter begint, een läipe Tied. Uurs as do Russen hääbe jo deer goarn't ju Uutrustenge foar. 1813: In do Befräiengskriege gungt ju Foulkeslacht bie Leipzig tou Eende, Napoleon Bonaparte un sien Meestriedere sunt sloain un mouten sik wäästelk fon dän Rhien touräächluuke. 1878: Die düütske Rieksdai besluut dät \"Gesetz gegen die gemeingefährlichen Bestrebungen der Sozialdemokratie\" 1935: In Bad Dürkheim wäd ju Düütske Wiensträite fierdelk eepend. Ju skäl dän heemske Wien juust so as dän Froamdeferkier begunstigje."}
{"id": "4244", "contents": "Die 25. November is die 329. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die 330. in Skaltjiere), also blieuwe deer noch 36 Deege bit tou't Jierseende tou. 1878: John Campbell wäd Generoalgouverneur fon Kanada, as Ätterfoulger fon Frederick Hamilton-Temple-Blackwood 2003: Margarete Hütter, düütske Politikerske (FDP) 2003: Fernando Ariztía Ruiz, chilenisken Biskop 2016: Fidel Castro, foarigen Diktoator fon Kuba"}
{"id": "4247", "contents": "1835: Lyman Abbott, US-amerikoansken Religionsphilosoph 1878: Die sowjetiske Diktator Josef Stalin 1879: Paul Klee, Kunstler 1946: Steven Spielberg, US-amerikoansken Regisseur, Produsänt un Traalbouk-Skrieuwer"}
{"id": "4248", "contents": "1876: Slacht an n Little Bighorn River (Montana): Dät soogende US-amerikoanske Kavallerieregiment unner George A. Custer wude fon Sioux- un Cheyenne-Indioanere unner hiere Anfierdere Sitting Bull un Crazy Horse aiske sloain. 1983: Joint European Torus (JET) äärtjuuget sin eerst Plasma. 1852: Antoni Gaudí i Cornet, katalanisken Kunstler un Architekt."}
{"id": "4249", "contents": "1834: Die in't Jier toufoarne ferfoatede Slavery Abolition Act wäd gultich, wiermäd in do maaste Kolonien fon't britiske Waareldriek ju Skloueräi ferbeeden wäd. 1876: Colorado wäd Buundesstoat fon doo USA. 1914: Eersten Waareldkriech - Düütske Generoalmobilmoakenge un Kriechsferkloorenge oun Ruslound. 1979: Ätter ju Apdeelenge fon ju bloot eenuntrüütich Mounde oolde kunstelk touhoopelaide Grootstääd Lahn rakt dät wier do oolde Steede Gießen un Wetzlar juust so as do litjere Meenten, do deer bietou heerd hääbe. 2004: Bie ju Broundkatastrophe fon Asunción wäd dät groote Koophuus fon ju Ycua Bolaños-Gruppe in ju paraguayiske Haudstääd Asunción fernäild, 396 Ljuude stierwe un fieuwhunnerd wäide ferseerd. 30 f. Kr.: Marcus Antonius (hie brangt sik sälwen uume)."}
{"id": "425", "contents": "Ju Philosophie is ju Leere fon dät Wieten, fon do Uursproange un fon dän Touhoopehoang fon do Dingere in de Waareld, fon dät Weesen un Toanken. Gebiete wiermäd n Philosoph sik befoatje kon, sunt t.B.: Ontologie Wät is dät wät buute uus is? Is dät juust as wie dät sjo un fäile? Epistomologie is ju Leere fon dät Kannen. Kon me wuudelk kanne? Un Kunde, wät hat dät eegentelk? Ethik is ju Leere fon goud un ferkierd. Logik is ju Leere fon do Foarme un Gesätse fon dät gjuchte Toanken. Theologie: Wäl is God? Wo konnen wie Him kanne? Natuurphilosophie truchfoarsket ap Gruund fon ju Natuurwietenskup dät Weesen fon do Natuurdingere un dät Natuurgeböären. Geschichtsphilosophie wol Weesen un Sin fon ju Geschichte tjuude uut hiere ärfoarskboare Ärschienengen. Kultuurphilosophie is ne tjuudende un beuurdeeljende Betrachtenge fon ju Kultuur. Bekoande Philosophe"}
{"id": "4250", "contents": "2009: Ju eerste wietenskuppelke Beskrieuwenge fon ju uutstuurwene Primatenoard Darwinius masillae wäd bekoand moaked. Ju Oard wuude truch dän norwegisken Paläontologe Jørn H. Hurum mäd Hälpe fon dän Holotypus, dät 47.000.000 Jiere oolde Fossil \"Ida\", wät 1983 in ju Grube Messel bie Darmstadt fuunen wuude, beskrieuwen. 1835: Heinrich Feiten, düütsken Wäibiskop"}
{"id": "4251", "contents": "1793: Uurapfierenge fon dät heele Mozart-Requiem in Wien. 1833: Een britisk Kriechs-Skip kumt in Puerto Louis ap do Falklound-Ailounde oun. Die Kaptain aasket fon ju argentinske Ailoundbesättenge, ou tou luuken, wät träin Deege leeter uk skjucht. Man fon do oun wol Argentinien noch aaltied n Ounspröäk ap do Ailounde hääbe. 1861: Wülm I. wäd ätter dän Dood fon sin Bruur Freerk Wülm IV. Köönich fon't Prüüske Riek. 1896: Do Buuren slo dän Jameson Raid deel, aan läip organisierden britisken Uurfaal unner dän Uppermon Leander Starr Jameson ap ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal. 1905: Düütske Troppen stoarmje ju Fäästenge fon do Nama, do in Düütsk Suudwäästafrikoa aan Apstound moakje. 1905: Kapitulatsjoon fon ju ruske Fäästenge Port Arthur foar do japoanske Troppen ätter 157 Deege Beleegerenge 2009: Carlos Gomes Júnior wäd as Ätterfoulger fon Carlos Correia die Premierminister fon Guinea-Bissau. 2021: Do Täärpe Tchioma Bangou un Zaroumbey Darey in Niger wäide fon Islamisten mäd Skjootwoapen oungriepen, 100 Ljuude wäide doodskeeten, buppedät rakt dät 75 ferseerde un aal do Pakskäine rund uum do Täärpe tou, wier Koardel leegert, wäide in Bround sät. 1861: Köönich Freerk Wülm IV. (Prüüsen)"}
{"id": "4252", "contents": "2009: Barack Hussein Obama II wäd as Ätterfoulger fon George Walker Bush die Präsident fon doo USA. 2001: George W. Bush wäd as näien Präsident fon do USA fereediged. 2017: Donald Trump wäd as fieuwunfjautichsten US-Präsident fereediged. Hie foulget deermäd ap Barack Obama. 2017: Moor Fernäilengen fon dän sonaamde IS in ju antike Stääd Palmyra wäide bekoand. Monken uur Bauwierke rakt dät uk Skoaden in dät Amphitjooter. Junner hiede in'n Moai 2016 - ju Stääd waas do foar n poor Mounde nit in Terroristen-Hounde - een rusk Orchester n medienwierksoam Konzert spield. 2018: Een poor Deege ätter dät do USA ounkänniged hääbe, een 30.000 Mon stäärke Troppe loangs dät syriske Noud-Skeed aptoustaalen, begint een turske Militär-Offensive in Noud-Syrien. Ju Turkäi wol deermäd foaraaln juun kurdiske Krääfte (YPG / YPJ) in ju kurdisk kontrollierde Region Rojava foargunge. Do USA, do toufoarne mäd do Kurden ferbuunded wieren, wollen do nu nit moor hälpe. 2021: Joe Biden (Demokroatiske Paatäi) wäd as 46. Präsidänt fon do Fereende Stoaten in sien Boantje ienfierd. Kamala Harris uurnimt as eerst Wieuw ju Vize-Präsidäntskup. 2020: Hayrettin Karaca, tursken Unnerniemer un Uumewaareldskutser"}
{"id": "4256", "contents": "1840: In't Köönichriek Prüüsen wäd ätter dän Dood fon Freerk Wülm III. sin Suun Freerk Wülm IV. Köönich. 2001: Die Rabbiner Abraham Grünbaum wäd in Zürich doodskeeten. Die Moort is bit däälich nit apkloord. 2009: Europaköär (Direktwoal fon dät Europarlamänt) in Düütsklound. Doo uur EU-Loundere hääbe dät uk twiske dän 4. un dän 7. Juni moaked. 2015: Ap Slot Elmau in Bayern begint ne G7-Mäitenge. 1826: Joseph von Fraunhofer, düütsken Optiker un Physiker 1840: Köönich Freerk Wülm III. (Prüüsen) 2001: Abraham Grünbaum, israelisken Rabbiner"}
{"id": "4257", "contents": "1925: Reza Pahlavi sweert foar dät iraniske Parlemänt (Madschles) sin Amts-Eed as Schah fon Persien. 1834: Joseph Ignaz von Ah, Swaitser Pestoor un Skrieuwer 1877: Jacob Botke, n wäästfräisken Biologe un Unnersäiker fon juu Seelter Sproake"}
{"id": "4258", "contents": "Die fjoode August is die 216. Dai in dän gregorioanske Kalänner (die 217. in Skaltjiere), somäd blieuwe deer noch 149 Deege tou dät Jierseende tou. 1427: Die fjoode Kjuustoach juun do Hussiten wäd in ju Slacht bie Mies ferlädden. Foar't eerste moal bilgje do Kjuusriedere deerbie een Woainbuurich, juust as hiere Fäinde, man Kröäk an Unnerfiendenge deerbie lät do katoolske Troppen ferljoose. 1806: Ienheemske Wierstoundlere unner Santiago de Liniers konnen do britiske Besättere uut ju Stääd Buenos Aires ferdrieuwe. 1914: Eersten Waareldkriech: Kriechsferkloorenge fon dät Fereende Köönichriek oun Düütsklound 2020: Dät rakt een Explosions-Katastrophe in ju libaneeske Haudstääd Beirut. 207 Ljuude kuume uum't Lieuwend, moor as 6500 wäide ferseerd un moor as 300.000 Ljuude mouten hiere Huuse ferläite. Die Uunfaal wuude uutlööst, uumdät Metall-Laskere in aan Leegerruum in dän Hoawen oarbaideden, wier Fjuurwierk leegerd waas. Dät Fjuurwierk geen loos un broachte uk 2750 Tunnen Ammoniumnitroat, do tichtebie leegerd wieren, deertou, tou explodierjen. 1901: Louis Armstrong, Jazz-Musiker 1961: Barack Obama, US-amerikoansken Politiker fon ju Demokroatiske Paatäi, twiske 2009 un 2017 fjauerunfjautichsten US-Präsident. 1875: Hans Christian Andersen, deensken Dichter un Skrieuwer, bekoand uum sien Tälstere 2002: Robert Noehren, US-amerikoansken Oargelist, Oargel-Bauer un Musik-Pädagoge 2003: Anthony fon Sourozh, rusk-orthodoxen Mönk, Pestoor, Exarch un"}
{"id": "4259", "contents": "1874: Aceh wäd fon niederloundske Troppe unner Generoal van Swieten iennuumen. Do konnen dät oaber sieläärge nit gjucht unner Kontrolle kriege. 1900: In dän Twäide Buurenkriech roakje do suudafrikoanske Buuren in ju Slacht fon Spion Kop een Uurwinnenge uur do Briten. 1712: Freerk II., Köönich fon Prüüsen 1940: Joachim Gauck, fon 2012 bit ... die alfte Buundespräsidänt fon Düütsklound 1920: Amedeo Modigliani, italieensken Moaler un Bieldehauer. 2019: Fernando Sebastián Aguilar, spoansken roomsk-kathoolsken Kardinoal 2020: José Luis Castro Medellín, mexikoansken roomsk-kathoolsken Biskop fon Tacámbaro 2020: David Adam, britisken anglikoansken Gäistelken un Skrieuwer 2020: Chai Chidchob, thailoundsken Politiker 2020: Petra Gabriele Dannehl, düütske Kunstlerske"}
{"id": "426", "contents": "Ju Physik is ju Leere fon uunbelieuwede Dingere, hiere Apbau un hiere Bewäägenge, as uk fon ju Stroalenge un do Kraftfäildere. Physik is ne exacte Wietenskup, ju der do Natuurgesätse ärfoarsket un do n mathematisken Foarm rakt. Ju Experimentalphysik staalt paasende Fersäikanoardnengen ap, mät akroat un laitet dät Gesäts uut do Meetwäide häär. Ju theoretiske Physik ferknät experimentell fuundene Gesätse mäd Hälpe fon mathematiske Satse tou n in sik sleeten System. Mechanik Waamteleere Optik Elektrizität Atomphysik Astrophysik Geophysik Biophysik physikaliske Chemie Laangte Gewicht Waamtekapazität"}
{"id": "4260", "contents": "1795: Die eerste Deel fon dän Free fon Basel wäd twiske Prüüsen und Frankriek uuthonnelt: Frankriek behoaldt dät linke Ouger fon dän Rhien. 1818: In dän Uunouhongegaids-Kriech fon Chile kumt dät tou ju Slacht fon Maipú, wier do köönichs-tjoue spoanske Troppen eendgultich truch do Uunouhongegaids-Striedere sloain wäide. 1823: Ramón Freire y Serrano wäd wäkke Mounde ätter ju Ousättenge fon Bernardo O’Higgins dät näie Stoats-Upperhaud fon Chile. 1874: In Neudörfl fäng die Gruundengspaatäidai fon juu Sozioaldemokratiske Oarbaiderpaatäi in Aastriek oun (däälich: SPÖ) 1879: Salpäiterkriech: Chile ferkloort Peru un Bolivien dän Kriech. 2003: Irak-Kriech: Do Amerikoanere marskierje in ju Stäädmidde fon Bagdad ien. 2020: Margaret Burbidge, britisk-US-amerikoanske Astrophysikerske"}
{"id": "4261", "contents": "1812: Een Äidbieuwjen fernäilt ju Stääd Caracas (däälich Haudstääd fon Venezuela) un brangt sowät 12.000 Ljuude uum't Lieuwend. 1873: Doo Niederlounde fängen n Kriech oun juun Aceh, dät in düsse Tied noch n uunouhongich Sultanoat waas. 2000: Wladimir Putin wäd toun Präsidänt fon Ruslound kädden. 1827: Ludwig van Beethoven, düütsken Komponist"}
{"id": "4262", "contents": "1873: Die Kraton (juu Fäästenge fon n Sultan) fon Aceh, dät in düsse Tied noch uunouhongich waas, waas so krewäl ferdäägend wuden, dät doo niederloundske Troppen wier wäch geen sunt, ätter dän Ounfang fon n Kriech an n 26. Meerte fon't sälge Jier. 1758: James Monroe, US-amerikoansken Präsidänt († in 1831) 2021: Michael Collins, US-amerikoansken Astronaut"}
{"id": "4263", "contents": "1873: Juu Stääd Budapest wude uut doo Stääde Buda, Pest un Óbuda bilded. 1981: Die koptiske Pestoor Maximose Guirguis wäd äntfierd un betruuet, dät me him uumebrangt, wan hie nit dät Kristendum oulait un eepentelk tou dän Islam konvertiert. Hie lient ou, kricht dät Strot truchsnieden un ferblät. 2018: In Frankriek beginne Proteste fon sonaamde \"Jeelwästen\". Do Protäste gjuchte sik eerste juun een haagere Bestjuurenge fon fossile Krääftstoffe (foaraaln Diesel), ju Präsident Emmanuel Macron as Mäitnoame juun ju Globoale Woormenge truchsätte wüül. Man uurloang äntwikkelt sik ju Bewäägenge so, dät ju ferskeedene sosjoal-politiske Aaskengen ferträt. 1981: Maximose Guirguis, koptisken Pestoor. 2019: Susan Cernyak-Spatz, US-amerikoanske (uurspröängelk aastriekiske) Germanistinne un Holocaust-Uurlieuwende"}
{"id": "4264", "contents": "Die alfte Dezember is die 345. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 346. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch twintich Deege bit tou dät Jierseende tou. 1873: Unner Generoal van Swieten kuume niederloundske Troppen ätter Aceh wai. Dät is die Näiounfang fon n Kriech, dän jo al Ounfang fon't sälge Jier fersoacht hiedene. 1931: Dät britiske Parlemänt brangt dät Stoatut fon Westminster uut, dät do Dominions in dän Commonwealth of Nations fiergungende Uunouhongegaid rakt. Deermäd wäide Kanada, Australien, Näiseelound, Suudafrikoa, Näifunstlound (fon 1949 oun Deel fon Kanada) un die Iriske Fräistoat (leeter: Republik Irlound) Stoaten foar sik. 1997: In ju japoanske Stääd Kyōto wäd dät Kyoto-Protokoll besleeten, wieroun sik do Industrielounde ferplichtje, minner Gräinhuus-Gase uuttousteeten. Gultich wäd dät eerste in 2005. 2018: Ounsleek in Straßburg 2018 - Bie aan islamistisken Terror-Oungriep in ju elsassiske Stääd Straßburg wäide fieuw Ljuude möärend un alwen moor ferseerd. Die Terrorist, die sik sälwen dän sonaamden Islamisken Stoat touoardende, wuude twäin Deege leeter uk doodskeeten."}
{"id": "4265", "contents": "1980: Ju Basilika fon Aparecida wäd truch Poabst Johannes Paul II. wäid. 2018: Een deelwiese juun jäildend Gjucht truchsätte Ouskuuwenge fon 69 Afghanen, ju fon dän Buundes-Binneminister Horst Seehofer (CSU) skietsk mäd sin 69. Gebuursdia in Ferbiendenge broacht wäd, is bit do tou ju grootste Massen-Ouskuuwenge uut Düütsklound ätter dät Kriechs-Lound Afghanistan. Aan fon do ouskäuwene Ljuude brangt sik ätters sälwen uume. 1871: Hubert Cecil Booth, n ängelsken Ingenieur, die foar sien Pionieroarbaid in n Stoafsuuger-Bau bekoand is. 1949: Horst Seehofer, düütsken Politiker (CSU), fon 2008 - 2018 bayerisken Ministerpräsident un fon Meerte 2018 bit ... Buundes-Binneminister 1826: John Adams, US-amerikoansken Politiker un 2. Präsident fon do USA 1826: Thomas Jefferson, US-amerikoansken Politiker un 3. Präsident fon do USA 1888: Theodor Storm, düütsken Skrieuwer"}
{"id": "4266", "contents": "1455: Kunz von Kauffungen, die Äntfierder in dän Altenburger Prinsenroow, wäd skeeldich spräkt un tou dän Dood feruurdeeld. Ap dän touken Dai wäd him un wäkke fon sien Hälpere in Freiberg die Kop ousloain. 1870: Ju sonaamde Emser Depesche brangt Frankriek deertou, n Kriech juun Prüüsen tou beginnen, wier natüürelk dät \"Schutz- und Trutzbündnis\" ap prüüske Siede meekampede. Dät waas die Ounfang fon n Düütsk-Frantsöösken Kriech. 2008: Ju Union foar dät Middelmeer wäd gruundet. 2014: Düütsklound wint ju Foutbaal-Waareldmäästerskup in Brasilien. 2016: In Foulge fon dät Brexit-Referendum lait die britiske Premierminister David Cameron sien Boantje ou, dät dan Theresa May kricht. 2018: In ju Region Mastung in Pakistan kumt dät tou een Sälwenmoort-Attentat truch dän sonaamden Islamisken Stoat. Bie dän Terror-Oungriep stierwe 149 of 150 Ljuude, 186 wäide ferseerd. 100 f. Kr.: Gaius Iulius Caesar, Militär un Stoatsmon fon dät Roomske Riek. 1793: Jean Paul Marat, Frantsöösken Revolutsjoons-Politiker, möärend truch ju Oadelige Charlotte Corday. 1954: Frida Kahlo, mexikoanske Moalerske. 2018: Annemarie Esche, düütske Philologinne (Burmanistinne) 2019: Paolo Sardi, italieensken roomsk-kathoolsken Kardinoal"}
{"id": "4267", "contents": "Die soogende August is die 219. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 220. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 146 Deege bit tou dät Jierseende tou. 1819: In ju Slacht fon Boyacá uurwinnt Simón Bolívar do spoanske Troppen, brangt Bogotá unner sien Heerskup un fäästiget deermäd ju Uunouhongegaid fon Näigranada. 1869: In Eisenach wäd ap Initiative fon August Bebel un Wilhelm Liebknecht die Gruundengskongress tou juu Sozialdemokratiske Oarbaiderpaatäi (SDAP) begind, uut juu juu düütske SPD häärfoargungt. Bebel wäd toun Foarsitter kädden. 1958: Alberto Lleras Camargo is die eerste, die in ju Uureenkumst \"Nasjonoale Front\" Präsident fon Kolumbien wäd. Ju Uureenkumst is sleeten twiske do eerdere Burgerkriechs-Juunstriedere fon ju liberoale un ju konservative Paatäi. Deermäd gungt die Burgerkriech \"La Violencia\" foarbie. 2008: An dät Skeed fon Georgien ätter Suudossetien begint mäd dät Iensätten fon militäriske Ferbeende fon Georgien die Kaukasuskriech. 1966: Jimmy Wales, aan fon do Begruundere fon Wikipedia"}
{"id": "4268", "contents": "1834: In Liyon (arpitoansk, frantöösken Noome: Lyon) rebellierje Sieden-Weeuwere un aaskje republikoanske Ferhooldnisse. 1844: Ju fon Buuren gruundede Republik Winburg-Potchefstroom ferkloort hiere Uunouhongegaid. 1865: Juu Noud-Virginia-Armee, n wichtigen Deel fon dät Heer fon doo Konföderierde Stoaten fon Amerikoa (Suudstoaten) kapituliert in't Gjuchtshuus fon Appomattox foar doo Noudstoaten. 1867: Do USA unnerteekenje dän Koopferdraach fon dät aleer ruske Alaska. 1948: In ju kolumbioanske Haudstääd Bogotá wäd Jorge Eliécer Gaitán, die Präsidentskups-Kandidoat mäd ju grootste Kansje, ap ju Sträite möärend. Fluks ätters wäd sin Möärender Juan Roa Sierra fon ju apbroachte Masse uk noch dood häuwen, sodät wie sien Motiv däälich nit moor wiete. In Kolumbien begint \"La Violencia\", aan Burgerkriech twiske liberoale un konservative Paatäi. 2017: Bie Ounsleeke ap two koptiske Säärken wäide in Ägypten moor as fjautich Moanskene uumebroacht un moor as 120 ferseerd. 1794: Theobald Böhm, Musiker un Häärstaaler fon Twäärs-Flöiten, do hie uk technisk ferbeeterde 1835: Leopold II., belgisken Köönich 1959: Frank Lloyd Wright, US-amerikoansken Baukunstler (Architekt) 1904: Isabella II., Kööniginne fon Spanien 1945: Dietrich Bonhoeffer wäd as Wierstandler juun dän Nasjonoalsosjoalismus waigjuchted. 1948: Jorge Eliécer Gaitán, kolumbioansken Präsidentskups-Kandidoat, wäd appe Sträite doodskeeten un sin Möärender Juan Roa Sierra wäd fon ju apbroachte Masse uk fluks dood häuwen."}
{"id": "4269", "contents": "1865: Ansleek ap dän US-Präsident Abraham Lincoln. N Dai leeter stäärft hie an sien Seeregaid. 2003: Gerda Gmelin, düütske Skauspielerske un Tjooterintendantinne 2018: Rinaldo Fidel Brédice, argentiensken roomsk-kathoolsken Biskop"}
{"id": "427", "contents": "Ju Pingsterbloume, Kuutitte af Moaiklokje (Convallaria majalis), düütsk: Maiglöckchen, is ne litje, bit 30 cm hooge fääste Plonte, ju wüüld in do Buske foarkumt. In de Gruunde häd ju n kjoopenden Wuttelstok. N poor breede Bleedere mäd gliekloopende Näärwen stounde an dän Fout fon ju Blöisteele. Do Bloumen woaksje uk in n Tuun, jo fermeerje sik gewaltich. Ju Pingsterbloume is swäk giftich, is oawers uk ne Heelplonte. Dät is ju Nationoale Bloume fon Finlound. In Fryslân wäid ju Moaiklokje tou do Stinzeplonten täld."}
{"id": "4270", "contents": "1538: Twiske do Ounhongere fon Francisco Pizarro un Diego de Almagro, do in't Foaren touhoope dät Riek fon do Inka ärooberd hieden, man nu Rivoalen uum ju Moacht in't ädder-kolonioale Suud-Amerikoa wieren, kumt dät tou ju Slacht fon Las Salinas. Pizarro sien Troppen winne, Diego de Almagro wäd fäästnuumen. 1792: In ju Noacht ap dän 26. April dichtet un komponierd die Offisier Rouget de Lisle in't elsassiske Straasbuurich ju Marseillaise. 1865: Juu konföderierde Tennessee-Armee kapitulierd foar doo Noudstoaten. 1994: In Suudafrikoa begint ju eerste meene un fräie Parlemäntsköär in Suudafrikoa. Dät is dät Eende fon ju Apartheid. Die African National Congress (ANC), ju Paatäi fon Nelson Mandela, kricht do maaste Stämmen. 2019: Ellen Schwiers, düütske Skauspielerske 2021: Rory Young, irisken Natuur-Skutser"}
{"id": "4271", "contents": "Die eerste Januoar is die eerste Dai in dän gregorioanske Kalänner un somäd in uus Kultuurruumte Näijier. Deer blieuwe noch 364, in Skaltjiere 365 Deege bit tou dät Jierseende. 1502: Die portugiesiske Seefoarder Gaspar de Lemos findt ju Bucht, wier däälich ju brasilioanske Stääd Rio de Janeiro lait. 1801: Dät Keeningriek Grootbritannien fereend sik mäd dät Keeningriek Irlound tou't Fereende Keeningriek fon Grootbritannien un Irlound (Däälich is in dät Fereenigede Keeningriek ieuwenske Grootbritannien bloot noch Noudirlound mee oane. 1834: 18 düütske Fürstenduume treede, unner Uutsluut fon Aastriek, dän Düütsken Tolfereen bie. Foaraaln wollen jo deermäd roakje, dät die Honnel twiske do düütske Stoaten eenfacher wäd. Dät kumt tou een wirtskuppelke Ferbeeterenge fon aal do bedeeligede Stoaten. 1842: Wilst dän Fäärme Ängelsk-Afghaniske Kriech unnerskrift die britiske Generoalmajor William George Keith Elphinstone touhoope mäd Fierdere fon afghaniske Apstoundiske in Kabul ju Kapitulatsjoonsuurkuunde. 1863: Abraham Lincoln unnerskrift juu Emanzipationsakte, deertruch kriegje doo Swotte in doo USA gjuchtelke Fräiegaid. 1901: Do in't Foaren oainstoundige Rebätte New South Wales, Victoria, Queensland, South Australia, Western Australia und Tasmanien sluute sik touhoope tou'n Buundesstoat Australien (Commonwealth of Australia). 1902: Eepenenge fon een Sunneruutstaalenge mäd Wierke fon dän griechisk-spoanske Moaler Dominikos Theotokopoulos (uk naamd \"El Greco\") in Madrid."}
{"id": "4272", "contents": "1863: Begin fon dän polniske Januoarapstand juun ju Ruske Heerskup 1905: Bie'n Päiterbuuriger Bloudsundai slo Suldoaten een freedelke Demonstratsjoon mäd moor as trüütichduusend Ljuude blouderch deel, ju Ruske Revolutsjoon 1905 begint. 1946: In dät Noudwääste fon dän Iroan, die tou düsse Tied deels fon ju Sowjetunion un deels fon't Grootbritannien besät is, ferkloort sik ätter dän Wille fon do Sowjets ju Republik Kurdistan foar uunouhongich. Ju uumfoatet bloot aan litjen Deel fon't kurdisk besiedelde Rebät. 2018: Katalonien: Do separatistiske Paatäie Junts per Catalunya un ERC nominierje dän ousätten un ätter Belgien fluchteden Präsident fon ju Generalitat Carles Puigdemont as eensigen Kandidoat foar ju Regionoal-Präsidentskup. Dät Spanien dät nit toulät, waas is al kloor: Puigdemont kon nit uut dät Exil tourääch, sunner fäästnuumen tou wäiden, man hie kon uk nit kädden wäide, sunner deer tou weesen. 2001: Philine Fischer, düütske Opern- un Konzert-Sjungerske 2018: Ursula K. Le Guin, US-amerikoanske Skrieuwerske"}
{"id": "4273", "contents": "1863: In Genf is die Begin fon ne internationoale Konferenz, dät Resultoat is juu Internationoale Rood Kjuus un Roode hoolwe Moune-Bewäägenge, juu wie däälich häbe. 1932: In Nauru wäd foar't fäärme Moal die Angam-Dai fierd, uumdät dät duusendfieuwhunnertste Bäiden fon dät Ailound tou Waareld kumt. 2019; 26. of fiellicht uk 27. Oktober: Abu Bakr al-Baghdadi, Terrorist un Uppermon fon dän sonaamden Islamisken Stoat, die sik sälwen as Kalif iensät häd."}
{"id": "4274", "contents": "Die 26. August is die 238. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 239. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 127 Deege bit tou dät Jierseende tou. 1726: In Dresden wäd die Gruundsteen foar ju Frouwensäärke laid. 1806: Die Boukpränter Johann Philipp Palm wäd ap Befeel fon Napoleon in Braunau oun'n Inn waigjuchted, uumdät hie een Pamphlet juun him pränted hiede. 1883: Die Fjuurspäiende Bierich Krakatau bräkt uut. Deerap foulget, dät hie ap dän touken Dai in sik touhoope faalt un aan Tsunami feruurseeket, in dän duusende Ljuude ap Java un Sumatra ferdrinke. 1914: Eersten Waareldkriech - Ätter dät Ientringen fon ruske Troppen in Aastprüüsen begint ju Slacht bie Tannenberg twiske düütske un ruske Troppen. 2008: Ruslound ärkoant do fon Georgien beanspröäkede separatistiske Regionen Abchasien un Suudossetien as Stoaten oun. 2021: Ounsleek bie dän Lufthoawen fon Kabul 2021: Die sonaamde Islamisken Stoat begungt aan Bumben-Ounsleek tichte bie dän Iengong tou dän Lufthoawen fon ju afghaniske Haudstääd Kabul, wier ätter ju Moacht-Uurnoame fon do Taliban juust ju Evakuierenge fon wäästelk Personoal, man uk ienheemske Hälpere un Fluchtlinge in'n Gong is. Deerbie kuume touminst 183 Ljuude uum't Lieuwend, deerbie 170 Afghanen un 13 US-Suldoaten. Moor as 150 Ljuude wuuden ferseerd, deerunner uk 18 US-Suldoaten"}
{"id": "4275", "contents": "Die tweelfte Februoar is die tjounfjautichste Dai in dän gregorioanske Kalänner, also blieuwe deer noch tjohunnerttwountwintich (in Skaltjiere: tjohunnerttjountwintich) Deege tou dät Jierseende tou. 1541: Gruundenge fon ju Stääd Santiago de Chile 1817: In dän Uunouhongegaidskriech fon Chile kumt dät twiske do Rebellen un spoanske Troppen tou ju Slacht fon Chacabuco. Do Uunouhongegaidsstriedere winne un konnen twäin Deege leeter in Santiago de Chile ienluuke. 1832: Generoal José María Villamil nimt do Galápagos-Ailounde foar Ecuador in Besit. 1834: Friedrich Schleiermacher, protestantisken Theologe un Philosoph 1858: In Japan häd die Gebruuk fon Fumien n Eende. (Fumien wieren Bielden fon Jesus, Maria af uur kristelke Motive, do in ju japaniske Kristenferfoulgenge sänt 1629 bruukt wuuden wieren, uum tou ärkannen, af n Moanske kristelk waas af nit. Deer moaste dan swädden wäide, dät me nit kristelk is, un dan moaste me toun Bewies, dät me nit kristelk is, ap ju Bielde (Fumie) hääruumetrampelje. Fuul japaniske Kristen wüülen dät nit dwo un wuuden dan waigjucht.) 1900: Wladimir Iljitsch Uljanow, leeter bekoand wuden as Lenin, kumt ätter tjo Jiere uut ju sibiriske Ferbannenge tourääch. 1594: Johannes Bugenhagen (die Jungere), luttersken Theologe un Suun fon dän allere Johannes Bugenhagen, dän Platdüütske Biebel-Uursätter. 2001: Kristina Söderbaum, sweediske Skauspielerske"}
{"id": "4276", "contents": "1814: Do Troppen fon ju säkste Koalitsjoon stoarmje dän foar Paris laine Montmartre. Ap n Ättermiddai kapitulierje do frantsööske Ferdäägenere. Deermäd konnen do Ferbuundede in dän Kriech juun Napoleon Bonaparte in ju Haudstääd ienmarskierje. 1848: Dät Foarparlament lukt in ju Frankfurter Paulssäärke ien. 1856: Truch dät Unnerskrieuwen fon n Trääden Pariser Free wäd die Krimkriech be-eended. 1867: Ap Bedrieuwen fon dän US-Buuteminister William Henry Seward lat dät domoalige Tsoaren-Riek Ruslound dän Ferkoop fon Alaska foar 7,2 Millionen US-Dollar oun do Fereende Stoaten fon Amerikoa ien. 1746: Francisco de Goya, aragoneesisken Moaler 1853: Vincent van Gogh, niederloundsken Moaler 2020: Louise Ebrel, bretoonske Sjungerske 2020: Marianne Koch, düütske evangeelske Pestoorske un Dekoaninne 2020: Bill Withers, US-amerikoansken Musiker"}
{"id": "4277", "contents": "1796: Napoleon Bonaparte wäd in dän Eersten Koalitsjoonskriech toun Uppermon uur ju Italienarmee benaamd. 1836: Texas ferkloort sik uunouhongich fon Mexiko. 1855: Alexander II. wäd ätter dän Dood fon sin Foar Nikolaus I. rusken Zar, in ju Tied fon n Krimkriech. 1900: Do Briten besätte in dän Twäide Buurenkriech Ladysmith, ju träädgrootste Stääd fon dän Stoat Natal (Suudafrikoa) 2017: Syriske un Ruske Troppen hääbe dät twisketruch fon'n IS heeldene Palmyra foar't twäide Moal iennuumen. 1824: Bedřich Smetana, tschechisken Komponist 1825: Johannes Zimmermann, düütsken evangeelsken Missionoar, Sproakfoarsker un Bibel-Uursätter in Ghana. 1835: Hermann Jakob Dingelstad, düütsken roomsk-katoolsken Theologe un Biskop 1835: Franz II., bit 1806 läästen Kaiser fon't Hillige Roomske Riek un dan as Franz I. Kaiser fon Aastriek. 2003: Antonio Arellano Durán, venezoloansken Biskop"}
{"id": "4278", "contents": "1455: Kunz von Kauffungen äntfiert bie dän Altenburger Prinsenroow do 14- un 11-jierige Prinsen Ernst un Albrecht von Sachsen. Deermäd wol hie dän Kuurfüürst Friedrich dän Sachtmoudigen fon Saksen twinge, him dän Skoade tou betoaljen foar sien ferläddene Lounderäie. Insteede wäd hie uum Breek fon dän Loundfree bekloaged. Hie beropt sik ap sien gjuchtfäidige Aaskenge un ap dän \"Fehde\"-Bräiw, die dän Loundfree ätter jäildend Gjucht buute Krit sät. Man die Bräiw is tou leet keemen. 1538: Diego de Almagro, fröieren Mee-Strieder un nu Rivoale fon dän Conquistador Francisco Pizarro, wäd unner Pizarro sin Bruur Hernando Pizarro in Cusco waigjucht. 1758: Slacht fon Carillon (Soogenjierigen Kriech): In Noudamerikoa ferdäägenje fjauerduusend Frantsoosen ju Fäästenge Carillon ärfoulchriek juun bienaist fjauer moal so fuul Briten (6350 äächte Suldoaten un 9000 bietouhoalde Kolonisten). 1853: Die Amerikoanske Admiroal Matthew C. Perry kumt mäd sien Swotte Skiepe in n Hoawen fon Uraga in Japan un ferloanget ne Eepenenge fon dät sänt 200 Jiere isolierd lieuwjende Lound. 1928: Dät Luchtskip LZ 127 kricht sin Noome \"Graf Zeppelin\" 2011: Mäd STS-135 begint ju lääste Space-Shuttle-Mission. 2022: Twäin Deege foar ju japoanske Bupperhuuswoal wäd die fröiere Premierminister Shinzō Abe ap eepene Sträite in Nara doodskeeten. 1919: Walter Scheel, fon 1974"}
{"id": "4279", "contents": "1796: Foar't eerste moal meene un fräie Köäre in do Niederlounde foar ju Nasjonoalfersammelenge fon ju Bataviske Republik 1864: Prüüsen un Aastriek kweede, wan Dänemark nit binne twäin Deege juu Novemberferfoatenge touräächnimt un uut dät Härtsochduum Slääswiek ferswint, wol dät n Kriech reeke. Düssen Düütsk-Deensken Kriech begon dan uk n poor Deege leeter. 1891: Ätter aan Twist twiske Präsident José Manuel Balmaceda un ju Oppositsjoon begint in Chile aan Burgerkriech. 1991: Een Koalitsjoon, ju fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa ounfierd wäd, gript in dän Twäiden Gulfkriech ien, uum Kuwait fon Annexion truch dän Irak tou befräien. (Ätter ju Tied junner is dät di 17. Januoar, dät Doatum fon dän 16. is ätter US-Aastkusten-Tied.) 1859: Robert Warthmüller, düütsken Historienmoaler 1931: Johannes Rau, fon 1999 bit 2004 die oachte Buundespräsidänt fon Düütsklound. 1806: Nicolas Leblanc, frantsöösken Dokter, Chemiker un Fabrikant."}
{"id": "428", "contents": "(de:Echte Zaunwinde"}
{"id": "4280", "contents": "Die 23. Juni is die 174. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 175. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 191 Deege bit tou dät Jierseende tou. 1758: Soogenjierigen Kriech: Ferdinand von Braunschweig-Wolfenbüttel uurwint do Frantsoosen in ju Slacht bie Krefeld. 1802: Alexander von Humboldt, Aimé Bonpland un Carlos Montúfar fersäike touhoope, dän Bierich Chimborazo in do Anden tou bestiegen. Jo kuume bit ap sowät 5600 Meetere. Humboldt rakt leeter infoulge fon dän Fersäik ju eerste niepe Beskrieuwenge fon ju Hööchten-Kroankhaid. 1865: Dät Eende fon n Sezessionskriech 1867: Die Buuteminister fon Aastriek-Ungarn, Friedrich Ferdinand von Beust, kricht buppedät aan Riekskanzler-Titel. 1963: John F. Kennedy kwäd bie een Rääde in Berlin uut Solidarität mäd ju deelde Stääd \"Ich bin ein Berliner\". 2006: In dän Australia Zoo in Queensland stäärft mäd ju Galapagos-Hüünenskildpudde Harriet, tou Waareld keemen sowät 1830, een fon do ooldste bekoande Dierte. 2012: Do Düütske uut Suudtirol winnen dät Finale fon ju Europeada 2012 in Lausitz 3:1 juun do Roma uut Ungarn. Dät is een Foutbaal-Europamäästerskup foar autochthone Minnerhaide 2016: In een Referendum stämt een Moorhaid fon ju britiske Befoulkenge foar dän Brexit, dät hat dät Uuttreeden fon dät Fereende Köönichriek uut ju Europäiske Union. In Skotlound häd oaber een Moorhaid"}
{"id": "4281", "contents": "1792: Aastrieksk-Rusken Ferdäägengsbuund. 1800: Napoleon Bonaparte uurwint do Aastriekere in ju Slacht bie Marengo. 1826: Ätter aan Besluut tou ju Aploosenge fon do Janitschoaren un een Rebellion deerjuun lät Mahmud II. do Janitschoaren ap dän 14. un 15. Juni fernäile, wät hie in't Resultoat as \"Wäildäidich Geböärnis\" beteekent. 1848: Wilst ju Düütske Revolutsjoon kumt dät tou dän Stoarm ap dät Berliner Tjuuchhuus, wier sik ju Masse mäd Woapen fersuurget. 1866: Mäd dän Buundesbesluut fon n 14. Juni 1866 stämt die Buundesdai dän Oundraach fon Aastriek ap ne Buundesexekutsjoon fon Prüüsen tou un benaamd Karl von Bayern tou'n Buundesfäildheere. Prüüsen trät ätter ju Moorhaidsäntskeedenge uut dän Düütske Buund uut, un die Düütske Kriech twiske Prüüsen un Aastriek begint. Dät liech (kiek buppe!) oun unnerskeedelke Meenengen tou dän Stoatus fon Släswiek-Holsten. 1900: Bokser-Apstound: Ienmarsk fon do \"Boksere\" in Peking. 1905: Gustav Klimt trät touhoope mäd uurswäkke uut ju Wiener Secession wier uut. 1940: Düütske Troppen besätte Paris. 1982: In dän Falkloundkriech ferkloort ju argentiniske Armee in Port Stanley juunuur do britiske Troppen hiere Kapitulatsjoon. 9.800 argentiniske Suldoaten kuume in Kriechsfangenskup. 1928 (amtelk, wildääge al n Mound eerder) Ernesto Rafael Guevara de la Serna, naamd Che Guevara, aan marxistisken Politiker, Guerilla-Uppermon un Skrieuwer."}
{"id": "4282", "contents": "1848: Een Mainzer Foulksfersammelenge formulierd fräiegaidelke Aaskengen juunuur ju grootheertoachelke hessiske Regierenge in Darmstadt. Heinrich von Gagern stoalt n Oundraach ap \"Ienberoupenge fon een Nasjonoalrepräsentatsjoon\" un ap \"Ärnäierenge fon dän Buundesfoarsit\". 1933: Ju \"Verordnung des Reichspräsidenten zum Schutz von Volk und Staat\" (kuut: \"Reichtagsbrandverordnung\" kumt fluks ätter n Bround fon't Rieksdai-Huus. Dät rakt nu Ferfoulgenge un Unnertaaienge, un Gruundgjuchte wäide ouschafed. 2013: Poabst Benedikt XVI. rakt as eersten Poabst sänt moor as soogenhunnert Jiere fräiwillich sien Ambacht ou. 1925: Friedrich Ebert, aan SPD-Politiker un die eerste Riekspräsident fon ju Weimarer Republik"}
{"id": "4283", "contents": "Die eenuntwintichste Meerte is die tachentichste Dai fon dän gregorioanske Kalänner (of die eenuntachentichste in Skaltjiere), also blieuwe deer noch twohunnertfieuwuntachentich Deege tou dät Eende fon't Jier tou. 1848: Die prüüske Köönich Freerk Wülm IV. lät sik mäd ne swot-rood-gouldene Flaage sjo. Hie mout do Revolutsjoonääre tiedwiese toumäite kuume, uum sien Riek tou rädjen. 1871: Otto von Bismarck wäd tou'n düütsken Riekskansler un toun Füürst moaked. 1906: Die Ruske Zar Nikolaus II. beskat do Gjuchte fon ju ploande Duma äärch. 1933: Die näie Rieksdai fon Nazi-Düütsklound kumt toun eersten Moal touhoope. Dät wäd mäd dän Dai fon Potsdam eepentelk fierd. An n touken Dai wäd dät Konzentrationsleeger Dachau apgjucht. 2014: Mäd dät Gultichwäiden fon aan Ferdraach is ju Krim uut ruske Sjuchtwiese Deel fon Ruslound. 2021: In dät Departement Tillia, Region Tahoua, Niger wäide (monken uur Täärpe) do Tuareg-Siedelengen Bakorat un Intazayene tichte bie dät Skeed tou Mali oungriepen, fermoudelk fon Islamisten. 137 Ljuude wäide möärend. 1887: Erich Mendelsohn, düütsken Architekt 1910: Gaspard-Félix Tournachon, unner dän Kunstlernoome Nadar aan bekoanden Photograph. 2020: Aileen Baviera, philippienske Politik-Wietenskupperske un Sinologinne 2020: Hannelore Minkus, düütske Skauspielerske un Synchron-Baalerske"}
{"id": "4284", "contents": "Die 21. Juni is die 172. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 173. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 193 Deege bit tou dät Jierseende tou. 1791: Die Fljuchtengsfersäik fon dän frantsööske Keening Louis XVI. wäd in Varennes (Lothringen) hinnert, die Keening wäd twoangen, ätter Paris tourääch tou gungen. 1933: Juu SPD wäd unner doo Nazis ferbeeden. 1979: Ätter blouderge Demonstratsjoonen juun Patrick John, dän korrupten Premier-Minister fon dän karibisken Ailound-Stoat Dominica, wäält een Nasjonoal Noodstoundskommitee, dät Commitee for National Salvation (CNS), dän Wirtskupsminister Oliver J. Seraphin foar'n näien Premier. 1905: Jean-Paul Sartre, frantsöösken Skrieuwer un Philosoph 2021: Annegrit Schmitt, düütske Kunst-Histoorikerske"}
{"id": "4285", "contents": "1822: Kaiser-Krounenge fon Päiter I. (Brasilien) 1933: In Nazi-Düütsklound kumt dät \"Gesetz zur Sicherung der Einheit von Partei und Staat\" hääruut. Juu düütske Politik is nu in n Eenpaatäisystem. 1825: Alexander I., Tsoar fon Ruslound Doatum ätter dän gregorioansken Kalänner, uk wan in Ruslound do noch die julioanske goolt. 2018: Stefanie Tücking, düütske Wiedkieker- un Heerfunk-Moderatoorinne un Redakteurinne"}
{"id": "4286", "contents": "1804: Ju fäärme Skienen-Damplokomotive fon ju Waareld, baud fon Richard Trevithick, brangt hiere Prouwefierd ärfoulchriek bääte sik. 1848: Karl Marx un Friedrich Engels moakje dät Kommunistiske Manifest eepentelk. 1905: Begin fon ju Slacht fon Mukden in dän Rusk-Japoanske Kriech; ju lukt sik uur tjo Wieke un eendet mäd een Uurwinnenge foar Japan. 1985: 13. Alwenstäädetuur wonnen fon Evert van Bethem uut St. Janskleaster in n Tied fon 6.47 Uure. 1887: Ätter ju Aploosenge fon dän düütsken Rieksdai ap dän 14. Januoar wäd hie nu näi kädden. 1918: In dän Zoo fon Cincinnati stäärft Incas, die lääste Karolinasittich, wiermäd ju eensige Papageien-Oard fon Noudamerikoa uutstäärft. 1919: Die Student Anton Graf von Arco auf Valley skjut dän Bayeriske Ministerpräsidänt Kurt Eisner dood. Hie säärm uurlieuwet truch een Noodoperatsjoon, ätterdät hie fon do Skillersmonljuude deelskeeten wuden is. 2001: José Alí Lebrún Moratinos, Ärts-Biskop fon Caracas (Venezuela) un Kardinoal 2018: Billy Graham, US-amerikoansken Baptisten-Pestoor"}
{"id": "4287", "contents": "1985: Michael Gorbatsjow begint mäd sien perestrojka-Politik. 70 f. Kr.: Publius Vergilius Maro, roomsken Dichter 1844: Friedrich Nietzsche, bekoand foar sien philosophiske Uurlääsengen. 1795: Freerk Wülm IV., prüüsken Köönich († 1861) 1946: Hermann Göring, fierenden Politiker un Kriechsferbreeker fon ju NS-Diktoatuur (Suizid) 2020: Bhanu Athaiya, indiske Kostüm-Bieldnerske"}
{"id": "4288", "contents": "31 f. Kr.: Ju Slacht bie Actium wäd fon Octavianus (=Augustus) wunnen, uk wan Marcus Antonius un Kleopatra VII. ätter Ägypten äntkuume konnen. 1792: Massaker in frantsööske Tuchthuuse. Do sonaamde Septembermoorte gunge bit dän 6. September tou. 1848: Manifest fon dän düütske Oarbaiderkongress 2005: In Panama wäd ju Puente Centenario, ju twäide fääste Brääch uur dän Panama-Kanoal, foar dän Ferkier in Bedrieuw nuumen, uk wan ju al ap n 15. August 2004 ienwäid wuuden is. 2015: Aan Mon, die Droogen nuumen häd, tringt in een Flüchtlings-Heem in Halbe (Brandenbuurich) ien un gript do Bewoonere mäd Pieper-Spray oun. Hie ferseert 35 Ljuude, wierfon 14 (deerfon 5 Bäidene) in't Kroankenhuus mouten. 1985: Abe Lenstra, fräisken Foutbalspieler (*1920) 2020: Adrianus Johannes Simonis, niederloundsken roomsk-kathoolsken Äärtsbiskop fon Utrecht un Kardinoal 2020: David Graeber, US-amerikoansken Kultuur-Anthropologe, Skrieuwer un Anarchist"}
{"id": "429", "contents": "Aan Planet, as uus Waareld uk, is n dunkeren Kuugel, un kricht sien Lucht fon de Sunne, wier hie uumetou sirkelt. Am naisten bie de Sunne sunt do fjauer Binnerplanete. 1. die Merkur. Dan kuume in Riegenfoulge: 2. Venus 3. Uus Waareld, ju Äide 4. Die Mars Dan do Planetoiden un fääre do 4 Groote: 5. Die Jupiter 6. Saturn 7. Uranus 8. Neptun un dan wier n Litjen: 9. Pluto Do Planete in hiere respektive Grööte. Fon links: Ju Sunne un dan: Merkur ... bit Pluto. Planet-Oainskuppe ( * meeten relativ tou ju Äide)"}
{"id": "4290", "contents": "Die 31. August is die 243. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 244. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 122 Deege bit tou dät Jierseende tou. 1819: Mäd do Karlsbader Besluute gungt een Ministerkonferäns tou Eende. Do Äntfäälengen an dän Düütske Buundesdai slo läipe Beknappengen in dät Fräidum fon Universitäten un Prässe foar. Dät monarchiske Prinsip wäd ferfäästiged, ju Ferfoulgenge fon \"Foulksferfierere\" wäd anstrieuwed. 1888: Jack the Ripper begint in London tou möärenjen. 1906: Roald Amundsen un sien Monskup sunt mäd dät Skip Gjøa ätter moor as tjo Jiere eerstmoalich truch ju Noudwääst-Passage stjuurd un kuume in ju Gouldgreeuwerstääd Nome in Alaska oun. 1987: Dschibuti wäd Meeglid in ju UNESCO. 2016: Dilma Rousseff, ju suspendierde Präsidentinne fon Brasilien, wäd heel un aal ousät."}
{"id": "4291", "contents": "1890: In dät Massaker fon Wounded Knee wäide tjohunnert weerloose Sioux-Indioanere truch US-Suldoaten möärend. 1895: Unner dän Uppermon Leander Starr Jameson begint die Jameson Raid, aan läip organisierden britisken Uurfaal ap ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal. 1935: Bie dän Fersäik, aan Loang-Wai-Rekord ap dän Wai Paris-Saigon tou fljoogen, mout Antoine de Saint-Exupéry in ju ägyptiske Wöiste noodloundje. Ätter fieuw Deege Kaierskup wäd hie rädded. Wildääge is dät Belieuwnis een Inspiratsjoon foar sien leeter Bouk Die litje Prins, deer een äänelk Belieuwnis oane foarkumt. 1987: die russiske Kosmonaut Juri Wiktorowitsch Romanenko wier ap ju Äide ätter 326 Deege in juu Ruumstation Mir. 1800 - Charles Nelson Goodyear, US-amerikoansken Ärfiender 1594: Jean Châtel, die fersoacht häd, Hinnerk IV. tou möärenjen, wäd gruusich waigjucht. 1835: Heinrich August Schott, düütsken luthersken Theologe 2020: Margot Wicki-Schwarzschild, düütske Tiedtjuuginne, ju den Holocaust uurlieuwed hiede 2021: Tharcisse Tshibangu Tshishiku, kongoleesisken roomsk-kathoolsken Theologe, Universitäts-Rektor un Biskop fon Mbujimayi"}
{"id": "4292", "contents": "1900: Do Briten sluute in dän Twäide Buurenkriech ju Ärooberenge fon dän Oranjefräistoat (Suudafrikoa) ou. 1920: Kapp-Putsk: Wolfgang Kapp ferkloort ju demokroatisk käddene düütske Rieksregierenge unner Gustav Bauer foar ousät un ju Nasjoonoalfersammelenge foar aploosed un ferkloort sik ätter ju militääriske Besättenge fon dät Berliner Regierengskwattier toun Riekskanzler. Bloot fjauer Deege leeter mouten hie un sien Meestriedere toureeke. 2013: Jorge Mario Bergoglio wäd unner dän Noome Franziskus die Ätterfoulger fon Poabst Benedikt XVI.. 2014: Ju Autonome Republik Krim ferkloort hiere Uunouhongegaid fon ju Ukraine. 1911: L. Ron Hubbard, Skrieuwer fon Science Fiction-Bouke un Gruunder fon ju Scientology-Sekte. 1987 - Bernhard Grzimek, Dierte-Dokter, Filmer un Foarsker"}
{"id": "4293", "contents": "Ledebur (Land und Volk der Bructerer, S. 180) noom oun, dät dät fon Ptolemäus (II, 14, 12) ärwäände Σιατουτανδα ap 29° 20' aastelke Laangte un 54° 20' noudelke Bratte “Sater Utende” betjutte. Ätter Theodor Siebs (Das Saterland 242, Note, 1893) is dät nit iedenst tou niemen, man hie meent: wan oaber die Noome eenfach as Misferstounden fon ne Steede bie Tacitus tjut wäd (sua tutanda Annal. IV, 73, fgl. Müller, Die Marken des Vaterlandes, Bonn 1837), dan is deermäd ieuwensomin wät wonnen. Liste antiker Ortsnamen und geographischer Bezeichnungen/Si. Geographie_Germaniens_nach_Ptolemaeus. DIE QUELLEN DER PTOLEMÄISCHEN KARTEN VON NORDEUROPA."}
{"id": "4294", "contents": "Uutände, düütsk Utende is ne Buurskup fon Strukelje. Ju lait wäästersiede Äi un noudelk fon dät Uutändjer Kanoal. Noudelk fon Uutände lait Klaaster. In dät Middeloaler waas Utände dät Säspeltäärp fon dät hüüdige Strukelje. Ne Uurkunde fon 1359 boalt fon Beernt Swartewoldt, kerckheer (Pestoor) to Uthende. Die Noome lät sik goud ärkläärje as 'Uuteende fon Seelterlound, foarallen wan me do wiede Uurswimmengsgebiete (Tjoomelge) noudelk deerfon in Betracht nimt. Foar sun oolden Noome lät dät oawers n bitje tou truchsichtich. Fielicht kon me dan Neuende bie Wilhelmshoawen ferglieke, dät fröier Ennede, Innede hiet un deermäd n ithi-Noome uut dät eerste ätterkristelke Jierhunnert deerstoalt. Där is al ju Sproake fon ne Säärke in Uutände in dät Jier 1359. Bit tou dät 16. Jierhunndert hied dät Säärkspeel noch dän Noome Uutände. Ne näie Siedlenge uum ju Säärke kreech dan dän Noome Strukelje. Wier die Uutäntjer Knoal in e Äi gungt, hiede Twäis Siks (Schulte) hiere Hällenge. Do hääbe bit uum 1940 hiere Hällenge noch in Bedrieuw häiwed. Die lääsde Oainer waas Conrad Schulte. Un deer stuuf ieuwenske waas uk noch ne Hällenge un dät waas fon Lout sien Wänte fon Baalenje, Lout sin Jan (Johann Jansen). Dan waas där noch Dumains Hällenge. Ju"}
{"id": "4295", "contents": "Baalenje of Baaljene, düütsk Bollingen, roomelsk Boaljene is ne Buurskup fon Strukelje. Ju lait aastersiede Äi un suud-aastelk fon dän Uutändjer Kanoal. Deer in de Fotje skäl die Fräisenköönich Radbod begreeuwen lääse. Die Noome is oold uurlääwerd as 1359 Boldynck, 1472 Boldinghen. Dät lät sik ärkläärje as an en -ingen-Ouleedenge fon n Persoonenoome Balde fon dän Stam -bald- ‘dapper’. Ju Oard -ingen-Noomen wiesde siet dät 12. Jierhunnert in Aastfräislound ne groote Produktivität ap. In ju Tied kuud mäd dän Noome dan uk ju Buurskup äntsteen weese. In Baaljene is n Gestrich, dät hat Hanneschite. Dät wuud dan fröier oafte as Skeldnoome bruukend. Intwiske is bekoant, dät dät n oold Woud is un sofuul betjud as Säärkhoaf. Där wier fröier wail n Germanen-Säärkhoaf. N Stukje de Seelter Äi häärunner in e Äkke in Baalenje, wier ju Sträite ätter Elisabethfeen un Bäärsel gungt, deer hieden Lassen hiere Hällenge. Do hääbe de Hällenge al uum 1910 aproat. Bie ju Uutändjer Määlne liech deer uk dät Määlnboot, foar do Kunden uut Baalenje. Fröier, so uum 1960-1980 wier in Baaljene an ju Ostermoorsträite ne Broodfabriek. Baalenje hiede fröier ne oaine katoolske Skoule. Ju Baalenjer Skoule wuud 1908/09 baud as \"Skoule an dän Baaljener Kanoal\". Eerste"}
{"id": "4296", "contents": "1988: Eende fon n eersten Gulfkriech twiske Iroan un Irak truch aan Woapenstilstound. 2018: Ju füüftienjierige Greta Thunberg begint in Stockholm, ju Haudstääd fon Sweeden, mäd aan Skoulstriek foar't Klima. Ju protestiert foar een konsequente Klima-Skuts-Politik un wäd in ju Foulge bielitjen waareldbekoand. 1823: Friedrich Arnold Brockhaus, düütsken Ferlääser. 1823: Pius VII., Poabst 1834: Johann Jakob Humann, Biskop fon Mainz"}
{"id": "4297", "contents": "N Glitsker is ne uut Snee äntsteene groote Iesmasse, ju sik as ne Äi, bloot loangsoamer, n Ouhong deelbewääget. Dät rakt dät noch ap hooge Bierige, toun Biespil in do Alpen, man juust so uk in koolde Regione nai bie do Pole, so toun Biespil in Gräinlound. Deer rakt dät uk Inloundies, dät is ju grootste Glitsker-Foarm, ju ganse Loundskuppe bedäkt. Bie ju Äntstoundenge fon Glitskere wäd uut ne Loage fon näien Snee ne Loage fon Glitskeries, ju dan nit fuul moor as n Tjaandel fon ju uursproangelke Tjukte häd. Besunners in Gebiete, do gewöönelk druuch sunt, wäide Glitskere as Swäitwoater-Reserven nutsed, wierbie man deer däälich appaasje skuul, wült in dät jungere Glitsker-Ies, dät foar eenige Jiertjaande äntsteen is, oolde Pestizide ienfäärsen sunt. In Europa wuude Glitsker-Ies toun Deel sogoar as Keelmiddel benutsed: Fon 1863 bit 1914 wuude an n Unneren Grindelwaldglitsker Ies kommerziell oubaud un bit Paris exportierd. In dät Noudwääste fon Pakistan wäide sänt loange Tied \"kunstelke Glitskere\" as Woaterspieker baud, do oaber wietenskuppelk blouked neen ächte Glitskere sunt, deeruum dät t.B. dät Ies nit uut Snee äntstoant. Foar sun kunstelken Glitsker wäide mäd fuul Oarbaid Iesbrokken ap n hoogen Bierich (4500 - 5000 m) transportierd, wier dät"}
{"id": "430", "contents": "Twiske dän Mars un Jupiter foulgje in dät Sunnensystem do Planetoiden dät sunt an do 150 litje Planete as Ceres, Pallas, Juno, Vesta usw., ."}
{"id": "4300", "contents": "1819: In Würzbuurich beginne do sonaamde Hep-Hep-Uunrouen, do sik juun Juuden gjuchte. Dät wiedet sik in do Foulgedeege ap Steede in dän heele Düütske Buund un uk uurswain in Europa. Deer wäd juudsk Oaindum stukken moaked, Juuden un Sympathisanten wäide skuulden, häuwen un deelwiese indäid doodet. 1904: In dän Japoansk-Rusken Kriech begint ju Beleegerenge fon Port Arthur. 1914: Eersten Waareldkriech - Düütsk Ultimoatum oun Belgien un Besättenge fon Luxembuurich. 1934: Paul von Hindenburg, die düütske Riekspräsident stäärft. In ju Foulge uurnimt die Riekskansler Adolf Hitler uk ju Funktsjoon fon'n Riekspräsident un kon so sien Diktoatuur fäästigje. 1990: Die Twäide Gulfkriech begint mäd ju militäriske Iennoame fon Kuwait truch dän Irak. 1834: Frédéric-Auguste Bartholdi, frantsöösken Bieldehauer, die ju Fräiegaids-Stoatue moaked häd. 1835: Ferdinand August von Spiegel, Äärtsbiskop fon Köln 1934: Paul von Hindenburg, düütsken Riekspräsident (kiek unner \"Skjonisse\"!) 1997: James Krüss, noudfräisken Skrieuwer. 2018: Birgit Stein, düütske Skauspielerske un Filmemoakerske"}
{"id": "4301", "contents": "1667: Die Free fon Breda wäd sleeten. Hie beeendet dän Twäiden ängelsk-niederloundsken Kriech. Do Niederlounde luuke sik uut Noudamerikoa tourääch, wilst Änglound sien Deelläitengen in Indonesien un Suriname ferlät. Truch een kloore Apdeelenge fon do Rebätte äntspont sik dät Ferhooldnis twiske do bee apkuumende Kolonioal-Machte. 1834: Georg Büchner sien revolutsjoonäre Striedskrift Der Hessische Landbote, ju uur do sosjoale Misstounde in dän Foarmeerte Begjucht rakt, wäd stilkens in't Grootheertoachdum Hessen ferdeeld. Hie hiede dät al in'n Meerte ferfoatet un in'n Moai hiede dät Friedrich Ludwig Weidnig uuroarbaided. Ju Heerskup ferfoulget dät fluks. 1914: Julikrise / Begin Eersten Waareldkriech: Dät Düütske Kaiserriek stoalt Ultimoaten oun Ruslound, dät Serbien tou Hälpe kuume wol, un oun dät mäd Ruslound ferbuundede Frankriek. 1979: In Hessen wäd mäd dän Ouloop fon dän Dai ätter eenuntrüütich Mounde loang bestounden ju kunstelk touhoopelaide Grootstääd Lahn wier apdeeld. fon dän 1. August oun rakt dät also wier do oolde Steede Gießen un Wetzlar juust so as do litjere Meenten, do deer bietou heerd hääbe. 1981: Bie dän Uunfaal fon ju Twin Otter FAP-205 kuume aal do soogen Ljuude an Boud fon dän Fljooger uum't Lieuwend. Deerbie is uk die Militär-Diktoator fon Panama, Generoal Omar Torrijos. Dät rakt Ljuude, do"}
{"id": "4302", "contents": "1500: Die portugiesiske Seefoarder Pedro Álvares Cabral loundet tichte bie ju Steede, wier däälich Porto Seguro lait un nimt dät Lound foar ju Portugiesiske Kroune in Besit. Dät is die Begin fon dän Kolonioalismus in Brasilien. 1997: Ju sänt Dezember fon Jeeselniemere besätte japoanske Boskup in ju peruoanske Haudstääd Lima wäd fon Suldoaten stoarmd. Aal do fjautien Jeesel-Niemere, een Jeesel un twäin Suldoaten kuume deerbie uum't Lieuwend. 71 Jeesele wäide befräid. 2018: Mäd Andrea Nahles wäd foar't eerste Moal een Wieuw as Foarsitterske fon ju SPD kädden. 1994: Richard Nixon, Amerikoansken Presidänt (* 1913)."}
{"id": "4303", "contents": "2015: N islamistisken Terrorist skjut in Paris eerste ne Dreguunerske dood. Ap dän 9. Januoar skuul hie in n juudsken Supermäärket noch moor Ljuude uumebrange. 2020: Ju zivile Lienjen-Fljucht Ukraine-International-Airlines-Fljucht 752, ju fon ju iroanske Haudstääd Teheran ätter ju ukra'ienske Haudstääd Kyjiw / Kiew unnerwaiens is, wäd kuut ätter dän Start fon two iroanske Raketen ouskeeten. Aal do 176 Ljuude in dän Fljooger stierwe. Eerste wäd fon aan Uunfaal boald, leeter reeke do Revolutsjoonsgarden (dät iroanske Militär) tou, dät jo dän Fljooger ouskeeten hääbe, jo kweede, jo hieden dän Fljooger foar n Marsk-Fljucht-Köärper heelden. 1935: Elvis Presley, US-amerikoansken Popsjunger 1337: Giotto di Bondone italieensken Moaler un wichtigen Foarlooper fon ju Renaissance. 1996: François Mitterrand, frantsöösken Präsidänt."}
{"id": "4304", "contents": "1866: Die Frantsoose Pierre Lallement kricht dät US-Patent foar n pedoaldrieuwen Flitsepee. Me weet oaber nit seküür, of hie ju Funktsjoonswiese uk ärfuunen häd. 1925: Die Münchner Dolksteet-Prosäss eendet in't Gjuchtsuurdeel, dät sik die bekloagede Paul Nikolaus Cossmann bie ju Wiedenge fon ju Dolksteet-Legende ferdäin häd. 1982: Twiske Hambuurich un Berlin wäd ju Transit-Autoboan fräiroat. Ap ju DDR-Siede eepent die binnedüütske Skeeduurgong bie Zarrentin an dän Schaalsee. 1998: die eerste Deel fon ju ISS gungt ätter dät Al wai."}
{"id": "4305", "contents": "Die 14. Moai (buute Roomelse 14. Maai uutboald) is die 134. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 135. in Skaltjiere) somäd blieuwe noch 231 Deege bit tou dät Jierseende tou. 1097: Wilst dän Eersten Kjuustoach begint dät Kjuusfierderheer ju Beleegerenge fon Nicäa, sänt 1077 ju Haudstääd fon dät Sultanoat fon do Rum-Seldsjuken. Ju Beleegerenge eendet moor as een Mound leeter mäd ju Iennoame fon Nicäa truch do Byzantienere. 1625: Dät eerste ängelske Skip roaket Barbados, wier bit do tou bloot Spoaniere un Portugiesen Ounspröäk ap stoald hieden. In ju Foulge wäd dät Ailound een britiske Kolonie. 1804: In do Fereende Stoaten begint ju Lewis-un-Clark-Expeditsjoon, wier toufäärme wäl twäärs truch Noudamerikoa bit ätter dän Pazifik wai gungt. 2018: Ätter moorere Fersäike, dän fon ju spoanske Säntroal-Regierenge ousätten Carles Puigdemont wier in sien Boantje as Präsident fon ju kataloanske Generalitat tou kriegen, wäd die fon Puigdemont foarsloaine strom separatistiske Quim Torra kädden. Torra beteekent sik sälwen as \"Uurgongs-Kandidoat\", hie bekieket Puigdemont fääre as legitimen Präsident. 1727 (Touminst ju Silme ap düssen Dai): Thomas Gainsborough, ängelsken Moaler 1932: Richard Estes, US-amerikoansken Moaler 1998: Frank Sinatra, amerikoansken Sjunger. 2011: Fuad Rifka, syrisk-libaneesken Dichter un Uursätter. 2021: Werner Urban, Natuur-Skutser un Hobby-Archäologe"}
{"id": "4306", "contents": "1822: Bie dät Fersakjen fon dät chineeske Sailskip Tek Sing („Weeren Stiern“) stierwe moor as 1600 Ljuude, dät sunt moor as bie't Fersakjen fon ju Titanic. Bloot 200 konnen rädded wäide. 1825: Poapst Leo XII. biddet bie do Biskoppe uum Spänden fon do Leeuwende, uum ju oubaadende roomske Basilika Sänt Paul foar do Muuren wier ap tou bauen. 1919: Do Kommunisten Rosa Luxemburg un Karl Liebknecht wäide fon Suldoaten fon ju \"Garde-Kavallerie-Schützen-Division\" in Berlin möärend, Luxemburg hiere Lieke wäd in n \"Landwehrkanal\" smieten. 1919: Melasse-Katastrophe fon Boston - Uumdät aan grooten Tank stukkengungt, roaset een Floud fon Melasse, dät is toaien, bruunen Sukker-Sieroop, truch Boston (Massachusetts). Dät rakt eenuntwintich Doode un hunnertfüüftich Ferseerde, buppedät wuuden masse Bauwierke fernäild. 1985: Tancredo Neves wäd as Präsident fon Brasilien kädden, wiermäd eenuntwintich Jiere Militär-Diktoatuur eendje. 2001: Wikipedia wuude stifted fon Jimmy Wales. 1791: Franz Grillparzer, aastriekisken Dichter 1918: Gamal Abdel Nasser, ägyptisken Politiker 2003: Bruno Kleinheyer, düütsken kathoolsken Theologe 2018: Dolores O’Riordan, iriske Sjungerske"}
{"id": "4307", "contents": "1864: Dät konföderierde U-Boot CSS Hunley is in dän Amerikoansken Burgerkriech dät eerste U-Boot fon ju Waareld, dät mäd aan Spierentorpedo een fäindelk Skip, ju USS Housatonic, deelsakket. Man bie düsse Kansje gungt ju Hunley säärm ferlädden. 1905: Die Sosjoalrevolutsjoonäär Iwan Platonowitsch Kaljajew möärent dän Gouverneur fon Moskau, Sergei Alexandrowitsch Romanow mäd een Bumbe, as die in sien Kuutske dät Kreml naier kumt. Die Oadelige stäärft fluks. 2008: Die Kosovo ferkloort eensiedich sien Uunouhongegaid fon Serbien. 2012: Christian Wulff rakt sien Boantje as Buundespräsident ou. Dät Boantje blift 29 Deege uunbesät. 1981: Paris Hilton, US-amerikoansk Foto-Modell, Sjungerske, Skauspielerske un Unnerniemerske. 2001, Rink van der Velde, Skrieuwer (* 1932)."}
{"id": "431", "contents": "Ne Plonte is n Lieuweweesen dät truch Photosynthese organiske Stoffe moakje kon uut anorganiske Stoffe. Ne Plonte is maasttied apbaud uut Wuttele, Steele, Bleede un Bloumen. Mäd do Wuttele sit ju fääst in de Gruunde un ju kon sik also nit fräi bewäägje. I NOAKENDSÄIDIGE (GYMNOSPERMAE) sunt do Säidplonte do der neen Bloumen hääbe. Spuureplonten (Cryptogame) Pudderääske (Equisetum) Rainefoone (Dryopteris) Näddelboome (Conifere) Fjuurenboom (Pinus) Kjuusdanne (Picea) Wacholder (Juniperus communis) II BEDÄKTSÄIDIGE (ANGIOSPERMAE) sunt do Bloumenplonten. Lilienoardige (Liliaceae) Buutergäärs (Narthecium ossifragum) Amaryllisgewoakse (Amaryllidaceae) Poaskebloume (Narcissus) Rääskengewoakse (Juncaceae) Rääske (Juncus) Muppertgewächse (Typhaceae), Muppert (Typha) Iele (Sparganium) Karmsgewoakse (Acoraceae) Karmswuttel (Acorus) Suurgäärse (Cyperaceae) Säächgäärs (Carex) Puuskat (Eriophorum ang. Poulrääske (Scirpus) Swäitgäärse (Poaceae) Gäärs Muusegäärs (Hordeum mur.) Kaantegäärs (Holcus lan.) Slabbegäärs (Glyceria fl.) Bjunt (Molinia) Kwieke (Agropyron rep.) Weete (Triticum) Roage (Secale) Jäärste (Hordeum vulg.) Hoawer (Avena) Turskeweete (Zea mays) Orchideen (Orchidaceae) Kuukuuksbloume (Orchis) Bäärkengewoakse (Betulaceae) Riesenboom (Betula) Ällerboom (Alnus) Nuuteboom (Corylus av.) Eeke (Quercus) Poarsgewoakse (Myricaceae) Poars (Myrica) Wüülgengewoakse (Salicaceae) Wüülgen (Salix) Äidwüülge (Salix Repens) Knätgewoakse (Polygonaceae) Suurke (Rumex acetosa) Smaatekaan (Polygonum pers.) Boukete (Fagopyrum esculentum) Gäisefoutgewoakse (Chenopodiaceae) Meelde (Atriplex) Nälkengewoakse (Caryophyllaceae) Hoonepoote (Lychnis flos cuculi) Woaterjood (Spergula) Ierwe (Stellaria media) Jelaangerjeljauer (Dianthus barb.) Hoonefoutgewoakse (Ranunculaceae) Poatermutse (Aconitum) Klokkebloume (Aquilegia) Spjoone (Paeonia) Buuterbloume"}
{"id": "4312", "contents": "Die Boars is ne Oard fon Bunkenfisk. Die Boars is n Fisk mäd moorere dunkere Twäärs-Striepe an n Körper. Hie häd two Räächflunken, wierfon ju Faandere goud ärkanboare Stiekelstroale häd. Buuk- un Bääterflunken sunt roodsk. Ju Loangte fon dät Diert bedrächt gewöönelk 20 - 30 cm, säilden uk gratter man sieläärge nit moor as 51 cm. Die Fisk wächt bit tou 4,75 kg. Die Boars lieuwet in rauelk fljootende un stoundende Woatere in groote Deele fon Eurasien. Wan eenige Wietenskuplere, do der kweede, dät hie touhoope mäd ju Amerikoanske Oard Perca flavescens een gemeensoame Oard bildet, gjucht hääbe, rakt dät düsse Oard uk in Amerikoa, man dät is striedich. Doo bleeke Oaiere fon n Boars wäide in bit tou aan Meeter loange Beende oulaid. Ätter füüftien bit twintich Deege sluupje doo litje Boarse. Soloange hie jung is, frät sun Boars wirbelloose Dierte as litje Krääpse un Moaden fon Insekten. Ätter two bit tjo Jiere kon die Boars sik säärm moorje. Wan hie aller is, kon hie uk Fiske frätte, dan frät hie toun Deel sogoar litjere Boarse. Die Boars kon, wan't hooch kumt, tjoon Jiere oold wäide. Peter S. Maitland & Keith Linsell: Süßwasserfische KOSMOSnaturführer ISBN 978-3-440-10962-5"}
{"id": "4315", "contents": "1914: Ju Slacht bie Tannenberg is tou Eende mäd düütske Uurwinnenge uur Ruslound. 2005: Aplöösenge fon dän Hurrikan Katrina, die in dät Suudaaste fon do USA een läipe Fernäilenge bewierkede un masse Ljuude doodede. 2021: In't Berliner Regierengs-Rebät un uur düütske Grootstääde begint die Hungerstriek fon ju lääste Generatsjoon. Do Hungerstriekjende aaskje, mäd do Kanzler-Kandidoaten uur ju Klimakatastrophe tou baalen. Leeter äntstoant deer die Apstound fon ju Lääste Generatsjoon uut. 2003: Charles Bronson, Amerikoansken Schauspieler (* 1921). 2022: Michail Gorbatschow, die lääste Präsidänt fon ju unnergeene Sowjetunion"}
{"id": "4316", "contents": "Dät seelter Balspil of Balsloon waas bit in dät 19. Jierhunnert een Oard Nationoalsport in dät Seelterlound. Dät Balsloon waas dät gewöönelke Spil an Sun- un Fierdeege. Ap n Brink wuuden do Siedenskeede truch Strieke af Teeken fäästlaid. Wät uur dät Skeed liech, heerde nit tou dän Spielruum un hiet buute. Dät buppere Eende fon dät Spielfäild bestimde ju Stoite. Dät waas n ousoageden Boomstubbe uut häd Holt, die oungreeuwen wuude. Dät Fäild bääte ju Stoite hiet bääte. In ju Gjuchte ju Stoite juunuur waas dät eepen sunner Skeed un hiet unner in Juundeel fon buppe (bie de Stoite). Poark hiet die Striek twäärs uur dät Spielfäild. Hie waas wul twintich bit trütich Treede fon ju Stoite oawe. Die Bal moaste uur dän Poarkstriek wäch hauen wäide, wan hie foar dät Spil Betjuudenge hääbe skuul. Bie kräftige Spielere kuud die Poark uk wieder fon ju Stoite oawe weese. Die Bal wier mäd spield wuude, waas fon wullen Jäiden un fon n Skouster mäd Leeder glääd uurleeken, af uk wul n strom wikkeld Kljoun, dät mäd wullen Jäiden truch stopped waas. Die Bal waas so an de träi Tuume tjuk un moaste elastisk genouch weese, so dät hie, wan hie sunner"}
{"id": "432", "contents": "Die Plouch is ne Reewe, ju bruukt wäd, uum Fäildere tou plougjen, also in Riegen uumtougreeuwen un tougjuchte tou moakjen. As me bie Uutgreeuwengen fon oolde Fäildere sjo kon, hieden do Ljuude eerste, as jo inne Jungsteentied mäd dän Fäildbau begonnen, bloot Grääfstokke. Leeter hääbe jo eenfache holtene Plouge deer uut äntwikkeld, do uur't Fäild leeken wuuden sunt, man nit so oardentelk as däälich, dät geen aal man kjuus un uurtwäärs, uumdät do jungsteentiedelke Plouge noch neen Blääd anne Skoar hieden, uum do Äidklüüten tou weenden, jo kuuden bloot Riete in ju Äide moakje. Uk düsse Oard tou plougjen kon däälich noch bie Uutgreeuwengen oun dän Boudem ärkoand wäide. As do Moanskene läiweloa Metall feroarbaidje kuuden, hääbe jo do Spitte fon hiere Plouge deer mäd besloain, man dät duurde noch ne loange Tied, bit jo ap ju Skoar mäd Weendeblääd keemen sunt. In do soogentiger Jiere fon't 1. Jierhunnert ätter Kristus skreeuw die roomske Wietenskupper Plinius die Allere in sien Natuurgeskichte: Deeruut konnen wie leese, dät dät al in't eerste Jierhunnert ätter Kristus Plouge mäd Foarsoakse roat häd, fääre, dät touminst do Rhätere un Galliere Plouge hieden, do n gjucht Blääd tou't Weenden fon do Klüüten anne Skoar hieden, touminst"}
{"id": "4320", "contents": "Lufthoawen Da Nang is die Lufthoawen foar Da Nang, Nam Trung Bo Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 2 km fon dät Säntrum fon Da Nang."}
{"id": "4321", "contents": "Lufthoawen Phu Bai is die Lufthoawen foar Huế, Thừa Thiên-Huế Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 15 km fon dät Säntrum fon Huế."}
{"id": "4322", "contents": "Lufthoawen Ca Mau is die Lufthoawen foar Ca Mau, Ca Mau Province Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 2 km fon dät Säntrum fon Cà Mau."}
{"id": "4323", "contents": "Kaaljen wäd spield fon mintwain fieuw Wänte. In de Midde fon dät Spielfäild, deer is sun Pot, ne litje Kuule. Fjauer fon do Spielere hääbe ne fääste Steede, aal uum dän Pot tou. Un ieuwenske älk fon him is n litjen Pot. Dan rakt dät n holtenen Bal fon Grööte as n Tennisbaal, ju Kuuse. Aal Spielere hääbe n Stok as n Hondstok, äänelk as bie Golf spieljen. Deermäd stounde do fjauer in hieren Pot, wült die füüfte fersäkt de Kuuse in dän groote Pot tou kriegen. Do Uur wollen him deeran mäite, truch ju Kuuse wächtouhauen. Kumt deerbie n litjen Pot fräi, sodät die füüfte sin Stok deeroun hoolde kon, dan mout die Uur mäd de Kuuse loope, so as dät hat. Kuusje Balspil Wäästfräisen leere do Seelter dät Kaatsen"}
{"id": "4327", "contents": "Kuusjen wuud spield ap n Wiltekompsdom, fluks bie de Skoule. Dan roat dät two Paatien. Fon ju eene Paatie wuud dan so wied as t geen ju holtene Kuuse smieten, dät waas n holtenen Bal fon Grööte as n Tennisbal. Ju twäide Paatie stuud sun füüftich Treede fääre. Un dan hied älk sun Brääd mäd n Steele, un deer moasten jo de Kuuse mee mäite. Hieden do se mät, dan waas t goud, dan doarsten do stounden blieuwe un doarsten wieruume smiete. Mätten jo se nit, dan moasten do so wied räägels, as ju Kuuse ron. Sofuul kuud die Uur dan wieder gunge, un dan geen dät so wai un wier. Die am wiedsten smiete kuude, die hied dät dan wonnen. Deerbie kuud dät weese dät do n gansen Eende de Wiltekompsdom ätter moasten. Man kuud uk weese, dät do Uur dan wier räägels moasten. Dät waas dan aal twiske do Skoulpausen. Kaalje Balspil Wäästfräisen leere do Seelter dät Kaatsen"}
{"id": "433", "contents": "Elektrizität konnen wie uut n Batterie hoalje. Sun Batterie had twäin Poole, n \"Plus\" (maasttieden dät kooperne Hotje) un die \"Minus\" (dät Gefäs uut Zink). Bie dät Woater-Modäl gunge do Woaterdruppen fon ju Ommer deel ätter dän Steen. Ju uur Kaante uut gungt nit. So is dät bie n Batterie uk: do Elektrone kuume uut ju Minus-Kaante un do gunge t.B. truch ne litje Laampe un dan ätter ju Plus-Kaante wai 1). Sun Stroom hat n Gliekstroom un ju Batterie lääwert n Glieksponnenge. 1) Me ferwachtet dät Uumekierde, man do Uutdrukke \"plus\" un \"minus\" sunt uuttoacht wuuden eer do Elektrone bekoand wieren."}
{"id": "4331", "contents": "Die Stuuwende Jan, uk as Stüüwenboud af Langejan beteekend is n giftich Kruud, dät fuul ap stikstofrieken Boudem woakst. Fon Meerte oun is dät Säid riep, dät stuft dan licht wääge, foarallen, wan ju Plonte oumäind wäd."}
{"id": "4338", "contents": "Mölnlycke lait in Sweeden, in ju Provinz Västra Götalands län. Deer woonje uungefeer 15.608 Moanskene (2010) un bloot 10 Kilometer in dät Noudwääste lait Göteborg. Mölnlycke is dät politiske Säntrum fon ju Meente Härryda. Woarteeken fon ju Stäad is ju Wendelsberg Folkhögskola. Härryda kommun Wendelsberg Folkhögskola"}
{"id": "434", "contents": "Pluto (Symbole: un ) is aan Dwäärch-Planet. Tiedwiese wude hie as fulwäidigen Planet täld, näämelk as njuugende Planet fon de Sunne oawe. JPL/NASA (2015-04-22). \"What is a Dwarf Planet?\". https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet. Foarloage:Cite book"}
{"id": "4349", "contents": "Boukelisk (de. Bokelesch; loangleeken hat dät \"Boukeliesk\", unner Froamdienfloud uk \"Boukeläsk\") is ju noudelkste Buurskup fon Seelterlound. Uumdät dät deer een oolde Johanniterkommende rakt, wäd ju Buurskup mongs eenfach \"Klaaster\" naamd. Ju Buurskup läit noudelk Uutände, wäästelk Baalenje un Bieuwelte un aastelk Ubbehusen. Ju Buurskup häd dän Noome Klaaster fon dät oolde Johanniterklaaster, wierfon ju Kapälle noch stoant. Siet 1674 waas deer ne Skoule in Roagebierich in ju Klaasterkommende Boukelisk. Leeter hiede dan Boukelisk ne oaine katoolske Skoule. 1786 wuude begjucht, dät deer n Koaster in Boukelisk anstoald waas. 1848 häd Paachter Thoben ne Koomere an sien Huuus anbaud un foar 11 Rieksdoaler in't Jier ferhierd. 1872 roat dät Unnnergjucht in dät Huus fon Paachter Hinrich Ahlers. 1874 wuud ieuwenske ju Kapälle ne näie Skoule baud. In dän twäiden Waareldkriech waas fon 1939 - 1945 ju Skoule sleeten, do Bäidene geenen do in do Skoulen fon Elisabethfeen-Wääst af Idafeen. In do Jiere 1955/1956 wuud ne näie Skoule baud, ju deer 80.000 DM kosted häd. Ju Skoule wuud ap n 1.8.1967 sleeten un ferkooped. Do Koastere an ju Skoule wieren: Laitenge: 1848: Niemeyer 1852: Bahlmann 1856: Benediek 1857: Arnold Bojert 1863: Giere 1864: Eilers 1869: Behrends 1879: Warnken 1887: Jüchter 1891"}
{"id": "435", "contents": "Ju Poapske (dt. Seerose) is ne Woaterplonte mäd flugge Bloumen. Dät rakt Wiete Poapske un Jeele Poapske (Nuphar lutea). Wan do Blöitenbleede oufaalen sunt, so sjucht me do Säidkapsele: ju Konke."}
{"id": "4355", "contents": "Kroatisk is een Suudslawiske Sproake, of, beeter täld, een Skrift-Varietät fon ju Serbokroatiske Sproake. In do boalde Dialekte kon me nit nit twiske Serben, Kroaten un Bosniere unnerskeede, uumdät do Hauddialekte aal fon Serben, Kroaten un Bosniere boald wäide (man Čakavisk bloot binne Kroatien) Do eerste Dokumente, do as \"Kroatisk\" beteekend wäide, datierje uut dän Eend fon dät 10. Jierhunnert. Dät waas dan wäil Wäästsuudslawisk (Serbokroatisk), dät fon \"Kroaten\" skrieuwen wuden is, man mäd ju Kroatiske Skrieuwsproake fon däälich häd dät niks tou dwoon: In ju ooldste Tied gruundede sik ju Skriftsproake ap dät Čakaviske, wilst ju sik däälich ap dät Štokaviske gruundet (as ju Serbiske un ju Bosniske Skriftsproake uk). Ap dät Čakaviske gruundet sik däälich bloot noch ju Skriftsproake fon do Buurgenloundkroaten. Dät eerste kroatiske Bouk, dät een ap dät Štokaviske gruundede Skriftsproake bruukt, is dät Beedebouk \"Vatikanski hrvatski molitvenik\", dät uum 1400 skrieuwen wude. Ju moderne Skrieuwwiese stamt uut 1604.(Bartol Kasic)."}
{"id": "436", "contents": "Dät Poars af Postbuske (Myrica gale) is n Struuk die der in de Foan woakst un juust as ne Wüülge uutsjucht un dät Uuntjuuch ferdrieuwe konne schäl. Dät Poars is n litjen Struuk, die normoal bloot bit tou 1,50 Meeter groot wäide kon. Dät häd roodbruune Takken un jeele bit bruunelke Blöiten. Dät is, as fuul Plonten, bloot in dän Suumer gräin, do Bleede sunt ap ju Bupperkaante dunkergräin un ärinnerje n bitje an Leeder. Dät Poars lieuwet in do europäiske Gestriche mäd atlantisk Klima. Dät is foarallen Wääst- un Noudeuropa. Me kon dät besunners in klomme Woolde fon Fjuurenboome, Broukwoolde mäd Eed un n Foan, die tougliek Heedelound is, fiende. Fröier häd me in moonige Gestriche dät Poars as Krüüderäi ferwoand, foarallen oawers insteede fon Hoppe in ju Bjoueräi. Mongs häd me uut Deele fon disse Plonte uk Looge moaked, wät oawers maasttied uut eekene Boark moaked wuude, af uum ju Kloodoasje etc. jeel tou klöärje. Mark Bachofer un Joachim Mayer: Der neue Kosmos Baumführer KOSMOSnaturführer ISBN 978-3-440-10217-6 Commons: Poars – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "437", "contents": "Ju Poaskebloume af Paaskebloume (Narcissus) is ne Foarjierbloume. Dät rakt deerfon ferskeedene Soarten mäd jeele, wiete, jeel-wiete, jeel-roode un wiet-roode Blöiten. Wäkke Soarten hääbe uk two af tjoo Blöiten an aan Stängel. Do blöie maast tou ju Paasketied in April. Ne besunners litje Soarte, ju Narzisse Tete-a-Tete blöid al in'n Februoar af Meerte fluks ätter do Krokusse. Do hääbe uk tjoo Blöiten an aan Stängel, wieruum do uk hieren Noome kriegen hääbe. Ju Plonten sünt oarich giftich un wäide in ju Foulksmedizin oawers uk as Heelplonte bruukt. Ju Narzisse was \"Bloume fon dät Jier 1981\". Fon do Narzissen rakt dät fuul ferskeedene Unneroarde, wierunner uk wäkke mäd besunnere Blöiten. In Fryslân wäide do Narzissen tou do Stinzeplonten täld. Narcissus pseudonarcissus Narcissus pseudonarcissus Narcissus triandrus Narcissus.poeticus Narcissus 'Tahiti' Welsh daffodils Narcissus poeticus"}
{"id": "438", "contents": "Ju Poatermutse (Aconitum), uk Jan un Gräite in de Kuutske is ne krüüdige Plonte, ju der goud juun Keelde kon. Dät rakt sun tjoohunnert Soarten. In dät Tertiär waas dät ne arktiske Plonte, ju sik unner do Iestiede fon Siberien fersprat häd ätter Eurasien un Noud-Amerikoa. Do wichtichste Bloitesteede sunt fuchtige Steeden ap Bierichweeden. Do Plonten sunt oarich giftich. Ju Poatermutse skäl ju giftichste Ploante fon Europa weese. Aal Soarten luuke Insekte un foarallen Moasiemen an un me häd do deeruum jädden as Tuunplonten. Do Bloumen bildje maasttied Druuste. Dät bupperste Bloumenblääd häd ju Foarm fon n Hälm af n Mönkenkappe un do Bloumen sitte bie wäkke Soarten uk two an two bienunner, deerhäär wäil die twäide seelter Noome. In ju Homöopathie un ju chineeske Medizin jeelde do Plonten as Heelplonten."}
{"id": "4383", "contents": "Ju Befoulkenge fon Israel bestoant uut 7.496.200 Moanskene (2009). Ju Oalersstruktuur in 2010 waas so: 0-14 Jier: 27.8% (Mon 1.044.814/Wieuw 997.066) 15-64 Jier: 62.3% (Mon 2.321.455/Wieuw 2.257.301) 65 Jier un aller: 10% (Mon 320,484/Wieuw 412,865) Dät Truchsleekoaler in 2010 waas 29,3 Jier. Befoulkengswoaksdum: 1,628% (2010) Gebuurtsrate: 19,51 Gebuurte/1.000 Moanskene (2010) Stierwerate: 5,45 Doode/1.000 Moanskene (Juli 2010) 2,22 Migrante/1.000 Moanskene (2010) Juudisk: 76,4% Nit-Juudisk: 23,6% In Prosänte läite do Religione sik in Israel so ferdeele (2004): Juudendum: 76,4% Islam: 16% Arabisk-Kristendum: 1,7% Uur-Kristendum: 0,4% Drusen: 1,6% Neen Religion: 3,9% Dät rakt two offizielle Sproaken in Israel, dät sunt Hebräisk un Arabisk. Truch näie Ienwonderer uut dän oolde Sowjetunion wäd noch fuul Russisk baald un skrieuwen. Uungefeer 1 million Moanskene in Israel konnen Russisk baale. N groot Deel fon do Medien bruukt ieuwenske dät Hebräiske dät Ängelske. Ängelsk is foar fuul Bedrieuwe ju Hondelssproake. Alphabetisierengsrate fon ju Befoulkenge (2004): Mädnunner: 97.1% Monljuude: 98.5% Wieuwljuude: 95.9%"}
{"id": "4384", "contents": "Dät Stäädnoome Harns wäd in n wiederen un in n ängeren Sin bruukt: Harns (Meente) Harns (Stääd)"}
{"id": "4385", "contents": "Lufthoawen Phu Cat is die Lufthoawen foar Quy Nhon, Binh Dinh Province Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 30 km fon dät Säntrum fon Quy Nhon."}
{"id": "4386", "contents": "Lufthoawen Lien Khuong is die Lufthoawen foar Da Lat, Lam Dong Province Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 30 km fon dät Säntrum fon Da Lat."}
{"id": "4387", "contents": "Näiskäddel of Näischärrel is n litje Täärp in ju Grootgemeende Ait, n bitje suudelk fon dät Seelterlound. Näiskäddel äntstuude ätter dän grooten Bround in Skäddel in 1821. Däälich woonje deer 974 Moanskene ap ne Fläche fon 15 qkm (2009). 1821: Näiskäddel äntstuude ätter dän grooten Bround in Skäddel. 1832: 200 Ienwoonere. 1879: Näiskäddel wuude fon dät Seelterlound outränd. 1934: Dät Täärp wuude wier n Deel fon ju Meente Seelterlound. 1974: Wier outränd fon dät Seelterlound un wuude n Deel fon ju Meente Ait. Ap dät Woapen fon Näiskäddel fljoote Marka un Oaje tou ju Seelter Äi touhoope. In 2009 hiede Näiskäddel 974 Ienwoonere. Ju Moorhaid fon ju Befoulkenge is Roomsk-Katholisk. In 1890 kuuden noch 59 Ienwoonere Seelterfräisk baale. Däälich is dät Düütsk (Hoochdüütsk-Platdüütsk). Noudelk fon dät Täärp sunt do B72 un B401 do wichtichste Buundessträiten. Dät Kustenkanoal lait noudelk fon Näiskäddel un ferbiendet ju Oamse mäd ju Weser. Näiskäddel ap Maplandia Wikisource: Ju Slacht in de Swoote Faan – Wällensammelenge Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Websiede fon dät Täärp"}
{"id": "439", "contents": "Polen (poolsk Polska) is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Warschau un die Interimspräsident fon ju Republik is siet 2015 Andrzej Duda. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Rysy (2499 m). Do grootste Äien fon Polen sunt ju Weichsel un ju Oder. Polen wäd begränsed fon: ju Aastsee un ju ruske Eksklave Kaliningrad (fröier Köönichsbierich) in dät Noude; Litauen in dät Noudaaste; Wietruslound in dät Aaste; ju Ukraine in dät Suudaaste; ju Slowakäi in dät Suude; Tschechien in dät Suudwääste; Düütsklound in dät Wääste. Ätter dän Eerste Waareldkriech wuud 1918 n näi Polen stifted, dät sien Oainständegaid juunuur ju Sowjetunion ärfoulchriek ferdäägende in dän poolsk-russisken Kriech fon 1920-1921. Bie dän Ounfang fon dän Twäide Waareldkriech wuud dät Lound deeld twiske Nazi-Düütsklound un ju Sowjetunion. Die Twäide Waareldkrieg wuud ne Katastrophe foar Polen, wierbie 20% fon ju Befoulkenge uumebroacht wuuden is. Ätter dän Kriech wuuden do Aast- un Wäästscheede ätter dät Wääste ferschäuwen, mäd n grooten twoangenen Foulksuumtoach as Foulge. Moor noch as do uur Loundere do der fon ju Sowjetunion ap Düütsklound äroberd wuuden, koom Polen unner direkten Ienfloud fon ju Sowjetunion. In dät Jier 1989 sunt in Polen fräie Woale ouheelden. Dät wieren do eerste fräie"}
{"id": "4390", "contents": "Bar-le-Duc is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek. Dät Gebiet fon Bar-le-Duc is 23,62 km². Bar-le-Duc häd n Ienwoonertaal fon 16 944 (1999)."}
{"id": "4391", "contents": "Baudignécourt is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek. Dät Gebiet fon Baudignécourt is 6,28 km². Baudignécourt häd n Ienwoonertaal fon 97 (1999)."}
{"id": "4392", "contents": "Baudonvilliers is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek. Dät Gebiet fon Baudonvilliers is 3,07 km². Baudonvilliers häd n Ienwoonertaal fon 461 (1999)."}
{"id": "4393", "contents": "Baudrémont is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek. Dät Gebiet fon Baudrémont is 6,81 km². Baudrémont häd n Ienwoonertaal fon 50 (1999)."}
{"id": "4394", "contents": "Baulny is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek. Dät Gebiet fon Baulny is 3,91 km². Baulny häd n Ienwoonertaal fon 22 (1999)."}
{"id": "4395", "contents": "Bazeilles-sur-Othain is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek. Dät Gebiet fon Bazeilles-sur-Othain is 7,66 km². Bazeilles-sur-Othain häd n Ienwoonertaal fon 121 (2013)."}
{"id": "4396", "contents": "Bazincourt-sur-Saulx is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek. Dät Gebiet fon Bazincourt-sur-Saulx is 10,34 km². Bazincourt-sur-Saulx häd n Ienwoonertaal fon 148 (2013)."}
{"id": "4397", "contents": "Brummen is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 85,10 km² un deer woonje 21.175 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4398", "contents": "Buren is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 142,93 km² un deer woonje 25.640 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4399", "contents": "Culemborg is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 31,18 km² un deer woonje 27.321 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "440", "contents": "Mäd Politik ferträt man Gruppen fon Ljuude mäd bestimde Interessen, man tougliek politiske Ideen do dät algemeene Wäilweesen bestrieuwje. Dät rakt ferskeedene politiske Foarme, hier ne Uursicht: Anarchismus Faksismus Islamismus Kommunismus Nationoalismus Ieuwenske disse extreme Foarme rakt dät moor mäitige, ju politiske Midde, do der oafte ne wichtige Rulle spielje: Christendemokratie Liberalismus Sozialdemokratie Sozialismus SPD CDU FDP Bündnis 90/Do Gräine Dät rakt in Wääst-, Aast- un Noud-Fräislound uk fräiske politiske Paatäie: Do Fräisen in dät Düütske Buundeslound Läichsaksen, Frysk Nasjonale Partij (FNP) in ju Niederloundske Provinz Fryslân, Paatäi foar dät Noude in do Niederloundske Provinze Fryslân un Groningen, SSW in dät Düütske Buundeslound Släswiek-Holstein. In dät Europäiske Parlement ferträt ju Europäiske Fräie Allianz do Fräisen. Ju FNP, Do Fräisen, un ju SSW sunt deeroun Meeglid. Minnerhaide Stoatsfoarm Politikere"}
{"id": "4400", "contents": "Doesburg is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 12,90 km² un deer woonje 11.532 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4401", "contents": "Doetinchem is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 79,67 km² un deer woonje 56.151 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4402", "contents": "Druten is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 42,43 km² un deer woonje 18.128 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4403", "contents": "Duiven is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 35,15 km² un deer woonje 25.505 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4404", "contents": "Ede is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 318,68 km² un deer woonje 107.560 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4405", "contents": "Elburg is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 65,95 km² un deer woonje 22.168 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4406", "contents": "Epe is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 157,25 km² un deer woonje 33.003 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4407", "contents": "Ermelo is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 87,38 km² un deer woonje 26.311 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4408", "contents": "Geldermalsen is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 101,67 km² un deer woonje 26.243 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4409", "contents": "Groesbeek waas ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente waas 44,12 km² un deer woonje 18.966 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "441", "contents": "Pong is een fon do eerste Computerspiele. Dät funktionierde mäd two litje Strieke un n Baal un two Muuren an do Sieden. Bie dät Spil mout die Baal bääte ju Boolke kuume fon dän uur Spieler. Dät kon ap bääste passierje truch dän Baal in uunferwachtede Gjuchte juun ju Muure stoitje tou läiten. Dät Spil kon mäd twäin Moanskene of uk alleenich juun dän Computer spield wäide. Pong story Ängelsk PONG! spiel Pong online! (Java version)"}
{"id": "4410", "contents": "Harderwijk is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 48,27 km² un deer woonje 42.583 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4411", "contents": "Hattem is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 24,20 km² un deer woonje 11.672 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4412", "contents": "Heerde is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 80,39 km² un deer woonje 18.259 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4413", "contents": "Heumen is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 41,58 km² un deer woonje 16.647 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4414", "contents": "Lufthoawen Can Tho is die Lufthoawen foar Can Tho, Mekong Delta Vietnam. Die Lufthoawen lait sowät 6 km fon dät Säntrum fon Can Tho."}
{"id": "4415", "contents": "Lufthoawen Pleiku is die Lufthoawen foar Pleiku, Tay Nguyen Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 6 km fon dät Säntrum fon Pleiku."}
{"id": "4417", "contents": "Lingewaal is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 54,59 km² un deer woonje 10.941 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4418", "contents": "Lingewaard is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 69,18 km² un deer woonje 44.865 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4419", "contents": "Lochem is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 216,02 km² un deer woonje 33.219 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "442", "contents": "Post-Impressionismus is een Gjuchte fon ju Bieldende Kunst, ju ap dän Impressionismus foulget un deer ap gruunded is. Besunners bekoand is die Pointillismus, in dän do Faawen in Striepe un Punkte breeke. Fertreedere sunt: Skoule fon Pont-Aven - Nabis - Vincent van Gogh - Paul Gauguin - Georges Seurat - Paul Signac. Vincent van Gogh, Buurenhutten in Auvers (uum 1890) Georges Seurat, Wieuwljuude an dät Ouger (1885-1886) Aleksander Gierymski, Ju See (4. Fjoondel 19.Jh) Paul Gauguin, Die Swinnehöid, Bretagne (1888) Paul Cézanne, Die Busk (uum 1902-1904)"}
{"id": "4420", "contents": "Maasdriel is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 75,49 km² un deer woonje 23.934 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4421", "contents": "Millingen aan de Rijn waas ne Meente an dän Rhien in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 10,32 km² un deer woonje 5.868 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4422", "contents": "Montferland is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 106,65 km² un deer woonje 35.120 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4423", "contents": "Neder-Betuwe is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 68,11 km² un deer woonje 22.538 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4424", "contents": "Nijkerk is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 72,05 km² un deer woonje 38.961 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4425", "contents": "Neerijnen is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 72,96 km² un deer woonje 11.823 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4426", "contents": "Nijmegen is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 57,53 km² un deer woonje 161.177 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4427", "contents": "Nunspeet is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 129,49 km² un deer woonje 26.623 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4428", "contents": "Oldebroek is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 98,89 km² un deer woonje 22.723 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4429", "contents": "Oost Gelre is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 110,19 km² un deer woonje 30.002 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "443", "contents": "Präteritopräsentia sunt Tiedwoude, wierfon dät Präsens (Geegenwoart) uut n fröier Präteritum (Fergeenhaid) äntsteen is. So skäl Seeltersk \"hie weet\" fon sin Indoeuropäiske Uursproang touhoopehongje mäd Latiensk \"vidit\" (dät hat: hie saach). Dät rakt Präteritopräsentia in masse ferskeedene Sproaken. In dät Seelterske sunt jo deer oun tou kannen, dät in dät Präsens 3.sg. dät -t failt, wüülst die Pluroal (Moortaal) ap -n uutgungt. Ferglieke t.B. dät Präteritopräsens konne mäd dät 'gewöönelke' Tiedwoud kanne: hie kon_ 'er kann' - wie konneN 'wir können' hie koanT 'er kennt' - wie kanne_ 'wir kennen' Man ju glieke Foarm as dät Präsens fon konne häd dät Präteritum fon loope: hie ron_ 'er lief' - wie ronneN 'wir liefen'. Wie sjo dät in dät Düütske die Unnerskeed bloot deeran tou sjoon is, dät dät -t failt: er kann. In dän Infinitiv blift ju Eendenge eenfach -e, as bie do uur Tiedwoude: Hie mai dät wül konne. . * bie mout un weet heert dät -t tou dän Woudstam Uk in dät Noudfräiske sjucht me dät, t.B. Mooringer:"}
{"id": "4430", "contents": "Oude IJsselstreek is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 137,87 km² un deer woonje 39.936 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4431", "contents": "Overbetuwe is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 115,18 km² un deer woonje 44.707 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4432", "contents": "Putten is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 87,45 km² un deer woonje 23.331 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4433", "contents": "Renkum is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 47,12 km² un deer woonje 31.749 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4434", "contents": "Rheden is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 84,89 km² un deer woonje 43.720 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4435", "contents": "Rijnwaarden waas ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 48,14 km² un deer woonje 10.998 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4436", "contents": "Rozendaal is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 27,95 km² un deer woonje 1.510 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4438", "contents": "Scherpenzeel is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 13,84 km² un deer woonje 9.080 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4439", "contents": "Tiel is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 34,84 km² un deer woonje 41.111 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "444", "contents": "Ju Psychologie is ju Wietenskup fon dät Seelelieuwend. Ju hoalt hiere Kunde uut Literatuur, Religion, Geskichte un Kunst. Immer häd ju philosophiske Wuttele, deeruum dät do Ärskienengen do fon dät moanskelke Subjekt sälwen sunt. Religionspsychologie Bäidenspsychologie Bedrieuwspsychologie Massapsychologie Ferkierspsychologie Sproakepsychologie Parapsychologie Associationspsychologie Djuptepsychologie Gestaltpsychologie experimentelle Psychologie fenomenologiske Psychologie Behaviorismus kliniske Psychologie pädagogiske Psychologie ferstoundende Psychologie soziale Psychologie"}
{"id": "4440", "contents": "Ubbergen waas ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 38,80 km² un deer woonje 9.288 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4441", "contents": "Voorst is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 126,52 km² un deer woonje 23.716 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4442", "contents": "Wageningen is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 32,35 km² un deer woonje 36.233 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4443", "contents": "West Maas en Waal is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 85,15 km² un deer woonje 18.358 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4444", "contents": "Westervoort is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 7,84 km² un deer woonje 15.372 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4445", "contents": "Wijchen is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 69,58 km² un deer woonje 39.802 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4446", "contents": "Winterswijk is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 138,80 km² un deer woonje 29.099 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4447", "contents": "Zaltbommel is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 89,06 km² un deer woonje 26.160 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4448", "contents": "Zevenaar is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 58,02 km² un deer woonje 31.894 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "4449", "contents": "Zutphen is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 42,84 km² un deer woonje 46.917 Moanskene (30. Juni 2008, Wälle: CBS)."}
{"id": "445", "contents": "Do Pudderääsken (uk Uuneet af Pännedöise, dt. Schachtelhalm) sunt do lääste Uurlieuwjende fon n aleer oardenrieke Gruppe fon Spuureplonten, do Equisetopsida. Deertou heerden uk do Calamiten (Calamitaceae), do truch Fossilien uut dän Perm un Karbon bekoand sunt. Do wieren ferholted, wuuden bit tou trüütich Meter hooch bie n Stam-Truchmäite fon een Meter un bildeden n wichtigen Bestanddeel fon do Steenkoolewoolde. Pudderääsken woakse oafte ap fuchtigen Boudem af sogoar in Woater. Ju Äkker-Pudderääske (Equisetum arvense) jält as Äkker-Jood, is oawers ne betjuudende Heelplonte. Pudderääsken sunt moorjierige Plonten, do sik vegetativ fon hier Rhizom (Wuttelstok) uutwiedje. Do sunt licht an hiere Spruute tou kannen; älke Spruut is uut ne Riege fon Knätte (Nodien) mäd deertwiskelääsende Internodien apbaud. Ap älke Knät äntspringe uunapfaalende Bleede (Mikrophylle), un bie fuul Oarde uk Siedenspruute. Do sunt wirtelch anoardend. Me kon ju Spruutoakse uut ju fon do Bleede bildede Skeede hääruutluuke un wier tourääch steete. Apaat an ju Plonte is, dät ju Silikoat in do Zellwoogen häd. Ju Plonte änthoalt bit tou 7 % Kieselsüüre. Dät moaket ju Pudderääske tou n wook Skuurmiddel (Tinkruud). Fon do soogen Soarten sunt hier do bee Soarten algemeen bekoand: Äkkerpudderääske (Equisetum arvense), 'ne läige Soarte, as läip Jood in läige Tuune"}
{"id": "4453", "contents": "Lufthoawen Ca Mau is die Lufthoawen foar Phu Quoc, Kien Giang, Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 2 km fon dät Säntrum fon Duong Dong."}
{"id": "4456", "contents": "Ne Buntstikke, uk Faawestikke af Faawepänne naamd, is ne Skrieuw- of Teekenreewe mäd ne faawige Mine. As Skeele fon ju Mine wäd maasttid lakkierd Holt ferwoand,as bie Kopier- of Bläistikken."}
{"id": "4457", "contents": "Juu Wilmesauriske Sproake (Wymysiöeryś) is ne wäästgermaniske Minnerhaidesproake, ju wäil deertruch äntsteen is, dät in't trättienste Jierhunnert uut Düütsklound, Hollound un Skotlound Ljuude ätter Wilmesau (Wymysoj) wai leeken sunt. Dät lait an't Sleesisk-Littikpolniske Skeed. So is ju Sproake wäil oulat fon n middeldüütsken Dialekt fon't tweelifte Jierhunnert, die stäärke ängelske, fräiske, holloundske, platdüütske un polniske Ienfloude uutsät waas. Ätter dän twäide Waareldkriech wuude ju Sproake fon do Kommunisten ferbeeden, eerste 1956 doarste me wier Wilmesaurisk baale - daach wuude ju Sproake bie doo maaste junge Ljuude truch dät Polniske ärsät. Däälich rakt dät bloot noch soogentich toun grootsten Deel oolde Baalere fon't Wilmesauriske. N Wääseläid in Wilmesaurisk mäd seelter Uursättenge: Śłöf duy buwła fest! Skumma frmdy gest, Skumma muma ana fettyn, Z' brennia nysła ana epułn, Śłöf duy Jasiu fest! Släip, min Wänt, fääst! Deer kuume froamde Gaste, Deer kuume Möien un Oome, Do brange Nuuten un Appele, Släip, min litje Jan, fääst! Test-Wikipedia ap Wilmesaurisk Ludwik Młynek, \"Narzecze wilamowickie\", Tarnów, 1907: J.Pisz. Józef Latosiński, \"Monografia miasteczka Wilamowic\", Kraków, 1909. Hermann Mojmir, \"Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice\" (Słownik niemieckiej gwary Wilamowic), Kraków, 1930-1936: Polska Akademia Umiejętności. Adam Kleczkowski, \"Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Fonetyka i fleksja\". Kraków, 1920: Polska"}
{"id": "446", "contents": "Do Q-Koden wuuden domoals äntwikkeld foar Telegrafie. So kuude me gau techniske Froagen staale. In dän Amateurfunktjoonst wäide do uk foar Telefonie noch oafte bruukt. Do wichtichste deerfon sunt: QRA? Wo is die Noome fon Jou Radiostation? [Oantwoud t.B. QRA DL1ABC, d. h. “Die Noome fon mien Radiostation is DL1ABC.”] QRB? Wo fier is dät twiske uus Radiostatione? QRG? Wät is mien Frequenz? Uk wäil: QRG = Frequenz. QRL? Wäd disse Frequenz bruukt? Uk wäil: QRL = Oarbaid. QRM? Wäide Jie stöörd? Uk: QRM = Stöörenge. QRN? Rakt dät atmosferiske Stöörengen? (Lai). QRO? Skäl iek dät Fermuugen fon mien Seender ferhaagerje? QRP? Skäl iek dät Fermuugen fon mien Seender ferläigerje? Uk: QRP = litjet Fermuugen. Un: QRP = Bäiden (in Spoas). QRQ? Skäl iek gauer funkje? QRS? Skäl iek loangsoamer funkje? QRT? Skäl iek apheere mäd seenden? Uk: QRT = iek heere ap. QRU? Hääbe Jie noch wät foar mie? QRV? Hoolde Jie jou kloor? QRX? Wanner roupe Jie mie wier? Uk: QRX = Ieuwen täiwe. QRZ? Fon wäl wäide iek anruupen? QSA? Wät is ju Stäärkte fon mien Signoal? QSB? Gungt ju Stäärkte fon mien Signoal ap un deel? Uk: QSB = Fading (Swund). QSL? Ko Jie dän Ämfang"}
{"id": "447", "contents": "Radio is träidloose Telegrafie of Telefonie wiermäd elektromagnetiske Signoale ap bestimde Frequenze soand of ämpfangd wäide konnen. In ju Uumgongssproake wäd dät Woud Radio uk wäil bruukt foar ju Radioreewe un dän Radioseender. Bie Internetradio sunt ferskeedene Computere mädnunner ferbuunden. Deerbie lapt ju Ferbiendenge maasttied uur Koabele, man kon daach uk träidloos weese. Dan rakt et wäil Radiowällen. Uum Radio tou moakjen mout die Seender n Mikrophon, n Moduloator, n Oszilloator un n Antenne hääbe. Dät Mikrophon wondelt dät Luud uume tou n läichfrequent elektrisk Signoal, dät dan fon dän Moduloator touföiged wäd an dät fon dän Oszilloator moakede hoochfrequente elektriske Signoal, wät dan uur ju Antenne uutsoand wäd. Dät Touföigjen wäd Modulation naamd. Do Modulationswiesen do der ap maaste bruukt wäide, sunt Amplitudenmodulation (AM) un Frequenzmodulation (FM). Deerbie wäd beluukengswiese ju Amplitude of dän Frequenz fon dät hoochfrequente Signoal annerd. Do Antennen stounde oafte ap n hoogen Touden, uum n groot Beräk tou kriegen. Die Ämpfanger häd uk ne Antenne un deertou n Demodulator, die dät modulierde hoochfrequente Signoal wier uumesät tou n läichfrequent Signoal, dät in n Ferstäärker ferstäärked wäd un wier tou Luud uumesät wäd in dän Luudspreeker. Do maaste Radioreewen konnen däälich AM un FM modulierde"}
{"id": "448", "contents": "Rainefoone (in Strukelje Neederkruud) hääbe neen Bloumen, wier Säide oun bilded wäide. Deeruum heere jo nit tou do Säidplonten. Wäil hääbe jo Wuttele, n Stam un Bleedere un jo plontje sik fout truch Spuure. Do Rainefoone sunt do maast primitive Plonten do n wuudelk vaskulär System (also fon Saplaitengen) äntwikkeld hääbe. Dät sunt kruudoardige Plonten do uut n Wuttelstok äntspringe. Bie do maaste Soarten is die Wuttelstok n kjoopend Stuk Steele unner de Gruunde. Ju Soarte Dryopteris filix-mas kumt foar in ljoachte, fuchtige Loofbuske un uk loangs Slootkaante un Gruppen. Ju wäd uk heelden as Sierplonte. Do Bleedere sunt hööchstens 1,5 Meter loang. Ju Bläädsteele is bedäkt mäd bleekbruunske Skubben. Dät Blääd kon bestounde uut bit 35 litje Deelbleedere, man maasttied sunt dät 20 bit 30. Älk Deelblääd bestoant wier uut Slippe mäd ouruundede, soagede af tuskfoarmige Toppe, man immer sunner Stiekelpunkte. Do Spuuren sitte in litje Spuuredöisen. Litje Gruppen deerfon bildje Spuurehoope (do Sori), do der in two Riegen sitte. Älke Sorus is oudäkt mäd n njuurenfoarmich Däkflüüs (Indusium). Fluks as do Spuuren riep sunt, skrämpt dät Indusium touhoope un kuume do Spuuren fräi, maasttied in n Juli af August. Die Wuttelstok fon ju Rainefoone wäd wäil bruukt as"}
{"id": "4489", "contents": "Dät Minsener Oog is een uunbewoond aastfräisk Ailound tichte bie Wangerooge. Dät Ailound wude truch Buhnen kunstelk haager moaked. Dät Minsener Oog häd een Grööte fon 3,7 km². Deer stounde Nuts-Bauwierke as t.B. aan Fjuurtouden ap, man die grootse Deel fon't Ailound is siet 1959 aan Natuurskutsgestrich, deeruum dät dät in n Nationoalpark läichsaksiske Wäädsee lait. Dät rakt deer Kanienken un fuul ferskeedene Fuugele. Tim Coldewey: Anthropogener Eingriff in die maritime Morphodynamik einer unbewohnten Nordseeinsel. Wilhelmshaven 2004 Ernst Andreas Friedrich: Gestaltete Naturdenkmale Niedersachsens, Landbuch-Verlag, Hannover 1982, ISBN 3-7842-0256-X Commons: Minsener Oog – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Minsener Oog - Oldeoog Inselinformationen Dipl.-Ing. Ralf Harms und BOR Rüdiger Oltmanns: 100 Jahre Strombauwerke Minsener Oog Inselbahn.de - Die Materialbahn auf Minsener Oog mit Fotos, Fahrzeugliste und vielen Informationen Leuchtturm Minsener Oog Buhne C bei leuchttürme.net Internetseite des Mellumrates"}
{"id": "4498", "contents": "Do Aastfräiske Ailounde sunt aan Ailoundkoppel, die riegenfoarmich foar juu aastfräiske Kuste lait. Soogen deerfon sunt bewoond (Borkum, Juist, Norderney, Baltrum, Langeoog, Spiekerooch un Wangerooge) un fieuw sunt uunbewoond (Kachelotplate, Lütje Hörn, Memmert, Minsener Oog un Mellum). Uur do aasträiske Ailound raakt dät n oolden Fers: \" Wangeroog het`n hoge toren, Spiekeroog het sien naem verloren, Langeroog is noch wat, Man Baltrum is' n sandvatt. Up Nordernee Daar gift noch'n sleef vull bree, Men kom wi nu up Juist, sünt alle koijen güst, un kom wi dan up Börkem, Daar steken se een mit förken. \" Do aastfräiske Ailounde ap Genealogie-Forum"}
{"id": "450", "contents": "Ju Region Hovedstaden (Seeltersk Haudstääd-Region) in Dänemark uumfoatet dät Noudaaste fon Sjælland mäd de Haudstääd Kopenhagen un dät Ailound Bornholm. Regionshaudstääd is Hillerød, Ferwaltengesit is Glostrup. Do Regione löösden 2007 do däniske Amtsbesirke (Amtskommuner) as Ferwaltengebesirke ou. Ju region Haudstad häd do naiste Meenten (Ienwoonere 1. Januoar 2006):"}
{"id": "4500", "contents": "Juist is aan fon do Aastfräiske Ailounde un ne Meente mäd ne Flakte fon 16,43 km² un 1.700 Ienwoonere (2010). Dät rakt two Täärpe ap Juist, nämmelk dät gliek noomde Täärp \"Juist\", uk \"Aasttäärp\" af eenfach \"Täärp\" naamd, un dät Loog. In't Wääste fon Juist lait ju Kacheloplate un fääre wäästelk uk dät bewoonde Ailound Borkum, in't Suudwääste dät Fuugelailound Memmert un in't Aaste dät Ailound Norderney. Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Aurk (düütsk) Juist ap Genealogie-Forum"}
{"id": "4501", "contents": "Ju Kachelotplate ( fon Frantsöösk cachalot, wät so fuul hat as düütsk \"Pottwal\") is n hoogen Sound wäästelk fon Juist, die tou do Aastfräiske Ailounde tälld wäd. Al 1840 wude die Noome foar een haagere Steede in't Wääd bruukt, in 1975 keek deer bie gewöönelken Hoochwoaterstound n bitje Sound uut. In 2004 hiede dät Ailound al een Grööte fon 230 Hektar un deer wieren 2,5 Meetere hooge, gäärsbewoaksene Düünen ap. Twiske 2000 un 2005 häd sik die Sound ap dät Noaberailound Memmert toubewääged. Ätter two Orkanfloude in n Häärst 2006 wieren do Düünen ferswuunen un dät Ailound hiede 2007 bloot noch een Grööte fon 172 Hektar, man dät is sänt düsse Tied wäil wier woaksen. Ap ju Kachelotplate lieuwje sowäil Seehuunde as uk do säildenere Keegelrubben. Commons: Kachelotplate – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Begjucht fon dän Wäädräid Aast-Fräislound Begjucht ap www.life-kuestenheiden.niedersachsen.de"}
{"id": "4502", "contents": "Memmert is een aastfräisk Ailound suudwäästelk fon Juist un aastelk fon juu Kachelotplate. Dät stoant wäägen sien Betjuudenge as Fuugelailound unner Natuurskuts. Memmert is nit bewoond, deer stound blood n Huus foar ju Fuugelwacht. Hans Nitzschke (Hrsg.): Otto Leege: der Vater des Memmert, Erforscher Ostfrieslands und seiner Inseln – Das Otto-Leege-Buch. Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1971 Michael Schulte: Insel-Liebe – Menschenlos glücklich: ein Porträt. Books on Demand, ISBN 3-8334-3244-6. Das Porträt beschreibt den langjährigen Vogelwart Reiner Schopf. Commons: Memmert – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Siede fon dän NLWKN uur dät Fuugelailound Memmert Reiner Schopf: Memmert, die achte Insel Die Vogelinsel Memmert, das letzte Abenteuer in Deutschland"}
{"id": "4504", "contents": "Ju Stääd Norderney (Aastfräisk Plat: Nörderneei) is een aastfräisk Ailound un ne Meente in dän Loundkring Aurk mäd ne Flakte fon 26,29 km² un 5.845 Ienwoonere. Dät lait aastelk fon Juist un wäästelk fon Baltrum. Poppe Folkerts Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Aurk (düütsk) Norderney ap Genealogie-Forum"}
{"id": "4505", "contents": "As Machu Picchu (Quechua: Machu Pikchu, \"oolden Bierichtop\") wäide doo Ruinen fon een Stääd beteekend. Düsse Stääd wude uum 1450 baud, also tou Begin fon juu Inka-Kultuur, juu uungefäär fon 1440 bit 1532 duurde. Dät lait in juu Region Cusco (Quechua:Qusqu suyu) in Peru. Teofilo Laime Acopa, Diccionario Bilingüe, Iskay simipi yuyay k'ancha, Quechua – Castellano, Castellano – Quechua: machu - adj. y s. m. Viejo. Hombre de mucha edad (Úsase también para animales). - machu - s. m. Anciano. Viejo. pikchu - s. Pirámide. Sólido puntiagudo de varias caras. || Cono. Ch'utu. machu pikchu - s. La gran ciudadela pétrea que fue quizá uno de los más grandes monumentos religiosos del incanato, entre el valle del Cusco y la selva virgen (JAL). || Monumento arqueológico situado en el departamento actual del Cusco, junto al río Urubamba, en una cumbre casi inaccesible (JL)."}
{"id": "451", "contents": "Ju Region Midtjylland (Seelterfräisk Middeljütlound) in Dänemark uumfoatet dät midden fon Jütlound. Haudstääd is Viborg. Do Regionen lösken 2007 die däniske Amtsbesärke (Amtskommuner) as Ferwaltengebesärke ap. Ju region Midtjylland häd do naiste Meenten (ienwoonere 1. Januoar 2006): Region Midtjylland"}
{"id": "4512", "contents": "Manfred, Köönich fon Sizilien (*1231, ätter uur Wällen 1232 - 1266) waas n Foarbäiden fon Kaiser Freerk II. un Bianca Lancia juu jungere, mäd ju sik die Kaiser noch kuut foar hieren Dood kapläärje liet, deermäd Manfred legitim wude. Manfred waas fon 1250 ou Fürst fon Tarent un fon 1258 bit tou sin Dood in juu Slacht bie Benevent Köönich fon Sizilien."}
{"id": "4518", "contents": "Freerk II. (düütsk: Friedrich II., *26. Dezember 1194 in Jesi, † 13. Dezember 1250 in't Castel Fiorentino bie San Severo), waas n Bäidensbäiden fon Freerk Barbarossa, n Bäiden fon Kaiser Hinnerk VI.. Freerk II. waas fon 1196 oun Köönich un fon 1220 bit tou sin Dood 1250 Kaiser fon't Hillige Roomske Riek. Freerk II. hilkede fjauer moal hiede mäd eenige uur Wieuwljuude uk Bäidene, aaltouhoope njuugentien, wierfon füüftien dät uutwoaksene Oaler belieuwed hääbe. Doo bekoandste Bäidene sunt Heinrich VII., Konrad IV. un Manfred."}
{"id": "4519", "contents": "Die säksuntwintichste Dezember is die twäide Wiehnoachtsfierdai un die 360. Dai in't Jier (af die 361. in Skaltjiere), deer blieuwe also noch fieuw Deege bit tou dät Eende fon't Jier. 1806: Ju Slacht fon Pultusk in dän Fjooden Koalitsjoonskriech eendet uunäntskat twiske frantsööske un rusk-prüüske Troppen. 1825: In Ruslound ferwäigerje do Dekabristen - Offisiere fon ju ruske Armee - dän Eed ap dän näien Tsoar, uum juun Autokroatie, juun Lieuwoainskup, Dreguunere, do dwo wät jo wollen un Sänsuur tou demonstrierjen. Do Haudbedeeligede wäide apknät, wäkke wäide degroadierd un sowät 600 ätter Sibirien ferbond un tou Twoangsoarbaid feruurdeeld. 1905: Generoalfäildmarsjall von Schlieffen stoalt aan Ploan foar, wo Düütsklound in aan muugelken Two-Fronten-Kriech foargunge skuul, dän sonaamde Schlieffen-Ploan. 1925: Ju turske Nasjonoalfersammelenge beslut ju Ienfierenge fon dän Gregorioanske Kalänner mäd Wierkenge fon dän 1. Januoar 1926 oun. 2004: Aan Tsunami in dän Indisken Ozean bewierket groote Fernäilenge un doodet sowät tjohunnertduusend Ljuude. 1194: Friedrich II. fon't Hillige Roomske Riek 1893: Máo Zédōng, chineesken Politiker. 2006: Gerald Ford (93), 38. Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa 2021: Desmond Tutu, suudafrikoansken anglikoansken Gäistelken (tiedwiese Äärts-Biskop fon Kapstääd) un Moanskengjuchts-Aktivist (Dreeger fon dän Nobelpries foar Free)"}
{"id": "452", "contents": "Ju Region Nordjylland (Seelterfräisk Region Noudjütlound) in Dänemark uumfoatet Noudjütlound (gruut Deel fon dät Ailound Vendsyssel-Thy) un dät Ailound Læsø. Haudstääd is Aalborg. Do Regionen lösken 2007 die däniske Amtsbesärke (Amtskommuner) as Ferwaltengebesärke ap. Ju region Nordjylland häd do naiste Meenten (ienwoonere 1. Januoar 2006): Region Nordjylland"}
{"id": "4521", "contents": "2. Februoar: Richard Leeuwenhaat wäd uut sien Fangenskup ap ju Buurich Trifels ätter ju Betoalenge fon n Hooch Loosejäild un ju Laistenge fon aan feudoalen Eed ap dän Rieksdai in Mainz fräilät. 20. Februoar: Ätter dän Dood fon Tankred fon Lecce wäd sin minnerjierigen Suun Wülm III. die Köönich fon Sizilien. Man ap Gruunde fon sien Ächte mäd Konstanze fon Sizilien wol uk Kaiser Hinnerk VI. fon't Hillige Roomske Riek dän Troon hääbe. August: Kaiser Hinnerk VI. fon't Hillige Roomske Riek marskiert in Neapel ien, uumdät hie Ounspröäk ap dän Troon fon junner hääbe wol. Ju Jeele Äi in China deelt hieren Loop un fljut noudelk un (die grootste Deel fon't Woater) suudelk fon dät Shāndōng-Hoolichailound in ju See. (Däälich lait ju Mundenge deer bloot wier noudelk fon.) 26. Dezember: Freerk II. fon't Hillige Roomske Riek 20. Februoar: Tankred fon Lecce, Köönich fon Sizilien un Neapel."}
{"id": "4522", "contents": "Jesi is ne Stääd tichte bie ju Hoawenstääd Ancona in de glieknaamde Provinz Ancona in ju middel-italieniske Region Marken. Jesi häd 40.410 Ienwoonere. Ju Stääd wuud al wäil fon dät antike Foulk fon do Umbrere gruunded."}
{"id": "4524", "contents": "Die trättienste Dezember is woanelk die 347., in Skaltjiere die 348. Dai font Jier, wiermäd noch oachtien Deege bit tou dät Eende fon't Jier blieuwe. 1250: Mäd dän Dood fon Friedrich II. gungt ju flöörige Tied fon dät middeloalerske düütske Kaiserdum foarbie. Begin fon dät Interregnum (blw. 1254) in't Hillige Roomske Riek (bit 1273), ju säntroale Macht wäd swäkker un do litje Füürsten un Stääde wäide stäärker. 1540: Die spoanske Konquistador Pedro de Valdiva roaket mäd 170 Suldoaten uur dän Inka-Paad dät Inka-Ferwaltengssäntrum \"Tambo Grande\", wier hie leeter Santiago de Chile gruunded häd. 1795: Bie ju Buurensteede Wold Cottage in Änglound faalt aan Meteorit deel. Hie wäd leeter bekoand as die Wold-Cottage-Meteorit. 1799: Napoleon Bonaparte, sänt wät moor as n Mound Eersten Konsul, ferkloort ju Frantsööske Revolutsjoon foar be'eended. 1864: Die paraguaiske Diktoator Francisco Solano López ferkloort Brasilien dän Kriech. In't Foulgejier slut Brasilien mäd Uruguay un Argentinien ju Tripel-Allianz, deeruum hat die Kriech Tripel-Allianz-Kriech. 1919: Marie Juchacz gruundet in Düütsklound unner dän Noome \"Hauptausschuss für Arbeiterwohlfahrt\" in ju SPD ju \"Arbeiterwohlfahrt\". 1981: In dän Twist mäd Gewierkskups-Ljuude ferhonget Wojciech Jaruzelski, die näie Paatäi- un Stoats-Boas in Polen, in Warschau dät Kriechsgjucht. Ju Gewierkskup Solidarność (\"Solidarität\") wäd ferbeeden. 2014: Ju"}
{"id": "4525", "contents": "8. Februoar: Robert I. fon Artois, die Bruur fon dän frantsöösken Köönich Ludwig IX., gungt in dän Säksten Kjuustoach in ju ägyptiske Stääd al-Mansura mäd sien foaruutgungende Riedere in een Falle fon dät Ayyubiden-Heer. Hie faalt touhoope mäd sien Monskup fon sowät 280 Seelen in dän Naikamp mäd do Elite-Striedere fon do Mamluken. 6. April: In Ägypten loundede Kjuus-Fierdere fon dän säksten Kjuustoach unner Ludwig IX fon Frankriek wäide fon ju ayyubidiske Mamluken-Garde sloain un kuume in Fangenskup. Do Mamluken moakje in Ägypten ne Revulutsjoon un smiete do Ayyubiden fon dän Troon. Die frantsööske Köönich Ludwig IX. kon sik mäd n hooch Loosejäild un dät Touräächreeken fon ju Stääd Damiette fräikoopje. 6. Moai: Die frantsööske Köönich Ludwig IX. wäd fon do truch een Revolutsjoon anne Macht keemene Mamluken fräilät. Hie lukt fon Damiette ätter Akon wai. Ludwig blift in't hillige Lound un möit sik uum ju Ferfäästigenge fon dät Köönichriek Jerusalem un ju Fräiläitenge fon aal do Fangde. 13. Dezember: Mäd dän Dood fon Freerk II. gungt ju flöörige Tied fon dät middeloalerske düütske Kaiserdum foarbie. Begin fon dät Interregnum (blw. 1254) in't Hillige Roomske Riek (bit 1273), ju säntroale Macht wäd swäkker un do litje Füürsten un Stääde wäide"}
{"id": "4526", "contents": "Ju Luudleere, n Deelgebiet fon ju Algemeene Linguistik, befoatet sik mäd Luude, wiertou dät two Deelgebiete rakt: Ju Phonetik, ju sik mäd do unnerskeedelke Ienfloude befoatet, do bie't Baalen ap n Luud wierkje. Ju Phonologie, ju sik mäd dät touhoopewierkjen fon Phoneme as System un mäd hiere Funktion uutnunnersät."}
{"id": "453", "contents": "Ju Region Sjælland (Seelterfräisk Seelound) in Dänemark uumfoatet n groot Deel fon dät Ailound Sjælland un do Ailounde Lolland, Falster un Møn. Haudstääd is Sorø. Do Regione löösden 2007 do deenske Amtsbesirke (Amtskommuner) as Ferwaltengebesärke ou. Ju region Sjælland uumfoatet do naiste Meenten (ienwoonere 1. Januoar 2006): Region Sjælland"}
{"id": "454", "contents": "Ju Region Syddanmark (Seelterfräisk Region Süüddänemark) in Dänemark uumfoatet dät Süüden fon Jütlound un dät Ailound Fünen. Haudstääd is Vejle. Do Regionen lösken 2007 die däniske Amtsbesärke (Amtskommuner) as Ferwaltengebesärke ap. Ju region Syddanmark häd do naiste Meenten (ienwoonere 1. Januoar 2006): • Ap dät Ailound Fünen un do Ailounde apnaisten fon Fünen: Region Syddanmark"}
{"id": "455", "contents": "Religion af Gloowe is dät Ferhoolden fon Moanskene, so as dät bestimd wäd fon dät Bewustweesen, dät me fon ne uurmoanskelke Macht ouhängich is. Dät Gloowe kon beschrieuwen wäiden in hilliche Täkste, man dät rakt uk Traditione do fon dät Gloowe fertälle. In do Wällen kon uur een God schrieuwen wäiden, of uur ju Ethiek fon ju Religion, man uk uur Mythologie do fuul beschrieuwen sunt. Owwol an n Ounfang fon dät eenuntwintichste Jierhunnert besunners in Wääst-Europa ju Säkularisation immer moor wuuden is, häd ne gruute Meerhaid fon do Moanskene ap ju Waareld, soowät 87,2%, ne Religion. Man dät rakt sänt dät 18. Jahrhunnert uk ne Gjuchte, die Atheismus, die nit in dät Bestounden fon n God leeuwt. Do wichtichste Religione sunt: Kristendum Juudendum Islam Hinduismus Buddhismus Konfusianismus Theosophie Ephesos"}
{"id": "4555", "contents": "Do Begriepe (Rieks)kristallnoacht, Rieksprogromnoacht af Novemberprogrome 1938 wäide bruukt foar ju Noacht fon n njuugenden toun tjaanden November 1938, as fon nationoalsozioalistiske Gruppen, as ju SA, juudske Winkele plunnerd un fernäild wuuden, in Synagogen Fjuur laid wuude un Juuden gefangen nuumen un in 91 Fälle fluks uumebroacht wuuden. Dät waas die Ounfang fon dän Holocaust in dän 5.600.000 bit 6.300.000 juudske un as juudsk beteekende Ljuude möärend wuuden."}
{"id": "456", "contents": "Ju Renaissance (Wiergebuurt) waas n Stiel ju touräächgreep ap ju Kunst fon dät klassiske Oaler, in Moaleräi as uk in ju Baukunst un ju Musik. Moalere sunt: Michelangelo - Sandro Botticelli - Paolo Veronese - Raffael Santi - Jan van Scorel - Lucas van Leyden - Pieter Bruegel die Allere. ."}
{"id": "457", "contents": "Rhienlound-Palts is n Buundeslound in dät Suudwääste fon Düütsklound. Dät Buundeslound häd ne Uurfläche fon 19,854,21 km² un häd 4,012,000 Ienwoonere. Ju Haudstääd is Mainz. Rhienlound-Palts wäd begränsed fon Frankriek in dät Suude, fon Belgien un Luxembuurich in dät Wääste un fääre fon do düütske Buundeslounde Baden-Würtembierich, Noudrhien-Wäästfoalen, Hessen un dät Saarlound. Die hoochste Punkt is die Erbeskopf (818 m), in Loundkring Bernkastel-Wittlich. Et rakt in Rheinlound-Palts fjaueruntwintich Loundkringe un tweelich kringfräie Stääde. Frankenthal Kaiserslautern Koblenz Landau in der Pfalz Ludwigshafen am Rhein Mainz Neustadt an der Weinstraße Pirmasens Speyer Trier Worms Twobrääge (düütsk:Zweibrücken)"}
{"id": "458", "contents": "Riegenskaltenge un Parallelskaltenge (dt. Reihenschaltung un Parallelschaltung, äng. Series and parallel circuits} sunt do gruundsätselke Skaltengswiesen foar elektroniske Bauelemente. Skaltje wie twäin Wierstande R1 un R2 bäätenunner, dan is die Wierstand Rtot an do uuterste Eenden gliek an ju Summe: Rtot = R1 + R2. Dät hat Riegenskaltenge. Insteede fon mäd dän Wierstand fon n Dingen kon me uk mäd sien Laitenge G reekenje. Ju is dät Uumekierde, also G = 1/R. Skaltje wie 2 Wierstande R1 un R2 ieuwenskenunner, dan is ju totoale Laitenge Gtot gliek an ju Summe: Gtot = G1 + G2. Dät hat Parallelskaltenge. Die totoale Wierstand is dan Rtot = 1/Gtot = 1/(1/R1 + 1/R2). Af uurs skrieuwen: Rtot = (R1.R2)/(R1+R2). [Die Punkt stoant foar \"x\"]. Skaltje wie 2 Kondensatore C1 un C2 parallel (d. h. ieuwenskenunner), dan kumt dät deerap hääruut, dät do Flächen fon do Platten touhoope täld wäid. Dät hat dät ju totoale Kapazität gliek wäd an Ctot = C1 + C2. Die Kondensator häd foar Wikselstroom ne Oard fon Wierstand; die naame wie Impedanz (Y). Ju Impedanz wäd litjer as die Kondensator gratter wäd, also Y = k/C, wierbie k ne Konstante is. Moakje wie ne Riegenskaltenge fon 2 Kondensatore C1"}
{"id": "459", "contents": "Do flugge Faawen fon ju Rienbooge äntstounde deertruch dät dät Sunnelucht in n Woaterdruppe breeken wäd, juust as in n Prisma. Me sjucht dät ap ju Bielde hier ieuwenske. Wo aal do Woaterdruppen mädnunner foar dät Ooge ne Booge bildje, af sogoar two, kon me hier unner sjo."}
{"id": "4595", "contents": "Kaunas (rusk un poolsk Kowno) lait in Litauen, in juu Provinz Kaunas. Deer woonje ungefeer 355.350 Moanskene (2008). Kaunas is dät politiske Säntrum fon juu Meente Kaunas. Kaunas Stääd"}
{"id": "4596", "contents": "Klaipėda (dt. Memel) is ne Stääd in Litauen mäd ungefeer 238.000 Ienwoonere (2008) un läit in dät Wääste fon dät Lound. Klaipėda is dät politiske Säntrum fon juu Meente Klaipėda. Klaipėda Stääd Commons: Klaipėda – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "460", "contents": "Riesheede af Fodderheede (Calluna vulgaris) blöit rosa mäd n saangenen Skimmer, sailden wiet, fon Juli bit leet in de Häärst un is bekoand as Immeheede. Ju woakst algemeen uur de ganse Foan un Soundgruunde wier et nit tou wäit is. Wan do Stäädljuude hier ap Besäik keemen, noomen se n goud Buund as Bloumenstruuk foar de Winter mee. Deer wuuden uk wul Bounere un Bäiseme uut moaked. Meräienheede is ju fienste Heedesoarte."}
{"id": "4601", "contents": "Gulfkriech betjut: Eersten Gulfkriech, n Kriech twiske Iran un Irak fon 1980 bit 1988 Twäiden Gulfkriech, n Kriech in 1990/91 twiske Irak un n Militäärkoalition mäd do Fereene Stoote as Upperstoot Trääden Gulfkriech, n Kriech in 2003 twiske Irak un n Militäärkoalition mäd do Fereene Stoote as Upperstoot, sjuch Irakkriech"}
{"id": "4604", "contents": "Dät Lound Wursten is ne historiske Londskup twiske Bremerhoawen un Cuxhoawen. Dät Lound Wursten häd sien fräiske Fraiegaid in dat Jier 1517 ferlädden. Bie dan Slacht fon 1517 is ju Foonedreegerske Tjede Peckes stuurwen. Sowät bit tou 1700 hääbe do Wurstfräisen deer noch (foar n Deel) Wurstfräisk baald. Deerätter wuuden dät Platdüütsk un foarallen dät Hoochdüütsk do Sproaken in dät Lound Wursten. Däälich heert disse historiske Londskup tou ju Samtgemeinde Land Wursten in dän Loundkring Cuxhoawen. Ju Samtgemeinde Land Wursten wuude an n 1. Meerte 1974 bilded un bestoant uut do soogen Meedglidsmeenten Cappel, Nordseebad Dorum, Midlum, Misselwarden, Mulsum, Padingbüttel un Nordseebad Wremen. Die Tourismus is fon groote Betjuudenge in dät Lound Wursten. In Wremen un Dorum rakt et Boanhoafhalten an ju Boansträkke Bremerhoawen-Cuxhoawen."}
{"id": "4606", "contents": "Dät Wurstfräiske (uk Wurtfräisk, Wortfräisk, Wurster Fräisk) waas n Dialäkt fon de Fräiske Sproake, ju der fermoudelk bit toun Ounfang fon dät 18. Jierhunnert in dät Lound Wursten, noudelk fon Bremerhoawen, boald wude. Dät heert mäd dät Harlingerfräiske, dät Wangeroogiske un moor uutstuurwene Dialäkte, juust as dät Seelterske tou ju Aastfräiske Sproake. Dät Lound Wursten heerde nit tou dät uursproangelke Siedlengsgebiet fon do Fräisen, wuud oaber in dät Middeloaler toulääst fon do kolonisierd un bildede ne oainständige Loundgemeende. In dät 15. Jierhunnert begon ju fräiske Sproake allerdings uuttoustierwen uum fon dät Läichsaksiske fertroangen tou wäiden. In dät Lound Wursten uurlieuwde et oawers wät laanger as in Aastfräislound. Ap Eende fon dät 17. Jierhunnert wuud ju Sproake in two Woudeliesten beskrieuwen, ju waas tou ju Tied oawers al bolde uutstuurwen. In dän eerste Haldeel fon dät 18. Jierhunnert is dät Fräiske in Wursten dan wäil gans uutstuurwen. Dät Wurstfräiske waas unner do germaniske Sproaken wät gans Besunneres: in fuul Ooldfräiske Woude ferswoont die Stamvokoal un bleeuw die oolde Flexionsvokoal beheelden. Die wuud sogoar tou n loangen Vokoal. So wuud biespilswiese dät ooldfräiske sunu \"Suun\" zu snuh. Dät rakt neen uur germaniske Sproake, in ju sowät foarkumt. In dät läichdüütske Dialäkt fon"}
{"id": "4609", "contents": "Die Upstalsboom waas in dät Middeloaler ne Thingstede bie Rahe, suudwäästelk fon Aurk. Fertreedere fon do Fräisen träfden sik deer in dät 13. un 14. Jierhunnert ap dän Täisdai ätter Pingster. Do Fertreedere koomen ut do Fräiske Soogen Seelounde. Bie dän Upstalsboom koomen do Fertreedere dan touhoope um Gjucht tou spreeeken un Besluute tou foatjen. Ieuwenske Gjucht un Besluute sunt uk Täkste uurlääwerd, do n Militärallianz twiske do unnerskeedelke Soogen Seelounde beskrieuwe. Bie ju Upstalsboomfersamlenge fon 1327 kreech Appingedam sien Stäädgjuchte. Dät Monumänt wät deer däälich stoant is deer in dät Jier 1833 deelsät. Do oolde Flintsteene sunt fon ne oolde oubreekene Säärke uut Aurk. Siet 2004 organisiert dät Friesisches Forum älk Jier ne Upstalsboomfersamlenge ap n Täisdai ätter Pingster. In dät Jier 2005 fierde die Fräiske Räid dät 50-jierige Jubileum fon dät Fräiske Manifest bie dän Upstalsboom. Ernst Andreas Friedrich: Wenn Steine reden könnten. Landbuch-Ferlach, Hannover 1989, ISBN 3-7842-0397-3 Pieter Gerbenzon: Apparaat voor de studie van Oudfries recht. Beoarbeidet fon Barendina S. Hempenius-van Dijk. 2 Beende. 1981. Gerhard Köbler: Lexikon der europäischen Rechtsgeschichte. München: C.H. Beck 1997, S. 593. Karl von Richthofen: Friesische Rechtsquellen. Reprint Uutgoave Berlin 1840, Uutgoave fon Karl Otto Johannes Theresius von Richthofen. Aalen: Scientia Ferlach"}
{"id": "461", "contents": "Bekoand sunt do flugge Ringe fon Saturn. Hier sunt do roat in ultra-violet, wier do noch fuul moor Unnerskeede apwiese."}
{"id": "4611", "contents": "Dät Glaanbäist is n regionaale Rasse fon't Bäist, ju in't ee'emaalige Hertsochduum Palts-Twobrääge tuchted wuuden is. Uursproangelk skäl dät in dät Hertsochduum Palts-Twobrääge roode Bäiste raat hääbe. Roode Bäiste-Rassen raate dät in Suuddüütsklound aleer oafte, toun Deel rakt dät do uk bit däälich noch. Man do Palts-Twobräägiske Bäiste wieren nit goud tuchted, dät skäl ree'äl Bullen raat hääbe, do juust so littik wieren as een suugend Koolich. Dät kon ünnerskeedelke Uurseeken hääbe: Intucht, läipe Selektion af läipe Ärneerenge. Fon ju Politik uut fersoachte me fon't aachttienste Jierhundert oun, dät troch Ienfierenge fon fraamde Bäiste, deerünner dät Simmendoaler Fläkfäi, on dät Limpurger Bäist, tou behieuwjen. Faarallen Hertsoch Christian IV. fon Palts-Twobrääge, die grooten Ienfloud uk ap ju Geskichte fon Hoangste-Rassen hiede, geen juun dät Probleem oun. Die Hertsoch heelt fräiske Bäiste on Simmendoaler Fläkfäi. Dät raate hie kostenloos af tou n gunstigen Pries an do Buuren ou. Faarallen dät Simmendoaler Fläkfäi hiede grooten Ienfloud ap do heemske roode Bäiste, wieruut dät Glaanbäist äntstuude. Touhoope mäd dät Glaanbäist äntstuude uum dän Tuunersbierich uk dät Tuunersbieriger Bäist. Do Tuunersbieriger Bäiste hieden oaber ieuwenske dät Simmendoaler Fläkfäi uk Bruunfäi ünner hiere Faaroolden, wieruut een swot Pigment resultierde, dät mongs uk noch fuul leeter aptried."}
{"id": "462", "contents": "Dät Rokoko äntstuud in Frankriek ätter Ludwig XIV., wierbie ju Fierelkhaid ärsät wuude truch spieleriske Oard in friskere Pastellfaawen, ljoacht Stukwierk, Rocaille, fergoulded Holtsnitwierk un Girlanden. Moalere: Antoine Watteau - François Boucher - Jean Fragonard... Jean-Honoré Fragonard, Die stilkene Oap (3. Fjoondel 18. Jh.) Antoine Watteau, Gersaints Loadenschild, Detail (1720) Stiftssäärke Ottobeuren Rocaille Kartusche"}
{"id": "463", "contents": "Dät Romaniske heert tou do Indogermaniske Sproaken. Romaniske Sproaken sunt: Latiensk Italieensk Frantsöösk Katalanisk Ladinisk Furlanisk Korsisk ‎Emilianisk Spoanisk Aranesisk Aragonesisk Llionesisk Oksitanisk Portugiesisk Mirandesisk Räto-Romanisk Rumänisk Arumänisk"}
{"id": "464", "contents": "Ju Romantik is een stilistiske Epoche in do Kunste, ju in dät Eende fon't 18. Jierhunnert äntstuude. In ju Literatuur waas dät al in ju Midde fon dät 19. Jierhunnert foarbie, in ju Moalerkunst in dät Eende fon dät 19. Jierhunnert un in ju Musik eerste in dän Begin fon dät 20. Jierhunnert. Wilst sik aleer do Kunstlere sänt ju Renaissance in Foarm un Inhoold moor un moor an do \"klassiske\" Foarbielden uut dät Oalerdum orientierd hieden, wuden do in ju Romantik minner wichtich: do Romantikere wüülen dät Ideoal fon een fräie un aaluumfoatjende Kunst naier kuume. Dät oolde Griechenlound un dät oolde Room stuuden nit moor in dän Middelpunkt, do Romantikere belooken sik maast ap aal hiere oaine Lounde, wiertruch monken uur Soagen un Mythen uut dät Middeloaler wier aplieuwden. Fääre is ju Romantik bekoand deerfoar, dät ju dät natüürelke oafter in aan uurnatüürelken Skien sjucht. Koolkklippen ap Rügen fon Caspar David Friedrich, 1830. Do Oolden fon dän Kunstler fon Philipp Otto Runge, 1806."}
{"id": "465", "contents": "Roomelse (Düütsk Ramsloh af Saterland-Ramsloh) is n Täärp in Seelterlound un mäd soowät 4600 Ienwoonere dät grootste Täärp fon ju Meente. Tou Roomelse heere do Buurskuppe Hollen, Hollenerfoan mäd Hollebierich, Roomelse-Aast, Hollenbround, un Roomelse-Wääst mäd Hoogebierich, Häärst un Raake. Die Noome Roomelse kuud häärkuume fon Ooldfräisk *Rames-la mäd as Gruundwoud (twäide Lid) la, Hoochdüütsk Loh ' Woold af eepene Steede deeroun', wät in fuul Noomen apträt. Tou ferglieken is dät an uur Steeden foarkuumende Ramsel, Ramslo, Ramelsloh. As Bestimmengswoud is tou ferglieken dät Middelläichdüütske ramese, remese ' Bärenlauch/ Allium Ursinum' af hraban, hramn ' Rabe' (die Fuugel af n Persoonennoome). Also ' Woold mäd Boarenlook af Roawen'. Roomelse lait midde in Seelterlound. Truch Roomelse fljut ju Seelter Äi un die Seelter-Äi-Paad lapt truch dät Täärp. Roomelse waas bit tou 1974 ne oaine Meente, nu häd deer die Meenteräid sin Sit. Bie ju Gebietsreform fon 1974 wuude Skäddel un Seedelsbierich mäd do Meenten Roomelse un Strukelje tou ju Meente Seelterlound touhoopefoatet. In Roomelse stoant dät Räidhuus fon ju Meente Seelterlound. Der skäl al foar 1657 ne Skoule in Roomelse weesen hääbe. In 1614 wäd fon evangeelske Pestoore ätter dät Amt in Kloppenbuurich begjucht, dät in Roomelse do Bäidene Unnergjucht hääbe mouten."}
{"id": "466", "contents": "Rumänien is n Lound in (ätter ferskeedene Definitione) Middel- af Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Bukarest un die Präsident fon ju Republik is sänt 2014 Klaus Werner Johannis, die tou ju düütsksproakige Minnerhaid fon do Siebenbürger Saksen heert (Stound: 2015). Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Moldoveanu (2,544 m). Ju grootste Äi fon Rumänien is die Donau. Rumänien wäd begränsed fon: Ukraine in dät Noude, Moldawien in dät Noud-Aaste, Bulgarien in dät Suude, Serbien in dat Suud- Wääste. Ungarn in dat Wääste. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $11.100 in 2007. In 2007 waas 7,9% fon ju ganse Wirtskup Buuräi, 35,6% Industrie un 56,5% Tjoonste."}
{"id": "4662", "contents": "Navajo (Uk: Navaho, Oainbeteekenge: Diné bizaad) is mäd 150.000 Baalere ju grootste Indioanersproake in do USA. Man dät rakt een Äntwikkelenge, ju uus wiest, dät düsse Sproake fielicht uk bolde betroued is: Die Andeel fon rien ängelsk-sproakige Bäidene (fieuw bit soogentien Jiere oold) is twiske 1980 un 2000 fon 11,8 % ap 48,7 % woaksen. Unner dän Twäide Waareldkriech wuud ju Sproake bruukt as Kode in dän Pazifikkriech truch Navajo-Kodespreekere uum stilkene militäre Begjuchte uur dät Radio tou seenden. Dät hied dän Foardeel, dät dät n gjucht gaue Methode foar ferslöätelde Kommunikation waas. Ju Kode is sieläärge nit fon do Japaner breeken wuuden. Na-Dené-Sproaken Eyat-Athapaskiske Sproaken Athapaskiske Sproaken Apache-Sproaken Navajo Wikipedia in Navajo, juust gratter as uuse."}
{"id": "4663", "contents": "Interlingue, nit tou ferwikseljen mäd Interlingua, is een kunstelke Toal, man ju is ful minner bekoand as Esperanto, Ido, Interlingua un Volapük. Die Toacht, die ju Toal Interlingue tou Gruunde lait, is, dät me Woude nimt, do in masse fon do wäästelke Toale (Europa, Amerikoa uas.) äänelk sunt un ju Toal deeruum foar Europäere un Amerikoanere eenfach tou ferstounden moaket. Uumdät sik dät uurspröängelk foar allen ap dät Wääste gruundet, hiet dät uurspröängelk Occidental. Man dät wude uumebenaamd un deer wäd nu argumentierd, dät dät uk foar Ljuude uut dät Aaste eenfach tou leeren is, uumdät stuurere Woude maast an eenfache Woude uut dän Gruundwoudskats anliend sunt. Uumdät do Woude, do in ju Wäästelke Waareld aalmeen ferstoundelk sunt, maast Lienwoude uut dät Latienske sunt, sjucht Interligue nit ful uurs uut as een romoanske Toal. Die Ätterdeel fon Interlingue is, as bie aal düsse bewisd eenfache ärfuunene Toale, dät me deer neen goude Riemsele (un aal sowät) fon moakje kon, uumdät dät aal eenfach tou steril is. Kajš, Jan Amos (1938) Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst. Podobský, Jaroslav (1935/1947) Li astres del Verne. Costalago, Vicente (2021) Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas. Costalago, Vicente (2021) Antologie"}
{"id": "4665", "contents": "Do Färöer sunt ne Ailoundgruppe in dän Noudatlantik, twiske dät Fereeniged Köönichriek, Norwegen un Ieslound. Touhoope sunt do Ailounde n autonoom Gebiet fon Dänemark. Haudstääd is Tórshavn. Do Färöer bestounde uut 18 Ailounde, deerfon sunt 17 bewoond mäd n Ienwoonertaal fon 48.856 (2009). Do Faeröer sunt siet dät 9.Jierhunnert fon Norwegen häär besiedeld wuuden. In dät 11. Jierhunnert wuuden do Ailounde Besit fon dän norwegiske Köönich. As Norwegen sälwen Deel fon Dänemark wuuden, koomen do Faeröer uk unner ju deenske Kroune. Ätters is dät so blieuwen, uk ätter dät Norwgeen eerste sweedisk un leeter oainständich wuude. In dät Jier 1948 kreegen do Ailounde wiedgungende Sälwenferwaltenge. Do Faeröer heere nit tou ju Europäiske Union. Muugelk sunt dät do Färöer Ailounde weesen do aal touhoope in dät 17. un 18. Jierhunnert as een Ailound mäd Noome Frislân oubielded wieren ap Seekoarten. Man die Ferbeend mäd Fräislound is noch nit düütelk. Die hoochste Bierich fon ju Inselgruppe is Slættaratindur mäd 882 Meter. Dät rakt 18 Ailounde, wierfon 17 bewoond sunt. Dät grootste Ailound Streymoy is uur ne Brääch ferbuunen mäd dät twäidegrootste, Eysturoy. Do 17 bewoonde Ailounde sunt: Dät achtiende uunbewoonde Ailound is Lítla Dímun. Ap aal do Ailounde woonje mädnunner sun 48.000"}
{"id": "4666", "contents": "Tórshavn is ju Haudstääd fon do Färöer. Deer woonje uungefeer 20.000 Moanskene (2009). In Tórshavn rakt et n litje Universität."}
{"id": "4669", "contents": "Dät Färöiske is ju Sproake fon do Färöer-Ailounde un wäd fon uungefeer 44.000 Moanskene baald. Germaniske Sproaken Noudgermaniske Sproaken Ailoundskandinaviske Sproaken (wier uk Iesloundsk un dät uutstuurwene Norn tou heere) Färöisk websters-online-dictionary.org Faroese-English (Online-Woudebouk Färöisk-Ängelsk) Føroysk orðabók (dät färöisk-färöiske Woudebouk fon 1998 online)"}
{"id": "467", "contents": "Ruslound is n Lound in Aasteuropa un Noudasien. Sowjetunion Ruslounddüütske"}
{"id": "468", "contents": "Ruumtefoart is aal ju moanskelke Aktivität buute dän Planet Äide. Fertälstere uur Moanskene do ju Äide ferläite, toun Biespil ätter ju Moune raisje, sunt gans oold. Nit dät ooldste, man fielicht daach dät bekoandste Fertälster is Raise ätter de Moune fon Jules Verne. Man al Minssen rakt 1845 n seelter Fertälster uur \"Die Knächt die in de Moune weesen waas\". Apollo 11 Europäiske Ruumtefoartorganisation ESA ISS NASA Ruumtestation Ruumtefierder Space Shuttle Ruumtefeer"}
{"id": "4688", "contents": "Sweedisk is een Toal, ju fon uungefeer 10 Millionen Moanskene boald wäd. Sowät 8,5 Millionen Moanskene hääbe dät Sweediske as Määmesproake, deerfon woonje 8 Millionen in Sweeden un 290.000 as sweediske Minnerhaid in Finlound (5,5 % fon ju Befoulkenge). Ju autonome Ailoundgruppe Åland is ju eensige offiziell eensproakige Region in dät uurs twosproakige Finlound: Hier wäd bloot Sweedisk boald, un Finsk is in do Skoulen bloot n Woalfäk (man Ängelsk is Plichtfäk). Germaniske Sproaken Skandinaviske af Noudgermaniske Sproaken Fäästloundskandinaviske Sproaken Sweedisk"}
{"id": "469", "contents": "Rääske (Juncus, dt. Binsen) is mäd 14 Soarten fertreeden un woakst bie uus am maasten in läige Weeden, ap e Foan un ap Sound-Gruunde. Ju Rääske is n läip Jood un fernäilt de Weeden. Wan se de Weeden nit unnerkriege skäl, mout man al twäie mjo in de Suumer. Uk wäide wul do Wuttelpolstere bie stäärken Froast mäd Kainit bestraid; uk do junge Plonten mäd n spitsen Spoade utsteete is n goud Middel. Bruuke kon man de Rääsken nit mäd Uutnoame fon do loange Sumprääsken foar Stoulebienderäi. Fermeerjen kumt truch Säid. Man duur neen Säid riep wäide läite. Oksenbrink (Juncus squarrosus)"}
{"id": "4690", "contents": "Unner ju Fräiske Fräiegaid, in dät leete Middeloaler, wieren do fräiske Lounde heerenloos. Formel hieden do Fräisen bloot dän Kaiser fon dät Hillige Roomske Riek buppe sik. Ju Region Wääst-Fräislound, dät Däälich in ju Provinz Noud-Hollound lait, waas bit tou 1297 fräi. Disse Region heerde nit tou dän Upstalsboombuund. Uum dät Jier 1300 uumfoatede do fräiske Lounde 27 Provinze von dät Noudwääste fon do Niederlounde uur Aast-Fräislound bit dät Lound Wursten noudelk fon Bremerhoawen tou. Ätter ju Legende skälle do Fräisen dät Gjucht fon Karl III. fon dät Frankenriek kriegen hääbe. Upstalsboom"}
{"id": "470", "contents": "S. Ahlrichs waas Koaster in Strukelje. Wierke: Die ferläddene Suun, 1812. Ätter ju Utgoawe fon M.C. Fort, Oldenburger Münsterland 1988, S. 25-33. Numerierd ätter Satse."}
{"id": "4701", "contents": "Buurenroat (Landwirtschaftsrat) Heinrich Schulte (bädden 1875, Elisabethfeen) waas Buuräikoaster in Ait. Hie häd fuul schrieuwen uur Seelterlound un wät deer uumetou lait. In Ait is ätter him ju Heinrich-Schulte-Straße naamd. Führer durch das Amt Friesoythe. Barßel i. O. [1928] Die Besiedelung des Amtes Friesoythe, Friesoythe 1930. [fielicht] Friesoythe in vergangenen Zeiten, Friesoythe 1930. Die Urpfarre Oyte und Gemeinde Altenoythe, Friesoythe 1974. (Original 1948) Alte Mühlen im Saterlande und in Markhausen. Volkstum und Landschaft 1951, Nr.11, S. 12-13. Das Saterland als friesisches Land. Heimatblätter, Beilage zur oldenburgischen Volkszeitung 33-40 (1952-1959). Mädnunner 41 Siden, hier anfierd as Side 1-41. Friesoythe, Die Stadt der Hansa. Als Manuskript abgezogen, Friesoythe 1969. H. Schulte, Das Kirchspiel Markhausen. Markhausen 1973. Mäd Anhang Mar A. Das Saterland, ein Land der Friesen. Roomelse 1979 (Schulzentrum Saterland). Fjauer Deele touhoope buunen: Ds1 (Grenzen, Besiedlung), Ds2 (Markenteilung), Ds3 (Dorfregister des Saterlandes), Ds4 (Die Johanniterkommende Bokelesch). Barßel an den Waterstrom, Barßel 1981 (Bürgerverein). Sunner Jier Deutung der saterländischen Flurnamen. Hondschrift. Stadtarchiv Friesoythe. Berufsbildenden Schulen Friesoythe Gemeinde Saterland Heimatbund für das Oldenburger Münsterland"}
{"id": "4702", "contents": "Wilhelm Awick (litje Wülm) hied n Skougeschäft in Skäddel. Hie waas die eerste Boas fon dän oolde Seelterbuund un aan fon do Tweelwe. Wilhelm Awick waas bädden dän 13. Januoar 1883 in Skäddel. As Toank foar sien Wierk foar dät Seelterfräiske is ju Saterstraße in Skäddel, wier hie uk woonde, ätter him naamd."}
{"id": "4703", "contents": "Wilhelm Awick-Meyer af Meyer-Awick (Bäätholt), bädden 12.5.1902, stuurwen ap sien 81. Gebuursdai ap n 12.5.1983, waas Buur. Hie waas fon 1.10.1946 - 4.4.1961 Burgermäster fon Skäddel."}
{"id": "471", "contents": "Dät Saarlound is n Buundeslound in dät Suudwääste fon Düütsklound. Dät Buundeslound häd ne Uurfläche fon 2,569.69 km² un häd 989,035 Ienwoonere. Die Haudstääd is Saarbrücken. Dät Saarlound wäd begränsed fon Luxembuurich in dät Noudwääste, fon Frankriek in dät Suudwääste un fon dät düütske Buundeslound Rhienlound-Pfalz in dät Noude un Aaste. Die hoochste Punkt is die Dollbierich (695,4 m), noudelk fon Nonnweiler. Et rakt säks Loundkringe: Merzig-Wadern Neunkirchen Stadverband Saarbrücken (Stadtverband Saarbrücken) Saarlouis Saarpfalz-Kreis Sankt Wendel 1945-1946: Hans Neureuther 1946-1947: Erwin Müller 1947-1955: Johannes Hoffmann (CVP) 1955-1956: Heinrich Welsch (n/p) 1956-1957: Hubert Ney (CDU) 1957-1959: Egon Reinert (CDU) 1959-1979: Franz Josef Röder (CDU) 1979: Werner Klumpp (FDP) 1979-1985: Werner Zeyer (CDU) 1985-1998: Oskar Lafontaine (SPD) 1998-1999: Reinhard Klimmt (SPD) 1999-2011: Peter Müller (CDU) 2011-däälich: Annegret Kramp-Karrenbauer (CDU) www.saarland.de"}
{"id": "472", "contents": "Ju Sapir-Whorf Hypothese (uk wäil linguistiske Relativität naamd) kwäd, dät ju Woarniemenge un ju Foarstaalenge fon ju Wuudelkaid gjucht ouhongjen däd fon ju Sproake, uur ju wäl ferföiget. So skällen ljoachtblau un dunkerblau fon uus as Variante fon een Faawe woarnuumen wäide, wüült do foar Russen, do der foar ljoachtblau n gans uur Woud hääbe (goluboj) as foar dunkerblau (sinij), bee juust so gans ferskeeden sunt as rood un rosa foar uus. Ju Hypothese häd hieren Noome fon do Amerikoanske Sproakkundigen Edward Sapir un Benjamin Lee Whorf. Die Moanske organisiert sien Wuudelkaid middels Sproake. Ju Sproake is oawers kulturell bestimd, wiertruch in ferskeedene Kultuuren ferskeedene Interpretatione äntstounde konnen fon jusälge Seeke. Ju wichtichste Foulge fon disse Hypothese is die linguistiske Relativistismus, uk wäil Determinismus naamd. Die linguistiske Relativistismus twieuwelt an ne algemeene Sproaktheorie un poniert, dät ju Sproake niks uurs is as ne Waareldvision, ju ju moanskelke Ämpfiendenge fon ju Wuudelkaid Gestalt rakt. Ju soziale un kulturelle Uumwaareld, wieroun me apwoaksen däd un ju der as fielicht wichtichste Määrkmoal hiere oaine Sproake fääre rakt, ju is so dät me nit instande weese skuul uur Sproaken gans tou ferstounden sunner gans aptougungen in ju Kultuur. Uum ju Theorie tou unnerstutsjen, ferbroachte"}
{"id": "473", "contents": "Die säkste Planet Saturn (Symbol: ) is 197 Milionen Mielen fon de Sunne oawe, bruukt 29 Jier un 4 Mounde ap sien loange Raise uum de Sunne; hie is hoolich so groot as Jupiter. Bekoand sunt do flugge Ringe fon Saturn."}
{"id": "4730", "contents": "Die litje Prins is ju Seelter Uursättenge fon dät frantsööske Bäidensbouk \"Le Petit Prince\" fon Antoine de Saint-Exupéry (New York, 1943). Hier aan litjen Tekst fon dän Skrieuwer: Säks Jiere waas iek oold. Do kreech iek moal een Bouk uur dän Urwald tou foatjen. Dät hiede ju Uurskrift: Weere Fertälster. Un deeroun foont iek een froaie Bielde. Dät stoalde een Riesenschlange deer, wo ju een Wüülddiert in’t Geheel ferslook un deerbie rukhoalsede. Iek hääbe ju Bielde hier foar die oumoalt. Binne in düt Bouk stuud: „Boa rukhoalsed hiere Fangst ap eenmoal deel. Ätterdäm kon sik sun Boa nit moor röögje. Dan släpt ju säks Mounde, un in düsse Tied wät die Fangst ferknuused.” Iek hääbe domoals ful ättertoacht uur dän Dschungel un wät me deer binne nit alles belieuwje kon. Iek hääbe dan uk mäd’n Faawpänne ju allereerste Bielde in mien Lieuwend moalt. […] Iek moaste mien Mästerwierk dan uk fluks do grooten Ljude wiesje un hääbe altied fräiged, of jo uk boang sunt foar mien Bielde. Die Foaks kwäd tou dän Prins: Hier is mien Stilkenhaid. Dät is gans eenfach.Man sjucht bloot mäd dät Haat goud. Dät Upperste is foar do Ogene nit tou sjoon. Dät Bouk is uursät"}
{"id": "4733", "contents": "Ju Weser is ne Äi in dät Noudwääste fon Düütsklound un fljut truch Aast-Fräislound. Ju Weser Äi begint bie Hannoversch Münden, ap dät Steede weer do Fulda un Werra touhoope kuume. Ju Äi fljut truch do Deelstoate Hessen, Noudrhien-Wäästfoalen, Läichsaksen un Bremen ätter ju Noudsee wai."}
{"id": "4734", "contents": "Tuusterpäiter is n Bäidensbouk fon Heinrich Hoffmann uut dät Jier 1845, dät fon Margaretha Grosser in dät Seelterske uursät wuuden is. Dät is n Bouk mäd pläsierdelke Dööntjene un snurrige Bielden. Die \"Struwwelpeter\" is al in 130 Sproaken uursät wuuden un is in 2010 uk ätter dät Wäästfräiske as \"Smoarge Piter\" uursät fon Jacobus Quiryn Smink un ätter dät Noudfräiske (Sölring) as \"Tuusipetji\" fon Kai Klint. Heinrich Hoffmann kuud seküür dät Seelterfräiske nit ferstounde, man dät is ountouniemen, dät hie mäd disse Uursättenge gans bliede weesen waas, so as mäd ju Uursättenge in uur Sproaken. Un seküür hiede hie dän Tuusterpäiter in ju internationoale Struwwelpeter-Familje wäilkuumen heeten un ju Uursätterske, Gretchen Grosser, ju dän Tuusterpäiter mäd hiere oaine Kompetenz un Riekdom an Ideen een näie seelterske Identitäit roat häd, foar dät flugge Wierk beglukwonsked. Tuusterpäiter ap ju Websiede fon dän Ferlach Edition Tintenfass ISBN 978-3-937467-82-5 Die wäästfräiske \"Smoarge Piter\" is touhope moaked fon dän Ferlach Edition Tintenfaß un dän Ferlach Hispel in Wiuwert, 32 siden, 2010, ISBN 978-3-937467-83-2 Uutgoawe in Hollound: Hispel, Terp 31, 8637 VH Wiuwert, ISBN 978-90-74516-11-2 Die wäästfräiske \"Smoarge Piter\" ap ju Webstee fon Jacobus Quiryn Smink Die noudfräiske (Sölring) \"Tuusipetji\" \"Struwwelpeter\" in uur Sproaken \"Tuusterpäiter\" in"}
{"id": "4735", "contents": "Aastfräislound is dän Deel fon Aast-Fräislound, die der fröier unner ju Heerskup fon do Cirksena's stuud. HRR = Hillige Roomske Riek, Gr./Fd. = Groafskup/Furstendum, Prs. = Prüüsen, Fr. = Frantsööske Tied, Hann. = Hannover, Lsk. = Läichsaksen Aastfräislound uumfoatet däälich do naiste Kringe: Aurk Lier Oamde Wittmund"}
{"id": "474", "contents": "Hier unner stounde Symbole af Skaltteekene fon ferskeedene elektriske Bauelemente. Do bruukt me in fereenfachte Teekengen - do sonaamde Skaltbielden - fon elektroniske Apparoate."}
{"id": "4740", "contents": "Buutere wäd moaked fon Room fon Molk. Deertou kumt di Room in ne Säddene, dät is n Oard Fät, wieroun n Stamper mäd Goate (die Pulst) ap un deel bewääged wäd. [Buutere wuud fröier in Seelterlound fon Wieuwljuude so moaked:] Ju Molk, ju drooget me in n Roompot soloange, dät me sofuul häd, as me säddenje wol. Dan mout me ju Molk soloange stounde läite, dät se suur is un scheeten, dan kon me se säddenje. Is dät Suumerdai, dan kon me se so koold säddenje, is dät Winterdai, dan mout der heet Woater in de Säddene, uurs kon man dät nit touhoope kriege. Häd me dan n Sät säddend, dan foatet dät oun tou schiffen, deerbie kon me sjo, of dät buuterje wol. Wan me dan n Sätje wier säddent, dan kumt der Buutere ap de Molk. Dan mout me noch ieuwkes säddenje, dät ju Buutere in een Stuk kumt, dät hat ‘touhoope’. Dan kriege do Wieuwljuude n holtenen Näp häär un n holtene Lätse, deer kriege se ju Buutere mäd uut de Säddene in dän Näp. Dan mout ju Buutere truchmoaked wäide un hiered, un dan mout der Soalt oun. Dan wäd se in n ounsjoonelk Stuk moaked"}
{"id": "4741", "contents": "Ju Molkeräi is ne Fabrik tou Beoarbaidenge fon Molk tou Produkte as Buutere, Sies un däälich noch sofuul moor. In Seelterlound wuud 1902 ne Molkeräi baud in Skäddel (Heese 124, 394). Düsse Janßen, dät was Lümke Wülm. Dät was en gouden klouken Käärl un uk n goudmööidigen Käärl. Di hied dän Binoome fon \"Egyptische Josef\" un di häd n Masse foar t Tärp Schäddel däin. Hi häd uk n Molkeräi deerwai baut, dät häd hi ap sien Loundstük apsät. Un doo hied hi deer je n Maierist oane, di hiet Olliges, un di Olliges di koom fon Äästerweede. Se20S. Ju Skäddeler Molkeräi stuud stump ieuwenske ju oolde Buurensteede fon Egeers aan n litjen Wai, die däälich \"Alter Postweg\" naamd is. Leeter roate dät ju Libby Molkeräi midde in Seelterlound (Ls108, 1955). Ju stuud aastersiede Sträite twiske Roomelse un Hollen, juust ieuwen uur dän Iersenboan ap Noune Tuun. (St3:4:7-8, 1968). Dät wier an ju Hauptsträite ap ju Steede wier so'n 20 Jiere die \"Combi-Markt\" stuud, där wier nu ju Firma \"Heizungsbau Drees\" is. Fröier stuud där uk suudelk Boukeläsk ne Molkeräi. Do Seelter Molkeräien sünt nu al loang oubreken. Där is niks moor fon tou sjoon. Lieste fon do Seelter Roupnoomen"}
{"id": "4748", "contents": "Aarhus is ne Stääd ap dät Fäästlound fon Dänemark in ju Region Midtjylland. Ju Stääd häd 256.018 Ienwoonere (Januoar 2013), deermäd is Aarhus ju twäidgrootste Stääd fon Dänemark un ju grootste Stääd fon Jutlound. Ju Stääd häd siet 1928 ne Universität, fuulsiedige Industrie un n Seehoawen in dät Kattegat. Die regionoale Luchthoawen Aarhus befint sik in Tirstrup, uungefeer 36 km fon Aarhus. Aarhus is Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2017."}
{"id": "4749", "contents": "Århus Kommune is een deenske Meente in't Aaste fon ju Region Midtjylland. Ju Meente häd een Flakte fon 467,70 km² un tält 340.421 Ienwoonere (Stound: 1. Januoar 2018). Die Sit fon ju Ferwaltenge is in Århus (of Aarhus), ju grootste Stääd fon ju Meente. Århus Kommune wuude in ju Ferwaltengs-Reform fon 1970 bielded un heerde tou dät Århus Amt. Ju Kommune bleeuw bie ju Ferwaltengsreform 2007 ärheelden. Ju Kommune äntstuude truch dän Touhoopesluut fon ju Stääd Århus mäd do Lound-Meenten Beder-Malling, Borum-Lyngby, Brabrand-Sdr. Årslev, Elev, Elsted, Harlev-Framlev, Hasle, Hjortshøj-Egå, Holme-Tranbjerg, Mårslet, Ormslev-Kolt, Sabro-Fårup, Tilst-Kasted, Todbjerg-Mejlby, Trige, Solbjerg, Vejlby-Risskov, Viby un Åby juust so as Deele fon do Säspele Skødstrup un Vitved."}
{"id": "475", "contents": "Mäd Skienlood wäd ju resultierjende Vektor uut Sweerkraft un Fluchtkraft bie Bewäägenge beteekend. Dät Skienlood lät sik graphisk truch n Krafteparallelogram deerstaale. Truch ju Sweerkraft, uk Gravitation naamd, erfäärt älken Körper ap ju Äide ne ätter unnern, toun Äidmiddelpunkt gjuchtede Akzeleration. Ju Grööte fon disse Akzeleration is konstant. Ju bedrächt 9,81 m/s² un wäd as 1 g beteekent. In dän Rauetoustand is ju Gjuchte fon dät Skienlood mäd ju Gjuchte fon ju Sweerkraft (Gewichtskraft) identisk un wiest dan toun Äidmiddelpunkt. Uurs ferhaalt et sik bie ju Kurvenakzeleration. Die Motorräädfierder in ju ieuwenskestoundende Bielde mout sik, uum im Gliekgewicht tou blieuwen, bie dät Truchfieren fon ju Kurve äntspreekend dät Skienlood \"in ju Kurve lääse\". Äänelks jält foar n Flieger, die der ne koordinierde Kurve fljooge skäl. Dät Meetinstrument in dän Flieger is hierfoar ju Kuugellibelle. Bie ne koordinierd floaine Kurve määrkt me in dän Flieger buute eventuell n haageren Anpräsdruk niks. Deeruum mout die Pilot unner Instrumentenflugbedingungen do Instrumente tou Hälpe nieme. Kuugellibelle Balancierje Skeeuwloage WPF Radfahren von Sigi Krumholz Richtige Kurventechnik beim Motorradfahren"}
{"id": "4754", "contents": "Birmingham is ju twäidgrootste Stääd in Änglound un dät Fereeniged Köönichriek. 1550: 1.500 1650: 5.000 1750: 24.000 1800: 80.000 1900: 522.800 1981: 1.013.431 2002: 990.000 2005: 1.001.200 2009: 1.012.010"}
{"id": "4755", "contents": "Ne Universität is ne Institution, wier me wietenskuppelk Unnergjucht foulgje kon, un wier Foarskenge moaked wäd. Universitäte kon me beskrieuwe as Hoochskoulen mäd Promotionsgjucht, man do Universitäten unnerskeede sik maast uk truch n breeden Fächerkanon. Typisk sunt do klassiske, al in dät Middeloaler ienfierde Fakultäten foar Philosophie, Medizin, Theologie un Gjuchtswietenskuppe. Deertou kuume do Natuurwietenskuppe, Mathematik, Wirtskaftswietenskuppe, Sozioalwietenskuppe un uur Oarbaidsgebiete. Fon aal do hüütige Universitäte, is ju Universität Bologna ju ooldeste Universität (1088). Deerätter wuude ju Universität Oxford uum dät Jier 1170 gruunded. Ju Universität Groningen is ju ooldeste Universität in do fräiske Lounde un is fon Ubbo Emmius in dät Jier 1614 gruunded. Ju Universität Heidelberg is 1386 gruunded wuuden, ju Universität Tübingen 1477. In do Jiere 1487-1489 wieren fjauer Seelterfräisen bie ju Universität Rostock mäldet, ju 1419 gruunded wuuden waas. Commons: University – Mediendoatäie Universities Worldwide Lieste fon Universitäte uur ju ganse Waareld"}
{"id": "476", "contents": "Ju Skoanelke hat uk Skandebloume, Skandele af Roagebloume. Ju woakst in dät Koarel. Noa, ju woakst inne Roage. Do hääbe wie fröier so jädden plukked, un do Buuren wuden dul ap uus, uumdät wie altied fääre in dät Fäild geenen sunt, uumdät wie meenden, wie fiende immer noch fluggere Bloumen. So wude die Roage platttrappeld."}
{"id": "4760", "contents": "Dät rakt ferscheedene Soarten fon Woude: Dät Geslächtswoud (die Artikkel) rakt dät grammatiske Geslächt un bestimt dät Haudwoud. Dät Haudwoud (Substantiv) beteekent n Ding af Begrip. Dät Biewoud (Adjektiv) beschrift, definiert of begränset n Hauptwoud. Dät Foarwoud kon insteede fon n Haudwoud stounde un ferwiest deer dan ätter. Dät Taalwoud (Numerale) rakt dän Taal of ju Rangoardnenge. Dät Uumstandswoud (Adverb) beteekent n Tiedwoud naier. Dät Ferhooldniswoud (ju Präposition) beteekent dät Ferhooldnis twiske Hauptwoude usw. Dät Biendewoud (ju Konjunktion) ferbint two Woude of Satse. Dät Tiedwoud (Verb) beteekent ne Honnelenge, Toustand of Prozess. Silwe"}
{"id": "4762", "contents": "Dät Geslächtswoud (die Artikkel) rakt dät grammatiske Geslächt un bestimt dät Haudwoud. Dät rakt in ju seelter Sproake ferscheedene Artikkele, je ätter Bestimdhaid, Taal, Geslächt un Fal. Do sunt maast uut dät Ooldfräiske (afr.) outouleeden. Die 2. Fal is maast ärsät fon Konstruktione mäd fon usw. .* Wan dät sik honnelt uum bekoande Seeken, t.B. Die Mon slacht dän Huund mäd de Knäppel. Hier häd sik also dät afr. thā truchsät un uurs in 3. un 4. Fal afr. thene! Die 2. Fal is ferswuunen bit ap eenige Uutdrukke (oukuuted tou s in säiwens). . * t.B. ju Kuu is in de Weede. Also uk hier wäil dät afr. thā un uurs in aal Falle afr. thiu. Die 2. Fal säilden, as in Tied der Nood. afr. thā(m) is hier bloot in Räste bewoard blieuwen, as t.B. in de Huus. Hier äntstamt do luudgesätselk afr. thā. Die 2. Fal is ferswuunen bit ap eenige Uutdrukke (t.B. eenes Deeges). Woudoard"}
{"id": "4767", "contents": "Sköäweljen (dt. Schlittschuh laufen, eng. to skate, fra. patiner, nl. schaatsen, nfr. schure, wfr. reedride) is sik uur dät Ies foutbewäägje ap n Oard Gliedstukke, do Sköäwele. Fröier wieren do Nieden in Seelterlound in de Winter unner Woater, un wan et dan froos, dan roate et groote Flächen mäd Sköäwelies. Oold un jung un ju ganse Skouljuugend wieren ap de Sköäwele. Dät waas n Fergnöigen, Roupen un Sjungen, so loange jo sjo kuuden. Bie Mounskien wuud et leet bit älk fergnöigd un wuurich ätter Huus geen. So geen dät alle Deege so loange dät Ies noch heelt. Älk kuud sköäwelje. Litje Bäidene leerden dät bääte n Stoul. Älk moaste sköäweljen leere. Do nit wüülen, wuuden fon do Oolden twongen, dan do nit sköäwelje kuuden, goolten as Sunnerlinge. Domoals roate et uk noch strommere Wintere as nu. Do bääste Sköäweler moakeden Tuuren ap de Seelter Äi un ju Leda ätter Lier un hoalden deer Weere häär. So wäd noch fertäld fon Oaltje Beernd. Hie waas an t Broodboaken un hied do Broode al kloor foarmd, as Antje him fertälde, dät jo goarneen Soalt moor bie do Koopljuude kriege kuuden un wüülen uutenemäiden sloachtje. ,,Dan stik dät Fjuur in de Ougend man"}
{"id": "4769", "contents": "Dät Wit fon't Minimum kwäd, dät sik dät Woaksduum fon Plonten aaltied ätter dän litsten Woaksduumsfaktor orientiert. Staale wie uus foar, dät in n Boudem tou min Stikstof, tou min Woater un tou min Koolestof oane is. Woater is minner deer as Stikstof, un fon n Koolestof rakt dät noch uk noch tou min, man fon doo tjo ap maaste. Nu kooped sik die Buur Stikstofmjuks, deeruum dät je tou min Stikstof in dän Boudem is. Hie mjuksed deermäd sin Fäild, man die Aaren blift juust so littik as in't lääste Jier. Hiede hie deerjuun geeten, dan hiede hie leeter n gratteren Aaren kreegen. Me skuul also aaltied dät fermoorje, wät ap minste in dän Boudem is. Wan du moor Stikstof hääst, un juust so min Woater as in't foaren, brangt dät die heel un aal niks. Waas deerjuun moor Woater as Stikstof in n Boudem, so brangt dät die niks, tou jooten, dan moast du mäd Stikstof mjuksje. Eerste, wan die littste Woaksduumsfaktor fergratterd is un nit moor die litste, dan kon die Buur fääregunge un wier dän litsten ferbeeterje."}
{"id": "478", "contents": "Skäddel (oolde Skrieuwwiese: Schäddel) is n Täärp in dät Seelterlound mäd 2442 Ienwoonere (2006). Skäddel waas fröier dät maast suudelke Täärp fon Seelterlound, eer in'n Begin fon't 19. Jierhunnert ju Buurskup Seeidelsbierich äntstuude, ju sik gau tou een groot Täärp äntwikkelde. Tou Skäddel heere do Buurskuppe Bäätholt, Heeselbierich, Näiwal, Loanghoarst, Knülke un Skäddelerdom. Tou dän Noome Skäddel is tou ferglieken dät alleweegense foarkuumende Scharrel, Scharlo mäd Gruundwoud (twäide Lid) la, Hoochdüütsk Loh ' Woold af eepene Steede deeroun', wät in fuul Noomen apträt. As Bestimmengswoud is tou ferglieken dät Ooldhoochdüütske scar 'Plouchscheede', Iesloundsk sker 'Klippe'. Dät kon waiwiese ap ne staile Kaante so as bie Skäddel dät uur 6 m. hooge Halkoouger. Also 'Woold mäd staile Kaante'. Gans fröier waas Skäddel dät maast suudelke Täärp fon Seelterlound, däälich is dät Seedelsbierich. Noudelk fon Skäddel lait Roomelse. Truch Skäddel fljut ju Seelter Äi. Bie Skäddel lääse die Maiglöckchenwoold un die Maiglöckchensee. Die Seelter-Äi-Paad lapt truch Skäddel. Dät eerste Moal in ju Geskichte heere wie wät uut Seelterlound in n Uurkunde fon 1319. Ounnuumen wäd ne Besiedelenge uut dät Noude wai in dät leete 13. Jierhunnert. Uut 1613 is deer n Dokument, dät die Pestoor do Bäidene Unnnergjucht rakt. Siet dän 1."}
{"id": "4788", "contents": "Do Holloundsgungere wieren algemeen Munsterloundere, do der bit sowät 1900 in n Suumer ätter do Niederlounde geenen uum deer as Mäddere wät Jäild tou fertjoonjen. Oarbaider, do ätter Wäästfräislound of Aast-Fräislound geenen, wuuden uk Fräisloundgungere naamd. Deer wieren uk Seelterfräisen, do ätter Wäästfräislound geenen. Dän Wai hääbe do Holloundsgungere tou Fout moaked, mäd de Saise ap de Näkke, Hondstok un Ransel. Do geenen mäd n Koppel uur Groningen alle Jiere dän sälge Wai ätter Ljouwert in Wäästfräislound. Do koanden dän Wai un so hougeden sik do uur Mäddere do bloot antousluuten. Uk do foonten Oarbaid as Mädder bie do Buuren un fertjoonden goud Jäild. Däälich wunnerje sik do Ljuude, dät do sun loangen Marsk tou Fout moakje kuuden. Domoals waas di Foutmarsk eenfach Moude. Wan die Dai tou Eende waas, sliepen do in bekoande Gaasthuuse un smäidens geen dät wier fääre. In Ljouwert ap dän Määrkedplats waas die Träfpunkt foar do Mäddere. In Ljouwert waas ne Oarbaidsfermiddeleng iengjucht. Deer hoalden do Buuren se mäd de Woain ou, un älk wiste fluks wier hie wai koom. Do uur Holloundsgungere bleeuwen deels foare (also bie Groningen?) as Eedgreeuwere, do uut dät Hannöverske un Ooldenbuurgske keemen. Man do Seelter geenen al sieläärge ätter"}
{"id": "479", "contents": "Ap n 20. Dez. 1812 wuud in Roomelse dät seelter Archiv revidierd in Apdraach fon dän Präfekt Ritter von Keverberg. 1. Ju Archivloade stuud in ju Säärke un hied ne Laangte fon fjauer Fout loangsk, fjauerkaantich un mäd fjauer Fäite fersäin, deerfoar trjo Hongslotte. Deerfon hied älke Täärp n Koai. As Inhoold wuude notierd: 2. Een soonaamd holten Twoskäppel-Fjoorups-Fät*) mäd iersene Beende 3. Een Fjoondel holten Fjoorup-Fät mäd iersene Beende 4. Aan holtenen Tjoachter 5. Een holtene Kannenmäite 6. Een tinnen 1/4 Kannenmäite 7. Een tinnen 1/8 Kannenmäite 8. Tjoo un 7/8 Puund looden (bläiern) Gewicht 9. Aan Linnensäk mäd uungefeer aan Verup (Fjoorup) oold Räiwsäid 10. Een sonaamde iersene Änsterwächte 11. Een iersene Äälnemäite 12. Tjoo iersene Määrkiersen 13. Een metallen Druksiegel mäd ju Uumskrift: S. Parochianorum in Sagelte (dät seelter Siegel) 14. Een skrieuwen Bouk in Folio in wietleedern Uumsleek fon 1587, dät Seelterlounds Gerechtsame äntheeld (also dät seelter Loundgjucht) 15. Een skrieuwen Bouk in Folio mäd swotten Leederuumsleek fon 1615: gjuchtelke Ferhondelengen fon Fräiheer Gjuchter Tameling tou Ait usw. 16. Een skrieuwen Bouk in Octavo fon 1772, dät do Gjuchte fon do Skättermästere in Seelterlound äntheeld. 17. Two mäd Pakbeend touhoopebuunene Rullen oold Papier: Ouskrifte fon Gjuchtsferhondelengen,"}
{"id": "480", "contents": "Die Seelter Buund wuud apgjucht in 1977 as ne fertreedende Organisation fon do Seelter, ätter dät die oolde Seelterbuund fon 1952 sun 15 Jier stilsteen hiede. Loange Tied wuud meend, ju seelter Sproake waas nit fuul wäid. Uum 1960 wuud ju sogoar in de Skoule ferbeeden. Mäd Hälpe fon do Sproakkundigen Marron Curtis Fort un Pyt Kramer, do ju Sproake as ne wichtige Äärwe blouked hääbe, is dät Seelterske siet do 1970-er Jiere wier aplieuwed. Die Seelter Buund gjucht sik ap dät Bewoarjen un Äntwikkeljen fon ju Sproake. Unnersäikenge un Dokumentation fon ju seelter Geskichte, Kultuur un Gewoonhaide, as uk fon ju Uumwaareld heere fääre tou do Siele fon dän Seelter Buund. Deerfoar bewoart die Seelter Buund uk älke kulturelle Moite in sien Archive. Ju Fereenenge sälwen häd sowät 300 Meegliedere. Twiske 30 un 40 dwo mee an fräiwillige Oarbaiden for aktive Oarbaid an ju Sproake, so as ne Seelter Grammatik un uur skrieuwen Materioal. Do Touhoopekuumen fon dän Foarstand fon dän Seelter Buund wäide uk ap Seeltersk ouheelden. Ju Organisation gruundet sik foarallen ap privoate Unnerstöänenge un Hälpe fon ju federoale Regierenge. Die Seelter Buund is fertreeden in dät Europäiske Büro foar Minner-bruukte Sproaken. Hie is uk Meeglid fon"}
{"id": "4803", "contents": "18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24. Jiere: 2006 - 2007 - 2008 - 2009 - 2010 - 2011 - 2012 - Hier sunt Geböärnisse fon 2010, ätter ferscheedene Themen oardend. Moonige sunt in moorere Apsatse tou fienden, wült joo in ferscheedene Kategorie paasje. 4. Januoar: In n amtelken Fääst-Akt wäd in Dubai dät Hoochste Bauwierk fon ju Waareld, die Burj Khalifa, ienwäid. 12. Januoar: Bie een Äidbieuwjen in Haiti stierwe sowät twohunnerttwintichduusend Ljuude, moor as een Million hääbe neen Huusenge moor. 6. Meerte: Pyt Kramer wäid Eerenmeelid fon dän Seelter Buund 20. Meerte: Die Eyjafjallajökull, aan Fjuurspäienden Bierich ap Ieslound, begint uuttoubreeken. Besunners Midde April fiert dät dan tou een Ienstaalenge fon dän Fljooger-Ferkier in groote Deele Noud- un Middel-Europa apgruunde fon Äske in ju Lucht. 20. April: Bie een Explosion ap dät Boorailound Deepwater Horizon in dän Gulf fon Mexiko stierwe fermoudelk alwen Ljuude. In ju Foulge fersakket dät Boorailound un dät rakt een Ouljepäst in dän Gulf fon Mexiko. 31. Moai: Horst Köhler trät as Buundespräsident ou. Dät Boantje blift 29 Deege uunbesät. 30. Juni: Christian Wulff (CDU) wäd fon ju Buundesfersammelenge tou dän tjaande Buundespräsidänt fon ju Buundesrepublik Düütsklound"}
{"id": "4805", "contents": "Die Bäidenstuun is ju eerste Stappe in dän Unnergjucht. In Seelterlound sunt 5 Bäidenstuune, wier do Bäidene mäd Seeltersk-Unnergjucht truch Fräiwillige fersuurged wäide. Seeltersk in dän Bäidenstuun"}
{"id": "4807", "contents": "Foulksdonse (de. Volkstänze) of Folkloredonse sunt Donse, do der bie traditionelle Foulksfäste of in traditionelle Sälskuppe donsed wuuden un wäide. Jo kuume praktisk in aal Kultuure foar un bildje touhoope mäd ju Foulksmusik ne uuntränboare Eenhaid. In Juunsats tou Standoarddonse sunt do Bewäägengsouloope nit so strikt fäästlaid, wät nit hat, dät do gans foarmloos donsed wäide. Uk ju bie dän Dons druugene Dracht unnerskat sik truch Smuk, ferwoande Stoffe, Kopbedäkkengen un Sieroat oafte düütelk fon do Deegeskloodere. As 1952 die oolde Seelterbuund apgjucht waas, koom Sixtus Schröer ätter ju Koasterske Leni Hanekamp (Seeger), ju in Fächt al ne Donsgruppe laited hiede. Jädden moakede ju mee un kuut deerätter gruundeden 16 Persoone ju Dons- un Drachtegruppe Seelter Buund. Uum dän Jierwiksel fängen jo oun, wierbie uk wäil ap Hoske donsed wuude. Deerbie wieren dät ap maaste Wuchtere. As ju Leni 1956 hilkede, kuud ju nit moor meemoakje un fäl ju Gruppe uutnonner. Ju Geskichte deerfon fäng 1970 oun, as n poor Strukeljer Kolpings-Meegliedere (Gisela Wallschlag un Maria Janssen) in Teisendorf ne Gruppe saagen, ju der Foulksdonse foarfierde. Dan wüülen jo sälwen uk sunne Gruppe gruundje. Do Gruundere wieren dan Margret und Gisela Wallschlag un kuute Tied leeter üübeden in Struukelje al"}
{"id": "4809", "contents": "Hebe Maria Camargo (* 8. Meerte 1929 in Taubaté, São Paulo, Brasilien) is ne brasilianiske Fiersjomoderatorin, Sjungerske un Tjoterspielerske."}
{"id": "481", "contents": "Dät Seelter Loundgjucht (dt. Sater Landrecht) is uus uurlääwerd in n Deelskrift fon 1587. Dät leert uus, dät ju Jurisdiktion domoals noch in Hounde waas fon do tweelich Burgemästere (die Tweelwerroat, de zwolffe). Ju Sproake fon dät Stuk is Hoochdüütsk mäd fuul platdüütske Woude: dat, daat, straten, ingeseten vs. Ingesessen, leeff, beraden, tuge vs. gezeuge, saecke. Uk rakt dät Woude, do däälich noch ap Seeltersk bruukt wäide: broecke \"Breeke\", resolviren \"risselwierje\", citieren \"sitierje\", koer \"Köär\", veerdop \"Fjoorup\". Apfaalen dwo uk do Jäildstukke, do as Breeke betoald wäide mouten: schaff, ortrik, goltgulden, ein olden halben stuver. Man dät kon uk in Bjoor: ein tunne beers. Hierunner sunt do Artikkele eerste in skeeuw kuut touhoopefoated. Anno 1587 am 24 Januarij hebben die gantse gemeinte vund Ingesessene des Sagterlandes disse naestfolgende articull verordent, auff vund angenaemen in massen vund gestalt als folgt: l. Do Paatäie in ne Gjuchtsseeke mouten two in t Lound peelfääste Buurgen staale un sik tou dät Dreegen fon ju Kossenge ferplichtje foar dän Fal, dät jo dän Prozess ferljoose. Item erstlicken ist endtslaten, dass alle die jenige, so dass Landtrecht zu doende haben, sollen den twoluen wegen des landes twe Borgen vund gelouen stellen, so im lande paelvast sindt,"}
{"id": "4810", "contents": "Madeira (fon portugiesisk madeira ‘Holt’) is n Ailound in dän Atlantiske Ozean, uungefäär 700 Kilometer wäästelk fon Afrikoa un 1000 Kilometer suudwäästelk fon ju portugiesiske Kuste. Dät häd 235.000 Ienwoonere ap ne Fläche fon 801 km² un mät 57 km bie 22 km. Touhoope mäd Porto Santo un dät fääre ätter dät Suude lääsende Ilhas Desertas un do Ilhas Selvagens bildet dät ju autonome Region Madeira fon Portugal un heert also tou ju Europäiske Union. Do Azore hääbe binne Portugal diesälge Status. Ju grootste Stääd ap Madeira un tougliek ju Haudstääd fon ju autonome Region is Funchal. Dät Klimoa ap Madeira is gjucht mild (ju Temperatuur lait maasttied twiske 16 un 22 ̊C.) un is weegen ju Natuur, fuul Buske un Bierge beljoowed bie Koierder un Natuurfrüünde. Deer ju Kuste foarallen bestoant uut staile Fälsenwoogen un Soundstrande bolde nit foarkuumen dwo, rakt dät ap Madeira neen Massen-Touristik. Do Ailounde hääbe n vulkoanisken Uursproang. Die hoochste Bierich is die Pico Ruivo (1862 m). Ju bekoandste Spezialität fon Madeira is die stäärke Wien die der ätter dät Ailound benaamd is. Buute dän Madeira-Wien is dät Ailound uk bekoand truch dän Espada; n loangen swotten Fisk, die der ap fuul ferscheedene Wiesen kloormoaked"}
{"id": "4812", "contents": "Dädde waas uk aan fon do lääste Hüünen in Skäddel. Deer wuud oafters fon boald. Hie waas gjucht gefällich, goudmöidich un stäärk, man hie kuud uk gjucht dul wäide. Wikisource: Die Hüüne Dädde – Wällensammelenge"}
{"id": "4813", "contents": "Hüünen sunt in oolde Tälstere besunners groote un stäärke Ljuude. Tälstere un Mythen uum Hüünen rakt dät wäil ap ju heele Waareld un buute dät do aal groot un stäärk sunt, häbe jo gjucht ferskeedene Oainskuppe. In Seelterlound un deer uumetou sunt dät oafter Skeepere. Die Hüüne Dädde Beekmans Wille Fänne Jan"}
{"id": "4814", "contents": "Fänne Jan Fänne Oepken sin Foar Jan waas noch aan fon do Hüünen. Hie waas groot un stäärk. Wikisource: Fänne Jan – Wällensammelenge"}
{"id": "482", "contents": "Dät Seelter Läid is ne Hymne ap dät Seelterlound un dät Seelter Foulk. Die Text fon Fikoar Schulte wäd ap juu Wiese fon \"Brüder lagert euch im Kreise\", komponierd fon Johann Christian Heinrich Rinck (1770-1846), soangen. Dät is nit tou ferwikseljen mäd dät oolde Seelter Läid fon M. Seeling. ( Seelter Läid ?/i) Soang mäd do Seelter Sjungere Ljuude rakt et fuul un Lounde, do ap Goddes Waareld stounde. Man wät gungt deer wäil uur Seelter, un uur't litje Seelterlound? Seelter jäilde aal as Bruure, oachtje, hälpe een de uure. Träf´ se sik uk in de Froamde, hat et fluks: \"Wie sunt ja früünd\". Eene Sproake un aan Gloowe un dät trjoue Haat, do dwo, dät wie uus am ljoosten säike Sälskup bie dät oaine Foulk. Seelterlound, dät druuch mien Wääse, deer wol iek begreeuwen lääse, wier uk al min Baab' un Bääsje sunt truch't Äidenlieuwend geen. Huus, wier spielden wie as Bäid´ne, dät Ferstopjen in de Häid´ne, Tikken, Räiden, Pingelpangel, kuud iek die ferjeete wäil? Seelterlound, du laist ousleeten, fon de Waareld gans ferjeeten. Man din Foan häd uus uk heelden fräi fon Fäinde, Kriech un Nood. Seelter, wie hääbe t hier goud roaked dan uus Lound häd sik"}
{"id": "4826", "contents": "Johanna Evers, geb. Schulte, is 1953 bädden in Baalenje un woond in Baalenje. Ju is Koasterske in Roomelse. Deer rakt ju Seeltersk-Unnergjucht bie dät \"Schulzentrum Saterland\". Ju hääd uk Täkste leewerd foar dät Toankebouk mäd CD 10 Jahre Saterfriesisch im Kindergarten fon dän Roomelster Bäidenstuun St. Jakobus. Ju is in dän Seelter Buund un touhoope mäd Karl-Peter Schramm Vertreder fon dän Seelter Buund bie dän EBLUL. Ju moaket mee bie dän Oarbeidskring fon ju näie \"Projektgruppe Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound\". Biedroage in: Sprachenvielfalt und Demokratie in Deutschland, Hrs.: EBLUL-Komitee Deutschland, Brüssel 2002, ISBN 2-9600341-0-4 Seelterlound, friesische Sprachinsel in Niedersachen, Johanna Evers und Karl-Peter Schramm, Saterland, Siede 43 bit 57, in: Neben Deutsch: die autochthonen Minderheiten- und Regionalsprachen Deutschlands (Diversitas Linguarum 23), fon Christel Stolz (Hrsg.), 146 Sieden, Universitätsferlach Dr. N. Brockmeyer, Bochum, 2009, ISBN 978-3-8196-0730-1 Biedroage in: Die jungen Saterfriesen : eine Reise durch das Jahr ; 10 Jahre Saterfriesisch im Kindergarten, 2009 Biedroage in: 10 Jahre Europäische Sprachencharta in Niedersachsen, Hrs. Jörg Peters un Gabriele Diekmann-Dröge, Isensee-Ferlach Oldenburg, 2010, ISBN 978-3-89-995-712-9 Seelterfräisk Leerbouk mäd CD \"Seeltersk bale\", 190 Sieden, Sambucus-Ferlach, Dez. 2011 Middewinter in 'n Staal, Seelterfräiske Uursättenge truch Johanna Evers, Nordfriisk Instituut, 2012, ISBN 978-3-22007-377-7 Seeltersk"}
{"id": "4827", "contents": "Heinz Immer is 1949 bädden in Strukelje un woonde in Strukelje. Hie waas Koaster in Roomelse. Hie häd Seelterske Täkste leewerd foar dät Toankebouk mäd CD \"10 Jahre Saterfriesisch im Kindergarten\" fon dän Bäidenstuun St. Jakobus in Roomelse. Hie is 1996 ap junge Lieuwenstied fon 47 Jiere stuurwen."}
{"id": "4828", "contents": "Juu Epistemologie (düütsk deerieuwenske uk \"Erkenntnistheorie\") is n feekeuurgriepend Deelgebiet fon juu Philosophie, dät sik mäd juu Äntstoundenge fon Wieten af uk skienboar Wieten uutnunnersät, un deermäd, wät foar aan Twieuwel aaltied bestounde kon."}
{"id": "4829", "contents": "Adelheid Pörschke, bäddene Waten, is dän 1. Dezember 1938 bädden in Skäddel un woont boppe an dän Skäddelerdom, wier die al tou ju Meente Ait heert. Ju ganse Familie Pörschke is aktief bie dän Seelter Buund. Hieren Mon Alfred Pörschke is in dän Foarstand fon dän Fräiske Räid, Sektion Aast, hieren Suun Heinrich Pörschke is Boas fon dän Seelter Buund un hieren Suun Hermann is Foarsitter fon dän Baier- un Böllerfereen Skäddel. Adelheid Pörschke roat do Sproakkurse ap Seeltersk foar dän Seelter Buund un laitet dän \"Seelter Stammtisch\" in dät Seelterfräiske Kulturhuus in Skäddel. Ju heert tou ju Projektgruppe \"Saterfriesisch\" bie dän Bäidenstuun \"Unterm Regenbogen\" in Skäddel un is Meeapgjuchter un Foarsitter fon ju Songgruppe \"Seelter Sjungere\". Adelheid Pörschke eerd - Kiek hier ap Siede 29 (GA E-paper) Seelter Sjungere Fräiske Räid, Deel Aasterkaante Adelheid Pörschke in ju Nordwest-Zeitung hier un hier un hier"}
{"id": "483", "contents": "Dät seelter Siegel is däälich bekoand uut n Gips-Oudruk, die Sello in Lübeck moakje liet. Ne Teekenge deerfon stoant ap dät Tittelblääd fon sien Bouk Saterlands ältere Geschichte und Verfassung (1896). Hie naamt dät sälwen S.14ff. dät ooldste un wichtichste Tjuugnis fon do Fräisen in ju Groafskup Sögelten. Dät wiest ne krounde uunboartige Figuur ap, mäd Waareldkuugel in de gjuchte un Säpter in de linke Hounde, ap n Troon, mäd ju Uumskrift S. parrochianorum in Zagelten. Dät Siegel kumt toun eersten Moal an ne Uurkunde fon n 23. Moai 1400 in dät Stoatsarchiv fon Lübeck foar, heert oaber sien Stiel ätter sowät ju Midde fon dät fjautienste Jierhunnert, eventuel ne noch fröiere Tied an. Ätter Sello is ju Fürstenfiguur ap dän Troon Kaiser Korl dän Grooten, die ne ganse Antaal fräiske Meenten sik as Siegelbielde wääld hiede, in Ärinnerenge an ju soagenhafte Privilegierenge fon do Fräisen truch him. Dät skäl uk noch n sljuchten Oudruk uut dät 17. Jierhunnert in dät ooldenbuurger Archiv reeke. Dät Siegel wuude al eer beskrieuwen fon Hettema un Posthumus=He (1836:171), wier do Bloumen in ju Siegelbielde as 'swoormjende Iemen' beskrieuwen wäide1) un uk noch n uur Siegel ärwäänd wäd mäd ne Hilgenbielde. In 1812 wuude"}
{"id": "4830", "contents": "Do Seelter Sjungere is ne Songgruppe fon dän Seelter Buund. Ju Gruppe wuud 1993 truch Adelheid Pörschke un uurse gruunded. Do sjunge oolde Seelterfräiske Läidere, so as toun Biespil dät Seelter Läid ap eepenbiere Fäste, toun Biespil bie dän \"Heimatabend\" fon dän Seelter Buund un uk bie uurse Feroustaltenge. Do hääbe flugge Drachten un wieren uk al in dät Wiedkiekjen. Ju Songgruppe häd 11 Meegliedere. Foarsitter is Adelheid Pörschke. Seelter Sjungere Do Seelter Sjungere in ju Nordwest-Zeitung"}
{"id": "4835", "contents": "Ingeborg Remmers, eerder Einhaus, is bädden in Wietsound un woont in Wietsound. Ju is Koasterske foar dät Seelterske an ju \"Litje Skoule Skäddel\" in Skäddel un is Laiterin fon dän Oarbeidskring fon ju näie \"Projektgruppe Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound\". Seeltersk an do Skoulen Twosproakegaid (Apluukenge) Tjosproakigen Unnergjucht. Unnergjucht Europa zu Gast bei kleinen Saterfriesen (NWZ) Bäidene: Seeltersk lernen mit dem Saterfuchs (GA) - Die ganse Begjucht is hier ap Siede 23 tou fiende Ingeborg Einhaus uur sik säärm un Seeltersk (NWZ) Unnergjucht: Seeltersk balen nach Noten (NWZ) Lehrer lernen Saterfriesisch (Nordwest Zeitung) Litje Skoule Skäddel"}
{"id": "484", "contents": "Juu Seelterske Sproake wäd uk ap Internet bruukt. https://web.archive.org/web/20110523103152/http://www.beepworld.de/members22/seeltersk/schlittschulaufen.htm https://web.archive.org/web/20071121221142/http://www.staff.uni-marburg.de/~naeser/ramsloh2.htm https://web.archive.org/web/20050317124345/http://www.literaturatlas.de/~la4/glocke.htm https://web.archive.org/web/20071123051452/http://www6.dw-world.de/de/1103.php https://web.archive.org/web/20051218232433/http://www.saterland.de/htm/seeltersk.htm http://www.phrasebase.com/forum/read.php?TID=10141 https://web.archive.org/web/20071213105837/http://www.barssel-saterland.de/content/view/183/ https://web.archive.org/web/20060206141757/http://www.literaturatlas.de/~la4/werke_gesina_lechte.htm https://web.archive.org/web/20071123051432/http://www6.dw-world.de/de/1099.php https://web.archive.org/web/20071123051458/http://www6.dw-world.de/de/1104.php https://web.archive.org/web/20071223111058/http://www6.dw-world.de/de/1078.php https://web.archive.org/web/20080117171843/http://www.dw-world.de/dw/article/0,,1126720,00.html https://web.archive.org/web/20071123051447/http://www6.dw-world.de/de/1102.php http://saterland.hyves.nl/blog/20555982/4_BERSICHT_SEELTERSK_Saterfriesisch/c5og/ Lieste mäd Seelterfräiske Computer-Begriepe"}
{"id": "485", "contents": "Ju Seelter Äi (düütsk Sater Ems) bildet sik uut do Touflusse Marka un Oaje, do bienunner kuume bie Aajesbusk, 200 Meeter suudelk fon dät Kustenkanoal. Ju lapt dan mad n Düüker unner dät Kustenkanoal truch un dan fon dät Suude ätter dät Noude truch ju ganse Laangte fon Seelterlound, wier ju dät Woater uut de Foan apnimt, toun Deel truch ju Leetse Toachte. Ju Seelter Äi häd n Iensuchsgebiet fon 280 km2, as ju in dät Noude mündet in de Leda. Truch Oamse un Leda kuuden Äbbe un Floud sik bit Roomelse foutsätte. Foarallen in dät Noude kuud deertruch fuul Lound unner Woater loope. Ju Äi waas loange ju Lieuwensäddere fon Seelterlound un waas skipboar bit Ällerbrouk. So bildede ju n gouden Wai foar Honnel un Skipfoart foar litje Boote. In Struukelje un Baalenje wieren fröier ne ganse Riege Hälgen loangs ju Seelter Äi. 1958 wuud ju Seelter Äi fon Seedelsbierich bit Skäddel liek moaked, ju Laangte geen deertruch fon 13 km ap 6 km tourääch. Twiske Baalenje un Roomelse, wier dät Lound loangs ju Äi fröier un aleer oafte unner Woater stuud, häd ju Äi in do lääsden Jiertande n Diek kriegen. Loangs ju Seelter Äi fon Baalenje bit"}
{"id": "4850", "contents": "Wietsound, uk Wietensound af Witsound, düütsk Wittensand, is ne litje Buurskup fon Strukelje. Ju lait wäästersiede Uutände un noudelk fon dän Uutändjer Kanoal. Wäästelk fon Wietsound lait Idafeen, dät heerd däälich tou ju Meente Aastrauderfeen. Noudelk fon Wietsound läit Ubbehusen. Wietsound is in dät Jier 1847 äntsteen. \"Fröier hääbe doo Ljude Sound deer wäch fierd un dan is hier witen Sound weesen, dät deertruch di Noome wäil äntsteen is.\" (Lound un Noomen, Siede 98) \"Aasterside fon ju oolde Schoule liegen doo wite Sounddünen. Doo Utänder brukten al Jierhunnerte fon dän Sound un naamden doo Sounddünen eenfach Sountstich. Bi de Määrkdeelenge 1819/20) wieren doo Dünen al wächfierd. Um 1900 waas ut dät Soundstich n wülde Sumpplakke wuden mäd Woaterwülgene, ferkreepelde Riesene, Rääsken un Suurgäärs. As et ätter dän Kriech neen Lound tou koopjen un tou paachtjen roate, paachteden eenige Witsountjer dät Soundstichlound un moakeden ut dät wülde Lound froai lik Weedelound. Deer bi t Krüs waas t fröier immer utgreeuen weesen.\" (Lound un Noomen, Siede 98) Wietsound hied fröier ne oaine katoolske Skoule. 1884 wuude ju Schulacht Wittensand gruundet und ju Skoule wuud 1889 baud. 1897/98 wieren där 49 Sköilere, 1946 100 Sköilere in two Klassen. Där wieren uk Sköilere fon"}
{"id": "4856", "contents": "In dät düütske Bildengssystem sunt do Skoulen ju ätter dän Bäidenstuun foulgjende Stappe. An aal do Litje Skoulen (Grundschulen) in Seelterlound un bie dät Skoulsäntrum Seelterlound kriege do Skoulkere Seeltersk-Unnergjucht. Mäd dän Seeltersk-Unnergjucht an do Skoulen wuud in dät Jier 1996 ounfangd. Dät wieren in do eerste Jiere noch eerenamtelke Unnergjuchtere. In 2011 kriege där 150 Bäidene an do Skoulen Seeltersk-Unnergjucht. An do Litje Skoulen (Gruundskoulen) in Seelterlound konnen do Bäidene een Uure Seeltersk-Unnergjucht in ne Wiek kriege. Die Seeltersk-Unnergjucht is fräiwillich. An ju Marien-Skoule in Strukelje rakt Monika Olling dän Seeltersk-Unnergjucht. An ju Litje Skoule Skäddel moakje dät Ingeborg Remmers un Anne Wilkens. An ju Astrid-Líndgren-Skoule in Seedelsbierich kriege do Skoulkere Seeltersk-Unnergjucht truch Anne Wilkens. An ju Gruundskoule in Roomelse fersuurget Ulrieke Rieger do Bäidene mäd Seeltersk-Uuren. An ju Haupt- un Realskoule fon ju Grote Skoule fon't Seelterlound in Roomelse is Johanna Evers Koasterske foar dän Seeltersk-Unnergjucht. An ju Hauptskoule rakt dät apstuuns naan Seeltersk-Unnergjucht. An ju Realskoule konnen do Bäidene Seeltersk as \"Wahlpflichtkurs\" kriege. An dät Gymnasium rakt dät apstuuns noch naan Seeltersk-Unnergjucht. An älke Skoule wäd alle two Jiere n Leese-Wädstried feranstaltet. Tou dissen Wädstried wäd fon ju \"Oldenburgische Landschaft\" aproupen. Tou ju Jury heere dan Seeltersk-Unnergjuchtere,"}
{"id": "486", "contents": "In dät Jier 1952 wuud die eerste Seelterbuund apgjucht, as Foargunger fon dän Seelter Buund fon däälich. Die Foarstand wuud bilded fon dän Tweelwerräid, mäd älkemoal fjauer Meegliede uut älke Täärp: Strukelje(U), Roomelse(R) un Skäddel(S). Wo dät aal tougeen, is in do unnerstoundene Dokumente tou leesen. Wichtich waas foar him uk, dät Seeltersk skrieuwen wuude, wiertou dät Lesebouk foar Seelterlound Muugelkhaid roate. Deerbie wuud uk je ju Froage ätter ju Skrieuwwiese wichtich. Deertou koom 1958 ne Delegation fon ju wäästfräiske Fryske Akademy(FA) ätter Seelterlound unner Leedenge fon dän Direktor, Prof. Jelle Brouwer. In moorere Deege wuud touhoope mäd dän Tweelwerrräid maast in de Hollener Skoule uur ju Skrieuwwiese uurlaid un wuuden ferskeedene Foarsleeke in n Praxis bekieked un wröiged. Toulääst koom dan eene Skrieuwwiese hääruut, ju dan uk ätters anwoand wuude, t.B. in dät Seelter Woudebouk."}
{"id": "4861", "contents": "Ju Ferhooldensbiologie is n Deelgebiet fon ju Biologie, dät dät Ferhoolden fon Dierte ärfoarsket. Groaf lät sik ju Ferhooldensbiologie in tjo Deelgebiete iendeele: Ju Ferhooldensökologie - Ju befoatet sik mäd dät Ferhoolden in ju Evolution, t.B. mäd ju Froage, wieruume in ju Evolution n bestimd Ferhoolden n Diert n Foardeel broachte un düt Ferhoolden sik deeruum algemeen truchsät häd. Ju Ferhooldensontogenese - Ju ärfoarsket ju Äntwikkelenge fon dät Ferhoolden in n Loop fon't Lieuwend, wo dät leert, wo dät Diert al fon Gebuurt an n bestimd Ferhoolden häd, wo dät Diert angeboorene Ferhooldenswiesen fääre perfektioniert un wo Unnerfiendengen dät Ferhoolden fon dät Diert beienfloudje. Ju Ferhooldensphysiologie af Neuroethologie - Ju ärfoarsket ju Stjuurenge fon't Ferhoolden truch Näärwensystem un Woarniemengen."}
{"id": "4862", "contents": "As Ferhoolden beteekend me aal dät Dwoon un Reagierjen fon n Diert, aal doo sjuchtboare Bewäägengen, Hooldengen un aal ju Kommunikation - uunoardende un fielicht uunbewusden Uutdruk mäd Teekene un Luude juust so as een gramatisk truchoardende Sproake, as ju bie Moanskene tou ärkannen is. Dät Ferhoolden wäd ärfoarsked fon ju Ferhooldensbiologie. Wan me ätter do Uurseeken fon n bestimd Ferhoolden fräiget, mout me eerste unnerskeede, af me doo naierlääsende (proximoate, f. latiensk proximum, dät naiste) af doo djappere (ultimoate, f. latiensk ultimum, dät lääste) Uurseeken wiete wol. Proximoate Uurseeken, dät sunt do Uurseeken, wääruume n Ferhoolden bie n bestimd Individuum in een bestimde Situation geböärt. Me fräiget deer ätter dät, wät juust in't foaren in't Näärwensystem geböärt is, befoar dät Dier düt Ferhoolden wiesd häd (een ferhooldensphysiologiske Froagestaalenge) un ätter doo Unnerfiendengen un Leerprozesse, doo bie düt Individuum dät Ferhoolden foaruutgeen sunt (een ferhooldensontogenetiske Froagestaalenge. Ultimoate Uurseeken, deer mout me djapper gunge. Me fräiget nit moor ätter n bestimd Individuum un nit moor ätter een bestimde Situation, wier dät Ferhoolden wiesd wäd, sunnern me fräiget, wääruume sun Ferhoolden uurhaud foarkumt, wääruume dät t.B. in juu Evolution n Foardeel broacht häd un sik deeruum algemeen truchsät häd. Juu Froage ätter"}
{"id": "4865", "contents": "15. -- 16. -- 17. -- 18. Jierhunnert -- 19. -- 20. -- 21. Jiere: 1787 - 1788 - 1789 - 1790 - 1791 - 1792 - 1793 - 23. Januoar: N poor Deege ätter hiere Ounkumst ap dät Ailound Pitcairn sätte do Moiterere fon ju Bounty dät Skip in Bround. 19. Meerte - John Tyler, tjaanden Präsidänt fon doo Fereende Stoaten fon Amerikoa 3. August - John Cockerill, Britisk-Belgisken Industriellen 21. Oktober - Alphonse de Lamartine, Frantsöösken Dichter un Stoatsmon 25. Oktober - Robert Stirling, Skotsken Uutfiender fon dän Stirlingmotor 30. Oktober - Rinse Posthumus, wäästfräisken Sproakkundigen 16. Dezember - Leopold I fon Belgien 23. Dezember - Jean-François Champollion, Frantsöösken Sproakkundigen, Gruunder fon ju Ägyptologie"}
{"id": "4866", "contents": "1848: Düütske Revolutsjoon 1848/1849: Ap ju \"Neue Königsstraße\" in Berlin wäide Barrikoaden baud. Sträitenslachten in ju Stääd aaskje 187 Doode. 1882: Die Gruundsteen foar ju Säärke Sagrada Família in Barcelona wäd laid. 2017: Frank-Walter Steinmeier wäd düütsken Buundespräsident. 2017: Martin Schulz wäd ap aan Paatäi-Dai fon ju SPD sunner Juunstämmen foar'n Buundesfoarsitter un Kanzlerkandidoat fon ju SPD foar ju Buundesdais-Köär 2017 kädden. 1790 - John Tyler, tjaanden Präsidänt fon doo Fereende Stoaten fon Amerikoa 1823: Luis María de Borbón y Vallabriga, Infant fon Spanien, Kardinoal un Erzbiskop fon Toledo"}
{"id": "4867", "contents": "Die trääde August is die 215. Dai in dän gregorioanske Kalänner (die 216. in Skaltjiere). Somäd blieuwe noch hunnertfüüftich Deege bit dät Eende fon't Jier tou. 1492: Christoph Kolumbus moaket sik mäd sien Skiepe Santa Maria, Niña und Pinta ap sien eerste Foarskengs-Foart. 1804: In Bordèu/Bordeaux beträt die düütske Natuurfoarsker Alexander von Humboldt ätter sien Amerikoa-Raise foar't eerste Moal sänt 1799 wier europäiske Äide. 1821: Die suudamerikoanske Uunouhongegaids-Strieder José de San Martín wäd as Protektor fon ju näi-gruundede Republik Peru kädden. 1881: Ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal kricht ätter dän Apstound un dän Eerste Buurenkriech, die ap ju britiske Annexion foulged is, ne fiergungende Sälwenferwaltenge fon dät Fereende Köönichriek. 1914: Düütske Kriechsferkloorenge oun Frankriek, dät mäd Ruslound ferbuunded is, uumdät Ruslound Serbien Hälpe mai, dät ätter't Attentat fon Sarajevo in dän Kriech mäd Aastriek-Ungarn lait, un Aastriek-Ungarn is mäd Düütsklound ferbuunded. 1941: Die Munsterske Biskop Clemens August von Galen hoalt n Präätenje, wier oane hie dän Moort oun Behinnerde truch do Nazis bekloaget. 2019: Bie aan Terror-Ounsleek in ju texoanske Stääd El Paso skjut aan rassistisken Terrorist 22 Ljuude dood, buppedät rakt dät 24 ferseerde. Monken do 22 Doode sunt trättien US-amerikoanske, oachte mexikoanske un een düütsk Offer."}
{"id": "4868", "contents": "1790: Robert Stirling, Skotsken Uutfiender fon dän Stirlingmotor 1825: Johann Strauss, aastriekisken Komponist 1400: Geoffrey Chaucer, Skrieuwer fon Dichtenge ap Middel-Ängelsk"}
{"id": "4869", "contents": "1812: Do sloaine Räste fon Napoleon sien Grande Armée kuume fon Aaste uur ju Äi Memel un roakje Aastprüüsen. Bloot 5.000 fon in't Foaren 500.000 Suldoaten hääbe dän Ruslound-Fäildtoach mäd dät Lieuwend uursteen. 1815: Ätterdät die Portugiesiske Köönich al sänt Jiere in Brasilien residiert, wäd ju portugiesiske Kolonie Brasilien nu amtelk mäd dät Muurlound Portugal gliekstoald. Dät rakt nu een Fereend Köönichriek fon Portugal, Brasilien un do Algarven. Ju Haudstääd wäd dät Brasilioanske Rio de Janeiro. 1880: Ju Buurenrepublik Transvaal ferkloort unner dän Noome Suudafrikoanske Republik hiere Uunouhongegaid fon Grootbritannien. Die Fäärme Buurenkriech begint. 1946: Die Iroan äroobert ju Republik Kurdistan, ju somäd nit moal n Jier bestounden diede. Ju Region is däälich Deel fon ju iroanske Provinz Wääst-Aserbaidschan 1951: In Württembierich-Baden, Baden un Württembierich-Hohenzollern stämt ju tou kjoosen begjuchtede Befoulkenge in uur een Fereenigenge fon do tjo Lounde tou een Buundeslound ou. Dät wäd mäd groote Moorhaid annuumen un dät näie Buundeslound Baden-Württembierich wäd leeter ap dän 25. April 1952 gruunded. 1790: Leopold I. fon Belgien 1836: Ernst von Bergmann, düütsk-baltisken Chirurg un Professor fon ju Medizin Ätter dän gregorioanske Kalänner is die Gebuursdai fon dän Kunstler Wassily Kandinsky die 16. Dezember 1866. Domoals goolt oaber in Ruslound noch"}
{"id": "4870", "contents": "1959: Baubegin fon ju Puente de las Américas, een Brääch, ju dän Panama-Kanoal uurspont. 1993: In't hessiske Hohenstein-Steckenroth kon aan Bumben-Ounsleek ap een Fluchtlings-Heem in lääste Minute ferhinnerd wäide: Fluchtlinge fiende een baadenjend Auto twiske hiere Woon-Containere. As jo dät Auto läsked hääbe, sjo jo een Roor-Bumbe ap ju bäätere Sit-Boank. 2020: In dän Ferloop fon dän Burgerkriech in Äthiopien rakt dät in ju Metekel-Zone in ju äthiopiske Region Benishangul-Gumuz een Massaker. Extremisten fon dät Foulk fon do Gumuz brange 207 Ljuude uume. 1790: Jean-François Champollion, Frantsöösken Sproakkundigen, Gruunder fon ju Ägyptologie 1876: Ju eerste skriftelk fäästlaide Ferfoatenge fon't Osmoanske Riek wäd gultich. Ju is foar groote Deele fon dän Reformer Midhat Pascha uutoarbaided. 1918: Helmut Schmidt, düütsken Politiker un Buundeskansler fon BRD."}
{"id": "4871", "contents": "1793: Eerste Balloonfoart in Amerikoa truch dän Frantsoose Jean-Pierre François Blanchard. 1964: Bewoapenden Twist twiske US-Troppen un panamaiske Burgere in ju US-Hoohaids-Zone uum dän Panamakanoal. Deer stierwe eenuntwintich Panamaere un fjauer US-Suldoaten. 2015: In Paris uurfaalt die Terrorist, die dän foarige Dai ne Dreguunerske möärend häd, n juudsken Supermäärket, deer hie noch fjauer Ljuude moor dooded un moor as Jeesele nimt. Hie bekant sik tou dän Organisatsjoon|IS. Die Terrorist wuude ätters fon Dräguunere doodskeeten. 2015: Do twäin islamistiske Terroristen, do twäin Deege in't foaren in Paris ju Redaktsjoon fon ju Satire-Tiedskrift Charlie Hebdo uurfaalen un tweelich Ljuude möärend hääbe, wäide in Dammartin-en-Goële, wier jo sik ferstopped hääbe, fon Dreguunere doodskeeten. 1867 - Theodorus Marius Theresius van Welderen Baron Rengers, n niederloundsken Politiker 1908 - Simone de Beauvoir, frantsööske Skrieuwerske, Philosophin un Feministin († 1986). 1913 - Richard Nixon, US-amerikoansken Präsidänt. 1989 - Michaëlla Krajicek, niederloundske Tennisspielerske. 1908 - Wilhelm Busch, Kunstler, die foarallen foar sien mäd Riemsele unnerlaide Bieldetälstere bekoand is, do as Foarloopere fon dän Comic jäilde."}
{"id": "4873", "contents": "Bieuwelte (düütsk Bibelte) is ne litje Buurskup fon Strukelje. Ju lait noudelk fon Baalenje un aastelk Boukeläsk. Noudelk fon de Bieuwelte läit Elisabethfeen, Meente Bäärsel. Do eerste Siedlere in Bieuwelte wieren uum 1820 Cornelius Looschen, S. Ahlrichs und Johann C. Schulte. Bieuwelte betjut so fuul as \"bei den Bülten (Anhöhen)\", also haager Lound. Radbod Lound un Noomen, Siede 624U ff. Skutsenkameroadskup \"Friesenkönig Radbod\" in Baalenje-Bieuwelte"}
{"id": "4882", "contents": "Jeverlound is die Noome fon dät noudelke Deel fon dän Loundkring Fräislound un ju Stääd Wilhelmshoawen fon däälich, in dät noudaasten fon dät aast-fräiske Hoolichailound. Dät Jeverlound häd sik in dät 15. Jierhunnert bildet uut ju Heerskup Jever. Bit tou 1588 roate et n stäärken Ienfloud fon do aastfräiske Cirksena’s. In dät 16. Jierhunnert wuude dän Ienfloud fon dät Lound Ooldenbuurich immer stäärker. Dät Jeverlound trände sik in 1575 fon ju Groafskup Aastfräislound. In dät Jier keem Jeverlound unner oldenbuurichske Heerskup. In 1588 wuude ju Trännenge definitiv un dät Jeverlound wuude n Deel fon dät Lound Ooldenbuurich. Wikisource: Mein Jeverland! – Wällensammelenge"}
{"id": "4883", "contents": "Ju Fräiske Weede is n Loundstriek, die suudwäästelk fon dän Jadebousem un suudelk fon dät Jeverlound lait, un bildet dät suudaastelke Deel fon dät aast-fräiske Hoolichailound. Ju Noome Weede betjuudet Woold. Erwäänd wuude ju Loundskup 1420 as ‘de Wede’ un 1449 as ‘den fresscken Weede’. Däälich bildet ju Fräiske Weede dät suudelke Deel fon dän Loundkring Fräislound."}
{"id": "4885", "contents": "Die Fräiske Räid of uk Interfräiske Räid ferträt do meenskuppelke fräiske Interessen fon tjo fräiske Lounde (Fryslân, Aast-Fräislound un Friislon) ätter buuten. 1925: Eerste Fräisenkongres in Jever 1952: Eerste Fräisenkongres ätter dän twäide Waareldkriech 1955: Fräisk Manifest 1956: In Leer wäd dän Fräiske Räid formäl gruunded 1981: Die ‘Fryske Rie’ wäd in Wääst-Fräislound formäl gruunded 1999: Aal do fräiske Räide oarbaidje unner dän Noomn ‘Interfriesischer Rat e.V.’ 2006: Tou dän füüftichste Jierdai roat ju Buundesrepublik Düütsklound n Sunnerbräifmäärk uut Aal do tjo Jiere organisiert die Fräisenräid, bit dän Eend fon n Räidfoarsitperiode, dän Fräisenkongres in een fon do tjo fräiske Lounde. Een Jier leeter wäd dät Fräisenmäiten of Fräisen-Droapen ap Hälgelound organisierd, wier in n Truchsleek sowät 500 Ljuude kuume. Wichtige reguläre Aktivitäten fon dän Fräiske Räid sunt do Beroupsgruppenträffen, wier unnerskeedelke Gruppen so as Buuren, Loundwieuwe, Studente, Koastere un Lokoalpolitikere an deelnieme. In 2007 wuude fon ju Gruppe fon Auerk ap Hälgelound n Konsept foar ne Interfräiske Flaage präsentierd. Ju Flaage wuude nit fon dän Interfräisken Räid as offizielle Flaage annuumen. Two Jiere ätter ju Gruppe fon Auerk präsentierde dän Interfräiske Räid sien oaine interfräiske Flaage in n Juni 2009. Ju Flaage fon dän Interfräiske Räid is ne Kompromisflaage"}
{"id": "4886", "contents": "Jan Tjittes Piebenga (Frjentsjer, 4. April 1910 - Ljouwert, 3. Dezember 1965) waas n wäästfräisken Koaster, Journalist un Skrieuwer. Piebenga waas n Bakkerssuun uut ne Huushollenge fon 12 Bäidene. In 1929 wuud hie Koaster un oarbaidede eerste as Koaster in Nijemardum un was dan Laiter fon ju Skoule in Aldegea. Ätter 1940 waas hie aktiv juun do Nazies un wuud Redakteur fon dät illegale Blääd ‘De Wachter’. Hie waas siet 1943 Redakteur fon dän Ljouwerter Kurier un ätter dän Kriech Haudredakteur fon ju Ljouwerter Krante. Piebenga waas n uurtjuugeden Fräise, die oawers uk jädden uur dät Skeed fon Fräislound kiekje moate. So raisede hie ätter Norwegen, Ieslound, un do Färöer, man uk ätter do Fereende Stoaten fon Amerikoa, Suriname un do Niederloundske Antillen, Noud-Afrikoa un de Turkäi. Hie waas Früünd fon Israel. Hie skreeuw fuul Artikkele, Geriemsele, Geskichten un Wierke foar dän Unnergjucht. Hie was Redakteur fon It Heitelân (1938-1942, 1946-1947) un De Tsjerne (1946). In Frjentsjer un uk in Aldegea sunt do \"Jan Piebengasträite\"n ätter him naamd. Ap dän Fräisenkongress 1955 in Auwerk häd hie ju Rääde \"Wir Friesen\" heelden. Dät waas n grooten Skok foar alle Fräisen, as Jan Piebenga ap 3. Dezember 1965 truch n Autouungluk stuurwen"}
{"id": "489", "contents": "Ju Seelterfräiske Literatuur uumfoatet do literariske Wierke in ju seelterfräiske Sproake. In dät 19. un dän eersten Haaldeel fon dät 20. Jierhunnert ärskiene do eerste seelter Täkste. Siet ungefeer 1950 ärskiene moor seelter Bouke. Ju modärne seelterfräiske Literatuur bestound grattendeels uut mundelke Fertälstere, Dööntjene un Uursättengen. Foar 1550 wuude dät Ooldfräiske bruukt foar dät Apskrieuwen fon Gjuchtstäkste. Et rakt neen spetsifiske Gjuchtstäkste uut dät Seelterlound. Die ooldste ooldfräiske Täkst Lesa mi, helpe mi wuude twiske 1100 un 1125 apskreeuwen. Dät is nit bekoand, wier dissen Täkst apskreeuwen is. Dät Ooldfräisk Gjucht bestuude uut Gjuchtshondskrifte un Uurkunden: Do Hondskrifte sunt: Do Riustringer Hondskrifte (apskreeuwen ungefeer 1275-1300), dät Brookmer Gjucht (eerste Täkst is twiske 1275 un 1300 apskreeuwen, uut dät Jier 1345 rakt et n Kopie), do Oamsiger Hondskrifte (ungefeer 1400 apskreeuwen, man die Inhoold is oolder), ju Processus Judicii (1457), dät Fivergoer Gjucht, do Hunsigoer Hondskrifte wieroun dät Asega Gjucht apskreeuwen is (twiske 1427 un 1450), n uur hunsigoer Hondskrift wieroun dät Seendgjucht fon Usquert apskreeuwen wuude (1393). Uut Wäästfräislound rakt dät näiere ooldfräiske Täkst so as do Baseler Täkste (1445), dät Jus Municipale Frisonum (1464), die Codex Unia (1475), ju Hondskrift Roorda (ungefeer 1480), Thet Freske Riim (kuut foar 1500)"}
{"id": "490", "contents": "Seelterlound is ne Meente in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon 123,62 km2 un ap n 31. Dezember 2015 13.283 Ienwoonere. Dät Seelterlound häd fjauer Täärpe: Roomelse, Strukelje, Seedelsbierich un Skäddel. An n 1. Meerte 1974 äntstuud mäd ju kommunoale Gebietsreform ju Meente Seelterlound so as ju däälich is. Do bit tou ju Gebietsreform fon 1974 tjo oainständige Meenten wieren Strukelje, Roomelse un Skäddel. Ju fräiske Sproake fon dät Seelterlound, dät Seelterske, is ju litste anärkoande Minnerhaidesproake fon Europa. Dät Seelterlound lait in dät Noudwääste fon dät Ooldenbuurger Munsterlound, in dät Trjokaant Lier, Kloppenbuurich, Ooldenbuurich. In dät Suude wäd dät Seelterlound fon dät Kustenkanoal begränsed, in dät Noude un Noudwääste slut dät an Aast-Fräislound oun, man bietiede wäd uk dät Seelterlound deertou reekend. Ju Leda is een Äi un ju Noudgränse fon dät Seelterlound, ju fljut fon dät Aaste ätter dät Wääste. In dät Wääste wäd dät Seelterlound ougränsed fon dät tou ju Meente Aastrauderfeen heerende Täärp Idafeen, wät fröier as Foankolonie ap seelter Gruunde anlaid wuuden is. Disse Foan-Täärpe lääse in dät Gebiet, weer fröier die sweer tou passierjende Foan uum dät Seelterlound tou liech. In dät Aaste wäd dät Seelterlound truch dän Elisabethfeenkanoal ousleeten, die"}
{"id": "4909", "contents": "Ju Päiterssäärke is ne katoolske Säärke in Fatikaanstääd. Ju Säärke wuude twiske 1506 un 1626 baud. Fräisensäärke"}
{"id": "491", "contents": "Dät Seelterske of, wietenskuppelk, Seelterfräiske is ne fräiske Sproake, ju fon sowät 1500 bit 2500 Moanskene boald wäd in Seelterlound. 1991 wuude ju seelterfräiske Sproake in dät Guinness-Bouk fon Rekorde fon 1991 iendrain as litste Sproakailound fon Europa. Dät Seelterfräiske is dät lääste Uurblieuwsel fon ju aastlauwersfräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, do Groninger Uumelounde, Aastfräislound, dät Jeverlound un Butjoarlound. Bit in dät säkstienste Jierhunnert waas dät Fräiske (Ooldfräisk) ju eepentelke Sproake fon Ferwaltenge un Gjucht in do fräiske Kustenlounde twiske dät Vlie in 't Wääste un ju Weser in 't Aaste. Ätters is ju Sproake in Aast-Fräislound uutstuurwen, man in Seelterlound is ju an 't Lieuwend blieuwen. Binne ju ooldfräiske Sproake in Aast-Fräislound roate dät two Dialektgruppen, do oamsfräiske Dialekte un do weserfräiske Dialekte. Do oamsfräiske Dialekte wuuden in dän wäästelke Deel fon dät aastfräiske Hoolichailound boald, as uk in do Groninger Uumelounde bit tou ju Lauwers. Do weserfräiske Dialekte wuuden in dän aastelke Deel fon dät aastfräiske Hoolichailound boald, bit in dät Lound Wursten, uursiede fon ju Weser. Uut dät Ooldfräiske hääbe sik dät Wäästfräiske, dät Seelterfräiske un dät Noudfräiske äntwikkeld. Do bildeden touhoope ju fräiske Sproakgruppe. Ju Äntwikkelenge geen foar älke fräiske Sproake uurs, un so sunt do"}
{"id": "4915", "contents": "Dät Gotiske is ne uutstuurwene aastgermaniske Sproake, ju eensichste Sproake fon dissen Twiech wierfon fuul bekoand is. Ju gotiske Biebeluursättenge fon Biskop Wulfila uut dät fjoode Jierhunnert is ju eerste uurlääwerde literariske Oarbaid in ne germaniske Sproake un ju is deeruum gjucht wichtich foar ju Sproakwietenskup. Mäd fjauer of fieuw Falle, n [Dualis]] un ne synthetiske Liedefoarm wiest dät Gotiske fuul archaiske Känteekene. Deertou häd dät besunnere Woude bewoard, wierfon uk wäkke ap Seeltersk bekoand läite: afta bääte, bääfte (uk tou ferglieken mäd ätter, dät fon Ooldfräisk efter kumt) barn Bäiden ija ju; jo leitils littek liuhtjan ljuchte qiþan kweede tainjo Täine taujan taie ubizwa Ouse Do bee lääste Woude wiese ounsjoonelke Betjuudengsannerengen: bie taujan fon ‘machen, wirken’ tou ‘drücken, pressen’ un bie ubizwa fon ‘Halle’ uur ‘Vorhalle’ tou ‘Dachtraufe’. Dät Gotiske wuud boald fon dät Foulk fon do Gote un wiedede sik ätter dät trääde Jierhunnert uut dät Gestrich noudelk fon ju Swotte See hääruute ätter Italien, Frankriek, un Spanien, man wuud ätter dän Fal fon dät aastgotiske Riek in dät säkste Jierhunnert un dät wäästgotiske Riek in dät oachte Jierhunnert uutstierwe. Ap dän Krim bleeuw ne Sunnerfoarm fon dät Gotiske, dät Krimgotiske, in älke Fal bit in dät"}
{"id": "4916", "contents": "Şalom (Hebrieusk: שָׁלוֹם, Seeltersk: Free) is n Juudsk-Tursk Wieksblääd, dät in Istanbul, Turkäi ferskient. Do Biedraage sunt maast ap Tursk un een Siede is ap Sephardisk. Dät Blääd is ap n 29. Oktober 1947 gruunded fon dän Juudsk-Tursken Journalist Avram Leyon. Dät Blääd häd ne Aploage fon 5.000 Exemploare (2005) un wäid drukt bie Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş.. Yakup Barokas is die Haudredakteur. Websteede fon Şalom (Tursk) Websteede fon Şalom (Sephardisk)"}
{"id": "4917", "contents": "Stellingwerf (stell. Stellingwarf, uk oafte ountjut as do Stellingwerve, in dät Oold-Groningiske: Stallinghe) is n Niederloundsk Gestrich in dät Suudaaste fon Wäästfräislound (suudelk fon dän litje Flus dän Kuunder). Ferwaltengsmäitich uumfoatet dät do Meenten Eaststellingwerf un Weststellingwerf (uk wäil Stellingwerf-Aasteende un Stellingwerf-Wäästeende) in Wäästfräislound, Steenwiekerlound in Overijssel un die grootste Deel fon Westerveld in Drenthe. Deeruum dät die “Kop” fon Overijssel, ju Meente Steenwiekerlound, un n Deel fon ju Drentske Meente Westerveld dätsälge Dialekt un jusälge Kultuur hääbe, wäd die Noome Stellingwerf bietiede uk bruukt foar dät ganse Sproake- un Kultuurgestrich. Dissen Artikkel behonnelt, foarallen foar ju ferwaltengsmäitige un geskichtelke Loage, bloot Wääststellingwerf un Aaststellingwerf in ju Provinz Fräislound. Loundskuppelk bildet dät mäd n Antaal uumelääsende Gestriche do Fräiske Woolde. In dät Skeedgestrich fon Drenthe un Wäästfräislound lait dät Nationoal Park Drents-Friese Woold. In Noud-Overijssel lait dät Nationoal Park De Weerribben un do Meere uum Gieteren (Giethoorn) tou. In n kuuts (2006) moakede Unnersäikenge wiesde sik, dät do fluchste Gestriche fon aal tjo Provinze Fräislound, Drenthe un Overijssel in Stellingwerf lääse. In dät Noude lapt die Kuunder (ap Wäästfräisk Tsjonger), truch de Midde fon Stellingwarf lapt ju Lende. Wier do Stellingwerver uursproangelk häärkuumen dwo, is nit gans sicher. Dät rakt"}
{"id": "4919", "contents": "São Paulo is mäd 12.038.175 Ienwoonere (Stound:2016) ju grootste Stääd fon do Brasilien un fon heel Suudamerikoa. Dät lait in't Suudaaste fon Brasilien, nit fier fon ju Atlantik-Kuste, in dän glieknoomigen Buundesstoat. São Paulo wwude ap dän 25. Januoar 1554, dät Fääst fon ju Bekierenge fon dän Apostel Paulus, fon do Padres Manuel da Nobrega un José de Anchieta, twäin jesuitiske Missionoare, bie hiere Missionsstatsjoon Piratiniga gruunded. Ju Missionsstatsjoon hiede hieren Noome fon een Äi tichtebie. In dät eerste Jier fon ju näigruundede Siedelenge lieuwden deer bloot hunnerd Ljuude. Tou Beginn waas ju Wirtskup fon ju litje Siedelenge ap Sälwen-Fersuurgenge uutgjucht, eerste in't 17. Jierhunnert wuude Weete foar dän Export ounbaud. Loange Tied hiede São Paulo heel un aal neen groote Betjuudenge, man in't Jier 1711 kreech dät, uumdät dät goadelk bie aan Pass uur ju Serra do Mar liech, dät Stääd-Gjucht. Oolde Taksierengen un Tällengen ferräide uus, dät ju Stääd twiske dät Jier 1776, do hiede ju 2.026 Ienwoonere, un dät Jier 1790, do hiede ju 8.000 Ienwoonere, baldoarich gratter wuuden is. In 1817 hiede ju Stääd dan al 23.760 Ienwoonere. Ap dän 7. September 1822 wuude in São Paulo ju brasilioanske Uunouhongegaid ferkloord, in't foaren hiede dät tou"}
{"id": "492", "contents": "Sekundär-Ione-Massen-Spektrometrie (SIMS) is ne Methode tou dät Analysierjen fon Uurflächen. Deertou wäd ju Probe in Vakuum bestroald mäd Ione (litje leedene Deele). Deertruch wäide dan Ione fon ju Probe-Uurfläche loossloain, wierfon dan ju Masse wain wäd. Dät Weegen fon do sonaamde sekundäre Ione geböärt in n Massen-Spektrometer, so dät ju Atommasse fääststoald wäide kon un me weet, uum wäkker Element sik dät honnelt. Ju Methode is gans geföilich un ju Geföilegaid kon 10-16 bit 10-12 Atome/cm3 bedreege, dät is minner as n millionste Prozent! Deermäd is ju Methode uum ne Million Moal geföiliger as AES. Do Resultoate kricht me as Massenspektroa, hier t.B. foar Nikkel (buppeste Bielde). Deerbie kon me do Isotope apaat sjo, hier also ap Atommassen 58, 60, 61, 62 un 64. Gewöönelk stoant dät Ferhältnis twiske do Isotope fääst, man in wäkke Falle kon dät uurs weese, t.B. troch nukleäre Prozesse. Dät kon me dan an dät SIMS-Spektrum sjo. Bie dät uur Spektrum honnelt sik dät uum Phosphor. Dät häd man aan Isotope (Massentaal 31), man apfaalend sunt litje Spitsen ap 62 un 93. Deer honnelt sik dät uum Clustere (Klüüten) fon two bzw. tjo Atome mäd oankelde Leedenge. Dät kon ouhongje fon ju Bestroalengswiese. Nu is"}
{"id": "4920", "contents": "Veronica Scopelliti (bädden dän 25. Januoar, 1982, Room (Italien)), beeter bekoand as Noemi, is ne italieniske Sjungerske un Songskrieuwerske. 2009 - Sulla mia pelle (#3 Italien - #44 Europa) 2010 - Sulla mia pelle (Deluxe Edition) (#3 Italien - #42 Europa) 2011 - RossoNoemi (#6 Italien) 2009 - Noemi (#8 Italien - #97 Europa) 2009 - Briciole (#2 Italien - #51 Europa) 2009 - L'amore si odia (feat. Fiorella Mannoia) (#1 Italien - #34 Europa) 2010 - Per tutta la vita (#1 Italien - #42 Europa) 2010 - Vertigini 2011 - Vuoto a perdere (#6 Italien - #47 Europa) 2011 - Odio tutti i cantanti 2011 - Poi inventi il modo Noemiofficial.it Oficial Youtube Arcadinoemi.it Arca di Noemi Youtube Facebook noemiofficial Facebook arcadinoemi"}
{"id": "4922", "contents": "1077: Die roomsk-düütske Keening Hinnerk IV kumt tou dät Eende fon sin bekoande Gong ätter Canossa bie ju Buurich fon Canossa fon Mathile fon Tuszien an, uum Poabst Gregor VII. uum een Eende fon sien Exkommunisierenge tou bidjen. 1554: São Paulo wäd fon jesuitiske Missionoare gruunded. 2011: In Ägypten beginne Protäste, do in een Ägyptiske Revolutsjoon leede. 2014: Hery Rajaonarimampianina wäd die näie Präsident fon Madagaskar. 1982: Noemi 2020: Hartmut Glenk, düütsken Jurist, Skrieuwer un Dozent 2020: Johannes Jourdan, düütsken evangeelsken Pestoor un Läider-Dichter"}
{"id": "4926", "contents": "Dät Museumstäärp Kloppenbuurich – Läichsaksisk Fräiluchtmuseum in ju läichsaksiske Kringstääd Kloppenbuurich is een fon do ooldste Fräiluchtmuseen Düütsklounds. Dät Museum häd ju Apgoawe, do loundelke Bautoankmoale fon dät Buundeslound Läichsaksen tou ärfoarskjen un in Biespiele originoalgetjou tou dokumentierjen. Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum is ne Non-Profit-Organisation. Owwol et ju Iengjuchtenge nit deeruum gungt, muugelkst fuul Besäikere antoulokjen, hied dät Museumstäärp Kloppenbuurich 2009 moor Besäikere as älk uur Museum in Läichsaksen (250.000). 2004 wieren unner do Besäikere ca. 60.000 Bäidene un Jungfoulk, do in dän Roome fon dän Skoulunnergjucht do Anboode fon dät Museum bekiekeden. Dät Museumstäärp wuud 1934 fon dän Kloppenbuurger Studienräid Heinrich Ottenjann anlaid. Fierelk eepend wuud dät an n Heemelfoartsdai 1936. An n 13. April 1945 wuuden säks Huuse fon dät Museumstäärp truch Artilleriefjuur fernäild, deerunner uk die Quatmannshoaf. Die Hoaf wuud bit 1962 detailgetjou rekonstruierd. Ätterfoulger fon Heinrich Ottenjann as Museumsdirektor wuud sin Suun Helmut Ottenjann - fon 1961 bit 1996. Siet 1996 is Uwe Meiners Direktor fon dät Fräiluchtmuseum. Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum fungiert däälich as Foarskengs- un Bildengsiengjuchtenge tou ju Kultuur- un Buuräigeskichte. Do museumspädagogiske Anboode sunt altied hondlengs- un produktorientierd. Dät Museumstäärp is uk ne Foarskengsiengjuchtenge. Sweerpunkte fon ju Foarskengsoarbaid sunt deerbie Foulkskunde, Regionoalgeskichte un Huusfoarskenge. N"}
{"id": "493", "contents": "Georg Sello (1850 - 1926) waas n düütsken Historiker. Hie skreeuw Saterlands ältere Geschichte und Verfassung, wieroun dät seelter Siegel un ju oolde Koarte fan 1588 apnuumen sunt. Literatuur uur Seelterlound 2 Georg Sello (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 117479357 (OGND) | KB (Niederlounde): 074330454 | LCNAF: no2011110221 | VIAF: 57393317"}
{"id": "494", "contents": "Semantik af Betjuudengsleere belukt sik ap ju Betjuudenge fon do Woude. Dät Interessante is, dät ferwante Woude in ferscheedene Sproaken nit altied gans jusälge Betjuudenge hääbe. N bekoand Biespiel is Früündskup \"Freundschaft\", wät sik ap Seeltersk uk ap ju \"Familie\" belukt. Moor komplitsierd is dät, wan n Betjuudengsfäild in ferscheedene Sproaken ap ne uunglieke Wiese ferdeeld sunt. Biespil: N Biespil wier do Betjuudengen gans wied uutnonner ron sunt, is bäite \"heizen\". Dät hat eegentelk \"(dät Fjuur) beeter moakje\" un äntstamt ooldfräisk beta \"(ne Säände) beeter moakje\", büßen also. Uk kon ne Bestimde Betjuudenge fon n uur Woud uurnuumen wäide. Hier sunt eenige Falle wier dät ap Seeltersk geböärd is. Smoacht 'Hunger'. Smoacht is nit ap Ooldfräisk uurlääwerd, man hunger wäil. Fielicht is dät so geen dät wan do junge Ljuude in riekere Tieden kloageden, dät do Oolden dan kwieden: \"Wie hieden fröier Hunger; wät Jie hääbe is man n bitje Smoacht\". reeke 'geben'. Deer häd dät Ooldfräiske dät Woud jeva, dät ap Seeltersk bloot bewoard is in ju Sunnerbetjuudenge ferjeeuwe 'vergiften'. Dät lät sik fonsälwen nit riemje mäd ju Betjuudenge 'vergeben' un so is dät Woud jeeuwe fielicht ap Seeltersk in n läip Lucht tou stounden keemen. So kon me"}
{"id": "4941", "contents": "Helmut Ottenjann (* 15. Moai 1931; † 4. Oktober 2010 in Kloppenbuurich) waas n düütsken Foulkskundler un Prähistorisken Archäologe. Prof. Dr. Helmut Ottenjann waas 35 Jiere loang Direktor fon dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum Museumstäärp Kloppenbuurich. Hie foulgede sin Foar un Gruunder fon dät Heematmuseum, dän Studienräid Dr. Heinrich Ottenjann, as Direktor un üübede dät Amt fon 1961 bit tou sien Pensionierenge in dät Jier 1996 uut. Helmut Ottenjann studierde ätter dät Abituur an dät Kloppenbuurger Clemens-August-Gymnasium do kultuurwietenskuppelke Feeke Archäologie, Geskichte, Foulkskunde un Kunstgeskichte. 1957 promovierde hie an ju Christian-Albrechts-Universität tou Kiel mäd ne Dissertation uur „Die nordischen Vollgriffschwerter während der Hochblüte der älteren Bronzezeit“. As wissenskuppelken Assistent an Museen in Släswiek, Stockholm un in Nürnberg sammelde hie eerste Museumserfoarengen, eer hie ätter dän Dood fon sin Foar Heinrich 1961 dät Amt fon Museumslaiter an dät Museumstäärp Kloppenbuurich uurnoom. Helmut Ottenjann moakede dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum tou ne nationoal as uk internationoal anärkoande Iengjuchtenge. Hie laide dän Fokus nit bloot ap ju skeene museale Sammelengsoarbaid, man uk ap ju wietenskuppelke Ienoardnenge un Ärfoarskenge fon do Objekte. Wo woonden uus Foarfoare, wo kloodeden jo sik, wäkke Transportmiddele benutseden jo - dit waas bloot n Breekdeel fon do Froagen, do dän akribiske Ottenjann bolde"}
{"id": "4945", "contents": "Kloppenbuurich is ne Stääd in Läichsaksen. Dät is ju Kringstääd fon dän Loundkring Kloppenbuurich. Kloppenbuurich lait in dät Noude fon dät Ooldenbuurger Munsterlound. In Kloppenbuurich stoant dät Museumstäärp Kloppenbuurich, wier uk two oolde ´Buurenhuuse uut Seelterlound wier apbaud sünt. Kloppenbuurich häd ungefeer 33.000 Ienwoonere. Tou Kloppenbuurich heere do Stääddeele Ambühren, Bethen, Bühren, Emstekerfeld, Galgenmoor, Kellerhöhe, Staatsforsten, Stapelfeld, Sternbusch, Schmertheim un Vahren. Kloppenbuurich häd ne Stäädpartnerskuppe mäd ju Stääd Bernay in ju Normandie (Frankriek). Kloppenbuurich, 1647 Panorama-Bielde fon Kloppenbuurich Dät Museumstäärp Dät Clemens-August-Gymnasium (oolde Deel) St.-Andreas-Säärke Die Pfanni-Touden (76 m hooch) Basilika in Bethen Museeumstäärp Kloppenbuurich Ju Stääd Kloppenbuurich ap Internet"}
{"id": "4946", "contents": "Do Seelter Törfdüwels (Eeddüüwele) sunt ne Seelter Gruppe fon Jungfoulk, do sik befoatje mäd Musik, Motorreede usw. http://www.toerfduewels.de/ http://www.rsbike.de/modules/weblinks/singlelink.php?lid=34&keywords="}
{"id": "4949", "contents": "Museumsboane sunt Iersenboane, do der mäd historiske Skienenfoartjuuge tou dän Swäk fon ju bedrieuwsfäige Ärhooldenge fon historiske Technologie as uk as Attraktion foar dän Froamdenferkier fon Iersenboanfrüünde bedrieuwen wäide. In Juunsats tou statiske Museumsexponoate wäd so dät Publikum ju Muugelkhaid beeden, ferkiersgeskichtelke Objekte as Damplokomotiven in dän aktive Iensats tou belieuwjen. Die Ferbeend fon Düütske Museums- un Touristikboane, dän do maaste düütske Museumsboanfereene anheere, definiert so: Ne Museums- of Touristikiersenboan is n Iersenboanunnerniemen ätter § 2 (1) AEG, dät bedrieuwen wäd, uum ne Iersenboan(-infrastruktuur) as in ju fergeene Tied tou kriegen, wierhäärtoustaalen of ättertoustaalen, of historiske of spezielle Foarme fon ju Andrieuwstechnik of fon dät Rolmaterioals tou demonstrierjen of tou bedrieuwen un alleenich of foarallen foar touristiske Swäkke, Fräitied- of Bildengsswäcke nutsed wäd. Ap oafteste wäide ju Ärhooldenge un dän Bedrieuw fon disse Boane fon Fereensmeegliedere in hiere Fräitied eerenamtelk in Iersenboanfereene truchfierd. Dät rakt oawers uk Museumsboane, do der in kommunoale Feroantwoudenge of in ju Bedrieuwsferoantwoudenge foar dän Iersenboanbedrieuw truch Unnerniemen (GmbH, AG) (Bedrieuwssälskuppe) fierd wäide. Die Bedrieuw truch Privoatpersone of Personegruppen (in dän Sin fon ne GbR) is apgruund fon do deermäd ferbuundene Haftengs- un Feroantwoudengsrisiken eer säilden. Knap 300 originoale Damploks kuume alleenich in Düütsklound noch räägelmäitich"}
{"id": "495", "contents": "As Semitiske Sproaken wäd ne Gruppe fon Sproaken beteekend in Wääst-Asien un dän anlääsende Paat fon Afrikoa. Do Sproaken stounde apaat fon do Indogermaniske Sproaken un dwo apfaalen truch ju stäärke Funktion fon Konsonante. Jo wäide reekend tou do Afro-Asiatiske Sproaken. Ju semitiske Gruppe wäd ferdeeld in: fertreeden fon Akkadisk, boald in Mesopotamien in ju foarkristelke Tied. Dialekte deerfon sunt Babylonisk un Assyrisk. wuud boald in Syrien un Palestinoa. Deertou heere: Amoritisk of Aast-Kanaanitisk, fuunen in Texte in Babylonien. Ugaritisk, ju Sproake fon do Texte fon ju Stääd-Stoat Ugarit in Noud-Syrien uut dät 14. un 13. Jierhunnert f. Chr. Kanaanitisk, ju Sproake fon do Tell Amarna Bräiwe (14. Jh. f. Chr.), wier uut leeter äntstuuden: Hebräisk, ounfangend mäd ju bibliske Periode (1200-200 f.Chr.) un leeter do Apokryphen un do Schriftrullen fon dän Dooden See (2. un 1. Jh. f.Chr.), as uk rabbiniske Schriften (eerste Jierhunnerte ä. Chr.). Phönikisk un Punisk, as fuunen in do Inschrifte in do oolde phönikiske Stääde (10.-1.Jh. f.Chr.) un do fon hiere mediterrane Kolonien (9.Jh. f.Chr.-2.Jh. ä.Chr.). Moabitisk, fuunen in ju Inschrift fon Köönich Mesa fon Moab fon dät 9.Jh. f. Chr. Aramäisk, wät sik ferdeelt in Oold Aramäisk in Ienschriften fon Damaskus, Hama un Assyrien"}
{"id": "4951", "contents": "Ju Taurachboan is een Museumsiersenboan in dät aastriekske Buundeslound Salzburg. Ju häd een Spuurwiede fon 76 cm, also een sonaamde bosniske Spuurwiede."}
{"id": "4957", "contents": "Rheilffordd Talyllyn (walisisk) af Talyllyn Railway (ängelsk) is die Noome fon ju waareldwied eerste Museumsiersenboan in Wales. Ätter Ienstaalenge fon dän Bedrieuw wuud ju Sträkke 1950 fon ne Gruppe fon Iersenboanfrüünde uurnuumen un as eerste Iersenboansträkke fon eerenamtelke Amateure an Steede fon Beroupsiersenboanere bedrieuwen."}
{"id": "496", "contents": "Ju Seri-Sproake (Seri: Cmique Itom) heert tou ju Salinan-Seri Sproakfamilie. Ju Seri-Sproake wäd däälich noch boald fon sun 800 Ljuude in Sonora, Mexiko. Seri (Lound) THE SERI INDIANS of Sonora. Seri Indioaner. Koarte fon dät Serilound. Kapitel 6.3. The Seris and Their Confederates. Wikipedia in Seri"}
{"id": "4961", "contents": "Truch Seelterlound fiert ju Museumsiersenboan Ammerlound-Bäärsel-Seelterlound (MABS; düütsk: Museumseisenbahn Ammerland-Barßel-Saterland). Ju Boane lapt fon Bad Twiskenoan af Ooldenbuurich bit Seedelsbierich. In ju eerste Tied heerde uk noch dän Sträkkendeel Ocholt bit Wäästerstede deertou, man uut düssen Deel fon ju Sträkke hääbe se nu ne \"Draisinensträkke\" foar Uurloofere moaked. Ju Museumsiersenboan sät dän siet 1908 truch Seelterlound fierende Such fout, die ap 28. Sept. 1968 dät lääste Moal truch Seelterlound fierd is. Die Fereen wuud ap n 13. September 1991 gruunded uum ju buute Gebruuk keemene Sträkke daach foar n Toukumst tou bewoarjen. Ap ju Gruundengsfersamlenge wieren so'n 70 Moanskene, wierunner uk so'n 10 uut Seelterlound. An n 29. Dezember 1994 wuud n oolden Drieuwwoain T1 uut 1925 in Gebruuk nuumen. Dät waas die ooldste Düütske Drieuwwoain. Düssen Drieuwwoain wuud fon dän Iersenboanfrüünd Jochen Ewald uut Osterforde tou Ferföigenge stoald. Ewald was bliede, dät hie ne Unnerstaalmuugelkhaid fuunen hied un die Fereen kuud deerfoar mäd dän Drieuwwoain fiere. Daach wuud uk fersoacht oaine Drieuwwoaine tou fienden un ätter ne groote Spendenaktion kuuden dan Eende April 1995 träi Woaine in Ocholt begröited wäide. Die \"Jungfernfahrt\" fon dän eerste oaine Drieuwwoain VT98 waas ap n 22. Juli 1995. Sietdäm fiert dan ju Museumsiersenboan"}
{"id": "497", "contents": "Sixtus Kordes fon Strukelje waas n Bruur tou Ahlrich Cordes. Dät Interessante is, dät do bee Bruure mäd uunglieke Famieljennoomen ounskrieuwen wieren! Sixtus Kordes skreeuw in dät Lesebouk foar Seelterlound: 41. Dät Läiden in de Wienachtsnaght Text fon dät Lesebouk fon Seelterlound hier online Wikisource: Dät Läiden in de Wienachtsnaght – Wällensammelenge"}
{"id": "4970", "contents": "Die \"Seelter Foonkieker\" is ne litje Foan-Iersenboan in Roomelse, mäd dän Besäikere in dän Wäästfoan fiere konnen. Deer wäid do Ljuude fuul fertält uur dän Apbau und Oubou fon die Foan un do Plonten un do Dierte, do däälich in die Foan tou fiende sünt. Deer sünt dan uk do groote Eedoubaufläächen mäd do groote Eedmulbülte un do Renaturiereengsfläächen, wier al siet 25 Jiere die Wäästfoan wier renaturiierd wäid, tou sjoon un. N Siel fon do Foart is uk dät Gebied mäd do Touden fon dän Marineseender DHO38. Die Museumsiersenboan brangt uk rägelmoatig Besäikere ätter Roomelse foar ne Foart mäd dän Seelter Foonkieker. Die Seelter Foankieker wäid bedrieuwen fon dät Eedwierk Moorkultuur Roomelse. Foan Aastfoan Wäästfoan Eedgreeuwe Moorkultuur Roomelse Websiede Seelter Foonkieker Fideo: Mäd ju Museumsiersenboan un dän Seelter Foonkieker in die Wäästfoan fiere Hyves-Siede fon Bernd Horstmann"}
{"id": "4972", "contents": "Osasco is een Stääd in Brasilien in dän Stoat São Paulo. Stuuns woonje deer uungefeer 691.652 Ljuude (2015). http://www.osasco.sp.gov.br Commons: Osasco."}
{"id": "498", "contents": "Sixtus Schröer (\"Sikke\" Schröer) (bädden dän 22. April 1915, stuurwen dän 08. Februoar 1995, Baalenje) waas Buur, Architekt un Meentepolitiker fon CDU un (Wählergemeinschaft Saterland) in ju Meente Strukelje. Hie waas fon 1954 - 1974 Buurmäster fon ju oolde Meente Strukelje un deermäd die lääste Buurmäster fon Strukelje. Hie häd oarich fuul foar de Meente Strukelje un dät Seelterlound däin un was aan fon do bekoandste Moanskene in Strukelje, Seelterlound un dän gansen Loundkring Kloppenbuurich. In Strukelje is ju Sträite \"Bürgermeister Schröer-Straße\" ätter him naamd. Sixtus Schröer häd \"Klempner- und Installateur\" leerd. Hie wuude leeter \"Ingenieur\" un Koaster an ju \"Meisterschule für Elektrotechnik in Bremen\". Truch dän Dood fon sin Bruur, die der Buur waas, in dän Twäiden Waareldkriech geen hie weer tourääch ätter ju Buuräi fon sien Oolden in Baalenje. Hie was Meeglid in dät \"Kuratorium des St. Michaelstiftes Bollingen\" un died aktief mee bie dän Apbau un Uutbau fon dät \"Altenheim St. Michaelstift\" in Baaljene. Sixtus Schröer was intwiske uk \"Architekt\" wuuden. In do 1960-er Jiere died hie mee bie ju \"Flurbereinigung des Wester- und Ostermoores\". Hie hoalde fuul Bedrieuwe ätter Strukelje wai un suurgede so foar ju Industrialisierenge in de Meente Strukelje. Hie suurgede deerfoar, dät do"}
{"id": "4986", "contents": "Die Wäästfoan (de: Westermoor) is dät groote Foangestrich wäästersiede fon do seelter Täärpe. In dän Wäästfoan bie Roomelse (Seelterlound) befint sik uk die Seender DHO38 fon ju Düütske Marine. Ju Marinefunksteede is dät hoochste begungbere Bauwierk in West-Europa (man bloot foar Suldoate). Do oachte 352,8 Meter hooge rood-wiet Maäste sunt bit tou ne Fierte fon moor as 20 Kilometer tou sjoon. Die fuchtige Foanboudem häd bie ju Woal uum ne Steede tou waälen n wichtigen Faktor weesen. Ju Marinefunksteede bleeuw loange Tied uut militariske Gruunden n wieten Fläk ap do Koarten. Wieren do Seelter 1973 noch bliede weesen, dät jo ne deer plaande Bombenousmietsteede ferhinnerje kuuden, stuuns hääbe do Nood uur ju Stroalengsbelastenge. Sjuch bie dän Artikel Aastfoan Sjuch bie dän Artikel Aastfoan Sjuch bie dän Artikel Aastfoan Däälich sünt in Seelterlound noch n poor eedferoarbaidjende Bedrieuwe foar dät Eed uut dän Wäästfoan. Do moakje uut dän Eedmul bloot noch Substroat-Eed foar Tuunkere: Klasmann-Deilmann in Seedelsbierich. Do heere tou Klasmann-Deilmann in Gr. Hesepe in dät Oamselound. Fröier waas dät C. Deilmann AG in Seedelsbierich. Torfwerk Brinkmann in Skäddel. Do moakje uk Eed-Briketts foar dän Kaminougend un heere tou dän niederloundske Griendtsveen-Konzern. Moorkultuur Roomelse, waas fröier diräkt ieuwenske dän oolde Boanhof"}
{"id": "4988", "contents": "Dät Kaantegäärs (Holcus lanatus) woakst in Europa fuul ap fuchtige Mäiden un Weeden juust so as ap läige Foane. Dät Kaantegäärs is een Gäärs fon gries-gräine Klöär, dät täämelk unnerskeedelk uutsjo kon - gans deerätter, wo fier sik Blöiten blw. Ieren äntwikkeld häbe. Me skuul dät as Uunkundigen nit foar muugelk hoolde, dät dät een un't sälge Gäärs is. Deeruum sunt hier two Bielden: Blöitenrispe noch touhoopeleeken Tou ju Blöitetied"}
{"id": "499", "contents": "Slowenien is n Lound in Midden-Europa. Ju Haudstääd is Ljubljana un die Präsident fon ju Republik is sänt 2012 Borut Pahor. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Triglav (2.864 m). Do grootste Äien fon Slowenien sunt ju Save un ju Drau. Slowenien wäd begränsed fon: Aastriek in dät Noude, Ungarn in dät Noud-Aaste, Kroatien in dät Suudaaste, Dät Middelmeer in dät Suud-Wääste, Italien in dät Wääste. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $28.000 in 2007. In 2007 waas 2,1% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 34,4% Industrie un 63,5% Tjoonste. Slovenia.si. Your gateway to information on Slovenia. Government of the Republic of Slovenia"}
{"id": "4991", "contents": "Ju Feenkultuur belukt sik ap ju holloundske Wiese fon Eedgreeuwen loangs Kanoale, ju sik unnerskat fon ju fon do Buuren sälwen bedrieuwene Wiese fon Eedgreeuwen in Seelterlound. Ju Feenkultuur wiedede sik fon Aastfräislound häär uk in Seelterlound, wier so do Feenkolonien Idafeen un Elisabethfeen äntstuuden. Foan Aastfoan Wäästfoan Eedgreeuwe Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen"}
{"id": "4992", "contents": "Aymara is ne Sproake, ju der boald wäd fon do Aymara uut do Anden un heert tou Aru-Sproaken. Aymara wäd boald fon moor as ne Millione Ljuude. Dät is een fon do eepentelke Sproaken in Bolivien un Peru, un dät wäd uk in Argentinien un Chile boald. Wäkke meene, dät dät Aymara häärkumt fon ju Sproake, ju der boald wäd in dät Bolivianiske Tiwanaku (allere Skrieuwwiese: Tiahuanaco). Dät kon nit bewiesd wäide, man dät is daach bekoand, dät ju Sproake boald wuud in do rieke Aymara Köönichrieke, do der leeter fon do Inka ärooberd wuuden sunt. Dät rakt 1.200.000 Bolivianiske Spreekere fon Aymara, 500.000 Peruvianiske Spreekere, 20.000 Chileniske Spreekere un ungefäär 18.000 Argentiniske Spreekere. Wan Aymara, alleweegense wier dät boald wäd, tou grooten Deel gliek is, so rakt dät daach Unnerskeede ätter dät Gestrich. Aymara, as dät in La Paz (Bolivien) boald wäd, wäd betrachted as ju skeenste Foarm fon ju Sproake. Een fon do besunnere Oainskuppe fon ju Sproake is, dät ätter Aymariske Apfoatenge ju fergeene Tied, as in bildelke Sproake, betrachted wäd as dät wät foar aan lait, insteede fon ju maast gongelke Apfoatenge, dät dät wät foarbie is, bääte aan lait. Wan ju Apfoatenge toueerst foar fuul"}
{"id": "4993", "contents": "Digitoal (fon. lat. digitus, „Finger“) beteekent „dän Finger beträffend“, „mäd dän Finger“ wäid- un tieddiskrete Signoale, sjuch Digitoalsignoal ju Anwiesenge fon n Meetinstrument (biespilswiese ne Klokke) middels Ziffere „computerstöänd“ of „mäd Computere moaked“ kuut ju Digital Equipment Corporation, n eemoaligen Computerhäärstaaler Sjuch uk: analog Digitalisierenge Digitoaltechnik Bobby Digital Foarloage:Wiktionary"}
{"id": "4995", "contents": "Ne Brille, uk \"aan Bril\" naamd, is n optisk Instrument, dät foar do Oogene drain wäd un ju Ametropie (Refraktionsfailer) fon dät Ooge kompensiert, weertruch die Dreeger skäärper sjucht. Ne Brille bestoant uut ju Foatenge un do Gleese (optiske Linsen). Die tichtest bie lääsende Punkt wier n gewöönelken Moanske noch skäärp sjo kon, die ‘Naitepunkt’, lait ap ca. 30 cm foar dät Ooge (bie junge Bäidene sogoar noch tichterbie). Die wiedst wääge lääsende Punkt wier dät Ooge noch skäärp sjo kon, lait ap uuneendelk. Bie moonige Ljuude lääse do Punkte oawers ap ouwiekende Oustande. Lääse bee Punkte tou tichtebie, dan spräkt me fon Myopie (Kuutsichtegaid). Die Naitepunkt lait dan fuul tichter bie as 30 cm, un die Fiertepunkt lait foar uuneendelk. Me kon also fuuls tou tichtebie skäärp sjo, un in de Fierte sjucht me uunskäärp. Dät wäd korrigierd mäd ne “negative” Brille, ju dän Fiertepunkt wier ap uuneendelk lait un dän Naitepunkt ap ca. 30 cm. Lääse bee Punkte tou wied wääge, dan hat dät Hypermetropie (Wiedsichtegaid). Die Fiertepunkt lait dan sotoutällen “foarbie” uuneendelk, af uk fier “bääte” dän Persoon (dät is dan n “virtuellen” Fiertepunkt wuuden). Sunner Brille wol dät Ooge fon n wiedsichtigen Persoon anduurjend akkomodierje uum"}
{"id": "4996", "contents": "Die Ooldehou is n skeeuwen Säärktouden in Ljouwert, die der fon 1529-1532 baud wuude un sieläärge nit kloor baud is. Die Touden is 40 m hooch un stoant 1,68 m uut dät Lood. Die Touden skuul uursproangelk 120 m hooch wäide. Wan do Seelter Holloundsgungere in Ljouwert ankoomen, uum in Fräislound Gäärs tou mjoon, steegen do älke Jier eerste wier ap dän oolde skeeuwsakkede Uutsichtstouden ,,Ooldehou\", uum de Stääd tou bekiekjen. Webcam mäd Sicht ap Aldehou Wikisource: Do lääste Holloundsgungere – Wällensammelenge"}
{"id": "500", "contents": "Ju Slowakäi (slowakisk: Slovensko) is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Bratislava un die Präsident fon ju Republik is siet 2019 Zuzana Čaputová. Ap n 29. Meerte 2004 wäd ju Slowakäi NAFO Meeglid än dän 1. Moai 2004 Meeglid in de Europäiske Union. Ap n 1. Januoar 2009 kreech ju Slowakäi dän Euro. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Gerlachovský štít (2.655 m). Do grootste Äien fon ju Slowakäi sunt Donau, Tisza un Waag. Slowakäi wäd begränsed fon: Tschechien un Polen in dät Noude, ju Ukraine in dät Aaste, Ungarn in dät Suude, Aastriek in dät Wääste. Bit tou 1918 waas ju Slowakäi n Deel fon Aastriek-Ungarn. In dän Twäide Waareldkriech waas ju Slowakäi besät fon Nazi-Düütsklound. In ju Tied fon dän Koolde Kriech wieren Tschechien un ju Slowakäi touhoope as Tschechoslowakäi as Satellitstoat fon de Sowjetunion. Siet dän 1. Januoar 1993 is ju Slowakäi n oainständigen Stoat, sunner Tschechien. Dät kommunistiske System waas al eer looslät. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $20.200 in 2007. In 2007 waas 2,6% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 33,5% Industrie un 63,9% Tjoonste. In ju lääste Tied rakt dät Probleme mäd ju ungariske Minnerhaid."}
{"id": "5000", "contents": "Dät \"Böllercomité fon 1888\" is n Böllerfereen in Roomelse. Die Fereen wuud 1888 truch Wilhelm Lanwer gruunded. Die Gruund deertou waas dät 10-jierige Jubiläum fon Paus Leo XIII, wät in ju ganse Waareld fierd wuude un deertou wüülden uk do Roomelster böllerje. Tou dän Fereen heere 12 Meegliedere, do wäide wääld foar so loang as se lieuwje. Do Meegliedere naame sik \"Apostel\". Eerste wan aan Meeglied stuurwen is, wäd wier aan näi Meeglied in dän Fereen wääld. Do hääbe hiere \"Stiftungsfäst\" älk Jier ap n Tjo-Köönichsdai ap n 6. Januoar. Ap n 6. Januoar 2011 hääbe do wier n näi Meeglied wääld, wäil die Tuunker Hermann Janssen (jr.) in 2010 stuurwen is. Die Fereen häd 3 Böllerkenunnen, do heete as do tjo Köönige Caspar, Melchior un Balthasar. Do eerste Kenunnen wuuden fon ju Iersenjooteräi Gruson in Magdeburg kooped. Do kosteden domoals 75 Goldmark pro Stuk. In 2003 häd die Fereeen ätter 115 Jiere tjo näie Kenunnen kriegen. Do oolde stounde sietdäm in dät Räidshuus in Roomelse. Do \"Apostel\" mouten Seeltersk baale konne un wan do sik fersammelje, kweede do \"Bum-Bum\" un nit \"Moin-Moin. Do böllerje ap hiere \"Stiftungsfäst\" ap 6. Januoar un bie eepenbeere Feranstaltengen. In 2013 hääbe do hiere"}
{"id": "5003", "contents": "Die Baier- un Böllerfereen Skäddel wuud 1982 gruundet. Do hääbe 12 Meegliedere, do wäide wääld foar so loang as se lieuwje. Foarsitter is Hermann Pörschke. Do hääbe 6 Kenunnen, tjo därfon heete Peter, Paul un Johannes. Aan Kenunne is moor as 100 Jiere oold un heerde fröier ju Säärkemeente St. Peter un Paul in Skäddel. Do böllerje ap Paasken, Pinkster un Wiehnoachten un uut besunnere Gruunde, toun Biespill wan där n besunneren Gebuursdäi fiert wäid. Uk bie dän Besäik fon dän foarigen Ministerprädident Christian Wulff bie dät Seelter Kultuurhus in 2010 hääbe do böllerd. Die Fereen fersuurged uk dät baierjen, dät betjuud dät Säärkeklokken luude mäd do Hounde ätter ferskäidene Wiesen. Böllercomité fon 1888, Roomelse Heemat- un Böllerfereen \"Widerhall\" e.V. Wietsound Baier- un Böllerfereen Skäddel (NWZ) Böllerfereen begröitet Christian Wulff in Skäddel (NWZ)"}
{"id": "5006", "contents": "Die Heemat- un Böllerfereen \"Widerhall\" e.V. in Wietsound wuud 1954 as Böllerverein \"Widerhall\" e.V. gruunded. Die Fereen is uk die Skutsfereen fon Wietsound un moaket dät jierelkse Böller- un Skutsfäst in Wietsound. Baier- un Böllerfereen Skäddel Böllercomité fon 1888, Roomelse Heimat- und Böllerverein \"Widerhall\" e.V. (Noch in Oarbaid) Dät Böller- un Skutsfäst (GA)"}
{"id": "5007", "contents": "Do Strukeljer Toudentuutjer is ne litje Gruppe fon 9 junge Ljuude uut dän Strukeljer Musiekfereen. Do gunge sänt 1999 älk Jier in ju Adfäntstied älke Snäiwende buppe in dän Säärktouden fon Strukelje un spielje mäd hiere Instrumente Adfändsläidere. Dät is dan boalde in dät ganse Täärp tou heeren. Begjucht in dän GA, 28.11.2011 Begjucht in dän GA, 2010 Begjucht in dän GA, 2009"}
{"id": "5008", "contents": "Ju Leda, uk Ledoa naamd, is n Bieflus fon ju Oamse in Aast-Fräislound. Ju Seelter Äi - ju sik bildet uut do Touflusse Marka un Oaje - mündet uut in de Leda. Ju Leda häd ne Laangte fon 29 km, wierfon 1,9 km (fon ju Oamse bit tou Lier) befoarboar is foar Seeskiepe. Bie Wiltshusen fljut ju Jümme in ju Leda. Tichte bie Lier wuud 1954 dät Leda-Speerwierk as Skuts juun Hoochwoater in dät Leda-Jümme-Gebiet in Bedrieuw nuumen. Truch dät naie moderne Oamse-Speerwierk bie Oamde wuud dät Leda-Speerwierk äntlasted. Suudelk Amdorf gungt ju smälste Brääch fon Düütsklound uur ju Leda un ferbint Amdorf un Neuburg mäd Lier un dät Uurledingerlound. Ju Brääch is man 2,50 Meeter breed un foar Foartjuuge mäd ne Bratte fon 1,85 Meeter. Ju häd ne Laangte fon 50 Meeter. Fideo: Ne Foart uur ju Leda-Brääch"}
{"id": "501", "contents": "Die Släieboom woakst jädden an n sunnigen Wooldraant un is in do Alpen in bit tou so'wät 1000 m. Hööchte tou fienden. Die Släieboom is nau nuumen normoal naan Boom, sunnern n Struuk. Hie wäd bit tou 3 m groot un bildet oafte tichte Broake. Hie häd fon Meerte bit April wiete Blöiten. Sien Fruchte heete do Släie. Joo ärinnerje sun bitje an Bikbäien. Sien Bleede sunt ap ju Bupperkaante dunkergräin. Dät mout eerst fäärsen hääbe, dan schäl me do Släie plukje. Foar dän Froast sunt se gans suur. Deerfon kon me gans smoakelge Marmeloade un uk fainen Likör moakje. Hochdüütsk hat die Likör: Schlehenfeuer. Buppedät is n blöienden Släieboom uk goud as Fodder foar Iemen."}
{"id": "5018", "contents": "Do Normandier wieren n Kriegerfoulk uut wäästelk Frankriek. Uursproangelk wieren jo Wikinger uut Skandinavien, do sik in dät 9. Jierhunnert in Normandien deelsätten un romanisierd wuden. Ieuwenske Kriegere wieren jo uk fäkkundige Ferwaltere. Do Härtsooge ferdeelden hiere Köönichriek in Stukke, do der regierd wuuden fon Eedelljuude fon dät normandiske Foulk. In dät alfte un dät tweelfte Jierhunnert feruurseekeden do Normandier groote Annerengen in Europa. Unner ju Regierenge fon Wülm I wuud 1066 (Slacht bie Hastings) Änglound äroberd un deermäd hieden do Normandier ju Spitse fon hiere Macht beloanged. Änglound wuud n normandisk Köönichriek, wier moonige Kastäile, Säärken, Kathedroale un Klaastere noch an de Normandier ärinnerjen dwo. Do Normandier regierden bit 1154 uur Änglound. Deerätter geenen do Angelsakse (fröiere Äroberer) un do Normandier bie litjen ap in eene Nation. Die normandiske Tiedruum koom definitiv tou n Eende, as Normandien 1204 äroberd wuude fon dän Köönich fon Frankriek. Unner dät alfte Jierhuunert hääbe do Normandier uk härsked uur Paate fon Suud-Italien. Teppich fon Bayeux"}
{"id": "502", "contents": "Ju Smaatekaan af Smaatekaane is Uuntjuuch in dät Koarn. Dät woakst in Ieren; dät Säid rakt goud Meel."}
{"id": "5022", "contents": "Poolsk of Polnisk (po. jezyk polski, uk wäil polszczyzna, dt. Polnisch) is ne Wääst-Slawiske Sproake mäd sowät 40 Millione Baalere. Do maaste Baalere fon dät Poolske woonje in Polen (38,6 Millione Ienwoonere). Uur groote Gruppen Baalere woonje unneruur in do Fereende Stoate un in do Lounde fon ju eemoalige Sowjet-Union (foarallen Wietruslound, ju Ukraine un Litauen). Siet dän 1. Moai 2004 is dät Poolske een fon do eepentelke Oarbaidssproaken fon ju Europäiske Union."}
{"id": "5023", "contents": "Ju Wäädsee (Wäästfräisk: Waadsee, Noudfräisk: Waas/Heef, Aastfräisk Plattdüütsk: Heff, Deensk: Vadehavet, Düütsk: Wattenmeer) is ju See, ju twiske do Fräiske Ailounde un dät Fäästlound lait. Dät Wääd lait Deeges twäie druuch. Ju Wäädsee stoant foar n grooten Deel unner Natuurskuts un is UNESCO-Waareldäärwgoud (uutgenuumen dät deenske Wäädgebiet). Twiske Blåvandshuk in Dänemark un Den Helder in do Niederlounde häd ju Wäädsee ne Laangte fon 450 Kilometer un ne Fläche fon 9.000 km². Commons: Wäädsee – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "5024", "contents": "Dät Foan- un Feenmuseum (düütsk: Moor- und Fehnmuseum) is n Museum in ju Feenkolonie Liesbetfeen (Meente Bäärsel). Dät Museum lait diräkt aan dän Liesbetfeenkanoal. Dät wuud ap n 6. Juni 1986 truch dän \"Orts- und Verschönerungsverein\" Liesbetfeen ap Initiative fon dän Foarsitter Dr. Gustav Schünemann gruunded un häd ne Gruundflaakte fon 15.000 qm. Deer stounde historiske un oolde Maskinen foar dän Oubau fon Eed. Die Geskichte fon Foan un Feen wäd deer uk wiesed. Dät Museum häd tjo Skiepe: Ju iersene Tjalk \"Jantina\" wuud in 1900 in Dokkum in Fräislound baud, is 14,9 Meter loang, boolde 3,4 Meter breed, häd n Gewicht fon 15 Tonnen un kon 28,7 Tonnen leede. Dan häd dät Museum noch n holten Muttskip \"Johanna\". Dät is n originoalen Ätterbau fon ne Mutte uut ju Tied um 1900 un häd dät Museum särm ätterbaud un is 15,70 Meter loang un 3,60 Meter breed. Dan hääbe se uk noch ne Pogge. Dät Museum lait an ju \"Route der Industriekultur im Nordwesten\". In dät \"Kanalwärterhaus\" fon dät Museum is Poater Dr. Laurentius M. Siemer O.P. (1888-1956), wierfon dät Gymnasium in Roomelse sien Noome häd, bädden. Museumsdirektor waas siet ju Gruundenge bit toun 30. Okober 2011 Dr. Gustav Schünemann."}
{"id": "503", "contents": "Ju Snüüfkensbloume (Arnica montana, dt. Berg-Wohlverleih) is ne Weedebloume mäd fingerloange Bleedere un jeele Blöiten, do der uut fuul spitse Bleedere touhoopestoald sunt. Fon dän Röäk mout me pruustje, as me fröier mäd n Snüüfken Tabak diede. Dät is ne Heelplonte, ju uk in Aast-Hollound, man foarallen uk in do Bierge foarkumt. Ju stound unner Natuurskuts."}
{"id": "504", "contents": "Die Sokkerai (Cichorium intybus), düütsk: Gemeine Wegwarte, wuude in dät 19. Jierhunnert bruukt uum n coffein-fräien Dronk tou moakjen, die der ätter Koafje smoaket."}
{"id": "505", "contents": "Sonic the Hedgehog (japanisk:ソニック・ザ・ヘッジホッグ) is aan fon do bekoandste Videospilfiguure fon dän Videospilmoaker SEGA. Dät eerste Spil waas ap n 23. Juni 1991 peroat tou ferkoopjen. Sietdäm is Sonic n gjucht bekoand Spil, wierfon 45 Millione ferkooped wuuden sunt. Moor as tjoon Jiere sunt Sonic un die Nintendo Maskotte Mario Konkurrent fonnunner weesen, bit tou Sega dän Heemkonsolemäärked ferlät hiede. Et rakt nu Sonic Spiele foar Nintendo-Systeme un uur Platfoarme. Sonic ärsätte Alex Kidd, die bit tou 1990 die Maskotto bie Sega waas. Die gaue Koodiegel moaste bewiese dät die näiste Heemkonsole fon Sega (die Mega Drive) gauer waas as uur Heemkonsolen. Naoto Oshima skizzierde dän Karakter, wülst Yuji Naka die Haudprogrammierder bloot foar dät Spil waas. Ättertied is hie Boas fon dät Sonic-Team wuuden. Sonic is n blauen Koodiegel. Hie kon mäd Skalgauegaid loope, deer kumt sin Noome fon (ängl. Sonic = Skal). Hie kon sik mäd dän Kraft fon Emeralde in Super- un Hypersonic ferwondelje. In allere Sonic-Spiele un -Comics wuude dät as ne Oard Suchttoustand beskrieuwen, wierbie hie n riesigen Fernäilwuut häd un sik nit kontrollierje kon. In do maaste Sonic-Spiele gungt et deeruum, dät die ferdulde Wietenskupper Doctor Eggman (Professor Ivo Robotnik in allere Spiele in"}
{"id": "5053", "contents": "UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) is n Organisation fon do Fereende Natione. Tou do Siele fon ju Organisation heere Förderenge un Apluukenge, Wietenskup un Kultuur, as uk Kommunikation un Information. UNESCO is 16. November 1945 apgjuchtet. Ju häd hiere Sit in Paris. Ju UNESCO ferwaltet uk ju Lieste fon Waareldäärwgoud (World Heritage) un häd n Register mäd do wichtichste Dokumänte fon ju Waareldgeskichte (Memory of the World)."}
{"id": "506", "contents": "Ju Soogenjiersbloume (Gnaphalium uliginosum) is ne Tuunbloume mäd spitse Bleedere. Uut aan Steele kuume moorere Twiege uut, do aal bruunske Blöiten dreege, do druuwenfoarmich ieuwenskenunner sitte. Die Steele blift altied gräin, man do Bloumen wüülkje. Die Noome \"Soogenjiersbloume\" kumt wäil deerhäär, dät dät ne Bloume is, ju me druuget un ju dan fielicht bit soogen Jiere bewoard wäide kon. Dät is ne eenjierige Plonte, ju der heert tou ju Komposiete-Familie un in Europa foarkuumen däd. Die Noome Gnaphalium stamt fon dät griechiske Woud gnaphalon, wät sofuul hat as n Top Wulle. Ju Plonte wäd 5 bit 20 cm hooch un is fon dän Fout ap uutsprat fertakked. Dät rakt oaber uk Plonten do der haager fertakje. Do behierde lanzetfoarmige Bleedere hääbe n smälleren Bläädfout. Do bupperste Steeldeele sunt filtich behierd. Ju Soogenjiersbloume blöit fon Juni bit Oktober mäd jeelsk-wiete Bloumenkoppe. Do oairunde Koppe sitte bienunner in fon Bleedere uumroate Kljoune. Ap do Boudeme fon do Bloumenkoppe sitte neen Skubben. Do Uumwiendselbleedere sunt bruunsk bit jeelsk. Do Röirbloumen sunt jeelsk-wiet. Die Pappus bestoant uut oufaalende litje Hiere."}
{"id": "507", "contents": "Dissen Artikkel stoant in dät Wikipedia-Review. Do bee Sorbiske Toale, Bupper- un Läichsorbisk (dt. Sorbisch), wäide boald in ju Lausitz (Łužica), n Gestrich in dät Aaste fon Sachsen (Sakska) un dät Suudaaste fon Brandenbuurich (Bramborska). Do Sorben wuuden aleer, juust as do kärntner Slowenen un uur slawiske Minnerhaide, wäil as Wenden betitteld. Die Noome wäd däälich as beleedigjend blouked. Dät Sorbiske, wat sun 54.000 Baalere häd, wäd iendeeld in two Varianten: Buppersorbisk un Läichsorbisk. Dät Buppersorbiske, wät bie wieden do maaste Baalere häd, wäd boald uum ju Stääd Bautzen (Budyšin) tou, dät Läichsorbiske uum Cottbus (Chośebuz) tou. Do bee Stääde sunt dan uk do kulturelle Zentren foar do Sorbe, wan do Baalere fon dät Sorbiske uk juust in do uumetou lääsende Täärpe woonje un nit in do Stääde sälwen. Fergliekstabelle fon Sproaken: Do eerste skrieuwene sorbiske Texte datierje uut dät säkstienste Jierhunnert. Bee sorbiske Sproaken hääbe älk ne oaine Skrieuwwiese. Sorbisk en Slowenisk sunt - touhoope mäd dät Noudfräiske - do eensichste Europäiske Sproaken, do dän Dual (twofach) noch ieuwenske dän Singular un Plural aktiv anweende. Dät Buppersorbiske is wät moor dät Tschechiske äänelk un dät Läichsorbiske dät Poolske. Do Sorben un do Polen woonje uurigens eerste siet dät Eende"}
{"id": "508", "contents": "Spieljen is wät n Bäiden däd. Dät lääwert noch niks, man is so nöödich foar dät Bäiden uum sik sälwen un ju Waareld kannen tou leeren. Dät rakt sofuul Spiele foar Bäidene un wäkke sunt sogoar in n apaaten seelter Foarm uurlääwerd wuuden, as: Tikjen Man woaksene Moanskene spielje uk. Fluks wan ju Oarbaid moor lääwert as Ieten un Waarmte, dan is dät eegentelk spieljen. Un daach hat dät Iedenst. Man die Moanske wol wül uk buuten dän Iedenst wät bewäägje un dan hat dät Sport. Do oolde Seelter hieden uk al apaate sportelke Spile un deer sunt fuul näie bietou keemen. Dät rakt toun Biespil also: Balspil Tennis Kuusje Kaalje Foutbal Dan rakt et uk noch Huusspiele, dät sunt Spiele do der in Huus spield wäide. Koartspil > Bridge Moanske äärgje die nit Mahjong Koartenspil Computerspil Sport Wäästfräisen leere do Seelter dät Kaatsen"}
{"id": "5085", "contents": "As Transactinoid beteekent me do chemiske Elemente mäd Oardnengstaale buppe 104. Do foulgje in dät Periodesystem ap do Actinoide. Aal Transactinoide sunt uk tou jusälge Tied Transurane, deer jo Oardnengstaale gratter as ju fon Uran hääbe. Bit tou däälich wuuden Isotope fon aal Transactinoide bit iensluutend Oardnengstaal 118 synthetisierd. Do sunt aal radioaktiv un hääbe gjucht kuute Hoolichwäidstiede in dät Beräk fon Nanosekunden bit tou uungefeer een Minute wai. Do Noomen fon do eerste fieuw Transactinoide wieren Objekt fon ju Elementnoomensreekengskontroverse, ju 1997 bielaid wuude. Jo sunt ätter Käädenphysikere of ätter Steeden, do der bie ju Synthese fon Elemente ne Rulle spield hääbe, benaamd wuuden. Bit nu bekoande Transactinoide: 104 Rutherfordium, Rf (ätter Ernest Rutherford) 105 Dubnium, Db (ätter Dubna, ju Moaksteede) 106 Seaborgium, Sg (ätter Glenn T. Seaborg) 107 Bohrium, Bh (ätter Niels Bohr) 108 Hassium, Hs (ätter dän latienske Noome foar Hessen, ju Moaksteede) 109 Meitnerium, Mt (ätter Lise Meitner) 110 Darmstadtium, Ds (ätter Darmstadt, ju Moaksteede) 111 Roentgenium, Rg (ätter Wilhelm Conrad Röntgen) 112 Copernicium, Cn (ätter Nikolaus Kopernikus) 113 Ununtrium, Uut 114 Ununquadium, Uuq 115 Ununpentium, Uup 116 Ununhexium, Uuh 117 Ununseptium, Uus 118 Ununoctium, Uuo Do Transactinoide konnen truch Käädenreaktione moaked wäide. Deertou wäide toun"}
{"id": "5086", "contents": "N Ailound fon ju Stabilität wäd in ju Käädenphysik fon Isotope bilded, wierfon do Neutrone- un Protonetaale bestimde magiske Taale äntspreeke un do der deeruum stabiler as in dät Periodensystem deerieuwenske lääsende Elemente sunt. Ju Idee fon dät Ailound fon ju Stabilität wuud 1969 fon Glenn Seaborg foarsloain. Ju Theorie lut, dät Atomkäädene äänelk as do Elektroneskeelen in Foarm fon Skeelen apbaud sunt. Bie bestimde Taale sunt disse Skeelen fäld un ju Woarskienelkhaid fon interne Kollisionen is ap litste. Dät wuud ju Existenz fon gewisse transuraniske Elemente ferlööwje, do der stabiler sunt as fuul uur. Ju magiske Neutronetaal is 184, un do äntspreekenden Protonetaale sunt 114, 120 un 126 - dät wuud betjuude, dät do stabilste Isotope in dit Beräk Ununquadium 298, Unbinilium 304 un Unbihexium 310 sunt. Säike ätter dät Ailound fon ju Stabilität"}
{"id": "5089", "contents": "Ju Petrieshanne in n Fuugel uut ju Familie fon do Fasoanenoardige un häd ne Loangte fon uungefeer 30 cm. Do loope maastieds und fljooge nit so hooch. Dän Fuugel rakt et ap Weeden, Heede un in do Foane, uk in Seelterlound. Fröier raakte dät in Seelterlound goans fuul Petrieshannen, moan dät is siet 1970 truch ju intensieve Loundwirtskaft fuul minner wuuden. Ju Petrieshanne waas bie dän NABU Fuugel fon dät Jier 1991. Hans Behnke und Günter Claussen: Fasan und Rebhuhn: Biologie, Hege, Aufzucht, Franckh-Kosmos Verlag, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-440-10917-5 Einhard Bezzel: BLV Handbuch Vögel. BLV Buchverlag GmbH & Co. KG, München, 2006, ISBN 3-8354-0022-3. Hans Behnke, Günter Claußen: Fasan und Rebhuhn. Biologie, Hege, Aufzucht. Franckh-Kosmos Verlag, 2007, ISBN 3-440-10917-8. Rolf Dwenger: Das Rebhuhn. Perdix perdix. Neue Brehm Bücherei Band 447, Westarp Wissenschaften, 1991, ISBN 3-89432-373-6. Urs N. Glutz von Blotzheim: Handbuch der Vögel Mitteleuropas. Band 5. Galliformes und Gruiformes. Aula Verlag, Wiesbaden, 1994, ISBN 3-89104-561-1. Heinz-Sigurd Raethel: Wachteln, Rebhühner, Steinhühner, Frankoline und Verwandte. Verlagshaus Reutlingen, Reutlingen, 2006, ISBN 3-88627-534-5. Heinz-Sigurd Raethel: Hühnervögel der Welt. Neumann-Neudamm, 1991, ISBN 3-89440-440-X. Fideo: Petrieshannen Sjuch moor Bielde ap COMMONS Moor uur ju Petrieshanne"}
{"id": "509", "contents": "Ju Spoule is n elektrisk Bauelement, dät bestoant uut Träid, die der winneld is ap n Kääden, die der uut Iersen bestounde kon. Älkuneen häd wäil moal heerd fon n Magnet. Dät is n Stuk Metal dät Iersen anlukt. Man ieuwenske do bekoande Duur-Magneten, rakt dät uk Elektro-Magnete, do bloot Iersen anluuke, wan deer n elektrisken Stroom an toufierd wäd. Dät beraut ap dän Effekt, dät n elektrisken Stroom truch n Träid n magnetisk Fäild ärreeget. Die Effekt wäd noch stäärker wan me dän Träid in n Slinge lait. Älk häd uk wäil moal fon n Dynamo heerd; do sitte ap t Rääd. Wan dät litje Rääd fon n Dynamo rund troalt, dan fangt ju Räädlampe oun tou baadenjen. Dät beraut nu wier ap dän Effekt dät n annerjend magnetisk Fäid in n Träid ne elektriske Sponnenge ärreeget. In n Dynamo sit n Träid ju der in gans fuul Slingen apwikkeld is un do Slingen traale dan in af bie n Magnet. Ne Spoule is eegentelk n Träid mäd fuul Slingen. Stjuure wie truch dän Träid n elektrisken Stroom, dan ärreeget die n magnetisk Fäild. Un wan die Stroom groot genouch is, dan lukt ju Spoule uk wier Iersen an."}
{"id": "510", "contents": "Wan me n Kontakt ap n Materioal sät, dan mät me deertwiske n Wierstand Rs, uk wan die Kontakt gans scheen is. Dät naamt me Spreedengswierstand (äng. Spreading Resistance, dt. Ausbreitungswiderstand). Die Wierstand wäd bestimd fon dän Radius (Hoolichmeeter) a fon dän Kontakt un dän spezifisken Wierstand ρ ätter Rs = ρ/4a as bereekend mäd Integroalreekenge. Dissen Wierstand spielt ne Rulle, alleweegense wier gans litje Kontakte anwoand wäide, as in ju Mikro-Elektronik. Ne apaate Anweendenge fon disse Oainskup fint sik in ju Spreedengswierstand-Profilierenge. Deerbie wäd die spezifiske Wierstand oulaited uut dän Spreedengswierstand. Ne Näddele mäd n hädden goud definierden Punkt wäd ap dät Materioal sät. Bie ne bestimde Häddegaid fon dät Materioal un dän Näddelpunkt rakt n bestimden Kuugel-Radius r fon n Näddelpunkt uk n bestimden Kontaktradius a. Wan me nu die Spreedengswierstand twiske ju Näddele un dät Materioal mät, so kon me dän spezifiske Wierstand ρ in n gans litjet Gebiet meete. Licht me dan ju Näddele un sät ju foarsichtich ieuwen fääre wier deel, dan kon me sjo, of die spezifiske Wierstand deer fielicht uurs is. Ju Methode wäd anwoand ap Metalle un Hoolichlaiter-Materioale. Deerbie kon dät lichten un ieuwen fääre wier deelsätten fon ju Näddele automatisierd wäide."}
{"id": "511", "contents": "Sproakannernge (de. Sprachänderung) is je Ärschienenge dät Sproaken sik mäd der Tied annerje. Foar sun Annernge kon dät ferscheedene Uurseeken reeke. Spreekere fon ne Sproake strieuwje bolde immer ätter Fereenfachenge; dät is ne Seeke fon Ekonomie. So wäd ap Seeltersk oafte boald fon hä wie un ko wie, insteede foar \"hääbe wie, konnen wie. Ienfloud fon n uur Sproake. So wäd foar Seeltersk tjuude oafte düüdje kweeden, sicher truch Ienfloud fon platdüütsk düden. Bie Sproakwikselenge wäd ne Sproake uurnuumen truch Spreekere fon n uur Sproake un dät kon wäil moal Ienfloud fon ju Substroatsproake feruurseekje, toun Biespil as doo näie Spreekere sik toufuul Moite reeke mouten uum hiere näie Sproake tou leeren. N Biespil deerfon is: wier uur germaniske Sproaken Satse apbaue as Iek gunge ..., boalt dät Ängelske fon I am going .... Dät is ju woudelke Uursättenge fon dät Waliske Rydw i 'n mynd .... Die näie Spreeker hougede dan bloot ju Beegenge fon to be tou leeren un nit ju fon to go un aal do uur Tiedwoude. Dät rakt noch fuul Aspäkte fon Sproakannernge, wier noch neen Uurseeken foar fuunen wuuden sunt. Wäkke toanke dan uk wäil an spontoane Drift, dät hat: ne Annernge sunner ätterwiesboare"}
{"id": "512", "contents": "Ju Sproake is dät Systeem fon Luude, dät Moanskene mäd de Muule moakje un dät do Ljuude tjoont, sik mädnunner tou ferständigjen. Ju oaine Sproake fon Seelterlound is dät Seelterske. Do maaste Sproaken konnen reekend wäide as tou heeren tou Sproakfamilien. Wät Besunneres is ne stilkene Sproake. Mäd ju Sproake befoatet sik ju Sproakwietenskup."}
{"id": "5123", "contents": "Bäien sünt Fruchte, do an Boome, Struuke af uur litje Plonten woakse. In düssen Artikel sünt do Bäien apliested, do dät fröier al in dät Seelterlound roate. Der sünt fuul Foulksnoomen fon Plonten un Buske mäd Bäien uurlääwerd wuuden. In düssen Artikel stounde düsse Plonten mäd do oolde Foulksnoomen, do latienske Noomen un do düütske Noomen. Dät rakt oawers noch moor Plonten mäd Bäien, do uk in Seelterlound woakse un foar do neen Seelterske Noomen uurlääwerd sünt, so as Eibe (Taxus), Feuerdorn, Cotoneaster, Kirschlorbeer, Mistel, Viburnum, un uk fielicht noch moor Joodplonten mäd Bäien. Foar älk fon do hier apliestede Plonten rakt dät uk noch n uutfüürelken Artikel hier ap ju Seelterfräiske Wikipedia. Deer kon me noch moor uur do Plonten wies wäide. BEMÄÄRKENGE: Do Plontenoomen sunt maast uurlääwerd wuuden fon Minssen (1846) un Botke (1934), die do wäil fon Pestoor Schulte hiede. Minssen rakt bloot Beskrieuwengen deerbie. Botke rakt fluks uk do Latienske Noomen. Bee stimme nit immer. Mäd do latienske Noomen kon me flugge Bielden fiende in do Commons un deermäd eepent sik ju Muugelkhaid, dät aal noch wät beeter foarnunner tou kriegen. Nu is dät so, dät do Foulksnoomen nit immer düütelk tou-oardend sunt. Die eene bruukt"}
{"id": "5124", "contents": "Näi-Seelound is n Lound, wät in dän Pazifiske Ozean suudaastelk fon Australien lait. Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu, n Bierich in Näi-Seelound"}
{"id": "513", "contents": "Dät rakt duusende fon Sproaken ap de Waareld. Wäkke Ljuude meene dät dät bloot ju Kommunikation sturre moaket un dät wie beeter eene Sproake hääbe kuuden. Dät groote Striedpunkt is dan fonsälwen wäkke Sproake. Ap ju uur Siede is uk noch nit fuul bekoand uur ju Ienfloud fon ne spezifiske Sproake ap dät Toanken. Wan dät Toanken mäd Kloang-Assoziation oarbaidet, dan kuuden bestimde Siele in ju eene Sproake fielicht gauer beloanged wäide as in ju uur un sogoar kuuden sik deerbie uur Gesichtspunkte eepenje. Do Sproaken wäide iendeeld in Sproakfamilien. Buute do Sproakfamilien stounde do isolierde Sproaken. Ju eewige Annerenge fon do Sproaken hat ju Sproakannernge. Minnerhaidssproaken sunt do Sproaken fon do Sproakminnerhaide. Sproakoukuutengen. Uur litje Wikipedien. Seelter Adjektive fon Sproaken un Lounde. Do Taale een bit tjoon in 5000 Sproaken fon de Waareld. Waareldatlas fon betruuede Sproaken."}
{"id": "5133", "contents": "Die seelterske Noome Fuulbäie is foar two ferskeedene Plonten uurlääwerd un häd do foulgjende Bitjuudengen: 1. Fuulbäie (Frangula alnus), uk Huundestok noomt, düütsk: Faulbaum 2. Fuulbäie (Solanum nigrum), düütsk: Schwarzer Nachtschatten"}
{"id": "5134", "contents": "Nachtschattenartige (Solanales) Familie: Nachtschattengewächse (Solanaceae) Gattung: Nachtschatten (Solanum) Art: Schwarzer Nachtschatten Ju Fuulbäie (Solanum nigrum), düütsk: Schwarzer Nachtschatten is n Jood mäd swotte Bäien. Dät een Oard fon Noachtskaad, juust so as t.B. ju Tuffelke un ju Tomoate. Ju Plonte woaksed an do Raante fon Sträiten, Domme, Iersenboansträkken, Äien un Toachte. Ju Plonte skäl me bloot iete, wan me uur ju nöödige Feroarbaidenge niep Beskeed weet, uurs kon dät Fergiftengen reeke. Nit ferwikselje! Buute düsse Plonte wäd noch uurs ne Plonte mäd dän Noome Fuulbäie beteekent: Die Huundestok (Frangula alnus, düütsk: Faulbaum). Bäien Plonten"}
{"id": "5138", "contents": "Ju Moasbäie, Vaccinium oxycoccos, syn. Oxycoccus palustris, is ne wüülde Foanplonte mäd Bäien. Do Bäien konnen ieten wäide, man ju smoakje wät bitter. Do hääbe fuul Vitamin C. Deerfon kon me Marmeloade, Tee un Sap moakje, fääre moor smoakje do goud tou Wüüldieten, juust so as do Krounsbäien. Ap dät wäästfräiske Ailound Skylge stound ne Fabriek foar dän Ounbau fon ne uur Soarte, ju amerikoanske Moasbäie Vaccinium macrocarpon (Cranberry), un ju Produktion fon Sap, Marmeloade, Wien un uur Produkte fon do Bäien. Bäien Plonten"}
{"id": "5139", "contents": "Ju Krounsbäie (Vaccinium vitis-idaea), is ne littje Bäienplonte. Do Plonten woakse in dän Foan un smoakje besünners goud tou Wüüld-Ieten. Foar dän Tuun rakt dät kultivierde Oarde. Bäien Plonten"}
{"id": "514", "contents": "Ne Sproakfamilie (dt. Sprachfamilie) bestoant uut ferskeedene Sproakgruppen, do der juunsiedich etymologisk touhoopehongje un do deeruum as ferwant betrachted wäide. Of ju Ferwantskup wuudelk betjut dät aal do Sproaken in ne Sproakfamilie eene gemeenskuppelke Gruundsproake äntstamme, is oawers goarnit sicher. Twisken Sproakfamilien bestoant gruundsätselk neen Ferwantskup, daach kon leeter Äntleenenge foarkuume. Ju Ferwantskup in ne Sproakfamile is uk nit immer düütelk. So wuud dät Keltiske toufoarne nit tou dät Indogermaniske reekend, bit daach ne Ferwantskup mäd do Indogermaniske Sproaken fuunen wude. Seelter Adjektive fon Sproaken un Lounde. Wäkke Sproakfamilien sunt: Indogermanisk Finnisk-ugrisk Baskisk Kaukasisk Semitisk Altaiske Sproaken (striedich!) Tibetisk-chinesiske Sproaken Malaiisk-polynesiske Sproaken Inuit-Aleutiske Sproaken Bantusproaken"}
{"id": "5140", "contents": "Ju Äidbäie (Fragaria) (de: Erdbeere) is ne litje Bäienplonte. Dät rakt wüülde Äidbäien un kultivierde Oarde foar dän Tuun, do dan oafte apgruund fon Kjuusenge fon moorere Oarde polyploid sunt. Fuul Dierte so as Dröiselken un uur Fuugele, Foakse un Ruste freete jädden düsse Bäien. Bäien Plonten"}
{"id": "5142", "contents": "Ju Hiembäie, Rubus idaeus (de: Himbeere) in n Struuk mäd Bäien. Dät rakt wüülde Hiembäie un kultivierde Oarde foar dän Tuun. Do wüülde Plonten woaske bie Wooldkaanten un in fräie Fläächen in Woolde. In Fryslân wäd ju wüülde Hiembäie tou do Stinzeplonten täld. Bäien Plonten"}
{"id": "5143", "contents": "Ju Kjuusbäie af Stikbäie is een besunnere Oard uut dän Sleek fon do Säntjansbäien (Ribes). Ju kumt in Eurasien un dät noudelke Afrikoa foar, man ju natüürelke Ferspreedengs-Ruumte is nit niep fäästtoustaalen, uumdät sik do wüülde Plonten oafter mäd ferwüülderte Tucht-Foarmen fermisked häbe. Ju woakst as Struuk, kon gräine af roode Bäien häbe un sjucht uurs uut as do maaste Säntjansbäien, daach rakt dät mäd Ribes sardoum een äänelke Oard, ju bloot ap Sardinien foarkumt. Een Miskenge uut Kjuusbäien un Swotte Säntjansbäien beteekent me ap Düütsk as \"Jostabeere\". Aan Struuk fon wüülde Kjuusbäien Blöite roode Kjuusbäien gräine Kjuusbäien Bäien Plonten Commons: Stachelbeere – Bielden, Videos un Audiodoatäie"}
{"id": "515", "contents": "Ne Sproakgruppe (dt. Sprachgruppe) is ne Gruppe fon Sproaken, do der juunsiedich etymologisk düütelk touhoopehongje un also ferwant sunt. Wäkke Sproakgruppen sunt: Germanisk, Romanisk, Keltisk. Moorere Sproakgruppen touhoope konnen wier ne Sproakfamilie bildje."}
{"id": "516", "contents": "Sproakwietenskup is ju Wietenskup fon do Sproaken. Ju lät sik t.B. ferdeele in: Luudleere Phonetik Phonologie Intonation (Sproakwietenskup) Morphologie af Foarmeleere Woudbildenge Lexikographie af Leere fon do Woudebouke Lexikologie af Woudleere historiske Luudleere Etymologie af Woudgeschichte Semantik af Betjuudengsleere Syntax af Satsleere Sproakgeographie Noomenkunde of Onomastik Hyperkorrektuur Do Unnersäikengen konnen sik beluuke ap t.B.: Texte Toonapnoamen Spräkwoude Noomen Mäd dät Seelterske sunt uk al fuul Unnersäikere tougong weesen. Gans wichtich is noch immer dät Fäästlääsen, ju Dokumentation fon ju Sproake, man deerätter kumt noch wät wie aal uut dät Materioal leere konnen. N Doatenboank kon uk ne goude Hälpe deerbie weese. Sapir-Whorf Hypothese Sproakkundige Teekene"}
{"id": "5165", "contents": "Dulle-Huunde (Ilex, düütsk: Stechpalmen) sunt n Sleek fon Boome of Struuke, do Bäien hääbe mäd hiere hädde Bleede deelwiese läip stiekelje, deeruum uk dän Noome Dulle-Huunde. Do Bäien sunt foar Moanskene giftich. Fuugele freete se jädden in n Winter. Bäien Plonten Commons: Europäische Stechpalme – Bielden, Videos un Audiodoatäie"}
{"id": "517", "contents": "Statistik is ne Wietenskup, ju sik befoatet mäd dät Beuurdeeljen fon Doaten. Toun Biespil, die groote Hannebuur wol wiete wo ferscheeden dät Gewicht fon do Oaiere is, dan do duuren nit tou licht weese. Un aal Oaiere tou weegen wäd him tou juur. Hie nimt dan wäkke Oaiere, so man hier un deer een. Dan wächt hie do un fint dät dät Gewicht ne normoale Ferdeelenge häd. Dät is ounroat in ju Bielde: ju tichter bie dän Spitsenwäid M, je moor Oaiere dätsälge Gewicht hääbe. Ju normoale Ferdeelenge mäd ju fääste Foarm fint sik oafte. Deeruum kon me uk ne Standardouwiekenge s ounnieme, wierbinne 2 x 34,1 = 68,2% fan do Resultoate (hier Oaiergewichte) faale. Binne twäie ju Standardouwiekenge faalt dan 95,4% un binne 3 x s faalt sogoar 99,7 %. Wan do Hannen fon jusälge Soarte sunt un dätsälge Fodder kriege, dan kon die Hannebuur sien Kunden t.B. garantierje, dät nit moor as 0,3% fon do Oaiere lichter as 50 Gram is. Hie mout dät fonsälwen wäil geräägeld fon näien ättergunge, dan do Uumstände konnen sik annerje. Toun Biespil wan wäkke Hannen kroank wäide, dan kumt deer ne ganse Masse litjere Oaiere un ferschuft ju Ferdeelenge un kricht fielicht"}
{"id": "518", "contents": "Tröster, Stefan (1995). Phonologie des Saterfriesischen. Unveröff. Magisterarbeit. Universität Osnabrück 1995. Tröster, Stefan (1996). Phonologischer Wandel im Saterländischen durch Sprachkontakt. Niederdeutsches Jahrbuch 119:179-191. Tröster, Stefan (1999). Phonetische Untersuchungen zur Vokallänge im Saterländischen. In H. Spiekermann & C. Noack (eds.) Phonetische Untersuchungen. Uk: Stefan Tröster-Mutz."}
{"id": "5181", "contents": "Aan Ljuchttouden tjoont as ljoachtjend Teeken foar ju Orientierenge fon Skiepe."}
{"id": "5182", "contents": "Ju Saise (dt. Sense, wfr. seine, ndl. zeis, äng. scythe) is ne Reewe toun Mjoon. Gjuchte Saisen wäide däälich in do Industrielounde minner bruukt as aleer, uumdät it Maskienen rakt, do gauer un sunner grooten Ferbruuk fon moanskelke Kroasje mjo konnene. Daach rakt dät noch n poor Ljuude, doo uut Uumewaareldskuts, af wan jo dän Halaam nit heere konnene, toun Deel uk wan jo hiere Mäid mäd loodige Maskienen nit roakje konnene, dät Wierk mäd ju Saise dwo. Ieuwenske ju oolde Saise rakt dät däälich uk Motorsaisen. 1 Spitse 2 Blääd 3/4 Häkke 5 Klaue 6 Wurp of Houp 7 Boom 8 Krukken"}
{"id": "5183", "contents": "Vipera berus, is een Oard fon Needer, un deeruum dät ju in't Seelterlound wäil ju ap maaste tou fiendende Needer is, wäd dät Woud Needer uk mongs gans apaat foar hier bruukt. Ju is giftich un is fuul in Foan- un Heedeloundskuppe tou fienden. Ju häd ne Loangte fon 60-80 cm. N Bit fon düsse Needer is nit besünners gefoarelk, allinich foar Bäidene un oolde Ljuude kon dät gefoarelk weese. Fröier rakte dät in ju Foangestriche fon dät Seelterlound fuul fon düsse Dierte. Commons: Needer – Bielden, Videos un Audiodoatäie"}
{"id": "5187", "contents": "Ju Koolmeeske (Parus major), de: Kohlmeise, is n litjen Sjungfuugel. Die Fuugel is 14 cm loang. Ju Koolmeeske frät Insekte, Bäien, Nuute, Säid un in dän Winter uk Fat. Me kon Koolmeesken fienden in gans Europa. Ju Koolmeesken fiendt me in Woolde un uk gans oafte in Tuune. Die Fuugel is nit besünners boange foar Moanskene. In 't Seelterlound sünt ieuwenske ju Blaumeeske sicher duusende fon düsse Oard tou fienden. Commons: Koolmeeske – Bielden, Videos un Audiodoatäie Michael Lohmann:BLV-Bestimmungsbuch Vögel ISBN 3-8289-1668-6 monnelke Koolmeeeske"}
{"id": "5189", "contents": "Ne Wiendmäälne is ne Määlne, ju ju Bewäägengsenergie fon ju Luft (Wiend) uumesät in Rotations-Energie fon do Juuken, ju der dan nutselk anwoand wäide kon, toun Biespiel foar dät Määlnjen fon Koarel, dät Pumpjen fon Woater un däälich uk foar ju Ferwondelenge tou elektriske Energie in Wiendkraftanloagen. 1 Ap de Häidenje noudelk fon Utände hääbe Woatermäälnen steen (Blokmäälnen), doo dät Woater häärutpumpten. 2 Ap Froidentoal bie de Bieuwelte waas ne Meente-Määlne (Woatermäälne). 3 Dät Unnerstuk fon ju Utändjer Määlne stoant noch ap de Bäirch, aastelk fon t Täärp. Deer liech uk dät Määlnboot, foar do Kunden uut Baalenje. 4 In de Leetse bi Strukelje stoant ne Woatermäälne, man dät is n elektrisk Pumpwierk. 5 Bie Krimpelke in ne läige Steede ap Roomelster Iesk stuud ne Dampmäälne. 6 Ju Hollener Määlne uut 1900 ap Bärrelge stuud 1839 noch fuul wäästelker unner Wiltekomp un is deer oubaadend. 7 Ap Läiwerkekomp hieden do Skäddeler un Roomelster ne Määlne mädnunner. 8 Fluks noudaastelk fon Skäddel häd ne Määlne steen ap dän Määlnbält buppe dät Loundstuk Määlnäkker. 9 Deer in de Knülke stuud leeter ne Wiendmäälne fon Heinrich Janßen uut do 1920er-Jiere toun Holt soagjen. Ju is ätter 1955 oubreeken und truch n Elektromotor äärsät"}
{"id": "519", "contents": "Stiernkunde af Astronomie is ju Wietenskup ju sik beskäftiget mäd ju Beooboachtenge un Ärkläärenge fon aal Dingere un Geböärnisse buute ju Atmosphäre fon ju Äide. Ju Stiernkunde kon me ferdeele ätter do foulgjende Aspekte: Astrophysik Komete Kunstmoune Messier-Objekte Moune Planete Planetoiden Stierne Stiernbielden Sunnensystem"}
{"id": "5199", "contents": "Die Morteratsch-Glitsker (rätoromanisk: Glatscher dal Morteratsch/Vadret da Morteratsch) is n Alpen-Glitsker in dän Bernina-Koppel in n Kanton Graubünden in ju Swaits. Touhoope mäd dän Pers-Glitsker is hie mäd n Ruumteienhoold fon sowät 1,2 Kubikkilomeetere die Glitsker mäd dän grootsten Ruumteienhoold in do heele Aast-Alpen. Sänt Begin fon do systematiske Beooboachtenge in't Jier 1878 häd die Glitsker 2,2 Kilomeetere fon sien Loangte ferlädden, hie is däälich noch sowät 6,4 Kilomeetere loang un deermäd die träädloangste Glitsker in do Aast-Alpen, bääte Pasterze un Gepatschferner in do aastriekske Alpen. Do bie't Ousmilten fon Glitskere in't Glitskerfoarfäild bääterläte Spuuren jäilde as typisk foar do Alpen. N Glitskerleerpaad ferkloort oun twintich Stationen Glaziologie, Geomorphologie un Vegetation. Düssen Wonderwai loangs stounde buppedät Skilde tou ju Dokumentation fon't Glitskerousmilten. In't Foarjier fiert n Ski-Paad fon ju Diavolezza uur dän Glitsker. Foulks-etymologisk wäd die Noome Morteratsch truch dät Swaitser Tälster Dät Jungwucht fon n Morteratsch ferkloord. Ju rieke Buurendochter Annetta un die Fäihöid Aratsch ferkiekje sik, as sik ap een Bierichweede een groote Sälskup mät. Man hiere Oolden ferbjoode hier, mäd him tou dwoon tou hääbe, wan hie nit in ju foulgjende Tied grooten Riekduum kriege kon. Deeruum wäd Aratsch in't Buutlound Suldoat. Foar Ferträit stäärft dät Jungwucht,"}
{"id": "520", "contents": "Ne stilkene Sproake of Geheemsproake (dt. Geheimsprache) is ne Sproake ju bloot fon Ienwäiden fersteen wäd. Wan dät uungunstich meend is, kwäd me fon Gaunersproake. Sowät is Rootwälsk. Uk foar Koopljuude is sun Sproake nutselk. Do oolde Seelter wieren Skippere un Koopljuude un jo wollen sicher hiere Sproake wäil moal as stilkene Sproake benutsed hääbe. Deerfon rakt dät sogoar Fertälstere. Nu oainde ju seelter Sproake sik truch hiere besunnere Äärf-Woude un -Luudenge al as stilkene Sproake, wan me hier fergliekt mäd do Noabersproaken: Dät et sik uk wuudelk uum ne stilkene Sproake honnelde, kon me ouleese an dät besunnere Gebruuk fon wäkke Woude un besunners an dät woarschienelk uut dät Rootwälske uurnuumene Woud baale: Uk ju ganse Touhoopestaalenge fon ju Sproake tjut wai ap Gebruuk as stilkene Sproake."}
{"id": "521", "contents": "N Stoafsuuger is ne Reewe, ju der Huusstoaf un litje Deele apsucht. Maastentieds sit deer n stäärken Elektromotor oane, die ne Zentrifugoalpumpe ruundtraale lät, sodät Luft un deermäd Stoaf anleeken wäd. Die Stoaf kon apfangd wäide in n Stoafsäk, of fon binnen juun de Buutensiede fon n ruunden Behoolder sloiderd wäide, sodät naan Stoafsäk nöödich is. Uum 1900 wuud die Stoafsuuger uutfuunden, man bit 1960 hieden do maaste Ljuude noch naan. Do Matten un do Teppiche, as et do al roate, wuuden do feeged of buute uutklopped mäd däd Teppichklopper. Hier unner rakt dät Information uur dän eerste ächten Stoafsuuger un sin Ärfiender. Die Ingeniör Hubert Cecil Booth (1871-1955) wunnerde sik deeruur dät do Ljuude, wan do hiere Stoowe scheenmoakeden, bloot deerap oachteden, wo jo ju Keete wächbloasje kuuden. Wieruum kuuden jo dän Stoaf nit apsuuge un dan in n Säk apfange, meende hie. As hie hie dät betoacht hiede, moakede hie 1900 dän eerste bruukboare Stoafsuuger, ju Booth Maschine. Die waas gjucht sweer, hie wooch 50 Kilogram. Do Maschinen wieren montierd ap litje Woaine un wuuden leeken fon Hoangste. So geen ju Booth Maschine do Huuse bieloangs uum do scheen tou moakjen. Die Apperoat bleeuw buute biestounden un do"}
{"id": "522", "contents": "Stoarksbrood (Claviceps purpurea, dt. \"Mutterkorn\") is n Skimmel, die der ap do Ieren fon Roage un Weete woaksen däd, säilden uk ap Jäärste, Hoawer af Gäärse. Dät lät ap Swotbrood, wäil deerhäär die Noome. Truch dän Gebruuk fon desinfizierd Säid kumt dissen giftigen Angriep däälich bolde nit moor foar. Stoarksbrood produziert giftige Alkaloide, as Ergotamine, do der fiere konnen tou Tiermkrampe un Truchbläidengs-Probleme, wiertruch Fingere un Toonen oustierwe. Uk kon dät Hallizunatione reeke. Foar n woaksen Moanske kon fieuw bit tjoon Gram Stoarksbrood al döödelk weese. Ap ju uur Siede konnen do Alkaloide uk n gunstigen Ienfloud hääbe ap hoogen Blouddruk af Migräne. Foarallen in dät Middeloaler roate dät oafte Fergiftengen mäd infizierd Meel, wiertruch wäil ganse Täärpe un Stääde uutrooded wuuden. Do Alkaloide fiere tou Ergotismus, uk Antoniusfjuur naamd. Wan uk al in 1676 n Ferbeend fuunen wuude twiske dän Skimmel un do läipe Effekte, so häd dät daach in 1951 in Frankriek noch n Fal roat mäd 300 Offere. Desinfizierenge fon dät Säid blift also gjucht wichtich."}
{"id": "523", "contents": "Ätter dät Stoatshaupt kon n Stoat beteekend wäide as: Kaiserriek, mäd n Kaiser. Köönichriek, mäd n Köönich. Sultanoat, mäd n Sultan. Republik, mäd n Präsident."}
{"id": "524", "contents": "Stockholm is ju Haudstääd fon Sweeden."}
{"id": "525", "contents": "Ju Stokpielenge is ne Methode, uum ju Hööchte fon n relativ nai bie stoundend Objekt tou schätsjen. Ju wäd foarallen fon Buskoarbaidere un Förstere tou ju Gröötenbestimmenge fon Boome truchfierd. Uursättenge in Tonk fon [1] Disse Schätsenge lääse äänelk as bie dän Tuumesproang do Sträkkenferhältnisse fon dän Stroalensats tougruunde. Die anpailde Stok (Meetstoab) an dän uutsträkte Ierm fon n Woaksenen is sowät 70 Zentimeter fon dät Gesicht oawe. Bie bekoande Distanz tou dän Boom lät sik so ju Hööchte fon dän Boom mäd genöigende Genauegaid an dän Stok ouleese. Die Tuumensproang doocht hier nit tou, deeruum dät deermäd bloot ne horizontoale Schätsenge muugelk is. In ju Grafik is ne Idealsituation foar ju Meetenge deerstoald. Deerbie lait ju Oogenhööchte fon dän Betrachter in Hööchte fon do Boomwuttele. Dät kuude biespilswiese bie aan hooger an n Bierich stoundenden Boom die Fal weese. Ju Loage is oawers in do maaste Falle so, dät do Fäite fon dän Betrachter sik in ju Hööchte fon do Boomwuttele befiende. Deertruch is naan gjuchten Winkel bie ju Meetenge roat. Ju deerbie aptreedende Ouwiekenge fon ju Meetenge houget me oawers nit tou oachtjen. Ap n Eende honnelt sich dät daach bloot uum ne Schätsenge. Oustand tou dän Boom"}
{"id": "5250", "contents": "As Mjoon biteekent me dät massenhoafte Ousnieden Plonten as Gäärs ap ne Mäid of Koarel ap n Äkker. Dät wude aleer mäd Reewen as t.B. een Saise däin, däälich dwo dät do maaste Ljuude oaber mäd Maskienen fonne Motorsaise bit tou dän Mjotäärsker, die deerbie uk noch täärske kon. Foar do Seelter waas dät Gäärsmjoon bit sowät 1900 een wichtige Iennoamewälle, jo sunt dan as \"Holloundsgungere\" ätter Wäästfräislound wai geen un häbe deer as Mäddere Jäild fertjoond. Saise Oolde Mjomaskiene Motorsaise Mjotäärsker Algemeen kon me kweede, dät me nit fluks ätter dän Rien mjo skäl, dan is dät aal tou wäit un wol nit gjucht druugje. Dät kon me bloot moakje, wan me't Gäärs nit bruukt un ferrootje lät, dät rakt dät je uk mongs. Of wan me dät Gäärs fluks ferfodderje wol, dan is dät uk egoal af druuch af wäit is. Gäärs wäd in ju oolde Buuräi mäd ju Saise oumäind un ap Wiersene, dät sunt litje Waale, apsmieten. Do Wiersene wäide dan oafter wier uumelaid un näi apsmieten, deermäd älk Spier moal an ju Luft kuume kon un dät goud druuget. Wan't aal druuch is, wäd dät Hoo bälted un bie Geläägenhaid oufierd. Mäd Koarel waas dät"}
{"id": "5254", "contents": "Een Motorsaise is een moderne Reewe toun Gäärsmjoon. Dät lät n bitje as een oolde Saise, uumdät dät sun loangen \"Saisenboom\" häd un fon Hounde fierd wäd. Wuddelk oundrieuwen wäd dät oaber nit fon Moanskelke Kroasje, sunnern fon n Motor. Dät rakt deer wäkke, do sunt elektrisk, do mouten an't Koabel honged wäide, un dät rakt wäkke, do bruuke een Fjuurenge. Snieden däd een sik traalend Sniedewierktjuuch, dät kon n Nylon-Träid weese, dät kon uk n Kringsoage-Blääd weese. Deer rakt dät moorere Muugelkhaide, aal deer ätter, of un wät foar tjukke Buske deer mee oumäind wäide skällene. Commons: String trimmers – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "5257", "contents": "Ne Hällenge (Moortaal Hälgen) is ne Steede wier me Skiepe bauen däd. Dät rakt two Soarten Hälgen, Loangshälgen un Twäärshälgen, aal deerätter of do Skiepe in ju Loangsgjuchte of twäärs tou Woater lät wäide. Fröier waas in Seelterlound nit goud Jäild tou fertjoonjen. Industrie un so roat et nit in do 1880er Jiere. Man in Strukelje hieden do soogen Hälgen un ap düsse Hälgen wuuden Skiepe baud, foarallen Mutten un uk Tjalke. Do transportierden dan Eed un fuuren uk ätter Ällerbrouk buppe wai un hoalden deer Steene foar do Seedieke. Un fon Seedelsbierich un deer Iersengrot. Un aal sowät wuud hier transportierd ap de Seelter Äi. Ap do Hälgen geen dät so tou. Deer waas n Slippe, wier do Skiepe apslipt wuuden, oulät wuuden in t Woater. Un deerap wuud eerste die Kiel laid. Dät waas n tjukke loange eekene Boolke. Die waas so fjautien füftien Meeter loang, of säkstien, aal deerätter wo groot dät wuude, wofel Fout. Un die Boolke koom in e Midde eerste ap die Slip. Un deer koomen do Kruumholte an. Do wuuden maasttieden fon tjukke eekene Boomtakken moaked. Do wieren dan uut een Stuk so, un wuuden behauen. Un deer wuud die Boudem moaked, die"}
{"id": "526", "contents": "Ludwig Strackerjan häd in sien Aberglaube... ferskeedene Soagen uut Seelterlound apnuumen mäd Apgoawe Saterld. of Handschriftl. (HS) a.d. Saterlande. Do sunt aal ap Düütsk, bit ap ju Skäddeler Geskichte fon dän stäärke Beekmans Wille ap Sieden 417-418. L. Strackerjan: Aberglaube und Sagen aus dem Herzogthum Oldenburg, Beend 1 + 2, Oldenburg 1867. Wikisource: Ludwig Strackerjan ap Seeltersk – Wällensammelenge Wikisource: Strackerjan: Aberglaube und Sagen aus dem Herzogtum Oldenburg ap Lääichdüütsk – Wällensammelenge Ludwig Strackerjan (Düütske Biographie) Fertälstere Johann Friedrich Minssen Normdoaten: GND: 117305553 (OGND) | KB (Niederlounde): 167560565 | VIAF: 77089863"}
{"id": "527", "contents": "Stroalenge is dät Uutseenden fon Energie as Woogen (elektromagnetiske Stroalenge), do me sik uk toanke kon as litje Deele (Kwante). Wan me mäd wäd Häddes juun n Saiseblääd slacht, dan klingt dät. Dät kumt deerfon, dät dät Saiseblääd trillet un dät Triljen an de Luft meedeeld wäd un so in uus Oore kumt. Deerbie kuume liek fon dät Blääd longitudinoale Woogen, deeruum dät jo in de Laangte trilje, wüült fon dän Snied un ju Rääch transversoale Woogen kuume, do der twäärs trilje. Sukke Luudwoogen (dt. Schallwellen) bewäägje sik mäd ne Gauegaid fon 300 Meter pro Sekunde truch de Luft. Uk truch hädde Materioale plontje do sik goud fout, man nit truch dät Luftloose. Junge Moanskene konnen Luud heere dät 16 bit 20 Moal pro Sekunde trillet (16 Herz bit 20 Kiloherz, kut: 16Hz-20kHz). Deerbuute lait dan noch Infraluud (unner 16 Hz) un Ultraluud (buppe 20 kHz). Dät sunt also do haagere Frequenzen. Gans uurs is dät mäd elektromagnetiske Woogen. Do bewäägje sik bolde alleweegense truch un hääbe in dät Luftloose ne Gauegaid fon 300 000 km pro Sekunde. Dät sunt gans ferskeedene Soarten fon Stroalenge, so as hier unner tou sjoon is: Gjuchts sjucht me do Wikselstroome mäd gans läige"}
{"id": "5271", "contents": "Dät Groothärtsochdum Ooldenbuurich, ätter 1918 Fräistoat Ooldenbuurich, waas bit 1946 n düütsk Lound un fon 1871 bit 1945 Gliedstoat fon dät Düütske Riek mäd ju Haudstääd Ooldenbuurich. As Ooldenbuurger Lound beteekent me in äängeren Sin dän noudelke, allere Deel fon dät Groothärtsochdum, besunners dät Gestrich fon ju allere Groafskup Ooldenbuurich. Do 1803 deertou keemene Suuddeel fon dät Lound wuud Ooldenbuurger Munsterlound naamd. Bietou koom dät aastelk fon de Weeser lääsende Loundwürden. In naan Fal iensleeten sunt unner dän Begriep Ooldenbuurger Lound do bit 1937 tou Ooldenbuurich heerende Exklaven, also dät siet 1773 ooldenbuurgske Fürstendum Lübeck (die leetere Kring Eutin in dät Aastholsteen fon däälich) un dät siet 1817 ooldenbuurgske Fürstendum Birkenfeld in dät Nahe-Gestrich. Ooldenbuurich (Enzyklopädie)"}
{"id": "5272", "contents": "Oldenburg, ein heimatkundliches Nachschlagewerk is ne Enzyklopädie ap Hoochdüütsk uur dät Lound Ooldenbuurich uut dät Jier 1965. Ju wuud touhoopestoald fon Franz Hellbernd un Heinz Möller mäd dän Oarbaidskring foar Heematkunde in dän Katoolske ooldenbuurgske Koasterfereen (Katholischer oldenburgischer Lehrerverein; KOLV). Ju rakt ap 794 Sieden Beskrieuwengen fon aal do Ooldenbuurger Meenten mäd aal do Täärpe un Buurskuppe. Deertou rakt dät Sunnerartikkele uur Themen as oolde Gjuchte, Iersenboane, Stoarke, Ticheläie mäd deertou Bielden as fon ju oolde Koarte fon Seelterlound fon 1588. Do Artikkele uur Seelterlound sunt ferfoated fon Walter Deeken, die der truch dän Seelterbuund fon 1952 Ferbiendengen hiede mäd Wäästfräislound, as mäd Prof. Jelle Brouwer, die der Skriftleeder waas fon ju Encyclopedie van Friesland fon 1958. Ju Enzyklopädie mai deeruum as Biespil tjoond hääbe. Oldenburg. Ein heimatkundliches Nachschlagewerk. Zusammengestellt von Franz Hellbernd und Heinz Möller mit dem Arbeitskreis für Heimatkunde im Katholischen Oldenburgischen Lehrerverein. Vechta: Vechtaer Druckerei und Verlag, 1965. Oldenburg. Ein heimatkundliches Nachschlagewerk. Neubearb. der 1. Aufl. von 1965. Löningen: Schmücker, 1999. ISBN 3-9806575-1-5"}
{"id": "5274", "contents": "Die Bigriep Ooldenbuurich häd ferskeedene Bitjuudengen: Eerstens ne Stääd, sjuch Ooldenbuurich (Stääd) Ieuwenske deerfon uk, wät deerfon oulat is: Ooldenbuurich (Lound) un Ooldenbuurich (Enzyklopädie)"}
{"id": "5276", "contents": "Die Bigriep Lier häd ferskeedene Bitjuudengen: Ju Stääd Lier (Stääd) Die Loundkring Lier"}
{"id": "528", "contents": "Hier wäd ärkläärd, wo Stroom, Laistenge un Energie touhoopehongje. Wan Woater loange ap n Steen faalt, dan kumt ap ju Steede ne litje Kuule in dän Steen. Nu is dät je so, dät wie Woater gans fäin meete konnen, dan ne Druppe Woater is altied glieke groot. Do Druppen konnen wie t.B. moakje truch n Ommer mäd n Skoank-Nib ap de Siede tou hoolden. Un je moor Druppen faale - t.B. truch n braader Nib - je gratter dät Gat wäd. N Woaterstroom fon 10 Druppen pro Sekunde moaket in n Jier n tjoonmoal djapper Gat as n Woaterstroom fon 1 Druppe pro Sekunde. Man wan dät Woater fon gans hooch faalt, dan is ju Uutwierkenge fuul gratter as wan dät läiger häär kumt. Angenuumen dät ne Druppe fon 10 Meeter hooch faalt, dan wäd ju litje Kuule 10 moal gratter as wan ju fon 1 Meeter Hööchte faalen däd. Kuut gekweeden: ju Uutwierkenge - ju \"Laistenge\" fon dät Woater is proportionoal mäd ju Hööchte X dän Stroom. Af uurs gekweeden: een Druppe pro Sekunde fon 10 Meeter Hööchte moaket in ne bestimde Tied juust sun djoop Gat as twoo Druppen Woater pro Sekunde fon 5 Meeter Hööchte. Ju Totoal-Uutwierkenge"}
{"id": "5281", "contents": "Die Krinteboom (Amelanchier lamarckii), de:Kupfer-Felsenbirne, woaksed an Sträiten, Dome un in dän Tuun un wäd so 'n 5 m hoch. In dät Faarjier sünt do Struuke ful mäd Blöiten un in n Suumer sünt där fuul ietboare smoakelge Bäien an do Struuke. Dan mout me gau weese mäd dät Plükjen, uumdät binne n poor Deege do Dröiselken, Duuwen un uur Fuugele aal do Bäien apfreeten häbe. Dät sunt eegentelk neen Krinten, man in Nouddüütkslound heete do Struuke al sänt fröier un aleer Krinteboom (blw. do äntspreekende Woude ap Platt- un Hoochdüütsk un wät deer aal noch boald wäd). Bäien Plonten Krinteboom ap www.garteninfos.de Commons: Kupfer-Felsenbirne – Bielden, Videos un Audiodoatäie"}
{"id": "5282", "contents": "Mäd de Heewe (dt. Hebelade) kuud me tjukke Boomstamme anlichte. Ju waas uut two kruum uutsoagede Plonken. Dan waas deer aal tjoon Säntimeeter n Gat truch boord - immer bitje haager - bit buppen wai. Un deer koom hier n tjukke Stutte unner un deer n Fout unner. So stuud ju Heewe ap de Gruund, uur dän tjukke Boomstam. Deer koom ne Kätte uumetou un dan koom deer n iersenen Swängel mäd two Goate in ju Spitse. Ju Spitse wuud dan twiske do bee Plonken stat un ap Eende an ju Kätte fäästmoaked. Dan wuud dät gjuchter Gat fon ju Swängelspitse fluks juunuur n gjuchter Gat fon de Heewe broacht, un dan wuud deer n Bolt truch stat. Truch Deeldrukken fon dän Swängel kuud me dan eenfach ätter dän Heewelprinzip dän Boomstam n Aantje aplichte, bit dät twäide Gat links foar n haager Gat in ju Heewe koom. Dan wuud deer n twäiden Bolt truch stat un die eerste wuud deeruut leeken, wierätter me truch Aplichten fon dän Swängel dät uur Gat foar n haager Gat in de Heewe brangt, deer wier n Bolt ounstat un dän uur Bolt wächnimt, sodät me wier deeldrukke kon. Un so wuud die Boom"}
{"id": "529", "contents": "Strukelje af Struukelje is n Säspeltäärp un fröiere Meente in dät Noude fon Seelterlound. Dät Täärp lait wäästelk ju Seelter Äi un suudelk fon dän Uutändjer Kanoal. In dät Middeloaler stuud ju Säärke in ju Buurskup Uutände, ju also fielicht aller is. Fääre heere deertou do Buurskuppe Baalenje, Bieuwelte, Strukelje-Wääst, Wietsound, Ubbehusen un Klaaster. Ju ooldste Foarm is fon 1473 struklinge mäd Uutgong -linge, wät sik in dät Seelterske tou -lje äntwikkelje kuude. Die Uutgong -inge wäd gewöönelk ferbuunen mäd Persoonsnoomen, man hier is daach eer an dät Appellativ Struk tou toanken. Dät froamde -l- läit sik dan ärkläärje uut aller -la, -lo, dät dan leeter fon -linge ärsät wuuden is, as uk bie Schwalingen uut aller Schwanloh. Uurfoarm is dan Struk-la ' Woold mäd Struuke'. Fon 1933 bit 30. 11. 1948 heerde Strukelje tou ju Meente Bäärsel. Bie ju Gebietsreform fon 1974 wuuden Skäddel un Seedelsbierich mäd do Meenten Roomelse un Strukelje tou ju Meente Seelterlound touhoopefoatet. - foulged - Foulksdonsgruppe Seelterlound Heemat- un Böllerfereen \"Widerhall\" e.V., Wietsound Där is al ju Sproake fon ne Säärke in Uutände in dät Jier 1359. Bit tou dät 16. Jierhunndert hied dät Säärkspeel noch dän Noome Uutände. Ne näie Siedlenge uum ju"}
{"id": "5291", "contents": "Munster is ne kringfräie Stääd in dät Noude fon Noudrhien-Wäästfoalen. Dät is ju Haudstääd fon dät Regierengsbetsirk Munster. Munster häd 270.868 Ienwoonere (2010) un ne Uurfläche fon 302,83 km². Muenster is siet 1915 ne düütske Groβstadt. Ju Universität fon Munster is een fon do ooldste Universitäte fon Düütsklound. Dät häd dän Bienoome Wäästfoalenmetropole, wan uk in Bochum, Dortmund, Bielefäild un loange Tied uk Gelsenkirchen moor Moanskene woonje. Munster is ju grootste düütske Stääd sunner n gauen Stäädboan of n Sträitenboan. Een fon do ooldste Skoulen fon Düütsklound stoant hier, dät Gymnasium Paulinum. Fröier sunt bolde aal Sköilere fon dät Paulinum Pastoore wuuden, un noch däälich kon me ap disse Skoule Latien un Griechisk leere. N Attraktion foar do Tuuriste, do der Munster däälich besäike, is die Aalweederzoo, n groot Diertepark mäd wüülde un exotiske Dierte. Die Noome Munster kumt fon dät Latienske monasterium (Klaaster) un ferwiest ap ju Gründenge fon dät Bisdum Munster truch Korl dän Groote in dät Jier 793. Die eerste Biskup waas Liudger. In dät Middeloaler waas Munster ne blöiende Hansastääd. In dät Jier 1534 ferjoageden Dööpere dän domoalige Biskup Franz fon Waldeck. As jo dän Gewalt deer in Hounde hieden, hiet dät, dät Munster dät näie"}
{"id": "5292", "contents": "Dät Ooldfräiske (dt. Altfriesisch) is n aller Stadium fon ju Fräiske Sproake (bit 1550). Dät is siet sowät 1300 uurlääwerd, foarallen in Gjuchtshondschrifte. Dietrich Hofmann/Anne Tjerk Popkema (unter Mitw. von Gisela Hofmann), Altfriesisches Handwörterbuch. Universitätsverlag Winter, Heidelberg, 2008. Rolf H. Bremmer jr., An Introduction to Old Frisian. History, Grammar, Reader, Glossary, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company 2009. Bo Sjölin, Einführung in das Friesische, Metzler, Stuttgart, 1969. Wäkke ooldfräiske Texte ap Wikiwälle. Köbler, Gerhard, Altfriesisches Wörterbuch"}
{"id": "5293", "contents": "Ju Assibilierenge is ne Ärskienenge, wierbie Kääle-Ferslusluude (velare Plosive) [k, g] sik anpaasje an foardere Vokoale deerieuwenske. Palatalisierenge un deerap Assibilierenge geböärde in dät Proto-Fräiske in betoonde Silwen. An n Woudanfang foar i un e goolt deer (dät Teeken > hat 'wäd tou'): 1. g > j 2. k > kj > tj > ts Midde in n Woud foar i un j 3. k > kj > tj > ts 4. gg > ggj > ddj > [dz] 5. ngg > nggj > ndj > [ndz] Un ap Eende fon n Woud ätter e 6. g > j 1. *giāta > iāta (sfr. joote, nd. geten, hd. giessen) Un so seeltersk jäärsene ‘gestern’ (engl. yesterday), Jädde ‘Gerte’, jädden ‘gerne’, Jäiden ‘Garn’, Jäild ‘Geld’, Jiere (ndl. gier) ‘Jauche’, juun ‘gegen’, ferjeete ‘vergessen’, ferjeeuwe ‘vergeben’. 2. *keuk- > tsiāk (sfr. Sooke, engl. cheek, nd. Kaak, hd. 'Kinnbacke'). Un so seeltersk Säärke ‘Kirche’, Säärse ‘Kirsche’, Säddene (nd. Karn) ‘Butterfass’, Säspel ‘Kirchspiel’, Seetel ‘Kessel’, Sies ’Käse’, Suuken ‘Küken’. 3. hietselje ‘hecheln’, Lätse ‘Löffel’ (bie likje?), Wätseldai ‘Werktag’ (nd. Warkeldag) un wäil Loundnoomen as Foansene, Moutsene, Woarsene. 4. lääse ‘legen’, Wääse ’Wiege’. 5. (Hierfon rakt dät wäil neen seelter Biespiele). 6. Dai ‘Tag’ (engl."}
{"id": "5295", "contents": "Ju Hoogdüütske Luudferskuuwenge of twäide Germaniske Luudferskuuwenge is ne historiske Annerenge fon dät Luudsystem in wäkke Wäästgermaniske Sproaken. Do Annerengen sunt feroantwoudelk foar do maaste Unnerskeede twiske dät Hoochdüütske ap ju eene Siede un dät Läichfrankiske un Läichsaksiske ap ju uur Siede (wierfon sik do fräiske Sproaken dan wier truch uur Annerengen unnerskeede). Dät häd wäil fjauer Phasen fon Luudferskuuwengen roat, do der sik unner fon t Suude ätter t Noude uutruld hääbe. Ju eerste Phase is in dät fjoode Jierhunnert ounfangd bie do maast suudelk lääsende düütske Sproaken, dät sunt dät Bairiske un dät Alemanniske (Schwyzerdüütsk) in do Alpen. Ju lääste Phase is weesen in dät oachte bit dät njuugende Jierhunnert. Legende Got. = Gotisk, MNL. = Middelniederloundsk, OÄ = Ooldängelsk, OHD = Ooldhoochdüütsk, OS = Ooldsaksisk. Ju Luudferskuuwenge häd sik nit konsequent un in jusälge Mäite ätter t Noude fersät. Deeruum rakt dät moorere sproakkundige Skeede, do der wiese, wier dät do spezifiske Luudannerengen roat häd. Do Wichtichste sunt ju Benrather Lienje is ju maken/machen-Lienje, dät is dät noudelkste Skeed bit wiertou ju Luudferskuuwenge keemen is. Noudelk fon ju Lienje hat dät maken (moakje), suudelk deerfon hat dät machen. ju Uerdinger Lienje markiert dät ik/ich-Skeed un un lapt"}
{"id": "530", "contents": "Ju Stäkräiwe (Brassica napus subsp. rapifera) is ne Äidfruucht. Inne Kriegstied roate dät so oafte middeeges Stäkräiwe tou ieten, do Ljuude moaten düt Truchnunnerieten bolde nit moor sjo, däälich is dät wier een gans besunners smoakelk Ieten. Ju Stäkräiwe heert tou do Koolplonten."}
{"id": "5303", "contents": "Johannes Heesters (* 5. Dezember 1903 in Amersfoort, Niederlounde; † 24. Dezember 2011 in Starnberg, Düütsklound) was n niederloundsken Tjooterspieler, Sjunger un Unnerhoolder. Hie häd al 91 Jiere oarbaided, un dät bolde aaltied in Düütsk-toalige Steeden. In April 2011 waas hie die ooldste Moanske, die in dän Beriek fon ju Unnerhooldenge oarbaidede. Moonige Ljuude hieden Probleeme mäd him, uumdät hie foar Adolf Hitler soangen häd.. Heesters waas twäie hilked: fon 1930 bit tou hieren Dood 1985 mäd ju Belgiske Tjooterspielerske Louise Ghijs, 1992 hilkede hie Simone Rethel (*1949). Heesters hiede in 2011 two Dochtere uut sien fäärmen Hilk, fieuw Bäidensbäidene, alwen Bäidensbäidensbäidene, fieuwuntwintich Bäidensbäidensbäidensbäidene un een Bäidensbäidensbäidensbäidensbäiden. Ellicott, Claire (February 18, 2008). \"Anger at concert by Hitler singer, 104\". The Independent. http://www.independent.co.uk/news/world/europe/anger-at-concert-by-hitler-singer-104-783550.html. Hentet 2008-07-28 . Johannes Heesters (Düütske Biographie) Offisjelle Websteede (ap Düütsk) Postkoarten un Toobak-Koarten"}
{"id": "531", "contents": "Ne Substroatsproake is ne Sproake ju in n bestimd Gestrich ärsät wuuden is fon n uur Sproake, ju Superstroatsproake. Biewielen wäd uk ju kuute Beteekenge Substroat bruukt. Bie ne Sproakannernge wäd ne Sproake in n bestimd Gestrich ärsät fon ne näie Sproake. Ju ärsätte Sproake is dan ju Substroatsproake fon ju näie Sproake. Wan buute dät Gestrich noch n Foarm fon ju oolde Sproake boald wäd, dan is dät ne Adstroatsproake fon ju näie Sproake. Uumekierd is ju näie Sproake fon dät Gestrich ju Superstroatsproake fon ju oolde Sproake. Deeruum dät dät Ärsätten maastens nit fulkeemen is, sunt in n Superstroatsproake oafte Räste fon de Substroatsproake wiertoufienden. Disse Räste, do der ouwieke fon do normoale Räägele fon de Sproake, konnen gewöönelke Woude weese, man uk Noomen, as oolde Steedenoomen of traditionelle Persoonsnoomen. Foar ju Angelsaksiske Invasion wuud in Änglound Keltisk boald. Dät Ängelske häd deer also n keltisk Substroat. Eer do Germanen truch dän Limes brieken, wuud in Suud-Düütslound woarschienelk ne romaniske Sproake boald. Dät Düütske häd deer dan n romanisk Substroat. Uk fon dät Fräiske wäd ounnuumen, dät et ne Substroatsproake roat häd bie do Foulkere do der Fräisk baale af boald hääbe. Fon disse Substroatsproake fon dät Fräiske,"}
{"id": "5313", "contents": "Anne Wilkens, bäddene Hüntling, woont in Roomelse. Ju is Koasterske foar dät Seelterske an ju \"Astrid-Lindgren-Skoule\" in Seedelsbierich. Ju moaket mee bie dän Oarbeidskring fon ju näie \"Projektgruppe Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound\". Seeltersk an do Skoulen Twosproakegaid (Apluukenge) Unnergjucht Tjosproakigen Unnergjucht Bäidene: Seeltersk lernen mit dem Saterfuchs (GA) - Die ganse Begjucht is hier ap Siede 23 tou fiende Lehrer lernen Saterfriesisch (NWZ online, 6. November 2010) Unnergjucht: Seeltersk balen nach Noten (NWZ online, 16. April‎ 2011)"}
{"id": "5314", "contents": "Ulrieke Rieger is Koasterske foar dät Seelterske an ju Gruundskoule in Roomelse. Ju moaket mee bie dän Oarbeidskring fon ju näie \"Projektgruppe Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound\". Seeltersk an do Skoulen Twosproakegaid (Apluukenge) Tjosproakigen Unnergjucht. Unnergjucht Unnergjucht: Seeltersk balen nach Noten (NWZ) Lehrer lernen Saterfriesisch (Nordwest Zeitung)"}
{"id": "5315", "contents": "Monika Olling is Koasterske foar dät Seelterske an ju Marien-Skoule in Strukelje. Ju moaket mee bie dän Oarbeidskring fon ju näie \"Projektgruppe Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound\". Seeltersk an do Skoulen Twosproakegaid (Apluukenge) Tjosproakigen Unnergjucht. Unnergjucht Lehrer lernen Saterfriesisch (NWZ online, 6. November 2010) Unnergjucht: Seeltersk balen nach Noten (NWZ online, 16. April‎ 2011)"}
{"id": "5319", "contents": "Concepción is ju grootste Stääd in Suud-Chile. Stuuns woonje deer uungefeer 216.061 Ljuude (2002). Concepcion.cl Commons: Concepción"}
{"id": "532", "contents": "Die Suldoatensknoop is ne Weedebloume fon 15 cm Hööchte. Do Bleedere sunt spits un hääbe swotte Fläkke. An aan Steele sitte moorere blaue Blöiten, do gans sleeten, buppe plat sunt un as n Knoop läite."}
{"id": "5325", "contents": "Podolsk (Rusk: Подо́льск) is n wichtigen Industrieseedel un dät Ferwaltengssäntrum fon dän Rajon Podolsk in ju Oblast Moskau in Ruslound. It lait oun ju Äi Pachra, ju in ju Moskwa-Äi fljut. It is mäd een Bifoulkenge fon 180.963 Ljuude in 2002 ju grootste Stääd in ju Oblast Moskau (Moskau säärm heert deer nämelk nit tou). Ätter n täämelken Groi in't [[20. Jierhunnert is ju Bifoulkenge nu wier touräächgeen, in 1989 wuden noch 209.178 Ljuude täld, in 1974 wieren dät 183.000, in 1959 129.000 un in 1939 bloot 72.000. Ju Stääd Podolsk groide uut dät Täärp Podol, dät in't 18. Jierhunnert tou dät Danilow-Klaaster in Moskau heerde. In 1791, tou düsse Tied wude ju Ferwaltengsiendeelenge fon Ruslound näi iengjuchted, kreech Podolsk truch Katharina II. do Stäädgjuchte. Eer ju Ruske Revolution waas Podolsk monken do maast industrioalisierde Stääde in Ruslound. Dät Unnerniemen Singer hiede junner een Säimaskienen-Fabrik. Ju Foamielje Uljanow diede in Podolsk lieuwjen. Wladimir Lenin bisoachte ju Stääd oafter un hiede deer sogoar n litjet Stuk Gruund un een Hutte. In 1900 mätte hie in Podolsk do Sosjoaldemokroaten uut Moskau un uur Stääde, uum Stöän foar ju Saitenge „Iskra“ tou kriegen, ju deer al pränted wude. In 1971 kreech Podolsk den"}
{"id": "5328", "contents": "18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24. Jiere: 2007 - 2008 - 2009 - 2010 - 2011 - 2012 - 2013 - 2014 - 2015 Hier sunt Geböärnisse fon 2011, ätter ferskeedene Themen oardend. Moonige sunt in moorere Apsatse tou fienden, wült joo in ferscheedene Kategorie paasje. 14. Januoar: Ätter do touniemende Massen-Protäste wilst ju Revolutsjoon in Tunesien ferlät Präsidänt Ben Ali fljucht-oardich sien Ljound in'e Gjuchte fon Saudi-Arabien. Die 14. Januoar jält sänt düt Geböärnis as amtelken Dai fon ju Revolutsjoon. 25. Januoar: In Ägypten beginne Protäste, do in een Ägyptiske Revolutsjoon leede. 11. Februoar: Husni Mubarak, Präsidänt in Ägypten, wäd tou dät Outreeden twoangen. 15. Februoar: Mäd Protäste in moorere Stääde fon Libyen boant sik die Burgerkriech in Libyen oun. 16. Februoar: In't Arabiske Foarjier fersammelje sik in Bahrain tjoonduusende fon Ljuude ap dän Päärlenploats in Manama uum freedelk unner ju Parole Dät Foulk aasket ju Ousättenge fon't Regime juun ju Regierenge tou demonstrierjen. Die Ploats wäd al in ju Noacht rüümd, deer wäide Skjootwoapen bie iensät. 11. Meerte: Japan - Dät Tōhoku-Äidbieuwjen, wier uk aan Tsunami äntstoant, mät uk dät Käädenkrääftwierk Fukushima I, in ju Foulge kumt dät tou ju"}
{"id": "5329", "contents": "Mäd Analogie beteekent me in ju Sproakwietenskup ju Angliekenge fon Woude an algemeene Systeme in ju Grammatik (Systemtwong). Blääde foar Bleede Waie foar Weege Monre foar Monljuude läiper foar läpper grooter foar gratter sweerer foar swarre Dät Wäästfräiske wiest fuul moor Analogie-Ienfloud ap as Seeltersk un Noudfräisk, wiertruch die Uutkumst fon ju Luudäntwiklenge oafte nit moor tou sjoon is. (Note: 1 Betjuudenge häd sik annerd. 2 Ienfloud fon hy mei (hie mai). Karl Heinz Best: Probleme der Analogieforschung. (= Commentationes Societatis Linguisticae Europaeae; VI). Hueber, München 1973 Bußmann, Hadumod: Lexikon der Sprachwissenschaft. Kröner, Stuttgart 2002 (3., aktualisierte und erweiterte Auflage Auflage), ISBN 3-520-45203-0 Wolfgang Butzkamm u. Jürgen Butzkamm: Wie Kinder sprechen lernen. Kindliche Entwicklung und die Sprachlichkeit des Menschen. Francke, Tübingen/ Basel 1999. ISBN 3-7720-2731-8 Yali Gao: Analogie und Wortbildung. Eine Wortbildungstheoretische Anwendung des Analogiebegriffs Wilhelm von Humboldts. Dissertation, Universität Passau 2000 (Volltext) Hermann Paul: Prinzipien der Sprachgeschichte. Berlin 1880. Pyt Kramer, Doppelformen bei einsilbigen Verben (tou 2.)"}
{"id": "533", "contents": "Ju Sunnebloume stamt uut Amerikoa. Annuumen wäd dät ju deer al uum 1000 foar Kristus domestizierd wuude. Francisco Pizarro beoboachtede Inkas, do ju Sunnebloume as Oubielde fon hieren God fereerden. Oubieldengen as uk Säide fon ju Sunnebloume wuuden 1530 fon spoaniske Seefoardere uut Amerikoa in ju oolde Waareld broacht. Deer wuude ju toueerst as Sierplonte anbaud."}
{"id": "534", "contents": "Ju Sunne is die eerste Fixstiern in uus Naite mäd aal do Planeten un Mounen un Kometen, do aal touhoope naame wie dät Sunnensystem Dan fangt et eerste oun mäd do Fixstierne, un älke Fixstiern häd sun Sunnensystem. Do maaste Stierne do wie in ne stiernkloore Noacht an n Heemel sjo, un nit täld wäide konnen, sunt sukke Fixstierne, litjer un gratter as uus Sunne. Ju Sunne is n stilstoundenden Fix-Stiern fon gewaltige Grööte. Ju sälwen is heet un soant hället Lucht un Waarmte wied uum sik tou. Ju is uumsirkeld fon do Planeten mäd Mounen uumroat. Aal do Planete, wier uus Waareld uk tou heert, sunt dunkele Kuugele, un kriege hiere Lucht fon de Sunne."}
{"id": "535", "contents": "Ne Superstroatsproake is ne Sproake ju ne uur Sproake (ju Substroatsproake) in n bestimd Gestrich fertroangen häd: Dät Ängelske is in n Paat fon Änglound ju Superstroatsproake fon dät Keltiske. In Amerikoa is dät Ängelske deerjuun ju Superstroatsproake fon Indioanersproaken. Biewielen wäd uk dän kuutere Uutdruk Superstroat bruukt."}
{"id": "536", "contents": "Surrealismus is ne Kunstgjuchte. Die Noome kumt uut dät Frantsööske un schäl wiese, dät die Surrealismus \"uur dän Realismus\" is. Dät is juu Kunst fon dät uunwuddelke un droomhafte. Ju fergeene Tied fon Anastasiya Markovich, 2006. Ne Kuu ap n Peel fon Captain Albert E. Theberge, 1970. Éloge du carnage (Lof fon dät Bloudbad) fon Marcel Lefrancq."}
{"id": "537", "contents": "Do Suugedierte (Mammalia) sunt ne Klasse fon do Dierte, ju der uut 28 rezente Oardengen bestoant. Me leeuwt, dät do Suugedierte fon do Sauropsida oustamme. Do maaste Suugedierte konnen nit fljooge, sunnerje bloot gunge. Dät rakt innerdoat eenige Suugedierte, do gliede konnen, man gjucht fljooge konnen bloot do Flädderdierte (Chiroptera): Fläddermuuse (Microchiroptera) un Pteropodidae. Wichtige Määrkmoale sunt: 1. Do Hiere. Toun Biespiel do Cetacea (Düütsk:Wale) hääbe innerdoat as Uutwoaksene Dierte neen Hiere, man as Embryo. 2. Suugedierte sunt meelk. 3. Träi litje Oorbunken: Hoomer, Ambold un Stieuwbail. Do Fiske hääbe neen Oorbunken, aal uurs Wirbelde Dierte buute do Suugedierte häbe bloot aan litje Oorbunke, die Stieuwbail. Opossum-Fäl N Iesel (Equus asinus asinus) sööget sin Foole Do litje Oorbunken fon dän Moanske a: Trummelfäl b: Hoomer c:Ambold d: Stieuwbail e:Middeloor Disse binnere Systematik is tou n grooten Deel ätter juu Wälle Walkers Mammals of the World. Bloot doo Unnerklassen sunt uut uur Wällen dertou föiget, dermäd disse Systematik gnauer wäd. Klasse: Suugedierte (Mammalia) Unnerklasse: Uursuugedierte (Protheria) Oardenge:Monotremata Unnerklasse: Püütdierte (Marsupialia) Oardenge:Didelphimorphia Oardenge:Paucituberculata Oardenge:Microbiotheria Oardenge:Dasyuromorphia Oardenge:Peramelemorphia Oardenge:Notoryctemorphia Oardenge:Diprotodontia Unnerklasse: Eutheria (Gans normoale Suugedierte) Oardenge:Xenarthra Oardenge:Insektefreetere (Insectivora) Oardenge:Scandentia Oardenge:Dermoptera Oardenge:Flädderdierte (Chiroptera) Oardenge: Oapen (Primates) Oardenge: Roowdierte (Carnivora) Oardenge: Rubben (Pinnipedia) Doo Rubben heere"}
{"id": "538", "contents": "Ju Suugerke af Bjüüte (Lamium album) hat so, deeruum dät do Bäidene dän Huunich deeruut suuge."}
{"id": "5383", "contents": "Sušice (düütsk: Schüttenhofen) is een Stääd in ju Region Pilsen in dät Suudwääste fon Tschechien. Deer woonje sowät 11.257 Moanskene (2015). Die Noome \"Sušice\" kumt fon dät tschechiske Woud \"sušit\" (dät hat \"druugje\"), uumdät deer aleer Gould wunnen wuude, wiertou me dän Gould-Sound druugede. Uumdät deer ieuwenske ju tschechiske Befoulkenge aleer uk een stäärke düütske Minnerhaid woonde, rakt dät uk dän düütske Noome \"Schüttenhofen\", die wäil fon dän tschechiske Noome oulat is. As Reaktsjoon ap ju Besättengs- / Annexions-Politik fon Nazi-Düütsklound sunt do maaste düütske Ienwoonere ätter dän Twäiden Waareldkriech ferdrieuwen wuuden."}
{"id": "539", "contents": "Ju Suurke af Suurkstam (Rumex acetosa) woakst ap maast ap suure Gruunde, oafte as Jood. Wäkke Soarten hääbe oafters ietboare Bleedere do in Saloate bruukt wäide. Do Plonte änthoolde Oxoalsuur. Deertruch konnen do bie Ferteerenge fon groote Massen Fergiftengs-Symptome äntstounde bie Neerkauere un Hoangste. Fon Suurbleede kon me uk fainen Seloat moakje. Uus rußlounddüütske Früünde sjoode deerfon 'n fain Truchnunner-Ieten mäd Room tougjuchtemoaked. Smoaked läkker."}
{"id": "540", "contents": "Ju Swaits is n Lound in Midden-Europa. Ju Haudstääd is Bern un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2010 Doris Leuthard. Swaits wäd beskadt fon: Düütsklound in dät Noude, Liechtenstein un Aastriek in dät Aaste, Italien in dät Suude, Frankriek in dät Wääste."}
{"id": "5400", "contents": "Unner Syntax ferstoant me in de Grammatik ju Satsleere. Abstrakter ferstoant me deerunner in de Sproakphilosophie siet Charles William Morris do bloot formoale Ferbeende twiske (sproakelke) Teekene of ju Leere (ju Theorie) deerfon. Etymologisk lat sik dät Woud uut dät Griechiske Woud σύνταξις ['sʏntaksis] (σύν: touhoope; ταξις: Oardenge) ou, wierfon ju Woudbetjuudenge - unnerskeedelk - mäd Touhoope-Oardenge of Touhoopestaalenge anroat wäd."}
{"id": "5401", "contents": "YouTube is ne Wäbsteede foar dät kostenfräi Hoochleeden, Deelleeden, Bekiekjen un Deelen fon [Video]filme truch Bruukere. Die Leedespruch fon ju Wäbsiede is Broadcast Yourself (seende sälwen). Die Hoochleeder kon dän Film fersjo mäd Stäkwoude do der ne nit-[hierarchisk]e Klaasifikation muugelk moakje. Ju Siede is apgjucht wuuden in n Februoar 2005 fon träi eemoalige Meeoarbaidere fon PayPal. Ju is däälich Oaindum fon Google Inc. In n Juli 2006 wuuden sun 65.000 Filme deeges ap disse Steede sät un deeges skuulen uur 100 Millione Filme deeges bekieked wäide Ätter n Artikkel in The Wall Street Journal in n August 2006 stuuden ap ju Wäbsteede domoals 6,1 Milione Videos steen hääbe, mäd ne totoalen Spikerruum fon 45 Terabyte. Die maast bekiekede litje Film is mädnunner al uur 502 Millione Moale bekieked wuuden, nämmelk Justin Bieber - Baby ft. Ludacris. Uk uut Seelterlound rakt dät al ne masse Filme. Hierunner stounde wäkke, man wan me bekieket,wäd me ap noch fuul moor waiwiesed. Image Video Gemeinde Saterland Historischer Informationspunkt Johanniterkapelle Bokelesch 5 Loks bei der Feldbahn Moorkultur Koch in Ramsloh Mäd ju Museumsiersenboan in die Wäästfoan fiere Schneeräumen Saterland Sturm über dem Saterland 12.07.2010 Strücklingen Oldenburgerland: Kerkklokken Katholieke kerk (Plenum) 40 Jahre Volkstanzgruppe Saterland Tanz"}
{"id": "5402", "contents": "Ju seelter Dracht is uum 1850 aproat (Siebs 374, Bröring 141), as sik uk hääruutstoalt ap ju Bielde uut 1860, wier do wäil neen seelter Dracht moor dreege. Do Wieuwljuude-Kloodere sunt hier ap do Teekengen rekonstruierd ätter do Bielden bie Ho, He. Dät Ooriersen ätter ju Nürnberger Bielde. Do Woude foar do Deele ätter M3:92-95 un Sa373-380. Ju Kappe stimt nit tou do Exemplare in dät Oldenburger Landesmuseum un kon nit goud as ne äddere Äntwikkelenge ärkläärd wäide (Frau Dr. E. Heinemeyer, früntelke Meedeelenge). Fielicht häd He ferkierde Angoawen fon Ho eenfach uurnuumen. Bie oolden Tieden, do hieden do Wieuwe n gräine Kappe mäd gouldene Bloume, dät waas n gräinen Gruund un dan mäd roode Bloumen un n Sieden Lint, n kaantige Striemel derfoar. Wätseldeeges druugen do Wieuwe n Mutsken fon roodskarloak mäd mäd gräin Lint deruume un n Striekelbeend uum e Kop, die waas fon wullen Lint. Un dan mäd n sälwern Ooriersen, deer koom dät Mutsken ap un wuud an do bee Sooken mäd n Knoopnäddele fääststikked. Wan man truurde, dan koom n swotte Kappe ap mäd swot Lint un n sljuchten wieten Striemel. Wan dät halge Deege wieren, dan koom een ap uut n goulden Stuk mäd"}
{"id": "541", "contents": "Sweeden is n skandinavisk Lound in Noud-Europa. Ju Haudstääd is Stockholm. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Kebnekaise (2.111 m). Do grootste Äien fon Sweden sunt do Klarälven, Torneälv, Dalälven, Umeälv un Ångermanälven. Do grootste Seen sunt Vänern, Vättern, Mälaren un Hjälmaren. Sweden wäd begränsed fon: Norwegen, in dät Wääste un Noude Finlound un dän Botniske Golf, in dät Aaste ju Aastsee, in dät Aaste un Suude dät Kattegat un dät Skagerrak, in dät Suudwääste. Uk do Oailounde Ölound un Gotlound heere tou Sweden. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $37.500 in 2007. In 2007 waas 1,5% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 28,8% Industrie un 69,7% Tjoonste."}
{"id": "542", "contents": "Ju Swotte See skat Ruslound un de Ukraine fon ju Turkäi in dät Suude, uur Lounde an ju See sunt Bulgarien un Georgien. Dät djoopste Punkt fon ju Swotte See is 2210 M. Ju Fläche is uungefeer 424.000 km². Ju See is bie Istanbul uur dän Bosporus un do Dardanellen mäd dät Middelmeer ferbuunden. Commons: Swotte See – Mediendoatäie"}
{"id": "543", "contents": "Die Symbolismus beteekent een Kunststroomenge in ju Moalerkunst un ju Bieldehaueräi in't uutgungende 19. Jierhunnerd, sien hooge Tied waas twiske sowät 1880 un 1910. Dät rakt Uursniedengen mäd dän Juugendstil, man uk mäd ju Moaltechnik fon dän Reoalismus. Uumdät dät düsse Uursniedengen rakt, konnen nit aal do Wierke un Kunstlere kloor tou ju eene of uur Stilgjuchte touoardend wäide. Do Kunstlere fon dän Symbolismus wüülen dät Unnerbewisde uutdrukje, jo wüülen Bielden mäd seeliske Jüpte moakje. In do Wierke fon dän Symbolismus rakt dät besunners fuul Motive uut ju antike Mythologie un uk biebelske Allegorien. Uur Theemen sunt Droom un Ekstase, wät Moanskene föile, wät nit tou ferkloorjen is, Kroankhaid, Dood, Sände un Liedenskup, dät Apwiesen fon gäistige Wuddelkhaid, Phantasie, Vision, Halluzination, Meditation un Äntfiendenge. Do Symbolisten stoalden juust so heerdelk dät \"Skeene, Eedle un hoochstoundende\" in dän Sin fon do Präraffaeliten deer, as uk ju \"tjuusterge Siede\" uum do Themenkomplexe Sände, Eros, Verräid, Dood un Düüwel. Motive fon ju eerste Gjuchte sunt Ängele, Höiden-Idyllen, Religiöse Deerstaalengen juust so as riene un küüske Wieuwljuude, maasttieds in loange, wiete Kloodere. Typiske Fertreedere sunt Pierre Puvis de Chavannes, Maurice Denis, of Michail Wassiljewitsch Nesterow un Michail Alexandrowitsch Wrubel. Léon-François Comerre (1850–1916) Eugen Bracht"}
{"id": "5430", "contents": "Corbin Bleu Reivers (bädden ap dän 21. Februoar, 1989, New York (Fereende Stoaten fon Amerikoa)), beeter bekoand as Corbin Bleu, is aan amerikoansken Sjunger un Songskrieuwer. 2007 - Another Side 2009 - Speed of Light 2006 - Push It to the Limit 2007 - Deal with It 2008 - Run It Back Again 2009 - Moments That Matter 2009 - Celebrate You corbin-b.com Oficial Youtube intheheightsthemusical.com tv.com IMDB Oficial Facebook"}
{"id": "5436", "contents": "Ju NWO häd in do Jiere fon 1956 bit tou 1958 ne Ouljeleedenge fon dän Hoawen in Wülmshoawen ätter Lingen in dät Oamselound un fääre ätter dät Ruhrgebied baud. Ju Leedenge häd een Truchmäite fon 71 cm un een Loangte fon 391 km. In 1978 is där noch een Piepe fon 40 cm Truchmäite bietou keemen, ju där däälich as Gasleedenge bruukt wäd. In Seelterlound gungt ju Leedenge bie Skäddel un Seedelsbierich truch die Aastfoan. Commons: Noud-Wääst-Ouljeleedenge – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Nord-West Oelleitung ap ju Düütske Wikipedia Websiede NWO Bielden fon ju der NWO"}
{"id": "5440", "contents": "As Moas wäide ferskeedene gräine Loundplonten biteekend, do maast neen Stängele häbe, uumdät jo as Polstere dän Unnergruund uurluuke. Sukke Plonten sunt Anthocerotophyta Marchantiophyta Bryophyta. Man düsse tjo Taxa sunt mädnunner wäil nit naier früünd, it is also n Biespil foar Polyphylie, wan do tou een Gruppe touhoopefoated wäide. Ätter ju lääste Iestied wuud dät Lound in Seelterlound eerste tou n Tundra. Leeter uurlook ju sik mäd Dannene un Riesenboome. In ju waarmere Tied deerätter koom dät Eeken-Miskwald ap. In ju woorme Tied wuud ju Fuchtegaid in disse Geegend immer gratter, foarallen as weegen dät Smilten fon dät Ies ju Noudsee äntstuude. Unner do Umstande fängen do Eedmoase oun tou woaksen. Do bildeden tjukke Ploastere, do do Boomwuttele ferstikten. Do Boome geenen dood un fällen uum un wuuden unner dän woaksende Foan begreeuwen. In uus Tied wäide foarallen do Wuttele as Sienstubben in die Foan wierfuunen. Immer wuks näi Moas ap do hoolich ferrootede Räste fon do oolde Plonten. Sphagnum fallax Sphagnum rubellum Sphagnum capillifolium Sphagnum fimbriatum Sphagnum fuscum Sphagnum quinquefarium Sphagnum girgensohnii Sphagnum cuspidatum Sphagnum angustifolium Tortula ruralis Tortula muralis Tetraphis pellucida Plonten Foan Geologie"}
{"id": "5442", "contents": "It rakt Luukende Fuugele, do in ferskeedene Jierstiede ferskeedene Lieuwendsruume häbe, twiske do do aaltied wai un wier fljooge. Do sunt maasttieds sosjoal, läite wuuriche Fuugele bääte sik in hieren Wiendskaad fljooge, un wan do dan wier uutroued sunt, kuume jo ätter foare un läite do uur bäätienfljooge. Perfektionierd is düsse Seeke in een Kielfoarm, as me hier toun Biespil bie Kroaniche sjucht. Ju Foulge deerfon is, dät ju natüürelke Uutköär deer uurswain oungript as bie Fuugele, do nit luuke: N Fuugel, die nit lukt, mout in n koolden Lieuwendsruum groot weese, in n woormen nit so groot: N litjen Fuugel in n koolden Lieuwendsruum ferfjust bolde un kon deeruum sien Äärwgoud nit fäärereeke, af touminst nit oun fuul Suukene. Deeruum uurlieuwje deer bloot do grattere. Un foar n Fuugel, skuul me toanke, is dät aaltied goud, wan hie groote Juuken häd. Man wan die Fuugel n koolden Lieuwendsruum häd, ferfjoose him sukke loange Lide gau - it uurlieuwje also in n koolden Lieuwendsruum bloot do Groote mäd do litje Juuken (Wät goud tou sjoon is an do Pinguine, wierfon dät in ju Antarktis gjucht groote Piguine mäd ferhooldnismäitich litje Juuken rakt). Wan aan Fuugel groot is, un litje Juuken"}
{"id": "545", "contents": "Ne Säikmaskiene is ne Siede ap Internet mäd n Program deeroane, wier me apsäike kon, wät aal ap Internet stoant. Die Gebruuk kostet die niks, dan ju Maskiene wäd betoalt uut n bitje Wierwenge, wät deerbie stoant. Of fielicht kon wäl sien Siede juun Betoalenge uk haager in do Resultoate kriege. Man uurs wäide do Fiendesteeden gewöönelk oudrukt ätter wofuul Besäikere do kriege. Dät Gewaltige fon ne Säikmaskiene is, dät ju nit bloot do Tittele fon uur Internetsieden ättergungt, man sogoar älk Woud. Bloot wan die Moaker fon ne bestimde Internetsiede nit wol, dät sien Siede ap ne Säikmaschiene kumt, dan kon hie dät ounreeke mäd ne Kode. (In HTML stoant dan twiske <head> un </head>: <meta name=\"robots\" content=\"noindex\">). Dät rakt ferscheedene Säikmaskienen. Me kon do sälwen ferglieke. Ne ganse Lieste rakt dät ap https://web.archive.org/web/20070816064149/http://www.dmoz.org/World/Deutsch/Computer/Internet/Suchen/Suchmaschinen/ Ap n 9. August 2007 foont iek ap ju Säikmaskiene Google 1250 x seelter. Wofuul finst du nu? Wofuul finst du ap uur Säikmaskienen? Oafte kricht me eer toufuul as toumin Resultoate. Me kon dan n uur Woud deerbie sätte, wät dan uk in do Resultoate stounde schäl. Dan typt me t.B. seelter Stukke in dät Säik-Fäk. Nu rakt dät man 5 Resultoate un kon"}
{"id": "5460", "contents": "As Demokratie wäd een Härskupsfoarm biteekend, wier dät Foulk ju Macht häd. Deer is dan fon Tied tou Tied Köär, wier Fertreedere fon dät Foulk köärd wäide, do dan ju Politik moakje, af in moonige Falle wäd sogoar älke Äntskeedenge truch Köär träfd. Commons: Democracy – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "5466", "contents": "Mannheim is n Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Baden-Würtembierich. Deer woonje uungefeer 310.000 Moanskene, un dät is ju twäidgrootste Stääd in dät Buundeslound. Ju Stääd lait an dän Rhien. Commons: Mannheim – Mediendoatäie mannheim.de Düütsk"}
{"id": "5469", "contents": "Dät Norwegiske is ju Sproake fon Norwegen un wäd fon uungefeer 5 Millionen Moanskene baald. Dät Norwegiske äntwikkelte sik un wuude in fjauer Varietäten standoardisiert: Bokmål (offiziel) Nynorsk (offiziel) Riksmål Høgnorsk Dät Bokmål wäd fon uungefeer 85-90% fon ju Befolkenge skrieuwen. Germaniske Sproaken Noudgermaniske Sproaken Skandinaviske Sproaken Norwegisk Räid foar ju Norwegiske Sproake (ap Norwegisk, uk Information in Ängelsk, Düütsk, Frantsöösk)"}
{"id": "5470", "contents": "Dät Iesloundske is ju Sproake fon Ieslound un wäd fon uungefeer 300.000 Moanskene boald. Germaniske Sproaken Noudgermaniske Sproaken Skandinaviske Sproaken Iesloundsk Uni Reykjavik - Sproakkurs ap Ängelsk Woudebouk un Grammatik (Düütsk)"}
{"id": "548", "contents": "Do Säntjansbäien sunt aan Sleek fon do Plonten. Dät rakt masse ferskeedene Oarde fon Säntjansbäien, in Middel-Europa häbe besunners ju Roode Säntjansbäie (Ribes rubrum), ju Boukelbäie af Swotte Säntjansbäie (Ribes nigrum) un ju Kjuusbäie af Stikbäie (Ribes uva-crispa) een groote Betjuudenge. Bäien Plonten Bielde roode Säntjansbäie ap COMMONS Bielde swotte Säntjansbäie ap COMMONS"}
{"id": "549", "contents": "N top level domain of TLD is die uuterst gjuchte Deel fon n Internet Domainnoome (URL). Ju wäd truch ju ICANN toutäld an oainständige Stoate. So hääbe do düütske Websieden .de as lääste Deel fon ju URL; hierin is de ju TLD. Dissen Typ TLD bestoant uut 2 Bouksteeuwe (ISO 3166-1). Internet Corporation For Assigned Names and Numbers (ICANN)"}
{"id": "550", "contents": "Ju Technik lät sik iendeele in: Elektrizität un Elektrotechnik Mechaniske Technik Chemie"}
{"id": "551", "contents": "Dät wai un wier twiske Noude un Suude behärsket uk in n Ounfang ju politiske Geschichte fon Seelterlound. Dät wäd as Sagelterland naamd in n Uurkunde fon n 25. Okt. 1400 (He297, fgl. Sello 32f.) as een fon do Lounde do fon Groaf Nicolaus fon Tecklenburg an dän Biskup fon Munster uurdrain wuuden. Deer wäd ounnuumen (Sello 9ff., Fr32) dät Seelterlound laangere Tied Tecklenburgisk Hoohaidsgebiet weesen is, as uk ju Noaberstääd Ait (Friesoythe). Ap dät Woapen fon dän Groaf fon Tecklenbuurich uut ju Tied uum 1200 sünt al säks Poapskenbleede tou sjoon. Man weegen ju isolierde Loage schäl die Tecklenbuurger Ienfloud littik weesen hääbe. Do Seelter betoalden bloot n \"Greeuwenschät\" fon 4½ Tonne Buutere. Noch wät uurs rakt et, dät uk ätter Seelterlound waiwiest. Dät is, dät uk ju Stääd un Groafskup Tecklenbuurich Poapskenbleede in sien Woapen häd. Wie wieten dät Seelterlound tou Tecklenbuurich heerd häd, bit dät him 1400 ounuumen wuude. Me kon sik dan foarstaale, dät do Tecklenbuurger Groafen dät Poapskenblääd fierden uum tou wiesen, dät jo oolde Gjuchte in \"Fräislound\" hieden. Deerfon häd uk dät Woapen fon ju seelter Noaberstääd Ait sien two Poapskenbleede. Die Ienfloud fon ju oolde Groafskup Tecklenbuurich sjucht me fääre nit bloot in"}
{"id": "5513", "contents": "Dät Spoaniske is ju Sproake fon Spanien, groote Deele Midde- un Suudamerikoa, in dän USA, Belize, Marokko, Philippinen, Äquatorialguinea un Wäästsahara. Ju Sproake wäd fon 447 Mio. Moanskene baald. Deerfon hääbe 388 Mio. dät Spoaniske as Muursproake un 59 Mio. as twäide Sproake. Indogermaniske Sproaken Italiske Sproaken Romaniske Sproaken Iberoromaniske Sproaken Spoanisk"}
{"id": "5516", "contents": "Bourtange is n Fäästenge-Täärp in do Niederlounde in ju Meente Vlagtwedde, Provinz Groningen. Dät Täärp lait tichte an dän Skeed twiske dät Oamselound un do Niederlounde, n poar Kilomeeter wäästelk fon Dörpen in dät grattste Foangebied fon Europa, dät Bourtanger Foan. Bourtange häd 430 Ienwoonere (2008). Bourtange häd ne loange Geskichte. Um 1580 wuud ju Fäästenge baud un ju wuud in dät Jier 1594 Deel fon ju Skeedferdedenge fon do tjo noudelke Provinzen Groningen, Fräislound un Drenthe. Ätter 1850 hiede ju Fäästenge naan militärieske Betjuudenge moar un wuud 1851 sleeten un ferkooped. Ju Meente Vlagtwedde baude ju Fäästenge ätter 1960 wier ap in dän Originoal-Toustand fon 1742. Ju Fäästenge is däälich ne bekoande touristieske Attraktion. Ieuwenske ju Fäästenge sünt deer die Määrketplats, jierhunnerte oolde Lindeboomen, fjieuw Musea, Winkels un Restaurants, n historiesk Hotel un n Trouwsoal in n oold Huus. Deer sünt ne Bockwiendmäälne un ne Rosmäälne wier apbaud. In ju Säärke fon Bourtange sünt noch ferskäidene Uurbliefsel fon ju uurspronkelke Fäästenge-Säärke, do as eerste protestantske Säärke in ju Provinz Groningen in 1607 baud is. Ju Synagoge uut 1842 is däälich dät \"Joods Synagogaal Museum\". In de Suumertied sünt deer histoorieske Ferounstaltenge, wierunner älke Jier in n Moai ju \"Schlacht"}
{"id": "552", "contents": "Telegrafie is dät fier wai seenden fon Ättergjuchte mäd Teekene. Dät geen un gungt ap foulgjende Wiesen: Rooksignoale. Dät wuud däin fon do Indioaner un fon do Chinesen ap ju groote Muure. Mäd Dääken wuud dan dän Rook fon n Fjuur truchlät of mät. Boakene. Dät wieren eerste Fjuure uum do Skiepe tou woarskaujen foar floote Steeden. Man do wuuden uk misbruukt uum do juust strandje tou läiten uum do beroowje tou konnen. Semaphore. Dät sunt Peele mäd twäin Ierme, wiermäd me aal Bouksteeuwe uutdrukke kuude. Do sunt uum 1800 in Europa bruukt wuuden. Elektriske Telegrafie. Truch tiedwiese kuut ienskaltjen fon n elektrisken Stroom, kon me Signoale uurbrange, do dan truch ju Morse-Kode Bouksteeuwe fertreede konnen. Truch Koabele konnen do uur groote Oustande gunge. Uum 1900 wieren aal wichtige Steeden fon de Waareld mäd Telegrafkoabele ferbuunen. Radiotelegrafie. Däd dätsälge truch tiedwiese ienskaltjen fon Radiosignoale. Deer wäd dan oafte noch n Toonfrequenz bie ap sät, so dät me dät heere kon. Dät wuud dan moaked mäd n Morse-Koai un dät klingt dan je t.B. so: “tuututuutu tuutuututuu” (cq). Telex is ne Oard automatiske Telegrafie. Ju Text wäd skrieuwen as bie ne Skrieuwmaskiene ap n Fierskrieuwer, die ju dan as Goate uurbrangt"}
{"id": "5520", "contents": "Gotlound is n swedisk Ailound un n historisken Provinz. Ätter dät däniske Seelound is Gotlound dät twäidgrootste Ailound in ju Aastsee. Dät häd 57.004 Ienwoonere (2009) ap ne Fläche fon 2.994 km² un mät 57 km bie 22 km. Die hoochste Bierich is die Lojsta (82 m). Uungefeer 40 % fon ju Ailoundbefoulkenge (22.660 Moanskene) woont in ju Haudstääd Visby. Commons: Gotlound – Mediendoatäie Offizielle Websiede fon ju Meente Gotlound (swedisk), jusälge Websiede (Informationen ap Ängelsk, Düütsk, Frantsöösk)"}
{"id": "5521", "contents": "Dät Skagerrak is n Deel fon ju Noudsee, twiske Dänemark in dät Suude, Norwegen in dät Noude un Sweeden in dät Aaste."}
{"id": "5522", "contents": "Die Bourtanger Foan waas fröier mäd ne Flääche fon 3000 km² die grattste Foan fon Europa. Die Foan lait ap dät Gebied fon Düütsklound in do Loundkringe Oamselound un dän Loundkring Grafskup Bentheim un in do Niederlounde in dät Aaste fon do Provinzen Groningen un Drenthe. In Düütsklound gungt die Foan fon Rhede in dät Noude bit tou Twist un Wietmarschen in ju Grafskup Bentheim in dät Suude. In do Niederlounde gungt dät Foan fon Naiskans in dät Noude bit tou ju Stääd Emmen in dät Suude. Die Bourtanger Foan hiede fröier uut militärieske Sicht ne Funktion as skutsende Barriere juun Ounfallen uut dät Aaste. In Täärpe mäd Truchgoange truch un loangs die Foan wuuden ätter 1580 Fäästengen baud, so as Naiskans, Ooldeskans un Bourtange. Fon ju Fäästenge Bourtange häd die Foan uk dän Noomen kriegen. In do lääsden Jierhunnerte is in die Bourtanger Foan, juust as in uure Foane uk, fuul Foankultivierenge un Eedoubau bedrieuwen wuuden. Där truch häd die Foan däälich blood noch ne Flääche fon 200 km². Do maasten Fläächen fon die fröiere Foan wäide däälich loundwirtskaftelk nutsed af wäide renaturied un stounde unner Natuurskuts. In Bargerveeen bie Emmen is n 2.100 Hektoar grooten Natuurpark, wierfon dän"}
{"id": "5525", "contents": "Dät Kattegat is dät Seegebiet twiske Dänemark un Sweden. In dät Noude gränsed dät Kattegat bie dät däniske Skagen an et Skagerrak."}
{"id": "553", "contents": "Die Teppich fon Bayeux is mäd sien Loangte fon 70 meter un sien Hööchte fon 50 cm n Bielderoman mäd n Oaler fon bolde duusend Jiere. Deeroun wäd fertäld, wo do frantsööske Normandier Änglound iennoomen. Tougliek is dät een fon do wichtichste Tjuugnisse fon dät Lieuwend in dät Middeloaler. So rakt et n Paat wier Loundoarbaiden wiesed wäide. Deer kon me gjucht düütelk sjo wo do Plouge un Aiden domoals touhoopestoald wieren. Die ganse Teppich is gans fluch ferljoachted uutstoald in n apaaten Bau in Bayeux in Normandien (Frankriek). Man me kon dän Teppich fon Bayeux uk bekiekje ap [1] mäd Ängelske Uursättenge fon do Latienske Uurskrifte. Die ganse Teppich wiest ne Bieldengeskichte mäd fuul Kommentoare ap Latiensk. Dät sunt deelwiese do Noomen fon do Ljuude, man tou n grooten Deel uk, wäkke Doat ap ju Bielde tou sjoon is. In ju Haudseeke wäd fertäld, wo Wülm die Äroberer Änglound eroberd häd. Hier is gans kuut die Inhoold fon ju Geskichte: Köönich Edward fon Änglound häd n Wänt: Harold. Ätter ne Tied stärft Edward un Harold is die näie Köönich. Man Wülm, n Anfierder uut ju Normandie, wol ook jädden Köönich weese. Hie sailt ätter Änglound wai. Leeter 1066 rakt"}
{"id": "5530", "contents": "Reykjavík is ju Haudstääd fon Ieslound. Reykjavik waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in dät Jier 2000."}
{"id": "5534", "contents": "Moscow-City is n näi Stäädsdeel fon Moskau. Dät skäl dät näie Internationoale Hondelssäntrum fon ju ruske Haudstääd wäide. Ferskeedene Bauwierke in dät Hondelsdistrikt sunt buppe 300 Meter hooch. Die Mercury Tower skuul ätter dän Ploan in 2013 kloor weese un bit tou dät Spit tou een Hööchte fon 380 Meetere häbe. Dät wude ätter näie Foarskrifte ferminnert, daach is hie nu, mäd \"bloot\" noch 339 Meetere, dät hoochste Hoochhuus fon Europa. Commons: Moscow-City – Mediendoatäie 3D Visualisierengsvideo (YouTube Video)"}
{"id": "5537", "contents": "Ju Seelter Dööntjene un Fertälstere sünt moorere Riegen Geskichten, do in ju Münsterländische Tageszeitung, dän General-Anzeiger un ju Nordwest-Zeitung ferskeenen sünt. Fon 1977 bit in 1990 publizierde Theo Deddens Dööntjene ut Seelterlound in ju Münsterländische Tageszeitung, mädnunner juun 300 Stukke. Oafte wieren dät Uursättengen fon spoasige Stukke uut de platdüütske Noaberskup, man uk Geböärnisse uut Seelterlound fon fröier un nuu. Do Stukke sünt noch nit ap Internet archiwiert. Däälich skrift Theo Deddens af un tou noch litje Dööntjene uut Skäddel in dän General-Anzeiger. Ätter hiere Pensionierenge fäng Gretchen Grosser oun mäd seelter Stukke in dän General Anzeiger. Deerieuwenske häd ju uk fuul Stukke in tjo Bouke hääruutroat. Hiere Stukke honnelje sik uum spoasige un iedenste Geböärnisse in dät Deegeslieuwend. Do sunt maast uut n persöönelken Standpunkt skrieuwen wuuden. Do Stukke ferskiene däälich noch in dän General-Anzeiger un in ju Nordwest-Zeitung. Do Geskichten siet dät Jier 2000, mädnunner juun 500 Stuk, sunt uk ap Internet tou fienden. Där ieuwenske häd Theo Griep 2002 n Bouk mäd Dööntjene un uure Seeken heruutbroacht mäd dän Titel: Twiske Ticheläi un Baarenbierich. Dät Ooldenhuus is n Bouk fon Hermann Janssen un Pyt Kramer mäd Dööntjene un Fertästere (1964). Dät Lesebouk foar Seelterlound in dän General"}
{"id": "5539", "contents": "Dr. Gustav Schünemann (20. November 1931, Bredenbeck bie Hannover) is Apteeker un waas Museumsdirektor fon dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen in Elisabethfeen, Meente Bäärsel. Hie waas in 1969 Gruunder und loangjierige Foarsitter fon dän Orts- und Verschönerungsverein Elisabethfeen. Ap n 6. Juni 1986 wuude ap Initiative fon Gustav Schünemann dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen truch dän Orts- und Verschönerungsverein Elisabethfeen gruundet. Hie waas Direktor fon dät Museum siet ju Gruundenge bit 30. Oktober 2011. Truch groote persoanelke Aansträngege un fuul Oarbeit häd hie dät Museum tou ne internationoal bekoande Institution moaked. Siet 2009 heerd dät Museum tou ne Stiftenge. Do hääbe ap n 8. April 2011 hiere 25-jierich Bestounden fierd. Schünemann promovierde 1988 an ju Universität in Ooldenbuurich ap n Aller fon 57 Jiere toun n Dr. rer. nat., Spezioalgebiet Mykologie (Lehre fon do Poagenstoule). Gustav Schünemann: Elisabethfehn - Chronik der Siedlung am Hunte-Ems-Kanal, Rhauderfehn 1992 Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen Dr. Schünemann wäd 80 Jiere oold (NWZ 19.11.2011) Dr. Schünemann bie sien Ouskeed eered (NWZ 1.11.2011) Antje Hoffmann Ättterfoulger fon Dr. Schünemann (NWZ 1.11. 2011) Museumsdirektor G. Schünemann heerd ap (NWZ 26.10.2011) Websiede fon dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen Websiede Elisabethfeen Zertifikat für ein Lebenswerk (NWZ)"}
{"id": "554", "contents": "Theo Deddens (* 22.November 1933, Skäddel) waas Gemeindeoberamtsrat un oarbaidede as Stellfertreeder fon dän Meentedirektor in Seelterlound. Hie waas Meeapgjuchter fon dän Seelter Buund, ju Kopingfamilie Skäddel un dän Burgerfereen Skäddel. Fon 1977 bit in 1990 publizierde hie Dööntjene ut Seelterlound in ju Münsterländische Tageszeitung, mädnunner juun 300 Stukke. Oafte wieren dät Uursättengen fon spoasige Stukke uut de platdüütske Noaberskup, man uk Geböärnisse uut Seelterlound fon fröier un nuu. Hie redigierde uk dät Toankebouk 25 Jahre Heimatverein Saterland fon dän Seelter Buund. Theo Deddens häd 'n groot Bielden-Archiv fon Skäddel ap CD moaked. Apstuuns skrift hie noch litje Dööntjene in dän General-Anzeiger (GA). Bronzene Ehrentafel fon dän Heimatbund für das Oldenburger Münsterland (11.11.1989). Ehrenteller mäd Uurkunde fon dän Seelter Buund (16.05.1990) Verdienstkreuz am Bande des Niedersächsischen Verdienstordens (11.02.2006) Dööntjene ut Seelterlound in ju Münsterländische Tageszeitung (1977-1990) 25 Jahre Heimatverein Saterland -Seelter Buund- 1977-2002 (Düütsk, 2002) Litje Dööntjene in dän General-Anzeiger (2010/2011) Skäddeler Bielden-Archiv fon Theo Deddens Theo Deddens in ju Nordwest-Zeitung Theo Deddens uur ju Skäddeler Klokke in ju Krätseldobbe Theo Deddens un sien Bruur Gerhard in Amerikoa"}
{"id": "5540", "contents": "Benetice is n Täärp in Tschechien. Deer woonje 30 Moanskene (2011). www.benetice.eu"}
{"id": "5541", "contents": "Napoleon Bonaparte (15. August 1769 – 5. Moai 1821) waas n frantsöösk Generoal, Stoatsmon un Kaiser. In ju Frantsööske Revolution waas Napoleon Generoal. Fon 1799 bit tou 1804 waas hie Eerste Konsul (Premier Consul) fon ju Frantsööske Republik, deerätter waas hie Kaiser fon do Fransoosen bit tou 1814. Fon 1804 bit tou n 1814 waas hie Köönich fon Italien as Napoleon I un fon 1806 bit tou 1813 waas hie Protektor fon dät Rhienbuund. Truch Napoleon wuude ju Aplöösenge fon dät Hillige Roomske Riek initiiert. Do 1814 ju Slach bie Waterloo ferlädden waas, betjutte et dät Eende foar him as Stoatsmon. Bie dät Kongräs fon Wien wuude dät Eende fon dät Hillige Roomske Riek definitiv. In do Lounde, do fon Napoleon besät wuuden, wuuden näie Räägele un Gesätse ienfierd. Eenige fon disse Reformen jäilde deels noch däälich in disse Lounde, in do Niederlounde sogoar ju ganse Stoatsstruktuur. Frantsööske Besättenge Commons: Napoleon – Mediendoatäie Napoleon-online.de Düütsk Das Napoleon Portal Düütsk The Napoleonic Guide Ängelsk"}
{"id": "5546", "contents": "Dät Freeska Landriucht (dät \"Fräiske Loundgjucht\") is dät fäärme Bouk dät in ju fräiske Toal (ju ooldfräiske Toal) ferskiend is. Wierskienelk is dät Bouk in dät Jier 1480 appe Naite fon Ljouwert drukt wuden. Deer sunt nuugen Bouke uurlääwerd fon dät Freeska Landriucht. Tresoar häd n poar deerfon in sien Besit. Dät Wierk is ne Sammelenge fon Gjuchtstäkste. Digitoale Version fon dät Freeska Landriucht ap ju Tresoar Websiede"}
{"id": "555", "contents": "Theodor Griep wier n seelter Skrieuwer. Hie is bädden dän 27. Oktober 1916 in Skäddel un waas deer Buur un loangjierich Meeglid fon dän Meenteräid foar ju CDU. Theo Griep is dän 15. Moai 2007 stuurwen. Hie waas aan fon dän Tweelwerräid fon dän oolde Seelterbuund fon 1952. Leeter fäng hie oun tou Seeltersk skrieuwen. In 1999 häd Theo Griep touhoope mäd Pyt Kramer dät Bouk Seelter Seeken skrieuwen. In dät Bouk sünt aal do oolden Seelter Roupnoomen apskriewen wuuden. Ieuwenske ju Roupnoomen fon Skäddel und Seedelsbierich siet 1820 uut dän Ätterläit fon Pestoor Schulte sunt där uk do oolden Roupnoomen fon Roomelse un Strukelje beskrieuwen. Uk is in dät Bouk dät Äntstouden fon do Skäddeler Buurskuppe truch Theo Griep oarich goud beskrieuwen. Tou ju Tied uum dät Jier 2000 was Theo Griep boalde die lääsde oolde Skäddeler, die noch gjucht goud ap dät Gebied fon ju Skäddeler Heematkunde Beskeed wiste. Ju Familie Griep rakt dät al siet dät Jier 1606 in Skäddel. Seelter Seeken, mäd Pyt Kramer un uurswäkke, 1999. Deer sammelde hie Huusnoomen un Huusriemsele fon Skäddel un Roomelse un skreeuw uk uur ju Geskichte fon Skäddel. Twiske Ticheläi un Baarenbierich, Dööntjene, Gedichte un Tiedgeschichte uut un ätter"}
{"id": "556", "contents": "Theodor Mommsen (30. November 1817 - 1. November 1903) waas n noudfräisken Koaster un Professor in do klassiske Feeke. Hie wäd aalmeen bikieken as die wichtichste klassiske Historiker fon dät 19. Jierhunnert. Sien Oarbaid uur ju roomske Skichte is däälich noch gjucht bitjuudend foar Ätterfoarskenge uur dät Themoa. Hie häd ju Nobelpries foar Literatuur kriegen in 1902 un waas uk n fierenden düütsken Politiker, as Meeglid fon dät prüüske as uk fon dät düütske Parlemänt. Mommsen is in Garding in Eiderstääd in Sleeswik bädden un is apwoaksen in Bad Oldesloe. Hie waas toufäärme Skichts-Professor an ju Universität fon Leipzig, is dan in 1858 Meelid wuuden fon ju Akademie fon Wietenskuppe un ätters in 1861 Professor in ju roomske Skichte an ju Universität fon Berlin. Hie häd fuul Eerenbetjuugengen kriegen foar sien wietenskuppelke Laistengen: die “blaue Max”, ju hoochste militääriske Eerenbetjuugenge in 1868; Eerenburgerskup fon Room, un dän Nobelpries, aan fon do min Seekliteratuur-Schrieuwere, do der ju Tou-Ärkannenge kreegen. Ju Geskichte fon Room: ju Oarbaid ärskeen in tjo Beende twiske 1854 un 1856. Ju däkt ju roomske Geskichte bit tou dät Eende fon ju roomske Republik un ju Heerskup fon Julius Caesar. Roomsk gruundsätselk Gjucht: (1871-1888) Roomsk Stroafgjucht (1899) un moor"}
{"id": "5560", "contents": "Wapedia is n kommerziel Unnerniemen, dät do Inhoolde fon ju fräie Enzyklopädie Wikipedia foar mobile Reewen as PDAs un Mobiltelefone anpaaset. In Juunsats tou uur Projekte sät Wapedia deerbie ne Internetferbiendenge, toun Biespil uur GPRS of UMTS, foaruut. Bedrieuwer fon ju 2004 gruundede Wapedia is ju Taptu Ltd mäd Sit in Cambridge, Grootbritannien. Commons: Wapedia – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Offizielle Webpräsenz Düütske Wapedia foar mobile Reewen as Handys of PDAs Ju seelter Haudsiede in Wapedia-Formoat (noch nit aktiv)"}
{"id": "557", "contents": "Theodor Siebs (* 26. August 1862 in Bremen, † 28. Moai 1941 in Breslau) waas n düütsken Germanist. Siebs waas Professor an ju Universität Greifswald, leeter an ju Universität Breslau. Hie waas – touhoope mäd uur Sproakwietenskuppere un mäd Fertreedere fon eenige düütske Tjooterbüünen hauptferoantwoudelk foar dän \"Siebs\", dät ätter him benaamde, 1898 toun eersten Moal ärskeenene un loange mäitereekende Wierk tou Räägelenge fon ju Uutsproake fon dät Düütske. Deerfoar un deerieuwenske häd hie sik oawers boanbreekend mäd dät Fräiske beskäftiged, wierbie hie sik nit skoonde in aal do lieuwjende fräiske Dialekte Apteekengen bie do Ljuude sälwen tou moakjen. Fon sien juun fjautich publizierde Wierke beluuke sik ferskeedene uk ap dät Seelterske. Ju Geschichte der friesischen Sprache änthaalt ne bolde fulständige historiske Grammatik fon dät Seelterske, wierfon hie in Zur Geschichte de englisch-friesischen al fuul Biespiele roat hiede. Bloot ap Seelterlound beluuke sik Das Saterland, Flurnamen un sien lääste Uutgoawe Zur friesischen Volkskunde des Saterlandes. Sien Ätterläit is in n Kriech in Breslau ferlädden geen, deerbie sien Loundnoomenkoarte fon gans Seelterlound. Do maaste Bouke sunt hier 'online' tou leesen! Oukuutengen twiske ( ). 1886: Die Assibilirung des K und G. Ein Beitrag zur Geschichte des Palatalismus der indogermanischen Sprachen. Tübingen."}
{"id": "5576", "contents": "Ottawa is ju Buundeshaudstääd fon Kanada. Ju lait in dät Aaste fon ju Provinz Ontario, an dät Skeed mäd Quebec. Deer woonje 812.129 Moanskene un is ju säkstgrootste Stääd in Kanada. Fon ju Befoulkenge häd 63 % ängelsk un 14 % frantsöösk as Määmesproake."}
{"id": "558", "contents": "Theosophie naamt sik neen Religion, man ne alles uumfoatjende Philosophie, ju sik basiert ap ju natuurwietenskuppelke un gäistige Evolution fon ju Natuur. Ju Theosophie foatet ätter ju Stifterske Helena Blavatsky (1831-1891) ju Kunde un Ärfoarenge fon do “Wiese Ljuude” fon dät Moanskengeslächt touhoope. Ju uumfoatet do Gebiete fon Wietenskup, Philosophie un Religion."}
{"id": "5580", "contents": "Aurk is ju Kringstääd fon dän Loundkring Aurk in Aast-Fräislound. Aurk is mäd 40.572 Ienwoonere (2010) ne oainständige Meente un ju twäidgrootste Stääd fon Aastfräislound. Aurk waas in do lääste Jierhunnerte ju Residenz fon do aastfräiske Fürste, un ju Ferwaltengsstääd fon Aastfräislound unner prüüsiske un hannoverske Heerskup. Ätter dän Twäiden Waareldkriech waas Aurk ju Haudstääd fon dän Regierungsbezirk Aurich bit tou ju Aplöösenge in dän Besirk Weser-Oamse in 1978. Die Regierungsbezirk Weser-Ems wuude 2004 aplööset. Truch sien historisken Funktion as Haudstääd fon Aastfräislound wäd Aurk däälich noch altied ju heimliche Hauptstadt Ostfrieslands naamd. Ju Ostfriesische Landschaft, dät Kultuurparlamänt fon Aastfräislound, befiendet sik deer. Commons: Aurk – Mediendoatäie Homepage fon ju Stääd Aurk Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: LSKN Läichsaksen"}
{"id": "5582", "contents": "Ju Woal tou n 17. Düütsken Buundesdai waas am 27. September 2009."}
{"id": "5584", "contents": "Fäärmesound is ne Buurskup fon Seedelsbierich. Ju Buurskup is ätter dät Deelen fon ju Skäddeler Meente so uum dät Jiehr 1822 äntsteen. Ju Buurskup lait suudelk fon Näiwal un aastelk fon ju Seelter Äi, un fangt oun bi dät Flurstük - Scheepmeer - Rodebierich - Kanienkenbusk - un gungt dan an ju Hauptsträite ätter Seedelsbierich bilongs bit tou ju Koloniesträite. Aastelk Fäärmesound lait die Aastfoan. Di Nome Fermesound is al fon oolds bekaoant, uk ap allere Loundkoarten wät dät al noomt. Dät Tjuden fon dän Noome is nit so makkelk. Allinich Pyt Kramer häd in sien Book - Lound un Noomen - wier hie alle Flurnoamen fon Seelterlound beskrieuwen häd, ap Siede 228/281 dän Noome Fermesound unnersocht. Hie deelt dän Noome ap in twäin Deele - in Ferme un in Sound. Die läste Deel - Sound - kwät wail, dät där fuul Sound wääsen is (Stuf- un Dunenflächen). Tou dän eersten Deel meent hie, dät die fon dät ooldfräiske Woud - Forma - kumt, wät därätter dan - das Erste - hat. Dät - O - in Forma is in dän Tiedverloop n -E, wuden. Därätter betjuud - Fermesound - dät eerste Sound, do eersten Soundhövele - fon Skäddel ut,"}
{"id": "5587", "contents": "Bäätholt (düütsk: Bätholt) is ne Buurskup fon Skäddel. Bäätholt lait wäästelk Skäddel, suudelk fon Hollenbround und noudelk fon Heeselbierich. Wäästelk fon Bäätholt läit die Wäästfoan. Truch Bäätholt gungt ju Wäästfoansträite (Westermoorstrasse). In Bäätholt lääse die Maiglöckchenwoold un die Maiglöckchensee. Deer waas ju Skäddeler Ticheläi twiske dät Täärp Skäddel un Bäätholt. Ju Leemdoabe, wier ju Ticheläi dän Leem wächfierde, lait in Bäätholt. Bäätholt hied fon 1920-1969 ne oaine katoolske Skoule. Ju Skoule wuud 1920 baud, uum dät tou betoaljen häd ju Meente Skäddel hiere Määlne foar 35.000 Mark an Wilhelm Hanekamp ferkooped. Ju Skoule hied eene Klasse. Ju Skoule waas n kultureel Säntrum in ju Buurskup un Koaster Tabeling gruundede deer n Trummel- un Floitenkoor. Fon 1940 - 1950 waas ju Skoule sleeten un do Bäidene geenen ätter ju Skoule in Skäddel. Ätter dän 19.1.1950 waas deer dan wier Unnergjucht in Bäätholt mäd 40 Sköilere. Ju Skoule wuud ap n 1.8.1969 sleeten un ferkooped. Ju stoant deer däälich noch. Do Koastere wieren: Laitenge: 1920 - 1930: Josef Sieverding 1930 - 1935: Karl Tabeling 1935 - 1940: August Krapp 1940 - 1950: ju Skoule waas sleeten 1950 - 1953: Rudolf Kemmerich 1953 - 1960: Kurt Löwe 1960 - 1968: Alois Hoheisel 1968"}
{"id": "5588", "contents": "Hällene I un Hällene II (düütsk: Hüllen) is ne Buurskup fon Seedelsbierich. Dät is ju suudelkste Buurskup fon Seelterlound un fon Seedelsbierich. Hällene lait wäästelk Seedelsbierich, suudelk fon Heeselbierich un aastelk fon dän Wäästfoan. In dät Suude gränset Hällene an dät Kustenkanoal. Moorgut Seedelsbierich"}
{"id": "5589", "contents": "Heeselbierich, is ne litje Buurskup fon Skäddel un fon Seedelsbierich. Midden truch Heeselbierich gungt die Skeed twiske Skäddel un Seedelsbierich. Truch Heeselbierich gungt ju Wäästfoansträite (Westermoorstrasse). Heeselbierich lait wäästelk ju Seelter Äi un aastelk fon die Wäästfoan. Suudelk fon Heeselbierich läit Hällene, noudelk fon ju Buurskup lait Bäätholt."}
{"id": "559", "contents": "Dät Tiedwoud beteekent ne Honnelenge, Toustand of Prozess. Dät Tiedwoud annert sien Foarm ätter Tied, Persoon un Aspekt. Do Tiedwoude läite sik in ferscheedene Klassen ferdeele. Präteritopräsentia ‎Je-Tiedwoude"}
{"id": "5590", "contents": "Hollen is ne Buurskup fon Roomelse. Hollen lait suudelk fon Roomelse un aastelk Hollenbround. In dät Noudaaste un Aaste lait ju Buurskup Hollenerfoan, in dät Suudaaste lait ju Hollener See aastelk fon ju Seelter Äi in dän Gestrich Hollebierich fon Hollenerfoan. Ju Buurskup Hollen is wäil aan fon doo ooldste Siedlungen in Seelterlound un fillicht hääbe där do eerste Seelter woond. Wäil in Hollen di eerste Blok wäil woond häd, die immer in ju Soage fon Seelterlound naamd wäd: Blok, Awick un Käärkhof. Deertou waas uk in Hollen ne litje Säärke un Kapälle un ju groote Buurich. In Hollen roate dät ju \"Libby\" Molkeräi. Ju stuud ieuwenske dät Skeed twiske Roomelse un Hollen, juust ieuwen uur dän Iersenboan ap Noune Tuun, an ju Hauptsträite ap ju Steede wier so'n 20 Jiere die \"Combi-Markt\" stuud. Där is nu ju Firma \"Heizungsbau Drees\". Dät Gelände heerd däälich tou dät Täärp Roomelse. Hollen hied fröier ne oaine katoolske Skoule. Al in dät Jier 1814 wüülden do Hollener ne oaine Skoule hääbe. Dät wüülden do Roomelster Koastere oawers nit, wäil se dan blood n hoolich Deel fon dät Skouljield kriegen hieden. Där truch duurde dät noch bit 1859, bit truch ju näie \"Schulacht Hollen\""}
{"id": "5591", "contents": "Hollenerfoan (düütsk: Hollenermoor) is ne Buurskup fon Roomelse. Ju Buurskup lait suudelk Roomelse-Aast, aastelk Hollen un noudelk Loanghoarst. Aastelk fon Hollenerfoan lait die Aastfoan. Die Skeed twiske Hollenerfoan un Roomelse-Aast is uungefäär bie dän Koppelwai (Koppelweg). Truch Hollenerfoan gungt ju Ostermoorsträite, ju fon Näiwal uur Loanghoarst, Hollenerfoan un Roomelse-Aast bit tou Baalenje fiert. In dät lääsde Haaldeel fon dät 18. Jierhunndert is ju Foankolonie Hollenerfoan truch Familien uut Hollen besiedet wuuden. N poar historieske Iendreege uur dän Begin fon ju Kolonialisierung stounde in do Roomelster Säärkebouke. Dät sünt do eersten Iendreege uut Hollenerfoan: a. im Taufregister von 1779: Eilard Heyens, Sohn von Heye Loutjens und Caspar Harms Krömer, Sohn von Harm Remmer Krömer auf'm Moratz; b. im Sterberegister von 1787: Regina Harms a palude Hollenermoor, c. im Kopulationsregister von 1788: Sivet Ahlrich Henken ex palude hollenei und Elske Hinrichs aus Scharrel Dät lääsde Eepen Huus fon Seelterlound fon Mareike Deddens uut ju Tied uum dät Jier 1800 stuud in Hollenerfoan. Dät is in do Jiere 1952-1954 oubreeken un in dät Museumstäärp in Kloppenbuurich wier apbaud. Hollebierich (düütsk: Holleberg) is n grooten Gestrich in Hollenerfoan. Dät sünt Soundhövele, do mäd hooge Boome un Struuke bewoaksen sünt. Där is fuul Sound wächfiert"}
{"id": "5592", "contents": "Loanghoarst is ne Buurskup fon Skäddel. Loanghoarst lait aastelk un noudaastelk fon Skäddel, noudelk fon Näiwal un suudelk fon Hollenerfoan. Aastelk fon Loanghoarst lait die Aastfoan. Truch Loanghoarst gungt ju Ostermoorsträite, ju fon Näiwal uur Loanghoarst, Hollenerfoan un Roomelse-Aast bit tou Baalenje fiert. In dät Noude fon Loanghoarst lait dät unner Natuurskuts stounde Natuurtoankmoal Loanghoarster Iesk (düütsk: \"Naturdenkmal Langhorster Esch\"). Där is ne groote Ieskflääche ap hooger Lound. Noudelk un noud-aastelk fon ju Ieskflääche lääse groote Wooldfläächen. Do gunge gans bit Hollenerfoan un gränsje där an ju Wooldflääche fon Hollebierich. Truch do Wooldgebiede gunge ferskäidene Wonderweege. Die Loanghoarster Iesk ap GOOGLE-Maps Theo Griep, Buur un seelter Skrieuwer"}
{"id": "5593", "contents": "Näiwal is ne Buurskup fon Skäddel. Näiwal läit aastelk ju Seelter Äi, suudelk fon Skäddel un Loanghoarst un noudelk fon Fäärmesound. Aastelk fon Näiwal lait die Aastfoan. Truch dän aasteltelken Deel fon Näiwal gungt ju Ostermoorsträite, ju fon Näiwal uur Loanghoarst, Hollenerfoan un Roomelse-Aast bit tou Baalenje fiert. Bie dän Rodebierich (Rotenberg), där wier nu ju Nikko-Fabriek stound, wieren fröier do Soundhövele fon Näiwal. Dän Sound is uum 1927 bie dän Bau fon ju Sträite in Seedelsbierich-Kolonie mäd wääch fiert. In dän suudelken Skeed tou Fäärmesound wier fröier die Kanienkenbusk. Deer stound däälich ju Kesselfabrik Bruns. Gebr. Bruns Heizungskesselbau GmbH Nikko-Presswierk, moaked Metalldeele foar ju Autoindustie Schäddel-Landmaschinen (Bartels) In die Aastfoon bie Näiwal is die Wiendparkl Näiwal mäd ne goanse Riege Wiendkroaft-Anloagen"}
{"id": "5595", "contents": "Skäddelerdom is ne Buurskup fon Skäddel. Dät läit aastelk Näiwal un Loanghoarst (aastelk fon ju Ostermoorsträite) in die Skäddeler Aastfoan. Ju Buurskup gränsed aastelk aan ju Meente Ait. Fröier wier gans buppe ap dän Skäddelerdom, uur Siede fon ju Skeedsträite mäd ju Meente Ait un al ap dät Gebied fon ju Meente Ait dät Eedwierk \"Treibtorf\". Do broachten dän Eed uut die Aastfoon mäd ju Foan-Iersenboan dän gansen Skäddelerdom deel bit tou dän Boanhof in Skäddel. Alfred un Adelheid Pörschke (Sektion Aast fon dän Fräisken Räid / Seelter Sjungere) Heinrich Pörschke (Boas fon dän Seelter Buund) Karl-Peter Schramm (Foarsitter fon dän Minnerheedenräid)"}
{"id": "5597", "contents": "Raake is n Gestrich in ju Roomelster Buurskup Roomelse-Wääst. Där stounde moan n poar Huuse. Raake lait suudelk fon ju Loangholter Sträite, aastelk fon Idafeen, un noud-wäästelk fon Hoogebierich. Truch Raake gungt paralell tou ju Langholter Sträite die Raakewäi, die n gouden Kilometer loang is. An dän Raakewäi lait n Baggersee fon so'n 6 Hektoar, die oawers nit foar dan Främdenverkier nutsed wäid."}
{"id": "5598", "contents": "Hollenbround (düütsk: Hollenbrand) is ne Buurskup fon Roomelse. Dät läit wäästelk Roomelse un Hollen un gränset wäästelk aan dän Wäästfoan. Suudelk fon Hollenbround lait Bäätholt. Heinrich Kramer, Buurmäster fon ju Meente Roomelse fon 1955 - 1964"}
{"id": "5599", "contents": "Hoogebierich is n Gestrich in ju Roomelster Buurskup Roomelse-Wääst. Hoogebierich lait wäästelk Roomelse, noudelk fon Hollenbround un suudelk fon ju Loangholter Sträite. Ju Sträite Hoogebierich (Hoheberg) gungt fon ju Loangholter Sträite bit tou dän Moorgoudsdom. Wäästelk fon Hoogebierich lait die Wäästfoan."}
{"id": "560", "contents": "Ne Tiedzone is n gebiet wier een glike Tied jäild. Di Tied in ne Tiedzone wäid ounreeke fon di Coordinated Universal Time (UTC). UTC is soowät gliek an GMT (Greenwich Mean Time)."}
{"id": "5600", "contents": "Ju Hollener See is n Meer, dät aastelk fon ju Buurskup Hollen un aastelk fon ju Seelter Äi lait. Ju See is nit mäd ju Äi ferbuunen. Ju See lait in dät Gestrich Hollebierich fon Hollenerfoan. Uum dän See uumetou sünt fuul Boome un Buske fon dän Hollebierich. Dät fröiere Baggermeer häd däälich n litjen Strand un Gäärsfäildere foar do Boadegaste An de See stoant ne Grillhutte un n Kiosk mäd n Eetcafee. Noudelk ieuwenske de See lait n oarich grooten Tältploats. Suumerdais sunt deer oafte Gruppen un Skoulklassen ant tältjen. Der is uk n grooten Parkploats. Woaterräddengtjoonst moaket dän Deutschen Lebens-Rettungs-Gesellschaft (DLRG) (nit dät heele Jier). Winterdais, maasttieds in Januaor af Februoar wäd in de Hollener See af in de Maiglöckchensee dät Iesboadjen fon dän DLRG ferounstalted. nwzonline.de - Badesee-Check: Hollener See (Video) Hollener See ap GOOGLE-Maps Iesboadjen in de Hollener See (NWZ) Bielde: Iesboadjen in de Hollener See (NWZ) Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen:"}
{"id": "5601", "contents": "Knülke (Skillup) is ne litje Buurskup fon Skäddel. Ju Knülke lait aastelk Skäddel, twiske dät Täärp Skäddel un Loanghoarst. Deer stounde man n poor Huuse. In de Knülke stuud ne Wiendmäälne fon Heinrich Janßen uut do 1920er-Jiere toun Holt soagjen. Ju is ätter 1955 oubreeken und truch n Elektromotor ärsät wuuden. Ap ju Steede stoant nu n Woonhuus. Ap de Knülke wuude fröier dät Paaskefjuur oubaadend."}
{"id": "5609", "contents": "Seedelsbierich-Kolonie is ne Buurskup fon Seedelsbierich. Ju Kolonie lait in dän Aastfoan, aastelk fon Seedelsbierich. In dät Aaste lait Swonnebierich, Meente Ait. Ätter 1925 wuude truch dän Aastfoan fon Seedelsbierich bit tou Swonnebierich n Soundwai baud. Deertou wuude dän Sound fon do Soundhöäwele, so as dän Rodebierich ap Näiwal un dän Muddebierich in Seedelsbierich mäd n Foan-Iersenboan deer wai fierd un bit ne Djüpte fon 2 m foar dän näie Soundwai un do Huussteeden bruukt. Do Siedlere fon ju näie Koloniesträite koomen uut dät Ooldenburger Lound un dät Oamselound. Dät Gründengsjier fon ju Koloniesträite waas 1927. Ätter 1927 sünt do eerste Siedlere ätter ju Koloniesträite in Seedelsbierich wai leeken. Die eerste Siedler an ju näie Koloniesträite waas ju Familie fon dän Bernard Horstmann uut Angelbeck bie Löningen. Sowät bit tou 1935 is ju ganse Koloniesträite dan besiedeld wuuden. Do Siedlere hääbe dät dan bie ju Kultivierenge fon dän wäite Foangruund läip stuur häiwed. Ju eerste Klinkersträite wuud 1937 baud, fon 1939-1942 kreegen do Huuse elektrisken Strom un 1965 ju eepenbeere Woaterlaitenge. Fon 1929 bit 1936 stuud ju Noodsäärke fon ju katoolske Säärkenmeente Seedelsbierich an ju Koloniesträite. 1936 wuud ju näie Säärke in dät Täärp baud. 75 Jahre Koloniestraße, 2002 <gallery>"}
{"id": "561", "contents": "Tjootern is ne Meente in ju Samtmeente Jümme. Ju wuud fröier as ju noudelke Noabermeente fon Seelterlound reekend. As Roagebierich un Aasterhusen noch tou ju Johanniterkommende Boukeläsk un därmee tou Selterlound heerden, waas Stickhusen n diräkt Noabertäärp fon Seelterlound. Tjootern lait noudelk Seelterlound, suudelk Filsum und wäästelk fon dän Loundkring Ammerlound. Tjootern lait an de Jümme. Ju Meente häärd tou ju Samtmeente Jümme. Hier spielde ju Slacht fon Tjootern. Dät Täärp Tjootern is een fon soogen Täärpe in ju gliek naamde Meente Tjootern, ju 2686 Ienwoonere (31. Dez. 2007) häd. Ieuwenske Tjootern heere fo foulgende Täärpe un Buurskuppe tou ju Meente Tjootern: Amdorf, Neuburg, Stickhusen, Velde, Barge un Deternerlehe. Ju Meente Tjootern is n Deel fonne Samtmeente Jümme, ju säärm tou dän Loundkring Lier in Läichsaksen heerd. Iewenske Tjootern heere do Meenten Filsum un Nortmoor tou ju Samtmeente Jümme. Sit fon ju Samtmeente is Filsum. Ap dät Woapen fon Tjootern sunt ju Jümme un ju Buurich Stickhusen tou sjoon. Dät dät Seelterske sun apaate Foarm fon dän Noome bewoard häd, tjut ap n oolden Kontakt wai. Jan van Dieken (Friesische Blätter 5.2.3 - 1968) fint in sien Familienpoapiere, dät ätter ju Juunreformation noch man säilden hilked wuude twiske dät evangeliske"}
{"id": "5612", "contents": "Roomelse-Aast (düütsk: Ramsloh-Ost) is ne groote Buurskup fon Roomelse. Roomelse-Aast lait aastelk dät Täärp Roomelse un ju Seelter Äi, suudelk Baalenje, wäästelk Elisabethfeen un noudelk Hollenerfoan. Dät Skeed twiske Hollenerfoan un Roomelse-Aast is uungefäär juust suudelk dät Koabelwierk bie dän Koppelwai (Koppelweg). Ju Siedlenge Akaziensträite juunuur dät Koabelwierk an ju Elisabethfeener Sträite heert al tou Roomelse-Aast. Truch Roomelse-Aast gungt ju Elisabethfeener Sträite un fon dät Suude bit tou dät Noude ju Ostermoorsträite, ju fon Näiwal uur Loanghoarst, Hollenerfoan un Roomelse-Aast bit tou Baalenje fiert. Koabelwierk Waskönig un Walter Ferskäidene Hondwierksbedrieuwe"}
{"id": "5613", "contents": "Roomelse-Wääst (düütsk: Ramsloh-West) is ju grootste Buurskup fon Roomelse. Ju Buurskup uumfoatet dät groote Gebied wäästelk fon Roomelse un aastelk Idafeen. In dät Noude wad Roomelse-Wääst begränsed truch ju Loangholter Sträite un in dät Suude truch dän Moorgoudsdom. Suudelk fon Roomelse-Wääst lait Hollenbround, noudelk deerfon lait Strukelje. Do Gestriche Hoogebierich, Häärst un Raake heere tou ju Buurskup."}
{"id": "562", "contents": "Tokio (Japanisk: 東京 Tōkyō, betjut \"aastelke Haudstääd\"), ätter dät Hepburn-systeem gjuchtschrieuwen as Tokyo, is ju Haudstääd fon Japan. Ju Stääd is ne Präfektur in ju Region Kanto ap dät Ailound Honshu. In ju Prefektur woonje 13.161.751 Millione Moanskene. Groot-Tokio is ju grootste Metropoolregion ap de Waareld mäd soowät 35,5 Millione Ienwoonere. Tokio is siet 1868 ju Haudstääd fon Japan. Do maaste Ljude wieten nit, wieruum et neen politiske Eenhaid Tokio rakt. Et roate ne politiske Eenhaid Tokio bit tou 1943. Tokio häd däälich tjo Definitione, do hääbe aal japaniske Noomen. Do 23 Stääddeele fon Tokio do foar 1943 ju Stääd Tokio wieren, dät waas eegentelk dät Zentrum. Do Stääddeele hääbe bolde dän glieke Stoatus as ne Stääd. Ap Ängelsk kwäd me fon City (Shinjuku City, Shibuya City) un nit as toufoarne Ward (Stääddeel). Ju Agglomeration (Haudstääd-Beräk), uumfoatet do Stäädbezirke un aal Täärpe in do Bezirke in mädnunner fjauer Präfekture un aale Foarstääde, wier fjauer Präfekture tou heere (uk do Millionestääde Yokohama un Kawasaki). Ju Präfektur Tokio, ju sik ieuwenske do 23 Stääddeele fon Tokio, uk noch uur dän wäästelke Deel fon dän Ballengsruum, Uutloopere fon do Japanske Alpen un soogoar ougelaine Pazifik-Oailounde utsprat."}
{"id": "5626", "contents": "Idafeen waas bit tou ju Gebietsreform 1974 ne Buurskup fon Strukelje. Däälich heert Idafeen tou ju Meente Aastrauderfeen. Idafeen-Suud lait suudelk ju B438 aastelk Aastrauderfeen un wäästelk Strukelje-Wääst un Wietsound. Idafeen-Noud läit noudelk ju B438 aastelk Aastrhauderfeen, Holterfeen un wäästelk Wietsound un Ubbehusen. In dät Jier 1864 is ju \"Moorkolonie am Westkanal\" (Idafeentjer Kanoal) loangs ju ganse Wäästsiede fon dät Säspel Strukelje gruunded wuuden. Dät hääbe do Uutändjer Buuren anlaid. 1864 wuud dät Idafeentjer Kanoal (Wäästkanoal) greeuwen; hie waas 3023 Meeter loang un kostede 74239 RM; 1955 wuud dät Idafeentjer Kanoal wier ticht fierd. Där lapt nu ju Sträite Idafeen-Suud. Ju Kolonie kreech 1885 dän Noome Idafehn ätter dän Groothärtsoch sien Määme. Idafeen hiede fröier two oaine Skoulen in Idafeen-Noud un Idafeen-Suud. Ätter dän Bau fon dän Wäästkanoal in 1864 moasten do Bäidene eerste ätter do Skoulen in Holterfoan, Potshusen un Boukeläsk. In dät Huus fon Heike Taute waas dan in 1880 die eerste Unnergjucht foar 40 Sköilere in Idafeen-Noud. 1881 wuud ne Behälpsskoule foar 63 Sköilere baud, ju där 1.800 Mark kostet häd. In 1890 wieren där 90 Sköilere. In 1891 wuud ne näie Skoule baud, ju där 16.300 Mark kostede. Ätter dän Kriech moaste ju Skoule wier näi"}
{"id": "563", "contents": "Toukumstliteratuur (dt. Zukunftliteratur) beskrift ju Toukumst in Anbetracht fon Probleme fon ju Sälskup. Ju wiest Weege uum ju Loage tou ferbeeterjen of tjut ap Gefoare wai. Eenige Biespiele: Edward Bellamy, Dät Jier 2000 [1888] beskrift wo n Mon uut 1887 apwoaket in dät Jier 2000. Deer rakt et neen Rieke un Äärme, aal sunt gliek. Dät Jäild is ferswuunen un insteede deerfoar häd me Kreditkoarten. Uk mout älk ne bestimde Tied fon sien Lieuwend foar de Sälskup oarbaidje. Loangewai häd dät Fereene roat, do dät System fon Bellamy ienfiere wüülen, man daach is niks deerfon wuuden. ängelsken Text fon dät Bouk online - - düütsken Text online Aldous Huxley, Flugge näie Waareld (Brave New World) [1932]. Ju Regierenge räägelt alles foar do Ljuude. Do Bäidene woakse in Buddele un kanne also hiere Oolden nit. Jo wäide dan selektierd ap hiere Intelligenz un deermäd lait hiere Lieuwend fääst. Ferträit un Dullegaid wäide unnerdrukt mäd Drogen. Wäl oold wäd, wäd oufierd. Dät is eegentelk ne Kritik ap ne Waareld ju sik gans stutset ap Technologie. Ängelske Version. - - Schöne neue Welt. Ein Roman der Zukunft, Fischer Taschenbuch, Frankfurt am Main 2007, ISBN 978-3-596-17577-2 George Orwell, Diertesteede (Animal Farm) [1945]. Dät Fäi"}
{"id": "5631", "contents": "Ju Maiglöckchensee is ne See, wäästelk fon Skäddel. Ju gränset an ju Seelter Äi in dät Noude un Wääste (nit mädnunner ferbuunen) un dän B72 in dät Wääste. Ju is äntsteen bie dät Anlääsen fon dän B72 un häd hieren Noome fon dät Maiglöckchenwoold, so as dät Skäddeler Holt wäil naamd wäd. Dät Gebiet is interessant foar Uurloowere un Boadegaste. Deer stounde sanitäre Iengjuchtengen. Ieuwenske de Maiglöckensee un -woold is siet 2004 die Skäddeler Ställplaats foar Raisemobile. Winterdais, maastieds in Januaor af Februoar wäd in de Hollener See af in de Maiglöckchensee dät Iesboadjen fon dän DLRG ferounstalted. Maiglöckchensee ap GOOGLE-Maps"}
{"id": "5632", "contents": "Die Kustenkanoal is n 70 Kilometer loangen Woaterwai. Die aast-wääst Woaterwai is wichtich foar Skipsferkier twiske ju Oamse un ju Weser. In two Slüüsen, een in Ooldenbuurich un een in Dörpen, konnen do Skiepe do unnerskeedelke Woaterstande in Hunte, Kanoal un Oamse uurwinne. Siet 1974 bieldet die Kustenkanoal ju suudelke Gränse fon dät Seelterlound. Deerfoar heerde Näiskäddel, suudelk fon dän Kustenkanoal, uk noch tou dät Seelterlound. Ätter dät Aasten wai ferbiendet die Kanoal dät Seelterlound mäd Ooldenbuurich un ju Weser. Wan dät Hoochwoater in ju Seelter Äi, Söiste of Vehne rakt, kon dät Woater ätter dän Kanoal waileedet wäide. Ieuwenske dän Kanoal lopt de Kustenkanoalwai B401. Die Kanoal is baud twiske 1922 un 1935. An dän Kustenkanoal bie Seedelsbierich wäd stuuns ju sonaamde c-Port apgjucht, n Industriepark un Hoawen foar ju Region Ooldenbuurger Munsterlound. Där hääbe sik al moorere Bedrieuwe aansiedelt. Die c-Port bie Seedelsbierich Ju oubreekene Iersenboan- un Sträitebrääge Ju oolde Iersenboanbrääge uur dän Kustenkanoal bie Seedelsbierich (oubreeken) Ju Slüüse bie Ooldenbuurich Kustenkanoal bie Seedelsbierich, 1970er Jiere"}
{"id": "5633", "contents": "Ju seelterfräiske Wikipedia begon Anfang 2007. Apstuuns rakt et 4.118 Sieden ap Seeltersk. 23. April 2005: Seelterfräiske Test-Wiki ounfangd fon Steinbach. Januoar-Meerte 2007: Ju seelterfräiske Wikipedia gungt online. 9. Dezember 2007: Ju seelterfräiske Wikipedia häd 500 Artikkele. 5. Juni 2009: Ju seelterfräiske Wikipedia häd 1.000 Artikkele. Artikkel 1.000 waas n Artikkel uur Pier Gerlofs Donia. 10. Dezember 2011: Ju seelterfräiske Wikipedia häd 2.000 Artikkele. 20. August 2013: Ju seelterfräiske Wikipedia häd 3.000 Artikkele. Artikkel 3.000 waas n Artikkel uur Lütje Hörn. Wikipedia"}
{"id": "5638", "contents": "Die Maiglöckchenwoold (düütsk: Maiglöckchenwald) is n Woold wäästelk Skäddel. Diräkt ieuwenske dän Woold läit die Maiglöckchensee. Dän Noome häd die Woold wäil därfon dät deer fröier fuul Moaiklokjes wuuksen. In dän Woold sunt oarich hooge Soundbierge, ju mäd groote Boome bewuksen sunt. Fröier genen do Skäddeler Bäidene winterdais altied mäd hiere Slee in dän Woold un fierden därmee do Bierge deel. Dän Krätseldoabe was n Woaterpoul ieuwenske dän Maiglöckenwoold, deer wier nu ju Sträite B72 lapt. Dät raakt deer ne oolde Soage uur ju Skäddeler Säärkeklokke, do ju Mansfälder Suldoaten in dät 17. Jierhunndert klauen wüülden un ju ju Skäddeler däruum in dän Krätseldoabe ferstopped hieden. Wät derfon woar is, kon mon nit moor uutfiende. Dät Gebiet is interessant foar Urloowere un Baodegaste. Där stounde sanitäre Iengjuchtenge. Ieuwenske dän Maiglöckchenwoold un -see is siet 2004 die Skäddeler Ställplaats foar Raisemobile. Ju Skäddeler Klokke in dän Krätseldoabe Ju Skäddeler Klokke in dän Krätseldoabe as Audio-Doatei"}
{"id": "5639", "contents": "Dän Krätseldoabe wier n Woaterpoul ieuwenske dän Maiglöckchenwoold bie Skäddel, där wier nu ju Sträite B72 lapt. Dät raakt där ne oolde Soage uur ju Skäddeler Säärkeklokke, do ju Mansfälder Suldoaten in dät 17. Jierhunndert klauen wüülden un do ju Skäddeler däruum in dän Krätseldoabe ferstopped hieden. Wät derfon woar is, kon me nit moar uutfiende. Do Skäddeler hääbe moorere Moale fersäiked, ju Klokke tou fiende, dät lääsde Moal in 1959 bie dän Bau fon ju B72. Ju Skäddeler Klokke in dän Krätseldoabe Ju Skäddeler Klokke in dän Krätseldoabe as Audio-Doatei Theo Deddens uur ju Skäddeler Klokke in ju Krätseldobbe Wikisource: Ju Schäddeler Klokke in dän Krätseldoabe – Wällensammelenge"}
{"id": "564", "contents": "N Traalkondensator (dt. Drehkondensator) is n Kondensator, wierfon ju Kapazität annerd wäide kon truch Traalen. Dät wäd moaked, truch do Platten fon ju eene Kaante min af moor twiske do Platten fon ju uur Kaante tou traalen, as ap ju Bielde tou sjoon is. Deertruch annert sik ju Uurfläche un also ju Kapazität. Traalkondensatore wäide t.B. bruukt tou ju Oustämmenge fon Radioämpfangere."}
{"id": "5644", "contents": "Dät Uutändjer Kanoal (düütsk: Utender Kanal) wuud 1889 greuuwen as Ferbiendenge twiske ju Seelter Äi bie Uutände un dät Idafeentjer Kanoal (Wäästkanoal) fon Idafeen-Suud. Die Kanoal häd ne Loangte fon 2.376 Meter. Die Bau häd 80.166 Rieksmark koastet. Ätter ju Tied wuuden där moordere Hälgen in Uutände un an ju Seelter Äi bie Strukelje un Baalenje gruundet. Truch dän Kanoal kuuden do Skippe dan diräkt ätter ju Feentäärpe fiere. \"Dät Utänder Knoal, dät waas fröier Strout, dät is fröier n Sloot weesen, sun Wülgensloot. De Strout, dät waas di Sloot.\" (Lound un Noomen, Siede 95) Däälich is dät Ouger fon dät Kanoal mäd Struuke un Ploante bewuksen. Där truch is dät nu ne flugge Natuurloundskup loangs dät Kanoal. Loangs dät Uutändjer Kanoal lapt die Uutäandjer Dom (Utender Damm). Gjuchts fon die Uutändjer Dom bie dät Täärp is ju näie Siedlenge \"Strouts Wai\". Lound un Noomen, Siede 95"}
{"id": "5645", "contents": "Dät Baalenjer Kanoal (düütsk: Bollinger Kanal) wuud 1879 greeuwen, dät waas 3023 Meter loang un kostede 74239 RM. Dät waas n Ferbiendengskanoal fon ju Seelter Äi mäd dät Elisabethfeenkanoal. Dät Kanoal lapt aastelk ju Seelter Äi un lapt bie \"Dreibrücken\" in dät Elisabethfeen-Kanoal. Dät Baalenjer Kanoal waas fröier skipboar, dät ron bie ju Slüüse in ju Seelter Äi oun. Dät waas sun 700 m noudelk fon ju Steede, wier dät Uutändjer Kanoal uut dät Wääste in ju Seelter Äi lapt. Däälich is dät Kanoal nit moor mäd ju Seelter Äi ferbuunen. Loangs dät Kanoal lapt ju Sträite ätter Elisabethfeen. Ap dät Gebiet fon Baalenje bit tou dät Skeed mäd Elisabethfeen is dät Kanoal däälich oarich tichtwuuksen, dät is nit fuul moor as n breeden Sloot. Diräkt in Elisabethfeen is dät Kanoal mäd sun 10 m noch oarich breed. Deer stoant uk fuul Woater in dät Kanoal un dät häd deer ne Ferbiendenge mäd ju Wieke fon dät Foanmuseum, wier do Skiepe fon dät Museum lääse. Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen Lound un Noomen, Siede 116"}
{"id": "565", "contents": "Die Transformator is n Bauelement, wiermäd me elektriske Sponnengen uumhooch of uumläich brange kon. Juust so as n annerjenden Stroom in ne Spoule sälwen ne Sponnenge ärreeget, so ärreeget er uk ne Sponnenge in ne uur Spoule ju deer fluks bie sit. Dät hat Induktion. Lääse wie nu ap ju eerste Spoule (ju \"Primärwikkelenge\") ne Wikselsponnenge an, so kumt ap ju twäide (ju \"Sekundärwikkelenge\") uk ne Wikselsponnenge. Sun Eempelddeel mäd two Spoule hat fon Transformator (Trafo). Dät Interessante is nu, dät ju sekundäre Wikselsponnenge haager wäd wan die Antaal fon do Slingen fon ju sekundäre Spoule gratter wäd. Me kon kweede dät do Sponnengen sik uungefeer ferhoolde as do Antaale fon do Slingen. Ap ju Wiese kon me also fon 220 V Wikselsponnenge fluks 1000 V moakje, af uk 12 V foar Batterie-leedere. N Trafo kon moorere Antappengen hääbe foar ferskeedene Sponnengen. So kon n Trafo sekundär tougliek 6 V un 100 V lääwerje un hie kon primär (truch uumskaltjen) tougliek oained weese foar 220 V un 127 V Nätsponnenge. Fääre sunt Transformatore uk nutselk foar dät Uurbrangen fon Luud (Skal). Gjucht nutselk kon uk weese, dät bee Spoulen elektrisk fon enunner isolierd sunt. Ju Transformator-Wierkenge wäd uk wier gjucht"}
{"id": "566", "contents": "Dissen Artikkel stoant in dät Wikipedia-Review. Die Transistor is n Bauelement, wiermäd me elektriske Sponnengen ferstäärkje kon. Dät grootste Wunner fon ju Elektronik is foar fuul Ljuude die Ferstäärker: deer gungt n gans swäk Signoal oane un fuul Gewalt kumt hääruut! Un dät is die Transistor, die ju Ferstäärkenge muugelk moaket. Bie Dioden hääbe wie blouked, dät do in eene Gjuchte - ju Speergjuchte - nit laitje. Hier unner hääbe wie gjuchts sun Diode teekend, man wie hääbe links n Uur in Foudelsgjuchte deer mäd in de Riege schalted. \"Wät moaket dät nu foar Unnerscheed?\" kon me kweede, \"Deer lapt daach naan Stroom.\" Dät is uk weer, man dät annert sik wan wie do bee Dioden tichte bienunner brange, in een Kristal. Dan is dät nämmelk so, dät wäkke Elektrone fon ju in Foudelsgjuchte stoundende Diode noch juust ju in Speergjuchte stoundende Barriere beloangje konnen. Do reeke deer dan daach n litje Stroom, die sonaamde Kollektorstroom. Wie naame deeruume ju gjuchte Barriere die Kollektor (C), wült ju linke - ju do Elektrone lääwert - as Emitter (E) beteekend wäd. Nu is dät je so, dät die Kollektorstroom gjucht geföilich is foar ju Sponnenge ap dän Emitter, un ju konnen wie"}
{"id": "5665", "contents": "Muddebierich (düütsk: Muddeberg) is n Gestrich in dät Suude fon Seedelsbierich. Dät Gebiet lait twiske dät Täärp un dät Kustenkanoal wäästelk ju Näiskäddeler Sträite un aastelk ju Seelter Äi. Deer wieren fröier mäd Boome un Buske bewuuksene groote Soundhöäwele. N grooten deel fon dän Sound is uum 1925 bie dän Bau fon ju Koloniesträite wächfierd wuuden. Uum 1960 waas deer noch n grooten Soundhöäwel juust ieuwenske ju Naiskäddeler Sträite. Däälich is deer alles wächfiert. Buppe ap dän Bierich diräkt an ju Näiskäddeler Sträite stuud sowät uum 1960 noch ne oolde holtene Hütte, wier n Eensiedler in huusede. Dän Mon naamden jo aal bloot \"Wooldheini\" (düütsk: Waldheini). Wier die Mon blieuwen is, is nit bekoand. Do eerste Huuse sunt deer wail ätter dän Kriech baud wuuden. In do lääste 20 Jiere häd Muddebierich sik tou ne flugge Siedlenge äntwikkeld. Truch Muddebierich loope do Sträiten \"Muddeberg\", \"Am Muddeberg\", \"Muddewiese\" un \"Am Felde\". Do Ienwoonere feranstaltje jierelk in n Suumer n grooten \"Muddebierich-Fäästdai\" ap hieren Spielplats. Muddebierich ap GOOGLE-Maps"}
{"id": "5669", "contents": "Dät Seelter-Äi-Paad (düütsk: Sater-Ems-Wanderweg) is n näi Paad loangs ju Seelter Äi un gungt bolde truch gans Seelterlound fon Baalenje bit tou Seedelsbierich. Dät Paad häd ne Laangte fon 16,8 Kilomeeter. N grooten Deel lait dät Paad ap dän Diek fon ju Seelter Äi. Dät Paad gungt loangs do flugge Natuurloundskuppe un do Woolde in Seelterlound, so as de Hollener See mäd Hollebierich un dän Loanghoarster Iesk, dän Maiglöckchenwoold un de Maiglöckchensee in Skäddel. Ju Skäddeler Määlne mäd Määlnemuseum un ju Skäddeler Säärke sunt uk nit so fier wäch fon dän Paad. In Roomelse is deer n näie Brääch uur ju Seelter Äi mäd n Wai ätter dät Inkoopssäntrum un ju Säärke fon Roomelse. Dät Paad wuud in 2010 anläid un häd mäd do Brääge 338.000 Euro kosted. Seelter Äi Seelter-Äi-Paad (NWZ)"}
{"id": "567", "contents": "Trigonometrie is ju Wietenskup, ju mäd Tjokaante reekent, also een Unnerfäk fon ju Geometrie, ju wier tou ju Mathematik heert."}
{"id": "5674", "contents": "Die Idasee is n fröier Baagermeer in Idafeen-Noud. Die See läid ieuwenske ju Sträite Idafeen-Noud wäästelk Wietsound un ju B 72. Die Boadesee is uungefäär 20 Hektoar groot un häd n loangen Soundstrand. Där sünt sanitäre Iengjuchtenge mäd n Cafe un an dän See is uk n Spielplats foar Bäidene. Do hääbe siet 2004 ne Woaterskianloage. Där is uk n grooten Campingplats. Uum dän See uumetou is n Wai truch ju flugge Loundskup mäd Boome un Struuke. Fuul Fereene un Gruppen ferounstoalte hiere Fääste an dän Idasee. Idafeen Websiede Meente Aastrauderfeen Die Idasee ap GOOGLE-Maps"}
{"id": "5676", "contents": "N Hagioskop is n Glieuwe in middelallerske Säärken. Dät wäd uk Leprafinster naamd. Truch dän Hagioskop kuud mon ap dän Altoar kiekje. Dät wier foar do Ljude, do ounstikkend kroank wieren un buuten blieuwe moasten. Ju Johanniterkapälle in Boukeläsk häd tjo Hagioskope. Durch Fensterspalt dem Herrgott in Bokelesch nah"}
{"id": "5677", "contents": "Häärst (düütsk: Horst) is n Gestrich in dät Suude fon ju Roomelster Buurskup Roomelse-Wääst. Deer stounde nit fuul Huuse. Häärst lait noudelk fon dän Moorgoudswai, aastelk fon Idafeen un dän Wäästfoan, un wäästelk un aastelk fon Hoogebierich. Truch Häärst gungt parallel tou dän Moorgoudswai die Häärstwäi (Horstweg)."}
{"id": "568", "contents": "Tschechien is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Praag un die Präsident fon ju Republik is siet 2013 Miloš Zeman. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Sněžka (1,602 m). Tschechien wäd begränsed fon: Polen in dät Noude, Slowakäi in dät Aaste, Aastriek in dät Suude, Düütsklound in dät Wääste. In dät Middeloaler wieren do historiske Regione fon Tschechien, Böhmen un Mähren, Deel fon dät Hillige Roomske Riek. In dän Twäide Waareldkriech wuude dät Sudetenlound annektiert fon Nazi-Düütsklound. In ju Tied fon dän Koolde Kriech wieren Tschechien un ju Slowakäi touhoope as ju Tschechoslowakäi as Satellitstoat fon ju Sowjetunion. Siet dän 1. Januoar 1993 is Tschechien n oainständigen Stoat, sunner ju Slowakäi un sunner n kommunistisk System. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $24.500 in 2007. In 2007 waas 2,7% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 38,7% Industrie un 58,6% Tjoonste."}
{"id": "5684", "contents": "Disse Lieste uumfoatet aal do Suune un Dochtere fon Seelterlound. Heinrich Kramer, Buurmäster fon 1955-1964 Heinrich Eilers, Buurmäster fon 1964-1974 Casper Deeken Hermann Dumstorf Wilhelmine Espeter Hermann Janssen Margaretha Grosser Gesina Lechte-Siemer Heinrich Kramer Hermann Janssen Hermann Dumstorf Gesina Lechte-Siemer Margaretha Grosser Wilhelm Awick-Meyer, Buurmäster fon 1946-1961 Wilhelm Awick (litje Wüllm) Heinrich Kröger, Buurmäster fon 1972-1974 Theo Griep Theo Deddens Adelheid Pörschke Wilhelm Awick (litje Wülm) Theo Griep, 1958 Theo Deddens Hermann Tellmann, Buurmäster fon ju Meente Skäddel fon 1961-1968 Hermann Knelangen, Buurmäster fon ju Meente Skäddel fon 1968-1972 un fon ju Meente Seelterlound fon 1974 - 1981 H. Ahlrich Fugel, Buurmäster fon 1832-1857 Ahlrich Ennen Schlump, Buurmäster fon 1857-1881 Johann Bruns, Buurmäster fon 1881-1889 Alrich Ahlrichs, Buurmäster fon 1889-1895 Eilert Eilers, Buurmäster fon 1895-1914 Heinrich Wilhelm Kallage, Buurmäster fon 1914-1919 Gerhard Eilers, Meentefoarstounder fon Strukelje fon 1919-1933) Ahlrich Cordes, Buurmäster fon ju Meente Bäärsel fon 1947-1948(1933-1948 heerde Strukelje tou ju Meente Bäärsel) Anton Thien, Buurmäster fon 1948-1954 Sixtus Schröer, Buurmäster fon 1954-1974 Erich Lukassen, Buurmäster fon ju Meente Seelterlound fon 1981-1999 Konrad Burmann Sixtus Kordes Pestoor Schulte Engelbert Wallschlag Heinz Immer Johanna Evers Eilert Eilers Heinrich Wilhelm Kallage Gerhard Eilers Engelbert Wallschlag Sixtus Kordes Ahlrich Cordes Anton Thien Sixtus"}
{"id": "5686", "contents": "Ju Reformation is ne Riege fon säärkelke Annerengen in dät 16. un 17. Jierhunnert. Ju häd tou ne Kleeuwenge in dät Kristendum fierd (katoolsk, luttersk, reformierd). Do wichtichste Moanskene fon ju Reformation weeren Martin Luther (Düütsklound) un Johannes Calvin (Frankriek, ju Swaits). Die Ienfloud fon ju Reformation wiedede sik uur fuul Lounde in noudwääst Europa uut. In dät Suude un Wääste fon Europa wieren do rieke Traditione fon kristelke Teologie, roomsk un kanonisk Gjucht, ciceroanische Retorika un aristoteliske Filosofie foar ju Äntwikkelenge fon't politike Toanken in't Leetmiddeloaler gans wichtich. Foar fuul Toankere wieren do Leeren fon Marcus Tullius Cicero un Aristoteles ju Gruundloage foar näie Leeren. Do Fräiegaidideale fon dät Leetmiddeloaler fiende hiere Uursproang in do frankiske un germoanske Toankbielden uur dän fräien Mon un in do Wierke fon Cicero un Sallust. In Aastfräislound lät Edzard I. ju Reformation 1519 tou un hie wäd sälwen luttersk. Do Mennonite sunt Foulgere fon dän wäästfräiske Menno Simons. Seelterlound bleeuw katoolsk. Juunreformation Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen:"}
{"id": "5688", "contents": "In Seelterlound raakt dät ne ganse Riege Woolde un Wooldgebiede. Do Seelter Woolde hääbe sicher Noomen uut oolde Tieden, do mon fiellicht noch wier uutfiene kon. Fuul fon do Woolde lääse ieuwenske af nit fääre fon dän Seelter-Äi-Paad. Fon dät Suude ätter dät Noude sunt do foulgenden Woolde tou fiende: Näiwal, Haudsträite Ap Näiwal lait juunuur dän fröieren Kanienkenbusk wäästelk ju Haudsträite un aastelk ju Seelter Äi dieräkt ieuwenske ju Siedlenge Kiefernsträite (Kiefernstrasse) n Wooldgebied. N poor Hunnert Meeter noudelk därfon un noudelk ju Sträite Rotenbierich (Rotenberg) ieuwenske dät Nikko-Wierk läit uk n Wooldgebied. Bäätholt In Bäätholt is dät Gebied uum ju oolde Leemdobbe n wooldriek Gebied. Skäddel, Haudsträite Wäästelk fon Skäddel läit die Maiglöckchenwoold ieuwenske dän Maiglöckchensee. Noudelk Skäddel, aastelk fon ju Haudsträite ätter Hollen wai un wäästelk fon ju Seelter Äi läit n Wooldgebiet. Dät läit junuur fon do Wooldflächen fon dän Loanghoarster Iesk. N poor Hunnert Meeter fierder noudelk is dan wäästelk fon ju Haudsträite noch ne Wooldflääche. Loanghoarst In dät Noude fon Loanghoarst lääse do Wooldfläächen fon dän Loanghoarster Iesk aastelk ju Seelter Äi un wäästelk ju Ostermoorsträite. Dät Gebied stount unner Natuurskuts. Hollenerfoan In Hollenerfoan noudelk un suudelk fon dän Hollener See lääse do Wooldfläächen"}
{"id": "5689", "contents": "Ubbehusen (düütsk: Ubbehausen) is ne litje Buurskup in dän noud-wäästelken Timpe fon Seelterlound. Noudelk fon Ubbehusen läit Roagebierich, Meente Bäärsel. Aastelk fon Ubbehusen is Klaaster. Fröier heerde Ubbehusen tou ju Johannieter-Kommende Boukeläsk."}
{"id": "569", "contents": "Ju Tuffelke (In Skäddel wäd Tüwwelke of Tülke kweeden, biologiske Nomenklatuur: Solanum tuberosum) is ne wichtige Neerengs-Plonte. Do Knullen, juust as do heele Plonten Tuffelke naamd, konnen goud ieten wäide, wan jo seeden of brät sunt. Räi kon me naan Paat fon ju Plonte ferdreege. Tuffelke rakt dät fuul ferskeedene Soarten, in unnerskeedelke Faawen (rood, jeel, gries, bruun, blaauw), buppedät rakt dät fääste un meelige Soarten, äddere un leete. Jo wäide maasttieds vegetativ uur dät iengreeuwen fon Knullen fermoord, do Oogene kriege un uutdrieuwe. Me kon Tuffelke oaber uk, as uur Plonten, sexuell fermoorje (uur ju Bestuuwenge fon do Blöiten) un do Bäien säidje. Deertruch äntstounde näie Soarten. Tuffelke kuume uut ju suudamerikoanske Buuräi-Traditsjoon. In Suud-Amerikoa wuuden jo al loange Tied eer ju Kolonioalisierenge ounbaud. Dät rakt junner uk masse Soarten, do bääst oun dät Lieuwend in do Anden ounpaased sunt un nit unner uus Bedingengen plonted wäide konnen. Ätter Europa wai wuuden jo wäil eerste in't 16. Jierhunnert broacht. Fon do oun duurde dät noch ne Tied, bit me Tuffelke-Soarten tuchted hiede, do dät froamde Klima goud ferdreege kuudene. Buppedät bruukte dät ne Wiele, bit do europäiske Buuren mäd ju näie Plonte fertjoud wuuden. Noch in ju Midde fon't"}
{"id": "5699", "contents": "Aasterhusen is ne Buurskup fon ju Meente Bäärsel. Fröier heerde Aasterhusen tou ju Klaasterkommende Boukeläsk. Fröier skäl deer n Nunnenklaaster weesen hääbe. Doo Nunnen hieden ne Fääre ap de Äi un ruuderden smäidens ätter de Kapelle fon Klaaster uum de hl. Misse tou heeren. Dät Gäärslound wier joo truch geenen hat däälich noch Nönkenwiske. Dät Klaaster Boukeläsk skäl ätter ne Soage mäd n Unnergruundsgong ferbuunen weesen hääbe mäd dät Nunnenklaaster an de Uursiede fon de Äi, benaamd Aasterhusen."}
{"id": "570", "contents": "Die Tuumesproang is ne Methode, uum den Oustand twiske die sälwen un n Objekt tou skätsjen un kon bie ju Orientierenge un ju Oustandsmeetenge hälpe. Disse Skätsenge lääse do Sträkkenferhältnisse fon dän Stroalensats tougruunde. Die anpielde Tuume an dän uutsträkte Ierm fon n uutwoaksen Moanske is sowät 70 Zentimeter von dät Gesicht oawe, wült die Oogenoustand sowät säks Zentimeter bedrächt. Hieruut kon me n Ferhältnis bereekenje, dät fonsälwen fon Moanske tou Moanske variiert. Dit Ferhältnis lait in dät Beräk fon 1:7 bit 1:12, un mout foar bääste Meetresultoate fon älke Moanske sälwen fääststoald wäide. In de Räägel is 1:10 seküür genouch, dan die Tuumesproang is eendelk daach bloot ne Fästeräägel – of Tuumeräägel. In ju Astronomie wäd n äänelk Ferfoaren tou ju Oustandsbestämmenge fon Stierne uut de Noaberskup fon uus Äide ferwoand. An ju Steede fon dän Oogenoustand trät hier ju Positionsferannerenge fon ju Äide unner hieren Uumloop uum ju Sunne. Bie relativ naie Planetariske Dooke is ju Oustandsbestämmenge mäd Hälpe fon ju Parallaxe muugelk. Die Effekt fon ju trigonometriske Parallaxe kon tou ju Oustandsbestämmenge fon Fixstiernen ferwoand wäide. In ju Grafik hier buppe paaset ju Basisloangte fon dät Huus toufällich genau twiske Ounfang Tuume \"1\" un Ounfang Tuume \"2\"."}
{"id": "5700", "contents": "Swonnebierich (düütsk: Schwaneburg) is ne Buurskup in ju Meente Ait. Dät lait suudelk dän Kustenkanoal un suudelk Swonnebiergerfoan. Ju Buurskup hiede fröier Schwaneberg, dän Noome -berg is blood in dät Seelterske äärholden blieuwen. Swonnebiergerfoan"}
{"id": "5701", "contents": "Liesbetfeen, düütsk Elisabethfehn, is n Täärp in ju Meente Bäärsel. Dät lait in dät Suude fon ju Meente un bildet deer dät noudaastelke Skeed fon Strukelje un Roomelse. Truch gans Liesbetfeen lapt die Liesbetfeenkanoal. Die Aastfoan lait deelwiese ap dät Gebiet fon Liesbetfeen. In Liesbetfeen is dät Foan- un Feenmuseum Liesbetfeen. Liesbetfeen lait suudelk Bäärselerfoan, aastelk Roagebierich, noudelk Aasterhusen, Bieuwelte, Baalenje un die Roomelster Aastfoan. Aastelk Liesbetfeen lait Reekenfäild. Liesbetfeehn wuud ätter ju Groothertogin fon Ooldenbuurich benaamd. Uum 1855 koomen do eerste Siedler ätter ju näie Kolonie Liesbetfeen. Toueerst wuud n Sloot smieten foar ju Ouwoaterenge an de aaster Siede fon de Seelter Foan. Liesbetfeen heerde eerste tou Seelterlound. Fon Hannover kreegen do Liesbetfeentjer 1951 ju Geneemigung sik an Bäärsel antousluten. Deertruch koomen do Strukeljer un Roomelster Andeele an Bäärsel. Dät waas dät eerste Moal in Seelterlounds Geskichte, dät him n gratteren Lappe Lound ounuumen wude. Ätter dän Bau fon dän Liesbetfeen-Kanoal moasten do Sköilere eerste ätter ju Skoule in Bäärselderfoan. 1869 waas dan in ne Hierkoamer in Liesbetfeen-Noud die eerste Unnergjucht mäd 40 Sköilere. 1873 wuud ne Skoule baud, 1875 wieren deer 55 Sköilere. Ap n 31.7.1968 wuud ju Skoule sleeten un ferkooped. Däälich is in Liesbetfeen-Wääst ne Gruundskoule"}
{"id": "5705", "contents": "Die Liesbetfeenkanoal, düütsk Elisabethfehnkanal, is n Kanoal twiske Kampe un Roagebierich. Dät is ju noud-wäästelke Ferlaangerenge fon dän fröieren Hunte-Ems-Kanoal, die der bit Kampe geen un däälich die Kustenkanoal is. Die Kanoal häd ne Ferbiendenge mäd dän Kustenkanoal un lapt bie Roagebierich in ju Seelter Äi un Leda. Deertruch is deer n Woaterwai twiske ju Hunte bie Ooldenbuurich, ju Leda un ju Oamse bie Lier. Die Liesbetfeenkanoal wuud fon 1855 bit 1880 baud un lapt fon dän Küstenkanoal bie Kampe truch Kamperfeen, Reekenfäld un Liesbetfeen bit tou ju Seelter Äi bie Roagebierich. Die Kanoal is anlaid as Feenkanoal fon dän Aastfoan. 1880 is deer Elisabeetfeen äntsteen. Die Kanoal häd ne Bratte fon 13,50 Meeter un is bit 1,20 Meeter djoop. Hie waas uursproangelk anlaid foar Skiepe bit 40 Tonnen mäd ne Laangte fon 20 Meeter, ne Bratte fon 4,50 Meeter un n Djoopgong fon 1,20 Meeter. Truch dän Slik is hie däälich man foar Skiepe bit 0,90 Meeter Djoopgong befoarbor. Die Kanoal häd 4 Slüüsen foar Skiepe bit ne Laangte twiske 21,20 Meter un 27,60 Meeter un ne Bratte twiske 4,65 Meeter un 5,50 Meeter. Do Slüüsen sunt in Reekenfäld, Brandreeken, Liesbetfeen un Aasterhusen. Deer loope 7 Klapbräägen uur dän"}
{"id": "5706", "contents": "Roagebierich is ne Buurskup in ju Meente Bäärsel. Fröier heerde Roagebierich tou ju Klaasterkommende Boukeläsk. Bie Roagebierich fljoote ju Seelter Äi un die Elisabethfeenkanoal tou ju Leda touhoope. In 1674 wier där al ne Skoule fon ju Klaasterkommende Boukeläsk in Roagebierich. Ju Skoule wuud in 1850 sleeten. Do Bäidene geen dan ätter ju Skoule in Bäärselerfoan un siet 1869 ätter ju näie Skoule in Elisabethfeen-Noud. Franz Dwertmann: Das grosse Sterben der kleinen Schulen, Vechtaer Druckerei und Verlag, 1984, ISBN 3-88441-025-3"}
{"id": "5707", "contents": "Die Stickisee, uk Jümmesee, lait suudelk fon Stickhusen, Meente Tjootern. Ju läit twiske ju B72 un ju Jümme. Ju is äntsteen bie dät Anlääsen fon ju B72. Die See häd n grooten Soundstrand und bie dän See is n grooten Campingplats. Deer is n Seerestaurant, n Kiosk, ne Grillhutte, sanitäre Iengjuchtenge un n grooten Spielplats. Dät Gebiet wäästelk dän See is mäd Boome bewuuksen. Aastelk dän See lapt ju Jümme. Die See is 11 Hektoar groot. Me kon dän See goud ferglieke mäd dän Hollener See bie Roomelse. Stickisee ap www. detern.de Camping an n Stickisee ap www.detern.de Stickisee ap GOOGLE-Maps"}
{"id": "5709", "contents": "Ju Buurich Stickhusen lait an dän Wäästraant fon dät Täärp Stickhusen, Meente Tjootern in dät Leda-Jümme-Gebied. Ju lait ieuwenske dät Ouger fon ju Jümme. Die Noome fon ju Buurich un fon dät Täärp kuume fon do Woude sticke (Stecken, Pfahl) un Haus. Ju Buurich wuud uum 1345 fon ju Hansestääd Hambuurich baud toun Skuts fon hiere Hondelsweege ätter dät Wääste. Eerste waas ju Buurich n Steenhuus mäd n Sloot deer uumtou. Leeter wuud ne Fäästenge deer uutbaud. Die Touden wuud fon Groaf Edzard I. uum 1498 baud. In dän trüütichjierige Kriech wuud ju Buurich fon 1622-1624 truch do Mansfelder Suldoaten besät. As do Prüüsen 1744 an n Macht koomen, waas deer neen Ferweendenge moor foar ju Buurich un ju Fäästenge wuud oubreeken. Bloot die Touden un die Poutebau sünt ärheelden blieuwen. An ju Muure deerfon is n ooold Woapen fon 1578. Die Touden wuud as Gefangenis bruukt. In dät Jier 1885 koom ju Buurich in privoate Hounde. Däälich is in dän Touden n Heemat- Foulkskundemuseum. Deer sünt uk Folterreewen tou sjoon un ju Geskichte fon ju Buurich wäd deer wiesd. Kenunne in dän Touden Woapen in dät Poutehuus Woapen an dän Touden Stinzen Skierstins Burg Stickhausen Ostfriesische Landschaft Ortschronisten Stickhausen"}
{"id": "571", "contents": "Koordinierde Waareldtied of UTC (Universal Time, Coordinated) is ju aktuelle Waareldtied. Ju häd in ju Funktion ju Midlere Greenwichtied oulöösd. Ju is ne Kombination uut ju internationale Atomtied TAI un ju Universoaltied UT. Do Tiedzonen wäide as positive of negative Ferskiele fon UTC ounroat (toun Biespil UTC+1 äntspräkt ju Middeleuropäiske Tied MESZ)."}
{"id": "5710", "contents": "Ju Jümme is n Siepeäi fon ju Leda. Ju häd hiere Siepe in dät Aper Tief un ju Söiste. Ju Jümme häd fon dän Siepe Aper Tief bit tou ju Mündenge in ju Leda bie Wiltshusen ne Laangte fon 18 Kilometer. Ju Samtmeente Jümme häd hieren Noome fon ju Jümme. Touhoope mäd ju Leda bildet ju Jümme dät Leda-Jümme-Gebiet. Tichte an ju Jümme lait die Stickisee (Jümmesee) bie Stickhusen. Ap ju Jümme kon man truch dän Elisabethfeenkanoal un ju Leda foare. Ju kon mäd Skiepe bit tou ne Laangte fon 20 Meeter, ne Bratte fon 4,5 Meeter un n Djoopgoang fon 1,2 Meeter befoaren wäide. An ju Jümme rakt dät two Klapbräägen. Noudelk fon ju Buurskup Amdorf, tichte bie ju Steede wier ju Jümme in ju Leda lapt, gungt deer ju houndbedrieuwene histooriske Punte-Fääre uur ju Jümme un ferbint Amdorf mäd Wiltshusen, Meente Lier. Ju Fääre wuud al 1562 uurkundelk ärwäänd. Die Pünte - schwimmendes Denkmal auf der Jümme"}
{"id": "5711", "contents": "Stickhusen is n Tärp in ju Meente Tjootern, dät tou ju Samtmeente Jümme heerd. Stickhusen läit wäästelk Tjootern. Bie Stickhusen lait die Stickisee (Jümmesee). Truch Stickhusen fljoot ju Jümme. Stickhusen wuud fröier as dät noudelke Noabertäärp fon Seelterlound reekend. As Roagebierich un Aasterhusen noch tou ju Johanniterkommende Boukeläsk un därmee tou Selterlound heerden, waas Stickhusen n diräkt Noabertäärp fon Seelterlound. Die Noome fon Stickhusen kuumt fon do Woude sticke (Stecken, Pfahl) un Haus (Huus), dät betjud sofuul as Haus auf Pfählen. Buurich Stickhusen Stickisee (Jümmesee)"}
{"id": "5712", "contents": "Strukelje-Wääst (düütsk: Strücklingen-West) is ne Buurskup fon Strukelje. Ju Buurskup lait wäästelk Strukelje un uumfoatet dän ganse Gestrich twiske Uutände in dät Noude un ju Loangholter Sträite in dät Suude. Wäästelk Strukelje-Wääst lait Idafeen-Suud."}
{"id": "5714", "contents": "Reekenfäild (düütsk: Reekenfeld) is ne Buurskup in ju Meente Bäärsel. Reekenfäild lait aastelk Elisabethfeen un wäästelk Kamperfeen. Suudwäästelk Reekenfäild lait Hollenerfoan. Truch Reekenfäild lapt die Elisabethfeenkanoal. Reekenfäild hied fröier ne oaine Skoule. 1913 wuud deer ne evangeelske Skoule mäd een Klasse baud, 1924 koom deer ne twäide Klasse bie un ap n 1.4.1951 wieren deer 3 Klassen. Fon 1948 bit 1955 waas deer uk ne katoolske Klasse. Ju Skoule wuud ap 1.8.1969 sleeten un ferkooped. In Reekenfäild waas bit in do 1990er-Jiere n Wierk fon AEG. Franz Dwertmann: Das grosse Sterben der kleinen Schulen, Vechtaer Druckerei und Verlag, 1984, ISBN 3-88441-025-3"}
{"id": "5715", "contents": "Kamperfeen is ne Buurskup fon Kampe in ju Meente Ait. Kamperfeen lait noudelk dän Kustenkanoal un aastelk Reekenfäld. Wäästelk därfon lait die Aastfoan mäd Skäddelerdom un Swonnebiergerfoan. Truch Kamperfeen fljoot die Elisabethfeenkanoal. Kamperfeen hied fröier ne evangeelske un ne katoolske Skoule. 1955 wuud deer ne moderne evangeelske Skoule baud. Ju häd 170.000 DM koastet. Ju Skoule wuud ap n 31.7.1970 sleeten un ferkooped. Do Koastere wieren: Laitenge: 1955 - 1960: Gerhard Müller 1960 - 1960: Hans Martin Schilke (Fertredenge) 1960 - 1961: Hildburga Möllenberg (Fertredenge) 1961 - 1961: Gerhard Müller (Fertredenge) 1961 - 1970: Eberhard Engelmann 2. Koaster: 1955: Hans Martin Schilke 1960: Hildburga Möllenberg 1966: Otto Duwe Ju katoolske Skoule wuud 1948 gruundet un eerste in ju evangeelske Skoule Reekenfäld un 1955 in ju näie evangeelske Skoule Kamperfeen unnerbroacht. In 1960 hied ju där n oainen Anbau kriegen. Ju Skoule wuud ap n 31.7.1967 sleeten. Do Koastere wieren: Laitenge: 1948 - 1954: Georg Kollhoff 1954 - 1954: Reinhold Enneking 1954 - 1958: Georg Sommer 1958 - 1963: Josef Tönnies 1963 - 1967: Josef Brackland Franz Dwertmann: Das grosse Sterben der kleinen Schulen, Vechtaer Druckerei und Verlag, 1984, ISBN 3-88441-025-3"}
{"id": "5716", "contents": "Burloage is n Tärp in ju Meente Rauderfeen. Burloage lait suudelk Loangholt un wästelk die Seelterlounder Wäästfoan fon Skäddel. Bie Burloage in ju \"Esterweger Dose\" (Wäästfoan) is in dät Eedoubaugebiet fon dät Moorgut Seedelsbierich ap n 27. Februoar 1939 truch dän Eedgreeuwer Heinrich Breer ne Foanlieke fon n jungen Wänt funnen wuuden. Ju Lieke fon \"Burli\" was al fon 2005-2009 in dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen uutstaald un is nu bie ju \"Universitätsklinik Hamburg-Eppendorf\" truch moderne Methoden unnersoacht wuuden. Die Wänt was twiske 12 und 14 Jiere oold un is twiske do Jiere 1046 un 1164 stuurwen. Ju Skelett-Lieke wäd nu in dät \"Landesmuseum für Natur und Mensch\" in Ooldenbuurich uutstald und kumt in August 2012 wier touräch ätter dät Foan- un Feenmuseum in Elisabethfeen. In Burloage-Klostermoor II bie Rauderfeen is 1953 n besünners gaud ärhooldenen Huund uutgreeuwen wuuden, dät wier dät eerste Moal, dät n Diert fuunen wuud. Heft 74 der Schriftenreihe des Landesmuseums Oldenburg „Natur und Mensch“ unter dem Titel „Das Kind aus der Esterweger Dose – Dokument einer außergewöhnlichen Skelett-Moorleiche“ Foan Wäästfoan Die Wänt fon Burloage ap Siede 53 (GA-Magazin 5. Meerte 2011) Torfhund von Burlage"}
{"id": "5717", "contents": "Loangholt (düütsk: Langholt) is n Täärp in ju Meente Rauderfeen. Dän aastelke Deel fon Loangholt heert tou Aastrauderfeen. Loangholt lait suudelk Rauderfeen un wäästelk Roomelse-Wääst. Suudelk Loangholt lait Burloage. Bie Loangholt lait dät unner Natuurskuts stoundene Landschaftsschutzgebiet Langholter Meer. Loangholt wuud al in n Uurkunde fon 1319 dät eerste Moal ärwäänd. Ju Äntstoudenge fon Loangholt gungt tourääch ap dän Johanniteroarden, die deer in dän wiede Wäästfoan n Klaaster gruunded häd, uum dän Foan uurboar tou moakje. Ju Klaastersäärke stuud deer bit 1690. Dät Täärp Loangholt äntstuud dan uum ju Johanniter-Kommende. In Loangholt stuud fröier ne Ticheläi un ne Molkeräi. Dät Klaaster Loangholt waas ne fröiere Johanniter-Kommende. Dät Klaaster wuud wäil uum ju Midde fon dät 13. Jierhunnert as Dubbelklaaster fon do Johannitere uut Burgsteinfurt gruunded. Ap n 8. Säptämber 1319 wäd dät in ne Uurkunde dät eerste Moal ärwäänd. Ätter ju Reformation wuud dät Klaaster so as alle uurse in Aast-Fräislound fon do aastfräiske Groafen sleeten. Sowied bekoant, bestuud dät Klaaster uut two gans loange Buurenhuuse. Een deerfon skäl deer uum 1770 noch weesen hääbe. Tou dät Klaaster heerde uk ne holtene Säärke, ju der 1690 oubaadend is. Do lääste Räste fon dät Klaaster wuuden an dän Begin fon dät"}
{"id": "5718", "contents": "Äästerweede is ne Meente in ju Samtmeente Noudhumling in dän Loundkring Oamselound un Sit fon ju Samtmeente. Do Noabermeenten fon Äästerweede sünt Bockhorst, Ait, Aastrauderfeen, Hilkenbrook, Loorpe, Breddenbierich un Surwold. Äästerweede häd 5.166 Ienwoonere (31.12.2010). In Äästerweede lait ju Toanksteede fon dät fröiere KZ Äästerweede uut ju Nazi-Tied. Noudelk dän Kustenkanoal lait dät Foangebiet Äästerweder Douse (Esterweger Dose), ju an dän Seelter Wäästfoan gränset. Deer wäd noch Eed oubaud un Deele fon dät Foangebiet stounde al unner Natuurskuts. Suudelk fon dän Kustenkanoal lait dät fröiere Foangebiet Melmmoor/Kuhdammoor, dät der uk unner Natuurskuts stoant. Bie Äästerweede lait die 4 Hektoar groote Erikasee. Klaaster Äästerweede http://www.esterwegen.de https://web.archive.org/web/20190102194401/http://esterweger-ansichten.de/ www.diz-emslandlager.de www.gedenkstaette-esterwegen.de Commons: Äästerweede – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "572", "contents": "Ukraine is n Lound in Aast-Europa. Ju Haudstääd is Kiev un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2019 Volodymyr Zelenskiy. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Howerla (2.061 m). Do grootste Äien fon Ukraine sunt do Dnepr, Desna un Dnister. Ukraine wäd begränsed fon: Wietruslound in dät Noude, Ruslound in dät Noud-Aaste, Moldawien, Rumänien un Ungarn in dat Suud- Wääste. Polen un ju Slowakäi in dat Wääste."}
{"id": "5721", "contents": "Böäsel is ne Meente in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon uungefeer 100,1 km² un 7.725 Ienwoonere (2015)."}
{"id": "5722", "contents": "Cappeln is ne Meente in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon uungefeer 76,2 km² un 6.821 Ienwoonere (2015)."}
{"id": "5723", "contents": "Emstek is ne Meente in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon uungefeer 108,13 km² un 11.855 Ienwoonere (2015)."}
{"id": "5724", "contents": "Essen is ne Meente in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon uungefeer 98,02 km² un 9.078 Ienwoonere (2019). Essen häd twintig Täärpe: Addrup Ahausen Barlage Bartmannsholte Beverdiek Bevern Bokel Brokstreek Calhorn Darrel Essen-Ort Felde Gut Lage Herbergen Hülsenmoor Nordholte Osteressen Sandloh Stadtsholte Uptloh"}
{"id": "5725", "contents": "Garrel is ne Meente in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon uungefeer 113,23 km² un 14.634 Ienwoonere (2015)."}
{"id": "5726", "contents": "Lastrup is ne Meente in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon uungefeer 85 km² un 6.902 Ienwoonere (2015)."}
{"id": "5727", "contents": "Lindern is ne Meente in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon uungefeer 65,81 km² un 4.709 Ienwoonere (2015)."}
{"id": "5728", "contents": "Löningen is ne Meente in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon uungefeer 143 km² un 13.270 Ienwoonere (2015)."}
{"id": "5729", "contents": "Molbiergen is ne Meente in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon uungefeer 102,52 km² un 8.429 Ienwoonere (2015)."}
{"id": "573", "contents": "Ungarn is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Budapest. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Kékes (1.014 m). Do grootste Äien fon Ungarn sunt ju Donau un ju Tisza. Ungarn wäd begränsed fon: ju Slowakäi in dät Noude, ju Ukraine in dät Noude-Aaste, Rumänien in dät Aaste Serbien, Kroatien un Slowenien in dät Suude. Aastriek in dät Wääste. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $19.300 in 2007. In 2007 waas 2,8% fon ju ganse Wirtskaft Buuräi, 31,5% Industrie un 65,8% Tjoonste."}
{"id": "5730", "contents": "Ju Johanniterkommende Boukelisk (loangleeken hat dät \"Boukeliesk\", unner Froamdienfloud uk \"Boukeläsk\") is ne fröiere Deelsättenge fon dän Johanniteroarden, fon do ju Klaasterkapälle ärhoolden blieuwen is. Ju Kommende uumefoatede do Täärpe un Buurskuppe Boukelisk, Idafeen-Noud, Elisabethfeen-Noud, Ubbehusen, Aasterhusen un Roagebierich mäd ne Fläche fon touhoope 8000 Hektoar. 1132 siedelten sik eerstmoals Benediktinermönke ap fräisken Gruunde an. Dan koomen al boalde Augustiner, Zisterzienser, Prämonstratenser un Dominikoaner. In dät 13. Jierhunnert looken dan do Ritteroarden, also do Johanniter un Templer, in Fräislound oun. Dät Gruundengsjier fon dät Klaaster is nit bekoand. Dät Klaaster wuud wäil in de Midde fon dät 13. Jierhunndert as Dubbelklaaster fon do Johannitere uut Burgsteinfurt gruunded. (Ap ju Uursiede fon ju Seelter Äi in Aasterhusen waas dät Nunnenklaaster). Dät eerste Moal ärwäänd wuud dät Klaaster in ne Urkunde uut dät Jier 1319, dän sonaamden Groninger Vergleich. Bit 1588 wuud dät Klaaster fon Oardensljude bewirtskaftet. Die lääste Komtur (Verwalter) waas Melchior Droste, die wuud in Senden bie Munster uumebroacht. Ju Komturäi bleeuw bit 1803 unner Ferwaltenge fon do Johannitere. In 1803 koom Ooldenbuurich in dän Besit fon do Munsterske Amte Kloppenbuurich un Fächt un deertruch uk fon Boukelisk. N poor Jiere wuud Boukelisk fon Kloppenbuurich ferwalted. 1820 uurnoom Ooldenbuurich ju"}
{"id": "5736", "contents": "Do Tjo Suulen fon ju Europäiske Union wuuden mäd dät Ferdraach fon Maastricht 1992 ienfierd as ne Beskrieuwenge fon dät politiske System fon ju EU. Truch dät Ferdraach fon Lissabon 2007 (2009 in Krääft) wuuden do Suulen touhoopefoatet un in ju EU uumsät. Deertruch kon dän Tjo-Suulen-Struktuur nit moor as Beskrieuwenge foar dän politisken Struktuur fon ju EU bruukt wäide."}
{"id": "5737", "contents": "In Seelterlound sunt in alle fjauer Täärpe touhoope fieuw Bäidenstuune, wier do Bäidene mäd Seeltersk-Unnergjucht truch Fräiwillige fersuurged wäide. Häärst 1995 wuud ap Initiative fon dän Seelter Buund ounfangd mäd dät Projekt “Saterfriesisch im Kindergarten”, wieroun eerenamtelke Meegliedere fon dän Fereen mäd do Koastersken touhoope-oarbaideden. Ju Idee foont grooten Biefal bie do Oolden un so äntstuuden in älke Bäidenstuun moorere Projektgruppen, do der ätter dät Oaler strukturierd wieren. In älke Täärp noomen sowät 30 Bäidene deeran deel. Ätter tjoon Jiere wuud deeruur dät litje Bouk Die jungen Saterfriesen : eine Reise durch das Jahr ; 10 Jahre Saterfriesisch im Kindergarten, (Ramsloh : Kindergarten St. Jakobus, 2009) hääruutroat. Dät änthaalt Texte un Läidere ap Seeltersk fon Heinz Immer, ju Seeltersk-OG, G. Lechte-Siemer, Wilhelmine Espeter, Johann Janssen, Dr. Marron Fort, Fikoar Schulte, Johanna Evers, aal mäd düütske Uursättenge fon Hannah Münzebrock. Deer heert uk n CD tou. Bie ju Projektgruppe fon dän \"St. Jakobus-Bäidenstuun\" in Roomelse wierkje Wilhelmine Espeter, Elisabeth Immer, Maria Hüntling un Renate Brinkmann mee. In dän Bäidenstuun \"Pusteblume\" in Roomelse kriege do Bäidene Unnergjucht fon Agnes Rieger. Bie dän Bäidenstuun \"St. Georg\" in Strukelje moakje dät Mechthild Kruse un Marianne Pahl. Bie dän Bäidenstuun \"Unterm Regenbogen\" in Skäddel unnergjuchte"}
{"id": "5738", "contents": "Seeltersk-Unnergjucht in n wichtigen Faktor foar dät Ärhoolden fon ju Seelterske Sproake. In Seelterlound sunt in alle fjauer Täärpe touhoope fieuw Bäidenstuune, wier do Bäidene mäd Seeltersk-Unnergjucht truch Fräiwillige fersuurged wäide. An aal do Litje Skoulen (Grundschulen) in Seelterlound un bie dät Skoulsäntrum Seelterlound kriege do Sköilere Seeltersk-Unnergjucht. Sjuch uk: Seeltersk in dän Bäidenstuun. In Seelterlound sunt in alle fjauer Täärpe touhoope fieuw Bäidenstuune. Mäd dän Seeltersk-Unnergjucht in dän Bäidenstuun wuud in dät Jier 1995 ounfangd. Sjuch uk: Seeltersk an do Skoulen. Mäd dän Seeltersk-Unnergjucht an do Skoulen wuud in dät Jier 1996 ounfangd. Dät wieren in do eerste Jiere noch eerenamtelke Unnergjuchtere. Ap ju Meegliederfersamlenge fon dän Seelter Buund in n Oktober 2010 is n näi Projekt \"Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound\" foarstoald wuuden Dät Friesisches Forum un die Seelter Buund hääbe ferskeedene Kurse organisierd, man et rakt nit räägelmäitich Kursmuugelkaide . An ju Ooldenbuurger Universität is n Leerstoul foar dät Seelterfräiske."}
{"id": "574", "contents": "Unnergjucht is n Begriep foar dät systematisk un organisierd Uurbrangen fon dät Wieten un Konnen truch Koastere, do deertou uutbilded sunt. Deerfoar rakt et ferskeedene Iengjuchtengen. Et rakt ferskeedene Soarten Unnergjucht in Düütsklound. Die Bäidenstuun is ju eerste Stappe in dän Unnergjucht (wan me dät dan Unnergjucht naame wol). Ju Gruundskoule foar Bäidene twiske 6 un 10-12 Jier. Ätter ju Gruundskoule mouten do Bäidene wääle ätter wäkke Schoule jo gunge; et rakt tjo ferskeedene Soarten: Ju Hauptskoule Ju Realskoule Dät Gymnasium Ne Alternative foar düsse tjo Skoulfoarmen is ju Gesamtskoule. Via ne Alternative is et nu muugelk Abituur tou moakjen fon ju Hauptskoule ätter Realskoule ätter Gymnasium. Dät hat, do junge Ljuude konnen aal ätter ju Universität. Twosproakegaid (Apluukenge) Tjosproakigen Unnergjucht. Skoule Risum Seeltersk in dän Bäidenstuun in Seelterlound"}
{"id": "5742", "contents": "Bäärselerfoan is ne Buurskup fon ju Meente Bäärsel. Bääselerfoan lait suudelk Bäärsel un noudelk Elisabethfeen. Wäästelk ju Buurskup lait Roagebierich. In 1674 wier där al ne Skoule fon ju Johanniterkommende Boukeläsk in Roagebierich, uk foar do Sköilere uut Bäärselerfoan. Ju Skoule wuud in 1850 sleeten. Al in 1811 waas där uk ne Skoule in Bäärselerfoan in dät Huus fon Meinhard Jacobs. 1840 wieren där 40 Sköilere. In 1892 wuud där ne Skoule baud, ju där 13.775 Mark kosted häd. Ju Skoule wuud 1970 sleeten un verpaachted. Ätter 1969 geenen ju Skoilere fon Bäärselerfoan dan ätter ju Skoule ju där in dät Gebäude fon ju fröiere Loundwirtskaftelke Skoule (Landwitschaftliche Berufs- und Hauswirtschaftsschule) iengjucht waas. Franz Dwertmann: Das grosse Sterben der kleinen Schulen, Vechtaer Druckerei und Verlag, 1984, ISBN 3-88441-025-3"}
{"id": "5743", "contents": "Harkebrääch is n Täärp in ju Meente Bäärsel mäd uungefäär 2.200 Ienwoonere. Harkebrääch lait suud-aastelk Bärssel und noud-wäästelk Kampe, Meente Ait. Fuunde tjuude därap wai, dät Harkebrääch al 2000 – 4000 foar Kristus bewoont wier. Ju Besiedelenge fon dät Täärp wier dan wäil ätter ju Tied fon Karel dän Groote (768 – 814). Säärke St. Marien"}
{"id": "5744", "contents": "Ju Samtmeente Jümme (düütsk: Samtgemeinde Jümme) is een fon do two Samtmeenten in dän Loundkring Lier. Tou ju Samtmeente heere do tjo Meenten Tjootern, Filsum un Nortmoor, do bie ju \"kommunale Gebietsreform\" in dät Jier 1973 touhoopefoated wuuden. Ju Samtmeente häd dän Noome fon ju Äi Jümme, ju truch alle tjo Meenten lapt. Sit fon ju Samtmeente is Filsum. Ju Samtmeente häd 6.453 Ienwoonere (2010). Ju Buurich in Stickhusen Ju Jümme Stickisee in Stickhusen, Meente Tjootern Tjootern Filsum Nortmoor Stickhusen Buurich Stickhusen Stickisee Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Jümme ap Genealogie-Forum www.jümme.de"}
{"id": "5745", "contents": "Ju Samtmeente Noudhumling (düütsk: Samtgemeinde Nordhümmling) is ne Samtmeente in dän Loundkring Oamselound. Tou ju Samtmeente heere do Meenten Bockhorst, Breddenberg, Äästerweede un Hilkenbrook, do bie ju \"kommunale Gebietsreform\" in dät Jier 1973 touhoopefoated wuuden. Sit fon ju Samtmeente is Äästerweede. Ju Samtmeente häd ne Fläche fon 142,63 km². Ju Samtmeente gränset in dät Noude an do Meenten Rauderfeen un Aastrauderfeen un in dät Aaste an ju Meente Ait."}
{"id": "5746", "contents": "Filsum is ne Meente in ju Samtmeente Jümme in dän Loundkring Lier un Sit fon ju Samtmeente. Tou ju Meente Filsum heere do Buurskuppe Ammersum, Brückenfehn, Busboomsfehn, Lammertsfehn un Stallbrüggerfeld. Ieuwenske ju Meente Filsum heere ju Meenten Tjootern un Nortmoor siet ju Gebietsreform 1973 tou ju Samtmeente Jümme. Truch Filsum fljoot ju Jümme. Filsum lait noud-wäästelk Tjootern un aaastelk Lier un Nortmoor. Evangelske St. Paulus-Säärke Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Filsum ap Genealogie-Forum Commons: Filsum – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "5747", "contents": "Nortmoor is ne Meente in ju Samtmeente Jümme in dän Loundkring Lier. Sit fon ju Samtmeente is Filsum. Ieuwenske ju Meente Nortmoor heere do Meenten Tjootern un Filsum siet ju Gebietsreform 1973 tou ju Samtmeente Jümme. Truch Nortmoor fljoot ju Jümme. Nortmoor lait aastelk Lier un wäästelk Filsum. St. Georg-Säärke Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Nortmoor ap Genealogie-Forum Commons: Nortmoor – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "5748", "contents": "Dät Skäddeler Määlnemuseum (düütsk: Scharreler Mühlenmuseum) is n Heematmuseum, dät in ju Skäddeler Wiendmäälne iengjucht is. Deer sunt oolde Buurenreewen uutstoald un deer wäd ju Geskichte fon ju Skäddeler Määlne wiesd. Geläägentlik sunt hier uk Uutstaalengen mäd Bielden fon ienheemske Kunstlere tou sjoon. Tou dät Museum heert ne Woainremise mäd oolde Woaine un ne oolde Täärskmaskine mäd Dieselandrieuw. Ieuwenske dät Museum stoant dät Museumscafe. Die oolde Skäddeler Boanhoaf ieuwenske dät Museum is Haltestation fon ju Museumsiersenboan Ammerlound-Bäärsel-Seelterlound (MABS). Dät Museum is eepen älken twäiden Sundai fon Moai bit Oktober. Dät wäd organisierd fon dän Skäddeler Määlnefereen. Foarsitter fon dän Fereen is Werner Ubbens. Ju Skäddeler Wiendmäälne Skäddeler Määlne \"Hanekamps Windmühle mäd Määlnemuseum"}
{"id": "5749", "contents": "Die Skäddeler Määlnefereen is n Heematfereen, die sik foar allen uum ju Ärhooldenge fon ju Skäddeler Wiendmäälne un dät Skäddeler Määlnemuseum kummert. Do organisierje uk älke twäiden Sundai do eepene Deege bie ju Wiendmäälne. Foarsitter fon dän Fereen is Werner Ubbens."}
{"id": "575", "contents": "In do lääste Jierhunnerte is ju seelter Sproake fuul unnersoacht wuuden. Hier foulget ne chronologiske Lieste fon Unnersäikere. M. D(etten) J.G. Hoche George-Bernhard Depping N. Westendorp M. Hettema Johann Friedrich Minssen Firmenich Ludwig Strackerjan Hermann Möller Theodor Siebs Julius Bröring Heuer J. Botke Hans Matuszak Pyt Kramer Marron Curtis Fort Dieter Stellmacher Stefan Tröster Woudebouk"}
{"id": "5750", "contents": "Dät Eedwierk Moorkultuur Roomelse (düütsk: Torfwerk Moorkultur Ramsloh W. Koch) is aan fon do ooldsten Eedwierke in ju Meente Seelterlound. Die Bedrieuw wuud 1920 gruundet. Do bedrieuwe uk ju Uutfluchsboan Seelter Foonkieker. Buutensteede fon ju JVA Lingen 1963-1973 Ju Draisine fon dät Foangoud Roomelse Seelter Foonkieker Wäästfoan Foan Seelter Foonkieker CDU-Generalsekretär Ulf Thiele stutsed Seelter Eedmoas-Foarskenge Foarskenge: Kon Eed truch industriääl woaksenden Eedmoas ärsät wäide? (NWZ) Foarskenge mäd industriääl woaksenden Eedmoas hier un hier"}
{"id": "5751", "contents": "Dät Foangoud Seedelsbierich, düütsk: Moorgut Sedelsberg, is n oolden loundwirtskaftelken Grootbedrieuw in ju Seedelsbierger Buurskup Hällene. Dät lait in dät Noud-Wääste fon Hällene. Dät Foangoud wuud 1912 truch Hermann Meyer gruunded un waas ungefäär 1.000 Hektoar groot. Deer waas n Loundwirtskaft mäd Molkbäiste un Oksen und deer wuud uk Eed oubaud. In 1920 hieden do al n \"Lanz\"-Träkker mäd gans breede Joole, wiermäd die dan nit ap ju wäite Foangruunde wächsakje kuud. Tichte bie Seelterlound, bie Burloage in ju Ästerweeder Douse is in dät Eedoubaugebiet fon dät Foangoud Seedelsbierich ap n 27. Februoar 1939 truch dän Eedgreeuwer Heinrich Breer ne Foanlieke fon n jungen Wänt fuunen wuuden. Ju Lieke fon \"Burli\" waas al fon 2005-2009 in dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen uutstoald un is nu bie ju \"Universitätsklinik Hamburg-Eppendorf\" truch moderne Methoden unnersoacht wuuden. Die Wänt was twiske 12 und 14 Jiere oold un is twiske do Jiere 1046 un 1164 stuurwen. Ju Skelett-Lieke wäd nu in dät \"Landesmuseum für Natur und Mensch\" in Ooldenbuurich uutstoald un kumt in August 2012 wier tourääch ätter dät Foan- un Feenmuseum in Elisabethfeen. Bau fon dät Foangoud Seedelsbierich, 1912 Dät Foangoud mäd dän \"Lanz\"-Trekker, 1920 Die Lanz-Trekker ap dät Foangoud Foanlieke \"Burli\", die"}
{"id": "5752", "contents": "Dät Seelterfräiske Kultuurhuus is dät Fereensheem fon dän seelter Heematfereen Seelter Buund. Dät is iengjucht in dän oolde Boanhof fon Skäddel, ju die Heematfereen kooped häd. Dät rakt deer n Radiostudio fon ju Ems-Vechte-Welle foar ju Seelter Seendenge ap dän regionoale Seender un deer wäide do Seeltersk-Kurse fon dän Seelter Buund ouheelden. Älken 1. Sundai in ne Moune is deer die Seelterfräiske Stammtisch mäd Adelheid Pörschke. Deer is uk ju Haltestation fon ju Museumsiersenboan Ammerlound-Seelterlound MAS. Seelter Buund Seelter Seendenge Näi Dak foar dät Seelterfräiske Kultuurhuus (NWZ)"}
{"id": "5754", "contents": "Swonnebiergerfoan (düütsk: Schwaneburgermoor) is ne Buurskup fon dät Täärp Swonnebierich in ju Meente Ait. Noudelk Swonnebierich iewenske dän Kustenkanoal lait Swonnebiergerfoan. Dät lait aastelk Seedelsbierich-Kolonie. Ju Ferlängenge fon ju Koloniesträite gungt as Swonnebierger Sträite (Schwaneburger Strasse) truch Swonnebiergerfoan bit tou dän Kustenkanoal. Die Aastfoan fon Swonnebiergerfoan suudelk ju Sträite bit tou dän Kustenkanoal is Natuurskutsgebied mäd duusende Riesene Boome. Dät is där n Renatuurierengsgebied. 1910 wieren deer 17 evangeelske Familien in Swonnebiergerfoan. 1912 wuud där ne evangeelske Skoule baud. Fon 1949 bit 1956 wieren deer two Klassen. 1955/56 wuud ju Skoule uumebaud un renowiert. Dät häd 80.000 DM koastet. Ju Skoule wuud ap n 31.7.1968 sleeten un ferkooped. Do Koastere an ju Skoule wieren: Laitenge: 1912 - 1913: Heinrich Johann Bohlken 1913 - 1915: Karl Adolf Wienken 1916 - 1918: waas ju Skoule sleeten 1918 - 1919: Ernst Reil 1919 - 1921: Richard Heyens 1921 - 1924: Heinrich Ottens 1924 - 1928: Georg Janßen 1928 - 1934: Johann Lange 1934 - 1940: Reinhold Denzler 1940 - 1946: Seelhorst un Kollhoff (Fertredenge) 1947 - 1953: Egon Thiel 1953 - 1960: Günther Petrich 1960 - 1968: Heinz Szydzik 2. Koaster: 1949: Heino Meyer 1955: Hildegunde Lange Däälich is deer ju Eedfabriek Stadtsholte"}
{"id": "5758", "contents": "Ju Samtmeente Hesel (düütsk: Samtgemeinde Hesel) is een fon do two Samtmeenten in dän Loundkring Lier, do deer bie ju kommunale Gebietrefom 1973 gruunded wuuden. Ju häd uungefeer 10.000 Ienwoonere un ne Fläche fon 84,31 km². Sit fon ju Samtmeente is Hesel. Ju Samtmeente lait noudelk ju Samtmeente Jümme, aastelk ju Meente Moormerlound un wäästelk ju Meente Uplengen. Tou ju Samtmeente heere do foulgjende Meeglidsmeenten: (Ienwoonere 30.Juni 2009 ) Brinkum (644) Firrel (828) Hesel (4.112) Holtlound (2.325) Neukamperfehn (1.663) Schwerinstäärp (762) Ap dät Gebied fon ju Samtmeente wieren fröier ju Johanniterkommende Hasselt un dät Klaaster Barthe. Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Hesel ap Genealogie-Forum Commons: Hesel – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "5759", "contents": "Uur do Pestoore un Gäistelke in Seelterlound is deer in ju fröiere Geskichte fon Seelterlound nit fuul uurlääwerd: Ne Uurkunde fon 1359 boalt fon Beernt Swartewoldt, kerckheer (Pestoor) to Uthende In dät Jier 1475 is deer bie ne Gjuchtsseeke ju Sproake fon her Ageld, kerchere to Uthende. Al siet 1535 foont die lutterske Gloowe Iengong in Seelterlound, wät duurde bit 1630. Ap n 24.1.1587 is bie ju Deelskrift fon dät Seelter Loundgjucht ju Sproake fon Rudolph Kremerinck, Pestoor in Strukelje. As 1613 die katoolske Gloowe wier in dät Amt Kloppenbuurich ienfierd wäd, fiende sik in Seelterlound träi lutterske Preetjere. Ju Rekatholisierengs-Oarbaid stokkede oawers al in 1618, as die trüütichjierige Kriech uutbriek. Noch bit 1630 mouten lutterske Preetjere in hiere Amt blieuwen weese Fon 1642 bit 1651 roat dät Pestoor Manegolt foar gans Seelterlound. Ju Säärke waas oawers wäil so ferwuuden, dät hie dät nit bewaltigje kuude. So wuuden fon 1651 bit 1660 (in Skäddel bit 1664) Jesuite ätter Seelterlound soand (Juunreformation). Deerätter koomen wier Waareldsgäistelke. Pestoor Witte ?? (uum 1723) Do fröiere katoolske Säärkemeenten fon Seelterlound heere siet 27.5.2008 tou ju Säärkemeente St. Jakobus Seelterlound. fon 1657 - 1676 heerde ju Säärkemeente St. Georg Strukelje tou ju Säärkemeente St. Jakobus"}
{"id": "576", "contents": "Die soogende Planet Uranus (Symbol: ) is 400 Milionen Mielen fon de Sunne; hie is 82 moal gratter as uus Waareld. Tou sin Loop uum de Sunne bruukt hie 88 Jiere."}
{"id": "5760", "contents": "In Seelterlound rakt dät do foulgenden Täärpe un Buurskuppe: Strukelje (Täärp) Baalenje Bieuwelte Strukelje-Wääst Wietsound Ubbehusen Uutände Boukeläsk (Klaaster) Roomelse (Täärp) Hollen Hollenerfoan mäd Hollebierich Roomelse-Aast Hollenbround Roomelse-Wääst mäd Hoogebierich, Häärst un Raake Skäddel (Täärp) Bäätholt Heeselbierich Näiwal Loanghoarst Knülke (Skillup) Skäddelerdom Seedelsbierich (Täärp) Seedelsbierich-Kolonie Hällene I + II Fäärmesound Heeselbierich Siedlenge Muddebierich"}
{"id": "5764", "contents": "Ju Slacht fon Tjootern ap n 27. Septämber 1426 waas die Ounfang fon do aastfräiske Befräiengskriege juun ju Haudlingsfamilie tom Brok. Ätter dät ju Groafenfamilie tom Brok in dät 14. Jierhunnert immer moor ju Heerskup in Aast-Fräislound uurnuumen hiede un truch Hilkeräi do Heerskupsgebiede immer gratter wuuden, skul bie ju Slacht fon Tjootern ju Heerskup fon do tom Broks breeken wäide. Ju Slacht geen fon do aastfräiske Buurensuldoaten fon Focko Ukena un Sibet von Rüstringen juun do Suldoaten fon dän Haudling Ocko II. tom Brok un do Suldoaten fon do Ooldenbuurger, dän Ärtsbiskup fon Bremen, do Groafen fon Hoya, Diepholz un Tecklenbuurich, do Tjootern beleegerden. Ju Slacht wuud fon Focko Ukena wonnen. Groaf Johann fon Rietberg (die twaide Suun fan Otto II. fon Rietberg) un Konrad X. fon Diepholz wuuden dooded un Aartsbiskup Nikolaus fon Ooldenbuurich-Delmenhorst wuud gefangen nuumen, oawers ätters wier fräilät. Dät waas n wichtigen Äärfoulch juun do tom Broks un n Jier leeter ap 28. Oktoober 1427 wuud Ocko II. tom Brok bie ju Slacht ap do Wüülde Äkkere bie Marienhafe noch moal wier fon Focko Ukena sloain un gefangen nuummen. In 1435 is Ocko II. tom Brok as lääsde fon ju Haudlingsfamilie dan stuurwen. Klaus Dede:"}
{"id": "5765", "contents": "Focko Ukena (* uum 1370; † 29. August 1436 in Diekhusen; Groningerlound) waas n Aastfräisken Haudling fon dät Moormerlound un Lengenerlound. In dät leete 14. un dät äddere 15. Jierhunnert wuude die Ienfloud fon dät aastfräiske Haudlinggeslächt Kenesna tom Brok longsom gratter. Dät was striedich mäd dät Prinzip fon ju Fräiske Fräiegaid. Do Fräisen sätten sik juun do tom Broke un Focko Ukena wuud die Uppermon fon do lälke Aastfräisen. In n September 1426 wuude Ocko II. tom Brok in ju Slacht fon Tjootern fon Ukena sloain. Bloot een Jier deer ätter won Ukena ju Slacht ap do Wüülde Äkkere -twiske Marienhafe-Upgant un Oldeborg-Engerhafe- fon sien Rivoal Ocko tom Brok ap n 28. Oktober 1427. Deermäd wuude Ukena Härsker uur Aastfräislound. Uumdät Ukena dän Ocko tom Brok foulgede as Härsker, annerde sik nit fuul in Aastfräislound. Twiske ju Härskup fon tom Brok un Ukena häd dät naan Unnerskeed roat. Deertruch wuude die Wierstand fon dät Foulk juun Ukena gratter. Do lälke sik deerjuun sättende Aastfräisen kreegen dät Geslächt Cirksena as Uppermon. Ätter dät ferskeedene Slachte foar Ukena ferlädden wieren geen hie ätter Munster. Bit tou sien Dood lieuwede Ukena bie sien twäide Wieuwmoanske Hiddeke van Garreweer in Diekhusen in do"}
{"id": "5766", "contents": "Do tom Brok (uk: tom Broke, tom Brook, tom Broek, ten Brok, ten Broke) wieren n aastfräisk Haudlingsgeslächt uut dät Norderlound. Die eerste, die in ju Geskichtsbouke naamd is, waas Keno Kenesna, die deer 1309 aan fon do tjo consules et advocati terrae Nordensis waas. Keno I. tom Brok, eer Keno Hilmerisna (* uum 1310; † 1376), waas n Bäidensbäiden fon Keno Kenesna un die eerste, die sik tom Brok naamde. Hie waas Haudling fon dät Brookmerlound fon 1371–1376. Kenos Suun Ocko I. (uum 1345–1391) noom dät Emsigerlound noudelk Oamde, dät Harlingerloud un dät Aurkerlound in sien Besit. Hie moakede dät Auerkerlound mäd ju Buurich tou dät Säntrum fon siene Heerskup. Dät waas foar do Aastfräisen ne Ferlätsenge fon ju Fräiske Fräiegaid un hie wuud 1391 bie siene Buurich fon Aurk fermoärend. Hie waas Haudling fon dät Brookmerlound fon 1376–1391 Widzeld, uk Widzel af Witzel tom Brok (uum 1359; † 25. April 1399) waas die Suun fon Ocko I. Do Suldoaten fon dän Ärtsbiskup fon Bremen, fon dän Groaf fon Ooldenbuurich un uur hieden ap n 25. April 1399 him un sien Suldoaten bie Tjootern apluurd. Witzel un sien Suldoaten soachten Skuts in ju Säärke fon Tjootern. Man ju Säärke"}
{"id": "577", "contents": "Ne Uurkunde is n Skriftstuk, wierap n Toacht, ne Wille usw. fäästheelden wäd un dat bruukt wäide kon as Bewiesstuk of Tjuugnis. In oolde Tieden wieren do oafte skrieuwen ap Pergament. Uk ap Seelterlound beluuke sik sukke oolde Uurkunden. Dät eerste Moal in ju Geskichte heere wie wät uut Seelterlound in n Uurkunde fon 1319, wieroun Bookeläsk (2N) unner do fräiske Johanniterkommenden täld wäd (Ur48). In 1359 wäd ju Skoankenge fon n Stuk Foan in Baalenje an dät aastfräiske Klaaster Langen beuurkunded (Ur86). Dät leeter in dän Dullert unnergeene Klaaster kricht 1415 in jusälge Buurskup noch moal ein stucke phanes, dar man eede uppe graven mach, wiermäd tou glieke Tied in n uurigens läichdüütsken Text do ooldste Belääse fon do seelter Woude Foan (Moor) un Eed (Torf) fuunen wäide (Ur246, fgl. Kramer 1971:44, Fort 1984:103). In 1459 wuud ne foar sowät trietich Jiere an dät Klaaster däine Skoankenge fon n Stuk Foan beuurkunded, deeruum dät uur Ljuude to Scarle dät hääbe wollen (Ur743). Ätter Friedländer (Ur743) skäl deeruum uk die Foan in Scarle lääsen hääbe, wierfoar hie - wäil beleeken ap dän Oustand fon Langen - Litje Skäddel (Kleinscharrel) bie Tjootern ounnimt. Man deer ju Uurkunde fon heer Johan curet"}
{"id": "5773", "contents": "Los Angeles is ne Stääd in dät amerikoanske Buundeslound Kalifornien. Ju Stääd lait an dän Pazifiske Ozean un ju Los Angeles River. Mäd uungefeer fjauer Millione Ienwoonere is Los Angeles ju twäidgrootste Stääd in do Fereende Stoaten. In dän metropolitan area (Grootruum) woonje uungefeer 13 million Moanskene. Ju Stääd wäd uk wäil L.A. of eenfach Angelas naamd. In dät Ängelske häd ju Stääd dän Bienoome The City of Angels (ju Stääd fon do Ängele)."}
{"id": "5774", "contents": "Kosovo is n de facto oainständich Lound in dät Suudaaste fon ju Balkanhoolfinsel mäd Priština as Haudstääd. Dät Lound häd uungefeer 1,7 Millione Ienwoonere. Die Kosovokriech in do Jiere 1998/99 häd tou dän oainständigen Status fon dät Lound fierd. Ap n 17 Februoar 2008 proklamierde dät Parlament ju Uunouhongelkaid fon Kosovo, wät deerfoar n Deel fon Serbien waas. 81 fon do 193 Meeglidstoaten fon do Fereende Nationen ärkanne ju Republik Kosovo as n uunouhongelken Stoat, man foar do Fereende Natione is Kosovo noch n Deel fon Serbien. Serbien sjucht Kosovo noch altied as sien Autonome Provinz Kosovo un Metochien. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Countries Recognitions"}
{"id": "5775", "contents": "Hannover (Plat mongs Hannober) is een Stääd in dät Noude fon Düütsklound. Ju Stääd lait an ju Äi Leine un hiede in 2011 509.485 Ienwoonere. Twiske 1814 un 1866 waas Hannover ju Haudstääd fon dät Köönichriek Hannover. Aleer wude deer Läichsaksisk (\"Platdüütsk\") boald, man däälich is dät aiske säilden wuden. Ätter wäkke Studien in Düütsklound skällen do Ienwoonere dät \"bääste Hoochdüütsk\" baale, man foar Bupperloundske is die \"noudelke Toonfaal\", die fon dät Läichsaksiske uurich blieuwen is, tjuudelk tou heeren, juust so as wäkke grammatikoalske Oainhaide. Däälich is Hannover ju Haudstääd fon dät Buundeslound Läichsaksen. Et rakt groote industrielle Unnerniemengen so as Volkswagen, Continental Volkswagen, Continental (Autobeende), Varta (Batterien), un TUI (Froamdeferkier). Ju Region Hannover is ne besunnere Ferwaltengseenhäid. As Kommunalverband besonderer Art bestoant ju Region Hannover uut dän fröiere kringfräie Stääd un uur Loundkringe, do aal touhoope föiged wuuden sunt. Hannover 96 is n gjucht bekoande Foutbalplouch fon Hannover. Ju Monskup is sänt 2002 wierumme in ju düütske Buundesliga. Hannover 96 spielt in ju AWD-Arena, ju Ruumte häd foar 49.000 Ljuude. Hannover is uk bekoand uum sien Hannover Messe, ju sänt 1947 älk Jier heelden wäd. In 2000 wuude ju Expo 2000 in Hannover heelden. N bekoand Bauwierk fon ju"}
{"id": "578", "contents": "Dät Seelterske (dt. Saterfriesisch) äntstamt in algemeenen dät Ooldfräiske, man dät rakt uk n Andeel uut uur Sproaken. Bielde II wiest in n Boolkendiagram ju Fertreedenge fon do Deele in dät Fräiske fon däälich, eerste links in dät Wäästfräiske, dan in ju apaate Sproake fon dät wäästfräiske Aailound Schiermönkooge, un deerätter in Seeltersk un dan in dät mooringer Noudfräisk. Do loangste Boolken (rood) fertälle, dät soowät 90% fon dät Fräiske fon däälich uut dät Ooldfräiske stamt. Dan sunt (gräine Boolken) in dät Wäästfräiske sun 5% fon do Woude fonnäien bilded wuuden, juun in dät Seelterske bloot 1%. Sun Näibildenge is t.B. Wieuwmoanske ieuwenske Wieuw. Do blaue Boolken reeke dän Gehalt an Holloundsk of Läichdüütsk un dät is ap stäärkste in dät Seelterske fertreeden mäd 11%. Sun Woud is niks, wierfoar dät Ooldfräiske nâwet hiede. Toulääst fiende wie dan as jeele Boolken noch Deele uut uur Sproaken (0,2% in dät Seelterske, t.B. juust uut frantsöösk juste). Dät Noudfräiske häd deerbie noch 2,2% uut dät Däniske uurnuumen. In dän Gehalt an Ooldfräisk stimt dät Seelterske oarich uureen mäd do uur fräiske Dialekte. Gans uurs wäd dät, wan me kikt ätter charakteristisk Fräisk (Bielde IV), dät sunt Woude do me an hiere Foarm"}
{"id": "5789", "contents": "Dät Rätoromaniske (Rumantsch) is ne Gruppe touhoopehongjende Dialekte in do Alpen, un in äängeren Sin ju noudelke Gruppe deerfon, ju der in dät swaitseriske Kanton Graubünden (Grischun) boald wäd. Do Italieniske Variante wäide touhoopefoated unner dän Noome Friaulisk. Dät rakt ätter ju Foulkställenge fon 2000 noch sowät 35.000 Ljuude, do der n rätoromanisk Dialekt baale; dät Friauliske häd tjoonmoal sofuul Baalere. Dät Rätoromaniske is een fon do fjauer eepentelke Sproaken fon de Swaits. Toun Gebruuk in amtelke Situatione is 1982 ne offizielle Skrieuwwiese annuumen wuuden (Rumantsch Grischun), ju der anwoand wäd tou sukke ferskeedene Seeken as Jäildskiene, Gesätsreekenge un Unnergjucht. Ju Skrieuwwiese is n Kompromis, dan do Dialekte loope wied uutnonner un deeruum wäd ju nit algemeen akzeptierd. Wäkke Geleerde wollen dät Rätoromaniske in two Sproaken apbreeke; do suudelke Dialekte fange jo unner dän Noome Ladinisk, do noudelke blieuwe Rätoromanisk. Baalere fon two ferskeedene Dialekte spreeke sik oafte ap Düütsk oun. Fuul fon dät uursproangelke Sproakgebiet is intwiske fon dät Swaitserdüütske fersleeken wuuden. Dät Rätoromaniske uumfoatet foulgjende fieuw Dialekte: Dät Surselviske in dät Doal fon dän Foar-Rhien un uurswain in dät Bündner Bupperlound, Dät Sutselviske in dät Schamserdoal un dät Surmeiriske in Oberhalbstein un dät Albuladoal, touhoope dät Middelbündneriske, Dät"}
{"id": "579", "contents": "Vatikanstääd Fräisensäärke"}
{"id": "5795", "contents": "Do Paiute sunt n Indioanerstam in do USA. Hiere Sproake tält tou do uto-aztekiske Sproaken. Do Paiute hääbe in fieuw ferskeedene Stamme in dät Gestrich fon do Buundesstoaten Utah, Arizona, Nevada un Kalifornien fon däälich in dat Kultuurareal fon dät Groote Bäkken siedeld. Jo sunt früünd tou do Ute, Shoshone un Bannock. Do Paiute bedreeuwen n bitje Buuräi un lieuweden in litje Gruppen maastens fon de Jaacht. Siet 1859 troangen uk in ju Geegend fon dissen Stam wiete Siedlere foar un häábe do fertroangen. As Reaktion ap dät Ferdrieuwen äntstuud bie do Paiute die Gäisterdons, die der ätters fon do Lakota un uur Stamme uurnuumen wuuden is. Däälich lieuwje noch sun 5.000 Paiute in do Indioanerreservoate: Fallon Paiute-Shoshone Tribe [1] Pyramid Lake Paiute [2] The Confederated Tribes of Warm Springs Indians [3] Native American Nations"}
{"id": "580", "contents": "Venus (Symbol: ), die twäide Planet, bekoand as Äiwend- un Mäddenstiern, die ju Sunne in 224 Deege umsirkelt un mäd 14 Milionen düütske Mielen moal so wied fon de Sunne is as Merkur."}
{"id": "5809", "contents": "Ju chemiske Formel fon n Stof beskrift kuut, uut wäkke Elemente un in wäkke Taale Atome een Molekül fon dän Stof apbaud is. Disse systematiske Formeln sunt äntwikkeld wuuden fon Jöns Jacob Berzelius. Mäd Hälpe fon do Phase-Antjuudengen (s)=solid=Fääststof, (l)=liquid=Flüssighaid, (g)=Gas en (aq)=aqua=Woater bääte ju Formel kon ju Phase fon n Stof wiesd wäide. Biespil: Woater: H2O (l) Dät hat: n Moleküül Woater bestoant uut 1 Atom Woaterstof (H) un 2 Atome Suurstof (O), un dät is n Flüssichhaid. Uur Biespil: Distikstoftetraoxid: N2O4 (g) Ne algemeene Räägel lut, dät do Elemente in ju chemiske Formel wierroat wäide in Rangoardenge fon hiere Atomnummer. In n Praxis rakt et deer oawers fuul Uutnoamen. Bie Süüren, Basen un Soalte is dät algemeen, eerste dät positive Ion un deerätter dät negatieve Ion tou skrieuwen. Biespiele: ju Süüre Soaltsüüre: HCl ju Base Natriumhydroxyd: NaOH dät Soalt Sjoodesoalt: NaCl wieroun do positive Ione H+ un Na+ aptreede ieuwenske do negative Ione OH– un Cl–. In ju organiske Chemie sät me dän Koolestof (C) foaroun, foulged fon dät Woaterstof (H). Do uurige Elemente kuume dan in Foulge fon hiere Atomnummer. Toun Biespil Ethylchlorid: C2H5Cl, wierbie do two Koolstofatome ju Haudstruktuur bildje un do Woaterstofatome touhoope mäd dät"}
{"id": "581", "contents": "Dät Vlie is n breeden See-ierm twiske do holloundske (wäästfräiske) Ailounde Flielound un Skylge. In oolden Tieden waas dät n wichtigen Honnelswai ätter dän Rhien un leeter ätter Amsterdam."}
{"id": "5810", "contents": "Live Report waas n rockkoppel uut Groot-Britannien. Meegliedere fon dän Koppel wieren: Ray Caruana John Beeby Brian Hodgson Maggie Jay Peter May Why do I always get it wrong? (1989)"}
{"id": "5813", "contents": "N Konkordanz is ne alpahabetiske Lieste fon do Woude in n Bouk of n uur Stuk skriftelke Oarbaid, touhoope mäd ju deertou heerende Uumtext. Weegen ju Tied un ju Moite un ju Kossenge nöödich tou dät Moakjen fon n Konkordanz in ju Foar-Komputer-Tied, is dät domoals bloot moaked wuuden foar Wierke fon besunnere Betjuudenge, do Vedas, ju Biebel, die Koran un do Wierke fon Shakespeare. Sogoar mäd dän Gebruuk fon Komputere un n Konkordanzprogram kostet dät Moakjen fon n Konkordanz (juust so goud ap Papier as in dän Komputer) n Masse Hondwierk, deeruum dät do oafte touheerend Materioal uumfoatje, as Kommentoare ap of Definitione fon do indeksierde Woude. Wan oawers ju Text fon n Wierk in n Komputer is, kon ne Säike-Funktion dän Gruundapdraach fon n Konkordanz uutfiere un dan is ju in wäkke Apsichte sogoar fuulsiediger as aan ap Papier. Wan eenmoal in n Komputer ounbroacht (digitalisierd), konnen uk fon seelter Texte licht Konkordanze moaked wäide. Deerbie konnen do Woude alphabetisk wiesd wäide (middelste Spalte in dät Biespil), touhoope mäd do touheerende Satse. Gjuchts fiende sik do Noomen fon do Wällendoatäie (hier Ls249 un Ls351), as moaked mäd WConcord. Ap ju Wiese kon me uk fuul moor Doatäie touhoope"}
{"id": "5816", "contents": "Veda (Sanskrit, m., वेद, veda, woudelk.: „Wieten“) is ne toueerst mündelk uurlääwerde, leeter skriftelk fäästlaide Samlenge fon religiöse Texte uur dän Hinduismus. Dät rakt deerfon fjauer Geskrifte (do Veden), do dän Gruundsleek bildje fon do Upanishade, ju indiske Philosophie un hiere Religion. Do änthoolde religiöse Hymnen uur God(de), spirituelle Philosophie, ju Natuur un ju gjuchte Lieuwenswiese. Do Geskrifte sunt äntsteen twiske 1500 un 500 foar Kr. Woarskienelk is die ooldste Veda, die Rig-Veda, äntsteen bie do Arier, n indo-europäisk Foulk, dät siet dät 15. Jierhunnert foar Kr. in Indien ounlook. Do leetere Veden wäide betrachted as Eepenbeerengen fon sonaamde Rishy’s of wiese Stamhaude, do der hiere Kunde kreegen truch direkte Woarniemenge in süüwer Bewustweesen. Deermäd heere do tou do allereerste religiöse Texte fon de Waareld. Do Veden sunt eerste täämelk leet ätter ju Uutfiendenge fon de Skrift apskrieuwen wuuden. Dät hied tou dwoon mäd ju uuroolde Tradition uum Kunde uutweendich tou leeren. Dät Anleeren fon disse Kunde geböärde truch spezielle Persone (Pandits), do der äiwed wieren do Hymne uutweendich tou leeren. Bie ju religiöse Kaste fon do Brahmane wuud disse Kunde oafte in do Familien fääre roat. Besunnere Versstruktuure un Rhytmen suurgeden deerfoar, dät do Texte goud bewoard bleeuwen, wan"}
{"id": "582", "contents": "As Waareld beteekent me kuut aal, wät dät rakt of touminst aal, wät uus tougungelk is. So as dät däälich bekieked wäd, is die Begriep Waareld, beleeken ap dän natuurwietenskuppelken Ärkantnis-Horizon, juust so tou ferstounden as dät uus bekoande Universum mäd aal sien Bestounddeele. Daach wäd ju Beteekenge \"Waareld\" in wäkke Touhoopehonge noch as n Synonym foar \"Äide\" bruukt, so biespilswiese in do Begriepe \"Waareldkoarte\" as een Koarte fon ju heele Äidbupperflakte. Uk ju Beteekenge \"waareldwied\" belukt sik maast bloot ap ju Äide, nit ap dät Universum. In ju Politik wäd Waareld deelwiese foar Ouskeedengen in geografiske, wietenskuppelke un kulturelle Perspektive bruukt. Me boalt biespilswiese fon ju Oolde Waareld, ju Näie Waareld, fon een Waareldriek, fon een Eerste, Twäide, Trääde un Fjoode Waareld, of uk fon een wäästelke un een islamiske Waareld, man uk fon ju heele Äide, wan biespilswiese fon Waareldpolitik boald wäd. In dän Sproak-Bruuk rakt dät masse Uutdrukke, do dät Woud Waareld beienhoolde, sik beluukend ap moanskelke Hooldengen juunuur aal, wät uum jo tou is. Maasttieds heert suk aan ap moanskelke Touhoopehonge beleekenen Waareldbegriep uk ju Foarstaalenge fon bestimde Sätgjuchte, wierätter ju Waareld funktioniert, un wäkke Gloowens-Sätte, do as Gruundsleek foan dät Waareldferhoolden un ju Waareld-Tjuudenge jäilde."}
{"id": "5820", "contents": "Anıtkabir (tursk foar „Grääftoankmoal“) is ju Beteekenge fon dät Mausoleum fon dän tursken Stoatsgruunder Mustafa Kemal Atatürk in Ankara. Dat Grääf fon İsmet İnönü, die twäide Präsident un eerste Ministerpräsident fon ju Turkäi, fint sik uk in ju Anloage."}
{"id": "5821", "contents": "Een fon do bekoandste Bauten fon do Leetantike: ju Hagia Sophia (Baubegin 325), ätter n Bround wier apgjucht unner Justinian I."}
{"id": "5822", "contents": "Dät Neutrino is n uungeleeden subatomar Elementarpaat. Dät häd n Spin fon 1/2 un is deermäd n Fermion. Dät Neutrino is n Lepton. Ju wichtichste Interaktion, do der Neutrinos apwiese, is ju swäkke Käädenkraft: Neutrinos sunt nit geföilich foar ju stäärke Käädenkraft of foar elektromagnetiske Interaktione. Loange wuud toacht, dät ju Masse fon dät Neutrino nul waas, man experimentelle Resultoate fon toun Biespil dän Super-Kamiokande-Detektor hääbe wiesd, dät ju gratter as nul is. Deermäd unnerlääse Neutrinos uk ju Sweerkraft. Do maaste Neutrinos, do der ju Äide beloangje, kuume fon ju Sunne häär. Pro Sekunde wäd älke Kwadroatzentimeter fon dän Ruum in de Naite fon de Äide, dät der lood op ju Gjuchte fon do Sunnenstroale stoant, passierd fon 65 Milliard Sunnenneutrinos. In n September 2011 mäldeden Unnersäikere fon dät CERN in de Swaits un fon dät Laboratori Nazionali del Gran Sasso in Italien, dät jo muugelkerwiese woarnuumen hääbe, dät hooch-energetiske Nuon-Neutrinos juust ieuwen gauer raisje as ju Luchtgauegaid."}
{"id": "5823", "contents": "N Elementarpaat is n litje Paat, dät nit kleeuwd wäide kon in uur Paate. Ätter do Modelle fon däälich sunt Elektrone, Neutrinos un Quarks Elementarpaate, juust as do swarrere Versione fon dät Elektron un dät Neutrino, do kraftfierende Paate un hiere Antipaate. In ju Physik wäd fon n Elementarpaat ounnuumen, dät dät neen innere Struktuur häd, deeruum dät dät nit touhoopestoald is uut noch litjere Paate. Dät is een fon do gruundlääsende Deele fon dät Al, wier aal grattere Paate fon apbaud sunt. In ju moderne Theorie fon Paatephysik, dät Standardmodel, sunt Quarks, Leptone un ‘Iekbosone’ Elementarpaate. Fröier wuuden Hadrone (Mesone un Baryone as dät Proton un dät Neutron) un sogoar ganse Atome an n bestimden Tiedpunkt betrachted as Elementarpaate. N zentroal Thema in ju Theorie fon do Elementarpaate is ju Idee uut dät äddere 20. Jierhunnert fon Quante, dät dät Ferständnis fon elektromagnetiske Stroalenge reformierde un ju Quantemechanik häärfoarbroachte. Elementarpaate konnen gewöönelk nit in stationären Toustand woarnuumen wäide. Bloot bie Gauegaide ticht unner ju Luchtgauegaid konnen do woarnuumen wäide in ne Bläisenkoomere, dät kon weese as ionisierende Stroalenge, as kosmiske Stroalenge of kunstelk apjoaged in n Paate-Apjoager. Truch Studierenge fon do hiere Boane, jee of noa oubeeged in n"}
{"id": "583", "contents": "N Waarelddeel is ne Loundmasse, ju der apaat lait un natüürelke Scheede häd. Ap de Waareld rakt dät soogen Waarelddeele: Afrikoa >> Antarktikoa >> Asien >> Europa >> Noudamerikoa >> Ozeanien >> Suudamerikoa >>"}
{"id": "5836", "contents": "Laser is ne ängelske Oukuutenge, ju der stoant foar (light amplification by stimulated emission of radiation), wät ap Seeltersk uursät \"Luchtferstäärkenge truch ju stimulierde Emission fon Stroalenge” hat. N Laser is ne Reewe ju n quantenmechanisken Effekt, nämmelk stimulierde Emission, anwoant uum n kohärenten Stroal Lucht tou lääwerjen. D. h. do Woogen sunt in Phase (in Stap) un deer is neen Interferenz. Lucht fon n Laser is oafter parallel un monochromatisk, man dät jält nit foar aal Typen Lasere. Algemeene Luchtwällen as ju elektriske Gloilaampe stroalje Photone in aal Gjuchten uut, gewöönelk uur n wied Spektrum Woogelaangten. Do maaste Luchtwällen sunt uk nit kohärent, dät hat: do Woogen sunt uut Phase un also rakt dät deer Interferenz twiske do Woogen. In Kontrast stroalet n Laser Photone uut in n äängen, goud definierden Beend uum n Luchtstroal tou bilgjen. Dät Lucht is oafte bolde monochromatisk, wät uut ne eenpelde Wooge of Faawe bestoant, gjucht kohärent un oafte polarisierd is. Wäkke Typen Lasere, as do “Faawestoflasere” un “vibroniske Fääststof-Lasere” konnen Lucht produsierje uur ne wied Beräk fon Woogelaangten. Ju Oainskup moaket do oaind foar dät Ärreegjen fon gans kuute Luchtpulse in ju Gröötenoardninge fon ne Femtosekunde (10-15 Sekunde). Laserlucht kon uk ne"}
{"id": "5837", "contents": "Ne Lailampe is ne Reewe, ju der gans kuut (sowät 1/20.000 Sekunde) n häl Lucht fon sik rakt, as de Lai. Oafte bruukt n Photograph ne Lailampe, wan hie ne Bierlde moaket bie min Lucht uumetou. So is daach ne goude Beljuchtenge fon dän Film of Bieldesensor tou beloangjen. Ne Lailampe kon ne loose Reewe weese, man is in wäkke Kameras ounbaud. Groote Lailampe-Systeme wäide in Studios benutsed. Die Foardeel fon ne Lailampe in dissen Fal is, dät ne Lailampe in kuute Tied fuul moor Lucht fon sik reeke kon as ne Lampe ju der aal baadent. Bietou ferbruukt ne Lailampe fuul minner Energie. Ju Luchtlaistenge fon ne Lailampe wäd anroat as Laittaal. Ne kräftigere Lailampe häd n grattere Laittaal."}
{"id": "5838", "contents": "Kara(카라) is ne suud-koreaniske Popgruppe fon fieuw Wuchtere. Do Meegliedere sunt Gyuri(규리), Seungyeon(승연), Nicole(니콜), Hara(하라) and Jiyoung(지영). Jo debütierden truch dän M.net M! Countdown in 2007."}
{"id": "5839", "contents": "DoToba sunt ne ethniske Gruppe in Argentinien, Bolivien un Paraguay. Jo sunt Deel fon ne grattere Gruppe fon indigene Bewoonere fon de Gran Chaco, do Guaycuru. Dät rakt 47.951 Toba in Argentinien (2005), do der woonje in do Provinze Chaco, Formosa un Santa Fé. Do Toba naame sik Qom-lik, dät hat eenfach eenfach “Moanskene”. Die Noome Toba stamt uut dät Guaraní un betjut \"groote Stierne\", wät dätsälge is as die Noome frentones, dän der him roat wuude fon do eerste spoaniske Siedlere. Dät lait deeran, dät do Toba hiere Hiere an de Foarderkaante kuut sniede as n Teeken fon Truur. Die Chaco-Region in dät Noude fon Argentinien un n Paat fon Paraguay waas fröier mäd Buske bedäkt. Do Toba wieren uursproangelk Jeegere un Samlere, do der mäd de Ankumst fon do Spoanier dän Gebruuk fon Hoangste uurnoomen. Kolonioalen Iengriep un Missionierenge wierstuuden jo foar moorere Jierhunnerte. In do 1880er Jieren begon ju argentiniske Regierenge ne Kampagne, uum näie Gebiete tou besätten. Ju besiegede do lääste organisierde Fersäike fon do Toba, hiere Lound tou ferdäägenjen. Die argentiniske Chaco wuud in groote Portione deeld un nutsed, foarallen foar do wäidfulle Quebrachoboome, ferwoand foar sien sien Tannin un sien extrem haltboar Holt. Dät"}
{"id": "584", "contents": "Waareldmusik wäd bruukt as Sammelnoome foar aal nit-äiwendloundske Musik man uk wäil foar aal nit-klassiske Musik. So meend konnen deer uk do regionoale Gruppen fon däälich unner faale, do der oafte ap dät Skeed twiske Popmusik un Foulksmusik lääse. Ju Cajun Musik kon me as Biespil naame."}
{"id": "5841", "contents": "Muammar al-Gaddafi (Sirte 19. Juni 1942 - Sirte 20. Oktober 2011) waas fon 1969 bit 2011 die diktatorieske Hersker fon Libyen. Hie wuud ap n 20. Oktoober 2011 in af tichte bie Sirte doodskeeten. Websiede fon Muammar al-Gaddafi (via Wayback Machine, 23. Juni 2011) Commons: Muammar al-Gaddafi – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "5842", "contents": "Qom stoant foar: Qom-lik, n Indioanerfoulk in Suudamerikoa ju Stääd Qom in dän Iran ju iraniske Äi Qom (Äi) ju iraniske Provinz Qom (Provinz)"}
{"id": "5845", "contents": "Die Woudskät fon ne Sproake belukt sik ap ju ganse Samlenge fon Woude, do dät in ju Sproake rakt. Dät kon uk jäilde foar ju Samlenge fon Woude, do der fon n bestimden Skrieuwer bruukt wäide (fergliek: n rieken Woudskät) of do n Person ferstoant of do die Person woarskienelk bruuke wäd uum näie Satse tou moakjen. Woudskät-Teste sunt n wichtigen Bestanddeel fon ju gäistige Meetenge in ju Psychologi. Der wuud fääststoald, dät dät Woudeskät-Niveau ne konsistente Gesamtbielde fon intellektuelle Funktion un skoulske Laistengen rakt. Woudebouke konnen deertou nutsed wäide, uum uunbekoande Woude ättertouflüüsjen un soo n Persoon sin Woudskät uuttouwiedjen. Uus Sproake häd ferskeedene Bestanddeele, do der oafte in ferskeedene Tiede un loangs ferskeedene Weege deeroane keemen sunt. Do moakje mädnunner 88% fon ju seelter Deegesproake uut. Dät rakt do in tjo Gruppem fon Woude: 1. Do me kanne kon an in ju Luudgeskichte spezifiske annerde Luude as: Vokoale, t.B. gratter, Säk, Mon, swot, gunge, Blääd, heere, Jier, Moanske, wook, räide, gräin, leeuwe, Moune, bjoode, sjunge, njuugen. Konsonante, t.B. hoolich, jädden, gjucht, soogen, Säärke, Sooke, Sies, täärske, tän, Toarst, truch, Dai, jeel. 2. Besunnere Woude uut dän anglofräiske Kring, as: ädder, ätter, bääte, Bäiden, deel, Koai, kweede, sjoode, Soaks,"}
{"id": "5847", "contents": "1822: Die Veroneser Kongress begint. Hier rakt ju sonaamde Hillige Allianz t.B. Frankriek dän Apdraach, juun do liberoale Revolten in Spanien foartougungen. 1825: Köönich Ludwig I. ferföiget, dät sin Stoat in Toukumst Bayern un nit moor Baiern skrieuwen wäide skäl. 1827: In ju Slacht fon Navarino roaket Griechenlound sien Uunouhongegaid fon't Osmoanske Riek 1883: Die Ferdraach fon Ancón be'eendet dän Salpäiterkriech twiske Chile un Peru. 1899: In Kolumbien un sien domoalige Provinz Panama begint die Kriech fon do duusend Deege (Guerra de los Mil Días), aan Burgerkriech twiske ju Konservative un ju Liberoale Paatäi. 2011: Die libyske Diktator Muammar al-Gaddafi un sien Suun Mutassim wäide in Sirte (Libyen) doodskeeten. 1946: Elfriede Jelinek, aastriekiske Skrieuwerske 2011: Die libyske Diktator Muammar al-Gaddafi un sien Suun Mutassim wäide in Sirte (Libyen) doodskeeten."}
{"id": "585", "contents": "Wacholder (Juniperus communis) de:Gemeiner Wacholder, woakst as Struuk af as litjen Boom. Hie is in ne Heedeloundskup oafter tou sjoon, deeruum dät do Skäipe dät Gewoaks mäd do spitse Näddelen nit so jädden iete, dät oaber in ne Mäideloundskup maasttieds oumäind wäd un in dän Woold in ju Skaad fon do grattere Boome nit goud däie kon. Do Bäien kon me nit iete, dät is eegentelk dät Säid. Fuugele freete do Bäien. Fon do Bäien kon me Sluk un Wien moakje, do wäide uk as Krüüderäi bruukt. Die Wacholder waas \"Boom fon dät Jier 2002\". Däälich wäd die Wacholder fuul as Tuun- un Sierplonte bruukt. Plonten Bäien Commons: Wacholder – Bielden, Videos un Audiodoatäie"}
{"id": "5852", "contents": "Ju Foulkewonderenge is die Noome foar do Toage, do der foarallen fon germaniske, man uk fon uur Foulke fon dät fjoode Jierhunnert bit dät säkste Jierhunnert moaked wuuden uut dät Aaste un dät Noude fon Europa un doo der dän Unnergong fon dät Roomske Riek as Foulge hieden. Ju Foulkewonderenge fäng al oun foar dän traditionelle Begin fon dät Middeloaler. Do Ienfalle fon do ‘Barboare’ koomen foarallen fon do apluukende Hunnen, do do Foulke buute do Skeede fon fon dät Roomske Riek apdreeuwen. Disse Ienfalle wieren uk nit älkemoal gewaltsoam. Al in dät trääde Jierhunnert slooten do Roomske Ferdraage mäd do Barboare uursiede Skeed. In do Ferdraage wuud bestimd, dät do Barboare binne dät dät Riek woonje doarsten, wan jo do roomske Gesätse respektierden. Jo wuuden bruukt as Pufferzone juun uur Ientringlinge. So koomen t.B. do Saliske Franken in Taxandrien (däälich Noud-Belgien dät Riek binne. Jo kuuden sik uutwiedje bit ätter Doornik (Tournay) bolde an dät frantsööske Skeed fon däälich. Oarich gau skuulen disse Barboare apklieuwe in de Sälskup truch ju Roomske Armee. Toueerste wuuden jo iendeeld in apaate Hälptruppen, do ‘Auxilia’, man leeter uk bie do reguläre Truppen. Eende fon dät fjoode Jierhunnert ferdäägende Stilicho, Suun fon dän Köönich"}
{"id": "586", "contents": "Ju walisiske Sproake (dt. Walisisch) is ne keltiske Sproake, ju der boald wäd in Wales (Cymru), deeruum do Waliser sik sälwen un hiere Sproake Cymraeg naame. (Spräk [kömri, kömraig]). Mädnunner baale 750.000 Ljuude Walisisk, wierfon in: Wales: 611,000 Änglound: 133,000 Chubut, Argentinien: 25,000 Ju Sproake lät uus gans froamd un fröier hääbe do Geleerden meend, dät waas neen indogermaniske Sproake. Man daach is ju dät. Ju Sproake gungt toun Biespil so: Mae gath ar y gadair [mai gath ar e gadär] 'Deer is n Kat ap dän Stoul.' Deeruut hoalje wie foulgjende Woude: mae = deer is gath = cath = Kat; (th as in ängelsk thin) ar = ap y = dän (uk: ju, die, dät) gadair = cadair = Stoul Also fange cath un cadair gewöönelk oun mäd C (spreeken as:[k]), man annert sik dät in bestimde Kombinatione tou G. Dät hat Mutation un spielt in dät Walisiske ne groote Rulle, uk bie uur Konsonante. Cath is hier dät eensichste Woud, wät bekoand lut. N uur Sats: Mae’r ci yn yr ystafell. [mai r kie en er estawäLL] 'Deer is die Huund in ju Stoowe.' Deeruut leere wie: ‘r = yr = y = dän (uk: ju, die,"}
{"id": "587", "contents": "Wangerooge is dät aastelke fon do soogen aastfräiske Ailounde un dät eensichste wät unner Ooldenbuurich faalt. Tougliek is et uk dät eensichste, wier bit in dät 20.Jierhunnert Fräisk boald wuude. Die lääste Spreeker fon ju Wangerooger Sproake stoorf eerste 1950. Dät Ailound lait, wier Weser un Jade touhoope kuume. Dät häd däälich ne Laangte fon 8,5 km un ne grootste Bratte fon 2,2 km in dät Wääste, man bloot 1,2 km bie dät Täärp. Ju Uurfläche wikselt stäärk mäd Äbbe un Floud, man is 497 Häktoar, wan me ätter ju midlere Tiedehoochwoater-Lienje reekent. Deerap woonje däälich sun duusend Moanskene. Wangerooge Café Pudding Wangerooge ap Genealogie-Forum Commons: Wangerooge – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "5879", "contents": "Mäd Luudferskuuwenge wäide bestimde systematiske Luudwonnelphänomene beteekend, do der in n Loop fon ju Äntwikkelenge fon ne Sproake aptreede konnen. Deerbie wonnelje sik ätter bestimde Räägele Konsonante un/of Vokoale räägelhaft in uur uum (toun Biepsil speegelt ju Alternanz fon läichdüütsk (platdüütsk) un ängelsk water tou hoochdüütsk Wasser, läichdüütsk eten of eaten un seeltersk iete as uk ängelsk eat tou hoochdüütsk essen ju Hoochdüütske Luudferskuuwenge wier). Luudferskuuwengen läite sik in ju Geskichte fon fuul Sproaken beooboachtje. Ju treede skuubwiese ap, wierbie die näie Toustand dan jierhunnerteloang uunferannerd Bestand hääbe kon. Uur do Uutlöösere fon sukke joopgriepende Ferskuuwengen in dät Luudsysteem foan ne Sproake bestoant naan Konsens. Muugelk honnelt dät sik uum Hyperkorrektuur. In ju Geskichte fon de düütske Sproake wäd die Begriep „Luudferskuuwenge“ in eerste Lienje foar two äänelke Konsonanteferskuuwengen bruukt, do fon dät Indogermaniske uur dät Germaniske tou dät Hoochdüütske fierd hääbe, ju eerste Luudferskuuwenge as uk ju twäide Luudferkuuwenge. Dät Läichdüütske häd oawers ju twäide Luudferskuuwenge goarnit meemoaked un dät Seelterske hied deerfoar in de Steede ju fräiske Luudferskuuwenge. Dät Hoochdüütske hied ätter ju twäide Luudferskuuwenge dan noch ne Vokoalferskuuwenge, ju dän Uurgong markiert fon dät Middelhoochdüütske tou dät Näihoochdüütske un deermäd n wichtigen Unnerskeed tou do maaste läichdüütske"}
{"id": "588", "contents": "Wangeroogisk waas ne Fräiske Sproake, juu deer fröier ap Wangerooge boald wuude. Dät Wangeroogiske heert tou ju grote indo-europäiske Sproakfamilie, wier tou Biespil uk Sproaken as dät Fransk, Griechisk, Russisk, Persisk un Hindi tou here. Mäd dät Deenske, Norwegiske un Swediske heert dät tou do germoanske Sproaken, un binnen disse Gruppe bildet ju Sproake mäd dät Wäästfräisk, Düütsk, Niederloundsk un Jiddisk ju wäästgermoanske Sproakgruppe. Dät Wangeroogiske is juust as dät Wäästfräisk Früünd tou dät Ängelsk un Skotsk, do aal Deel fonne noudwäästgermoanske Sproakgruppe sunt. Binnen disse Gruppe rakt et do angelsaksiske Sproake un do fräiske Sproaken. Binnen do fräiske Sproaken heert dät Wangeroogisk tou ju Kategorie Aastfräisk. Dät Aastfräiske bestiet uut twa Dialektgruppen: Dät Oamsfräisk dät in Groningerlound un wäästelk Aast-Fräislound boald wude un dät Weserfräisk dät in dät aastelke Deel fon Aast-Fräislound boald wude. Dät Wangeroogisk heert tou ju weserfräiske Dialektgruppe. Ju Früündskup twiske do fräiske Sproaken un ju ängelske Sproake sjucht me foarallen in bepeelde Woude un grammatikaliske Besunnerhaide. In’t Middeloaler wieren Fräisk un Ängelsk noch altied äänge Früünde, man bie do näie Woude wuuksen do Sproaken uutnunner. Een fon do wichtichste Ienfloude is ju normandiske Invasion in’t Jier 1066. Dät Wangerooger Fräisk waas gjucht konservativ. Ju Sproake,"}
{"id": "5885", "contents": "Do Azoren sunt n Ailoundgruppe in dän Atlantisken Ozean. Die Ailoundgruppe bestound uut nuugen grattere un moorere litjere portugäiske Ailounde, do minimoal 1.369 km wäästelk fon dät europäiske Fäästlound Cabo da Roca un 4.359 km aastelk fon Noudamerikoa (Stoat Virginia) lääse. Die kuutste Oustand ätter dät noudamerikoanske Fäästlound (Newfoundland in Kanada) is 2.802 km. Do Azoren bildje n autonome Ferwaltengsregion fon Portugal, un wäd ap Portugiesisk ju Região Autónoma dos Açores naamd. Do Azoren heere as n Deel fon Portugal tou ju Europäiske Union."}
{"id": "5889", "contents": "Ju Sproake fon dät Baskelound is Baskisk (in Baskisk Euskara of uk Euskera, Eskuara un Uskara ). Ju wäd fon uur 700.000 Ljuude in Baskelound boald, do maaste fon him in Noudaast-Spanien. Touhoope mäd dät Spaniske is dät Amtssproake in ju Autonome Meenskup Baskelound. Dät Baskiske is nit früünd tou dät Indogermaniske as do maaste uur Sproaken fon Europa. Dät is ne isolierde Sproake, dät hat, dät rakt neen historiske Ferbiendenge twiske ju un wäkke uur Sproake, uk wan eenige uumstriedene Ferbiendengen tou do Sproaken fon de Kaukasus foarsloain wuuden. Dät is deeruum muugelk, dät dät ne Uurlieuwjende is fon do Sproaken in Wäästeuropa, do der foar dät Apkuumen fon do indo-europäiske Sproaken boald wuuden. Dät rakt Spuuren fon Baskisk uut ju roomske Periode in Inskrifte in ju Sproake fon ju roomske Provinz Gallia Aquitania. Die wichtichste Bewies is ne Riege fon latienske Inskriften, ju der uur 400 Noomen änthaalt un deerbie 70 Noomen fon Godde. Do lääse nai, dät deer ne äänge Ferbiendenge waas twiske ju Sproake un dät Baskiske. Kaixo = Moin Eskerrik asko = Tonk Ikasle / ak = Student/e Euskal Herria = Baskelound Euskara = Baskisk Eta = un Nire Jauna eta nire Jaunko = Min"}
{"id": "589", "contents": "Warschau is ju Haudstääd fon Polen."}
{"id": "5891", "contents": "Stäädfräisk af Stäädsfräisk, fräisk: It Stedsk, uk Stedfrysk af Stedsfrysk, is die Noome foar Holloundsk-Fräiske Dialekte, do in do sjoogen Stääde Ljouwert, Snits, Frjentsjer, Harns, Boalsert, Dokkum un Starum un two Teerpe in It Hearrenfean un Kollum in Wäästfräislound boald wäide. Do Dialekte haate: Ljouwertersk, Snitsersk, Frjentsjertersk, Harnzersk, Boalsertersk, Dokkumersk, Starumersk, Feanstersk un Kollumersk. Do Dialekte stounde tichter bie dät Niederloundske as bie dät Fräiske. Dät honnelt sik deeruum uum Holloundske un nit uum Fräiske Dialekte. Dialekte in Fryslân"}
{"id": "5892", "contents": "Biltsk is n Holloundsk-Fräisken Dialekt, ju in ju Meente It Bilt in Wäästfräislound boald wäid. Die Dialekt stound tichter bie dät Niederloundske as bie dät Fräiske. Dät honnelt sik deeruum uum n Holloundsken un nit uum n Fräisken Dialekt. Dialekte in Fryslân"}
{"id": "5894", "contents": "Skylgersk, uk wäil Westersk noomd, is n fräisken Dialekt fon dän wäästelken Deel fon dät wäästfräiske Wäädeilound Skylge (düütsk: Terschelling). Dät wäid noch fon so n 400 maast allere Moanskene ap Wääst-Skylge boald. Ju Taal Sprekere häd do läasden Jiertande oarich ounuumen. Ap dän aastelken Deel fon Skylge wäid dän fräisken Dialekt Aastersk un in dät Midden fon dät Eilound wäid dän holloundsken Dialekt Midsloundsk boald. Dialekte in Fryslân"}
{"id": "5895", "contents": "Midsloundsk is n holloundsken Dialekt fon dät Täärp Midslân, un do Täärpe Hee, Landerum, Formerum un Lies in dän middelsten Deel fon dät wäästfräiske Wäädailound Skylge (düütsk: Terschelling). Dät wäid noch fon so n 600 maast allere Moanskene ap Midden-Skylge boald. Ju Toal Sprekere häd do läasden Jiertande oarich ounummen. Die Dialekt lait tichter bie dät hollundsk-fräiske Stäädfräisk as bie dät Wäästfräiske. Ap dän wäästelken Deel fon Skylge wäd dän fräisken Dialekt Skylgersk un in dät Aaste fon dät Eilound wäd dän fräisken Dialekt Aastersk boald. Dialekte in Fryslân"}
{"id": "5896", "contents": "Aastersk is n fräisken Dialekt fon dän aastelken Deel fon dät wäästfräiske Wäädailound Skylge (düütsk: Terschelling). Dät wäd noch fon so n 200 maast allere Moanskene ap Aast-Skylge boald. Ju Taal Sprekere häd do läasden Jiertande oarich ounummen. Ap dän wäästelken Deel fon Skylge wäd dän fräisken Dialekt Skylgersk un in dät Midden fon dät Eilound wäd dän holloundsken Dialekt Midsloundsk boald. Dialekte in Fryslân"}
{"id": "5899", "contents": "Ameloundsk is n holloundsken Dialekt fon dät wäästfräiske Wäädailound Amelound. Dät wäd noch fon sun 1500 maast allere Moanskene (2006) ap Amelound boald. Dialekte in Fryslân OUD, A.G. Woa'deboek fan ut Amelands, Ljouwert, Fryske Akademy, 1988. Druk: 2de druk, XXII, 316 pp. Woudebouk un Uursätter"}
{"id": "5901", "contents": "Flieloundsk waas n holloundsken Dialekt, die ap dät wäästfräiske Wäädailound Flielound boald wuude. Die Dialekt is uutstuurwen, ju lääsde Boalerske is in dät Jier 1993 stuurwen ap n Aller fon 107 Jiere. Däälich wäid ap Flielound allinich Niederloundsk boald, wierin oawers noch litje Rääste fon dän oolden flieloundsken Dialekt änthoolde sünt. Flielound is ju insichste Meente in gans Wäästfräislound, wier allinich Niederloundsk boald wäid. Dialekte in Fryslân"}
{"id": "5907", "contents": "Kollumerpomp, uk De Pomp noomd, is aan fon do 12 Täärpe in ju wäästfräiske Meente Kollumerlound. In dät Täärp wäd dän läichsaksisk-grinslounder Dialekt Pompstersk boald."}
{"id": "5908", "contents": "Pompstersk is n läichsaksisk-grinslounder Dialekt, die in dät Täärp Kollumerpomp in de Midde fon ju wäästfräiske Meente Kollumerlound boald wäid. Die Dialekt wäid noch fon so'n 200 maast allere Moanskene boald. Ju Taal Boalere wäid oawers minner. Dialekte in Fryslân"}
{"id": "591", "contents": "Do Deele fon n Weeuwerstäl sunt: do bee Treede, do bee Knäppele of do Päärtjene, wier do Treede an hongje. Do Kurrele of do Skieuwen sunt do Rullen, wier do Taue uur gunge, wier do Knäppele an hongje un do deertruch ap un deel bewääged wäide konnen, dät dät Tau uur do Rullen gungt. Unner sit die Umelööper, wier dät weeuwde Linnen uur rulled wäd. Die Brustboom of Foarboom is ju Walse wier dät weeuwde Linnen uur gungt, eer dät dät uur dän Linnenboom gungt. Die Äffener is die Roome, wieroun dät Geweeuwe spond wäd. Ju Spoule is dät Skifken un ju Pipe is ju bewäägelke Rulle deeroun,wier dät Jäiden ap sit, wier die Ounsleek fon moaked wäd. Ju Piepe kon sik bewäägje ap n Stift, die der Präin hat. Die Ounsleekträid lapt truch ju Noose ap die Piepe. Ju Loade is ju Weeuwerloade, wieran die die Koum befäästiged, wierfon do Tienden truch dät Skäärjäiden gunge. Ju Heeuwelte is n tännen Stok, wier juust sofuul Träide hääruutkuume un vertikoal truch do Träide fon dät Skäärjäiden truuge loope, as Träide in dät Skäärjäiden oane sunt. Disse vertikoal loopende Träide sunt unner dät Skäärjäiden wier befäästiged an n Stok, die der nit"}
{"id": "5911", "contents": "Do Fräiske Woolde, ap fräisk Fryske Wâlden af De Wâlden noomd is n Gebied in dät Aaste fon Fryslân . Tou dät Gebied heere do Meenten Kollumerlân, Dantumadiel, dän grootsten Deel fon Tytsjerksteradiel, Achtkarspelen, Opsterlân, Smellingerlân un dän noudelken Deel fon Eaststellingwerf. Uk n grooten Deel fon ju grinser Meente Grootegast heerd loundskuppelk, kulturell un fon dät Sproakgebied tou do Fryske Wâlden. De Fräiske Woolde sünt dät Sproakgebied fon aan fon do fjauer grootste fräiske Dialekte, dät Wooldfräisk. Webstee fon do Noudelke Fryske Wâlden"}
{"id": "5912", "contents": "Wooldfräisk, fräisk: Wâldfrysk, is aan fon do fjauer groote fräiske Dialekte un wäd boald in dät Gebiet fon do Fräiske Woolde in dän aastelken Deel fon Fryslân un angränsende Gebiete fon ju Provinz Groningen. Dät Wooldfräiske wäd fon sun 157.000 Moanskene boald un is deermäd die grootste fräiske Dialekt. Do Unnerskeede twiske dät Wooldfräiske un dät Kloaifräiske, aan uur grooten fräisken Dialekt, sunt man litjet. Dialekte in Fryslân"}
{"id": "5913", "contents": "Ieuwenske ju niederloundske Sproake un ju wäästfräiske Sproake as Standardfräisk wäide in Fryslân ferskeedene Dialekte boald. Do fjauer groote fräiske Dialekte sunt: Noudhouksk, Kloaifräisk, Wooldfräisk un Suudwäästhouksk. Deer ieuwenske rakt dät noch do litje Dialekte as Skylgersk (Westersk), Aastersk, Hylpersk un Schiermönkoogisk. Düsse Dialekte wäide fon moor as n Haaldeel fon ju Befoulkenge fon Fryslân boald. Dät rakt two holloundsk-fräiske Dialekte, ju Stäädfräiske Dialektgruppe un dät Biltske. Ju Dialektgruppe fon dät Stäädfräiske uumfoatet: Ljouwertersk, Snitsersk, Frjentsjertersk, Harnzersk, Boalsertersk, Dokkumersk, Starumersk, Feanstersk, Kollumersk. Do stäädfräiske Dialekte wäide fon uungefäär 40.000 Moanskene boald. Die grootste Dialekt is dät Ljouwerterske mäd sun 20.000 Baalere. Dät Biltske wäd in ju Meente It Bilt boald. Do Dialekte stounde tichter bie dät Niederloundske as bie dät Fräiske. Dät honnelt sik deeruum uum Holloundske un nit uum Fräiske Dialekte. Midsloundsk is n holloundsken Dialekt fon dän middelsten Deel fon dät wäästfräiske Wäädailound Skylge (düütsk: Terschelling). Dät wäd noch fon so n 600 maast allere Moanskene ap Midden-Skylge boald. Die Dialekt lait tichter bie dät holloundsk-fräiske Stäädfräisk as bie dät Wäästfräiske. Ameloundsk is n holloundsken Dialekt fon dät wäästfräiske Wäädailound Amelound. Dät wäid noch fon sun 1500 maast allere Moanskene (2006) ap Amelound boald. Flieloundsk waas n holloundsken"}
{"id": "5916", "contents": "Hylpersk is n fräisken Dialekt fon ju Hoawenstääd Hylpen (de: Hindeloopen) in ju Meente Súdwest Fryslân aan de Wäästkuste fon Fryslân. Die Dialekt häd Sproakelemente fon dät Ooldfräisk. Dät wäd noch fon uungefäär 300 maast allere Moanskene boald. Ju Taal Sprekere wäd oawers minner. Dialekte in Fryslân"}
{"id": "5918", "contents": "Ljouwertersk is n holloundsk-fräisken Dialekt fon ju wäästfräiske Haudstääd Ljouwert fon dät Stäädfräisk. Deer is naan grooten Unnersked tou do uur stäädfräiske Dialekte. Do Baalere naame dän Dialekt Liwwadders. Die Dialekt wäd fon so'n 20.000 maast allere Moanskene boald. Ju Taal fon Baalere wäd oawers minner. Dialekte in Fryslân"}
{"id": "592", "contents": "Die Wierstand (dt. Widerstand) is bie n elektrisken Laiter dät Ferhältnis twiske Sponnenge un Stroom. Bie Stroom - Laistenge - Energie sjo wie, dät wie dän Woaterstroom gratter moakje konnen truch dät Bruuken fon n braader Nib an ju Ommer. Wie kweede dan dät sun breed Nib n läigeren \"Wierstand\" häd as n smäl Nib. Bie Elektrizität spielt Wierstand uk ne Rulle. Deerbie is dät so dät die Wierstand t.B. in ju Laampe sit: bie ne Autolaampe fon 60 Watt is die Wierstand twäie so groot as bie een fon 120 Watt en deeruume lukt hie uk man dän Haaldeel fon dän Stroom. Die elektriske Wierstand drukke wie uut in Ohm (Ω), wierbie 1 Ohm = 1 Volt / 1 Ampêre, uurs skrieuwen: 1 Ω = 1V / 1A. Wan wie wier ätter ju 60 Watt Autolaampe kiekje, ju daach 10 Ampêre look bie 6 Volt, dan mout ju n Wierstand hääbe fon 6 Volt / 10 Ampêre = 0,6 Ohm. Ju 120 Watt Laampe lukt 120 / 6 = 20 Ampêre un häd also n Wierstand fon 6 Volt / 20 Ampêre = 0,3 Ohm. (Ju häd dan in Algemeenen ne kuutere un/af tjukkere Gloiträid as ju 60 Watt"}
{"id": "5920", "contents": "Wäästerkertiersk (fräisk: Westerkertiersk) is n läichsaksisken Dialekt, die fon so'n 800 Moanskene in dän aastelken Deel fon ju fräiske Meente Kollumerlound un so'n 22.000 Moanskene in Deele fon ju Provinz Grins boald wäd. Dialekte in Fryslân"}
{"id": "5922", "contents": "Kloaifräisk, fräisk: Klaaifrysk, is aan fon do fjouwer groote fräiske Dialekte un wäd boald in dän wäästelken Deel fon ju Provinz Fryslân, dän Kloaistreek. Dät Kloaifräisk wäd fon so'n 95.000 Moanskene boald un is ätter dät Wooldfräisk die twadde groote fräiske Dialekt. Do Unnerskeede twiske dät Kloaifräisk un dät Wooldfräisk sünt mon litjed. Dialekte in Fryslân"}
{"id": "5923", "contents": "Noudhouksk, wäästfräisk: Noardhoeksk af Noardklaaifrysk, is aan fon do fjauer groote wäästfräiske Dialekte un wäd boald in dän noud-aastelke Deel fon ju Provinz Fryslân. Dät Noudhoukske wäd fon sun 39.000 Moanskene boald un is die litste fon do groote wäästfräiske Dialekte. Do Unnerskeede twiske dät Noudhoukske un dät Wooldfräiske sunt man litjet. Dialekte in Fryslân"}
{"id": "5924", "contents": "Suudwäästhouksk, fräisk: Súdwesthoeksk af Súdhoeksk, is aan fon do fjouwer groote fräiske Dialekte un wäd boald in dän suud-wäästelken Deel fon ju Provinz Fryslân, de Suudwäästhouke. Dät Suudwäästhouksk wäd fon so'n 58.000 Moanskene boald un is ätter dät Wooldfräisk un dät Kloaifräisk die tjoode fon do groote fräiske Dialekte. Dialekte in Fryslân"}
{"id": "5928", "contents": "Die Kloaistreek, fräisk: Klaaistreek, is n Gebied in dän wäästelken Deel fon ju Provinz Fryslân, noud-aastelk, noudelk un wäästelk fon Ljouwert. Die Skeed lait bie de Fryske Marren in dät Suude, uur Ljouwert un Dokkum in dät Noude ätter ju Dokkumer Nije Silen . Die Noome kuumt fon dän Gruund in dät Gebied, die fätte Seekloai. In dät Gebied wäd aan fon do fjauer groote wäästfräiske Dialekte boald, dät Kloaifräisk (fräisk: Klaaifrysk)."}
{"id": "5929", "contents": "Die Suudwäästhouke (fräisk: Súdwesthoeke) is n Gebied in dät Suudwääste fon ju wäästfräiske Provinz Fryslân. In dät Gebied wäd aan fon do fjauer groote wäästfräiske Dialekte boald, dät Suudwäästhouksk."}
{"id": "593", "contents": "Wierstande sunt Bauelelemente mäd n bestimden elektrisken Wierstand. Do rakt dät in ferskeedene Soarten. In ju Elektronik benöödigje wie oafte Materioale mäd n bestimden Wierstand. Deer kuuden wie fonsälwen Laampen foar bruuke, man do hääbe nit sun loange Lieuwendsduur. Buppedeem houget uk oafte nit soofuul Laistenge deeroun. Deeruume benutsje wie \"Koolewierstande\", dät sunt litje keramiske Röiren mäd ne tänne Loage Koole deerap. Ap bee Eenden sit n metallen Hotje dät ju Kooleloage kontaktiert. An do Hotjene sunt dan Träide swaised uum dän Wierstand antousluuten. Oafte sit ne spiroalfoarmige Glusse in de Koole uum dän Wierstand haager tou moakjen. Do Koolewierstande wäide gewöönelk bruukt in Wäide twiske 10 Ω un 1 Million Ω (uk wäil naamd Megohm un ounroat mäd MΩ). In sun Wierstand duur nit toufuul Laistenge oun, dan uurs wäd hie heet un gungt er stukken. Do grootste Koolewierstande duuren soowät two Watt hääbe un dan rakt et litjere fon 1 W, 1/2 W, 1/4 W, 1/8 W, 1/16 W. Ju Oumeetenge fon sun Wierstand häd also niks tou dwoon mäd dän Wierstandswäid. Skäl moor Laistenge in n Wierstand oun, dan wäide Träidwierstande bruukt. Dät sunt litje keramiske Röiren wier Metalträid ap wikkeld is, fluch in Spiroalfoarm un sunner"}
{"id": "5930", "contents": "Hylpen is ne Hoawenstääd in ju wäästfräiske Meente Súdwest Fryslân aan de Wäästkuste fon Fryslân. Hylpen häd 874 Ienwoonere (2002). Ju häd hiere Stäädgjuchte in dät Jier 1372 kriegen. In Hylpen wäd n litjen fräisken Dialekt boald, dät Hylpersk. Hylpen is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum Museum Hidde Nijland Schöäwelmuseum Hoawen Säärke Säärketouden Greft Komboard Commons: Hindeloopen – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "5933", "contents": "Dät Stäädnoome Snits wäd in n wiederen un in n ängeren Sin bruukt: Snits (fröiere Meente), siet dän 1. Januar 2011 heerd ju Meente tou ju näie Meente Súdwest Fryslân. Snits (Stääd)"}
{"id": "5934", "contents": "Boalsert is ne Stääd in ju Meente Súdwest Fryslân. Ju Stääd häd 9.916 Ienwoonere (2010) un ne Flääche fon 9,42 km². Boalsert is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum."}
{"id": "5935", "contents": "Dät Stäädnoome Boalsert wäd in n wiederen un in n ängeren Sin bruukt: Boalsert (fröiere Meente), siet dän 1. Januar 2011 heerd ju Meente tou ju näie Meente Súdwest Fryslân Boalsert (Stääd)"}
{"id": "5936", "contents": "Súdwest-Fryslân is ne näie Meente in dät Suud-Wääste fon ju Provinz Fryslân, ju der ap n 1. Januoar 2011 uut do fröiere Meenten Boalsert, Nijefurd, Snits, Wûnseradiel un Wymbritseradiel äntsteen is. Ju Meente häd 82.284 Ienwoonere un is mäd ne Fläche fon 815,97km² ju grootste Meente fon do Niederlounde. Tou ju Meente heere 69 Stääde, Täärpe af Buurskuppe. Sit fon ju Meente is Snits. Die Meenteräid häd 37 Meegliedere. Buurmäster is Haijo Apotheker. In dät Gebiet fon ju Meente lääse 6 fon do 11 \"Alwen Stääde\" fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Websiede fon ju Meente Súdwest-Fryslân"}
{"id": "594", "contents": "Wierwenge mai wäkke Seelter froamd läite, man wie mouten uus litje Sproake uutbaue, dät wie ju uk in ju moderne Tied anweende konnen. Ap Strukeljers is uum 1880 uurlääwerd: weirwen, wourw, wûrwen 'werben', wät sik woarskienelk beleeken häd ap dät Winnen fon Matrosen foar do Skiepe. Wie wieten dät jo deer bit foar n Jierhunnert uk an holten Skipbau däin hääbe. In ju Skrieuwwiese fon däälich skuul dät heete: wierwe, woorf, wuurwen un dan sunt wie nit wied moor fon Wierwenge 'Werbung'."}
{"id": "5945", "contents": "De Wülp af De Wälp, fräisk: De Wylp, niederloundsk: de Wilp, is n Täärp in ju Meente Marum in dät Wäästerkertier fon ju niederloundske Provinz Groningen. Dät Täärp lait an dän Skeed mäd ju Provinz Fryslân. Ju Bebauenge gungt uur dän Skeed fon ju Provinz. De Wülp häd 1.600 Ienwoonere. Dät Täärp häd dän Noome ätter dän Fuugel Wülp af Wälp. De Wülp wuud uum 1920 truch fräiske Eedoarbeidere gruundet, ju där oarbaideden. Do uursproankelke Ienwoonere hääbe hiere oaine fräiske Sproake bewoarjet. De Grinzer Pein un Kornhorn in ju Meente Grootegast un do Täärpe Marum un De Wülp in ju Meente Marum, sünt do insigen Täärpe in ju Provinz Groningen, wier noch n fräisken Dialekt boald wäd. Stichting Activiteiten De Wilp"}
{"id": "5946", "contents": "Kornhorn is n Täärp in ju Meente Grootegast in ju Niederloundske Provinz Groningen un häd 550 Ienwoonere (2008). Dät Täärp had tjoo Säärken. Kornhorn is bekoand foar hiere flugge Natuurloundskuppe. De 'Hooikiep' häd in do Ferien fuul Besäikere. Dät Natuurgebied där uumetou wäd fuul besäiked. Ju Skoule 'Maranatha' raakt Biologie-Unnergjucht in dät Gebied. Där truch wäd ju Skoule tou aan fon do 'Gräinsde Skoulen' fon do Niederlounde räkend. De Grinzer Pein un Kornhorn in ju Meente Grootegast un do Täärpe Marum un De Wülp in ju Meente Marum, sünt do insige Täärpe in dät Groningerlound, wier noch n fräisken Dialekt boald wäd."}
{"id": "5947", "contents": "De Grinzer Pein, niederloundsk: Opende, is n Täärp in ju niederloundske Provinz Groningen in ju Meente Grootegast in dät Wäästerkertier aan dän Skeed tou Fryslân. De Grinzer Pein is dät wäästelske Täärp fon ju Provinz Groningen. In dät Täärp wäd siet oolde Tieden Fräisk boald. De Grinzer Pein un Kornhorn in ju Meente Grootegast un do Täärpe Marum un De Wülp in ju Meente Marum, sünt do insige Täärpe in ju Provinz Groningen, wier noch n fräisken Dialekt boald wäd."}
{"id": "595", "contents": "Wietenskupsdichtenge of Science-Fiction is ne Oard Literatuur ju sik gruundet ap wietenskuppelke Phantasien. Eenige Biespiele sunt: Penninc un Vostaert, Walewein un dät Skachbrääd (Flandern 1350). N Arthurroman, die sik hondelt sik uum ju Säike ätter n fljoogend Skachbrääd, dät ainewaine loundet un dan wier fääre fljucht. Ap ju Säike belieuwet die Rieder Walewein wunnerelke Ääwentüüre, bit hie ap Eende ne Prinsessin fint in dät fiere Indien. Ferbiendenge. Jonathan Swift, Gullivers Raisen (eng. Gulliver's Travels, 1726). Lemuel Gulliver fertält, wo hie in dät Jier 1699 as Skipsdokter tjoonde ap n Skip ätter Australien, dät suudelk fon Sumatra fergeen. Do swom hie ätter n uunbekoand Ailound, wier hie gans wuurich ap de Strand lääse geen toun släipen. As hie wier apwoakede, waas hie fon litje Träide gans fäästbuunen un deer ronnen litje Ljuude uumetou. Dät wieren do Liliputtanere, dan dät Ailound waas Liliput. Do wüülen him dan bruuke toun Kriech, man hie koom glukkelk wäch mäd n Boot un loundede in Brobdingnag. Deer sunt do Ljuude tweelich moal so groot as bie uus un so aal Plonten un Dierte! Doo Hüünen nieme him früntelk ap un ju Prinzessin bewoart him in ne litje Döise. Ju Döise wäd oawers fon n Oadler meenuumen"}
{"id": "5950", "contents": "Dät Wäästerkertier (fräisk: Westerkertier) is n Gebied in dät Wääste fon ju Provinz Groningen. In dät Wäästerkertier wäd n läichsaksisken Dialekt, dät Wäästerkertierske boald."}
{"id": "5955", "contents": "Paltoga (rusk: Палтога) is n Täärp in Ruslound. Dät heer tou ju Rajon Wytegra binne ju Oblast Wologda. Dät wuude in 2001 as Touhoopelääsenge fon moorere Täärpe gruunded: Akulowo (Акулово), Aristowo (Аристово), Wasjukowo (Васюково), Kasakowo (Казаково), Korobeinikowo (Коробейниково), Kusnezowo (Кузнецово), Paltogski Perewos (Палтогский Перевоз), Ruchtinowo (Рухтиново), Semjonowo (Семёново), Sucharewo (Сухарево), Tronino (Тронино), Ugolschtschina (Угольщина), Tschebakowo (Чебаково) und Jaschkowo (Яшково). In ju aalruske Foulkställenge uut dät Jier 2002 wuuden in dät Täärp 295 Ljuude täld, deerfon 135 Monljuude un 160 Wieuwljuude. 99 % fon do Bewoonere wieren Russen. In dät Täärp rakt dät een Skoule, moorere Winkelhuuse, twäin \"Feldscher-Punkte\" (Фельдшерско-акушерский пункт), do ju mediziniske Fersuurgenge seekerstaale skällen, two Bibliothäiken un tjo Kultuur-Iengjuchtengen. Ap dän Säärkhoaf fon dät Täärp stounde two orthodoxe Säärken, ju holtene Epiphanien-Säärke (Церковь Богоявления Господня) uut dät Jier 1733 un ju steenene Säärke fon ju Goddesmuur-Ikone fon't Teeken (Церковь Иконы Божьей Матери Знамение). Do bee Säärken sunt in ju Sowjet-Tied sleeten wuuden, ätters roate dät in do 1990er Jiere fersäike, do wier apsteede tou brangen, man deer is nit fuul uut wuuden. Uumdät ju nit kloor restaurierd wuude, fäl ju allere Holt-Säärke in't Jier 2009 in sik touhoope. As me ap do Bielden sjucht, roate dät touminst Fersäike,"}
{"id": "5958", "contents": "Mooring is aan Dialekt fon ju noudfräiske Sproake. Dät heert tou dän Bökingharder Dialekt, wat aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte is. Dät rakt ne wääst-mooringske un ne aast-mooringske Dialektvariante. Dät Mooringer is ju wichtichste noudfräiske Skriftsproake ap dät Fäästlound."}
{"id": "5959", "contents": "Bökingharder is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte. Dät Mooringer mäd ju wääst-mooringske un ju aast-mooringske Dialektvariante heert tou dät Bökingharder."}
{"id": "596", "contents": "Wii Sports is n Sportspil foar dän Nintendo Wii. Dät Spil änthaalt do 5 ättergungende Sportspiele: Baseball Bowling Boxen Golf Tennis"}
{"id": "5960", "contents": "Wiedingharder is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte. Die Dialekt wiest Ienfloude fon ju Däniske Sproake. B. Sjölin, Foon 'aab' bit 'würm' Wörterliste des Wiedingharder Friesisch, 94 S., Kiel, 1991"}
{"id": "5961", "contents": "Dät Karrharder is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do soogen noudfräiske Fäästlounddialekte."}
{"id": "5962", "contents": "Goesharder is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte. Dät rakt dät Noud-Goesharder mäd twoo Variante, dät Hoorninger un dät Hoolmer, un ne Midden-Goesharder un ne Suud-Goesharder Dialektvariante. Fon dät Midden-Goesharder rakt dät bloot noch ne Hondful Baalere un dät Suud-Goesharder is 1981 uutstuurwen. Ernst Brandt \"Die nordfriesische Sprache der Goesharden\", Halle, 1913 V.Tams Jörgensen \"Kleines Friesisches Wörterbuch der Nordergoesharder Mundart\", 144 S., Nordfriisk Instituut, Bräist, 1981"}
{"id": "5963", "contents": "Goesharde, fräisk: Gooshiird, is n Gebied in Noudfräislound. Dät rakt där Noud-Goeshard un Suud-Goeshard. In do Goesharde wäd een fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake in tjoo Farianten boald, dät Goesharder."}
{"id": "5965", "contents": "Halligfräisk is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte. Die Dialekt wäd noch fon n poor Ljuude ap do Halligen boald. Jens Lorenzen: Deutsch-Halligfriesisch = Tutsk-Freesk : ein Wörterbuch ; 6000 Vokabeln Halligfriesisch mit Texten aus dem 17. bis 20. Jh. Nordfriisk Instituut, Bredstedt 1977. ISBN 3-88007-059-8 Jens Lorenzen: Halligfriesische Sprachlehre. Nordfriisk Instituut, Bräist/Bredstedt 1982. ISBN 3-88007-117-9 Ommo Wilts: Friesische Formenlehre in Tabellen VII. Halligen. Matthiesen Verlag, Husum 1997. ISBN 3-7868-0513-X Jens Lorenzen: Halligfriesisches Lesebuch = Halifreesk Leeseböök : friesisch-deutsch ; 35 halligfriesische Texte mit gegenübergestellter deutscher Übersetzung. Nordfriisk Instistuut, Bredstedt 1981. ISBN 3-88007-107-1 Jens Lorenzen: Nai hali-leedeböök : 25 freeske leede än 10 koraole. Noordfriisk Instituut, Bräist 1979. ISBN 3-88007-081-4 Halli-Ledebök. Nordfriesische Rundschau, Niebüll 1925 Bandix Friedrich Bonken: Lidjan unt Ömrang-and Halleg-Fresk. Jensen, Breklum 1914"}
{"id": "5966", "contents": "Hälgeloundsk af Halunder is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Hälgelound fon uungefäär 500 Ljuude boald. Die Dialekt is ap Hälgelound Amtssproake un deer rakt dät Unnergjucht an do Skoulen un uk Kurse an ju Foulkshoochskoule. Wi lear Halunder, Helgoländisches Lehrbuch von Mina Borchert, Ritva und Nils Århammar, Helgoland 1987 (Nordfriisk Instituut, Nr. 85). Mina Borchert Spräkefeerer Diitsk - Halunder - Westfriisk, 48 S., Selbstverlag, 1982 Uursätter Düütsk-Halunder un Halunder-Düütsk Halunder ap www.kuestenforum.de Th. Siebs, Helgoland und seine Sprache Düütsk-Hälgelounder Woudebouk - Klik deer in dän Text ap ‘Deutsch-Helgoländisch’."}
{"id": "5968", "contents": "Syltring is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Sylt fon uungefäär 1.000 Ljuude boald. Boy P. Möller, Söl'ring Uurterbok, 308 S., Sändig Reprint (fan 1915), 1973 Hermann Schmidt, Wörterbuch Hochdeutsch/Sylterfriesisch, 64 S., Söl'ring Foriining 1972 Hermann Schmidt, Wörterbuch der Sylterfrieischen Sprache, 88 S., Söl'ring Foriining 1969 Nann Mungard, Ein Inselnordfriesisches Wörterbuch, I (aa - of), 150 S., Hermes, 1913 Kurt Pohlmann, Sprachführer Dütsk - Sölring - Weestfriisk, 48 S., Selbstverlag, 1976"}
{"id": "597", "contents": "Wikipedia is n Enzyklopädie ju ap dät Internet skrieuwen wäd. Ju is n Deel fon ju Wikimedia Foundation, un wäil die wichtichste un bekoandste Deel deerfon. Dät besunnere an Wikipedia is, dät et sik hier honnelt uum n Enzyklopädie basierd ap dän Wiki-Syntax; düt hat dät älke Computerbruuker mäd Tougong tou dät Internet nit bloot näie Sieden touföigje, man uk bestoundende Sieden beoarbaidje kon. Deeruum boalt me fon Eepene Software. Wikipedia wuude ap dän 15. Januoar 2001 stifted fon James \"Jimbo\" Wales. Ju ängelske Wikipedia is ju ooldste un ju grootste fon aal. Ju twäide is al sänt Jiere ju düütske Wikipedia. Eend Oktober 2005 hieden doo 790.000 un 310.000 Artikkele. Fääre rakt et noch moor as 200 litjere Wikipedias. Seelterfräiske Wikipedia Uur litje Wikipedien Statistike"}
{"id": "5970", "contents": "Föhring, noudfräisk: Fering, is een fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is een fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Föhr fon uungefäär 3.000 Ljuude boald. Fon dät Föhring rakt dät tjoo Dialekfarianten. Föhring un Amring bilde touhoope een fon do noudfräisken Dialekte. Ommo Wilts: Woudelieste Düütsk-Fering"}
{"id": "5971", "contents": "Amring, noudfräisk: Öömrang, is een fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is een fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Amrum fon uungefäär 600 Ljuude boald. Amring un Föhring bilde touhoope een fon do noudfräisken Dialekte. Nils Århammar: Die Amringer Sprache. Die Amringer Literatur in: Margot an Nico Hansen: Amrum – Geschichte und Gestalt einer Insel, Hansen & Hansen, Itzehoe 1964 Ommo Wilts: Wurdenbuk för Feer an Oomram, Quedens, Noorsaarep, 1986 Reinhard Jannen: Deutsch-friesische Wörterliste deutsch-öömrang, Manuskript, 1991-1992 Ommo Wilts: Friesische Formenlehre in Tabellen III Amrum, Matthiesen, Hüsem 1995 Nordfriesische Wörterbuchstelle: Fering-Öömrang Wurdenbuk, Wachholtz, Neumünster 2002 Nordfriesische Wörterbuchstelle: Wörterbuch Deutsch-Föhrer Friesisch, 468 S., Quedens, Oomram, 2011 Litjen Kurs Öömrang"}
{"id": "5974", "contents": "Do Hallige sünt litje Ailounde in dät Wäädsee fon Noudfräislound. Dät rakt deer 10 Hallige, do lääse as n Kring uum dät Ailound Pellworm. Hallige sünt nit iendieked. Ap do noudelke Hallige wäd aan fon do 10 Dialekte fon ju noudfräiske Sproake boald, dät Halligfräisk. Uallöön / Üülönj De Nees / Lungnees De Huuge / E Huug De Grööe / Grooe Haabel / Haabel / Hābel ? / Norderuug ? / Hamburjer Håli Lätj Moor / Latj Moos Saruug / Sööderuuge ? / Südfål Georg Quedens: Die Halligen. 13. Auflage. Breklumer Verlag, Breklum 1994, ISBN 3-7793-1114-3 Ulli Harth: Untergang der Halligen. Rendsburg 1990, ISBN 3-87550-118-7 Manfred Jakubowski-Tiessen: Kein Zurück zur Natur. Wie Romantik und Kommerz die Diskussion über die Halligwelt nach der Sturmflut von 1825 prägten. In: Ders. u. Klaus-Joachim Lorenzen-Schmidt (Hrsg.): Dünger und Dynamit. Beiträge zur Umweltgeschichte Schleswig-Holsteins und Dänemarks. Neumünster 1999, S. 121-136. Harry Kunz, Albert Panten: Die Köge Nordfrieslands. Nordfriisk Instituut 1997, ISBN 3-88007-251-5 Stiftung Nordfriesische Halligen Nordsee-Tourismus-Service"}
{"id": "5975", "contents": "Amrum, noudfräisk: Oomram af Öömram, is n Ailound in Noudfräislound. Dät lait wäästelk fon Föhr un heert tou dät Amt Föhr-Amrum in dän Loundkring Noudfräislound. Ap Amrum wäd aan fon do tjoon Dialekte fon ju Noudfräiske Sproake, dät Amring boald. Georg Quedens, Hans Hingst, Gerhard Stück, Ommo Wilts: Amrum. Landschaft, Geschichte, Natur. Verlag Jens Quedens, Amrum 1991, ISBN 3-924422-24-9 Georg Quedens: Amrum. Breklumer Verlag, Breklum 2004, ISBN 978-3-7793-1110-2 Georg Quedens: Insel unter weitem Himmel. 3. Auflage, Breklumer Verlag, Breklum 2004, ISBN 978-3-7793-1120-1 Georg Quedens: Das Seebad Amrum. „... und befürchten den Verderb der guten hiesigen Sitten ...“. Veränderte Neuauflage. Verlag Jens Quedens, Amrum 2006, ISBN 978-3-924422-79-0"}
{"id": "5976", "contents": "Föhr, noudfräisk: Feer, is n Ailound in Noudfräislound un is 86 km2 groot. Dät heerd tou dät Amt Föhr-Amrum in dän Loundkring Noudfräislound. Ap Föhr wäd aan fon do tjoon Dialekte fon ju Noudfräiske Sproake, dät Föhring boald. Margot und Nico Hansen (Hrsg.): Föhr – Geschichte und Gestalt einer Insel. Hansen & Hansen, Münsterdorf 1971, ISBN 9783779311119 Webcams üüb Feer Föhr-Forum Das Forum der Föhr-liebten Websiede Amt Föhr-Amrum Schutzstation Wattenmeer auf Föhr"}
{"id": "5979", "contents": "Dät Amt Bökingharde was n Amt in dän Loundkring Noudfräislound in Släswiek-Holstein. Ju Flääche was ca. 137 km² mäd ca. 5700 Ienwoonere in do fjauer Meenten Dagebüll, Galmsbüll, Risum-Lindholm un Stedesand. Ap n 1. Januoar 2008 geen dät Amt mäd ju Stääd Niebüll, ju Meente Leck, dät Amt Karrharde, dät Amt Süderlügum un dät Amt Wiedingharde touhoope tou dät naie Amt Südtondern mäd Sit in Niebüll. In n grooten Deel fon dät Gebied fon dät oolde Amt Bökingharde wäd n noudfräisken Dialekt, dät Bökingharder boald."}
{"id": "5980", "contents": "Dät Amt Karrharde was n Amt in dän Loundkring Noudfräislound in Släswiek-Holstein. Sit fon dät Amt was ju Meente Leck, ju säärm nit tou dät Amt heerde. Dät Amt hied ne Flääche fon ca. 180 km² un ca. 7.500 Ienwoonere in do tjoon Meenten fon dät Amt. Ap n 1. Januoar 2008 geen dät Amt mäd ju Stääd Niebüll, ju Meente Leck, dät Amt Bökingharde, dät Amt Süderlügum un dät Amt Wiedingharde touhoope tou dät naie Amt Südtondern mäd Sit in Niebüll. In n grooten Deel fon dät Gebied fon dät oolde Amt Karrharde wäd n noudfräisken Dialekt, dät Karrharder boald."}
{"id": "5981", "contents": "Dät Amt Wiedingharde was n Amt in dän Loundkring Noudfräislound in Släswiek-Holstein. Sit fon dät Amt was ju Stääd Niebüll, ju säärm nit tou dät Amt heerde. Dät Amt hied ne Flääche fon ca. 125 km² un ca. 4.000 Ienwoonere in do säks Meenten fon dät Amt. Ap n 1. Januoar 2008 geen dät Amt mäd ju Stääd Niebüll, ju Meente Leck, dät Amt Bökingharde, dät Amt Süderlügum un dät Amt Karrharde touhoope tou dät naie Amt Südtondern mäd Sit in Niebüll. In dän grootsden Deel fon dät Gebied fon dät oolde Amt Wiedingharde wäd n noudfräisken Dialekt, dät Wiedingharder boald."}
{"id": "5982", "contents": "Zhuang is ne Tai-Sproake mäd 18 Millione Spreekere, do der bolde aal in ju Guangxi Autonome Zhuang Provinz woonje (Chinees: 广西壮族自治区 /Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū). Zhuang is in dit Gebiet in Suud-China ne Amtssproake. Zhuang is een fon do fjauer groote Chinesiske Minnerhaidssproaken. Deeruum stoant Zhuang toun Biespil uk ap do Jäildskiene. Die Standarddialekt is gruunded ap dän fon Wuming (Chinesisk: 武鸣县). Zhuang is ne Toonsproake. Dät häd säks Toone in eepene Silwen."}
{"id": "5983", "contents": "Astrologie is n Sammelbegriep foar Ideen uur dät Ferbeend twiske dät Skiksal fon Moanskene un Geböärnisse ap de Äide un dän Toustand fon Heemelsköärpere. Die Noome \"Astrologie\" is oulat fon dät griechiske αστρολογια, \"astrologia\", ne Touhoopestaalenge fon άστρον (astron, Stiern of Stiernbielde) un λογος (logos, wät toun Biespil Theorie betjut. Dät honnelt sik foarallen uum dän Ferbeend twiske ju Bewäägenge fon Sunne, Moune un Planete, do bie do Antike uk as Stierne goolten. Ju Bewäägenge fon Luchtpunkte as ju Sunne, ju Moune un do Planete un do Stierne an dän Heemel häd do Ljuude altied betöäwerd. Die Moanske häd Räägelmäitegaid in do Bewäägengen äntdäkt un fersoacht do tou beskrieuwen, wiertruch nit bloot do Luchtpunkte Noomen kriegen hääbe, man uk skienboare Touhoopestaalengen deerfon - do Stiernbielden un Stiernteekene. Truch ju Orientierenge an do Stierne äntwikkelden do arabiske Nomaden hiere Kunde fon Astronomie und Astrologie. Ieuwenske ju Beskrieuwenge fon do Heemelsköärpere in hiere Bewäägengen, ju Astronomie, hääbe Ljuude in Babylon un leeter uk Ägypten, China un uur Steeden Betjuudenge touspreeken an hiere Positione an dän Heemel, uum deeran toun Biespil ju Toukumst fon dän Stoat, ju Gratte fon dän Aaden, ju Stiegenge fon dän Nil of dät Skiksal fon n Härsker foaruuttoutällen."}
{"id": "5992", "contents": "Föhring-Amring af, ätter do Säärm-Beteekengen: Fering-Öömrang bilde touhoope aan Ailounddialekt fon do tjoon noudfräiske Dialekte. Föhring wäd ap dät Ailound Föhr boald, Amring ap dät Ailound Amrum. Do bee Baalwiesen wäide touhoopefoated, uumdät jo so nai fjuund sunt, dät do Ljuude fon do bee Ailounde sunner Stuurhaide mädnuur baale konnene. Man dät rakt daach uk een poor apfaalende Ferskiele. Een Biespil deerfoar is die Luud-Unnerskeed \"t\" un \"s\": Seeltersk \"Täärp\" hat ap Fering \"Taarep\" un ap Öömrang \"Saarep\"; Seeltersk \"hie häd toacht\" hat ap Fering \"hi hee toocht\" un ap Öömrang \"hie hää soocht\" un aal so fääre. Uk Vokoal-Ferskiele rakt dät, uk wäkke, do sik an ju Skrieuwwiese nit kanne läite: in't Fering gungt een \"aa\" een bitje in ju Gjuchte fon dän Luud, die ap Seeltersk \"oa\" skrieuwen wäd, wilst een \"oo\" juust dät sälge is. In dät Öömrang wäd dät \"aa\" ljoacht boald, wilst een skrieuwen \"oo\" so boald wäd, as een Seelter \"oa\". Sjuch hier: Föhring (Fering) Amring (Öömrang)"}
{"id": "5998", "contents": "Skotlound (Alba in Skottisk Gälisk) is ne Nation in Noudwääst- Europa un Paat fon dät Fereenigde Köönichriek."}
{"id": "600", "contents": "Uut ne Stäkdöise kumt ne Wikselsponnenge. Ju gungt nit ap moal fon Plus ätter Minus, man räägelmäitich (sjuch eerste Teekenge). Sun Ferloop hat \"sinusfoarmich\" un is ne Foulge fon ju Oarbaidswiese fon n Dynamo. In ju twäide Teekenge is dät fereenfacht deerstoald mäd ne Spoule fon een Slinge, ju sik troalt in n Magnet. Ju Sponnenge V wäd unner ounuumen truch Sliepkontakte. Wan ju Spoule twäärs ap dät magnetiske Fäild stoant - as teekend - annert sik dät fon ju Spoule uumfoatede Paat fon dät magnetiske Fäild ap stäärkste un is ju Sponnenge in ju Spoule dät grootste. Wan do hoochstoundende Kaanten fon ju Spoule ap tichtste bie dän Magnet stounde, annert sik dät magnetiske Fäild man n bitsken un wikselt ju Annerenge fon Gjuchte: dan is ju Sponnenge littek un wikselt fon Polarität. Wo oafte ju Polarität wikselt, honget ou fon wo gau die Dynamo troalt. Bie do groote Dynamos fon do elektriske Säntroalen is dät so räägeld, dät ju Sponnenge 50 x pro Sekunde wikselt. Man kwäd uk: Ju Frequenz is 50 Herz (Hz). Wie konnen uk kweede dät ju Wikselsponnenge 50 Perioden pro Sekunde häd. Ju Duur fon een sun Periode is dan 1/50 Sek. = 0,02"}
{"id": "6004", "contents": "Ju Manske Kat (Mansk: Kayt Manninagh) is ne besünnere Katterasse, ju sik fon uure Rassen truch ju Bäätepooten un dän Steert unnerskeedet. Ju Bäätepooten sunt longer as do Foarpooten. Ju Rasse is ap dät Ailound Man äntsteen. Ju Manske Kat häd naan Steert af blood n kuuten Steert. Dät ju naan Steert häd, is truch natuurelke Mutatie äntsteen. Ne Manske Kat mäd loange Hiere noomd mon Cymric (Welsk)."}
{"id": "6006", "contents": "Lübbecke (Platdüütsk: Lübke) is ne Stääd in t Noudaaste fon Noudrhien-Wäästfoalen, tichte bie Diepholz. Ju an dän Noudhong fon dät Wiehengebierge lääsende eemoalige Kringstääd mäd ruund 26.000 Ienwoonere heert tou dän aastwäästfoaliske Kring Minden-Lübbecke (Regierungsbezirk Detmold). Lübbecke wuud eerstmoals 775 as hlidbek skriftelk ärwäänt un besit siet 1279 do Stäädgjuchte."}
{"id": "6007", "contents": "Dät Keelskap is een Skap uum Seeken köilich tou hoolden. Mongs wäd dät uk \"Iesskap\" naamd, man dät is in't Besunnere uk dät Woud foar düütsk \"Gefrierschrank\"."}
{"id": "601", "contents": "Wilhelmine (\"Mimi\") Espeter woont in Roomelse. Ju moaket mee bie ju Projektgruppe Seeltersk in dän Bäidenstuun in Roomelse. Schoulfiebele (touhoope mäd Johanna Evers un Angela von Höfen), Roomelse 2001: Diertewinkel Päiterke ap ’n Been Paas ap!"}
{"id": "6011", "contents": "Potshuusen is n noudelk Noabertäärp fon Seelterlound. Dät lait in ju Meente Aastrauderfeen in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. In dät Noud-Aaste gränsed Potshuusen an Stickhusen in ju Meente Tjootern. Potshuusen häd 398 Ienwoonere. In 1756 hied Potshuusen 9 Ienwoonere. Fröier heerde Potshuusen tou dät Amt Stickhusen. Potshuusen lait in dän suudelken Deel fon dät Leda-Jümme-Gebiet. Al siet 1949 stounde der tjo litje Woolde mäd touhoope 1,7 Hektoar unner Natuurskuts. Der stound uk n 3,9 Hektoar groot Weedegebiet unner Natuurskuts. Ju Säärke in Potshuusen is uut dät 19. Jierhunnert. In Potshuusen stound siet 1955 dät \"Evangelische Bildungszentrum Ostfriesland\", uk \"Landvolkshochschule\" naamd. Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Potshuusen ap Genealogie-Forum Natuurskutsgebiet \"Magerwiese bei Potshausen\""}
{"id": "6015", "contents": "Do Roomske wieren n Foulk dät lieuwde in Italien, sowät in dät Jierduusend uum Kristus tou. An n Ounfang fon uus Jiertällenge hääbe jo n Kaiserriek apbau, wät dät ganse Middelmeer un groote Paate fon Europa uumfoated häd. In ju Tied hääbe jo uk do Fräisen träfd un in ju Tied, as dät Skeed fon hier Riek loangs dän Rhien ron, hääbe do suudelke Stamme, do der fon do Roomske Frisiavones naamd wuuden, Paat fon dät Roomske Riek weesen. Do Roomske hääbe uk n Paat fon Groot-Britannien] behärsked un wäkke fon do Frisiavones sunt in hieren Tjoonst deer uk weesen. Do Roomske hääbe uk do noudelker Fräisen, do jo Frisii naamden, betwoangen, man jo hdenääbe do neen fääst Paat fon dät Riek moaked. Jo heelten, so as dät uutsjucht, nit fuul fon n Lound dät, as jo dät seegen, twäie deeges Lound un twäie deeges See wuude. In dät trääde Jierhunnert sunt do Roomske aal moor Gebiet looswuuden, bit dät lääste Stuk 476 fon do Germane uurwältiged wuude. Roomsk Riek Roomske Kaisere Roomsk Heer"}
{"id": "602", "contents": "Unner Wirtskup (mäd gratteren düütsken Ienfloud uk Wirtskaft af mäd dät griechiske Froamdwoud Ökonomie) wäd dät Heele fon aal do Iengjuchtengen, as Unnerniemen, privoate un eepentelke Huushollengen, un Honnelengen fersteen, do ju ploanfulle Däkkenge fon dän moanskelken Bedarf tjoonje. Hiertou tälle besunners ju Häärstaalenge, die Ferbruuk, die Uumloop un ju Ferdeelenge fon Göidere, so toun Biespil in Waareld-, Foulks- Stääd- un Bedrieuwswirtskup. Wilst aleer in uus Kultuur ju Buuräi ap dät maaste bedrieuwen wude; in natüürelkere Kultuuren Jeegeräi un Sammeleräi (also dät, wier dät Ieten fon kumt); rakt dät sänt ju Mechanisierenge een Äntwikkelenge, dät moor un moor Ljuude in ju Industrie un Tjoonstlaistenge wierkje. Somäd häbe däälich do Banken un Knippen (\"Börsen\") un sonaamde \"Rating-Argentuuren\" aan grooten Ienfloud ap ju Wirtskup, wilst ju lieuwendswichtige Betjuudenge fon ju Buuräi oafter ferjeeten wäd. In ju Wirtskupswietenskup sunt Froage un Bod wichtige Seeken. Ju Bodsiede fon ju Wirtskup is dät Iensätten fon Produktionsfaktore: Oarbaid Kapitoal Boudem Bit sowied lät dät eenfach. Un fonsälwen: wan wäkke Seeken säilden sunt, dan wäide do juur. Bie läipe Aadene wäd dät Ieten juur un wäl wät Säildenes moakje kon, kricht deer oafte fuul foar betoald. So lapt dät aal noch goud. Man nu, wan me wät"}
{"id": "6028", "contents": "Dät tou dän Atlantik heerende Sleeuwekanoal (ängelsk English Channel woudelk ‚ängelsk Kanoal‘, frantsöösk La Manche woudelk ‚Ju Sleeuwe‘) ferbint dän truch ju Sträite fon Dover mäd ju Noudsee, een fon sien Raantsee-e."}
{"id": "603", "contents": "N Woalspruch is n Motto, dät sik ne Gruppe Gliekgesinde, n Person of ne Organisation rakt un wät dät Siel un ju Ansoage düüdelk moakje skäl. Sukke Mottos wäide maastens nit, so as Parolen, mündelk uutert, man skriftelk un kuume fon loange Traditione of man uut äntskeedene Foarfalle, as uut n Burgerkriech of ne Revolution."}
{"id": "6030", "contents": "Dät Suud-Samiske (Åarjelsaemien gïele) is ne Samiske Sproake ju der, juust as do uur Samiske Sproaken, mäd Uutstierwen bedrain wäd. Dät rakt sowät 2000 Ljuude mäd eenige Kunde fon ju Sproake, man bloot 500 fon him konnen dät slonk baale. Do maaste Spreekere woonje in do Norwegiske Meenten Snåsa un Hattfjelldal."}
{"id": "6031", "contents": "Indigene Foulkere of autochthone Foulkere sunt ätter ne internationoal gebruukelke Definition marginalisierde Befoulkengsgruppen, do der Ätterkuumen sunt fon ne Befoulkenge foar ju Ärooberenge, Kolonisation of ju Gruundenge fon n Stoat of ne Region, do sik sälwen as n oanständich Foulk betrachtje un do hiere oaine sozioale, wirtskaftelke un kulturelle Institutione biebehoolde."}
{"id": "6032", "contents": "Luudstand beteekent in ne diachrone of diatopische Betrachtengswiese dät ganse System fon Luude fon ne Sproake. Wan sik die Luudstand, maastens uur n laangeren Tiedruum wäch, ferannert, so spräkt me fon Luudwondel. Oafte unnerskeede sik Dialekte fon ne Sproake truch dän Luudstand."}
{"id": "6033", "contents": "Ju Betoonenge of Akzent is in ju Sproakkunde ne besunnere Oainskup fon ne bestimde Silwe in n Woud. In wäkke Sproaken, wierunner sowied bekoand aal europäiske Sproaken, kricht ne bestimde Silwe binne n moorsilwich Woud ne Betoonenge. Ju Wiese wierap ju Betoonenge phonetisk realisierd wäd, unnerskat sik fon Sproake tou Sproake: in wäkke Sproaken is ju betoonde Silwe wät luuder, un in wier uur foarallen wät laanger as do uunbetoonde Silwen. Dät is uk muugelk, dät Sälwenluude in uunbetoonde Silwen moor redusierd wäide (swäkker uutspreeken wäide) as Sälwenluude in fergliekboare betoonde Silwen. Dät sjucht so uut, dät in do maaste Sproaken disse fjauer Dimensione fon Betoonenge mädnonner fermoangd sunt. Fon wäkke Toonsproaken wäd wäil kweeden, dät do goarneen Betoonenge kanne, of in älke Fal dät et stuur is, phonetiske Spuuren fon Betoonenge tou fienden."}
{"id": "6035", "contents": "Ju Beegenge beteekent in ju Grammatik ju Annerenge fon ju Gestalt fon n Woud (fon n Lexem) tou n Uutdruk fon sien grammatiske Funktion in n Sats. Dit geböärt mäd Hälpe fon Morpheme (Beegengselemente/Flexive). Sproaken mäd Beegenge hääbe, so kwäd me, n beegeden Sproakebau (flektierjenden Sproakebau). Ne Beegenge häd altied ne semantiske Funktion un foulgelk uk ne pragmatiske, so bie dän Kasus, Numerus, Genus un Tempus."}
{"id": "6036", "contents": "Ju Woudbildenge unnersäkt un beskrift Ferfoaren un Gesätsmäitegaide bie ju Bildenge fon näie komplexe Woude (Lexeme) ap Gruund fon al foarhoundene sproakelke Middele as al bestoundende Woude. Hierfoar wäide sproakelke Element as eenfache un komplexe Woude, Morpheme, Affixe un Fougenelemente iensät. Ju is also ne Muugelkhaid tou ju Woudeskätfergratterenge. Wiedere Oarden fon Woudeskätfergratterenge sunt Äntleenenge, Betjuudengswonnel un Näiskäppenge. Ju Woudbildenge is ieuwenske Betjuudengswonnel un Äntleenenge een fon do Haudferfoaren fon ju Beteekengsfiendenge beluukengswiese dän Beteekengswonnel; do sunt Unnersäikengsdingere fon ju Onomasiologie. Haudferfoaren tou Bildenge fon näie Woude is uk in dät Seelterske ju Näikombination fon foarhoundene Woude of besunnere Woudbildengselemente."}
{"id": "6037", "contents": "N Leenwoud is dät Resultoat fon ne sproakelke Äntleenenge, bie ju n Woud uut ne Sproake (Reekersproake, Wälsproake) in ne uur Sproake (Niemersproake, Sielsproake) uurnuumen wäd."}
{"id": "6038", "contents": "Die Wänt fon Burloage af dät Bäiden uut ju Äästerweeder Douse uk Burli naamd, is ne Foanlieke fon n Wänt, die in dät Eedoubaugebied fon dät Foangoud Seedelsbierich, Meente Seelterlound, in ju Äästerweeder Douse bie dät Täärp Burloage, Meente Rauderfeen wäästelk fon dän Seelter Wäästfoan fuunen wuud. Tichte bie Seelterlound in de Naite fon Burloage wuud ju Lieke ap n 27. Februoar 1939 truch dän Eedgreeuwer Heinrich Breer uutgreeuwen. Ju Skelett-Lieke wuud eerste Jiertjaande in dät \"Landesmuseum für Natur und Mensch\" in Ooldenbuurich apbewoard. Fon 2005 - 2009 wuud ju Lieke fon \"Burli\" in dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen uutstoald. In 2010 is ju Lieke in ju \"Universitätsklinik Hambuurich-Eppendorf\" truch moderne Methoden unnersoacht wuuden. Do hääbe fääststoald, dät dät n jungen Wänt waas, die twiske 12 und 14 Jiere oold waas as hie stuurwen is. Hie is twiske do Jiere 1046 un 1164 ätter Kristus stuurwen. Ju Skelett-Lieke waas fon Mai-August 2011 in dät \"Landesmuseum für Natur und Mensch\" in Oldenbuurich uutstoald is in n Meerte 2012 wier tourääch keemen ätter dät Foan- un Feenmuseum in Elisabethfeen. Deer is Burli nu in ne Vitrine tou bekiekjen. Mamoun Fansa, Eilin Jopp, Klaus Püschel (Hrsg.): Das Kind aus der Esterweger Dose: Dokumentation"}
{"id": "604", "contents": "Woaterkinkes af Jeele Poapske, uk Roode Poapske is ne Woaterplonte mäd flugge jeele Bloumen. Ju is wät litjer as ju Wiete Poapske (Nymphaea). Jeele Poapske (Nuphar lutea) Jeele Poapkse (Nuphar lutea), Details fon dän Blossem"}
{"id": "6040", "contents": "Dr. Hajo Hayen (* 6. Meerte 1923 in Idafeen; † 8. November 1991 in Foarel) waas n düütsken Koaster, Prähistoriker un Foanarchäologe. Hie waas eerste Koaster un in do 1970er-Jiere Betsierkssarchäologe un oarbaidede dan bit tou sien Pensionierenge in 1988 an dät Landesmuseum für Natur und Mensch in Ooldenbuurich. Hajo Hayen wuud in Idafeen, Meente Strukelje, nu Meente Aastrauderfeen, bädden. Hie geen in Ooldenbuurich ätter ju Skoule. Ätter dän 2. Waareldkriech studierde hie Pädagogik, Biologie un Geographie an ju Pädagogiske Akademie in Ooldenbuurich. Hie waas dan Koaster an ferskeedene Gruund- un Haudskoulen. In sien fräie Tied unnersoachte hie do Foane in dät Uumelound un wuud leeter an dät Museum Laiter fon ju Foanfoarskenge. Deerbie häd hie uk näie Techniken foar dät Uutgreeuwen fon Foanlieken äntwikkeld. Loki-Schmidt-Silberpflanze fon ju Stiftenge Naturschutz Hamburg und Stiftung Loki Schmidt, 1983, foar siene Initiativen tou dän Skuts fon Natur und Umwelt, besünnerse fon do Foane. Ehrendoktorwürde der Universität Köln foar siene loangjierige Foarskengsoarbeid, 1985 Brüder-Grimm-Medaille fon ju Akademie der Wissenschaften zu Göttingen Ehrengabe der Oldenburgischen Landschaft, 1988 Eine Moorleiche aus der Esterweger Dose (1939). In: Archäologische Mitteilungen aus Nordwestdeutschland. 3, 1980, ISSN 0170-5776, S. 11-20. In: Hajo Hayen: Funde aus dem Vehne-Moor - Das Gebiet"}
{"id": "6042", "contents": "Foarel is ne Stääd in Fräislound an dän Jadebousem in Läichsaksen, suudelk fon Wilhelmshaven. Ju is mäd sowät 25.000 Ienwoonere ju grootste Stääd in dän Loundkring Fräislound. Foarel ap Genealogie-Forum Lieste fon do Oargele in dät Ooldenburger Lound Websiede fon ju Stääd"}
{"id": "6048", "contents": "Fiersjoon (ätter dät Sproakgeföil skuul me eer Fierkieker kweede, man dät hat al wät uurs) is n Massenmedium wierbie Luud un Bielden fääreroat wäide ätter Fiersjo-Apparoaten. Do Apparoaten wäide maast kuut uk Fiersjoon naamd. Mäd Fiersjoon wäide gewöönelk uk do Fiersjo-Seendere un ju touheerige Technik fon dät Fiersjoon Moakjen beteekend."}
{"id": "605", "contents": "Uum fon Floaks un Wulle Jäiden tou moakjen, bruukt me dät Wäil. Die Hauddeel fon n Wäil is die Boank. Deerap sit ju Muur un foaroun is ju Skruuwe, wiermäd me ju Muur ap un deel skruuwje kon. Twiske ju Skruuwe un ju Muur, deer sit die Apstok, die in n gjuchten Winkel uumhooch gungt. Un ap dän Apstok sit ju Huutsene, wier dät Floaks uumetou rulled wäd. Dät Floaks ap e Huutsene heete se ju Diesene, wier die Träid, die der moaked wäide skäl, uut leeken wäd. Ap de Muur sit dät Twäärsholt of Kjuusholt un deerap stounde do Bee Stonnerkene of Jüfferkestokke. Twiske do bee Stonnerkene is ju Flucht un deerap sitte ap bee Siede tjoon Hoaken fon Wierträid. Truch ju Flucht gungt ne iersene Spilne, ap eene Eend mäd ne holtene Weerwe un ap uur Eend mäd n Gat deeroun, wier die Träid truch gungt. In e Midde is ne holtene Piepe, deer gungt dät Jäiden ap. Ap die uur Eend fon de Boank sunt twäin Oaksestokke of Ierme, deeroun lapt dät Rääd mäd njuugen of tjoon Speeken. Ju Oakse wäd fon twäin Stikken fäästheelden, dät ju der nit uut loope kon. Uum dät Rääd is ne"}
{"id": "6050", "contents": "Lufthoawen Vinh is die Lufthoawen foar Vinh, Bac Trung Bo Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 6 km fon dät Säntrum fon Vinh."}
{"id": "6051", "contents": "Konrad Hermann Joseph Adenauer (* 5. Januoar 1876 in Köln; † 19. April 1967 in Rhöndorf, Stääddeel fon Bad Honnef, waas fon 1949 bit 1963 die eerste Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Konrad Adenauer (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 11850066X (OGND) | KB (Niederlounde): 069135649 | VIAF: 34470968"}
{"id": "6052", "contents": "Ludwig Wilhelm Erhard (* 4. Februoar 1897 in Fürth; † 5. Moai 1977 in Bonn) waas fon 1963 bit 1966 die twäide Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Ludwig Erhard (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118530755 (OGND) | VIAF: 66499657"}
{"id": "6053", "contents": "Kurt Georg Kiesinger (* 6. April 1904 in Ebingen, Württemberg; † 9. Meerte 1988 in Tübingen) waas aan CDU-Politiker un fon 1966 bit 1969 die trääde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Kurt Georg Kiesinger (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118562053 (OGND) | VIAF: 110689328"}
{"id": "6054", "contents": "Willy Brandt (* 18. Dezember 1913 in Lübeck as Herbert Ernst Karl Frahm; † 8. Oktober 1992 in Unkel) waas fon 1969 bit 1974 die fjauerde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Willy Brandt (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 11851444X (OGND) | KB (Niederlounde): 069070288 | LCNAF: n80138336 | VIAF: 41837116"}
{"id": "6055", "contents": "Helmut Heinrich Waldemar Schmidt (* 23. Dezember 1918 in Hambuurich, † 10. November 2015 juust deer) waas fon 1974 bit 1982 die füüfde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Helmut Schmidt (Düütske Biographie) Helmut Schmidt (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 118608819 (OGND) | KB (Niederlounde): 068401264 | LCNAF: n50006770 | VIAF: 12314986"}
{"id": "6056", "contents": "Helmut Josef Michael Kohl (* 3. April 1930 in Ludwigshoawen - 16. Juni 2017) waas fon 1982 bit 1998 die säksde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Helmut Kohl (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118564595 (OGND) | VIAF: 100951272"}
{"id": "6057", "contents": "Gerhard Fritz Kurt Schröder (* 7. April 1944 in Mossenberg, Meente Blomberg), waas fon 1998 bit 2005 die sjoogende Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Gerhard Schröder (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118570528 (OGND) | VIAF: 90641496"}
{"id": "6058", "contents": "Angela Dorothea Merkel (geboorene Kasner; * 17. Juli 1954 in Hambuurich) is siet 2005 ju oachsde Buundeskanslerske fon ju Buundesrepublik Düütsklound un ju eerste wieuwelke Buundeskanslerske. Angela Merkel (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 119545373 (OGND) | KB (Niederlounde): 268026734 | LCNAF: n94109915 | VIAF: 12584821"}
{"id": "6059", "contents": "Theodor Heuss (* 31. Januoar 1884 in Brackenheim; † 12. Dezember 1963 in Stuttgart) waas von 1949 bit 1959 die eerste Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Theodor Heuss (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118550578 (OGND) | KB (Niederlounde): 068859619 | LCNAF: n50082858 | VIAF: 27106174"}
{"id": "6060", "contents": "Heinrich Lübke (* 14. Oktober 1894 in Enkhausen/Sauerland; † 6. April 1972 in Bonn) waas von 1959 bit 1969 die twäide Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Heinrich Lübke (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118575015 (OGND) | KB (Niederlounde): 070691959 | LCNAF: n85011049 | VIAF: 13099516"}
{"id": "6061", "contents": "Gustav Walter Heinemann (* 23. Juli 1899 in Schwelm; † 7. Juli 1976 in Essen) waas von 1969 bit 1974 die trääde Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Gustav Heinemann (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118548115 (OGND) | VIAF: 41879327"}
{"id": "6062", "contents": "Walter Scheel (* 8. Juli 1919 in Höhscheid, däälich Stääddeel fon Solinge), waas von 1974 bit 1979 die fjoode Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Walter Scheel (Düütske Biographie)"}
{"id": "6063", "contents": "Karl Carstens (* 14. Dezember 1914 in Bremen; † 30. Moai 1992 in Meckenheim) waas fon 1979 bit 1984 die füüfde Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Karl Carstens (Düütske Biographie)"}
{"id": "6064", "contents": "Richard Karl Freiherr von Weizsäcker (* 15. April 1920 in Stuttgart, † 31. Januoar 2015 in Berlin) waas fon 1984 bit 1994 die sääksde Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Richard von Weizsäcker (Düütske Biographie) Richard von Weizsäcker (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 118766570 (OGND) | KB (Niederlounde): 070969434 | LCNAF: n82210649 | VIAF: 7405153"}
{"id": "6065", "contents": "Roman Herzog (* 5. April 1934 in Landshut - 10 january 2017) waas fon 1994 bit 1999 die sjoogende Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Roman Herzog (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 119155087 (OGND) | VIAF: 27123610"}
{"id": "6066", "contents": "Johannes Rau (* 16. Januoar 1931 in Wuppertal; † 27. Januoar 2006 in Berlin) waas fon 1999 bit 2004 die oachte Buundespräsidänt fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Johannes Rau (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118803379 (OGND) | KB (Niederlounde): 072649593 | LCNAF: n80139041 | VIAF: 5727320"}
{"id": "6067", "contents": "Horst Köhler (* 22. Februoar 1943 in Heidenstein, Generalgouvernement, däälich Skierbieszów, Polen) waas fon 2004 bit 2010 die njuugende Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Horst Köhler (Düütske Biographie)"}
{"id": "6068", "contents": "Christian Wilhelm Walter Wulff (* 19. Juni 1959 in Osnabrück) waas fon n 30. Juni 2010 bit tou dän 17. Febr. 2012 die tjaande Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Hie is ap n 17. Febr. 2012 ätter ferskeedene Finanzaffären tourääch treeden. Wulff waas die jungste Buundespräsident fon Düütsklound, oawers mäd ne Amtstied fon bloot 598 Deege uk die Präsident mäd ju kuutste Amtstied. Fon 2003 bit 2010 waas Wulff Ministerpräsident fon dät Buundeslound Läichsaksen. Christian Wulff (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 124295533 (OGND) | VIAF: 25532766"}
{"id": "6069", "contents": "Ju Christelk-Soziale Union (CSU), offiziell: Christlich-Soziale Union in Bayern e. V., is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Ju hääd 153.890 Meegliedere. Bie do Düütske Buundesdaiwoalen 2009 kreech ju Paatäi 6,5% fon do Stämmen. Foarsitter is Markus Söder."}
{"id": "6070", "contents": "Die Dullert is ne Seebucht ju uungefäär 100 km² groot is. Ju Seebucht lait in dät noudwääste fon Aastfräislound un wäästelk ju Muundenge fon ju Oamse, juunuur ju Hoawenstääd Oamde. Suudelk un wäästelk fon dän Dullert lääse do Niederlounde. Die Dullert is ferbuunen mäd ju Noudsee. Truch dän Dullert lapt ju Skeed twiske Düütsklound un do Niederlounde. Die Dullert is wierskienelk uum dät Jier 1400 äntsteen. Uum 1500 geen die Dullert wied in dät Gebiet fon dät Reiderlound. Truch Ienpolderenge in dät 17. bit 20. Jierhunndert is ju Flääche ap 1/3 touräächgeen."}
{"id": "6071", "contents": "Bonn is ne Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Deer woonje ungefeer 318.809 Moanskene (31. Dez. 2015)."}
{"id": "6072", "contents": "Ossenbrääch, düütsk: Osnabrück, is ne Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Läichsaksen. Deer woonje ungefeer 156.315 Moanskene (31. Dez. 2013). Ossenbrääch is Sit fon dän Loundkring Ossenbrääch."}
{"id": "6074", "contents": "Do Noudfräiske Ailounde sunt n Ailoundkoppel, die in dän Wäädsee foar ju noudfräiske un deenske Kuste lait. Do düütske Ailounde sünt: Sylt (mäd ne Boanferbiendenge uur dän Hindenburgdamm ätter dät Fäästlound) Uthörn (dirääkt ieuwenske Sylt) Föhr Amrum Pellworm Nordstrand is siet 1987 n Hoolich-Ailound mon wäd oafte noch tou do noudfräiske Ailounde reekend. Iewenske do Ailounde rakt dät deer noch 10 Hallige, do lääse as n Kring uum dät Ailound Pellworm."}
{"id": "6075", "contents": "Do Wäästfräiske Ailounde sunt aan Ailoundkoppel foar juu niederloundske Kuste. Do bewoonde Ailounde sunt fon Wääst ätter Aast: Tessel Flielound Skylge Amelound Schiermönkooge It Gryn is n uunbewoond Fuugelailound in die wäästfräiske Wäädsee. Deer ieuwenske raakt dät deer noch ne Riege Soundplatten und nit bewoonde Ailounde (sjuch Bielde links)."}
{"id": "608", "contents": "Wääst-Flandern (eegentelk West Vlaanderen) is n Provinz fon Belgien (Regio Flandern, Vlaanderen). Dät Gebiet fon Wääst-Flandern is 3125 km² groot, ju Befoulkenge is 1.136.357 Ienwoonere (1 Juni 2004). Ju Haudstääd is Brugge. Wääst-Flandern häd oachte Arrondissemente: Brugge, Diksmuide, Ieper, Kortrijk, Oostende, Roeselaar, Tielt, Voorne. Wääst-Flandern häd 64 Meenten. Commons: West Flanders – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Site fon Wääst-Flandern"}
{"id": "6081", "contents": "Bluetooth is in eerste Lienje n träidloos Computernätwierk foar kuute Oustande (WPAN). Eenige fon do Anweendengen sunt ap Computere, PDAs, Funk-Headsets un Mobiltelephone. In hiere maast foarkuumende Foarm wäd ne Uurdreegengsrate fon 1 Mb/s beloanged. Ju näiere EDR (Enhanced Data Rate)-Standard lät Gauegaide tou bit 3 Mb/s. Bluetooth is naamd wuuden ätter Harald Blautusk (ängelsk:'Harold Bluetooth), fon wäl bekoand is, dät hie diplomatiske Ferhondlengen in Gong sät häd, wierbie dän Gruundsleek laid wuude toun hondeljen un kommunisierjen foar ferskeedene Paatäie. Die Noome wuud wääld, uum dät Siel fon dät Protokoll tou symbolisierjen: n meenskuppelken WPAN Kommunikationsstandard. Die Foardeel fon Bluetooth is, dät do Doaten relativ gau un mäd min Energieferbruuk uurdrain wäide konnen, sunner dät me n Ferbiendengskoabel lääse houget. Besunners ju Rauestroomapnoame is gjucht läich (bie dät Täiwen ap Doaten). Do maaste Mobiltelephone beienhooldje ne Klasse 2-Reewe mäd n Beräk fon sowät 100 m. Dät Bluetooth-Logo is touhoopestoald uut ne Rune-H un ne Rune-B, wät foar Harald Blautusk stoant."}
{"id": "6082", "contents": "Mb/s is ein Mäite-eenhaid foar ju Doatenuurdreegenge. Dät rakt ju Gauegaid in Megabit pro Sekunde. So betjut 1 Mb/s, dät Jie 1 Mbit (1024 Kilobit) = 128 Kilobyte pro Sekunde hoochleede konnen, deer 1 Byte daach 8 Bit änthaalt. Een Megabyte (MB) duuret deeruum 8 Sekunden toun uurdreegen (theoretiske Gauegaid). 1 Bit (b) is ju litste Doateneenhaid. 1 Bbyte (B) = 8 bit 1 kB = 1024 Bytes 1 MB = 1024 kB 1 GB = 1024 MB 1 TB = 1024 GB"}
{"id": "609", "contents": "Wäästfräisk (wäästfräisk Frysk) is ne fräiske Sproake ju fon sun 500.000 Ljuude, foarallen in Wäästfräislound, boald wäd. In ju Sproakwietenskup wäd ju Sproake maastens Wäästerlauwers Fräisk naamd, wät een Misferstounden fermiede skäl: aan noudholloundsken Dialekt, die wäil fräisk Substroat häd, wäd uk mongs \"Wäästfräisk\" naamd. Dät Wäästfräiske is früünd tou do uur bee fräiske Sproaken, dät Seelterske un dät Noudfräiske. Fääre is dät Wäästfräiske uk früünd tou do angelsaksiske Sproaken, so as dät Ängelske un dät Skottiske. Do angelsaksiske un fräiske Sproaken bildje touhoope ju Anglofräiske Sproakgruppe binnen ju germaniske Sproakfamilie. Truch fuul Sproakkontakt uur do Jierhunnerte wai häd dät Wäästfräiske däälich uk fuul meenskuppelkaide mäd dät Niederloundske. Dät Wäästfräiske wäd in ju niederloundske Provinz Fryslân baald. Ap dät Fäästelound wäd in ju Meente Wääststellingwerf dät Wäästfräiske nit as Määmesproake baald. In do Meenten Kollumerlound, It Bilt un Aaststellingwerf wäd dät fon n Deel fon ju Befoulkenge as Määmesproake baald. Ap do Ailounde wäd ju wäästfräiske Sproake ap dät aastelke un wäästelke Deel fon Skylge baald, un ap dät Ailound Schiermönkooge. In dät Groningerlound wäd ju Sproake in do Täärpe Marum, De Wülp un De Pein baald. Et rakt oachte Dialekte in ju wäästfräiske Sproake. Dät Noudhouksk, Kloaifräisk, Wooldfräisk un"}
{"id": "6091", "contents": "West-Fryslân af Wääst-Fräislound waas fröier n fräisk Gebiet in ju hüüdige Provinz Noudhollound in do Niederlounde. Der wäd n holloundsk-fräisken Dialekt, dät Wääst-Fräisk boalt."}
{"id": "6095", "contents": "As Juunreformation beteekent me aalmeen ju Reaktion fon ju Katoolske Säärke ap ju fon Martin Luther in Wittenberg uutgungende Reformation, ju sik in dän Beräk fon ju Theologie un do Säärken ouspielde un maast ap gäistige Uutnonnersättengen begränsed bleeuw. Die Begriep Juunreformation beteekent buutendät n Prozess fon ju Katoolske Säärke, ju der in Foulge fon dät Konzil fon Trient siet sowät 1545 fersoachte, dän sik so goud as politisk as uk institutionell etablierjende Protestantismus, uk gewaltsoam mäd Hälpe fon dän fon him stöände katoolske Habsbuurgske Kaiser) touräächtoutringen (fgl. Oawers uk ju sonaamde Katoolske Reform), ätterdät ju theologiske Argumentation be-eended waas. Do Mäitnoamen fon dän Katholizismus dienden sik ap dän säärkenpolitiske as uk ap dän waareldlike politisken Beräk uut un uumfoatede Mäitnoamen fon ju Rekatolisierenge fon protestantiske Territorien. Jo fierden in dät Touhoopespil mäd ne wiedere Riege Foktore tou dän Uutbräk fon dän Trüütichjierige Kriech. Jan van Dieken (Friesische Blätter 5.2.3 - 1968) fint in sien Familienpoapiere, dät ätter ju Juunreformation noch man säilden hilked wuude twiske dät evangeliske Tjootern un dät roomske Seelterlound. Dät rakt ne Ärkläärenge deerfoar, dät in Seelterlound ju Fräiske Sproake beheelden bleeuw, wüült ju in Aastfräislound aproat wuude. in Ansluut an dän protestantiske Historiker Leopold von"}
{"id": "6098", "contents": "Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen (Schönhausen, 1. April 1815 - Friedrichsruh, 30. Juli 1898), mäd dän Bienoome Die iersene Kanzler, waas aan düütsken Stoatsmon. Fon 1862 bit 1890 waas hie Ministerpräsidänt fon Prüüsen. In 1867 wuude Bismarck Buundeskanzler fon dän Nouddüütsk Buund. Ätter dän Düütsk-Frantsööske Kriech (1870-1871) wuude die Nouddüütske Buund aan Paat fon dät Düütsk Kaiserriek un Bismarck wuude die eerste Riekskanzler. Otto Fürst von Bismarck (Düütske Biographie)"}
{"id": "610", "contents": "Wäästfräiske Literatuur (dt. westfriesische Literatur) is ne Sammelenge fon alle literariske Oarbaide do in dät Wäästfräiske skrieuwen wuuden sunt. Ju wäästfräiske Literatuur fangt eerste ätter dät Middeloalter oun as ne oaine Literatuur. Ju ooldfräiske Literatuur häd al in dät Mitteloaler ounfangd. Man toueerst mouten wie fon dän midwäästfräiske Skrieuwer Gysbert Japiks skrieuwe. Dän sien Gedichte sunt skrieuwen wuuden in dät 17. Jierhunnert wilst domoals nit fuul Wäästfräisk skrieuwen wuuden is. Sien Bouke sunt gjucht bekoand. In dät 19. Jierhunnert hääbe fuul Skrieuwere oanfangd in dät Wäästfräiske tou skrieuwen. In dät 19. Jierhunnert häd uk ju näiwäästfräiske Literatuur oanfangd. Sietdäm sunt tjo Gjuchtskrieuwengen moaked, man me kon dät aal as Näiwäästfräisk kategorisierje. Wilco Berga Jetske Bilker Joop Boomsma Pier Boorsma Jan Bijlsma Tsead Bruinja Marga Claus Eppie Dam Waling Dykstra Anne Feddema Ate Grypstra Ruurdsje de Haan Nynke fan Hichtum (Sjoukje Bokma de Boer) Eric Hoekstra Sytse Jansma Alpita de Jong Jaap Krol Tiny Mulder Germ Poortinga Ype Poortinga Trinus Riemersma Albertina Soepboer Elske Schotanus Meindert Talma Koos Tiemersma Willem Tjerkstra Rink van der Velde Abe de Vries Jonke D. de Vries Theun de Vries Cornelis van der Wal Atze van Wieren Harmen Wind Minderd de Wit Eeltsje Hettinga Tsjêbbe Hettinga"}
{"id": "611", "contents": "Wäästgermanisk is ne in Uursproang in Europa bekoande Sproakgruppe ju heert tou dät Germaniske. Dät Wäästgermaniske kon fääre apdeeld wäide in do ätterstoundene Sproaken of Sproakgruppen: Ängelsk Fräisk Hoochdüütsk Platdüütsk"}
{"id": "6112", "contents": "Een Näärwensälle wäd uk Neuron naamd. Älke Näärwensälle häd aan Säl-Lieuw (Soma), dät is die plasmatiske Biriek uum dän Sälkääden. Dendriten un Axon heere deer nit tou. In dän Säl-Lieuw sunt buute dän Säl-Kääden noch uur Organellen, as toun Biespil dät (ruuge un glääde) Endoplasmatiske Retikulum, do Mitochondrien, die Golgi-Apparoat un uur. Do Dendriten, fon griechisk dendron, wät Boom hat, sunt fiene plasmatiske Fertwiegengen, do fon n Sällieuw uutgunge un uur Synapsen dän Kontakt tou uur Näärwnsällen häärstaale. Jo kriege Aktionspotentioale fon uur Sällen hiere Axone. Die Dendriten-Boom fon een moanskelke Näärwensälle kon mäd 100.000 bit 200.000 Spiere fon uur Näärwensällen in Ferbiendenge stounde. Ju Steede, wier die Säl-Lieuw in dät Axon uurgungt, dät is die Axon-Höäwel. Hier wäide postsynaptiske (ätter ju synaptiske Glieuwe kuumende) Potentioale in Aktionspotentioale uursät un oun dät Axon fääreroat. Dät Axon is die loange \"Stäit\", die fon dän Säl-Lieuw uutgungt. Hier wäide do Aktionspotentioale uurdrain, bit oun't Eende wier Synapsen kuume un dät ap touken Sälle uurdrain wäd. Uumroat is dät Axon fon do Myelin-Skeeden, dät sunt Schwann-Sällen, do uum dät Axon wikkeld sunt. Twiske do Wikkelengen is Myelin, een Miskenge uut Oaiwiete un Phospholipide. Älke Schwann-Sälle uumwikkelt sowät aan Millimeter fon dät Axon. Ju"}
{"id": "6113", "contents": "Do Uumelounde sünt n Deel fon ju Provinz Groningen in do Niederlounde un een fon do Soogen Seelounde in do fröiere Fräislounde. Do Uumelounde wuuden uk wäil dät Litje Fräislound naamd. Do Uumelounde wieren bit tou dät 15. Jierthunnert Fräisksproakich. In 1594 wuuden ju Stääd Groningen un do Uumelounde touhoopeföiged tou ju Provinz Stêd en Lân, däälich ju Provinz Groningen. In dän läichsaksiske Dialekt fon ju Provinz Groningen, dät Grunnegs sünt noch Elemente fon ju Fräiske Sproake tou fienden."}
{"id": "6114", "contents": "Een Synapse is een Kontaktsteede twiske two Näärwensällen. Synapsen tjoonje ju Uurdreegenge fon Ärröögenge, ferlööwje oawers uk ju Modulation fon ju Signoaluurdreegenge. Jo konnen buppedät truch anpaasjene Ferannergen Information spiekerje. Ju Antaal fon do Synapsen bedrächt in de Brainge fon n Uutwoaksenen sowät 100 Billione (1014) – beleeken ap n eenpeld Neuron swonket ju twiske 1 un 200.000. Truch een elektrisk Signoal, dät Aktions-Potentioal, wäide uut dän Eendknoop fon een Näärwensälle Neurotransmitter (Boodenstoffe) uutskädded, do dan uur ju synaptiske Glieuwe ätter do Receptooren fon dän Dendrit fon ju uur Näärwensälle wai gunge. Ju Sälle foar ju Glieuwe is die präsynaptiske Deel, wät ätter ju Glieuwe kumt, die postsynaptiske Deel. Heel säilden rakt dät uk een Beienfloudenge fon n postsynaptiske ätter n präsynaptiske Deel. Do Neurotransmittere wäide in ju Näärwensälle produsierd un wonnerje dan in litje Bleesen (Vesikele) ätter dän Synapsen-Eendknoop fon ju Sälle. Sticht truch een Aktions-Potentioal ju Calcium-Concentration in ju Sälle oun, dan wäide do Neurotransmittere uutskädded. Düt böärt truch ju Eepenenge fon sponnengs-aktivierde Calcium-Kanoale. Truch Conformations-Annerengen fon Calcium biendende Oaiwiete, foarallen Synaptotagmin wäd ju exocytotiske Fersmiltenge fon ju Vesikel-Membran un ju Säl-Membran härbiefierd, wiertruch dät dan uutskädded wäd (as ap ju Bielde tou sjon. Buute Synaptotagmin is uurigens"}
{"id": "6116", "contents": "Aan Glieuwen-Ounsluut (düütsk: Zell-Zell-Kanal, oafter mäd dän ängelsken Bigriep Gap junction af Gap cell junction, af mäd dän latienske Begriep nexus, dät hat \"Ferbiendenge\", beteekend) is een Ferbiendenge twiske two Sällen truch aan Ferbiendengs-Kanoal uut Oaiwiet."}
{"id": "6119", "contents": "Een Aktions-Potentioal, uk: elektriske Ärröögenge is een charakteristiske Ouwiekenge fon't Membran-Potential fon een biologiske Sälle fon dät Raue-Potentioal. Wichtich is dät in Näärwen-Sällen, wier een Aktions-Potentioal een Signoal fäärerakt. Me unnerskat fjauer Phasen fon een Aktions-Potentioal: 1. In ju Initiationsphase lööst aan Raits ju Positivierenge fon ju Sponnenge bit toun Dräppel-Potentioal uut, dät foar ju Uutlöösenge fon een Aktions-Potentioal uurwuunen wäide mout. Die positivierjende Raits kon ju sik uutspreedende Potentioal-Annerenge truch een Aktions-Potentioal oun n Noaber-Membran-Ousnied weese, af aan Ionenstroom truch Kanoale, t.B. oun een chemiske Synapse. 2. Ju Depolarisation is die fälle Ounstich fon ju Sponnenge bit in dän positiven Beriek. Dän fäärme gjucht fälle Ousnied beteekend me as \"Apstriek\", ju Potentioal-Uumekierenge bit tou aan Beriek twiske +20 un +30 mV in't Positive as \"Overshoot\". Wilst ju Depolarisation annert sik dät Membranpotentioal fon negative bit tou positive Wäide. 3. Die ounsluutende Oufaal in Gjuchte fon dät Raue-Potentioal is ju Repolarisation. 4. Die lääste Ousnied wäd as Hyperpolarisation af as hyperpolarisierjend Ätter-Potentioal beteekend. Junner faalt ju Sponnenge ap aan Wäid fon -90 mV, eer ju sik truch noch een Repolarisation wier ap dät Niveau fon dät Raue-Potentioal ienstaalt. Wilst ju Hyperpolaristion kon de facto neen Aktionspotentioal uutlöösd wäide, wieruut sik"}
{"id": "612", "contents": "Uus Poolmstokke moakede min Baabe fröier fon Wüülgene, do anne Äi studen. Ädder genouch foar Poolmsundai hoalde hie sloanke Pietsken fon Wüülgene, skilde do gans süüwer ou un boond do Stokke gans stromm tousoamen. Nu koomen do Buunde inne Wüüme, wier jo druugje skuuln."}
{"id": "613", "contents": "In ju tuusterge Tied um 1400 sunt düütelk do aastfräiske Ienfloude in Seelterlound gratter wuuden. As 1399 die aastfräiske Hauptling Widzel tom Brok bie n Träffen in Tjootern (Detern) doodsloain wäd, wäide do Seelter as Deedere naamd (Sello IVff., 29ff.). Widzel häd Seelterlound wäil ärooberje wüüld. Daach fiende wie al ap n 23. Moai 1400 dät Sagharderland as Besiegler fon n Uurkunde, wieroun hovetlinge unde meynheyt des ghansen landes to Ostvreslande do Hansestääde toutälle, fääre do Vitalienbruure (Seeroowere) nit moor tou hälpen (Ur171). Noch 1417 wäd Segelterland (Rq112) tou do fräiske Seelounde täld, man leeter heere wie niks moor fon politiske Ferbiendengen mäd dät Noude. Do Seelter hieden wäil do Munsterske Biskuppe as goude Loundesheeren anärkoand. Sjuch Literatuur uur Seelterlound foar Sello, Ur, Rq."}
{"id": "6138", "contents": "18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24. Jiere: 2008 - 2009 - 2010 - 2011 - 2012 - 2013 - 2014 - 2015 - 2016 6. Januoar: Ju saarloundske Ministerpräsidentin Annegret Kramp-Karrenbauer be'eendet ju eerste Koalitsjoon uut ju CDU, ju FDP un do Gräine ap Loundes-Ieuwene. Ap dän 25. Meerte rakt dät ju Näiwoal in't Saarlound. 13. Februoar: Tichte bie Kourou in Frantsöösk-Guayana startet ju ESA foar't eerste Moal ju italieenske Dreeger-Rakete Vega (Oukuutenge foar italieensk Vettore Europeo di Generazione Avanzata). Die Start is aan Ärfoulch. 15. Februoar: In dän Indisken Ozean wäide twäin tamiliske Fiskere fon italieenske Suldoaten fon dän Oulje-Tanker Enrica Lexie uut doodskeeten, uumdät do Suldoaten toanke, dät wierken somaliske Seeroowere. Düssen Oungriep fiert tou diplomoatiske Sponnnengen twiske Indien un Italien. 17. Februoar: Christian Wulff rakt sien Boantje as Buundespräsident ou. Dät Boantje blift 29 Deege uunbesät. 18. Meerte: Joachim Gauck wäd toun alften Buundespräsidänt fon ju Buundesrepublik Düütsklound kädden. 30. Juni: Mohammed Mursi wäd as Präsidänt fon Ägypten fereediged. 31. Oktober: Dät Mars Science Laboratory mäd dän \"Rover\" \"Curiosity\" loundet ap dän Mars. 21. Dezember: Eende fon ju Tällenge fon aan sowät 5125 Jiere duurjenden 13-Baktun-Zyklus fon dän Maya-Kalänner."}
{"id": "614", "contents": "Kondensatore rakt dät in allerhound Soarten, maast naamd ätter ju Isolation: keramiske, Mika, Folie usw. Truch Metal un Isolation ap tou ruljen kon oafte ne groote Kapazität in ne litje Rulle. Ne besunnere Soarte sunt doo elektrolytiske Kondensatore Do bestounde in Prinzip uut twoo Aluminium Platten in ne woaterge Masse, die Elektrolyt. Sät me deer nu ne Sponnenge ap, dan äntstoant ap een fon do Aluminium Platten ne gjucht tänne Loage Aluminium-Oxid, dät n gjucht gouden un stäärken Isolator is. Ap ju Wiese konnen gjucht groote Kapazitäte beloanged wäide. Ap n Elko is altied ju Plus-Kaante ounroat, oafte mäd n Ring. Ju Polarität duur NIT UUMEKIERD wäide, dan dan gungt die Elko stukken. Buutendät schäl deer foarallen bie Elkos ap oachted wäide, dät ju anbroachte Sponnenge nit buppe dän ounroaten Hoochst-Wäid kumt. Commons: Elektrolytkondensatoren – Mediendoatäie Elektrolytkondensatoren – Gruundlagen uut „das ELKO“ Polarisierde Elektrolytkondensatore foar Wikselsponnenge un inverse Glieksponnenge FARADNET, „Bolde alles uur Kondensatore“ (ängelsk)"}
{"id": "6140", "contents": "Düsse Uursicht rakt ne Lieste fon Bloumen (wüülde un kultiwierde), do ap ju Seelterfräiske Wikipedia stounde. Do Noomen sünt ätter do Liesten fon Minssen, Dr. Botke, Pestoor Schulte mäd Touföigenge fon Theo Griep un Uurswäkke: Doorik Duusendtakke Düüwelsbit Goartjebloume (Calendula) Hankebloume (Melandrium album) Häkkebloume (Tropaeolum) Hoonkebloume (Melandrium diurnum) Hoangstebloume (Taraxacum) Huuslook (Sempervivum) Kladde (Arctium Lappa) Klokkerke (Campanula) Kuukuuksbloume (Orchis) Langejan Muurk (Eriophorum) Muugerk (Artemisia) Pingsterbloume (Convallaria majalis) Pispotte (Calystegia sepium) Poapske (Nymphaea) Poaskebloume Poatermutse (Aconitum) Skoanelke (Centaurea cyanus) Snüüfkensbloume (Arnica montana) Sokkerai (Cichorium intybus) Soogenjiersbloume (Gnaphalium uliginosum) Stuuwenden Jan Suldoatensknoop (Succisa pratensis) Sunnebloume (Helianthus) Suugerke (Lamium album) Woaterkinkes (Nuphar lutea)"}
{"id": "6141", "contents": "Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116 (uutspreeken as Albin) waas die Foarnoome fon n Sweedsken Wänt, bädden in 1991, dän hie in Moai 1996 fon sien Oolden uut Protest juun do Autoritäten klieg skull. Man do Autoritäten ha be don Nomme nit akzeptierd, un so breech die Want Dan Nome \"Albin\". Hubert Blaine Wolfe­schlegel­stein­hausen­berger­dorff, Sr., die kuute Noome n fon Amerikoaner mäd n Noome fon 746 Bouksteewen Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu, die Noome fon n Bierich in Näi-Seelound Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion, die fröiere Noome fon ne Boanstation in Wales Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, die Noome fon ne Stääd in Wales Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit, die offizielle Noome fon Bangkok, ju Haudstääd fon Thailound Do loangste Woude in Ängelsk No laughs for Swede's name game Albin or Albyn or ... What's in a name?"}
{"id": "6142", "contents": "Hubert Blaine Wolfe­schlegel­stein­hausen­berger­dorff, Sr., uk bekoand as Wolfe+585, Senior, bädden ap n 29. Februoar 1904 in Hambuurich-Bergedorf waas die oukuutede Noome fon n Mon uut ju amerikoanske Stääd Philadelphia. Hie hied dän loangste Persoonennoome fon ju Waareld. Ju Toal \"585\" in dän kuute Noome stoant foar do Extroa-Bouksteeuwe in sin Huusnoome. Sin kompläite Noome fon 746 Bouksteeuwe waas: Adolph Blaine Charles David Earl Frederick Gerald Hubert Irvin John Kenneth Lloyd Martin Nero Oliver Paul Quincy Randolph Sherman Thomas Uncas Victor William Xerxes Yancy Zeus Wolfe­schlegelstein­hausenberger­dorffvoraltern­waren­gewissenhaft­schaferswessen­schafewaren­wohlgepflege­und­sorgfaltigkeit­beschutzen­von­angreifen­durch­ihrraubgierigfeinde­welche­voraltern­zwolftausend­jahres­vorandieerscheinen­wander­ersteer­dem­enschderraumschiff­gebrauchlicht­als­sein­ursprung­von­kraftgestart­sein­lange­fahrt­hinzwischen­sternartigraum­auf­der­suchenach­diestern­welche­gehabt­bewohnbar­planeten­kreise­drehen­sich­und­wohin­der­neurasse­von­verstandigmen­schlichkeit­konnte­fortplanzen­und­sicher­freuen­anlebens­langlich­freude­und­ruhe­mit­nicht­ein­furcht­vor­angreifen­von­anderer­intelligent­geschopfs­von­hinzwischen­sternartigraum, Senior. Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116, die Noome fon n Sweedsken Wänt Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu, die Noome fon n Bierich in Näi-Seelound Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion, die fröiere Noome fon ne Boanstation in Wales Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, die Noome fon ne Stääd in Wales Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit, die offizielle Noome fon Bangkok, ju Haudstääd fon Thailound Do loangste Woude in Ängelsk"}
{"id": "6144", "contents": "Tetaumatawhakatangihangakoauaotamateaurehaeaturipukapihimaungahoronukupokaiwhenuaakitanarahu af Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu (Maorisk: Taumata-whakatangihanga-kōauau-a-Tamatea-pōkai-whenua-ki-tana-tahu) is die Noome fon n Bierich in Näi-Seelound. Die Noome kuumt uut ju Sproake fon do Maori, do uursproangelke Bewoonere fon Näi-Seelound. Düsse Noome wäd oafte oukuuted tou Taumata. Die Noome mäd 92 Bouksteeuwe is apnuumen in dät Guinness Rekordbouk. Die Noome betjut sofuul as: Ju Steede, an ju Tamatea, die Mon mäd do groote Kniebele, die Klieuwer fon do Bierge, die Loundsluuker die der uumetou raisede, sien Noose-Floite spielde foar sien Ljoofste. Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116, die Noome fon n Sweedsken Wänt Hubert Blaine Wolfe­schlegel­stein­hausen­berger­dorff, Sr., die kuute Noome fon Amerikoaner mäd n Noome fon 746 Bouksteeuwe Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion, die fröiere Noome fon ne Boanstation in Wales Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, die Noome fon ne Meente in Wales Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit, die offizielle Noome fon Bangkok, ju Haudstääd fon Thailound Do loangste Woude in Ängelsk"}
{"id": "6145", "contents": "Bangkok, Thaisk: กรุงเทพมหานคร Krung Thep Mahanakhon, is ju Haudstääd fon Thailound. Die ganse Noome Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit häd 164 Bouksteeuwe, in ju thaiske Skrift 95 Bouksteeuwe. Die Noome stuud in dät Guinness Rekordbouk un hat: Stääd fon do Ängele, groote Stääd [un] Residenz fon dät hälge Juweel fon Indra [Smaragd-Buddha], uunienniemboare Stääd fon God, groote Haudstääd fon de Waareld, aptunderd mäd njuugen wäidfulste Eedelsteene, riek an gewaltige köönigelke Palaste, do dät heemelske Heem fon dän wiergeboorene God glieke, Stääd, ju der fon Indra skoankt un fon Vishnukarm baud wuude. Bangkok is siet 1782 ju Haudstääd fon dät Köönichriek Thailound un is mäd 8.280.925 (2010) Ienwoonere ju grootste Stääd fon dät Lound. In ju Metropolregion Bangkok woonje 14.565.547 (2010) Moanskene. Dät Nationalmuseum fon Bangkok is dät grootste in Suud-Aast-Asien. Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116, die Noome fon n Swedsken Wänt Hubert Blaine Wolfe­schlegel­stein­hausen­berger­dorff, Sr., die kuute Noome fon Amerikoaner mäd n Noome fon 746 Bouksteewen Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu, die Noome fon n Bierich in Näi-Seelound Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion, die fröiere Noome fon ne Boanstation in Wales Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, die Noome fon ne Stääd in Wales Do loangste Woude in Ängelsk Commons: Bangkok"}
{"id": "6149", "contents": "Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch is ne Meente in dät Suude fon dät Ailound Anglesey in dät Noud-Wääste fon Wales. Ju Meente häd 3.040 Ienwoonere. Die Noome kuumt uut ju walisiske Sproake un betjut: „Mariensäärke (Llanfair) in ne Molle (pwll) mäd wiete Hoaselnuuteboome (gwyn gyll) in ju Naite (ger) fon n gauen Tweerel (chwyrn drobwll) un ju Thysiliosäärke (llantysilio) bie ju roode Hööle (ogo goch).“ Oafte wäd die Noome mäd Llanfair PG, Llanfair af Llanfairpwllgwyngyll oukuuted. Do Waliser kweede maastieds bloot Llanfairpwll. Do Änglounder naame dät Gogogoch. Uursproangelk waas die Noome: Llanfair Pwllgwyngyll. Die Noome mäd 58 Bouksteeuwe is die loangste Meentenoome fon Europa un stuud 2002 in dät Guinness Rekordbouk. Ju Stääd häd ne Partnerskup mäd dät Täärp Ie in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde un ju Meente Y in Frankriek. Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116, die Noome fon n Sweedsken Wänt Hubert Blaine Wolfe­schlegel­stein­hausen­berger­dorff, Sr., die kuute Noome fon Amerikoaner mäd n Noome fon 746 Bouksteeuwe Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu, die Noome fon n Bierich in Näi-Seelound Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion, die fröiere Noome fon n walisiken Boanhof Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit, die offizielle Noome fon Bangkok, ju Haudstääd fon Thailound Do loangste Woude"}
{"id": "615", "contents": "In 1795 fäl ju Konkurrenz fon dän holloundske Honnel wäch weegen ju frantsööske Besättenge (dt. französische Besatzung) deer. Deerfon skäl die seelter Honnel juust as die fon Oamde profitierd hääbe (Kalma 291). Dät wuud minner as Napoleon in 1806 ju Blokkade juun Änglound ienfierde. So waas die Honnel al bolde tou Eende as 1811 ju frantsööske Okkupation foulgede (Ni487). Deermäd koom uk n Eende an ju seelter Sälwenferwaltenge un kreech älke Täärp n Maire. In 1812 wuud dät seelter Archiv mäd Iekemäiten un Gesätsbouke eepentelk ferkooped. As 1813 do Frantsoosen wier ferdrieuwen wuuden, toachten do Seelter dät jo hiere Fräiegaid wier kriege skuulen (M3.87). Man intwiske wieren jo in Foulge fon dän Rieksdeputationshaudslus al 1803 mäd Ait un Kloppenbuurich an Ooldenbuurich keemen un do Ooldenbuurger wieren deer nit mäd ienfersteen: \"Im Jahre 1815 zog ein kleines Mißverständniß, indem nämlich eine etwas freye Reklamation ihrer vermeinten Rechte für Empörung angesehen wurde, ihnen ein Militair-Commando zu, welches aber bald wieder abzog\" Ni488; » uk 1630S. Literatuur uur Seelterlound."}
{"id": "6150", "contents": "Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion waas die Noome fon ne Boanstation in Gwynedd, Wales. Die Noome betjut sofuul as: „Die Mawddach-Boanhoaf mäd sien Droakentuske an ju noudelke Penrhyn-Sträite an dän gouldene Strand fon ju Cardiganbucht“. Ju Station hied dän Noome mäd 67 Bouksteewen kriegen foar n Iendraach in dät Guinness Rekordbouk. Die uursproangelke Noome was Golf Halt. Ju Boanstation häd dän uursproangelke Noome Golf Halt in 2007 offiziell wier tourääch kriegen. Deertruch häd ju Meente Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch in Wales wier dän Boanhof mäd dän loangste Noome. Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116, die Noome fon n Sweedsken Wänt Hubert Blaine Wolfe­schlegel­stein­hausen­berger­dorff, Sr., die kuute Noome fon Amerikoaner mäd n Noome fon 746 Bouksteeuwe Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu, die Noome fon n Bierich in Näi-Seelound Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, die Noome fon ne Stääd in Wales Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit, die offizielle Noome fon Bangkok, ju Haudstääd fon Thailound Do loangste Woude in Ängelsk"}
{"id": "616", "contents": "Ne isolierde Sproake (de. isolierte Sprache) is ne Sproake, wierfon me nit fääststaale kon, of ju früünd is tou uur Sproaken. Sukke Sproaken sunt Baskisk, Koreanisk, Ainu, Burushaski, Mapudungun. Nit gans isolierd, man daach wät apaat stounde in Europa Sproaken as Albanisk, Armenisk un Griechisk, deeruum dät jo nit paasje in do groote Sproakgruppen as Romanisk, Germanisk of Slawisk."}
{"id": "6168", "contents": "Ne Tjalk is n Sailskip foar dät Binnenwoater. Dät Woud „tjalk“ ärskient 1673 toun eersten moal in n fräisk Dokumänt. Ne tjalk is smäl, loang, un lait nit so djoop in et Woater. Deertruch kon me mäd ne tjalk goud foare ap do Binnenwoatere so as Kanoale un Meere, un ap ju Wäädsee. Dät Skip wuude fröier oafte bruukt in Hollound un do fräiske Lounde. Däälich wäide do maaste Tjalke bloot noch bruukt foar Touristen. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Kroniek van Delfshaven"}
{"id": "6169", "contents": "Do Bruure Halbertsma wieren träi gjucht bekoande wäästfräiske Bruure uut Grou, Meente Boarnsterhim in ju niederlounsdske Provinz Fryslân. Do hääbe fuul däin foar ju wäästfräiske Literatuur in dät 19. Jierhunnert. Jo oarbaideden uk an do Rimen en Teltsjes, n Foulksbouk mäd Fertälstere un Riemsele. Do hääbe touhoope mäd Waling Dykstra fuul ärfoarsked un deeruur skrieuwen. Hiere Ooldenhuus stoant in dän Wilhelminapark in Grou. Do Bruure wieren: Joast Hiddes Halbertsma (1789-1869) waas Preetjer un skreeuw uk uur ju fräiske Foulkssproake. Tsjalling Hiddes Halbertsma (1792-1852) wuud n rieken Honnelsmon in Sies un Buuter un skreeuw in ju Fräiske Sproake. Dr. Eeltsje Hiddes Halbertsma (1797-1858) häd in Leiden un Heidelberg studierd un wuud dan Huusdokter in Grou. Humor waas ätter him ne goude Medizin juun ferskeedene Kroankheide. Siene Gedichte wieren dän Ounfang fon do \"Rimen en Teltsjes\". Hie skreeuw dät Läid \"De âlde Friezen\", wät leeter ju Fräiske Foulkshymne wuud. Joast Hiddes Halbertsma Tsjalling Hiddes Halbertsma Dr. Eeltsje Hiddes Halbertsma Toankmoal foar Dr. Eeltsje Hiddes Halbertsma"}
{"id": "617", "contents": "Jeel is ne primäre Faawe bie ju subtraktive Faawenmiskenge. Bie ju additive Faawenmiskenge is dät ne sekundäre Faawe, ju der kriegen wäd truch Moangen fon rood un gräin. Spektroal bekieked sit ju Faawe jeel twiske orange un gräin. Jeel is ju komplementäre Faawe fon blau in technisken Sin, wäkker blau uureenstimt mäd dän allere techniske Uutdruk (spektroal) violet. In dät Spektrum fint sik jeel Lucht bie Stroalenge mäd Woogenlaangte twiske 565 un 590 Nanometer. Fon jeel ätter swot (groote Bielde): Fon jeel ätter wiet (groote Bielde): Jeel is ne sunnige un lustige Faawe, wan hie toumindest wät woorm faawed is un ätter orange lät. Dät schäärpe koolde Näitroaljeel hier buppe is oawers eer ju Faawe fon Haatenskup. Die negative Kloang fon jeel kumt uk foar in dän Uutdruk: Gräin un jeel foar Äärger wäide. Fuul Bloumen, do der in uus Geegend foarkuumen dwo, sunt jeel. Dät kumt woanschienelk deerhäär, dät Iemen ju Faawe ap ljooste hääbe, un deer jädden ap toukuume. Dät rakt jeele Bloumen n evolutionär Foardeel buppe uurs faawede Bloumen. In fuul Lounde is jeel Symbol fon dät Paaskefäst, jierhunnerteloang dät Christelke Hoochfäst, mäd t.B. poabstelke Foonen. Ju Ferbiendenge mäd jeele Suukene is eer toufälllich. Jeel waas uk"}
{"id": "6177", "contents": "Dät Läid as Audio-Doatäi De âlde Friezen is siet 1875 dät Foulksläid fon Fryslân. Dät Läid wuud skrieuwen truch Dr. Eeltsje Hiddes Halbertsma, aan fon do wäästfräiske Bruure Halbertsma. Ju Melodie is fon dät Läid \"Vom hoh'n Olymp\", fon Heinrich Christian Schnoor. Dät Läid wuud dät eerste Moal soangen bie dät Apstaalen fon n Toankmoal foar Eeltsje Hiddes Halbertsma in 1875 in Grou un wuud dan uk fluks dät Foulksläid fon Fryslân. Partitur mäd Täkst"}
{"id": "6178", "contents": "Grou is n Täärp in ju Meente Boarnsterhim in ju niederlounsdske Provinz Fryslân un Sit fon ju Meente. Grou häd uungefäär 5.600 Ienwoonere (2009). In Grou stoant dät Ooldenhuus fon do Bruure Halbertsma. Grou lait aan dän Prinses Margrietkanoal. St. Pitersäärke uut dät 13. Jierhunnert Määlne de Borgmolen uut 1895 Museum de Trije Gritenijen do Bruure Halbertsma Van Vuuren Deuren - fröier Halbertsma-Doorefabriek, do hääbe al in do 1970-1980er Jiere Doore ätter ne Doorefirma in Roomelse exportierd Halbertsma pallets, ne Palettefabriek Hoawen fon Grou Grou uum 1850 Sträite ätter ju Säärke wai Määlne de Borgmolen Monumänt fon Dr. Eeltsje Hiddes Halbertsma"}
{"id": "6179", "contents": "Niederloundsk Rieksmonument Die Dom fon Utert is ne gotiske Säärke midde in ju niederloundske Stääd Utert (niederloundsk: Utrecht) in ju Provinz Utert. Ju wuud fon 1254 bit 1382 baud as Kathedraale fon dät Bisdum Utert un waas wäid an Martinus van Tours (Sänt-Maarten). Siet 1580 is ju Säärke protestantsk. Ap n 24. April 1492 wuud in dän Dom Erasmus fon Rotterdam toun Pestoor wäied. Ap n 14. August 1674 is n Deel fon dän Dom truch n läipen Tornado ienstät. Die Deel wuud nit wier apbaud un sietdäm sunt die Dom un die Domtouden fonnunner tränd. Die 112,32 Meter hooge Domtouden is die hoochste Säärketouden fon do Niederlounde un dät hoochste Bauwierk fon Utert. Die Touden häd 14 Klokken. Die Dom stoant ap ju (inoffizielle) niederloundske Top-100-Lieste fon dät UNESCO-Waareldkultuuräärwe. Die Dom un die Domtouden sünt allebee niederloundske Rieksmonumente. Niederloundsk Rieksmonument Nr. 36075 ap www.monumentenregister.cultureelerfgoed.nl Niederloundsk Rieksmonument Nr. 35973 ap www.monumentenregister.cultureelerfgoed.nl Niederloundsk Rieksmonument Nr. 36075 ap www.kich.nl Niederloundsk Rieksmonument Nr. 35973 ap www.kich.nl Commons: Dom fon Utert – Bielden, Videos un Audiodoatäie Websiede fon dän Dom fon Utert Websiede fon dän Domtouden Die Dom uut dät Noude Ju Oargel Die Koor"}
{"id": "6181", "contents": "Niederloundsk Rieksmonument Nr. 34075 Ju Snitser Woaterpoute is dän lääste Deel, die der fon ju fröiere Stäädmuure fon Snits (niederloundsk: Sneek) uurich blieuwen is. Ju wuud woarskienelk uum 1492 baud un waas n Truchgong foar Skiepe truch ju Stäädmuure, ju deer uum 1524 baud wuude. Ju Poute häd two oachtekaantige Toudene un is däälich dät Symbol fon Snits. Fon ju Woaterpoute sunt waareldwied ferskeedene Kopien moaked wuuden: Tjo Kopien stounde in n Park in Shenyang in China. In dän Park Huis ten Bosch bie Nagasaki in Japan stoant ne Kopie. In ju Miniatuurstääd Madurodam in Den Haach stoant ne litje Kopie. In dän Fuugelpark Avifauna in Alphen aan dän Rien stoant ne litje Kopie. Een Kopie uut Legosteene stoant in Legolound bie Billund in Dänemark. Niederloundsk Rieksmonument Nr. 34075 ap monumentenregister.cultureelerfgoed.nl Niederloundsk Rieksmonument Nr. 34075 ap www.kich.nl Ju Meente Snits uur ju Snitser Woaterpoute Foto fon ju Snitser Woaterpoute Commons: Snitser Woaterpoute – Bielden, Videos un Audiodoatäie Ju Woaterpoute foar 1900"}
{"id": "6183", "contents": "Wales is n Lound un n Deel fon dät Fereende Köönichriek. Dät häd ne Fläche fon 20.761 km² un uungefäär 2.999.300 Ienwoonere (2009). Ju Haudstääd is Cardiff. Wales häd fuul Weeden, biergige Loundskuppe un Foane. In Wales wäd ieuwenske Ängelsk ju Walisiske Sproake boald. Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion, die fröiere Noome fon ne Boanstation in Wales Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, die Noome fon ne Stääd in Wales Commons: Wales – Bielden, Videos un Audiodoatäie Noomenskild in ängelsk un walisisk Pembroke Castle Loundskup"}
{"id": "6186", "contents": "De Tynje (Wäästerlauwersk-Fräisken Noome, Niederloundsk: Tijnje) is n Täärp in ju Meente Opsterlân, in dät Aaste fon Fryslân. Tynje häd sowät 1500 Ienwoonere (2008). Dät Täärp is ferhooldnismäitich jung, dät äntstuude eerste in't njuugentienste Jierhunnert truch dät Eedgreeuwen in dän läigen Foan junner. Bit 1910 heerde dät noch administrativ tou dät Noabertäärp Terwispel."}
{"id": "619", "contents": "Ätter ju frantsööske Tied bloide ju Honnel fon Seelterlound nit wier ap (Br51), wäil uk deeruum dät Aastfräislound dän Ienfier fon Eed mäd n sweeren Tol belaide (Br60). Deertruch koom Seelterlound in groote Äärmoud. Do Seelter geenen deeruum bie Sumerdai as Mäddere (Holloundsgungere) ätter do rieke Kloaigruunde fon Groningen un Wäästfräislound (Ls349_351, B15.16). Uk koom dät tou ne gewaltige Utwonnerenge ätter Amerikoa (Louisville, Cincinnati) (Br46). Eerste juun 1900 wuud dät wier beeter, as Eedhonnel un Schipfoart wier aplieuwden truch do näie Kanoale. Noch beeter wuud dät truch dän Gebruuk fon Kunstmjuks un ju Foan-kultiwierenge. Um 1900 koomen näie Sträiten (» 239U, 1197R) un 1908 wuud ju Iersenboan truch Seelterlound in Bedrieuw nuumen (Ls130). Sjuch Literatuur uur Seelterlound. Br = Dr. Julius Bröring, Das Saterland. Ls = Lesebouk foar Seelterlound B15 usw. = Toonbeendapnoamen. 239U, 1197R = Kramer 1994:96, 177."}
{"id": "620", "contents": "Rood is ne primäre Faawe bie ju additive Faawenmiskenge. Bie ju subtraktive Faawenmiskenge is dät ne sekundäre Faawe. Dät is ju komplementäre Faawe fon cyan. Dät is ju Faawe mäd ju kräftichste Symbolik. Wan ne Sproake uk man aan Noome foar Faawen häd, dan is dät altied rood. Ju Faawe rood Lucht sit ap dän Eend fon dät Luchtspektrum, dät noch ieuwen fon dät moanskelke Ooge blouked wäide kon. Ju Woogenlaangte fon rood Lucht lait uum 700 Nanometer. Faawen mäd läigere Frequenz konnen fon wäkke Dierte daach blouked wäide. Do naamt me infrarood.. Rood van donker naar licht (grote afbeelding): afbeelding:Kleurenovergang van zwart naar rood - klein.png Van wit naar rood (grote afbeelding): afbeelding:Kleurenovergang van wit naar rood - klein.png De kleuren tussen rood en wit zijn roze tinten. Rood in variabele mate van verzadiging (horizontaal) en intensiteit (verticaal): 256px Rood is ne Faawe ju der fluks ju Apmäärksoamkaid ap sik lukt. Die Moanske sjucht dät as Teeken fon Gefoor. Deeruum wäd rood oafte anwoand in Ferkiersampele un Signoale. Disse Betjuudenge kumt fielicht deerhäär, dät Bloud ne roode Faawe häd, (ju Faawe fon) Bloud wäd fon Moanske un Dierte instinktiv ferbuunen mäd Gefoor. Symboliske Betjuudengen fon rood hongje hiermäd touhoope,"}
{"id": "6209", "contents": "Bremerhoawen is n kringfräie Stääd an ju Noudsee/Weser. Ju Stääd bildet mäd ju Stääd Bremen dät Buundeslound Bremen. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: statistik-bremen.de"}
{"id": "621", "contents": "Do Seelter, af loanger: Seelterfräisen sunt een fräisk Foulk un sänt oolde Tied do Ienwoonere fon Seelterlound. Traditsjonell baale jo as Muurtoal Seeltersk, Man däälich is dät uk fuul Plat un bupperloundsk Düütsk, sodät me nu appaasje mout, dät dät Seelterske nit uutstäärft. Traditsjonelle Wirtskupsfoarmen wieren: Buuräi Honnel un Skipfoart Eedgreeuwen Floaksferoarbaidenge Imkeräi Traditsjonelle Baukunst: Eepen Huus (Bloot noch in't Museumstäärp Kloppenbuurich tou sjoon). Traditsjonelle Toal: Seeltersk (Wiertou sänt eenige Tied moor un moor Seelterfräiske Literatuur äntstoant) Fääre: Dracht \"Seelter\" is uk Biewoud bie Seelterlound, bie seelter Ljuude un bie ju Sproake. Substantivisk bruukt hat dät seeltersk: hie boalt Seeltersk. Tou ju Etymologie rakt dät two wichtige Fermoudengen: 1. Fermoudenge: Dät lat sik fon ju Comitia Sygeltra ou, deerfon Seelterlound aleer wildääge beheersked waas. 2. Fermoudenge: Seelter kumt fon Seelounder, wät niks mäd ju niederloundske Region Seelound tou dwoon häd, man ful moor deermäd, dät do Seelter weerskienelk uurspröänelk fon ju Kuste in't Binnelound keemen sunt."}
{"id": "623", "contents": "Siet 1997 is in Wäästfräislound ounfangd mäd tjosproakige Schoulen. Dät hat dät bestimde Deege af Läksen gans in Fräisk roat wäide un uur in Holloundsk. In do haagere Klassen kumt dan Ängelsk deertou (Ferhältnis in Leertieden 40% Holloundsk, 40% Fräisk un 20% Ängelsk). Ju Gewandthaid mäd de Sproake wäd deerfon beeter, uk ap Holloundsk. Dät sät sik fout ap ferscheedene Gebiete; so gungt Reekenjen bie moorsproakige Bäidene uk apfaalend goud, so Prof. Kees de Bot, Groningen. Dät rakt däälich 15 sukke Schoulen in Wäästfräislound. Tjosproakigen Unnergjucht rakt dät t.B. uk in Luxembuurich, bie do Ladiner in Suud-Tirol un ap internationale Schoulen in Magdebuurich un Potsdam. Dokumentation_Interfriesischer_Kongress, Siede 9. Die dreisprachige Schule, Siede 15. De trijetalige skoalle “Tjosproakige Schoulen sunt do bääste” Ju ladiniske Schoule Ju tjosproakige Schoule fon Esch/Luxembuurich. Klik ju düütske Flaage un dan kids of adults. Dreisprachige Internationale Grundschule Magdeburg Dreisprachige Internationale Grundschule Potsdam Magazin für den Unterricht in mehrsprachigen Volksschulklassen Spracherwerb zweisprachig aufwachsender Kinder und Jugendlicher. Halepaghen-Schule un säik \"Sprachen\"."}
{"id": "624", "contents": "Ju Äide (Symbol: ), uus Waareld, is die trääde Planet fon ju Sunne uut reekend un die oankelde hoast bekoande Planet mäd Lieuwend ap. Ju häd ne Truchmäite fon 12.756,274 Kilomeetere oun dän Äquator. Uus Äide troalt sik in in aan Dai uum sik sälwen; deertou in mäd ne Uumloopstied fon 365 Deege un 6 Uuren uum ju Sunne. Ju Äide häd bloot een Moune. Noudlucht"}
{"id": "6242", "contents": "It Gryn is dät eensige wäästfräiske Wäädailound. Dät lait in die Wäädsee twiske Harns un Skylge un heerd tou ju Meente Skylge. Dät Ailound is nit bewoond un is bekoant as Fuugelailound. Dät rakt deer fuul ferskeedene Soorten Seemeeskes, Tüüdike, Wüülde Oanten, Fäilduulen un uur Fuugele. Summerdais wäd dät Ailound fon two Appassere bewoaked. Touriste konne dät unner Natuurskuts stounde Ailound nit besäike."}
{"id": "625", "contents": "Ju Äidkunde uumfoatet do Wietenskuppe do sik ap ju Äide beluuke. Deertou heere Geologie af Äidgeschichte Geographie Kristallographie af Kristalkunde Kartographie Meteorologie af Weederkunde"}
{"id": "626", "contents": "Dät Woud Ängelsk kon moorere Seeken betjuude: Ängelske Kultuur; ju Kultuur fon do Änglounder. Ängelske Literatuur; ju Literatuur fon ju Ängelske Sproake. Ängelske Sproake; ju Sproake fon do Änglounder."}
{"id": "627", "contents": "In dät Foulgjende is ju Uursproang fon do seelter Luude uutoarbaided ap Gruund fon Siebs' Geschichte (Gr), wierbie oawers ju ferallerde Notation ê2, ê1 ärsät wuuden is fon æ:, ê2. Der wäide unnerschat ne seelter (sfr.), ne ooldaastfräiske (aofr.) un ne germanisk (germ.) Stappe. In eenige Falle wäide uk (gemeen)ooldfräiske (afr.) un wäästgermaniske (wgerm.) Foamen roat. Do sfr. Luude beluuke sik ap ju Sproake fon Roomelse (R). Sunneräntwiklenge in Strukelje/Uutände un Skäddel sunt anroat mäd U bzw. S. Ju Lieste stoant ap Luudgeschichte."}
{"id": "6276", "contents": "Ju Burgumer Folksdounsploech is ne Foulksdonsgruppe uut Burgum in ju Meente Tytsjerksteradiel in Fryslân. Ju Gruppe wuud 1953 gruundet un häd goude Kontakte tou ju Seelter Dons- un Drachtenkoppel uut Skäddel. 1989 wieren do in Skäddel ap Besäik bie dät Feest fon dät 10-jierige Bestounden fon ju Skäddeler Donsgruppe. Do Skäddeler wieren uk al ap Besäik in Burgum. Foulksdons Burgumer Folksdounsploech ap Besäik in Skäddel, 1989 Websiede \"Burgumer Folksdounsploech\""}
{"id": "6278", "contents": "Burgum is n Täärp in ju Meente Tytsjerksteradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde un Sit fon ju Meente. Burgum häd 10.100 Ienwoonere. Ju Foulksdonsgruppe Burgumer Folksdounsploech häd goude Kontakte tou ju Seelter Dons- un Drachtenkoppel uut Skäddel. 1989 wieren do in Skäddel ap Besäik bie dät Feest fon dät 10-jierige Bestounden fon ju Skäddeler Donsgruppe. Do Skäddeler wieren uk al ap Besäik in Burgum. Burgumer Folksdounsploech Websiede fon Burgum."}
{"id": "628", "contents": "Þorn of thorn is n Boukstäf. Die Grootboukstäf is Þ, die Littikboukstäf is þ. Dät Þorn is n oold-germanisken Boukstäf. Dät Þorn bestoant in dät Ängelske as in that un as in thin. Dät Þorn wäd mongs ankieked as die Boukstäf D, dät klingt n Bitje ferscheeden, et is n litjen Ferschiel. Dät Þorn mout nit ferwikseld wäide mäd dät Äð (Ð), dät klingt as in dät Ängelske think. In aller Ängelsk wäd dät Þorn as n y schrieuwen, in gjucht Oold-Ängelsk noch as Þ. Deeruum sjucht me ap Weershuuse in Änglound oafte Ye olde inn = the old inn, usw."}
{"id": "6282", "contents": "Tessel is dät suudelkske un dät grootsde fon do Wäästfräiske Ailounde. Ap Tessel woonje so'n 14.000 Moanskene. Dät Ailound is 170 km² groot. In 1415 häd Tessel ju Stäädgjuchte kriegen; deertruch is dät ätter ju km² ju grootsde Stääd fon do Niederlounde. Dät Ailound is 23,7 km lang un 9,6 km breed. Tessel is bekoand foar hieren Tourismus. Do Ienwoonere noome sik Tesselaars. Tessel heerd tou ju Region West-Fryslân in ju Provinz Noud-Hollound un is dät eensige fon do wäästfräiske Ailounde, dät nit tou ju Provinz Fryslân heerd. Ieuwenske ju niederloundske Sproake wäd ap Tessel dät Tesselsk, n holloundsk-fräisken Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske boald. Fon dät Tesselsk rakt dät in do Täärpe fon dät Ailound noch ferskeedene Farianten. Commons: Texel – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Meente Tessel VVV Tessel"}
{"id": "6284", "contents": "Tesselsk is n holloundsk-fräisken Ailound-Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske, die ap dät wäästfräiske Ailound Tessel in ju Provinz Noud-Hollound in do Niederlounde boalt wäd. Fon dät Tesselsk rakt dät in do Täärpe fon dät Ailound noch ferskeedene Farianten."}
{"id": "6287", "contents": "Wieringsk is n holloundsk-fräisken Ailound-Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske, die ap dät fröiere Ailound Wieringen in ju Provinz Noud-Hollound in do Niederlounde boalt wäd. Die Dialekt is stärk ferwoand mäd dät Tesselsk."}
{"id": "6288", "contents": "Inkhuzensk is n litjen holloundsk-fräisken Ailound-Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske, die in ju Stääd Inkhuzen (niederloundsk: Enkhuizen) in ju Provinz Noud-Hollound in do Niederlounde boalt wäd. Deer sunt nit moor fuul Boalere fon dän Dialekt."}
{"id": "6291", "contents": "Wieringen is n fröier Wääd-Ailound in ju historiske Region West-Fryslân in ju niederloundske Provinz Noud-Hollound. Wieringen häd 8.525 Ienwoonere (2011). Wieringen heerd siet 1. Januoar 2012 tou ju Meente Hollands Kroon. Ju Meente häd 47.600 Ienwoonere (2010). Truch dän Bau fon dän Amsteldjipdiek wuud dät Ailound ap 31. Juli 1924 n Deel fon dät Fäästlound fon ju Provinz Noud-Hollound. Siet 1933 lapt die Afslutdiek fon ju Provinz Fryslân ätter ju Provinz Noud-Hollound truch Wieringen. In Wieringen wäd n holloundsk-fräisken Ailound-Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske, dät Wierings boald. Die Dialekt is stärk ferwoand mäd dät Tesselsk."}
{"id": "6292", "contents": "Inkhuzen is ne Stääd un ne Meente in ju niederloundske Provinz Noud-Hollound in dän aastelten Deel fon ju Region West-Fryslân. Ju Meente häd 17.387 Ienwoonere und ne Loundflääche fon 14,31 km² (1: Juni 2005). Inkhuzen lait an dät Iselmeer. In Inkhuzen wäide dät Wääst-Fräisk un n holloundsk-fräisken Ailound-Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske, dät Inkhuzensk boald. Dät Inkhuzensk wäd oawers nit moor fuul boald."}
{"id": "6303", "contents": "Bant is ne Soundbank un fröier Ailound in die Wäädsee suudelk dät aastfräiske Ailound Juist. Dät Ailound wuud dät eerste Moal in dät 8. Jierhunnert ärwäänd. Bant waas bit uungefäär 1700 bewoond. In dät 18. Jierhunnert hied dät Ailound noch ne Flääche fon uungefäär 76 Hektoar. In 1780 keem Bant komplett unner Woater. Georg Heinrich Pertz (Hrsg.): Altfridi vita S. Liudgeri episcopi Mimigardefordensis. - Scriptores rerum Sangallensium. Annales, chronica et historiae aevi Saxonici. Hannover 1829, S. 410. Menso Alting: Descriptio agri Batavii et Frisii sive notitia Germaniae inferioris. Amsterdam 1697. Arend W. Lang: Das Juister Watt. Schriften der wirtschaftswissenschaftlichen Gesellschaft zum Studium Niedersachsens. Neue Folge, Bd. 57. Bremen-Hörn 1955, S. 39."}
{"id": "6314", "contents": "Mellum is n uunbewoond aastfräisk Ailound. Dät lait suud-aastelk fon Wangerooge un is uungefäär 75 Hektoar groot. Mellum stound unner Natuurskuts, deer rakt dät uur 30 ferskeende Fuugelsoarten, Seehuunde un Wooldmuuse. Deer sunt uur 200 ferskeedene Plontesoorten un 38 ferskeedene Piltse tou fiende. Commons: Mellum – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Der Mellumrat e.V. Der Mellumrat: Geschichte der Vogelinsel Mellum"}
{"id": "6331", "contents": "Domestisierenge of Domestikation is n Proses wierbie de Moanske do Dierte tom moaked. Dät Proses wäd uk däin mäd Plonten do uut dän wilden Natuur kuume. Truch bie ju Apluukenge fon do Dierte uurs tou tuchtjen kon me Oainskuppe ferannerje, wiertruch do Dierte beeter bie de Moanske lieuwje konnen."}
{"id": "6335", "contents": "Tou dät Ooldenbuurger Munsterlound heere offiziel do Loundkringe Kloppenbuurich un Fächt. Foar 1803 waas dät Ooldenbuurger Munsterlound n Paat fon dät Bisdum Munster. Dan koom dät in dän Rieksdeputationshaudslus an Ooldenbuurich, as Uutgliek foar dät Apreeken fon dän Wesertol. Historiske Koarten fon dät Ooldenbuurger Munsterlound 1780 1815 1900 Ooldenbuurich (Lound) Verbund Oldenburger Münsterland e.V. Heimatbund für das Oldenburger Münsterland"}
{"id": "6438", "contents": "Roman Häst Lob (bädden ap dän 2. Juli 1990, Düsseldorf, Düütsklound) is n düütsken Sjunger. Hie keem ap n 26. Moai 2012 bie dän \"Eurovision Song Contest\" in Baku, ju Haudstääd fon Aserbaidschan, mäd dät Läid \"Standing Still\" foar Düütsklound ap n 8. Ploats. Standing Still (2012) \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "6479", "contents": "Gabriele Goettle (bädden 1946 in Aschaffenburg) is n düütsken Journalist un Skrieuwer. Deutsche Sitten. Erkundungen in Ost und West. Frankfurt: Eichborn, 1991. ISBN 3-8218-4078-1 (Die Andere Bibliothek; 78) Deutsche Bräuche. Ermittlungen in Ost und West. Frankfurt: Eichborn, 1994. ISBN 3-8218-4996-7 (Die Andere Bibliothek; 111) Gabriele Goettle (Düütske Biographie) Gabriele Goettle (Perlentaucher)"}
{"id": "6485", "contents": "Aan Stiern is n kuugelfoarmigen Heemelsköärper, wieroun Druk un Temperatuur fon ju ienweendige Gaskonzentration so hooch sunt, dät Käädenreaktione aptreede. Deerbie wäide uunmundige Massen Energie produzierd, do der fon dän Stiern uutstroald wäide in ferskeedene Woogelaangten. Ju wichtichste Woogelaangte is woarskienelk dät spektroale Beend fon dät sichtboare Lucht, Ju naiste Stiern tou us is ju Sunne, deerätter foulget duusende Moale fääre wäch Proxima Centauri. Foar ju Äntwikkelenge fon n Stiern, sjuch roode Hüüne."}
{"id": "6488", "contents": "Siegfried Kracauer (1889-1966) waas n düütsken Journalist un Autor. Werke in 9 Bände mit z.T. mehreren Teilbänden. Hrsg. von Inka Mülder-Bach und Ingrid Belke. Frankfurt am Main und Berlin: Suhrkamp Verlag, 2004 ff. (Verlagsprospekt) Siegfried Kracauer (Düütske Biographie) Siegfried Kracauer (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 118565877 (OGND) | KB (Niederlounde): 069058172 | VIAF: 19775865"}
{"id": "6490", "contents": "Ju Buundessträite 72 - fon do Ljuude uk wäil „Ostfriesen-Highway“ naamd - is ne Buundessträite in dät Noudwäästen fon Läichsaksen. Ju Sträite begint suudaastelk fon Emstek (Anschlussstelle Cloppenburg fon ju Buundesautoboan 1) un fiert truch dät Seelterlound ätter Norddeich."}
{"id": "6494", "contents": "Aschaffenburg is n Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Bayern. Deer woonje uungefeer 70.000 Moanskene. Commons: Aschaffenburg – Mediendoatäie aschaffenburg.de Düütsk"}
{"id": "6495", "contents": "Die Suud-Sudan is n Lound in Afrikoa. Dät wude, ätter een loangere Tied fon Kampe un Ferhonnelengen uum Uunouhongegaid, in 2011 ouskadt fon dän Sudan."}
{"id": "6496", "contents": "Toulouse is ne Stääd in dät Suuden fon Frankriek."}
{"id": "6497", "contents": "Lille (Wäästfräisk: Risel, Niederloundsk: Rijsel) is ne Stääd in dät Nouden fon Frankriek. In 2014 hiede Lille 233.897 Ienwoonere. In ju Agglomeration woonje ungefeer 1,18 Million. Lille waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2004."}
{"id": "6498", "contents": "Liyon is ne Stääd in dät Suudaaste fon Frankriek."}
{"id": "6499", "contents": "Grenoble is ne Stääd in dät Suudaasten fon Frankriek."}
{"id": "6500", "contents": "Nantes (ap Bretonisk Naoned; ap Gallo: Naunnt, Latiensk: Portus Namnetus) is ne Stääd in dät Wääste fon Frankriek. Dät lait bie ju Mundenge fon ju Äi Loire. As in 56. f. Kr. unner Gaius Iulius Caesar do Galliere fon dät Roomske Riek deelsmieten wuuden wieren, duurde dät nit loange, bit in 50 f. Kr. ju Stääd Nantes unner sin latienske Noome Portus Namnetus gruunded wuude. In't trääde Jierhunnert trieden do Bewoonere fon ju Stääd uur tou't Kristendum, tou ju sälge Tied begonnen do Oolde Saksen, in dät Rebät uutfaale tou moakjen. Düsse Uutfaale uum dän Sleeuwe-Kanoal wieren die Begin fon ju Äntwikkelenge, ju in't füüfte Jierhunnert tou ju angelsaksiske Besiedelenge fon Grootbritannien fiere skuul. In't füüfte un säkste Jierhunnert skällen do Bretonen uut Grootbritannien keemen weese. Do archäologiske Indizien deerfoar sunt oaber täämelk tän. In 843 is ju eerste Fjuurlääse truch do Loire-Normannen uurlääwerd. Dät wieren Wikingere, do sik oun ju Mundenge fon ju Loire deelsätten. In 1066 roate sik die Groaf fon Nantes dät Heertoachdum Bretagne. In't Jier 1154 wuude Nantes oun Hinnerk II. roat, die in't sälge Jier dän Troon fon Änglound kreech. In 1460 wuude in Nantes een Universität gruunded. Ätter dän Dood fon Anne de Bretagne"}
{"id": "6501", "contents": "Nice is ne Stääd in dät Suudaasten fon Frankriek an et Middelmeer."}
{"id": "6502", "contents": "Bordèu is een Stääd in dät Suudwääste fon Frankriek."}
{"id": "6505", "contents": "Joachim Gauck (* 24. Januoar 1940 in Rostock) is n düütsken evangeelsken Pestoor un Politiker. Hie is sänt dän 18. Meerte 2012 die 11. Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Joachim Gauck (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 119323710 (OGND) | KB (Niederlounde): 095156445 | LCNAF: nr92002220 | VIAF: 112273524"}
{"id": "6523", "contents": "Huunich is een swäite, moor of minner wooke Ietelweere, ju fon Huunich-Iemen (Apis), hier besunners fon uus ienheemske Ieme Apis mellifera, foar ju oaine Neerengs-Foarsuurge häärstoald wäd. Do Iemen staale dän Huunich uut Pollen un Nektar fon Blössem-Plonten häär, mongs uk uut Huunichdau, dän jo fon ferskeedene Plonten-Luuse sammelje. Moanskene kriege Huunich maasttieds truch Imkeräi, dät Roowen fon wüülden Huunich is däälich säilden."}
{"id": "6545", "contents": "Tracktor Bowling is n rockkoppel uut Ruslound. Meegliedere fon dän Koppel wieren: Lu Kondrat Mult Wit Proff Напролом (2002) Черта (2005) Шаги по стеклу (2006) Tracktor Bowling' (2010) It’s Time To… (2005) Время (2008) Поколение Рок (2008) Ни шагу назад (2009) Два шага до… и год после (2006)"}
{"id": "6546", "contents": "Lacuna Coil is n rockkoppel uut Italien. Meegliedere fon dän Koppel wieren: Cristina Scabbia Andrea Ferro Cristiano Migliore Marco Biazzi Marco Coti Zelati Cristiano Mozzati In a Reverie (1999) Unleashed Memories (2001) Comalies (2002) Karmacode (2006) Shallow Life (2010) Dark Adrenaline (2012) Broken Crown Halo (2014) Heaven's a Lie (2002) Swamped (2004) Our Truth (2004) Enjoy the Silence (2006) Closer (2006) Within Me (2007) Spellbound (2009) I'm Not Afraid (2009) I Like It (2009) I Won't Tell You (2009) Wide Awake (2009) Trip the Darkness (2011) Visual Karma (Body, Mind and Soul) (2008) Commons: Lacuna Coil – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "6555", "contents": "Stinzeplonten af Stinzebloumen naamt me in Fryslân ferwüülderde Bloumen, do in do Tuune un Parke fon oolde Steenhuuse, Buurgen, oolde Buuräien un oolde Pestooräien foarkuume. Ne Stins is in Fryslân n oold stäärk Steenhuus. Do Plonten blöie maast in ju Foarjierstied. Dän Noome Stinzeplonten häd Dr. Jacob Botke in 1932 dät eerste Moal bruukt, fielicht truch dät bie ju Skierstins in Feanwâlden woaksende Haarlimmer Klokkespul, do fon do Ienwoonere Stinzeplonten naamd wuuden. Dät Foarkuumen fon do Plonten wuud eerste in Fryslân un ätter 1950 uk in dät Groningerlound un Utert naamd. Do Plonten kuume uut dät Eende fon dät 18. Jierhunnert, as do in Änglound plonted wuuden uum do deer wüüld woakse tou läite. Uursproankelk kuume do Plonten maast uut Midden- un Suud-Europa. Tou do Stinzeplonten heere so'n 30 ferskeedene Plonten, wierunner ju wüülde Poaskebloume, ferskeedene wüülde Krokussoarten, dät Sneeklokje, dät Moaiklokje un wüülde Tulpen. As Bieplonten tou do Stinzeplonten wäide uk ferskeedene litje blöiende Struuke täld, toun Biespil ju wüülde Hiembäie (Rubus spectabilis) un ju wüülde Säntjansbäie (Ribes alpinum). Bielde fon Stinzeplonten Lieste fon Stinzenplonten un Bieplonten (niederloundsk) Dät Sneeklokje (Galanthus nivalis) Krokus (Crocus) Poaskebloumen (Narcissus pseudonarcissus) Moaiklokje (Convallaria majalis) Wüülde Tulpen (Tulipa sylvestris) Knul-Steenbreek (Saxifraga granulata) Wüülde Säntjansbäien"}
{"id": "6556", "contents": "Pingsterbloumen konnen in Seelterlound gjucht ferskeedene Plonten wääse: Ju Bloume Moaiklokje (Convallaria majalis). Dän litjen Boom af Struuk Flieder (Syringa), die ap Platdüütsk uk Pingsterbloume naamd wäd. Dan rakt dät uk noch ju Pingsterrouse (Paeonia). Do rakt dät in ferskeedene Faawen. Do blöie alle in dän Moai tou ju Pingstertied. Dät Moaiklokje N Fliederbusk Ju Pingsterrouse"}
{"id": "6559", "contents": "Siet oolde Tieden sunt der do fräiske Alwen Stääde (fräisk: Alve stêden) in ju Provinz Fryslân. Do maaste fon düsse Stääde lääse in dän wäästelken Deel fon Fryslân. Do alwen Stääde sunt: Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum. Do näiere Täärpe Drachten un It Hearrenfean (mäd deerbie De Jouwer) hääbe der neen oolde Stäädgjuchte. In sjoogen fon do alwen Stääde wäd ieuwenske dät Fräiske n oain Dialekt baald, dät Stäädfräisk. Do sjoogen stäädfräiske Dialekte sunt: Ljouwertersk, Snitsersk, Frjentsjertersk, Harnzersk, Boalsertersk, Dokkumersk un Starumersk. In Hylpen wäd noch n oolden fräisken Dialekt, dät ooldfräiske Elemente änthoold baald, dät Hylpersk. Bie do alwen Stääde gungt die bekoande Alvestêdetocht (Alwen Stääde Toach) loangs. Wan dät Ies tjuk genouch is, wäd der in n Winter die bekoande Alvestêdetocht ap Sköäwele ouheelden. Deer ieuwenske rakt dät noch Alvestêdetochten ap Rääde un Fout-Woandereenge. Dät rakt uk ne Alvestêden Rääd-Fjauerdeegse. Sunt 1909 sunt der blood 15 offizielle Alvestêdetochten ap Sköäwele ouheelden. Siet 1985 konne deer uk Wieuwljuude meemoakje. Dän lääsde Toach was in 1997. Bie dän eerste Toach in 1909 wieren der 27 Deelniemere, däälich sunt dät uum 16.000. In dän koolden Februoar 2012 hääbe Fräiwilliger uut Täärpe un Stääde un"}
{"id": "6563", "contents": "Ju Knul-Steenbreek Saxifraga Granulata, is ne litje Bloume uut ju Oard fon do Steenbreekgewoakse, ju der in Moai un Juni blöid. Dät is ne Stinzeplonte. In ju Natuurheelkunde wäd ju Plonte as Heelplonte bruuked. In Fryslân rakt dät fon disse Bloume noch ju besünnere wüülde Oard Saxifraga Granulata 'plena' , ap Fräisk: Harlimmer Klokkespul, ju der as Stinzebloume bie ju Skierstins in Feanwâlden un uur Steeden in Fryslân siet oolde Tieden wüüld woaksed. Bielde fon dät Haarlimmer Klokkespul"}
{"id": "6567", "contents": "Ju Skierstins wuud uum dät Jier 1300 in Feanwâlden (nl: Veenwouden) in ju Meente Dantumadiel in ju Provinz Fryslân baud. Dät ooldste Dokument uur ju Skierstins is uut dät Jier 1439. Deer wuud uur dät Schira Monnika huse skrieuwen. Ju Skierstins is ju lääsde uurblieuwne Stins in Fryslân, ju nit oubreeken af tou ne uur Steede ferbaud wuude. Stinzen sunt in Fryslân oolde steerke Steenhuuse, do uum do Tied fuul in Fryslân baud wuuden sunt. Dät Bauwurk wuud bekoant as Skierstins. Ju Stins is noomd ätter do Munneke fon dät Klaaster Klaarkamp bie Rinsumageast, do tou do Sistersjenzers af Skiere mûntsen (Benediktinen) heerden. Bielde:Skierstins.jpg Dät Klaaster hied ju Stins in 1429 in hieren Besit kriegen. In dän tweeden Hoolichdeel fon dät 16. Jierhunnert keem ju Stins in privoate Hounde un wuud gratter moaked. As in 1814 die Buurmääster fon Ljouwert die Oainer wuud, hiede die Touden two Ounbaue uut dät 16. Jierhunnert. Die Buurmääster liet deer n Suumerhuus, n Hoangstestaal un n Park iengjuchte. Ätter 1900 wuud ju Stins ap Initiative fon ju Fräiske Meenskup (Frysk Genoatskip) restaurierd un 1960 keem deer n Postkantor in ju Stins. Ätter dät ju Meente Dantumadiel die naie Oainer wuud, wuud ju Stins wier"}
{"id": "6568", "contents": "Ne Stins is in Fryslân un dät Groningerlound n oold steerk Steenhuus af ne Buurich, do maasttieds fon oadlige Familien baud wuuden. Dät Woud Stins is ne Oukuuting fon Stienen Hús. In dät Groningerlound wuuden do Boargen af Stainhoes noomd. Do Huuse mäd besünners steerke Muuren wuuden ätter dät Jier 1300 baud un hieden maast n Touden tou ju Ferdeedenge. Ju Muure wieren wäil n Meeter tjuk. Ju wuuden maast Jierhunnerte loang fon do oadlige Familien bewoond. Deer häd dät so'n 175 Stinzen in Fryslân rakt, wierfon uur 60 Stinzen ap ju Fräiske Wikipedy beskrieuwen sunt. Do Stinzen sunt maast in dät 19. Jierhunnert oubreeken. Do hieden foar ju Ferdeedenge naan Sinn moor. Wäkke fon do Stinzen sunt uk tou Buuresteeden uumebaud wuuden af do sunt ferbaud un deer sunt Museen iengjucht. Fon wääke fon do oolde Stinzen in Fryslân sunt noch Moaleräien äärhoolden blieuwen. Ju eensige Stins, ju däälich noch in Fryslân äärholden is, is ju Skierstins in Feanwâlden. Dät is däälich n kultuureel Säntrum. Ju Stins un die Stinzen- un Kruidentuin deerbie konne besichtiged wäide. In dät Groningerlound stounde der noch ne Stins in Niebert un ju Menkemabuurich in Uithuizen, in Aastfräislound stound noch dät Steenhuus Bunderhee (Buurich"}
{"id": "6574", "contents": "Monaco is n Lound in Europa. Dät Lound gränsed in dät Suuden an et Middelmeer, un wäd an ju Loundsiede bloot fon Frankriek begränsed. Panorama Casino Commons: Monaco – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "6575", "contents": "San Marino is n Lound in Europa un wäd gans fon Italien uumsleeten."}
{"id": "6577", "contents": "Dät Steenhuus Bunderhee af ju Buurich Bunderhee is aan fon do ooldste äärheeldene Buurgen in Aastfräislound. Ju Toudenbuurich in Bunderhee uut dät 14. Jierhunndert waas Haudlingssit un is nit ferbaud wuuden. Aan wäästelken Ounbau is uut dät Jier 1735. Ju Buurich stoandt in dän Loundkring Lier, 2 km noudaastelk fon Bunde in dät Reiderlound. In do fäärme Jierhuunerte waas dät Steenhuus wäil een Haudlingsbuurich. In dät 16. Jierhunnert bit 1594 sunt ju Familie Crumminga un Dedeborg as Oainer bekoant. Petrus Ficinus († 1623) uut dät Heertoachdum Geldern wuude in 1595 Oainer fon dät Steenhuus, hie was in dän Tjoonst fon dän Groaf fon Aastfräislound. 1600 wuude dät Huus ferhierd an ju Dochter fon Ficinus un hieren Mon Tiberias van Heteren uut Geldern. 1712 baude Johannes van Heteren oun ju wäästelke Siede een Woonhus oun. Oun ju wäästelke Muure stound ju Ienskrift: „Dit Hius is gebauwt von Johannes von Heteren als men Schref na De Heilsame geborte unses Heeren Jesu Christy het Jahr 1712 ende is hijr vonaldo op den 28 April De Erste Steen gelecht“. Ju Familie van Heteren bewoonde dät Huus bit tou dät Eende fon dät 19. Jierhunndert. Uut ju Tied is uk n deerbie stounde litje „Stokhus“"}
{"id": "658", "contents": "Sproakuutbau (dt. Sprachausbau) is n näien Begriep, die der t.B. definierd wäd as “Bäidene kriege näie Muugelkhaide, ju Sproake tou ferweenden ap ne Wiese, ju der tou ju Situation paasjen däd”. Dät hat also, dät Bäidene leere mäd hiere Määmesproake uumetougungen. Däälich gjucht ju Skoule sik deerap, man immer noch wichtiger is dät Baalen fon do Oolden mäd do Bäidene. Deer konnen jo hiere ganse Lieuwend ap fäärebaue. Deer gungt dät also uur ju oaine Sproake, man dätsälge jält wan me n uur Sproake leert, t.B. Ängelsk of Turske Bäidene Düütsk. Man hier jält uk: Wan do Begriepe in ju oaine Sproake al deer sunt, dan kon me do in ju näie Sproake uk eer ferstounde. Dät aal is bloot muugelk, wan ju Määmesproake sik uk mäd do Situatione fon ju moderne Waareld befoatje kon, sik deeroun uutdrukke kon. So kumt me tou dän Uutbau fon ju Sproake sälwen. Dät kon sik gjuchte ap ne ‘groote’ Sproake as dät Düütske, man uk ap Regionoal- un Minnerhaidesproaken. Deer kon ne Wikipedia in sunne Sproake fielicht nutselkweese. In n Praxis rakt dät moal Begriepe wierfoar sik do Woude eerste mäd de Tied uutkristallisierje. Dät lät ne eenfache Uursättenge fon düütsk Fernsehen, man"}
{"id": "6583", "contents": "Kolumbien is n Lound in Suud-Amerikoa. Dät Lound wäd beskat fon... Panama un dän Atlantik (nieper: ju Karibiske See) in't Noud-Wääste, Venezuela in't Noud-Aaste / Aaste Brasilien in't Suud-Aaste Peru un Ecuador in dät Suud-Wääste dän Pazifik in dät Wääste Midde truch dät Lound ferloope fon Noudaaste ätter't Suudwääste do Anden. Midde in do kolumbioanske Anden lait ap ne Hööchte fon 2640 Meetere uur ju See ju Haudstääd Bogotá. Truch n joopen Iensnit outränd fon dän Anden-Koum, tichte bie ju Kuste fon ju Karibiske See, lait dät Bierichlound Sierra Nevada de Santa Marta. Deer fiende sik do hoochste Bierge fon dät Lound, die Pico Cristóbal Colón un die Pico Simón Bolívar. Bee sunt 5775 Meetere hooch. Ap ju Kustensiede fon do Bierge lait läich Lound, deelwiese mäd Sumpe un tropisken Rienwoold. Ju Binnenloundsiede fon do Anden deelt sik deer-ätter, ätter wäkke Äi (Orinoko of Amazonas) dät Woater oufljut. Orinokien, wier dät ätter dän Orinoko oufljut, is maast fon Fuchtige Savannen bestimt, wilst Amazonien fon tichte Rienwoolde bewoaksen is. Ju Kolumbioanske Karibik-Kuste Loundsträite in do Anden, unner dän Cerro Bravo, aan Vulkoan fon moor as 4000 Meetere Hööchte. Ap dän 20. Juli 1810 wuude in Bogotá ju uunouhongige Eerste Republik Kolumbien"}
{"id": "6584", "contents": "Oldambt is ne Meente in dät Aaste fon ju niederloundske Provinz Groningen. Ju Meente is ap n 1. Januoar 2010 äntsteen truch Touhoopeföigenge fon ju fröiere Meenten Scheemda, Winschoten un Reiderland. Ju Meente hied ap n 1. Januoar 2010 39.428 Ienwoonere, wierfon uut ju fröiere Meenten Reiderland 6.968, uut Scheemda 14.165 un uut Winschoten 18.295."}
{"id": "6585", "contents": "Bunderhee is n Täärp in dät Reiderlound. Dät lait twiske Bunde un Ditzumerverlaat in dän aastfräisken Loundkring Lier. Bunderhee heerd tou ju Meente Bunde. Bunderhee häd ne Fläche fon 16,17 km2 un 598 Ienwoonere (2007). Bie Bunderhee stound dät bekoande Steenhuus Bunderhee, ju ooldste äärhooldene Buurich in Aastfräislound."}
{"id": "6586", "contents": "Hoogezand is ne litje Stääd int Groningerlound, ätter ju Stääd Groningen is Hoogezand ju twäädgrootste Stääd in ju Provinz. Deer lieuwje ungefeer 21.500 Moanskene (2006). Hoogezand waas ju Haudstääd/-täärp fon ju Meente Hoogezand-Sappemeer."}
{"id": "6588", "contents": "Ju Oxidationstaal rakt an, wofuul Elementarleedengen n Atom binne ne Ferbiendenge formoal apnuumen blw. ouroat hiede, wan aal Noaberatome mäd hiere gemeensoame Elektronenpoore wächhoald wuuden. Ju äntspräkt ju hypothetiske Ionenleedenge fon n Atom in n Molekül blw. ju wuddelke Leedenge fon eenatomige Ione."}
{"id": "6591", "contents": "Dät Uurledingerlound is ieuwenske dät Reiderlound, dät Moormerlound un dät Lengenerlound aan fon do fjauer historiske Loundskuppe fon dän Loundkring Lier. Dät Uurledingerlound wäd in dät Noude begränsed truch ju Stääd Lier un ju Leda, in dät Wääste truch ju Oamse, in dät Suude truch dän Loundkring Oamselound un in dät Aaste truch dät Seelterlound in dän Loundkring Kloppenbuurich. Dät is dät suudelkste Gebiet fon dän Loundkring Lier. Ätter ju tjustere Heerskupstied fon do aastfräisken Haudlenge keem dät Uurledingerlound in dät 15. Jierhunnert bie ju Groafskup Aastfräislound un heerd deertruch däälich tou dän Loundkring Lier. Däälich heere do Meenten Westoverledingen, Rauderfeen un Aastrauderfeen un dät Täärp Nettelburg, Meente Lier, tou dät Uurledingerlound. Deer wäd fuul aastfräisk Platt boald. Uurledingen ap Genealogie-Forum"}
{"id": "6592", "contents": "Dät Lengenerlound is ieuwenske dät Reiderlound, dät Uurledingerlound un dät Moormerlound aan fon do fjauer historiske Loundskuppe fon dän Loundkring Lier. Ätter ju tjustere Tied fon do aastfräiske Haudlenge keem dät Gebiet 1464 in dän Besit fon dän Groaf fon Aastfräislound. Dät Amt Lengen keem 1535 bit tou dät 20. Jierhunndert bie dät Amt Stickhusen. Däälich is dät ju Meente Uplengen."}
{"id": "6593", "contents": "Rommy (wuddelken Noome: Romke Henstra) (Twizelerheide, 8. Januar 1950 - Ljouwert, 22. April 2007) waas n wäästfräisken Foulkssjunger. Hie hied as Bienoome ju Stämme fon do Woolde). Ieuwenske ap Holloundsk häd hie uk ap Fräisk soangen, un deerbie ap Wooldfräisk, wät ap maaste Seeltersk glieket. N gjucht bekoand Fräisk Läid fon him is Ave Maria. Ave Maria"}
{"id": "6594", "contents": "Lacrimosa is n rockkoppel uut ju Swaits. Meegliedere fon dän Koppel wieren: Tilo Wolff Anne Nurmi Angst (1991) Einsamkeit (1992) Satura (1993) Inferno (1995) Stille (1997) Elodia (1999) Fassade (2001) Echos (2003) Lichtgestalt (2005) Sehnsucht (2009) Schattenspiel (2010) Revolution (2012) Hoffnung (2015) Testimonium (2017) Leidenschaft (2021) Leidenschaft, Pt.2 (2022)"}
{"id": "6596", "contents": "Italienisk is heert tou ju romoanske Takke fon do Indoeuropäiske Sproaken. Dät is Amtssproake fon Italien, ju Swaits, ju Vatikoanstääd, San Marino un dän Souveränen Malteser-Orden. Juust so as aal do romoanske Sproaken stommet dät Italieenske fon dät Vulgär-Latienske ou, ju leete Uumgongssproake fon dät Latienske. Ju Standard-Sproake fon dät italieenske gruundet sik ap dän toskanisken Dialekt fon ju Stääd Florenz (Firenze). Dät kumt fon groote florentienske Dichtere in't Middeloaler, so as Dante Alighieri (1265-1321), die besunners grooten Ienfloud hiede. Ju italieenske Gjuchtskrieuwenge speegelt dän Luudstound äänelk as ju spoanske of ju rumäänske gjucht niep wier, man dät rakt in't Italieenske neen truchgungende Känteekenge fon ju betoonde Sälwe. Wäkke Seeken sunt daach tou beoachtjen, uum een ferkierde Uutsproake of Skrieuwenge tou fermieden: Die Boukstäf G wäd foar tjuusterge Vokoale (a, o, u) as n gewöönelk [g] uutboald, man foar ljoachte Vokoale (i, e) as stämhoaft dsch (IPA: [ʤ]). Biespil foar g + tjuustergen Vokoal: il gorgonzola (n speziellen Sies) mäd [g]: [gorgonˈdzɔla]. Biespil foar g + ljoachten Vokoal: il gennaio (die Januoar) mäd [ʤ]: [ʤen'najo]. Uutnoamen rakt dät, man do wäide besunners känteekend: skäl een G foar aan ljoachten Vokoal as n [g] uutboald wäide, mout deer n H twiske."}
{"id": "6598", "contents": "Warsingsfehn is n Täärp in ju Meente Moormerlound in dän Loundkring Lier un Sit fon ju Meeente. Dät häd 7.607 Ienwoonere (2007) un is dät grootste Täärp in ju Meente. Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Säärke Warsingsfehn Meente Moormerlound Moormerlound ap Genealogie-Forum Commons: Jacobi-Säärke in Warsingsfehn – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "6600", "contents": "Gandersum is n litjed Täärp in ju Meente Moormerlound mäd uungefäär 90 Ienwoonere. In Gandersum häd ne Säärke uut dät 14. Jierhunndert. In Gandersum stound dät Oamse-Speerwierk. Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Moormerlound ap Genealogie-Forum Säärkemeente Gandersum-Tergast Säärke Gandersum 1000 Jahre Gandersum Commons: Säärke in Gandersum – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "6601", "contents": "Ju Oargelloundskup Aastfräislound is mäd moor as 90 historiske Oargele uut säks Jierhunnerte een fon do riekste Oargelloundskuppe ap de Waareld. 60 fon do Oargele sünt uut ju Tied foar 1850. In dät 15. un 16. Jierhunnert keemen der fuul Oargele uut do Niederlounde un in dät 17. un 18. Jierhuunert keemen der wäkke Oargele uut Hambuurich un Wäästfoalen bie. Fuul fon do oolde Oargele wuuden in do lääste 50 Jiere restaurierd un sunt der wier in dän Originoal-Toustand. Truch ju Nouddüütske Oargelakademie sunt in Touhoopeoarbeid mäd dät Organeum in Weener do Oargele däälich ap ju ganse Waareld bekoand. Deer wäide jierelks Konzerte feranstalted un et rakt dät Festival \"Musikalischer Sommer in Ostfriesland\". Lieste fon do historiske Oargele in Aastfräislound (düütsk) Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Aurk (düütsk) Lieste fon do Oargele in Oamde (düütsk) Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Wittmund (düütsk) NOMINE – Norddeutsche Orgelmusikkultur in Niedersachsen und Europa e. V. (mit Fotos und Detailinfos) (gesehen 1. Dezember 2009). Orgeln in Ostfriesland (mit einigen Fotos) (gesehen 1. Dezember 2009). MP3-Klangbeispiel Rysum: Orgel mit Glocke, Conrad Paumann: Redeuntes in mi aus dem Buxheimer Orgelbuch (Harald Vogel)"}
{"id": "6604", "contents": "Foar ju Äntwikkelenge fon Huushollengen un Persone in dät Seelterlound stoalde Heinrich Schulte ju Antaal fon Huushollengen fon 1473 bit 1674 fääst uut do Skätsengsliesten un deerätter uut Statistiken fon Säärke un Stoat. Ju Taal fon Koppe pro Huushollenge waas 5,5 in 1816, man Schulte nimt oun, dät ju foar allere Tieden weegen minner goude Gesuundegaid läiger waas un skätset ju ap 5. Sien Resultoate sunt mäd Anluukenge fon Statistike uur ju näiere Tied roat in ju Tabelle gans hierunner un in ju graphiske Deerstaalenge hier ieuwenske. In allere Tieden waas ju Befoulkenge man littek, mäd wier n Touräächgong bit 1651, wäil weegen dän Trüütichjierige Kriech. Ätter 1800 roate dät ne stäärke Tounoame truch ju Feenkolonisation an do Buuteskeede (Idafeen, Elisabethfeen), ju deer fuul Froamde ounbroachte. Truch ju Foankultivierenge noom ju effektive Uurfläche fon Seelterlound mäd do Jiere wäil bit dät Tjoonfache tou, so dät fuul Lieuwendsruum foar näie Bewoonere äntstuude. So koomen uum 1920 do uut Aast-Pommern ferdrieuwene Pomeraner in Seedelsbierich un uum 1949 rakt dät dan noch wier äkstroa ne Spitse truch do Aastfluchtlinge, do leeter toun Deel wier wächlooken. Deertruch waas ju Befoulkenge in 1964 wier läiger, man ätters koomen daach wier fuul moor bietou, so ätter"}
{"id": "6607", "contents": "Die Noome Jümme häd ferskeedene Betjuudengen: Ju Samtmeente Jümme in dän Loundkring Lier Ju Äi Jümme in dän Loundkring Lier"}
{"id": "6608", "contents": "Środa Śląska is ne Stääd in ju Woiwodskup Niederschlesien in Polen. Ju Stääd lait uungefeer 31 km wäästelk fon Wrocław (Düütsk: Breslau) in dät Suudwääste fon Polen. Meente Seelterlound Commons: Środa Śląska – Mediendoatäie"}
{"id": "6612", "contents": "Dät Organeum in Weener in dät aast-fräiske Reiderlound is n Kultuur- un Bildengssäntrum mäd n Museum foar Musikinstrumänte, foar allen Oargele. Dät wuud 1997 fon Harald Vogel gruundet un tjoond ju Äärfoarskenge fon ju noud-wääästdüütske Oargelloundskup. Siet 2002 is Winfried Dahlke die Laiter fon dät Organeum. Die aastfräiske Kultuurruum mäd ju Oargelloundskup Aastfräislound is aan fon do riekste Oargelloundskuppe fon ju Waareld mäd moor as 100 Instrumänte uut sjoogen Jierhunnerte. In dät Organeum stounde so'n 21 Musik-Instrumänte. Dät Organeum was eerste n Iengjuchtenge fon ju Aastfräiske Loundskup un is siet 2006 n Instituut fon ju \"Aastfräisloundstiftenge\" fon ju Aastfräiske Loundskup, fon ju evangelsk-reformeerde St.-Georgs-Säärke in Weener un fon ju Stääd Weener. Dät Oargelsäntrum wäd uk stutsed truch dän \"Förderkreis Organeum in Weener e.V.“. Sit fon dät Organeum is ne oolde Stäädvilla uut 1870 in ju Stääd Weener. Tichtebie in ju St.-Georgs-Säärke in Weener stound ne historiske \"Arp-Schnitger-Oargel\" uut 1710. Truch ju Nouddüütske Oargelakademie sunt in Touhoopeoarbeid mäd dät Organeum in Weener do Oargele däälich ap ju ganse Waareld bekoand. Deer wäide jierelks Konzerte ferounstalted un dät rakt dät Festival \"Musikalischer Sommer in Ostfriesland\". Dät Organeum kon besäiked wäide un der kon me uk ap ju Instrumänte spielje. Do Instrumänte fon"}
{"id": "6613", "contents": "Ju Aastfräiske Loundskup is een fon do historiske soogen Loundskuppe, do dät in Läichsaksen noch rakt. Ju uumfoatet do tjo aastfräiske Loundkringe Aurk, Lier un Wittmund un ju aastfräiske Stääd Oamde. Die Sit is in Aurk. Dät is ne stoatelke Iengjuchtenge un wäd uk dät kulturälle aastfräiske Parlamänt naamd. Do 49 Meegliedere fon dät Parlamänt wäide truch Kringdai-Meegliedere fon do 4 aastfräiske Loundkringe köärd. Ju aastfräiske Loundskup häd ju grootste wietenskuppelke Bibliothek fon Aastfräislound. Do hääbe dät traditionälle Woapen un ju traditionälle Flaage fon Aastfräislound (swot, rood, blau). Deer is n Loundskup-Präsident, die foar 6 Jiere köärd wäd un n Direktor as Laiter. Die Präsident is siet 2002 Helmut Collmann. Die Direktor is Dr. Rolf Bärenfänger. Lieste fon do Präsidente fon ju Aastfräiske Loundskup Websiede fon ju Aastfräiske Loundskup"}
{"id": "6614", "contents": "Dät Oamse-Speerwierk is n Bauwierk an ju Oamse bie Oamde in Aastfräislound. Dät wuud twiske do Jiere 1998 un 2002 an ju Oamse twiske Gandersum an dät Noudouger un Nendorp an dät Suudouger fon ju Oamse baud. Die Oustand twiske do Hauddieke fon ju Oamse is deer 1.040 Meter, dät Speerwierk is 476 Meter loang un häd sjoogen Truchfoart-Eepenenge. Ju Haud-Eepenenge is 60 Meter breed. Die Bau häd uungefäär 223,6 Millionen Euro kosted. Wan dät Speerwierk bie Hoochwoater uur 3,7 m uur NN. sleeten wäd, kon der naan Woater meer uut ju Noudsee un Dullert truch ju Oamse ätter dät Binnenlound loope. Deertruch is dät Lound loangs ju Oamse juun Uurswemmenge skutset. Uk dät Leda-Jümme-Gebiet, dät bit 2002 allene truch dät oolde Leda-Speerwierk uut 1954 bie Lier skutsed was, is deertruch beeter juun Hoochwoater skutset. Truch dät Speerwierk kon dät Woater in ju Oamse foar dät Ferfoarjen fon näie Skiepe mäd n grooten Djoopgoang fon ju Hällenge fon ju \"Meyer-Werft\" in Papenbuurich ätter ju Noudsee wai apstaud wäide. Deertruch konne uk in Toukuumst Skiepe mäd n Djoopgoang fon 8,50 m. ap ju \"Meyer-Werft\" baud wäide. Jierelks wäide der ap düsse Wiese 1-2 Skiepe fon ju Hällenge in Papenbuurich ätter ju"}
{"id": "6620", "contents": "Dät Leda-Speerwierk is n Bauwierk an ju Leda bie Lier in Aastfräislound, tichte bie ju Steede wier ju Leda in ju Oamse muundet. Dät wuud 1954 as Skuts juun Hoochwoater in dät Leda-Jümme-Gebiet in Bedrieuw nuumen. Dät Speerwierk is 94 Meter breed un häd fjieuw Truchfoart-Eepenenge mäd ne Breede fon 14 Meter. Truch dät naie moderne Oamse-Speerwierk bie Oamde wuud dät Leda-Speerwierk siet 2002 äntlasted."}
{"id": "6623", "contents": "Dät Leda-Jümme-Gebiet, ap Düütsk uk „Zweistromland“ naamd, is n loundskuppelk fluch Gebiet in dät Insuchgebiet fon do Äien Leda un Jümme in dät Suud-Wääste fon dän Loundkring Lier in Aastfräislound. In dät Gebiet rakt et fuul Seen, so as dän 11 Hektoar grooten Stickisee af Jümmesee in Stickhusen. Dät Gebiet begint al bie Bäärsel, diräkt noudelk Seelterlound, wier ju Seelter Äi in ju Leda muundet un gungt bit tou Lier. Ju Samtmeente Jümme un ju Samtmeente Hesel lääse in dät Gebiet. Bie Amdorf gungt ju historiske Pünte-Fääre uur ju Jümme un bie Lier is dät Leda-Speerwierk. Dät Gebiet is interessant foar Woatersportlere un Onglere un der sunt uk fuul Touriste. Ju Düütske Feenroute (Deutsche Fehnroute) gungt truch dät Gebiet. Düütske Feenroute Barßel-Saterland.de"}
{"id": "6624", "contents": "Ju Punte-Fääre is aan Woater-Uurgong uur ju Jümme suudaastelk fon Lier in Aastfräislound. Bie ju Buurskup Amdörp, tichte bie ju Steede wier ju Jümme in ju Leda lapt, foart ju houndbedrieuwene historiske Punte-Fääre uur ju Jümme un ferbint Amdorf mäd Wiltshusen, Meente Lier. Dät is ju ooldste houndbedriewene Fääre in Midden-Europa. Ap ju Fääre konne 3 Autos af 30 Moanskene transportierjed wäide. Ju Fääre wuud al 1562 uurkundelk ärwäänd un stoant sänt 2002 unner Toankmoalskuts. Ju Fääre wuud bit 1975 von dän Loundkring Lier bedrieuwen. As 1974 bekoand wuude, dät ju Fääre in 1975 sleeten wäd, wuud der fluks n Fereen „Verein zur Förderung und Erhaltung der historischen Pünte als Denkmal auf dem Wasser e. V.“ (Pünten-Verein) gruunded un die Bedrieuw wuud 1978 truch dän Fereen wier apnuumen. Do hääbe Liede uut ju heele Waareld, do as Touristen al mäd ju Fääre foart sunt. Ju Fääre is älk Jier fon Moai bit September Midwieks bit Suundais eepend. Ju Eepenenge ap n 1. Moai wäd deer älk Jier mäd n groot Foulksfääst fierd. Do hääbe ap n 1. Moai 2012 hier 450-jierich Bestounden fierd. Pünten-Verein, Postfach 1880, 26789 Leer Die Pünte - schwimmendes Denkmal auf der Jümme https://web.archive.org/web/20070928064854/http://www.fjordfaehren.de/bi/foto/wiltshausen.htm (Bielde)"}
{"id": "6627", "contents": "Amdörp (so hat dät ap Plat; Bupperloundsk: Amdorf) is ne litjet Täärp in ju Meente Tjootern in ju Samtmeente Jümme. Amdörp lait in dän Loundkring Lier twiske do Äien Leda un Jümme, nit färre fon ju Steede wier ju Leda un ju Jümme touhoope fluute. Do Noabertäärpe fon Amdörp sunt Neuburg, Potshuusen, Backemoor, Nettelburg un Loga. Amdörp wuud wierskienelk al foar 2000 Jiere besiedelt. Uum dät Jier 1300 waas der al ne Säärke. Ju Säärke, ju der däälich stoant, ist fon 1769. Noudelk fon Amdörp, tichte bie ju Steede wier ju Jümme in ju Leda lapt, foart der ju houndbedrieuwene histooriske Punte-Fääre uur ju Jümme un ferbindt Amdörp mäd Wiltshusen un Loga, Meente Lier. Ju Fääre wuud al 1562 uurkundelk ärwäänd. Suudelk Amdörp gungt ju smälste Brääch fon Düütsklound uur ju Leda un ferbint Amdörp un Neuburg mäd Lier un dät Uurledingerlound. Ju Brääch is man 2,50 Meeter breed un foar Foartjuuge mäd ne Bratte fon 1,85 Meeter. Ju häd ne Laangte fon 50 Meeter Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Amdörp ap Genealogie-Forum Die Pünte - schwimmendes Denkmal auf der Jümme Commons: Ju Säärke fon Amdörp – Sammelenge fon"}
{"id": "6629", "contents": "Bagdad is ju Haudstääd fon Irak. Ju Stääd lait an dän Tigris. Bagdad wurde am 30. Juli 762 as Madīnat as-Salām („Stääd fon dän Free“) fon dän Abasside al-Mansur gruunded un skuul ju näie Haudstääd fon dät Kalifoat weese. Ju Stääd wuude oun een goadelke Steede gruunded, wier sik fuul Honnels-Sträiten kjuuseden, buppedät liech ju oun't fruchtbeere Ouger fon dän Tigris, wier me goud Buuräi bedrieuwe kuude. As al-Mansur sin Suun al-Mahdi in't Jier 775 dän Troon uurnoom, hiede Bagdad al een Flakte fon 15 Quadroatkilomeetere. Dät waas een Säntrum fon Wietenskuppe un Kunste, ju junge Stääd hiede al hiere Blöitetied. Twisketiedelk ferlaide die Kalif ju Haudstääd ätter Samarra (808 - 819 un 836 - 893), uum sien Troppen fon ju Befoulkenge wäch tou hoolden. Man uk as do arabiske Kalifen oun waareldske Moacht ferlädden hieden un tou eerste do ju iroanske Buyiden-Dynastie (945-1055) un leeter do oghusike Türken fon dän Stom fon do Seldschuken (1055-1135) uur dät islamiske Kalifoat häärskeden, bleeuw Bagdad een fon do wichtichste Stääde in ju islamiske Waareld, bit ju in 1258 fon do Mongolen unner Hülegü ätter kuute Beleegerenge iennuumen wuude. Do Mongolen hääbe in dän Februoar 1258 dän läästen Kalif al-Musta'sim bi-'llah waigjucht. Buppedät"}
{"id": "6630", "contents": "Baltrum is aan fon do aastfräiske Ailounde un ne Meente in dän Loundkring Aurk. Dät lait aastelk Norderney un wäästelk Langeooch. Dät is ju litste fon do aastfräislounde Ailounde un häd 493 Ienwoonere (2010). Baltrum häd n litjen Lufthoawen. Autos duurwe ap dät Ailound nit fiere. Fon 1949 bit 1985 hied Baltrum ne litje Iersenboan foar dän Frachtverkier. Tjo Säärken Heematmuseum Oolde Ailoundsäärke mäd Ailoundklokke Evangelske Säärke Katolske Säärke St. Nikolaus Säntrum fon dät Täärp Strand ap Borkum Lufthoawen Borkum Heematmuseum Luftbielde Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Aurk (düütsk) Websiede fon ju Meente Baltrum ap Genealogie-Forum Commons: Baltrum – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "6631", "contents": "Saratow is ju grootste Stääd in Ruslound an ju Äi Wolga, mäd ne Fläche fon 394 km2. Ju Stääd häd 837.831 Ienwoonere."}
{"id": "6633", "contents": "Langeooch is aan fon do aastfräiske Ailounde un ne Meente in dän Loundkring Wittmund. Dät läit aastelk Baltrum un wäästelk Spiekerooch. Ap Langeooch stounde two Säärken. Autos duurwe ap dät Ailound nit fiere. Langeooch häd ne Iersenboan un n litjen Lufthoawen. Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Websiede fon ju Meente Commons: Langeooch – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "6642", "contents": "Bielde:Presidente Rafael Correa.jpg Rafael Correa (* 6. April 1963 in Guayaquil) is n Politiker. Hie is siet dän 15. Januoar 2007 die 56. Präsident fon ju Buundesrepublik Ecuador. Normdoaten: GND: 132527855 (OGND) | VIAF: 160044424"}
{"id": "6668", "contents": "Angers is ne Stääd in dät Wääste fon Frankriek. ju Staädmidde fon Angers ju Loage fon Angers in Frankriek Plats mäd Tram ju Äi Maine in Angers Châtelet Angers Universität Chant du monde Kastäil fon Angers"}
{"id": "6680", "contents": "Ozeanien is dän kollektiven Noome foar ne groot Taal Ailounde in ju Pazifiske Ozean. Maast wäd ju Region etnologisk in tjo groote Ailoundgruppe indeeld: Polynesien Melanesien Mikronesien In ju brattere Perspektiv wäide uk Näi-Seelound, Näi-Guinea un Australien deertou reekened."}
{"id": "6683", "contents": "Arija is n rockkoppel uut Ruslound. Meegliedere fon dän Koppel wieren: Vladimir Holstinin Vitaly Dubinin Mikhail Zhitnyakov Sergey Popov Maxim Udalov Мания величия (1985) С кем ты? (1986) Герой асфальта (1987) Игра с огнём (1989) Кровь за кровь (1991) Ночь короче дня (1995) Генератор зла (1998) Химера (2001) Крещение огнём (2003) Армагеддон (2006) Феникс (2011)"}
{"id": "6685", "contents": "Melbourne is ju Haudstääd un grootste Stääd fon dät australiske Buundeslound Victoria. Ätter Sydney is Melbourne ju twäidgrootste Stääd fon Australien."}
{"id": "6686", "contents": "Ju Piratenpartei Deutschland (PIRATEN) is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Int Algemeen sätte do Piroaten sik ien foar politiske Transparenz un do 'elektroniske' Burgergjuchte. Ju Paatäi is tou Biespil juun et 'Zugangserschwerungsgesetz' en et spiekerjen fon Internetdoaten. Bie do Düütske Buundesdaiwoalen 2009 kreech ju Paatäi 2,0% fon do Stämmen. Do piroaten sunt fertreeden in do Lounddeege fon Släswiek-Holstein, dät Saarlound un Berlin. Websiede fon ju Piratenpartei Deutschland"}
{"id": "6691", "contents": "Ju Bronstied is n Tied in ju Geskichtsskrieuwenge, weer do Moanskene mäd bronsen Reeskup begonnen tou oarbaidjen. Dit Tiedruum begint so uungefeer uum 2200 f. Chr. un eendet uumtränt 800 f. Chr."}
{"id": "6702", "contents": "Die Mekong is ne Äi in Suudaast-Asien. Ju Äi fljut truch China, Thailound, Laos, Kambodscha un Vietnam. Hie häd ne Loangte fon uungefeer 4.350 km un fljut in et Suudsinesiske Meer/den Pazifisken Ozean."}
{"id": "6718", "contents": "Pakistan is n Lound in Suudasien. Dät Lound skadt in dät Suudwääste an dän Iran, in dät Wääste an Afghanistan, in dät Noude an China un in dät Aaste an Indien. Ju Haudstääd fon ju Republik is Islamabad. Pakistan äntstuude, as ap dän 14. August 1947 do Deele fon Britisk-Indien, do maast muslimisk wieren, uunouhongich wuden. Ju Exklave Aast-Pakistan wude leeter unner dän Noome Bangladesch aan oainen Stoat."}
{"id": "6719", "contents": "Ju RMS Titanic waas aan ängelsken Passagierdamper, die ap sien Jungfernfoart ätter do Fereende Stoaten ap dän 14. April 1912 in dän Atlantik unnergeen is. Ju Titanic is deerbie juun aan grooten Iesbierich foart. Bie dät Uunluk sunt sowät 1.500 Moanskene ferdronken. Dät waas een fon do grootste Skipsuunlukke in ju Fergeenhaid. Ju Titanic un hiere two Susterskippe wieren domoals do grootste Passagierskippe fon de Waareld un hieden Plaats foar uungefäär 2.400 Passagiere. In 1985 wuud ju Titanic ap dän Gruund fon dän Atlantik wierfuunen ap ju Position 41°43′ N, 49°56′ W."}
{"id": "6720", "contents": "Osama bin Laden (Riad, 10. Meerte 1957 - Abbottabad, 2. Moai 2011) waas die Laiter fon Al Kaida, ne Terrororgansition juun wäästelke un pro-wäästelke Lounde. Ätter do Aansloage ap dät World-Trade-Center in New York un uur Steden in ju USA ap n 11.September 2001 mäd boalde 3.000 Doode hääbe do Amerikoaner boalde 10 Jiere ätter him in Afghanistan un Pakistan säiked. Ap n 2. Moai 2011 wuud hie fon amerikoanskse Suldoaten in Abbottabad in Pakistan fuunen un doodskeeten."}
{"id": "6721", "contents": "John Fitzgerald „Jack“ Kennedy (* 29. Moai 1917 in Brookline, Massachusetts; † 22. November 1963 in Dallas, Texas), uk JFK noomd, waas fon 1961 bit 1963 die 35. Präsident fon do USA. Ap n 22. November 1963 wuud Kennedy bien Attentat ap him wierskienelk truch Lee Harvey Oswald doodskeeten. Bie sien Besäik in Berlin ap n 23. Juni 1963 häd hie bie ju Berliner Muure dän waareldbekoanden Sats kweeden: \"Ich bin ein Berliner\". Commons: John F. Kennedy – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Normdoaten: GND: 118561383 (OGND) | VIAF: 68910251"}
{"id": "6725", "contents": "Rotterdam is ätter Amsterdam ju twäidgrootste Stääd in do Niederlounden. Ju Stääd is gjucht bekoand uum sien Hoawen, wäkke dän träädgrootste fon ju Waareld is. Rotterdam häd 651.376 Ienwoonere (1. Januoar 2020), as Agglomeration Stadsregio Rotterdam sowät 1,2 Mio. (2006). In n Truchsleek lait ju Stääd two Meter unner Normalnull. Ieuwenske Amsterdam un Den Haag is Rotterdam een fon do kulturelle Zentren in do Niederlounde. Rotterdam häd ne oaine Universität, ferskeedene Hoochskoulen, ne Musikhoochskoule un ne Kuunstakademie. In n Twäiden Waareldkriech is n groot Deel fon ju oolde Binnenstääd am 14. Moai 1940 fernäild wuuden truch n düütsken Luftoungriep. Sowät 800 Moanskene sunt stuurwen, un 80.000 Rotterdammer wuuden obdachlos. Ap 260 Hekter wuuden 25.000 Woonengen, 70 Skoulen, 2.400 Bedrieuwe un 2.000 Büros fernäild. Deerätter sunt deer noch litjere Luftoungriepe weesen, fon do Allierden in Oktober 1942 un Meerte 1943, un dan wier fon do Düütsken in 1944. Ätter dän Twäiden Waareldkriech wuude ju Stääd wier apbaud. Ju Stääd baude sien Hoawen fääre uut, un in et Jier 1962 wuude Rotterdam mäd 92 Mio. Tonnen toun grootsten Hoawenstääd fon ju Waareld. Rotterdam häd Däälich ne moderne Binnenstääd, un is bekoand uum sien Wulkenkratser. Rotterdam waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2001."}
{"id": "6726", "contents": "Die Gotthardtunnel af Gotthard-Scheiteltunnel is n Iersenboantunnel fon ju Gotthardtboan un lapt unner dän Sankt-Gotthard-Pass truch dät Swaitser Gotthardmassiv. Die 15.003 Meter loange Iersenboantunnel lapt twoglaisig twiske Göschenen in dät Kanton Uri und Airolo in dät Kanton Tessin. Die Tunnel wuud twiske 1872 un 1880 baud un ap n 22. Moai 1882 ienwäid. Die Bau häd 227 Mio. Swaitser Franken koasted. Ieuwenske dän Iersenboantunnel rakt dät uk n Gotthardt-Sträitetunnel. Commons: Gotthardtunnel – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "6727", "contents": "Apollo 11 waas n Ruumfoartmission fon ju NASA wierbie do eerste Moanskene ap ju Moune keemen. Neil Armstrong, Edwin „Buzz“ Aldrin un Michael Collins begonnen dän 16. Juli 1969 hiere Mission mäd n Saturn-V-Rakete fon dät Kennedy Space Center in Florida un keemen ap n 19. Juli in n Boan uum ju Moune. Aan Dai deerätter kuuden Armstrong un Aldrin in ju Ruumfeere Eagle ap ju Moune landje, Collins bleeuw alleenich in dän Kommandomodul Columbia in n Orbit. N poor Uuren ätter ju Landenge ap ju Moune stuude Armstrong as eerste Moanske ap ju Moune, deerätter keem Aldrin. Do Astronauten weeren 22 Uuren ap ju Moune un fljoogen dan mäd Collins wier ätter ju Äide wai, weer do ap n 24. Juli landje in dän Pazifisken Ozean. Uur ju ganse Waareld seegen sowät 600 Millionen Moanskene ätter ju Ruumfoartmission in Fiersjoon. Neil Armstrong is ap n 25. August 2012 in Cincinnati stuurwen. Ruumfoart Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: John M. Sarkissian: On Eagle’sWings: The Parkes Observatory’s Support of the Apollo 11 Mission. PDF-Doatai, Publications of the Astronomical Society of Australia (Ängelsk), Sieden 287-310"}
{"id": "6728", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1962 - 1963 - 1964 - 1965 - 1966 - 1967 - 1968 - 15. Februoar: In Kanada wäd ju Ahornblääd-Flaage insteede fon ju foarige Kanadiske Red Ensign ienfierd. 6. Januoar: Christine Wachtel, düütkse Sportlerske (Licht-Athletik), Olympia-Medaillen-Winnerske 18. Februoar: Dr. Dre (André Romell Young), amerikoansken Rapper Patrick Conley, düütsk-amerikoansken Journalist un Medienhistoriker 4. Januoar: Thomas Stearns Eliot, US-amerikoansken Skrieuwer, Dichter un Kritiker 14. Januoar: Jeanette MacDonald, US-amerikoanske Skauspielerske un Sjungerske 27. August: Le Corbusier, swaitserisk-frantsöösken Baukunstler (* 1887)"}
{"id": "6729", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1963 - 1964 - 1965 - 1966 - 1967 - 1968 - 1969 - 10. Januoar: In Taschkent be'eendje unner Fermiddelenge fon dän sowjetisken Ministerpräsident Alexei Nikolajewitsch Kossygin bie een Konferenz die indiske Premierminister Lal Bahadur Shastri un die pakistoanske Präsident Muhammed Ayub Khan dän Twäiden Indisk-Pakistoansken Kriech uum Kaschmir, mäd een fääregungende Akzeptanz fon ju Line of Control. 26. Moai: Dät foarige Britisk-Guayana wäd uunouhongich fon't fereende Köönichriek. Die Stoat Guyana äntstoant. 30 November: Dät Ailound Barbados, toufoarne een britiske Kolonie, wäd aan uunouhongigen Stoat binne dän Commonwealth. 11. Januoar: Kim Coles, US-amerikoanske Skauspielerske un Komikerske 28. Januoar: Andrea Berg, düütske Sjungerske 7. August: Jimmy Wales, aan fon do Begruundere fon Wikipedia. 9. Oktober: David Cameron, britisken Politiker, Premierminister un Ouoardenden fon't House of Commons 11. Januoar: Alberto Giacometti, Swaitser Bieldehauer, Moaler un Grafiker"}
{"id": "6730", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1964 - 1965 - 1966 - 1967 - 1968 - 1969 - 1970 - 14. Februoar: Die Ferdraach fon Tlatelolco ferkloort ju Karibik un Latienamerikoa tou een Rebät fräi fon Atomwoapen. As läästen Stoat unnerskrift Kuba in 2002 dät Oukuumen. 6. Juli: Nigerioanske Troppen tringe in Biafra ien un beginne aan Kriech, die bolde tjo Jiere duurje un (uk truch een Hunger-Blokoade) bolde two Millionen Ljuude doodede. Een Riege fon karibiske Ailounde, do fon dän britisken Kolonioal-Stoatus tou ju Uunouhongegaid uurgunge skällen, kuume in aan Uurgongs-Stoatus. Dät sunt mäd Grootbritannien \"assoziierde\" Stoaten, do ju Binne-Politik sälwen moakje, man ätter buute fon't Muurlound fertreeden wäide. Touhoopefoatjend boalt me fon do West Indies Associated States. 20. Februoar - Kurt Cobain, amerikoanisker Musiker († 1994). 6. Februoar: Henry Morgenthau, US-amerikoansken Politiker 15. Moai: Edward Hopper, amerikoansken Moaler (* 1882)."}
{"id": "6731", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1965 - 1966 - 1967 - 1968 - 1969 - 1970 - 1971 - 5. Januoar: In ju Tschechoslowakäi foulget die Reform-Politiker Alexander Dubček ap dän Stalinist Antonín Novotný as eersten Sekretär fon ju Kommunistiske Paatäi. Deermäd begint dät Prager Foarjier. 1. Moai: Ju Caribbean Free Trade Association wäd gruunded, aan wirtskuppelken Touhoopesluut fon ängelsksproakige Lounde in ju Karibik. 6. Januoar: Madeleine Wehle, düütske Wiedkieker-Moderatoorinne 14. Januoar: LL Cool J, US-amerikoansken Rapper un Skauspieler 13. Februoar: Kelly Hu, US-Amerikoanske Skauspielerske 14. Januoar: Dorothea Mackellar, austroalske Dichterske un Skrieuwerske"}
{"id": "6732", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1966 - 1967 - 1968 - 1969 - 1970 - 1971 - 1972 - 30. Juni: Heinrich Lübke trät as düütsken Buundespräsident ou. 1. Juli: Gustav Heinemann wäd düütsken Buundespräsident. 20. Juli: Do Amerikoaner lounde as eerste Moanskene mäd ju Apollo 11-Mission ap ju Moune. 3. Januoar: Michael Schumacher, düütsken Ronfierder un Waareldmääster in ju Formel 1. 6. Januoar: Norman Reedus, US-amerikoansken Skauspieler 6. Januoar: Sonia Farke, düütske Skauspielerske 10. Januoar: Olga Oelkers, düütske Fächterske"}
{"id": "6733", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1967 - 1968 - 1969 - 1970 - 1971 - 1972 - 1973 - 13. Februoar: Dät rakt aan Broundounsleek ap dät Ooldenheem fon ju israelitiske Kultus-Meente in München. Fon do füüftich Ljuude, do sik in dät Bauwierk aphoolde, stierwe soogen, füüftien wäide ferseerd. Wäl die Deeder fon dän antisemitisken Oungriep is, blift uunbekoand. 31. Moai: Ätter tweelich Jiere Bautied wäd ju Kathedroale fon Brasília wäid. 31. Moai: Dät rakt in't Noude fon Chile un in Peru een Äidbieuwjen in ju Stäärkte 7,8 ap ju Magnituden-Skala. Deertruch breeke groote Massen fon ju Noudwääst-Siede fon dän Bierich Waskaran in do Anden fon Peru ou, sodät uk ju Stääd Yungay fernäild wäd. Sowät säksunsäkstichduusend Ljuude stierwe bie dät Äidbieuwjen, derfon twintichduusend in ju Stääd. Uk dät Basis-Leeger fon een füüftien Ljuude stäärke tschechoslowakiske Bierichstieger-Monskup wäd meeterjoop ferskädded. 24. Oktober: In't Parlemänt fon Chile wäd Salvador Allende tou n Präsident fon dät Lound kädden. 3. November: Salvador Allende sien Präsidentskup in Chile begint. Hie fersäkt in sien Präsidentskup, ap demokroatisken Wai een sosjoalistiske Sälskup ientoufieren. Deerbie däd hie fuul foar do äärme Ljuude. Ju Regierenge fon Britisk Honduras"}
{"id": "6734", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1968 - 1969 - 1970 - 1971 - 1972 - 1973 - 1974 - 7. Februoar: In ju Swaits wäd in ne Foulks-Oustämmenge mäd ne Bedeeligenge fon 58 % mäd 66 % Toustämmenge ju Ienfierenge fon dät Stäm- un Köärgjucht foar Wieuwljuude ap Buundes-Ieuwene billiged. Buppedät wäd in do Kantone Freiburg, Zug, Schaffhausen un Aargau dät Stämgjucht foar Wieuwljuude in Kantons- un Meente-Seeken fon do Stäm-Buurgere juust so ounnuumen. 11. Januoar: Mary J. Blige, US-amerikanische Soul- und R&B-Sjungerske 16. Juni: Tupac Shakur, amerikoanske Rapper († 13. September 1996). 10. Januoar: Coco Chanel, frantsööske Moude-Skäpperske 6. Juli: Louis Armstrong, aan Jazz-Musiker"}
{"id": "6735", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1969 - 1970 - 1971 - 1972 - 1973 - 1974 - 1975 - 10. Januoar: Schaich Mujibur Rahman ferkändiged in Dhaka ju Loosloosenge fon dät formell al uunouhongige Bangladesch fon Wääst-Pakistan un uurnimt ju Regierengsbieldenge. 15. Februoar: In ju Oslo-Konventsjoon eenigje sik tweelich europäiske Stoaten, do oun dän Atlantik lääse, ap Mäitnoamen, do ju Ferkeetenge fon ju See ferhinnerje skällen. 1. Juni: Irak unner Ahmad Hasan al-Bakr ferkloort ju heele Äid-Oulje-Industrie foar stoatelk. 26. August bit tou n 11. September - Olympiade in München. 5. September - 6.September: Münchner Olympia-Attentat: Oachte Liede fon ju palästinensiske Terror-Organisatsjoon \"Swotten Semptember\" nieme ap dän füüften September alwen Athleten fon ju Israeliske Olympia-Monskup as Jeesele un aaskje ju Fräiläitenge fon 232 Palästinensere. Bie dän Fersäik, do Jeesele ap dän säksten September tou befräien, stierwe aal do alwen Jeesele, fieuw Terroristen un aan Dreguuner. 6. Januoar: Katja Losch, düütske Journalistinne un Wiedkieker-Moderatoorinne 6. Januoar: Chen Yi, chineesken Armee-Fierder un Politiker 14. Januoar: Anna Maria Achenrainer, aastriekiske Skrieuwerske 6. April: Heinrich Lübke, die twäide Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound."}
{"id": "6736", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1970 - 1971 - 1972 - 1973 - 1974 - 1975 - 1976 - 11. September: In Chile rakt dät aan Militärputsch unner Augusto Pinochet. Ätterdät jo dän Präsidentskupspalast bumbardierd hääbe, rakt dät een kuute Skjooteräi, wierätter die Präsident Salvador Allende ju Kapitulatsjoon ounoardend un sik dät Lieuwend nimt. Deermäd beginne 17 Jiere Diktoatuur unner Pinochet. 16. Oktober: Ju OPEC beslut, dän Oulje-Pries uum 70 % haager tou moakjen; Begin fon ju eerste groote Oulje-Krise. Ju Britiske Krounkolonie Britisk Honduras kricht dän näien Noome Belize. Dät is een wichtige Stappe ap dän Wai ätter ju Uunouhongegaid fon dät Lound. 14. Januoar: Giancarlo Fisichella, italiensken Motoorspoartler"}
{"id": "6737", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1971 - 1972 - 1973 - 1974 - 1975 - 1976 - 1977 - 14. Februoar: Die ruske Skrieuwer Alexander Solschenizyn wäd uut ju Sowjetunion ouskäuwen un ätter Frankfurt an'n Main uutfloain. 30. Juni: Gustav Heinemann trät as düütsken Buundespräsident ou. 1. Juli: Walter Scheel wäd düütsken Buundespräsident 17. Januoar: Miriam Rose, düütske evangeelske Theologinne un Hoochskoulkoasterske 29. Juli - Emil Erich Kästner, düütsken Skrieuwer (bädden in 1899)"}
{"id": "6738", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1972 - 1973 - 1974 - 1975 - 1976 - 1977 - 1978 - 13. Februoar: In dän Konflikt twiske Griechen un Türken ap Zypern ropt die zypern-turske Politiker Rauf Denktaş dän Tursken Buundesstoat fon Zypern uut. Die ferstoant sik noch nit as uunouhongigen Stoat, man as Deelstoat fon Zypern. Daach is hie die Foarlooper fon ju Turske Republik Noud-Zypern, ju sik in 1983 uunouhongich ferkloort. 30. Moai: Grundenge fon ju Europäiske Ruumfoartorganisation 28. November: Ju Paatäi FRETILIN ferkloort ju Uunouhongegaid fon Aast-Timor (in't Foaren een Kolonie fon Portugal. 29. November: Dät Militär fon Indonesien lukt in Oecusse, een Buute-Rebät fon Aast-Timor, sien Flaage uumehooch. 7. Dezember: Ju Operatsjoon Lotus begint: Indonesiske Troppen ärooberje un besätte Aast-Timor. 11. Januoar: Matteo Renzi, italieensken Politiker 4. Dezember: Hannah Arendt, Politikwietenskupperske un Philosophin."}
{"id": "6739", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1959 - 1960 - 1961 - 1962 - 1963 - 1964 - 1965 - 10. Januoar: Fon dät noudelke Top fon dän Bierich Waskaran in do Anden fon Peru breeke baldoarich groote Fäls- un Iesmassen ou. Mäd een Gauegaid fon sowät 120 km/h gunge do deel. Moorere Täärpe wäide fon ju Steenlawine uurruld. Ju Toal fon do Offere wäd twiske twoduusend un fjauerduusend Ljuude taksierd. 21. April: Ju Universität fon ju näie brasilioanske Haudstääd Brasília wäd eepend. 31. Moai: Eende fon ju Wäästindiske Föderatsjoon, aan Touhoopesluut fon britiske Kolonien in ju Karibik. 9. Oktober: Uganda wäd fon't Fereende Köönichriek uunouhongich. Milton Obote wäd eersten Premierminister. 12. Oktober: Ju Puente de las Américas, een Brääch uur dän Panama-Kanoal, wäd fierdelk eepend. 14. bit 28. Oktober - Ju Kuba-Krise: Ju Sowjet-Union brangt Kääden-Woapen ätter Kuba, wiermäd do Fereende Stoaten fon Amerikoa nit ienfersteen sunt. Uumdät jo sik betruued sjo, sticht dät Risiko fon aan Atom-Kriech."}
{"id": "6740", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1960 - 1961 - 1962 - 1963 - 1964 - 1966 - 1967 - 14. Januoar: Die frantsööske Stoats-Präsidänt Charles de Gaulle deelt bie een Prässe-Konferäns mee, dät hie aan stoalden Ientreeds-Oundraach fon dät Fereende Köönichriek tou ju Europäiske Wirtksups-Meenskup oulient. Sien Veto uurrasket ju EWG-Kommission un do fieuw uur Lid-Stoaten. 23. Juni: Die Amerikoanske Präsident John F. Kennedy koom ätter Berlin un kwied bie ju Berliner Muure: \"Ich bin ein Berliner\". 14. Januoar: Steven Soderbergh, US-amerikoansken Film-Regisseur 18. Januoar: Emmanuel Chukwudi Eze, nigerioansken Philosoph 6. Januoar: Lina Abarbanell, düütske Soproanistinne un Skauspielerske 30. Januoar: Francis Jean Marcel Poulenc, frantsöösken Komponist (* 1899) 11. Februoar: Sylvia Plath, US-amerikoanske Skrieuwerske 22. November: John F. Kennedy, die 35. Präsident fon Amerikoa wäd in Dallas fermöärend. 12. Dezember: Theodor Heuss, eersten Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound"}
{"id": "6741", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1961 - 1962 - 1963 - 1964 - 1965 - 1966 - 1967 - 9. Januoar: Bewoapenden Twist twiske US-Troppen un panamaiske Burgere in ju US-Hoohaids-Zone uum dän Panamakanoal. Deer stierwe eenuntwintich Panamaere un fjauer US-Suldoaten. 10. Januoar: As Foulge fon dän Flaagenstried mäd do USA, aan Twist uur ju Hoohaid uur ju Zone uum dän Panama-Kanoal tou, un uk as Foulge deerfon, dät aan Student in ju Panamakanoal-Zone doodskeeten wuuden is, bräkt Panama unner Präsident Roberto Francisco Chiari Remón do diplomoatiske Ferhooldnisse tou do USA ou, do eerste ap dän 3. April wier apnuumen wäide. 11. Januoar: In dän Flaagenstried twiske Panama un do Fereende Stoaten fon Amerikoa, kumt ap Bidde fon Panama in ju Noacht tou dän 11. Januoar die UNO-Seekerhaids-Räid foar een Sunnersittenge touhoope. Man die Seekerhaidsräid beslut ätter kuute Beräidenge, dät hie noch outäiwe wol, wo do Fermiddelengen fon ju Organisatsjoon fon Amerikoanske Stoaten (OAS) uutgunge. 31. Meerte: Militär-Putsch in Brasilien, die Präsident João Goulart wäd ousät. Begin fon eenuntwintich Jiere Militär-Diktoatuur. 3. April: Wierapnoame fon diplomoatiske Ferhooldnisse twiske do USA un Panama. 6. Januoar: Henry Maske, düütsken Bokser 10. Januoar:"}
{"id": "6747", "contents": "4. Januoar: Noudkoreoanske Troppen nieme in dän Korea-Kriech mäd Stöän fon China foar't twäide Moal ju Stääd Seoul ien. 7. Februoar: Hans Matuszak promoviert dän in Bonn mäd ne Oarbaid uur dät Seelterske. 16. November: Kneppelfreed (Knäppelfräindai) 16. Dezember: In Württembierich-Baden, Baden un Württembierich-Hohenzollern stämt ju tou kjoosen begjuchtede Befoulkenge in uur een Fereenigenge fon do tjo Lounde tou een Buundeslound ou. Dät wäd mäd groote Moorhaid annuumen un dät näie Buundeslound Baden-Württembierich wäd leeter ap dän 25. April 1952 gruunded. 11. Januoar: Philip Tartaglia, skottisken roomsk-kathoolsken Äärts-Biskop 14. Januoar: Martin Auer, aastriekisken Skrieuwer 15. Februoar: Jane Seymour, britiske Skauspielerske 20. Februoar: Gordon Brown, britisken Politiker 6. Januoar: Wilhelm Sollmann, düütsken Journalist un Politiker"}
{"id": "6748", "contents": "14. Januoar: Ministerpräsidänt Josip Broz Tito wäd in dät näi apgjuchte Boantje as Stoatspräsidänt fon Jugoslawien kädden. 5. Juni: Een näie Foatenge fon ju deenske Ferfoatenge wäd gultich. Näie Ienhoolde sunt monken uurswäkke ju wieuwelke Troonfoulge un ju deelwiese Säärmferwaltenge fon Gräinlound. 13. Juni: Truch n Militär-Putsch wäd die Generoal Gustavo Rojas Pinilla Diktoator fon Kolumbien. Hie wol dät Burgerkriechslound stabilisierje. 6. Meerte: Natália do Vale, een brasilioanske Film-Deerstaalerinne"}
{"id": "6749", "contents": "Gruundenge fon ju Techniske Hoochskoule Leuna-Mersebuurich Ätter eenunfjautich Jiere Bautied kon ju grootste Säärke fon São Paulo wäid wäide, näämelk ju Catedral Metropolitana de São Paulo of Catedral da Sé. 11. Januoar: Bie Lawinen in' aastriekiske Buundeslound Vorarlberg rakt dät aaltouhoope 135 Doode, besunners läip is ju Katastrophe in ju Meente Blons in't Groote Walserdoal. 24. August: Getúlio Vargas, die Präsident fon Brasilien, brangt sik sälwen uume, as hie politiske Probleme kricht. 6. Januoar: Martin Hein, düütsken evangeelsken Theologe un Biskop 11. Januoar: Vicky Peña, spoanske Skauspielerske 21. Januoar: Thomas de Maizière, düütsken Politiker 29. Januoar: Oprah Winfrey, US-amerikoanske Wiedkieker-Moderatoorinne, Skauspielerske un Unnerniemerske 17. Juli: Angela Merkel, ju oachsde Buundeskanslerske fon ju Buundesrepublik Düütsklound. 6. Januoar: Gertrud Eysoldt, düütske Skauspielerske un Regisseurinne 13. Juli: Frida Kahlo, mexikoanske Moalerske. 24. August: Getúlio Vargas, brasilioansken Präsident"}
{"id": "6750", "contents": "4. Januoar: Wolfgang Tiefensee, düütsken Politiker (SPD) 6. Januoar: Annette Fugmann-Heesing, düütske Politikerske (SPD) 14. Januoar: Jan Fedder, düütsken Skauspieler 28. Januoar: Nicolas Sarkozy, frantsöösken Politiker, Minister, Stoatspräsidänt 14. Januoar: Luis Zuegg, suud-tiroler Roopboan-Pionier"}
{"id": "6751", "contents": "14. Januoar: In Herleshausen kuume mäd ju Iersenboan do lääste oun, do uut sowjetiske Kriechs-Fangenskup ätter Huus wai kuume. 14. Februoar: Nikita Chruschtschow begint in Moskau dän twintichsten Paatäidai fon ju KPfjSU, dän eersten Paatäidai in ju Sowjetunion ätter dän Dood fon Josef Stalin, wier eerstmoals mäd ju stalinistiske Politik oureekend wäd. 22. Oktober: Die brasilioanske Präsident Juscelino Kubitschek oardent ätter aan Jiertjaande oolden Ploan oun, Brasília, een näie Haudstääd foar dät Lound, tou bauen. Kuut leeter begint in't brasilioanske Binnelound ju Oarbaid. 5. Januoar: Frank-Walter Steinmeier, düütsken Politiker (SPD), tweelften Buundespräsident. 28. Januoar: Marie Juchacz, düütske Sosjoal-Reformerske un Striederske foar do Gjuchte fon Wieuwljuude, Gruunderske fon ju Oarbaider-Wäilfoard (Arbeiterwohlfahrt / AWO)"}
{"id": "6752", "contents": "10. Januoar: Harold Macmillan wäd britisken Premierminister, ätterdät Anthony Eden uum ju Sueskrise fon sien Boantje touräächtreeden is. 10. Moai: Die kolumbioanske Diktoator Gustavo Rojas Pinilla, die in 1953 truch n Putsch oun ju Moacht keemen waas, uurlät dät Lound ne militäriske Junta. 10. Januoar: Gabriela Mistral, chileenske Dichterske un Diplomoatinne 24. November: Diego Rivera, aan Moaler uut Mexiko"}
{"id": "6753", "contents": "3. Januoar: In do Wäästindiske Ailounde sluute sik een Riege fon britiske Kolonien tou ju Wäästindiske Föderatsjoon touhoope. 31. Januoar: Die eerste Satellit fon do USA, näämelk Explorer 1, wäd fjauer Mounde ätter dän rusken Satellit Sputnik inne Äid-Uumloop-Boan broacht. Deerbie slumpet unner Ounleedenge fon James Van Allen die Ätterwies fon dän Van-Allen-Stroalengsgäddel uum ju Äide. 7. August: Alberto Lleras Camargo is die eerste, die in ju Uureenkumst \"Nasjonoale Front\" Präsident fon Kolumbien wäd. Ju Uureenkumst is sleeten twiske do eerdere Burgerkriechs-Juunstriedere fon ju liberoale un ju konservative Paatäi. Deermäd gungt die Burgerkriech \"La Violencia\" foarbie. 3. November: Ju twäide Amts-Tied fon dän autoritäre Carlos Ibáñez del Campo as Präsident fon Chile is foarbie. 17. Januoar: Gabriel Mbilingi, roomsk-kathoolsken Äärts-Biskop fon Lubango in Angola 11. Februoar: Ulrike Bumke, düütske Juristinne Pius XII., Poabst"}
{"id": "6754", "contents": "1. Januoar: In dän Ferloop fon ju Kuboanske Revolutsjoon lopt die foarige Diktoator Fulgencio Batista wäch. Ju Heerskup faalt deermäd oun Fidel Castro. 7. Januoar: Juu kuboanske Regierenge unner Fidel Castro wäd truch doo USA anärkoand. 13. Februoar: Ätter ju ärfoulchrieke Kuboanske Revolutsjoon uurnimt Fidel Castro dät Boantje fon dän Ministerpräsidänt ap Kuba. 16. Februoar: Fidel Castro wäd in Kuba as Regierengs-Boas fereediged un behoaldt düt Boantje 49 Jiere, bit hie dät in 2008 uut suundegaidelke Gruunde oun sin Bruur Raúl ourakt. 12. September: Ätter niep tjoon Jiere (two Amtstiede) trät Theodor Heuss as Buundespräsident fon Düütsklound ou. 13. September: Heinrich Lübke wäd Buundespräsident fon Düütsklound. 23. Dezember: Baubegin fon ju Puente de las Américas, een Brääch, ju dän Panama-Kanoal uurspont. 6. Januoar: Fuyumi Sōryō, japoanske Manga-Teeknerske 6. Januoar: April Hailer, düütske Skauspielerske 11. Januoar: Richard Arnold, düütsken Politiker 2. Februoar: Hella von Sinnen, düütske Wiedkieker-Moderatoorinne, Komikerske un Synchron-Baalerske 9. April - Frank Lloyd Wright, US-amerikoansken Baukunstler (Architekt)"}
{"id": "6755", "contents": "13. Februoar: Frankriek testet foar't eerste Moal een Atom-Woape. Die Test wäd unner dän Däk-Noome Gerboise Bleue tichte bie Tanzerouft in ju Sahara fon Algerien truchfierd, dät tou düsse Tied noch een frantsööske Kolonie is. 21. April: Brasilien wäit sien näi-baude Haudstääd Brasília ien. 3. Oktober: Jânio da Silva Quadros wäd as näien Präsident fon Brasilien kädden. Die Dokumantoarfilm Serengeti darf nicht sterben fon Bernhard Grzimek wäd as eersten düütsken Film ätter dän Twäiden Waareldkriech mäd aan Oscar uutteekend. 6. Januoar: Ulrike Mai, düütske Skauspielerske 9. Februoar: Ernst von Dohnányi, ungarisken Pianist un Komponist 11. Februoar: Victor Klemperer, düütsken Skrieuwer un Literatuur-Wietenskupper"}
{"id": "6756", "contents": "4. Januoar: Die lääste Beend fon dät Düütske Woudebouk fon do Bruure Grimm, dät do 123 Jiere in't Foaren begind hääbe, ferskient. 31. Januoar: Die Schimpanse Ham fljucht mäd ju Mercury-Redstone 2-Mission fon ju NASA fon Cape Canaveral uut in't Aal. Hie ferbrangt sowät säks Minuten inne Sweereloosegaid un gungt leeter mäd sien Kapsel uunferseerd inne Atlantik deel. 31. Moai: Ju Republik Suudafrikoa wäd uutruupen, ätter dät dät Lound ap Druk fon uur Liede uut dän britiske Commonwealth of Nations uuttreeden is. Gruund deerfoar waas ju Apartheid. 31. Oktober: Die Hurrikan Hattie gungt ap Britisk Honduras deel (däälich: Belize). Ju domoalige Haudstääd Belize City wäd deerbie so läip fernäild, dät n poor Jiere leeter ju näie Haudstääd Belmopan in't Binnelound ounlaid wäd, wier dät minner läipe Stoarme rakt. 19. September: Een Moorhaid fon do jamaikoanske Burgere stämt deer foar, dät Jamaika uut ju Wäästindiske Föderatsjoon uutträt. Düsse Föderatsjoon waas die Fersäik, een heele Riege fon do Wäästindiske Ailounde touhoope, un nit oankeld foar sik, Stappe foar Stappe uunouhongich fon't Fereende Köönichriek tou moakjen. 6. Februoar: Malu Dreyer, düütske Politikerske (SPD), Ministerske fon't Lound un Ministerpräsidäntinne fon Rhienlound-Palts 4. August: Barack Obama, US-amerikoansken Politiker fon ju Demokroatiske Paatäi, twiske 2009 un"}
{"id": "6757", "contents": "11. Januoar: Do toufoarne düütske Rebätte aastelk fon't Oder-Neiße-Skeed wäide unner poolske Ferwaltenge stoald. 14. Februoar: Ap dän 15. fon dät Mound Schewat 5709 ätter dän Juudsken Kalänner kumt ju konstituierjende Fersammelenge fon dät israeliske Parlemänt Knesset foar't eerste Moal touhoope. 4. April: Gruundenge fon ju NATO. 8. April: Truch dän Bietreed fon ju Frantsööske Besättengszone wäd ju Bizone tou een Trizone. Do träin Buuteministere fon do Wääst-Alliierde besluute in Washington, D.C. dät Besättengsstatut, deer oane jo ju Gruundenge fon ju Buundesrepublik hiere Toustämmenge reeke, man sik wäkke Gjuchte foarbehoolde. 12. Moai: Do tjo wäästelke Militärgouverneure in Düütsklound ferkändigje foarmelk dät Besättengsstatut, dät ap dän 21. September gultich weese skäl. Dät moaket ju äntstoundende Buundesrepublik een deelwiese Säärmbestämmenge muugelk. 23. Moai: Ferkändigenge fon dät düütske Gruundwät (\"Grundgesetz\") truch dän Parlamentoariske Räid. Dät Doatum wäd oafter as Gruundengsdoatum fon ju Buundesrepublik beteekent, aaldät dät Gruundwät eerste aan Dai leeter, ap dän 24. Moai, gultich wäd. 25. Moai: Kommunistiske Troppen in China nieme ju Stääd Shanghai ien. Ap dän 27. Moai luuke do Fereende Stoaten aal hiere Marine-Eenhaide uut China ou. 12. September: Theodor Heuss wäd eersten Buundespräsident fon Düütsklound. 1. Oktober: Mao Zedong ropt ju Foulksrepublik China uut. 7. Oktober: Ju"}
{"id": "6758", "contents": "9. April: In ju kolumbioanske Haudstääd Bogotá wäd Jorge Eliécer Gaitán, die Präsidentskups-Kandidoat mäd ju grootste Kansje, ap ju Sträite möärend. Fluks ätters wäd sin Möärender Juan Roa Sierra fon ju apbroachte Masse uk noch dood häuwen, sodät wie sien Motiv däälich nit moor wiete. In Kolumbien begint \"La Violencia\", aan Burgerkriech twiske liberoale un konservative Paatäi. 30. April: In ju kolumbioanske Haudstääd Bogotá wäd ju Organisatsjoon fon Amerikoanske Stoaten gruunded. 9. April: Jorge Eliécer Gaitán, kolumbioansken Präsidentskups-Kandidoat, wäd appe Sträite doodskeeten un sin Möärender Juan Roa Sierra wäd fon ju apbroachte Masse uk fluks dood häuwen."}
{"id": "6759", "contents": "14. August: Die Stoat Pakistan wäd uunouhongich fon Britisk-Indien. 6. Januoar: Andréa Ferréol, frantsööske Skauspielerske 6. Januoar: Sandy Denny, britiske Sjungerske 14. Januoar: Hans Fehr, Swaitser Politiker (SVP)"}
{"id": "6760", "contents": "1946 waas dät eerste Jier ätter dän Twäiden Waareldkriech. Unner ju Fierenge fon ju Siegerkoalitsjoon fon do fjauer Alliierde wüül eme noch touhoope een Ätterkriechs-Oardenge foar ju Waareld apbaue. Sjuunelken Uutdruk deerfon sunt do Fereende Nasjoone, wierfon tou Begin 1946 ju Fulfersammelenge un die Seekerhaidsräid hiere Oarbaid apnoomen. Wäkke oanden al, dät sik juust aan Koolden Kriech äntwikkelde, man foar fuul waas dät noch nit kloor. 10. Januoar: Eepenenge fon ju eerste UN-Fulfersammelenge truch Paul-Henri Spaak 11. Januoar: Enver Hoxha ropt ju Sosjoalistiske Foulksrepublik Albanien uut. 17. Januoar: Die UN-Seekerhaidsräid hoaldt sien eerste Sittenge ou. 21. Januoar: In Hessen rakt dät Kommunoal-Köäre, dät sunt do eerste fräie Köäre ap düütsken Boudem sänt 1933 22. Januoar: In dät Noudwääste fon dän Iroan, die tou düsse Tied deels fon ju Sowjetunion un deels fon't Grootbritannien besät is, ferkloort sik ätter dän Wille fon do Sowjets ju Republik Kurdistan foar uunouhongich. Ju uumfoatet bloot aan litjen Deel fon't kurdisk besiedelde Rebät. 30. September: In dän Nürnberger Prosäss juun do Haudkriechsferbreekere wäide do Uurdeele uutspreeken. Wäkke mouten in't Kitjen, wäkke skällen apknät wäide. 16. Dezember: Die Iroan äroobert ju Republik Kurdistan, ju somäd nit moal n Jier bestounden diede. Ju Region is däälich Deel"}
{"id": "6761", "contents": "17. Januoar: Uumdät ju Roode Armee naier kumt, begint ju Besättenge unner Richard Baer mäd ju Evakuierenge fon dät KZ Auschwitz-Birkenau. 17. Januoar: Ju Roode Armee äroobert in dän Twäiden Waareldkriech Warschau, wier tou düsse Tied bienaist neen Moanskene sunt. 11. Februoar: US-Präsident Franklin D. Roosevelt, die britiske Premierminister Winston Churchill un die sowjetiske Stoats-Boas Josef Stalin unnerteekenje ap dän läästen Dai fon ju Konferäns fon Jalta een Ferkloorenge, wieroun ju Näioardenge fon Europa ätter dän Twäiden Waareldkriech fäästlaid wäd. Uk, dät Düütsklound in fjauer Besättengs-Soonen apdeeld wäide skäl. 13. Februoar: Ju Slacht uum Budapest eendet, uumdät do düütske Eenhaide, do deer ienseeteld sunt, foar ju Roode Armee kapitulierje. 13. Februoar: Ap dän Fäästeläiwends-Täisdai beginne alliierde Fljoogere, Dresden tou Bumbardierjen. Dät duurt träi Deege, un in düsse Tied kuume twiske 18.000 un 25.000 Ljuude tou Dood, ju Binnenstääd wäd bienaist in't Heele fernäilt. 14. Februoar: Bie ju Bumbardierenge fon Dresden rakt dät aan Fjuurstoarm, die dät Läskjen uunmuugelk moaket. Ap dän sälgen Dai wäd uk Prag fon Fljoogere oungriepen, wät wildääge n Fail is. Dät kon weese, dät do uk ätter Dresden wai wüülen un Fersjoon Prag ounfloain hääbe. 14. Februoar: Partisanen fon ju Jugoslawiske Foulksbefräiengsarmee befräie ju Stääd Mostar."}
{"id": "6762", "contents": "17. Januoar: Mäd ju Slacht uum Monte Cassino oun ju Gustav-Lienje bie dät oolde Klaaster Montecassino begint een fon do loangste un ferlästriekste Slachte fon dän Twäiden Waareldkriech. 15. Februoar: Dät Gruundengs-Klaaster fon do Benediktinere in ju Abtäi Montecassino wäd in ju Slacht uum Monte Cassino in dän Twäiden Waareldkriech truch alliierde Bumben bienaist in't Heele fernäild, uk wan sik sowät 800 Sivilisten in do Bauwierke befiende. 6. Juni: Begin fon ju Landenge fon do wäästelke Allierden in ju Normandie. Ju Operation wäd Operation Overlord of D-day naamd. 17. Juni: Ieslound wäd tou een Republik ferkloord. 20. Juli: Uum Adolf Hitler tou doodjen un Nazidüütsklound een Eende tou moakjen, lät Claus Schenk Graf von Stauffenberg een Bumbe in ju \"Wolfsschanze\" hoochgunge. Dät slumpet nit un von Stauffenberg wäd aan Dai leeter waigjuchted. 24. November: Do Fereende Stoaten fon Amerikoa beginne mäd een Riege fon läipe Luchtangriepe ap Tokio. 6. Januoar: Olga Georges-Picot, frantsööske Skauspielerske 14. Januoar: Luise F. Pusch, düütske Sproak-Wietenskupperske 14. Januoar: Peter Fechter, 1962 as Fljuchtling doodskeeten ap ju Berliner Muure 7. April: Gerhard Schröder, fon 1998 tou 2005 tou Buundeskansler fon Düütsklound 23. Januoar: Edvard Munch, expressonistisken Moaler 5. Meerte ? : Rudolf Harbig, düütsken Spoartler 21."}
{"id": "6763", "contents": "10. Januoar: Ju Roode Armee begint in dän Ferloop fon ju Slacht fon Stalingrad mäd een Groot-Offensive, ju leeter tou ju Uurwinnenge uur ju ienseetelde düütske 6. Armee fiert. 14. Januoar: In Casablanca bigint een stilkene Touhoopekumst fon US-Präsidänt Roosevelt, dän britisken Premier Winston Curchill un do hiere Combined Chiefs of Staff tou ju Beräidenge uur ju fääregungende Kriechs-Fierenge in dän Twäiden Waareldkriech. 2. Februoar: Do Düütske ferljoose ju Slacht fon Stalingrad juun ju Sowjetunion. 14. Februoar: Weermoachts-Troppen unner Erwin Rommel beginne in dän Tunesien-Fäildtoach dät Unnerniemen \"Frühlingswind\". 15. Februoar: Düütske Skoulkere fon 15 Jiere oun wäide fon nu oun as Luftwoapenhälpere toun Kriechstjoonst leeken. 19. bit 22. Februoar: In dän Tunesien-Fäildtoach in dän Twäiden Waareldkriech kumt dät Slacht bie dän Kasserin-Pass. Do Düütske un Italienere winne ju Slacht juun Amerikoanere, Briten un Fräie Frantsoosen. 20. Februoar: In Mexiko äntstoant die Vulkoan Paricutín. Ätter aan Dai is hie tjoon Meetere, ätter träin Deege füüftich un däälich 424 Meetere uur ju uurspröängelke Boudemhööchte fon 2376 Meetere. 11. Januoar: Oscar Bronner, aastriekisken Saitengs-Skrieuwer, Saitengs-Uutreeker un Moaler 14. Januoar: Angelo Bagnasco, roomsk-kathoolsken Kardinoal un Äärts-Biskop fon Genua 22. Februoar: Horst Köhler, fon 2004 tou 2010 tou die njuugende Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound"}
{"id": "6764", "contents": "29. Januoar: Mäd dät Protokoll fon Rio de Janeiro gungt die Peruoansk-Ecuadorioanske Kriech tou Eende. Peru kricht dät twiske him un Ecuador striedige Rienwoold-Rebät tou-ärkoand. 14. Februoar: Dät britiske Luchtfoart-Ministerium rakt ju Area Bombing Directive uut, ju Ounwiesenge tou ju Flakten-Bumbardierenge fon düütske Stääde in dän Twäiden Waareldkriech. 15. Februoar: Singapur wäd ätter een 16 Deege duurjende Slacht in dän Pazifik-Kriech fon japoanske Troppen iennuumen. Moor as 80.000 Suldoaten unner dän britisken Lieutenant General Arthur Ernest Percival gunge in Kriechs-Fangenskup. 28. Juni: Begin fon dän Düütske Angriep ap Stalingrad (Slacht fon Stalingrad) 11. November: As Reaktsjoon ap dät Ankuumen fon Alliierde Troppen in Algerien in n Twäide Waareldkriech besätte düütske Troppen uk dän fräie Deel fon Vichy-Frankriek. 22. August: Brasilien ferkloort Nazi-Düütsklound un Italien dän Kriech. 19. November: Twäide Waareldkriech: In ju Slacht uum Stalingrad begint ju Juunoffensive fon ju Roode Armee. 17. Januoar: Muhammad Ali, US-amerikoansken Bokser 6. Januoar: Tina Modotti, italieenske Fotogroafinne un Skauspielerske"}
{"id": "6765", "contents": "6. Januoar: In sien Rääde tou ju Loage fon ju Nasjoon foar dän US-Kongress foarmuliert US-Präsident Franklin D. Roosevelt \"do fjauer Fräiegaiden\". 2. Moai: Britiske Troppen gunge in Basra oun Lound, uum Raschid Ali al-Gailani tou bekampjen, die in dän Irak mäd aan Putsch juun ju briten-fjuuntelke foarige Regierenge oun ju Moacht keemen is. 29. Moai: Britiske Troppen roakje ju Baalengsruumte fon Bagdad, sodät ju anti-britiske Regierenge unner Raschid Ali al-Gailani ätter dän Iroan fluchtje mout. 1. un 2. Juni: In Bagdad rakt dät een Wooge fon Pogrome juun dän juudsken Befoulkengsdeel. In do twäin Deege stierwe in Bagdad 179 Ljuude mäd juudsken Gloowe. 5. Juli: In n Rienwooldrebät, dät twiske Ecuador un Peru striedich is, kumt dät tou dän Peruoansk-Ecuadorioanske Kriech Mäd ju Focke-Achgelis Fa 223 rakt dät foart eerste Moal aan in Serie häärstoalden Hoochskruuwer. 6. Januoar: Tamara Lund, finniske Opern-Sjungerske un Skauspielerske 14. Januoar: Faye Dunaway, US-amerikoanske Skauspielerske, Regisseurinne un Traalbouk-Skrieuwerske 15. Februoar: Klaus Matthiesen, düütsken Politiker (SPD) 10. Januoar: Johannes Biehle, düütsken Physiker, Klokken- un Oargelbauer un Säärkenbau-Theoretiker 11. Januoar: Emanuel Lasker, düütsken Skok-Spieler un -Waareldmääster 11. Februoar: Rudolf Hilferding, düütsk-aastriekisken Politiker un Wirtskupswietenskupper 28. Moai: Theodor Siebs, düütsken Germanist"}
{"id": "6766", "contents": "12. Juni: Ätterdät düütske Troppen ju Maginot-Linie truchbreeken hääbe, rüümje do frantsööske Eenhaide Lothringen. 14. Juni: Düütske Troppen besätte Paris. Unner Vere Cornwall Bird foarmt sik fon do an een Uunouhongegaids-Bewäägenge fon Antigua un Barbuda. 11. Januoar: Andres Tarand, estnisken Politiker 14. Januoar: Anni Pede, düütske Licht-Atheletinne 24. Januoar: Joachim Gauck, fon 2012 bit ... die alfte Buundespräsidänt fon Düütsklound 29. Februoar: Hideo Ochi, japoansken Karateka 14. Januoar: Heinrich August Meißner, düütsken Ingenieur un Iersenboan-Bauer 29. Juni: Paul Klee, Kunstler"}
{"id": "6767", "contents": "9. / 10. November: In düsse Noacht Riekskristallnoacht 5. Januoar: Juan Carlos I., Köönich fon Spanien 6. Januoar: Renate Meyer, düütske Sportlerske (Licht-Athletik) 10. Januoar: Renate Schostack, düütske Journoalistinne un Skrieuwerske 14. Januoar: Klaus Dieter Kern, düütsken Säärken-Musiker"}
{"id": "6768", "contents": "26. Februoar: Eerstbestiegenge fon dän Anden-Bierich Nevado Ojos del Salado truch do bee poolske Bierichstiegere Jan Szczepanski un Justin Wojszins 15. Juli: Ap dän Ettersberg bie Weimar begint die Bedrieuw fon dät Konsäntratsjoonsleeger Buchenwald. 10. November: In Brasilien lät Getúlio Vargas sien Heerskup as \"wäilwollenden Diktoator\" fäästskrieuwe. 6. Januoar: Doris Troy, US-amerikoanske Soul-Sjungerske 11. Februoar: Heidi Lambert-Lang, düütske Juristinne"}
{"id": "6769", "contents": "12. Juni: Eende fon dän Chacokriech twiske Bolivien un Paraguay. Dät uumkampede Rebät Gran Chaco faalt an Paraguay. 15. September: Do Nürnbieriger Rassenwätte („Gesetz zum Schutze des deutschen Blutes und der deutschen Ehre“, „Blutschutzgesetz“, Reichsbürgergesetz) kuume uut. 19. Oktober: In Bad Dürkheim wäd ju Düütske Wiensträite fierdelk eepend. Ju skäl dän heemske Wien juust so as dän Froamdeferkier begunstigje. 29. Dezember: Bie dän Fersäik, aan Loang-Wai-Rekord ap dän Wai Paris-Saigon tou fljoogen, mout Antoine de Saint-Exupéry in ju ägyptiske Wöiste noodloundje. Ätter fieuw Deege Kaierskup wäd hie rädded. Wildääge is dät Belieuwnis een Inspiratsjoon foar sien leeter Bouk Die litje Prins, deer een äänelk Belieuwnis oane foarkumt. 8. Januoar: Elvis Presley, amerikoanske Rock'n'Roll-Grööte 14. Januoar: Lucille Wheeler, kanadiske Ski-Spoartlerske 6. Juli: Tendzin Gyatsho, die fjautienste Dalai Lama"}
{"id": "6770", "contents": "25. Februoar: Adolf Hitler wäd düütsken Stoatsburger 27. Februoar: Ju Tiedskrift Nature moaket aan Artikkel fon James Chadwick eepentelk die deer ju Existenz fon dät Neutron beskrift. 10. April: Paul von Hindenburg wäd in dän twäide Köärgong mäd 53 % fon do Stämmen wier as düütsken Riekspräsidänt kädden. 13. April: In ju Weimarer Republik wäide truch Minister Wilhelm Groener do Nazi-Ferbeende SA un SS ferbeeden, man dät Ferbood blift bloot bit in dän Juni gultich. 15. Juni: Uumdät me in dät striedige Rebät Gran Chaco Foarkuumen fon Äid-Oulje fermoudet, begint twiske Bolivien un Paraguay di Chacokriech. 17. Juli: Bie dän Altonaer Bloudsundai, een Skjooteräi twiske Kommunisten, Nasjonoalsosjoalisten un do Dreguunere, stierwe aachtien Ljuude un twohundetfieuwuntachentich wäid seerd. 20. Juli: Eerst-Bestiegenge fon dän hoochste, suudelke Top fon dän Bierich Waskaran in do Anden fon Peru truch een düütsk-aastriekiske Monskup unner ju Fierenge fon Philipp Borchers. Ieuwenske Borchers roakeden Erwin Schneider, Wilhelm Bernard, Hermann Hoerlin un Erwin Hein dän Top. 1. September: Die Kolumbioansk-Peruoanske Kriech bräkt uut, uumdät Apstoundiske uut Peru dän Skeed-Ferloop twiske Peru un Kolumbien ätter dän Ferdraach fon Salomón-Lozano nit ounnieme wollene. 3. Oktober: Die Irak wäd formell uunouhongich, daach behoolde sik do Briten masse Ienfloud. 26. Oktober: In"}
{"id": "6771", "contents": "26. Juli: Pedro Opaso wäd Präsident fon Chile, hie foulget ap dän autoritäre Carlos Ibáñez del Campo. 11. Dezember: Dät britiske Parlemänt brangt dät Stoatut fon Westminster uut, dät do Dominions in dän Commonwealth of Nations fiergungende Uunouhongegaid rakt. Deermäd wäide Kanada, Australien, Näiseelound, Suudafrikoa, Näifunstlound (fon 1949 oun Deel fon Kanada) un die Iriske Fräistoat (leeter: Republik Irlound) Stoaten foar sik. 6. Januoar: E. L. Doctorow, amerikoansken Skrieuwer 6. Januoar: Lucienne L’Heureux-Arel, kanadiske Oargelspielerske un Musik-Pädagoginne 11. Januoar: Betty Churcher, austroalske Moalerske un Direktoorinne fon ju \"National Gallery of Australia\" 14. Januoar: Caterina Valente, italieenske Skauspielerske un Sjungerske 14. Januoar: Georgine Darcy, US-amerikoanske Skauspielerske 16. Januoar: Johannes Rau, fon 1999 bit 2004 Buundespräsidänt fon Düütsklound 15. Moai: Helmut Ottenjann, düütsken Foulkskundler"}
{"id": "6772", "contents": "15. Februoar: Mäd Cairine Wilson wäd eerstmoals een Wieuw in dän Senoat fon Kanada beruupen. 24. Oktober: In Brasilien rakt dät een Revolutsjoon un Getúlio Vargas, populär as \"Baabe fon do Äärme\", baut een Diktoatuur ap. 14. Januoar: Kommunisten uum Albrecht Höhler uurfaale dän Nasjonoalsosjoalist un SA-Mon Horst Wessel, die dän Täkst foar dät SA-Kampläid Die Fahne hoch ferfoated häd. Hie stäärft ap dän 23. Februoar oun een Skoat-Ferseerenge, ju hie deer bie oukriegen häd. 18. Januoar: Maria de Lourdes Pintasilgo, portugiesiske Politikerske un Premier-Ministerske 28. Januoar: Kurt Biedenkopf, düütsken Politiker 11. Februoar: Mary Quant, britiske Moude-Designerske 3. Meerte: Heiner Geißler, düütsken Politiker 3. April: Helmut Kohl, säksten Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound 5. August: Neil Armstrong, amerikoansken Ruumtefoarer 28. Dezember: Fuad Rifka, syrisk-libaneesken Dichter un Uursätter 23. Februoar: Horst Wessel, düütsken Nazi"}
{"id": "6773", "contents": "6. Januoar: Dät Köönichriek fon do Serben, Kroaten un Slowenen\" wäd uumebenaamt in \"Köönichriek Jugoslawien\". Köönich Alexander I. sät ju Ferfoatenge buute Krit, äntlät dät Parlemänt un gjucht een Köönichsdiktoatuur ap. 29. Januoar: Die Romoan Im Westen nichts Neues fon Erich Maria Remarque kumt in dän Honnel. Sien eerste Aplääse is truch Foarbestaalengen glieks fergriepen. 11. Februoar: Mäd dät Ousluuten fon do Lateroan-Ferdraage wäd ju Vatikoanstääd uunouhongich fon dät faschistiske Italien. 4. Januoar: Günter Schabowski, SED-Funktsjoonäär in ju DDR. 6. Meerte: Günter Kunert, düütsken Dichter un Skriftstaaler 11. Januoar: Elfrida Andrée, sweediske Oargelistinne un Komponistinne 11. Februoar: Johann II., Fürst fon Liechtensteen"}
{"id": "6774", "contents": "2. April: Die Kuutsker Gustav Hartmann, bekoand wuden as die \"Iersene Gustav\", bräkt mäd sien Kuutske ap fon Berlin ätter Paris, fon deer hie in dän September wier touräch ätter Berlin wai kumt. Aaldät hie do al säärm een Taxi häd, mai hie mäd sien Raise juun dät Deelgungen fon ju Kuutskenfierderäi demonstrierje. 10. un 11. Juni: Do eerste Fersäike mäd truch Raketen stöände Sail-Fljoogere wäide fon dän Ärfiender Alexander Lippisch un sin Täst-Pilot Fritz Stamer truchfierd. 8. Juli: Dät Luchtskip LZ 127 kricht sin Noome \"Graf Zeppelin\" 27. August: Die Briand-Kellogg-Pakt, aan Foulkegjuchtelken Ferdraach juun Angriepskriege, wäd fon alwen Nasjoonen unnerteekend. Aparecida in dän brasilioansken Buundesstoat São Paulo wäd een oaine Stääd. 6. Januoar: Capucine, frantsööske Film-Skauspielerske 6. Januoar: Astrid Gehlhoff-Claes, düütske Skrieuwerske un Uursätterske 27. Januoar: Hans Modrow, DDR-Politiker 4. Moai: Husni Mubarak, fon 1981 tou 2011 tou Diktoatoor in Ägypten. 14. Juni (amtelk, wildääge al n Mound eerder) Ernesto Rafael Guevara de la Serna, naamd Che Guevara, aan marxistisken Politiker, Guerilla-Uppermon un Skrieuwer. 6. August: Andy Warhol, bekoanden Pop Art-Kunstler"}
{"id": "6775", "contents": "10. Moai: Carlos Ibáñez del Campo wäd Präsident fon Chile. Hie bruukt deelwiese diktoatooriske Methoden. 14. Januoar: Zuzana Růžičková, tschechiske Cembalistinne un Hoochskoul-Koasterske 13. August: Fidel Castro, kuboansken Diktoator: Wäkke Wällen reeke uk dän 13. August 1926 oun. 3. Januoar: Carl Runge, Mathematiker 18. Januoar: Hermann Müller-Thurgau, Swaitser Plonten-Physiologe, Botaniker, Önologe un Wienranken-Tuchter"}
{"id": "6776", "contents": "11. Februoar: Paul Bocuse, frantsöösken Kok, Gastronom un Kokboukskrieuwer 13. August: Fidel Castro, kuboansken Diktoator: Wäkke Wällen reeke uk dän 13. August 1927 oun. 10. Juni - Antoni Gaudí i Cornet, kataloansken Baukunstler (Architekt). 5. Dezember - Claude Monet, frantsöösken Moaler (* 1840)."}
{"id": "6777", "contents": "20. Meerte: Die ousätte chileenske Präsident Arturo Alessandri Palma kricht ätter ju Wierhäärstaalenge fon ju Ferfoatengsmäitige Oardenge sien Boantje wier. Man hie behoaldt dät nit loange, uumdät die moachtgriepske Minister Carlos Ibáñez del Campo, an Sympathisant fon do foarige Putschisten, him mäd n finnich Moachtspil uut Amt tringt. 4. April: As Lieuw-Wache foar Adolf Hitler wäd ju SS gruunded. Ju äntwikkelt sik in ju Tied fon dän Nasjonoalsosjoalismus tou een paramilitäriske Organisatsjoon. 7. April: Andraach fon Hitler, nit moor Burger fon Aastriek tou weesen, mäd Ärfoulch ap dän 30. April. 10. April: Ju Stääd Zarizyn an ju Wolga wäd in Stalingrad uumebenaamd. (däälich Wolgograd) 16. April: bulgariske Kommunisten moakje aan Bombenansleek ap ju Kathedroale Sweta Nedelja in ju bulgariske Haudstääd Sofia, deerbie stierwe moor as 150 Moanskene, do deelwiese hooge Boantjene in ju Politik un dät Militär häbe. 25. April: Die Monarchist Paul von Hindenburg wäd juun dän Zentrumskandidoat Wilhelm Marx toun Riekspräsidänt kädden, uk mäd do Stämmen fon do Midde-Paatäien DVP un BVP. 12. Moai: Hindenburg wäd as Riekspräsident fer'eediged. 30. Moai: Nasjonoale Revolutsjoon in China. 16. Juni: Foulkställenge in Düütsklound: 62,5 Millionen Ienwoonere sunner dät Saarlound (\"Saargebiet\"). 16. Juni: In ju Sowjetunion wäd ap ju Krim as dät"}
{"id": "6778", "contents": "3. September: Die Senoat fon Chile wäd fon protestierjende Offisiere stoarmd. Dät is die Begin fon aan Militär-Putsch in dät Lound. 11. September: Wilst aan Militär-Putsch in Chile wäd een Militär-Junta as Regierenge iensät. 6. Januoar: Katy Jurado, mexikoanske Skauspielerske 21. Januoar: Wladimir Iljitsch Lenin, rusken kommunistisken Politiker un Revolutsjoonäär, marxistisken Theoretiker, Paatäi- un Regierengs-Boas 3. Juni: Franz Kafka, Skrieuwer in Düütske Toal 29. November: Giacomo Puccini, italieensken Komponist fon't Fin de siècle."}
{"id": "6779", "contents": "10. Januoar: Litauiske Fräiskoarlere marskierje in dät frantsöösk besätte Memellound ien. 25. Februoar: Ätter fjauer Jiere fon sien Existenz eendet die litje \"Fräistoat Buddelhoals\" (dt.: Freistaat Flaschenhals) mäd ju Besättenge truch marokkoanske Hälpstroppen fon ju frantsööske Armee. 11. Januoar: Carroll Shelby, US-amerikoansken Motor-Spoartler, Spoartwoain-Konstrukteur un Unnerniemer 6. Meerte: Hajo Hayen, Koaster un Foanarchäologe uut Idafeen 11. Januoar: Konstantin I., Köönich fon Griechenlound 23. April: Prinzessin Luise Marie Elisabeth von Preußen 5. Oktober: Hermann Möller, Linguist, die sik monken uur uk mäd dät Seelterske befoatede."}
{"id": "6780", "contents": "6. Februoar: Kardinoal Achille Ratti wäd ätter fjauer Deege Konklave foar'n Poabst kädden un nimt dän Noome Pius XI. oun. 15. Februoar: Die Stoadige Internasjonoale Gjuchtshoaf in Den Haag hoaldt unner dän Foarsit fon sin Präsident Bernard Loder sien eerste Sittenge ou. 7. September: Die Gruundsteen foar ju ploande brasilioanske Haudstääd Brasília wäd laid, man dät duurt noch bit 1956, dät ju Oarbaid begint. 11. November: Die frantsööske Ärfiender Étienne Œhmichen fljucht foar't eerste Moal mäd sien Œhmichen No.2, aan wichtigen ädderen Typ fon Hoochskruuwer, un dän allereerste Hoochskruuwer fon dän Typ Quadrocopter. 14. Januoar: Helga Göring, düütske Skauspielerske"}
{"id": "6781", "contents": "5. Januoar: Friedrich Dürrenmatt, Swaitser Skrieuwer. 11. Januoar: Juanita M. Kreps, US-amerikoanske Wiertskups-Wietenskupperske un Politikerske 23. August: Do Briten gruundje dät Köönichriek Irak, man dät stoant daach noch unner hiere Kontrolle. 18. Januoar: Filippo Camassei, italieensken roomsk-kathoolsken Gäistelken, eerste Latiensken Patriarch fon Jerusalem, leeter Kardinoal"}
{"id": "6782", "contents": "10. Januoar: Die in Versailles unnerteekende Free-Ferdraach trät in Krääft. Deertruch wäd uk die ap dät 14-Punkte-Programm fon Woodrow Wilson basierjende Foulke-Buund gruunded, die unner dän Iendruk fon dän Eersten Waareldkriech ju Bestimmenge häd, dän Free ap loange Tied tou seekerjen. 24. Februoar: Truch Uumebenaamenge fon ju Foargunger-Paatäi DAP wäd ju NSDAP in't \"Hofbräuhaus\" in München gruunded. 12. Meerte: Ap dän leete Äiwend un in ju Noacht marskierje moiterjende Rieksweer-Offisiere mäd hiere Ljuude ätter Berlin wai. Die ousätte Generoal Walther von Lüttwitz stjuurt ju Operatsjoon, ju dän Begin fon dän Kapp-Putsk bieldet. 13. - 17. Meerte: Putsk fon dän Generoalloundskupsdirektor Wolfgang Kapp, die mäd sien „Brigoade Ehrhardt“, een foarmoalich Fräikorps un wäkke Troppendeele fon ju Rieksweer Berlin besät un ju Regierenge tou ju Flucht twingt. 15. Meerte: In't Düütske Riek rakt dät as Reaktion ap dän Kapputsk dän tou juuns Dai tou grootsten Generoal-Straik. 12 Millionen Moanskene foulgje aan Aproup fon ferskeedene Organisatsjoone un Paatäie. In't Wääste bräkt die Ruhr-Apstound uut. Ätter 'n poor Deege mouten do Kapp-Putskere toureeke. 2. April: Eenhaide fon ju Rieksweer marskierje in't Ruhr-Rebät ien, uum dän Apstound fon do Kommunisten deel tou sloon, die as Reaktsjoon ap dän Kapp-Putsk uutbreeken is. Moai: Die Irakiske Apstound"}
{"id": "6783", "contents": "5. - 12. Januoar: Spartakus-Apstound. Hie wäd fon \"Freikorps\" in dän Apdraach fon ju Regierenge blouderch deelsloain. 10. Januoar: Die düütske Publizist Eduard Stadtler hoaldt wilst dän sonaamden Spartakus-Apstound in Berlin foar een Fersammelenge fon do düütske Groot-Industrielle un Ferbeends-Fertreedere aan Foardraach uur dän \"Bolschewismus als Weltgefahr\". Düsse Ljuude betoalje in ju Foulge mäd nominoal 500 Millionen Rieksmaak dän sonaamden \"Antibolschewistenfonds\", mäd dät Jäild fon dän Fonds wuuden Armee un Fräikorps stöänd, uum do düütske Räiderepubliken tou fernäilen. In ju Foulge wäide nasjonoalistiske un republik-fäindelke Krääfte stäärker. 10. Januoar: Ätter ju Äntwoapenenge fon dät Infanterieregiment Bremen Nr. 75 roupe KPD un USPD in Bremen ju Räiderepublik uut, man do Bestrieuwengen wäide in Bremen ap dän 4. Februoar, in Bremerhoawen ap dän 8. / 9. Februoar blouderch deelsloain. 10. Januoar Truch aan Fermeetengs-Fail äntstoant ap dät Rebät fon ju prüüske Provinz Hessen-Nassau twiske do ätter dän Eersten Waareldkriech fon Frankriek un do USA besätte Rebätte ju Mikro-Najsoon Fräistoat Buddelhoals (düütsk: Freistaat Flaschenhals), ju bit 1923 tou Bestound häd. 14. Januoar: In dän sonaamden Moort-Käller, ju as provisorisk Kijten bruukte Kredit-Boank fon Tartu wäide die evangeelske Theologe un Gäistelke Traugott Hahn, die Pestoor Moritz Wilhelm Paul Schwarz, die rusk-orthodoxe Biskop fon Riga,"}
{"id": "6784", "contents": "14. Januoar: Uumdät ju Meel-Ratsjoon uum n Haaldeel ferminnerd wäd, lääse do Oarbaidere in do Daimler-Motoorenwierke in ju Wiener Näistääd hiere Oarbaid deel. Düssen Striek brangt Foart in dän aalmeenen Januoar-Striek, sodät ju Regierenge binne n poor Deege ju grootste Oarbaids-Deellääsenge in Aastriek-Ungarn juunuur stoant. 14. Februoar: In Sowjet-Ruslound un Estlound wäd die Julioanske truch dän Gregorioansken Kalänner ärsät. Ap dän 31. Januoar (julioansk) foulget die 14. Februoar (gregorioansk). 16. Februoar: Litauen ferkloort sik fon't Düütske Kaiserriek un uk fon Sowjet-Ruslound uunouhongich. 21. Februoar: In dän Zoo fon Cincinnati stäärft Incas, die lääste Karolinasittich, wiermäd ju eensige Papageien-Oard fon Noudamerikoa uutstäärft. 17. Juli: In Sowjet-Ruslound wäd ju Foamielje fon dän foarmoaligen Zar doodskeeten. 28. Oktober: Uunouhongegaids-Ferkloorenge un Uutroupenge fon ju Eerste Tschechoslowakiske Republik. 4. November: Uut dän Kieler Matrosen-Apstound wäd ju Novemberrevolutsjoon. In heel Düütsklound äntstounde Oarbaider- un Suldoatenräide. 9. November: Die Troon-Ferticht fon dän düütsken Kaiser Wülm II. wäd bekoand moaked un truch dän Sosjoaldemokroat Philipp Scheidemann wäd ju Republik uutruupen. 11. November: As dät Woapenstilstounds-Oukuumen fon Compiègne gultich wäd, eendet die Eerste Waareldkriech. 6. Januoar: Eugen Biser, düütsken kathoolsken Theologe un Religions-Philosoph 11. Januoar: Guo Wenzhi, chineesisken roomsk-kathoolsken Biskop 15. Januoar: Gamal Abdel Nasser, ägyptisken Politiker 23. Januoar:"}
{"id": "6785", "contents": "6. Januoar: Maeve Brennan, irisk-amerikoanske Skrieuwerske 10. Januoar: Buffalo Bill, US-amerikoansken Bison-Jeeger 11. Meerte: Britiske Suldoaten besätte Bagdad, dät bit do tou't Osmoanske Riek heerd hiede. Deermäd begint ju britiske Kolonioal-Häärskup in dän Irak. 26. November: Leander Starr Jameson, britisken Dokter, Politiker, militärisken Uppermon in ju Kap-Kolonie un Ounfierder fon dän Jameson Raid, n Fersäik, ju domoalige Suudafrikoanske Republik unner britiske Heerskup tou brangen."}
{"id": "6786", "contents": "14. Februoar: Tweelich Fljoogere fon Aastriek-Ungarn bumbardierje in dän Eersten Waareldkriech ju italieenske Stääd Mailound (Milano). In ju Foulge griepe leeter italieenske Fljoogere ju Stääd Ljubljana oun. 3. April: Die Meteorit fon Treysa gungt in Noudhessen deel. Dät is aan fon do grootste Meteoriten, do in Düütsklound deelgeen sunt. 4. Meerte: Franz Marc, düütsken Moaler fon dän Expressionismus."}
{"id": "6787", "contents": "10. Januoar: Britiske Kolonioaltroppen besätte dät Ailound Mafia foar ju Kuste fon Düütsk Aast-Afrikoa. Do läip unnerlaine Ferdäägenere fon ju Skuts-Troppe foar Düütsk Aast-Afrikoa reeke sik ätter n poor Uuren. 6. Januoar: Ibolya Csák, ungariske Sportlerske (Licht-Athletik) 11. Januoar: Luise Krüger, düütske Speer-Smieterske 11. Februoar: Josh White, US-amerikoansken Musiker 4. Januoar: Anton von Werner, düütsken Historienmoaler"}
{"id": "6788", "contents": "2. Juni: Twiske Sumika un Bagdad eepent aan Ousnit fon ju Bagdadboan. 28. Juni: Attentat fon Sarajevo - Die serbiske Nasjonoalist Gavrilo Princip skjut in ju bosniske Haudstääd Sarajevo dän aastriekisk-ungariske Troonfoulger Franz Ferdinand un sien Wieuwmoanske Sophie dood. Do Geböärnisse uurslo sik in ju Julikrise un bolde skäl die Eerste Waareldkriech uutbreeke. 5. un 6. Juli: Die Düütske Kaiser Wilhelm II. un sin Riekskansler Theobald von Bethmann Hollweg ferseekerje dät ferbuundede Aastriek-Ungarn fulle Stöän juun Serbien. 23. Juli: Aastriek stoalt n Ultimoatum oun Serbien 25. Juli: Serbien oantwoudet ap dät Ultimoatum 28. Juli: Aastriek-Ungarn ferkloort Serbien dän Kriech. 29. Juli: Belgrad wäd fon aastriekisk-ungariske Donau-Skiepe uut beskeeten. Foar't Eerste faalt Belgrad in do Hounden fon do Oungriepere. 30. Juli: Tsoar Nikolaus II. fon Ruslound befält ju Generoalmobilmoakenge, uum do Serben tou hälpen (kiek: Panslawismus). Mäd Ruslound is Frankriek ferbuunded, foar dät nu die Buundnis-Faal jält. 31. Juli: Dät Düütske Kaiserriek stoalt Ultimoaten oun Ruslound un dät mäd him ferbuundede Frankriek 1. August: Düütske Generoalmobilmoakenge un Kriechsferkloorenge oun Ruslound 2. August: Düütsk Ultimoatum oun Belgien un Besättenge fon Luxembuurich. 3. August: Düütske Kriechsferkloorenge oun Frankriek. 4. August: Kriechsferkloorenge fon dät Fereende Köönichriek oun Düütsklound 15. August: Dät Paketboot Ancona mäd"}
{"id": "6789", "contents": "Ju Apstauenge fon dän Río Chagres tou dän Gatúnsee wäd kloor. Dät is ne wichtige Stappe ätter ju Eepenenge fon dän Panamakanoal in dät Foulge-Jier. In ju stoadich groiende brasilioanske Stääd São Paulo begint die loangjierige Bau fon ju grootste Säärke, ju Catedral Metropolitana de São Paulo of Catedral da Sé, wier oachteduusend Ljuude oun paasje skällen. Eerste in 1954 kon ju Säärke wäid wäide. 6. Januoar: Edward Gierek, poolsken Politiker un Paatäi-Boas fon ju PZPR 6. Januoar: Loretta Young, US-amerikoanske Skauspielerske 11. Januoar: Eduard Buess, Swaitser evangelisken Pestoor un Theologie-Professor 2. Februoar: Masanobu Fukuoka, japoansken Mikrobiologe un Buur 6. Januoar: Dominikus Willi, Abt fon Marienstatt un Biskop fon't Bistum Limburg"}
{"id": "6790", "contents": "6. Januoar: New Mexico, toufoarne dät New-Mexico-Territorium, wäd as 47. Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa apnuumen. 14. Februoar: Arizona, dät foarige Arizona-Territorium wäd as 48. Buundesstoat in do USA apnuumen. Ju Apwäidenge is in ju Haudseeke do Arizona Rangers tou fertonkjen, do dät in do lääste Jiere deerfoar slumpet is, dät do Ljuude sik oun Räägeln un Sätgjuchte hoolde. 15. April: Ju Titanic fersakket ap hiere eerste Foart ätter Amerikoa ätter een Touhoopesteeten mäd aan Iesbierich in dän Atlantik. 6. Januoar: Jacques Ellul, frantsöösken Sosjologe un Theologe 6. Januoar: Marieluise Claudius, düütske Skauspielerske 6. Januoar: Pawoł Nowotny, sorbisken Literatuurhistoriker un Foulkskundler 10. Januoar: Maria Mandl, aastriekiske Bupper-Apkiekerske in dät Fernäilengs-Leeger Auschwitz-Birkenau, Kriechs-Ferbreekerske 14. Januoar: Tillie Olsen, US-amerikoanske Skrieuwerske 11. Februoar: Juan Carlos Aramburu, argentiensken roomsk-kathoolsken Äärts-Biskop fon Tucumán un leeter fon Buenos Aires 13. Februoar: Antonia Pozzi, italieenske Dichterske 14. Januoar: Otto Liebmann, düütsken Philosoph"}
{"id": "6791", "contents": "25. Mai: Diktoator Porfirio Díaz wäd in ju Mexikoanske Revolutsjoon ousät. Hie trät tourääch un fluchtet in't Exil ätter Paris wai. Revolutsjoons-Fierder Francisco Madero wäd in'n Oktober as näien Präsident fon Mexiko kädden. Madero lät aal do Ouoardende un Offisiere fon dät Díaz-Regime in't Amt. 14. Dezember: Die norwegiske Seemon un Poloar-Foarsker Roald Amundsen roaket touhoope mäd fjauer Meestriedere as eersten Moanske dän Suudpool. Marie Curie kricht as eerst Wieuw aan twäiden Nobel-Pries. 11. Januoar: Nora Heysen, austroalske Moalerske 6. Februoar: Ronald Reagan, US-amerikoansken Skauspieler, 33. Gouverneur fon Kalifornien, 40. Präsident fon do USA. 13. Meerte: L. Ron Hubbard, Skrieuwer fon Science Fiction-Bouke un Gruunder fon ju Scientology-Sekte. 15. Moai: Max Frisch, Swaitser Architekt un Skrieuwer. 5. Juli: Georges Pompidou, frantsöösken Politiker 18. Moai: Gustav Mahler, aastriekisken Komponist twiske ju leete Romantik un ju Moderne. 29. Oktober: Joseph Pulitzer, US-Amerikoansken Saitengs-Skrieuwer un Uutreeker."}
{"id": "6792", "contents": "31. Moai: Uut fjauer britiske Kolonien, ju Kapkolonie, Natal, ju Oranje-Äi-Kolonie un Transvaal wäd ju Suudafrikoanske Union gruunded. 4. April - Jan Tjittes Piebenga, wäästfräisken Koaster un Skrieuwer 21. Meerte: Gaspard-Félix Tournachon, unner dän Kunstlernoome Nadar aan bekoanden Photograph. 21. April: Samuel Langhorne Clemens, unner dän Kunstlernoome Mark Twain aan bekoanden Skrieuwer. \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "6793", "contents": "25. Juli: Louis Blériot fljucht mäd sien Blériot XI as eersten Fljooger-Pilot uur dän Kanoal fon Frankriek ätter Änglound. 6. Januoar: Sugimura Haruko, japoanske Skauspielerske 14. Januoar: Joseph Losey, US-amerikoansken Regisseur 13. Februoar: Mario Casariego y Acevedo, Äärts-Biskop fon Guatemala un Kardinoal 24. April: Bernhard Grzimek, düütsken Zoologe. 20. Februoar: Heinz Erhardt, düütsken Komiker, Musiker, Unnerhoolder, Skauspieler un Dichter"}
{"id": "6794", "contents": "Ju US-amerikoanske Bierichstiegerske Annie Smith Peck betwingt touhoope mäd hieren Zermatter Bierichfierder Rudolf Taugwalder dän noudelke, wät läigere Top fon dän Bierich Waskaran in do Anden fon Peru. Dät brangt ju Bierichstiegerske internasjonoal Ounärkannenge, uumdät ju deermäd tou hiere Tied dän Hööchte-Rekord foar Wieuwljuude häd. 17. Januoar: Freda Niemann, düütske evangeelske Pestoorske 9. Oktober: Werner von Haeften, düütsken Jurist un Wierstoundsstrieder fon dän 20. Juli 1944 9. Januoar - Wilhelm Busch, Kunstler, die foarallen foar sien mäd Riemsele unnerlaide Bieldetälstere bekoand is, do as Foarloopere fon dän Comic jäilde. 14. August - Friedrich Paulsen, noudfräisken Philosoph un Pädagoge."}
{"id": "6795", "contents": "13. November - Dät sonaamde Fljoogende Flitsepee Cornu Nr. II fon dän Ärfiender Paul Cornu, aan ädderen Prototyp fon dän Hoochskruuwer, fljucht in Lisieux foar't eerste Moal n bitje. Hie kumt ober bloot trüütich Säntimeetere hooch un blift twintich Sekunden in'e Lucht. Dach is dät die eerste Hoochskruuwer, die wuddelk uumehooch koom. In Panama beginne do Oarbaide, uum dän Río Chagres aptoustaujen, wier uur säks Jiere die Gatúnsee truch äntstounde skäl. Ju Stauenge is Deel fon dät Bauprojekt foar dän Panama-Kanoal. 6. Januoar: Helen Kleeb, US-amerikoanske Skauspielerske 11. Februoar: Käthe Gold, Aastriekiske Skauspielerske 24. Februoar: Marjorie Courtenay-Latimer (suudafrikoanske Amateur-Natuurfoarskerske) 6. Juli: Frida Kahlo, mexikoanske Moalerske. 7. September - René François Armand Sully-Prudhomme, frantsöösken Dichter, (bädden in 1839)"}
{"id": "6796", "contents": "21. Meerte: Die Ruske Zar Nikolaus II. beskat do Gjuchte fon ju ploande Duma äärch. 18. April: Een Äidbieuwjen un aan deer uut äntsteenen Bround gjuchte in San Francisco groote Fernäilenge oun. Deer skällen sowät tjoduusend Ljuude bie uumekeemen weese. 10. Moai: Zar Nikolaus II. eepent mäd een Rääde ju eerste käddene Stoats-Duma in't Ruske Kaiserriek in Sänt Päitersbuurich. 31. August: Roald Amundsen un sien Monskup sunt mäd dät Skip Gjøa ätter moor as tjo Jiere eerstmoalich truch ju Noudwääst-Passage stjuurd un kuume in ju Gouldgreeuwerstääd Nome in Alaska oun. 16. Oktober: Friedrich Wilhelm Voigt ferkloodet sik as militäärisken Uppermon un kon ap düsse Wiese Suldoaten deer tou brange, unner sien Kommando dät Räidhuus fon Köpenick tou besätten, dän Buurgemääster un dän Bupperstäädsekretär tou ferhoaftjen un 3557,45 Maak (däälich: sowät 21000 Euro) \"seeker tou staalen\". 14. Dezember: U 1, dät eerste düütske Militär-U-Boot ätter rien experimentelle Foargungere, wäd in Bedrieuw nuumen. 6. Januoar: Franziska Kessel, düütske Politikerske (KPD) un Wierstoundsstriederske juun dän Nasjonoalsosjoalismus. 4. Februoar: Dietrich Bonhoeffer, düütsken luttersken Theologe un Wierstandskamper juun dän Nasjonoalsosjoalismus († in 1945) 16. Februoar: Vera Menchik, tschechisk-britiske Schach-Spielerske 14. Oktober: Hannah Arendt, Politikwietenskupperske un Philosophin († in 1975) 23. Oktober: Gertrude Ederle, dät eerste"}
{"id": "6797", "contents": "2. Januoar: Düütske Troppen stoarmje ju Fäästenge fon do Nama, do in Düütsk Suudwäästafrikoa aan Apstound moakje. 2. Januoar: Kapitulatsjoon fon ju ruske Fäästenge Port Arthur foar do japoanske Troppen ätter 157 Deege Beleegerenge 22. Januoar: Bie'n Päiterbuuriger Bloudsundai slo Suldoaten een freedelke Demonstratsjoon mäd moor as trüütichduusend Ljuude blouderch deel, ju Ruske Revolutsjoon 1905 begint. 17. Februoar: Die Sosjoalrevolutsjoonäär Iwan Platonowitsch Kaljajew möärent dän Gouverneur fon Moskau, Sergei Alexandrowitsch Romanow mäd een Bumbe, as die in sien Kuutske dät Kreml naier kumt. Die Oadelige stäärft fluks. 21. Februoar: Begin fon ju Slacht fon Mukden in dän Rusk-Japoanske Kriech; ju lukt sik uur tjo Wieke un eendet mäd een Uurwinnenge foar Japan. 3. Meerte: Zar Nikolaus II. stämt ju Iengjuchtenge fon een Duma tou. 29. April: Truch een Toleransedikt fon dän Tsaar kriege do Gloowensminnerhaide in Ruslound moor Fräiegaid. 7. Moai: In Schitomir, domoals noch tou Ruslound heerend, begint een Pogrom juun Juuden, dät tjo Deege duurt un masse Offere aasket. 27. Moai: Ju Seeslacht bie Tsushima in dän Rusk-Japoansken Kriech begint 28. Moai: Ju Seeslacht fon Tsushima in dän Rusk-Japoansken Kriech, ju ap dän Foardai begon, eendet mäd aan Ärfoulch foar do japoanske Skiepe. 14. Juni: Gustav Klimt trät"}
{"id": "6798", "contents": "12. Januoar: In dän beginnde Apstound fon do Herero un Nama in Düütsk Suudwäästafrikoa fernäile do Herero mäd een Iersenboanbrääch bie Osona un een Telegroafenferbiendenge wichtige Ferbiendengen ätter Windhoek. 6. Februoar: Japan bräkt sien diplomoatiske Ferbiendengen tou Ruslound ou un lukt sin Boskupper uut Sänt Päitersbuurich ou. 8. Februoar: Japan gript uunferwachted Port Arthur oun, dät is die Begin fon dän Japoansk-Rusken Kriech. 8. April: Ju Entente cordiale (\"Haatelk Ienferstoundnis), een Oukuumen uur Rebätte in't noudelke Afrikoa un dän Skipferkier in ju Sträite fon Gibraltar un dän Sues-Kanoal, wät twiske Frankriek un dät Fereende Köönichriek uutmoaked. 2. August: In dän Japoansk-Rusken Kriech begint ju Beleegerenge fon Port Arthur. 11. August: Slacht an dän Waterbierich: Düütske Kolonioaltroppen unner Generoal Lothar von Trotha bekampje in dän Apstound fon do Herero un Nama ienheemske Herero, do ätter Aaste uutwieke. 22. August: Eerste Japoansk-Koreoanske Uureenkumst. 2. Oktober: Die Generoal von Trotha skrift in aan Bräif an dät Foulk fon do Herero, dät jo aal doodskeeten wäide, wan jo Düütsk Suudwäästafrikoa nit ferläite. In düsse Tied beginne do düütske mäd dän Foulkemoort oun do Herero, die as eersten Genozid fon't twintichste Jierhunnerd jält. Do Düütske unner Trotha hääbe do Herero in'e Wöiste drieuwen, do Woatersteeden"}
{"id": "6799", "contents": "23. Februoar: Do USA hierje fon Kuba foar 99 Jiere ju Bucht fon Guantánamo uum hiere Marine deer tou statsjoonierjen. 1. Meerte: Ju Dreguuner-Direktsjoon fon Dresden fiert ju Unnersäikenge fon Finger-Oudrukke tou ju Apkloorenge fon Ferbreeken in Düütsklound ien. 11. Juni: Die serbiske Köönich Alexander I. un sien Wieuwmoanske Draga wäide fon serbiske Offisiere in dän Köönichspalast möärend. 24. Juni: Peter I. wäd die näie Köönich fon Serbien. 3. November: Apgruunde fon aan Stried uum dän Panama-Kanoal loundje US-Kriechsskiepe in Panama, dät in't Foaren tou Kolumbien heerde, un roupe dän uunouhongige Stoat Panama uut. 18. November: In Washington D.C. wäd die Hay-Bunau-Varilla-Ferdraach twiske do USA un Panama sleeten, die do USA ju fulle Kontrolle (Hoohaid) uur ne Zone uum dän Panamakanoal seekerstoalt, ieuwenske dät Gjucht, in Panama militärisk intervenierjen tou konnen. Die panamaiske Minister, die dät unnerteekent, is frantsöösken Stoatsbuurger. 17. Dezember: Mäd dän Wright Flyer fljucht foar dät eerste Moal aan stjuurden, praxis-goadelken Motor-Fljooger. 4. Januoar: Georg Elser, düütsken Wierstounds-Strieder juun dän Nasjonoalsosjoalismus, Bumben-Attentäter ap Adolf Hitler. 6. Januoar: Walter Nigg, Swaitser Theologe 10. Januoar: Ilse Schneider-Lengyel, düütske Kunsthistorikerinne, Fotogroafinne un Skrieuwerske 11. Januoar: Alan Paton, suudafrikoansken Skrieuwer un Kritiker fon ju Apartheid 11. Februoar: Annelise Kretschmer, düütske Fotogroafinne"}
{"id": "6800", "contents": "1. Januoar: Eepenenge fon een Sunneruutstaalenge mäd Wierke fon dän griechisk-spoanske Moaler Dominikos Theotokopoulos (uk naamd \"El Greco\"). Do Skilleroatsjen wieren urloang ferjeeten wuden un suurgeden nu foar Apsjoon. 18. Februoar Twiske ju Stralauer Poute un dän Potsdamer Ploats fiert ju eerste Berliner U-Boan. 6. Meerte: amtelke Gruundenge fon dän Foutbaalfereen Real Madrid 23. April: In Washington, D.C. unnerteekenje US-Buuteminister John Milton Hay un die kolumbioanske Boskupper Thomas Herran aan Ferdraach, die do Gjuchte tou'n Fäärebau fon dän Panama-Kanoal oun do Fereende Stoaten uurdrait. Ne frantsööske Sälskup waas mäd dän Bau in 1881 ounfangd, man waas in 1889 al middelloos. Ne Apfangsälskup hiede ju Bausteede in 1894 uurnuumen un foar 40.000 US-Dollar tou'n Fäärebauen ounbeeden. 8. Moai: Die Mont Pelé, aan fjuurspäienden Bierich ap dät Antillen-Ailound Martinique doodet sowät trüütichduusend Ljuude. 31. Moai: Mäd dän Free fon Vereeniging wäd in Suudafrikoa fon däälich die Twäide Buurenkriech be'eended. 17. Juli: Aan meen-armenisken Kongress in Brussel ropt do europäiske Machte deer tou ap, do armeniske Kristen foar do turske Muslime tou skuulen. 9. August: In't Fereende Köönichriek ju Krounenge fon Köönich Eduard VII. 1. November: Italien un Frankriek sluute aan stilkenen Ferdraach ou, in dän jo sik uur hiere Interessensspähren in't noudelke"}
{"id": "6801", "contents": "1. Januoar: Do in't Foaren oainstoundige Rebätte New South Wales, Victoria, Queensland, South Australia, Western Australia und Tasmanien sluute sik touhoope tou'n Buundesstoat Australien (Commonwealth of Australia). 10. Januoar: Ätter dät die Bokser-Apstound deelsloain is, nimt China do foar him gjucht ätterdeelige Bedingengen foar dän Free an. 5. Moai: Mexikoanske Troppen hääbe ju Maya-Stääd Chan Santa Cruz ap Yucatán iennuumen, wiermäd die Kastenkriech twiske do Maya un do spoansk-stommige Mexikoanere eendet. 6. September: Leon Czolgosz, aan Anarchist, skjut ap dän US-Präsident William McKinley. Die Präsident stäärft oachte Deege leeter an do Foulgen. 7. September: Ätter dän Bokser-Apstound Unnerteekenge fon dät sonaamde \"Bokser-Protokoll\" twikse China (Qing-Dynastie) un do wäästelke Kolonioalmachte juust so as Japan un Ruslound. 14. September: Die US-Präsident William McKinley stäärft an do Foulgen fon dän Ounsleek un Theodore Roosevelt wäd as sin Ätterfoulger fereediged. 10. Dezember: Die ätter sin Stifter Alfred Nobel benaamde Nobelpries wäd in Stockholm un Oslo fon dän sweediske Köönich foar dät eerste Moal uutroat. 10. Januoar: Henning von Tresckow, düütsken Generoal un Wierstounds-Strieder juun dän Nasjonoalsosjoalismus 14. Januoar: Bebe Daniels, US-amerikoanske Skauspielerske 17. Januoar: Elia di San Clemente, seelichspreekene italieenske Nunne 4. August: Louis Armstrong, Jazz-Musiker 27. Januoar: Giuseppe Verdi, italieensken Komponist fon ju"}
{"id": "6802", "contents": "23. Januoar: Ap'e Naite fon ju Stääd Ladysmith in ju britiske Kap-Kolonie in Suudafrikoa begint mäd aan Oungriep fon do Briten unner Charles Warren ju Slacht fon Spion Kop in dän Twäiden Buurenkriech. 24. Januoar: In dän Twäide Buurenkriech roakje do suudafrikoanske Buuren in ju Slacht fon Spion Kop een Uurwinnenge uur do Briten. 12. Februoar: Wladimir Iljitsch Uljanow, leeter bekoand wuden as Lenin, kumt ätter tjo Jiere uut ju sibiriske Ferbannenge tourääch. 26. Februoar: Foar dät Unnerhuus rakt die britiske Kriechsminister bekoand, dät in dän Twäide Buurenkriech uk Wieuwljuude un Bäidene \"tou hier Skuul\" in Konsentratsjoonsleegere fäästheelden wäide. Do Ljuude kriege nit nouch tou ieten. 2. Meerte: Do Briten besätte in dän Twäide Buurenkriech Ladysmith, ju träädgrootste Stääd fon dän Stoat Natal (Suudafrikoa) 13. Meerte: Do Briten sluute in dän Twäide Buurenkriech ju Ärooberenge fon dän Oranjefräistoat (Suudafrikoa) ou. 15. April: In Paris eepent ju Waarelduutstaalenge. 28. Moai: Grootbritannien ferkloort ju Buurenrepublik Oranjefräistoat tou een Kolonie. 14. Juni: Bokser-Apstound: Ienmarsk fon do \"Boksere\" in Peking. 17. Juni: Bokser-Apstound: Troppen fon do Fereende Stoaten nieme do strateegisk betjuudende Taku-Fäästengen an ju Muude fon ju Äi Hai He ien. 20. Juni: Die düütske Soande in Peking, Clemens von Ketteler, wäd in"}
{"id": "6803", "contents": "4. Februoar: Een US-amerikoanske Patrouille beskjut phillipinske Suldoaten. Deermäd begint die Philippinsk-Amerikoanske Kriech twiske do Fereende Stoaten fon Amerikoa un do Philippinen, do sik juust eerste fon Spanien fräikamped hieden. 14. Februoar: Foar do US-amerikoanske Buundeswoalen wäide troch dän Kongräs fon do Fereende Stoaten sonaamde Woal-Maskienen toulät. 5. Februoar: Ätter ju twodeegige Slacht uum Manila wilst dän Philippinsk-Amerikoansken Kriech konnen do Amerikoanere Manila hoolde, wilst sik do ienheemske Troppen fääre in't Bäätelound touräächluuke moutene. 11. Oktober: Begin fon dän Twäiden Buurenkriech in Suud-Afrikoa. 20. Oktober: In Kolumbien un sien domoalige Provinz Panama begint die Kriech fon do duusend Deege (Guerra de los Mil Días), aan Burgerkriech twiske ju Konservative un ju Liberoale Paatäi. 6. Januoar: Sophie-Carmen Eckhardt-Gramatté, ruske Komponistinne 7. Januoar: Francis Jean Marcel Poulenc, frantsöösken Pianist un Komponist (stuurwen in 1963) 11. Januoar: Eva Le Gallienne, britisk-amerikoanske Skauspielerske, Regisseurinne un Produzentinne 17. Januoar: Al Capone, US-amerikoansken Ferbreeker 23. Februar: Erich Kästner, düütsken Skrieuwer (stuurwen in 1974)"}
{"id": "6804", "contents": "15. Februoar: Dät US-amerikoanske Kriechsskip USS Maine gungt in dän Hoawen fon Havanna unner. Gruund is een Explosion in dän Munitsjoons-Koomer, ju fermoudelk fon aan Koole-Bround kumt. Leeter rakt dät een Medien-Kampagne, wierap do Amerikoanere wät fon aan spoansken Oungriep fertälle, un dät kumt in dän April tou dän Spoansk-Amerikoansken Kriech. 14. Januoar: Lewis Carroll, britisken Skrieuwer, Mathematiker un Fotogroaf 30. Juli: Otto von Bismarck, düütsken Stoatsmon."}
{"id": "6805", "contents": "6. Januoar: Ferenc Szálasi, ungarisken Offizier un Politiker, Kriechsferbreeker 14. Januoar: Matthias Zurbriggen slumpet ju Eerstbestiegenge fon dän Anden-Bierich Aconcagua, dän hoochsten Bierich fon Suudamerikoa. 15. Februoar: Griechiske Troppen loundje apgruunde fon ju Megali Idea ap dät Ailound Kreta, uum do Bewoonere in hieren Uunouhongegaids-Stried juun dät Osmoanske Riek Stöän tou reeken. Dät fiert ap dän 7. April tou dän Tursk-Griechisken Kriech. 3. April: Ju Wiener Secession, een Kunstlerfereenigenge fon dän Juugendstil, wäd gruunded Clément Ader testet sin Damp-bedrieuwenen Fljooger Éole III, kumt deer mäd 300 m wied, man nit haager as 20 cm. 4. Februoar: Ludwig Erhard, twäiden Buundeskanzler fon ju Buundesrepublik Düütsklound"}
{"id": "6806", "contents": "2. Januoar: Do Buuren slo dän Jameson Raid deel, aan läip organisierden britisken Uurfaal unner dän Uppermon Leander Starr Jameson ap ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal. 4. Januoar: Utah, bit do dät Utah-Territorium, wäd die 45. Buundesstoat fon ju USA. Deertou hiede sik ju Buundesregierenge eenich wäide moast mäd do junner foarheerskjende Ounhongere fon ju Mormonen-Bewäägenge Säärke Jesu Christi fon do Hillige fon do Lääste Deege. 9. August: Die Pionier in'e Fljooger-Technik Otto Lilienthal häd aan Unfaal mäd aan fon sien Glied-Fljoogere. Aan Dai leeter stäärft hie. 10. August: Otto Lilienthal, Fljooger-Pionier"}
{"id": "6807", "contents": "29. Dezember: Unner dän Uppermon Leander Starr Jameson begint die Jameson Raid, aan läip organisierden britisken Uurfaal ap ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal. 10. Januoar: Marie-Dominique Chenu, frantsöösken roomsk-kathoolsken Theologe 4. Januoar: Manuel Pavía, spoansken Generoal, die truch sien Stoatsstriek ju Eerste Spoanske Republik be'eendede. 25. Juli: Robert Warthmüller, düütsken Historienmoaler"}
{"id": "6808", "contents": "Antoni Gaudí, die Architekt fon ju Sagrada Família, mout sien Ploane foar düsse Säärke massiv fergratterje, uumdät aan anonymen Spänder baldoarich fuul Jäild deerfoar roat häd. In düt Jier uurnimt ju Compagnie Nouvelle du Canal de Panama as Apfang-Sälskup ju middelloose Bausteede foar dän Panamakanoal. 4. Januoar: Twiske Ruslound un Frankriek wäd die Twäierferbuund gultich. Truch dät Ferdäägengs-Buundnis kon Frankriek sien two Jiertjaande ounhooldende Isoloatsjoon be'eendje, wilst Düütsklound in ju Two-Fronten-Positsjoon kumt, foar ju al Otto von Bismarck waadend häd. 5. Februoar: August Vaillant, frantsöösken Anarchist un Attentäter (waigjucht)"}
{"id": "6809", "contents": "4. Meerte: Amts-Ienfierenge fon Grover Cleveland as 24. US-Präsident, hie foulget ap Benjamin Harrison. Cleveland is deermäd die 22. un die 24. Präsident fon do Fereende Stoaten un die eerste, die two fonnuur trände Amtstiede hiede. Eende April: Ju Black Maria nimt as dät eerste komerzielle Filmstudio fon ju Waareld hiere Oarbaid ap. 1. Moai - 30. Oktober: In Chicago is ju World’s Columbian Exposition eepend, een Waarelduutstaalenge. 9. Dezember: In Paris smit die Anarchist Auguste Vaillant aan sälwenbauden Sprängkörper fon ju Toukieker-Galerie in dän Deputierden-Koomer. Aan Ouoardenden wäd bie ju Aktsjoon ferseerd. Vaillant wäd leeter tou'n Dood feruurdeeld un ap'n 5. Februoar 1894 waigjucht. Do eerste tjo Beende Winnetou fon Karl May ferskiene. 11. Januoar: Ellinor Aiki, estniske Moalerske 20. April: Joan Miró, kataloansken Moaler 30. Juni: Walter Ulbricht, Stoatsräidsfoarsitter fon ju DDR 9. Oktober: Heinrich George, düütsken Skauspieler 26. Dezember: Máo Zédōng, chineesken Politiker. 6. November: Pjotr Tschaikowski, rusken Komponist (ätter dän gregorioansken Kalänner, man domoals wuude in Ruslound noch die julioanske Kalänner bruukt, ätter dän dät die 25. Oktober waas)."}
{"id": "6810", "contents": "3. Januoar: J. R. R. Tolkien, britisken Skrieuwer un Philologe. 11. Januoar: Valeska Gert, düütske Donserske un Skauspielerske 14. Januoar: Martin Niemöller, düütsken evangeelsken Theologe, wilst ju Nazitied eerste nit, man uurloang daach touniemend in dän Wierstound däidich, Fangenen in't KZ Sachsenhausen, ätter dän Kriech aktiv foar ju Ökumeenenske Bewäägenge un ju Free-Bewäägenge."}
{"id": "6811", "contents": "16. Januoar: Ätter aan Twist twiske Präsident José Manuel Balmaceda un ju Oppositsjoon begint in Chile aan Burgerkriech. 18. September: Die Burgerkriech in Chile eendet, as die Präsident José Manuel Balmaceda sik ätter dän Ienmarsk fon Apstoundiske in ju Haudstääd Santiago sälwen doodskjut. Otto Lilienthal, aan Pionier in'e Fljooger-Technik, begint, Glied-Fljoogere tou bauen un deer Fersäike mäd tou moakjen. In ju Ferfoatenge fon Brasilien wäd fäästskrieuwen, dät een näie Haudstääd wät moor in'e Midde fon't Lound baud wäide skäl, uum ju Äntwikkelenge fon dät Binnelound tou stäärkjen. Do groote, oolde Stääde sunt ja aal bloot loangs ju Kuste. Man Baubegin is eerste in 1956, un eerste in 1960 kon ju Ploanstääd Brasília ienwäid wäide. 26. Januoar: August Froehlich, düütsken roomsk-kathoolsken Pestoor, Wierstounds-Strieder juun ju NS-Diktoatuur un Märtyrer 18. September: José Manuel Balmaceda, Präsident fon Chile"}
{"id": "6812", "contents": "18. Meerte: Ap Druk fon Kaiser Wülm II. trät die Riekskansler Otto von Bismarck tourääch. 31. Moai: Mäd dät Apsätten fon ju Kjuusbloume wäd die Säärktouden fon dät Ulmer Münster kloor. Hie is mäd sien 161,53 Meetere bit däälich (Stound: Januoar 2018) die hoochste Säärktouden fon ju Waareld. 9. Oktober: Clément Ader testet sien Éole, aan Damp-bedrieuwenen Fljooger. Hie kumt füüftich Meetere wied, man bloot 20 cm hooch. 29. Dezember: In dät Massaker fon Wounded Knee wäide tjohunnert weerloose Sioux-Indioanere truch US-Suldoaten möärend. 11. Januoar: Oswald de Andrade, brasilioansken Skrieuwer 14. Januoar: Maria Kurenko, ruske Opern-Sjungerske 15. September: Agatha Christie, ängelske Skrieuwerske. 10. Januoar: Ignaz von Döllinger, düütsken Theologe (eerste in ju roomsk-kathoolske Säärke, leeter ju oold-kathoolske Säärke naistoundend) 29. Juli: Vincent van Gogh, niederloundsken Moaler"}
{"id": "6813", "contents": "4. Februoar: Ju frantsööske Sälskup tou'n Bau fon dän Panamakanoal gungt in gjuchtelken Konkurs, mäd Skoade foar sowät 85.000 Skäildaaskere. Dät rakt Skändoal. Ju Oarbaid oun dän Kanoal mout foar't eerste ienstoald wäide. 11. Februoar: In Japan wäd unner Tennō Meiji ju Meiji-Verfassung iensät, een moudäärne Ferfoatenge ätter europäiske Foarbielden. So wäd Japan fon een absolute tou een konstitutsjoonelle Monarchie. 15. November: Militär-Putsch in Brasilien, die Kaiser mout in't Exil gunge. 10. Januoar: Efrem Forni, vatikoansken Diplomoat un Kardinoal 14. Januoar: Ilma von Murska, kroatiske Opern-Sjungerske un Soangs-Pädagoginne"}
{"id": "6814", "contents": "In ju Düütske Geskichte is dät Jier 1888 as Träikaiserjier bekoand. 9. Meerte: Die düütske Kaiser Wülm I. stäärft mäd njuugentich Jiere. Him foulget sin Suun Freerk III., die uk bloot njuugenunnjuugentich Deege fäärelieuwet. 15. Juni: Ätter dän Dood fon dän düütsken Kaiser Freerk III. foulget Wülm II., die lääste Kaiser fon't Kaiserriek Düütsklound. 31. August: Jack the Ripper begint in London tou möärenjen. 21. Oktober: Ju Sosjoaldemokroatiske Paatäi fon ju Swaits (SP) wäd gruunded. 6. Januoar: Jane Anderson, US-amerikoanske Journalistinne, Skrieuwerske un Radio-Propagandistinne foar Nazi-Düütsklound. 28. Dezember: Friedrich Murnau, düütsken Regisseur 9. Meerte: Kaiser Wülm I. (Düütsk Riek) 15. Juni: Kaiser Freerk III. (Düütsk Riek) 4. Juli: Theodor Storm, düütsken Skrieuwer 9. September: Jan van Swieten, niederloundsken Generoal. 3. Dezember: Carl Zeiss, düütsken Mechaniker un Unnerniemer"}
{"id": "6815", "contents": "14. Januoar: Die düütske Rieksdai wäd aplöösd, ätterdät een Foarlääse fon ju Regierenge fon Otto von Bismarck, dät Heer uum 10 Prosänt aptoustokjen un dät Heeres-Gesäts uum soogen Jiere moor tou ferloangerjen, ouliend wuuden is. 26. Januoar: In ju Slacht bie Dogali wint een uurmoachtich äthiopisk Heer juun een 500 Mon stäärke italieenske Troppe. In ju Foulge ferstäärket Italien sien Moite uum Ienfloud in't aastelke Afrikoa; jo ploanje een Kolonie in Eritrea. 28. Januoar: In Paris begint die Bau fon dän Eiffeltouden. 5. Februoar: Ju Oper Otello fon Giuseppe Verdi wäd in Mailound uurapfierd. 21. Februoar: Ätter ju Aploosenge fon dän düütsken Rieksdai ap dän 14. Januoar wäd hie nu näi kädden. 20. April - 30. April: Truch ju Schnäbele-Affäre stounde Düütsklound un Frankriek kuut foar aan Kriech. 3. Juni: Die düütske Kaiser Wülm I. lait bie dät Kieler Kwattier Holtenau dän Gruundsteen foar dän Noud-Aastsee-Kanoal. 29. September: Emil Berliner mäldet dät fon him ärfuunene Grammophon foar n Patent oun. 3. Januoar: August Macke, düütsken Moaler fon dän Expressionismus 11. Februoar: Orikuchi Shinobu, japoansken Skrieuwer un Literatuurwietenskupper 11. Februoar: Theodor Schwegler, Swaitser roomsk-kathoolsken Oardensgäistelken, Theologe, Mathematiker un Natuurwietenskupper 21. Meerte: Erich Mendelsohn, düütsken Architekt 6. Juli: Marc Chagall, rusk-frantsöösken Moaler"}
{"id": "6816", "contents": "Uut do Fereende Stoaten fon Kolumbien äntstoant truch ne näie Ferfoatenge ju Republik Kolumbien fon däälich. 29. Januoar: Carl Benz mäldet dät eerste praxisdoogelke Automobil ap ju Waareld foar n Patent oun. 6. Januoar: Klara Caro, düütske Striederske foar do Gjuchte fon Wieuwljuude 11. Januoar: Elsa Rendschmidt, düütske Sköäwelerske 8. af 13. Dezember (uunseküür) - Diego Rivera, aan Moaler uut Mexiko."}
{"id": "6817", "contents": "11. Januoar: Alice Paul, US-amerikoanske Striederske foar do Gjuchte fon Wieuwljuude 11. Februoar: Edward McCabe, irisken Kardinoal un Äärts-Biskop fon Baile Átha Cliath / Dublin. 22. Moai: Victor Hugo, frantsöösken Skrieuwer 23. September: Carl Spitzweg, düütsken Moaler"}
{"id": "6818", "contents": "27. Februoar: Mäd ju Unnerteekenge fon ju London Convention kricht ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal wier ju fulle Uunouhongegaid. Woapenstilstound twiske Chile un Bolivien ätter dän Salpäiterkriech. 10. Januoar: Mathilde Vaerting, düütske Psychologinne un Pädagoginne 31. Januoar: Theodor Heuss, eersten Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound. 6. Januoar: Gregor Mendel, aastriekisken Augustiner-Mönk, Abt, Pestoor un bekoanden Genetiker (Äntdäkker fon do \"Mendelske Sätgjuchte\")"}
{"id": "6819", "contents": "3. Januoar: Joseph Jenkins Roberts wäd die eerste Präsident fon dän näi gruundeden Stoat Liberia. 6. Januoar: In dän Wädloop juun een frantsöösk Expeditsjoonskorps nimt Spanien do uunbewoonde Islas Chafarinas ien, dät is n Koppel fon Ailounde foar ju marokkoanske Kuste un heert däälich tou do spoanske Plazas de soberanía. 2. Februoar: Dät Eende fon dän Mexikoansk-Amerikoansken Kriech brangt in dän Free-Ferdraach fon Guadalupe Hidalgo do Fereende Stoaten fon Amerikoa masse näi Lound in't Wääste, dät in't Foaren tou Mexiko heerd hiede. Dät honnelt sik uum Rebätte, do däälich do US-Buundesstoaten Arizona, Kalifornien, Nevada, Utah un Deele fon Colorado, New Mexico un Wyoming uumfoatje. Buppedät akzeptiert Mexiko dän Río Bravo del Norte (uk: Rio Grande) as Skeed tou Texas. 21. Februoar: Karl Marx un Friedrich Engels moakje dät Kommunistiske Manifest eepentelk. 27. Februar: Ätter ju frantsööske Februoarrevolutsjoon 1848 bräkt in't Grootheertoachdum Baden ju Badiske Revolutsjoon uut: Ap ju Mannheimer Foulksfersammelenge wäd een Petitsjoon mäd fjauer Aaskengen oun ju Regierenge besleeten. 28. Februoar: Een Mainzer Foulksfersammelenge formulierd fräiegaidelke Aaskengen juunuur ju grootheertoachelke hessiske Regierenge in Darmstadt. Heinrich von Gagern stoalt n Oundraach ap \"Ienberoupenge fon een Nasjonoalrepräsentatsjoon\" un ap \"Ärnäierenge fon dän Buundesfoarsit\". Meerte: Meerterevolutsjoonen in do maaste düütske Stoaten juust"}
{"id": "6820", "contents": "30. Juli: Mäd een eerste Revolte begint ap dät Hoolichailound Yucatán (Mexiko) die Kastenkriech, aan Apstound fon Maya-Indioanere, do dän synkretistisken Kult fon dät Baalende Kjuus bedreeuwen, juun do spoansk-stommige beetere Ljuude. 3. November: Ap dät Rebät fon ju Swaits bräkt die Sunnerbuundskriech uut. Dät is aan militärisken Twist twiske dän konservativen Sunnerbuund un do liberoale Kantone fon ju Swaitserske Eednootenskup. 29. November: Dät Wallis rakt in dän Sunnerbuundskriech as läästen konservativen Kanton tou, wiermäd do Liberoale winne un die Kriech eendet. 6. Januoar: Franz Dibelius, düütsken evangeelsken Theologe 11. Februoar: Thomas Alva Edison, US-amerikoansken Ärfiender un Unnerniemer (Elektrizität un Elektrotechnik) 2. Oktober: Paul von Hindenburg, düütsken Riekspräsident oun't Eende fon ju Weimarer Republik"}
{"id": "6821", "contents": "6. Januoar: Henriette Hertz, düütske Mäzeninne un Kunstsamlerske 9. Oktober: Julius Maggi, aan Swaitser Firmengruunder un Ärfiender fon ju Maggi-Krüüderäi, Pionier fon ju Industrielle Häärstaalenge fon Ietelweeren. 15. Februoar: Otto von Kotzebue, düütsk-baltisken / rusken Marine-Offisier un Äntdäkker"}
{"id": "6822", "contents": "In Irlound fiert ju Tuffelke-Fuuleräi tou ne Tuffelke-Misaadente, wiertruch ne Groote Hungersnood uutbräkt."}
{"id": "6823", "contents": "9. April: Ju fon Buuren gruundede Republik Winburg-Potchefstroom ferkloort hiere Uunouhongegaid. 15. Oktober – Friedrich Nietzsche, düütsken Filosoof."}
{"id": "6824", "contents": "29. Januoar: William McKinley, Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa 10. Januoar: Franz Seraphicus Schmid, roomsk-kathoolsken Gäistelken un Skrieuwer"}
{"id": "6825", "contents": "1. Januoar: Wilst dän Eersten Ängelsk-Afghanisken Kriech unnerskrift die britiske Generoalmajor William George Keith Elphinstone touhoope mäd Fierdere fon afghaniske Apstoundiske in Kabul ju Kapitulatsjoonsuurkuunde. 6. Januoar: Do uurlieuwende britiske Troppen luuke sik uut Afghanistan ätter dän Chaiber-Pass tourääch. 13. Januoar: In Afghanistan kumt dät tou ju Slacht fon Gandamak, wier do Briten läip sloain wäide un in't Eende bloot aan britisken Suldoat uurlieuwet. 7. April: Ju Beleegerenge fon Dschalalabat, een britisk Leeger, eendet mäd ju ärfoulchrieke Ferdäägenge juun do Afghanen. 5. - 8. Moai: Aan grooten Bround in Hambuurich fernäilt masse fon ju Ooldstääd, doodet 51 Ljuude un brangt sun 20000 ap ju Sträite. 17. Juni: Nasrullah Khan, die Emir fon Buchara, lät do britiske Diplomoaten Charles Stoddart un Athur Conolly waigjuchtje, uumdät hie him foar Spione hoaldt. 14. August: Die twäide Seminolenkriech, in dän do Fereende Stoaten fersoacht häbe, do Seminolen uuttouroodjen af in Reservoate tou ferdrieuwen, eendet mäd aan Deel-Ärfoulch foar do USA. Wäkke fon do Seminolen sunt bit däälich in Florida blieuwen un häbe naan amtelken Free-Ferdraach mäd do USA moaked. 5. Oktober: Josef Groll bjout in Pilsen dät fäärme \"Pilsner Urquell\" (een Bjoorsoarte) un deermäd fon ju Pilsner Bjouwiese uurhaud. 19. Dezember: Do USA ärkanne"}
{"id": "6826", "contents": "18. Juli: Krounenge fon Kaiser Päiter II. (Brasilien) in Rio de Janeiro. 14. Januoar: Berthe Morisot, frantsööske Moalerske 11. Februoar: Malachia Ormanian, armeensken Äärts-Biskop un Patriarch fon Konstantinopel fon ju Armeenske Apostoolske Säärke 9. Oktober: Karl Friedrich Schinkel, prüüsken Architekt, Stäädploaner, Grafiker, Tjooter-Been-Bieldner, Gruunder fon ju Schinkel-Skoule"}
{"id": "6827", "contents": "6. Februoar: Die Ferdraach fon Waitangi twiske Briten un Maori moaket Näiseelound tou ne britiske Kolonie. 10. Februoar: Prins Albert von Sachsen-Coburg und Gotha hilket ju britiske Kööniginne Victoria 6. Moai: In Grootbritannien wäd ju eerste Bräifmäärke fon ju Waareld, die One Penny Black, uutroat. 7. Juni: In't Köönichriek Prüüsen wäd ätter dän Dood fon Freerk Wülm III. sin Suun Freerk Wülm IV. Köönich. 23. Juli: Die fjautienjierige Päiter II. (Brasilien) wäd foartiedich foar fuljierich ferkloort, dät hie sien Kaiser-Boantje ountreede kon. Sun Jier leeter is ju Krounenge. William Henry Harrison wäd foar't Foulgejier foar'n Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa kädden. 10. Januoar: Louis-Nazaire Bégin, kanadisken roomsk-kathoolsken Ärtsbiskop fon Québec un Kardinoal 22. Februoar: August Bebel, Sosjoaldemokroat 14. November - Claude Monet, aan frantsöösken Moaler fon dän Impressionismus. 6. Januoar: Fanny Burney, ängelske Skrieuwerske 7. Juni: Freerk Wülm III., Köönich fon't Prüüske Riek"}
{"id": "6828", "contents": "11. Januoar: Giovanni Cagliero, italieensken Kardinoal un vatikoansken Diplomoat 3. Dezember: Prinzessin Luise Marie Elisabeth von Preußen"}
{"id": "6829", "contents": "Ap do Falklound-Ailounde wäd ne britiske Kolonioal-Ferwaltenge iengjucht. 11. Januoar: François Gérard, frantsöösken Moaler 10. Februoar (ätter dän gregorioansken Kalänner): Alexander Sergejewitsch Puschkin, aan rusken Skrieuwer."}
{"id": "6830", "contents": "23. Februoar: Ju mexikoanske Armee unner Generoal Antonio López de Santa Anna begint mäd ju Beleegerenge fon dät Fort Alamo in San Antonio, dät fon apstoundiske Texoanere heelden wäd, deerunner die Kommandant Bupperstleutnant William Travis, die bienaist 40-jierige James (Jim) Bowie un die 49-jierige Kriechshäld un Politiker Davy Crockett. 2. Meerte: Texas ferkloort sik uunouhongich fon Mexiko. 6. Meerte: Ätter ju trättien Deege duurjende Slacht fon Alamo juun een Uurmoacht fon ju 3000 Mon stäärke mexikoanske Armee wäide do 189 Fräiwilligere fon do Texoanere sloain un dät Fort Alamo iennuumen. 27. Meerte: In dän Texoansken Uunouhongegaidskriech rakt die mexikoanske Generoal Antonio López de Santa Anna dän Befeel foar dät Massaker fon Goliad, dät 342 fangene Texoanere dät Lieuwend kostet. 21. April: In ju Slacht fon San Jacinto kampet sik Texas uunouhongich fon Mexiko. 6. Juni Ätter dän Dood fon Köönich Anton kumt sin Suun Freerk August II. ap dän Troon fon't Köönichriek Saksen 5. September: Sam Houston wäd eersten käddenen Präsident fon ju näie Republik Texas. 2. Oktober: Die Natuurfoarsker Charles Darwin loundet in Falmouth (Cornwall) ätter sien fieuwjierige Foart uum ju Waareld mäd dät Skip HMS Beagle. Sien Sammelenge oun Materioal un sien Iendrukke fon düsse Foart leede leeter"}
{"id": "6831", "contents": "28. Juli: Ap dän Jiersdai fon ju Julirevolutsjoon fon 1830 moaket Joseph Fieschi mäd sien Meefersweerdere een Attentat ap dän frantsöösken Köönich Louis-Philippe I.. Hie bruukt deertou een Sprängleedenge. Die Köönich wäd licht ferseerd, man tweelich Ljuude uut sien Foulgskup stierwe. Moor Doode un Ferseerde rakt dät monken do Toukiekere ap dät Boulevard du Temple in Paris. 25. August: Ju New York Sun brangt dän Great Moon Hoax in'n Uumloop. Dät honnelt sik uum een Falsk-Mäldenge uur Lieuwend ap ju Moune. 9. September: In't Frankriek fon ju Julimonarchie fiere do September-Wätte tou ju Wier-Ienfierenge fon ju Zensur foar ju Presse un tou haagere Stroaf-Truuengen foar Saitengs-Skrieuwere. Dät Bekantnis tou ju Republik wäd ferbeeden. 18. September: Charles Darwin beträt foar't eerste Moal een fon do Galápagos-Ailounde, näämelk San Christóbal. Wier däälich Suudafrikoa is, beginne do niederloundsk-stommige Buuren, do sonaamde Voortrekker, hiere Wonnerenge ätter't Noude uur ju Oranje-Äi. 6. Januoar: Martin Kähler, düütsken protestantisken Theologe 14. Januoar: Marcelo Spínola y Maestre, Äärtsbiskop fon Sevilla un Kardinoal 13. Februoar: Mirza Ghulam Ahmad, religiöse Persöönelkhaid in Britisk-Indien, Begruunder fon ju Ahmadiyya-Bewäägenge 2. Meerte: Hermann Jakob Dingelstad, düütsken roomsk-katoolsken Theologe un Biskop 12. Meerte: Gregorio María Aguirre y García, Äärtsbiskop fon Toledo un Kardinoal 9."}
{"id": "6832", "contents": "1. Januoar: 18 düütske Fürstenduume treede, unner Uutsluut fon Aastriek, dän Düütsken Tolfereen bie. Foaraaln wollen jo deermäd roakje, dät die Honnel twiske do düütske Stoaten eenfacher wäd. Dät kumt tou een wirtskuppelke Ferbeeterenge fon aal do bedeeligede Stoaten. 27. Januoar: Fertreedere fon do liberoale Swaitser Kantone Luzern, Bern, Zug, Solothurn, Basel-Loundskup, St. Gallen, Aargau un Thurgau besluute in Baden do Badener Artikkele. Ju Roomsk-Katoolske Säärke sät sik deer strääwich juun. Dät is dät Kiensel fon dän leeteren Sunnerbuundskriech in't Jier 1847. 6. Meerte: Dät foarige York, Haudstääd fon ju britiske Provinz Bupperkanada oun ju Noudkuste fon dän Ontariosee, wäd in Toronto uumebenaamd. Ap dän 27. Meerte wäd William Lyon Mackenzie eersten Buurmääster fon ju Stääd. April: Die in 1832 mäd do Seminolen sleetene Ferdraach fon Payne’s Landing wäd fon dän US-Kongress ratifizierd. 9. April: In Liyon (arpitoansk, frantöösken Noome: Lyon) rebellierje Sieden-Weeuwere un aaskje republikoanske Ferhooldnisse. 15. April: Die Apstound fon do Sieden-Weeuwere in Liyon (fr. Lyon) wäd fon Suldoaten blouderch deelsloain. Moor as 600 Ljuude ferljoose hier Lieuwend. 24. Moai: Do Fereende Stoaten sluute dän Ferdraach fon Washington mäd do Chickasaw. 26. Moai: Die portugiesiske Usurpator Michael I. fertichtet tou Gunst fon sien Bruurs Dochter Maria II. ap"}
{"id": "6833", "contents": "2. Januoar: Een britisk Kriechs-Skip kumt in Puerto Louis ap do Falklound-Ailounde oun. Die Kaptain aasket fon ju argentinske Ailoundbesättenge, ou tou luuken, wät träin Deege leeter uk skjucht. Man fon do oun wol Argentinien noch aaltied n Ounspröäk ap do Ailounde hääbe. 3. Januoar: Do Briten roakje truch ne Flotten-Statsjoonierenge ju Heerskup uur do Falklound-Ailounde."}
{"id": "6834", "contents": "12. Februoar: Generoal José María Villamil nimt do Galápagos-Ailounde foar Ecuador in Besit. 6. Januoar: Lodovico Jacobini, Kardinoal un Stoatssekretär bie dän Poabst 23. Januoar: Édouard Manet, frantsöösken impressionistisken Moaler 15. April: Wilhelm Busch, Kunstler, die foarallen foar sien mäd Riemsele unnerlaide Bieldetälstere bekoand is, do as Foarloopere fon dän Comic jäilde."}
{"id": "6835", "contents": "2. Februoar: Kardinoal Bartolomeo Alberto Cappellari wäd ätter een Konklave fon 54 Deege foar'n Poabst kädden un nimt dän Noome Gregor XVI. oun. Hie waas bit nu tou (Stound 2023) die lääste Poabst, die noch naan Biskop waas, as hie kädden wuude. 6. Februoar: Die ap n 2. Februoar käddene Bartolomeo Alberto Cappellari wäd unner dän Noome Gregor XVI. foar'n Poabst kround. 7. April: Kaiser Päiter I. (Brasilien) tonket ap Druk fon dät Parlemänt ou, sin Suun skäl brasilioansken Kaiser wäide. Man die mout noch täiwe, uumdät hie noch n Bäiden is. September: Bagdad kumt wier unner Säntroalferwaltenge fon't osmaniske Riek. Dezember: Jean Baptiste Boussingault fersäkt, dän Bierich Chimborazo in do Anden tou bestiegen. 14. Februoar: James Stewart, britisken Missionoar un Moanskengjuchts-Aktivist 16. Februoar: Nikolai Semjonowitsch Leskow, rusken Skrieuwer 6. Meerte: Friedrich von Bodelschwingh (die Allere), evangeelsken Pestoor uut Wäästfoalen, bekoand foar sien Wierkjen in ju Binnere Mission. 18. Oktober: Die leetere düütske Kaiser Friedrich III."}
{"id": "6836", "contents": "17. April: Diego Portales Palazuelos smit in ju Slacht von Lircay ju Regierenge fon Chile deel. In ju Foulge gjucht hie dät System fon ju \"autoritäre Republik\" ap, dät bit tou'n Burgerkriech in 1891 stabil blift. 13. Moai: Ecuador moaket sik uunouhongich fon Groot-Kolumbien. 14. September: Venezuela moaket sik uunouhongich fon Grootkolumbien, wierfon die Räst sik ätters Republik Näi-Granada naamt. 7. Januoar: Albert Bierstadt, Kunstler fon ju Romantik 14. Januoar: Johann Georg Repsold, düütsken Fienmechaniker"}
{"id": "6837", "contents": "19. Januoar: In ju Slacht bie Bogesund wäd die sweediske Rieksferwalter Sten Sture die Jungere truch Köönich Christian II. fon Dänemark un Norwegen sloain. Infoulge fon ju Slacht stäärf Sten Sture ap dän 3. Februoar oun sien Seeregaid. 6. Meerte: Ousoande fon do Deenske un die Sweediske Rieksräid eenigje sik deer ap, dät Christian II. uk Köönich fon Sweeden wäd. Man bloot unner do Bedingengen, dät dät een aalmeene Amnestie rakt un dät die Rieksräid dän Ienfloud kricht, die in dän Rezess fon Kalmar uutmoaked waas. Man do Ounhongere fon dän Dooden Rieksferwalter Sten Sture sunt deer juun un staale in ju Foulgetied een Troppe fon Buuren uut Västmanland un Dalarna juun do Deenske ap. 15. Juni: Leo X. truuet Martin Luther in sien Skrift Exsurge Domine mäd ju Exkommunisierenge, wan hie nit binne säkstich Deege eenunfjautich fon sien 95 Thesen tourächnimt. Luther oantwoudet deerap leeter mäd ju uut trüütich Thesen bestoundende Toankskrift \"Von der Freihaitt aines Christenmenschen\". Ätter Ouloop fon ju Tied skuul hie dän Bräif fon dän Poabst ferbaadenje. 30. Juni: In ju Tied fon ju Spoanske Ärooberenge fon Mexiko wäd die fon do Spaniere fangde aztekiske Heersker Moctezuma II. truuch aan smietenen Steen fon uurs n Azteke"}
{"id": "6838", "contents": "24. November - Baruch de Spinoza, niederlounsken Filosoof. 30. April: Sigismund III. Wasa, Köönich fon Polen un Grootfüürst fon Litauen, Tiedwiese uk Köönich fon Sweeden. \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "6839", "contents": "7. Juli: Byzantienske Troppen unner Johannes VI. un turske Troppen unner dän Uppermon Umur Bey winne in ju Slacht fon Peritheorion fereend juun do Troppen fon dän Füürst un Roowrieder Momtschil uut Bulgarien. 26. September: In ju Slacht bie Warns winnen do Fräisen. 21. Oktober: In ju Slacht fon Auberoche in ju Gascogne winne do ängelske Troppen mäd 1500 Mon truch aan uunferwachteden Oungriep juun do Frantsööske Troppen mäd 7000 Mon. In düt Jier kreegen Ooldenbuurich un Potsdam do Stäädgjuchte. Ju Kathedroale Notre Dame in Paris is ätter een Bautied fon bolde two Jierhunnerde kaant un kloor."}
{"id": "6840", "contents": "2. Februoar: Unner ju Uppermonskup fon Pedro de Mendoza wäd Buenos Aires gruunded, dät däälich ju Haudstääd fon Argentinien is. Ju Stääd wäd ätter n poor Jiere fon Indioanere fernäild un mout in 1580 näi gruunded wäide. Manqu Qhapaq II., in't foaren n Marionetten-Heersker in't spoansk besätte Inka-Riek, moaket n Apstound juun do Spoaniere. Ärfoulch häd hie nit, uumdät sik do Spoaniere mäd uur Indioanere ferbuunded hääbe. Hernán Cortés äntdäkt dät Hoolichailound Läich-Kalifornien, man hie toankt in düsse Tied wäil noch, dät dät n Ailound waas. 6. Januoar: Baldassare Peruzzi, italieensken Architekt un Moaler 12. Juli: Desiderius Erasmus fon Rotterdam, Humanist, Philosoph un Skrieuwer."}
{"id": "6841", "contents": "16. Februoar: Dät skottiske Parlemänt billiget mäd 110 tou 69 Stämmen dän Act of Union, ju Fereenigenge mäd Änglound. Een Riege fon Ouoardende häd sik toufoarne besteete lät of hoopet mäd do \"Jee\"-Stämmen Äntskoadigengen foar dät fail geene Darién-Projekt. 23. Moai - Carolus Linnaeus gebooren, swediske Dokter un Biologe (* 1778). 9. Moai: Diderik Buxtehude, uurspröängelk deensken Barock-Komponist un Oargelist, die in Lübeck wierkede."}
{"id": "6842", "contents": "21. Oktober: In ju Slacht fon Trafalgar, een Seeslacht in dän Trääde Koalitsjoonskriech, faalt die britiske Vize-Admiroal Horatio Nelson, man do Briten slumpet een äntskeedende Uurwinnenge uur do frantsööske un spoanske Skiepe unner Vize-Admiroal Pierre de Villeneuve un ferhinnert somäd ju fon Napoleon ploande Iennoame fon do Britiske Ailounde. Ju Seeslacht foar dät Koap Trafalgar bie dät suudspoanske Cádiz lait dän Gruundsleek foar ju moor as hunnertjierige Foarheerskup fon do Briten ap ju See. 2. Dezember: Slacht bie Austerlitz - Do Ferbuundede Troppen fon Aastriek unner Kaiser Franz I. un Ruslound un Tsoar Alexander I. wäide fon do frantsööske Troppen unner Napoleon I. niep een Jier ätter Napoleon sien Kaiserkrounenge sloain. Ju Slacht is uk as \"Träikaiserslacht\" bekoand, uk wan Franz I. goarn't in oaine Persoon meestrieden diede. 11. Januoar: Johann Nepomuk Geiger, aastriekisken Moaler un Teekner 2. April: Hans Christian Andersen, deensken Dichter un Skrieuwer, bekoand uum sien Tälstere 9. Moai: Friedrich Schiller, düütsken Dichter"}
{"id": "6843", "contents": "18. Oktober: Mäd dät Edikt fon Fontainebleau be'eendet die frantsööske Köönich Ludwig XIV. ju in't Foaren touseekerde Religions-Fräiegaid foar do Hugenotten (Frantsööske Protestanten). Protestantiske Goddestjoonste sunt somäd ferbeeden un aal do Pestooren, do nit konvertierje wollen, mouten binne two Wieke dät Lound ferläite. 11. Februoar: Willibald Krieger, düütsken roomsk-kathoolsken Theologe, Philosoph un Physiker, Jesuit 5. Meerte - (23. Februoar ätter dän julioanske Kalänner) Georg Friedrich Händel, Komponist fon dän Barock. 31. Meerte (21. Meerte ätter dän julioanske Kalänner) - Johann Sebastian Bach, Komponist fon dän Barock."}
{"id": "6844", "contents": "29. August: 70.000 prüüske Suldoaten marskierje in't Kurfüürstendum Saksen ien un besätte ap dän 10. September ju Stääd Dresden. Dät is die Begin fon dän Soogenjierigen Kriech (Trääden Sleesisken Kriech). 27. Januoar - Wolfgang Amadeus Mozart, aastrieksen Komponist († 1791)"}
{"id": "6845", "contents": "3. Januoar: Konrad Duden, düütsken Philologe, Uutreeker fon dät eerste düütske Gjuchtskrieuw-Woudebouk. 6. Januoar: Josef Dobrovský, tschechisken Philologe un Slawist"}
{"id": "6846", "contents": "26. Moai: Kaspar Hauser wäd in Nürnberg ap ju Sträite apgriepen. 11. Juli: In Portugal sät Michael I. sien Bruursdochter Maria II. ou un fiert dän Absolutismus wier ien. 25. Juli: Die Wiener Magistroat rakt Ignaz Bösendorfer Ferlof, as Klavier-Moaker tou oarbaidjen. Sien Klaviere wäide waareldbekoand. 10. Januoar: Bernhard Hermann Köckemann, Biskop 8. Februoar: Jules Verne, frantsöösken Skrieuwer 23. April: Albert, Köönich fon Saksen 8. Moai: Henry Dunant, Gruunder fon ju Roodkjuus-Bewäägenge 9. Moai: Andrew Murray, Pestoor un Skrieuwer 9. Juli: Luigi Oreglia di Santo Stefano, italieensken Kardinoal 9. September: Lew Nikolajewitsch Tolstoi, rusken Skrieuwer (Doatum ätter dän gregorioansken Kalänner, uk wan do in Ruslound noch die julioanske goolt.) 30. September: Jozef Samaša, Äärtsbiskop fon Eger un Kardinoal 16. April: Francisco de Goya, spoansken Moaler 19. April: Carlo Francesco Maria Caselli, italieensken Kardinoal 19. November: Franz Schubert, aastriekisken Komponist 6. Dezember: Timoteo Maria Ascensi, italieensken Biskop"}
{"id": "6847", "contents": "11. Januoar: Ju Stääd Bremen koopet fon dät Köönichriek Hannover Lound noudelk fon ju Geeste-Mundenge, uum junner in do Foulgejiere aan Seehoawen uun ju Stääd Bremerhoawen tou bauen. 26. Januoar: Ätter dät Eende fon ju spoanske Heerskup be'eendet in Peru aan Apstound juun dän regierenden Diktoator Simón Bolívar uk ju fon him forsierde Foarheerskup fon Groot-Kolumbien. Peru gungt sin oainen Wai. 13. Februoar: In ju Enzyklika Quanta laetitia struktuuriert Poapst Leo XII. ju Roomsk-katoolske Säärke in Skotlound näi. 5. Moai: As Freerk August I. stäärft, wäd sin Bruur Anton die näie Köönich fon Saksen. 30. Juni: Zarafa, ju eerste Giraffe fon ju näiere Tied in Europa, roaket Paris. 4. September: Turku, tou düsse Tied ju grootste Stääd fon Finlound, wäd truch aan grooten Bround bienaist heel un aal fernäild. 20. Oktober: In ju Slacht fon Navarino roaket Griechenlound sien Uunouhongegaid fon't Osmoanske Riek 11. Januoar: Rainer fon Aastriek, aastriekisken Äärtshäärtsoch un Generoal 11. Februoar: Tony Franck, düütske Pianistinne 23. Februoar: Raffaele Monaco La Valletta, italieensken Kurienkardinoal 12. Juni: Johanna Spyri, Swaitser Skrieuwerske 6. Januoar: Charlotte von Stein, Fjuundinne fon Schiller un Goethe 11. Januoar: Anna Vittoria Dolara, italieenske Nunne un Miniatuur-Moalerske 5. Meerte: Pierre Simon Laplace, frantsöösken Mathematiker un Astronom"}
{"id": "6848", "contents": "10. April: In ju Griechiske Revolutsjoon fersäike do Ienwoonere fon ju griechiske Stääd Mesolongi, do sänt een Jier fon osmoanske Troppen beleegerd wäide, uuttoubreeken. Man truch Ferräid wäide jo bedapped un dät rakt een Massaker an do Fluchtjende. 14. un 15. Juni: Ätter aan Besluut tou ju Aploosenge fon do Janitschoaren un een Rebellion deerjuun lät Mahmud II. do Janitschoaren fernäile, wät hie in't Resultoat as \"Wäildäidich Geböärnis\" beteekent. Ädderen Häärst: Eerste hooldbeere Fotografie fon ju Waareld truch Joseph Nicéphore Nièpce 27. November: Die Aptäiker John Walker ärfindt ju Rietstikke, man ju baadent noch uunräägelmäitich un rukt nit goud. 29. Meerte: Wilhelm Liebknecht, Meebegruunder fon ju SPD, MdR 27. Juni: Franz Xaver von Zottmann, düütsken Biskop fon do Wolgadüütske in Saratow 30. Moai: André Coindre, frantsöösken katoolsken Pestoor un Ordens-Gruunder 1. Juni: Johann Friedrich Oberlin, elsassisken Pestoor un Sosjoal-Pionier 5. Juni: Carl Maria von Weber, düütsken Komponist 7. Juni: Joseph von Fraunhofer, düütsken Optiker un Physiker 4. Juli: John Adams, US-amerikoansken Politiker un 2. Präsident fon do USA 4. Juli: Thomas Jefferson, US-amerikoansken Politiker un 3. Präsident fon do USA 22. Juli: Giuseppe Piazzi, italieensken katoolsken Pestoor, Astronom un Mathematiker"}
{"id": "6849", "contents": "Amtelke Ounärkannenge fon dät Kaiserriek Brasilien truch ju foarige Kolonioal-Moacht Portugal. 15. Januoar: Poapst Leo XII. biddet bie do Biskoppe uum Spänden fon do Leeuwende, uum ju oubaadende roomske Basilika Sänt Paul foar do Muuren wier ap tou bauen. 4. Februoar: Ju Februoar-Floud 1825, een läipe Stoarmfloud, moaket läipe Skoaden loangs ju heele Noudsee-Kuste un kostet sowät 800 Ljuude dät Lieuwend. Deele fon Sylt wäide in ju See rieten, die noudelke Deel fon Jütlound wäd fon't Fäästlound ourieten un bieldet bit däälich dät Ailound Vendsyssel-Thy. 4. Meerte: John Quincy Adams wäd as säksten Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa fereediged. 19. April: Do tjountrüütich Orientoalen unner dän Uppermon Juan Antonio Lavalleja kuume uur dän Río Uruguay, uum sik in dän Stried foar Uruguay sien Uunouhongegaid mäd do Patrioten uum José Fructuoso Rivera tou fereenjen. 25. August: Uruguay ferkloort sik uunouhongich fon Brasilien. 13. Oktober: Ludwig I. foulget ap sin stuurwenen Foar Maximilian I. Joseph as Köönich fon Bayern. 20. Oktober: Köönich Ludwig I. ferföiget, dät sin Stoat in Toukumst Bayern un nit moor Baiern skrieuwen wäide skäl. 24. Dezember: In Ruslound uurnimt Nikolaus I. formell ju Regentskup, as Ätterfoulger fon sin Bruur Alexander I., die ap dän 1. Dezember"}
{"id": "6850", "contents": "21. Januoar: Aschanti-Kriege: Een Heer fon dät Aschanti-Riek, lain in Ghana fon däälich, roaket een fernäilende Uurwinnenge uur een britiske Troppe unner Gouverneur Sir Charles MacCarthy un woart deer sien Unouhongegaid in't Bäätelound fon ju Gouldkuste mäd. 7. Moai: Uurapfierenge fon ju 9. Sinfonie fon Ludwig van Beethoven. Die Komponist is bie ju Apfierenge al heel un aal doof. 16. September: Charles X. wäd ätter dän Dood fon sin allere Bruur Louis XVIII. Köönich fon Frankriek un Navarra. 9. Dezember: In ju Slacht bie Ayacucho roakje do suudamerikoanske Unouhongegaidstriedere unner Simón Bolívar een wichtige Uurwinngenge uur Spanien. 8. Februoar: Franz Ludwig Fleck, Biskop fon't Bistum Metz 2. Meerte: Bedřich Smetana, tschechisken Komponist 12. Meerte: Gustav Robert Kirchhoff, düütsken Physiker 4. September: Anton Bruckner, aastriekisken Komponist 15. September: Josef Hergenröther, düütsken katoolsken Säärken-Historiker un Kardinoal 26. Januoar: Théodore Géricault, frantsöösken Moaler fon ju Romantik 16. September: Ludwig XVIII., frantsöösken Köönich"}
{"id": "6851", "contents": "18. Januoar: In Chile wäd die Diktoator Bernardo O’Higgins ousät, een Junta regiert insteede fon him. Ramón Freire y Serrano marskiert ap ju Haudstääd un wäd ap dän 5. April dät näie Stoats-Upperhaud. 2. Dezember: US-Präsident James Monroe formuliert in dän Kongress fon do Fereende Stoaten ju Monroe-Doktrin. Deeroane meent hie, dät dät two politiske Sphären rakt, betoont ju Nit-Ienmiskenge fon do USA in europäiske Twiste un aasket een Eende fon aal do Kolonioalisierengs-Bestrieuwengen in Amerikoa. 18. August: In ju Kolonie Essequibo, wier däälich Guyana lait, bräkt aan Sklouen-Apstound uut. Hie wäd ap dän 22. August deelsloain. 26. Februar: Gustav Adolf zu Hohenlohe-Schillingsfürst, düütsken Kardinoalbiskop 19. Meerte: Luis María de Borbón y Vallabriga, Infant fon Spanien, Kardinoal un Erzbiskop fon Toledo 20. August: Friedrich Arnold Brockhaus, düütsken Ferlääser. 20. August: Pius VII., Poabst"}
{"id": "6852", "contents": "15. Januoar: Bie dät Fersakjen fon dät chineeske Sailskip Tek Sing („Weeren Stiern“) stierwe moor as 1600 Ljuude, dät sunt moor as bie't Fersakjen fon ju Titanic. Bloot 200 konnen rädded wäide. 24. Moai: In ju Slacht oun dän Pichincha tichte bie Quito konnen Uunouhongegaids-Striedere unner Simón Bolivar dät Rebät fon Ecuador fon ju spoanske Kolonioal-Häärskup befräie. Man foar't eerste wuude dät noch neen oain Lound, man aan Deel fon Groot-Kolumbien. 21. Juli: Agustín de Itúrbide wäd foar kuute Tied Kaiser fon Mexiko. 7. September: In São Paulo wäd ju brasilioanske Uunouhongegaid ferkloord, in't foaren hiede dät tou Portugal heerd. 27. September: Die frantsööske Wietenskupper Jean Francois Champollion moaket eepentelk, dät hie mäd Hälpe fon dän Steen fon Rosetta ju Stilkenhaid fon ju ooldägyptiske Skrift, do Hieroglyphen, aploosed häd. 20. Oktober: 14. Dezember: Veroneser Kongress. Hier rakt ju sonaamde Hillige Allianz t.B. Frankriek dän Apdraach, juun do liberoale Revolten in Spanien foartougungen. 1. Dezember: Kaiser-Krounenge fon Päiter I. (Brasilien) 4. Januoar: Georg Büchmann, düütsken Philologe 6. Januoar: Heinrich Schliemann, Koopmon, die as Pionier in ju Fäild-Archäologie bekoand wuden is, uumdät hie do Räste fon Troja fuunen häd."}
{"id": "6853", "contents": "10. Januoar: Fabian Gottlieb von Bellingshausen, Admiroal in ruske Tjoonste, findt een Ailound in ju Suud-Poloar-See un benaamt ju ätter Tsoar Päiter dän Grooten: Päiter-I.-Ailound. 28. Juli: José de San Martín ropt in Lima amtelk ju Uunouhongegaid fon Peru uut, ätterdät ju Unouhongegaid in't foaren al in Trujillo ferkloord wuuden waas. 3. August: José de San Martín wäd as Protektor fon ju näie Republik Peru kädden. Infoulge fon ju Liberoale Revolutsjoon in Portugal kumt die portugiesiske Köönich Jan VI. uut Brasilien wier ätter Portugal tourääch. 7. September: Unner Simón Bolivar wäd Grootkolumbien gruunded, een Föderatsjoon, wier masse do Rebätte tou heerden, do däälich tou Ecuador, Kolumbien, Panama un Venezuela heere. 11. Januoar: Carlo Laurenzi, italieensken Kardinoal 13. Oktober: Rudolf Virchow, Dokter, Archäologe un Politiker"}
{"id": "6854", "contents": "24. August: In Portugal bräkt ju Liberoale Revolutsjoon uut. Do Portugiesen hääbe niks juun ju Monarchie, man jo wollen een Konstitutsjonelle Monarchie, also een Köönichriek mäd ne Ferfoatenge, un jo wollen twäidens, dät die Köönich uut Brasilien wier tourääch ätter Portugal kumt. 6. November: Do Falklound-Ailounde wäide foar do Fereende Provinse fon dän Río de la Plata in Besit nuumen, wät däälich Argentinien is. Britiske Woal-Fangere wäide ferdrieuwen. Dezember: Bie Pisco kon die suudamerikoanske Uunouhongegaids-Strieder José de San Martín do Spaniere slo, wät aan wichtigen Stap ätter ju Uunouhongegaid fon Peru is. 6. April: Gaspard-Félix Tournachon, die unner dän Kunstlernoome Nadar aan bekoanden Photograph wude."}
{"id": "6855", "contents": "15. Februoar: Begin fon dän Kongress fon Angostura uur ju Uunouhongegaid fon spoanske toufoarne spoanske Besittengen in Suud-Amerikoa. 23. Meerte: Die Bursenskupper Karl Ludwig Sand möärent in Mannheim dän Skrieuwer un ruske Generoalkunsul August von Kotzebue, uumdät hie him foar aan Fäind fon ju düütske Eenegaid hoaldt. Dät is ju Eskalatsjoon fon ju Breslauer Turnfeeide un lat tou do Karlsbader Besluute un ju Turnspeere. 2. August: In Würzbuurich beginne do sonaamde Hep-Hep-Uunrouen, do sik juun Juuden gjuchte. Dät wiedet sik in do Foulgedeege ap Steede in dän heele Düütske Buund un uk uurswain in Europa. Deer wäd juudsk Oaindum stukken moaked, Juuden un Sympathisanten wäide skuulden, häuwen un deelwiese indäid doodet. 6. August: In Karlsbad rakt dät een Ministerkonferäns foar ju Bekampenge fon liberoale un nasjonoale Bestrieuwengen in Düütsklound. 7. August: In ju Slacht fon Boyacá uurwint Simón Bolívar do spoanske Troppen, brangt Bogotá unner sien Heerskup un fäästiget deermäd ju Uunouhongegaid fon Näigranada, wier bolde ätters Groot-Kolumbien uut äntstounde skuul. 16. August: Bie dät Peterloo-Massaker, aan Angriep fon riedende Suldoaten ap een Demonstratsjoon juun do sonaamde Corn Laws ap dät St. Peter's Field bie Masjäster, wäide alwen Ljuude doodet un fjauerhunnert ferseerd. 31. August: Mäd do Karlsbader Besluute gungt"}
{"id": "6856", "contents": "5. April: In dän Uunouhongegaids-Kriech fon Chile kumt dät tou ju Slacht fon Maipú, wier do köönichs-tjoue spoanske Troppen eendgultich truch do Uunouhongegaids-Striedere sloain wäide. 14. Januoar: Zacharias Topelius, finlound-sweedisken Dichter un Skrieuwer"}
{"id": "6857", "contents": "19. Januoar: Die suudamerikoanske Revolutsjonäär José de San Martín bräkt mäd moor as 5.400 Suldoaten uut Argentinien uur do Anden ap, uum Chile un Peru fon ju spoanske Kolonioalheerskup tou befräien. 12. Februoar: In dän Uunouhongegaidskriech fon Chile kumt dät twiske do Rebellen un spoanske Troppen tou ju Slacht fon Chacabuco. Do Uunouhongegaidsstriedere winne, ferkloorje ap dän sälgen Dai ju Uunouhongegaid fon Chile un konnen twäin Deege leeter in Santiago de Chile ienluuke. 14. Februoar: Uunouhongegaidsstriedere luuke in Santiago de Chile ien. 16. Februoar: Ätter ju Iennoame fon Santiago de Chile in dän Chileensken Uunouhongegaids-Kriech wäd Bernardo O’Higgins Director Supremo de Chile, aan Präsidänt mäd Diktoatooriske Begjuchtengen. 12. Juni: Die badiske Ärfiender Karl Drais is foar dät eerste moal mäd sien \"Loopmaskiene\" ap Paad. Ju Maskiene jält as ooldsten Foarlooper fon dät Flitsepee. 18. Juni: In London wäd ju Waterloo Bridge eepend. 18. Oktober: Sowät 500 Studenten fon düütske Universitäten mäite ap dän Wartenberg bie Eisenach un beginne dät eerste Wartburg-Fääst, uum juun dät ätter hiere Meenenge reaktsjonääre politiske Systeem tou protästierjen. Uk Jenaer Professoren wieren deer mee bie. Ap dät Fääst hääbe jo uk Bouke ferbaadend, do jo as reaktsjoonäär bekieked hääbe. Ap dät Rebät fon't leetere Transvaal wonnerje"}
{"id": "6858", "contents": "Moai: Spoanske Troppen luuke in Bogotá ien un moakje ju Eerste Republik Kolumbien een Eende. Eerste sänt 1819 is Kolumbien eendgultich neen spoanske Kolonie moor. Tou Begin heerden tou Kolumbien uk noch Venezuela, Ecuador un Panama tou, sjuch: Groot-Kolumbien) 9. Juli: Die Kongress fon Tucumán ferkloort do Fereende Provinse fon dän Río de la Plata (leeter: Argentinien) formell foar Uunouhongich fon Spanien."}
{"id": "6859", "contents": "16. Dezember: Ätterdät die Portugiesiske Köönich al sänt Jiere in Brasilien residiert, wäd ju portugiesiske Kolonie Brasilien nu amtelk mäd dät Muurlound Portugal gliekstoald. Dät rakt nu een Fereend Köönichriek fon Portugal, Brasilien un do Algarven. Ju Haudstääd wäd dät Brasilioanske Rio de Janeiro. 6. Januoar: Karl August Schapper, evangeelsken Theologe un Präätenerseminoar-Direktor"}
{"id": "6860", "contents": "14. Januoar: Sweeden diktiert Deenemark, dät as Ferbuundeden fon Frankriek dän Säksten Koalitjsoonskriech ferlädden häd, dän Kieler Free. Deenemark unner Freerk VI. mout Norweegen oureeke, man hie duur Gräinlound, Ieslound un do Färöer uut ju Deensk-Norweegiske Personoal-Union behoolde. 11. Februoar: Een frantsööske Troppe unner Napoleon Bonaparte wint wilst do Befräiengs-Kriege juun een alliierde prüüsk-ruske Armee in ju Slacht bie Montmirail. 14. Februoar: In ju Slacht bie Vauchamps sät sik sunner fuul oaine Ferläste apnäi ju napoleoonske Armee in dän Säks-Deege-Fäildtoach, die tou do Befräiengs-Kriege heerd, juun do Koalitsjoonstroppen fon dän Bupperkommandierenden Fäildmarschall Blücher truch. 27. Februoar: Befräiengskriege: Frankriek wäd in ju Slacht bie Bar-sur-Aube fon Bayern, Aastriek un Ruslound un uur Ferbuundede sloain. Meerte: Köönich Ferdinand VII. kummt wieruume ätter sien Köönichriek Spanien, wier hie wilst ju Napoleoonske Tied nit häärskje kuude. 30. Meerte: Do Troppen fon ju säkste Koalitsjoon stoarmje dän foar Paris laine Montmartre. Ap n Ättermiddai kapitulierje do frantsööske Ferdäägenere. Deermäd konnen do Ferbuundede in dän Kriech juun Napoleon Bonaparte in ju Haudstääd ienmarskierje. 2. April: Die frantsööske Senat ferkloort Napoleon Bonaparte foar ousät. Ludwig XVIII. wäd Köönich fon Frankriek. 6. April: Napoleon Bonaparte tonket ätter sien Ferljoosen fon do Koalitsjoonskriege in Fontainebleu as Kaiser fon do"}
{"id": "6861", "contents": "16. Oktober: In do Befräiengskriege juun Napoleon beginnt ju Foulkeslacht bie Leipzig. Ruslound, Prüüsen, Aastriek un Sweeden stounde in't Fäild juun dät napoleoonske Frankriek un sien Meestriedere Heertoachdum Warschau, Köönichriek Italien, Köönichriek Neapel un wäkke Rhienbuund-Stoaten. 19. Oktober: Ju Foulkeslacht bie Leipzig gungt tou Eende, Napoleon Bonaparte un sien Meestriedere sunt sloain un mouten sik wäästelk fon dän Rhien touräächluuke. 6. Januoar: Paulus Melchers, Äärts-Biskop fon Köln, Biskop fon Ossenbrääch un Kardinoal 22. Moai: Richard Wagner, düütsken Komponist fon ju Romantik 9. of 10. Oktober (dät weet me nit seküür): Giuseppe Verdi, Komponist fon ju Romantik."}
{"id": "6862", "contents": "26. Meerte: Een Äidbieuwjen fernäilt ju Stääd Caracas (däälich Haudstääd fon Venezuela) un brangt sowät 12.000 Ljuude uum't Lieuwend. 24. Juni: Ruslound-Fäildtoach 1812 - Napoleon Bonaparte gript Ruslound oun. Ju Grande Armée gungt mäd sowät 500.000 Suldoaten uur ju Memel. 17. August: Ap sin Wai ätter Moskau kon dät Heer fon Napoleon Bonaparte in ju Slacht bie Smolensk ju Ruske Wääst-Armee unner Michael Andreas Barclay de Tolly deelslo. 7. September: In ju Slacht fon Borodino, een fon do blouderchste Slachte fon dät Jierhunnert, kon ju Grande Armée unner Napoleon Bonaparte, wan uk mäd masse Faalene, ju ruske Armee unner Marschall Michail Illarionowitsch Kutusow slo. Die Wai ätter Moskau is somäd fräi. 14. September: Napoleon lukt sunner Kamp in Moskau ien. In ju Stääd bräkt n Fjuur uut, dät deer groote Deele fon fernäilt. 19. Oktober: Uumdät ruske un ferbuundede Troopen kuut deerfoar sunt, Napoleon Bonaparte dän Wai touräch ätter Wääste outousnieden, mout hie sik mäd sien Troppen be'ielje, touräächtouluuken un ferlät Moskau. Kriechs-Büüte wäd mäd Kuutsken ätter't Wääste broacht, deerjuun wäide masse ferseerde Suldoaten eenfach touräächlät. Foar Napoleon sien Troppen begint, besunners, uumdät bolde die hädde ruske Winter begint, een läipe Tied. Uurs as do Russen hääbe jo deer goarn't"}
{"id": "6863", "contents": "15. Moai: Paraguay wäd uunouhongich. 31. Moai: Die Ulmer Snieder Albrecht Ludwig Berblinger, aan Pionier in'e Fljooger-Technik, faalt in'e Donau, as hie fersäkt, sin Glied-Fljooger foar tou fieren. Eerste 175 Jiere leeter diede me in Fersäike bewiese, dät sien Räidskup unner beetere thermiske Bedingengen fljooge kuude. 29. Juli: In dän Uunouhongegaidskriech wäd Caracas, däälich ju Haudstääd fon Venezuela truch Spoanske Troppen tourääch-ärooberd. Spanien stoalt ju Fersuurgenge fon sien Kolonie ap do Falklound-Ailounde ien. 22. Oktober: Franz Liszt, aastriekisk-ungarisken Komponist, Pianist un moor."}
{"id": "6864", "contents": "6. Januoar: In dän Ferdraach fon Paris be'eendje Frankriek un Sweeden hieren Kriechstoustound in do Koalitsjoonskriege. Sweeden kricht Sweedisk-Pommern un dät Ailound Rügen, man deerfoar mout sik dät oun ju Kontinentoalspeere juun do Briten bedeeligje. 20. Februoar: Die Tiroler Weerd Andreas Hofer, Fräiegaidsstrieder juun dät napoleoonske Frankriek un dät mäd him ferbuundede Bayern, wäd in Mantua ätter n Kriechsgjuchtsuurdeel doodskeeten. Düt Geböärnis gungt leeter in ju Tiroler Loundeshymne ien. 25. Moai: Bewoapende Burgere ferdrieuwe dän Vize-Köönich uut Buenos Aires. Dät is een wichtige Stappe ap dän Wai tou ju argentienske Uunouhongegaid. 20. Juli: Ju kolumbioanske Uunouhongegaids-Bewäägenge ropt in Bogotá ju Eerste Republik Kolumbien uut. Deertou heerde nit bloot, wät däälich Kolumbien is, man uk Venezuela, Ecuador un Panama. 18. September: Wilst in Spanien Napoleon sin Bruur regiert, wäd in ju domoalige Kolonie Chile een Junta gruunded, ju wäil ju Tjoue tou dän ousätte Spoanske Köönich Ferdinand VII. ferkloort, man as autonome Provinz fon Spanien. Düt Doatum fiert me in Chile as Begin fon ju Uunouhongegaid. Wät leeter ferkloort Chile wuddelk sien Ouloosenge fon Spanien un ju spoanske Kroune. 11. Januoar: Johann Ludwig Krapf, düütsken evangelisken Missionoar, Äntdäkker, Sproak-Foarsker un Afrikoa-Foarsker 22. Februoar af 1. Meerte: Frédéric Chopin, poolsk-frantsöösken Komponist in"}
{"id": "6865", "contents": "11. Februoar: Die Amerikoaner Robert Fulton kricht n Patänt foar ne wirtskuppelk ärfoulchrieke Modifizierenge fon dät Dampskip. 20. Februoar: Ju twäide Beleegerenge fon Saragossa wilst do Napoleoonske Kriege ap dät Iberiske Hoolichailound eendet mäd n Ärfoulch foar do Frantsoosen. Do Spaniere reeke sik ätter tjo Wieke Huuse-Kamp. 4. Januoar: Louis Braille, Ärfiender fon ju Braille-Skrift, ju wichtichste Blienden-Skrift. 19. Januoar - Edgar Allan Poe, amerikoansken Skrieuwer, († 1849) 3. Februoar - Felix Mendelssohn Bartholdy, aan Komponist fon ju Romantik 10. August: Ecuador ferkloort unner Juan Pío Montúfar sien Uunouhongegaid fon Spoanien. Man dät slumpet nit foar loange."}
{"id": "6866", "contents": "Die portugiesiske Köönichshoaf, die foar Napoleon fluchted is, kumt in ju brasilioanske Stääd Rio de Janeiro oun. Deertruch kricht ju domoalige Kolonie Brasilien een fuul haagere Betjuudenge. 5. Februoar: Carl Spitzweg, düütsken Moaler"}
{"id": "6867", "contents": "7. Juli: Do Briten unner Generoal John Whitelock mouten ätter een ärfoulchloose Beleegerenge fon ju Stääd Buenos Aires juun do Wierstoundlere unner Santiago de Liniers toureeke un kapitulierje. 27. Oktober: In dän stilkenen Ferdraach fon Fontainebleau eenigje sik Spanien un Frankriek ap ju Ärooberenge un Deelenge fon Portugal. Napoleon Bonaparte wol deermäd ju Kontinentoalspeere juun Grootbritannien truchsätte, wät Portugal ferwäigert. 30. November: Ätter dän Ferdraach fon Fontainebleau ienmarskierjende Troppen unner Generoal Andoche Junot besätte ju Haudstääd Lissabon. Man ju portugiesiske Köönichs-Familie häd sik in't Foaren al in'e Gjuchte fon ju domoalige portugiesiske Kolonie Brasilien ousät, wier ju in't Foulgejier ounkuume skäl. In ju leetere Foulge wäd Rio de Janeiro die näie Regierengssit fon Portugal un Brasilien. 28. Moai: Jan van Swieten, niederloundsken Generoal. 6. Januoar: Ahasverus van den Berg, niederloundsken reformierden Theologe un Dichter"}
{"id": "6868", "contents": "5. Januoar: Die foarige Köärfüürst wäd as Maximilian I. Joseph in Bamberg as bayerisken Köönich uutruupen. 19. Januoar: Do Briten besätte dät Kap fon ju goude Hoopenge in ju Kapkolonie. Jo ärooberden alwen Deege in't Foaren foar ju Seekerenge fon hieren Seewai ätter Indien dät Rebät tourääch, dät jo in 1803 ju Bataviske Republik wierroat hiedene. 15. Februoar: In den Ferdraach fon Paris, dän Napoleon Bonaparte un Christian von Haugwitz uuthonneld hääbe, ferplichtet sik Prüüsen tou ju Speerenge fon aal sien Hoawen foar britiske Skiepe un tou ju Besättenge fon Kuur-Hannover. Do Briten ferkloorje deerap Prüüsen dän Kriech. 24. Moai: Truch aan Stoatsferdraach twiske Frankriek un ju Bataviske Republik wäd dät Köönichriek Hollound gruunded. 5. Juni: Louis Bonaparte wäd Köönich fon dät näigruundede Köönichriek Hollound. 27. Juni: Britiske Troppen unner Generoal William Carr Beresford besätte ätter twäin Deege Kamp ju Stääd Buenos Aires. 12. Juli: Ap Initsjative fon Napoleon unnerteekenje säkstien Soande fon düütske Rieksfüürsten ju Rhienbuundakte un gruundje so dän Rhienbuund. 4. August: Ienheemske Wierstoundlere unner Santiago de Liniers konnen do britiske Besättere uut ju Stääd Buenos Aires ferdrieuwe. 6. August: Kaiser Franz II. uut dät Kän Habsburg-Lothringen lait ju Kaiser-Kroune deel un ferkloort dät Hillige Roomske Riek foar"}
{"id": "6869", "contents": "In't Jier 1804 rakt dät foar't eerste Moal moor as een Milliarde Moanskene ap ju Waareld. 14. Februoar: Unner ju Uppermonskup fon Karađorđe begint die eerste serbiske Apstound juun ju Heerskup fon dät Osmoanske Riek. 16. Februoar: In dän Amerikoansk-Tripolitoansken Kriech slumpet dät een lit US-Kontingent unner Stephen Decatur junior, in dän Hoawen fon Tripolis ientoutringen un ap ju fon Seeroowere ärooberde Fregatte USS Philadelphia Fjuur tou lääsen. 21. Februoar: Ju fäärme Skienen-Damplokomotive fon ju Waareld, baud fon Richard Trevithick, brangt hiere Prouwefierd ärfoulchriek bääte sik. 14. Moai: In do Fereende Stoaten begint ju Lewis-un-Clark-Expeditsjoon, wier toufäärme wäl twäärs truch Noudamerikoa bit ätter dän Pazifik wai gungt. 3. August: In Bordèu/Bordeaux beträt die düütske Natuurfoarsker Alexander von Humboldt ätter sien Amerikoa-Raise foar't eerste Moal sänt 1799 wier europäiske Äide. 11. August: Gruundenge fon dät Kaiserdum Aastriek truch Kaiser Franz II. fon't Hillige Roomske Riek, die nu Kaiser Franz I. fon Aastriek is. 2. Dezember: Napoleon krounet sik in Notre Dame toun Kaiser fon do Frantsoosen. Hie häd sik al ap dän 18. Moai mäd düssen Titel beteekend. Die Änglounder George Cayley begint, eerste Gliedfljoogere tou bauen, do hie mäd Dierte oane testet. 6. Januoar: Anna Plochl, aastriekiske Groafinne fon Meran"}
{"id": "6870", "contents": "Februoar: Apgruunde fon dän in't fergeene Jier sleetene Free fon Amiens wäd ju Kapkolonie truch do Briten an ju Bataviske Republik touräächroat. 4. Februoar: Johannes Haas gruundet ju Krombacher Bjoueräi. 25. Februoar: Die \"Immerwährende Reichstag\" in Regensbuurich beslut dän Rieksdeputatsjoonshaudbesluut foar ju Näioardenge fon dät Hillige Roomske Riek fon Düütske Natsjoon. Februoar / Meerte: Ju Helvetiske Republik wäd tou ju Swaitseriske Eednootenskup näioardend, man blift fääre unner frantsööske Kontrolle. 23. Meerte: Alexander von Humboldt, toufoarne in Suudamerikoa unnerwaiens, kumt in't mexikoanske Acapulco oun. Mäd sin eenjierigen Apänthoold in Mexiko begint die lääste groote Deel fon sien Amerikoanske Foarskengs-Raise; bloot ap Kuba un in do Fereende Stoaten häd'er ätters noch kuute Besäike moaked, eer hie ap n 3. August 1804 wier in Europa lounded is. 18. November: Haitioanske Revolutsjoon: Een uut eerdere Sklouen bestoundende Troppe unner hieren Uppermon Jean-Jacques Dessalines uurwint in ju frantsööske Kolonie Saint-Domingue ju napoleoonske Kolonioalarmee unner Generoal Rochambeau. In't Eende fon dät Jier wäd ju Kolonie unner dän Noome Haiti uunouhongich. 10. Januoar: Ludolf Camphausen, prüüsken Ministerpräsident 11. Januoar: Giovanni Antonio Farina, italieensken roomsk-kathoolsken Biskop 12. Mai: Justus von Liebig, düütsken Chemiker († 1873) 28. September: Prosper Mérimée, frantsöösken Skrieuwer († 1870) 4. Dezember: Knut Jungbohn Clement,"}
{"id": "6871", "contents": "27. Meerte: Mäd dän Free fon Amiens eendet die Twäide Koalitsjoonskriech twiske Frankriek un Grootbritannien. 23. Juni: Alexander von Humboldt, Aimé Bonpland un Carlos Montúfar fersäike touhoope, dän Bierich Chimborazo in do Anden tou bestiegen. Jo kuume bit ap sowät 5600 Meetere. Humboldt rakt leeter infoulge fon dän Fersäik ju eerste niepe Beskrieuwenge fon ju Hööchten-Kroankhaid. August bit Oktober: Mäd dän \"Stecklikrieg\" rakt dät aan Apstound juun ju Helvetiske Republik In düt Jier kuume do eerste Garifuna ätter Belize wai. 11. Februoar: Lydia Maria Child, US-amerikoanske Skrieuwerske, Striederske foar dät Ferbood fon ju Skloueräi un foar do Gjuchte fon Wieuwljuude 26. Februoar: Victor Hugo, frantsöösken Skrieuwer"}
{"id": "6872", "contents": "1. Januoar: Dät Keeningriek Grootbritannien fereend sik mäd dät Keeningriek Irlound tou't Fereende Keeningriek fon Grootbritannien un Irlound (Däälich is in dät Fereenigede Keeningriek ieuwenske Grootbritannien bloot noch Noudirlound mee oane. 18. Januoar: Die ruske Zar Paul I. moaket Georgien tou een ruske Provins. 4. Meerte: Boantje-Ienfierenge fon Thomas Jefferson as trääden Präsidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa, hie foulget John Adams. 23. Meerte: Zar Paul I. wäd bie aan snoachelken Angriep fon oadelige Offisiere in sin Släipkoomer in't St.-Michaels-Schlot in Sänt Päitersbuurich möärend. 24. Meerte: Ätter ju Palastrevolutsjoon in Ruslound wäd Alexander I. näien Zar. 9. Oktober: Neen Folter moor in Ruslound. 14. Januoar: Adolphe Brongniart, frantsöösken Botaniker un Phytopaläontologe 1. Februoar: Thomas Cole, aan ängelsk-amerikoansken Moaler 23. Meerte: Zar Paul I. (Kiek uk bie Foarfaale!) 25. Meerte: Friedrich Freiherr von Hardenberg, bekoand as Novalis, düütsken Skrieuwer fon ju Äddere Romantik (* 1772)"}
{"id": "6873", "contents": "Dät Jier 1800 waas dät lääste Jier fon dät 18. Jierhunnert. 15. Moai: Napoleon Bonaparte lukt uur dän St. Bernhardpass. 14. Juni: Napoleon Bonaparte uurwint do Aastriekere in ju Slacht bie Marengo. 5. September: Malta, dät eer fon do Frantsoosen besät waas, faalt truch een Blokoade an do Briten. 1. November: US-Präsidänt John Adams nimt sin näie Amtssit in Bruuk, dät leetere Wiete Huus. 3. Dezember: In ju Slacht bie Hohenlinden wäide do bayerisk-aastriekiske Troppen truch Napoleon sloain. 24. Dezember: Aan Moortfersäik juun Napoleon slumpet nit. Eeerste Sinfonie fon Ludwig van Beethoven. 7. Januoar: Millard Fillmore, fon 1850 tou 1853 tou die trättienste Präsidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa 14. Januoar: Ludwig von Köchel, aastriekisken Jurist, Histooriker, Natuurfoarsker un Musik-Wietenskupper, bekoand truch dät Köchel-Ferteeknis foar W. A. Mozart sien Wierke. 29. Dezember: Charles Nelson Goodyear, US-amerikoansken Ärfiender 7. Moai: Niccolò Piccinni, italieensken Komponist (* 1728)"}
{"id": "6874", "contents": "5. Juni: Fon A Coruña uut gungt die düütske Natuur-Foarsker Alexander von Humboldt ap Foart ätter Amerikoa, uum foaraaln in Suudamerikoa un Mexiko tou foarskjen. Eerste in 1804 skäl hie wieruume ätter Europa kuume. 10. November: Dät frantsööske Rump-Parlemänt ferkloort unner Druk fon't Militär Napoleon Bonaparte foar'n Eersten Konsul. 13. Dezember: As Eersten Konsul ferkloort Napoleon ju Frantsööske Revolutsjoon foar be'eended. 6. Juni (fonsäärm ätter dän gregorioanske Kalänner) : Alexander Sergejewitsch Puschkin, aan rusken Skrieuwer"}
{"id": "6875", "contents": "4. Januoar: Ju bit do tou ju Swaits heerende Republik Mülhausen stämt foar dän Wiksel tou Frankriek. 15. Februoar: In Room wäd ju Roomske Republik uutruupen, een frantsööske Dochter-Republik ap dät Rebät fon dän Säärken-Stoat. 10. September: Britiske Siedlere winne mäd Stöän fon ju Royal Navy ju Slacht fon St. George's Caye. Deermäd uurnieme do Briten de facto ju Kolonioal-Moacht in wät däälich Belize is. 6. Januoar: Melchior von Diepenbrock, Kardinoal un Füürstbiskop fon Breslau"}
{"id": "6876", "contents": "14. Januoar: In ju Slacht bie Rivoli sätte sik do frantsööske Troppen unner Napoleon Bonaparte juun dät aastriekiske Korps unner Joseph Alvinczy von Berberek truch, dät keemen is, uum dät beleegerde Mantua tou hälpen. Mantua kapituliert kuute Tied ätters, un so wäd foar do Frantsoosen die Wai foar dän Marsk ätter Wien fräi. 14. Februoar: Unner Admiroal John Jervis un Kommodore Horatio Nelson roakje do Briten in ju Seeslacht bie Kap St. Vincent ju Uurwinnenge uur ju spoanske Flotte. 20. Februoar: Ätter dät jo in't Jier toufoarne ap dät Ailound Baliceaux deportierd wuuden sunt, siedelt Grootbritannien do Garifuna („Swotte Kariben“) ap dät Ailound Roatán foar ju honduroanske Kuste uume. 18. April: Die uutmoakede Foarfree fon Leoben twiske Frankriek un Aastriek häd dän Ferticht fon Aastriek ap dät Heertoachdum Mailound, dät Deel fon ju äntstoundende Cisalpiniske Republik wäide skäl, tou'n Ienhoold. 12. Moai: Ludovico Manin, die lääste Doge fon Venedig, tonket ou un die Groote Räid fon ju Stääd hoaldt sien lääste Sittenge ou. Ap't Fäästlound lääse do Troppen fon Napoleon, do in ju Republik Venedig ientroangen sunt. 17. Oktober Mäd dän Free fon Campo Formio wäd die Italienfäildtoach fon Napoleon Bonaparte ärfoulchriek ousleeten. 16. November: Freerk Wülm III. wäd ätter"}
{"id": "6877", "contents": "16. Januoar: Foar't eerste moal meene un fräie Köäre in do Niederlounde foar ju Nasjonoalfersammelenge fon ju Bataviske Republik 2. Meerte: Napoleon Bonaparte wäd in dän Eersten Koalitsjoonskriech toun Uppermon uur ju Italienarmee benaamd. 11. Meerte: Napoleon raiset ou foar dän Italienfäildtoach. 15. Juli: Die Vendée-Apstound in't Noudwääste fon Frankriek wäd foar be'eended ferkloort. 4. September: In dän eerste Koalitsjoonskriech uurwint ju frantsööske Italien-Armee in ju Slacht fon Roveretto do aastriekiske Troppen. 28. Januoar: Montanus Hettema, Wäästfräise un Ärfoarsker fon ju Seelter Sproake 16. Juli: Camille Corot, aan Moaler 21. Juli - Robert Burns, skottisken Dichter in ju ängelske un uk ju angloskottiske Sproake."}
{"id": "6878", "contents": "3. Januoar: In aan Ferdraach twiske Ruslound, Prüüsen un Aastriek wäd ju trääde Deelenge fon Polen uuthonneld. 19. Januoar: In do Niederlounde wäd ju Bataviske Republik proklamierd. 6. Februar: In Graaff-Reinet wäd truch aan Apstound fon do suudafrikoanske Buuren juun ju Niederloundske Aastindien-Kompanie ju eerste Buurenrepublik gruunded. 5. April: Die eerste Deel fon dän Free fon Basel wäd twiske Prüüsen und Frankriek uuthonnelt: Frankriek behoaldt dät linke Ouger fon dän Rhien. 7. April: In Frankriek wäd amtelk dät meetriske Systeem ienfierd. 14. Juli: Ju Marseillaise wäd ju frantsööske Nasjonoalhymne. 11. September: Een persisk Heer unner Aga Mohammed Khan marskiert in Georgien ien un fernäilt dät fulkeemen ferbaasede georgiske Heer in ju Slacht fon Krtsanisi. Ätters ärooberje jo ju georgiske Haudstääd Tiflis, fernäile deer groote Deele fon un brange twountwintichduusend Ljuude in ju Skloueräi. 27. Oktober: In Madrid wäd die Pinckney-Ferdraach uuthonnelt. Hie änthoaldt Bestimmengen uur dät Skeed an dän Mississippi un dän 31. Brattengroad. Bee do Sieden stounde eenuur fräie Skipfoart tou un US-Koopljuude duuren Weeren in New Orleans leegerje. 13. Dezember: Bie ju Buurensteede Wold Cottage in Änglound faalt aan Meteorit deel. Hie wäd leeter bekoand as die Wold-Cottage-Meteorit 15. Oktober: Freerk Wülm IV., prüüsken Köönich († 1861) 11."}
{"id": "6879", "contents": "29. Januoar: Tjohunnert Weeuwer-Määstere stoarmje dät Räidhuus fon Augsbuurich, uum een Ferbod fon dät Ienfieren fon buutloundske Stof-Weeren tou bewierkjen. 15. Februoar: Ju Trikolore wäd ju amtelke Flaage fon Frankriek. 25. Februoar: Wier aan Stoarm fon do Weeuwere ap dät Räidhuus fon Augsbuurich. 1. Juni: Dät \"Allgemeine Landrecht für die preußischen Staaten\" wäd gultich un blift dät bit 1900. 27. Juli: Robespierre, Bloudgjuchter fon ju Frantsööske Revolutsjoon, wäd fäästnuumen, ätterdät sik sien Terrorheerskup noch läpper wuden is. 28. Juli: Waigjuchtenge fon Robespierre un uurswäkke. 3. Oktober: Ju Zitadelle fon Jülich wäd an do Frantsoosen uurroat. 4. Oktober: Do Frantsoosen marskierje in Mönchengladbach ien. 6. Oktober: Do Frantsoosen besätte Köln. 23. Oktober: Do Frantsoosen nieme Koblenz ien un ferdrieuwe dän Trierer Kuurfüürst Clemens Wenzeslaus von Sachsen 19. November: Mäd dän Jay-Ferdraach wäide striedige Fräigen, do ätter dän Amerikoansken Uunouhongegaidskriech eepen blieuwen sunt, apkloord. 24. Dezember - Die Weeuwerapstound in ju Fräie Rieksstääd Augsbuurich wäd truch swääbiske Troppen deelsloain, do ap Kosten fon do Weeuwere in ju Stääd Kwattier nieme. 9. April: Theobald Böhm, Musiker un Häärstaaler fon Twäärs-Flöiten, do hie uk technisk ferbeeterde 8. Oktober: Ferdinand Schubert, aastriekisken Komponist un Bruur fon dän bekoandere Franz Schubert 8. Moai: Antoine Laurent de"}
{"id": "6880", "contents": "2. Januoar: Uurapfierenge fon dät heele Mozart-Requiem in Wien 9. Januoar: Eerste Balloonfoart in Amerikoa truch dän Frantsoose Jean-Pierre François Blanchard. 17. Januoar: In ju Frantsööske Revolutsjoon beslut die Nasjonoalkonvent dät Doodesuurdeel fon Köönich Ludwig XVI. 21. Januoar: Ludwig XVI. wäd mäd ju Guillotine waigjucht. 31. Januoar: Ju köönichstjou uutgjuchte Groafskup Nizza wäd ätter dän Ienmarsk fon frantsööske Revolutsjoons-Troppen fon Frankriek anektierd. Dät Département Alpes-Maritimes äntstoant. 1. Februoar: Frankriek ferkloort Grootbritannien un do Niederlounde dän Kriech. 1. Meerte: In ju Slacht bie Aldenhoven uurwint Aastriek ju frantsööske Armee un befräit dän Dai ätters Aachen. 11. Meerte: In't frantsööske Département Vendée protestierje Burgere juun ju Rekrutierenge truch do Revolutsjoonääre. Die Protäst wäd bolde tou n Burgerkriech, dän Vendée-Apstound. 6. April: Iengjuchtenge fon dät \"Komitee foar eepentelk Wäil\" wilst ju Frantsööske Revolutsjoon. 10. August: Die Louvre eepent as Museum. 11. Januoar: Johanna Stegen, bekoand wuuden as \"Häldenwucht fon Lüneburg\" uumdät ju in 1813 Suldoaten in dän Kamp juun napoleoonske Troppen Patronen broacht häd. 19. April: Ferdinand I., Kaiser fon Aastriek († 1875) 21. Januoar: Ludwig XVI., Köönich fon Frankriek, wäd mäd ju Guillotine dooded. 13. Juli: Jean Paul Marat, Frantsöösken Revolutsjoons-Politiker, möärend truch Charlotte Corday. 17. Juli: Waigjuchtenge fon Carlotte Corday, fratsööske"}
{"id": "6881", "contents": "7. Februoar: Aastriek un Prüüsen moakje aan Buund juun Frankriek. 1. Meerte: Troonwiksel in Aastriek un dät Hillige Roomske Riek. As Leopold II. stäärft, foulget ap him sin Suun Franz II. 20. Meerte: Ju fratsööske Nasjonoalfersammelenge rakt Ferlof, ju Guillotine tou bruuken. 20. April: Koalitionskriege - Ju frantsööske Nasjonoalfersammelenge ferkloort do Monarchien Aastriek, Prüüsen, un Sardinien-Piemontdän Kriech. 25. April: Die Tjoof Nicolas Jacques Pelletier is die eerste mäd ju Guillotine waigjuchtede Moanske. 26. April: In ju Noacht ap dän 26. April dichtet un komponierd die Offisier Rouget de Lisle in't elsassiske Straasbuurich ju Marseillaise. 14. Juni: Aastrieksk-Rusken Ferdäägengsbuund. 5. Juli: Die Habsbuurger Franz II. wäd toun roomsk-düütsken Köönich kädden. 14. Juli: Kaiserkrounenge fon Franz Joseph Karl fon Habsbuurich as Franz II. in Frankfurt an'n Main. Dät is ju lääste düütske Kaiserkrounenge, eer dät Hillige Roomske Riek in 1806 aplöösed wäd. 25. Juli: Manifest fon dän Heertoach fon Bruunswiek 30. Juli: Een Fräiwilligenbataillon uut Marselha (oksitoansk, frantsöösk: Marseille) lukt in Paris ien un sjungt foar dät eerste Moal ju Marseillaise, ju tou een Striedläid fon ju Revulutsjoon wäd. 10. August: Do Sansculotten stoarmje do Tuilerien un sätte dän Köönich Ludwig XVI. un sien Sibskup fangen. Jo wäide in dän Temple broacht."}
{"id": "6882", "contents": "3. Moai: Polen kricht mäd ju Ferfoatenge fon dän trääde Moai ju eerste skrieuwene demokroatiske Ferfoatenge fon Europa. 20. Juni: Louis XVI. bräkt ap tou een Fljuchtenge ätter Metz wai. 21. Juni: Die Fljuchtengsfersäik fon dän frantsööske Keening Louis XVI. wäd in Varennes (Lothringen) hinnert, die Keening wäd twoangen, ätter Paris tourääch tou gungen. 16. Juli: Oukleeuwenge fon do Feuillants fon dän Jakobiner-Club 17. Juli: Massaker ap dät Marsfäild: Ätter aan Skoat ap dän Uppermon fon ju frantsööske Nasjonoalgarde, Lafayette, oanterje in Paris sien Suldoaten mäd een Juunfjuur in ju Moanskenmasse, ju keemen is, uum een republikoanske Petitsjoon tou unnerskrieuwen. 27. August: Pillnitzer Deklaratsjoon - aastriekisk-prüüske Interventsjoonstruuenge juun dät revolutsjoonäre Frankriek. 7. September: Ferkloorenge fon do Gjuchte fon dät Wieuw un ju Burgerinne („Déclaration des Droits de la Femme et de la Citoyenne“) truch Olympe de Gouges. 14. September: Frankriek: Ferfoatengseed truch Keening Louis XVI., die nu nit moor buppe, man unner ju Ferfoatenge stoant, somäd wäd Frankriek tou een konstitutsjoonelle Monarchie. 15. Januar: Franz Grillparzer, aastriekisken Dichter 22. September: Michael Faraday, ängelsken Natuurwietenskupper († 1867) 26. September: Théodore Géricault, Moaler fon ju Romantik 5. Dezember: Wolfgang Amadeus Mozart, klassisken Komponist"}
{"id": "6883", "contents": "14. Juli: Stoarm ap ju Bastille in Paris, Begin fon ju Frantsööske Revolutsjoon. 11. Februoar: Hermannus Bouman, niederloundsken reformierden Theologe, Pestoor un Orientoalist 6. Januoar: Friedrich Wilhelm von Westphalen, Füürstbiskop fon Hildesheem un fon Paderborn"}
{"id": "6884", "contents": "14. Dezember: Die spoanske Köönich Koarl III. stäärft, Koarl IV. foulget him ap dän Troon. 11. Februoar: Anton Gottfried Claessen, düütsken roomsk-kathoolsken Gäistelken, Wäi-Biskop in Köln 22. Februoar: Arthur Schopenhauer, Philosoph 6. Januoar: Johann Ulrich Sponsel, düütsken evangelisken Theologe 14. Dezember: Koarl III., spoansken Köönich"}
{"id": "6885", "contents": "11. Januoar: Wilhelm Herschel äntdäkt do bee grootste Mounen fon dän Planet Uranus, do leeter fon sin Suun John Herschel do Noomen Oberon un Titania kriege. 6. Meerte: Joseph von Fraunhofer, düütsken Optiker un Physiker"}
{"id": "6886", "contents": "1. Moai: Wolfgang Amadeus Mozart sien Oper Le nozze di Figaro, KV 492, wäd in Wien foar't eerste Moal apfierd. 8. August: Jacques Balmat un Michel-Gabriel Paccard slumpet ju Eerst-Bestiegenge fon dän Mont Blanc. 17. August: Die prüüske Köönich Freerk II. stäärft, ätterfoulgje skäl him sien Bruursbäiden Freerk Wülm II. 24. Februoar: Wilhelm Grimm, düütsken Sproak- un Literatuurwietenskupper. 4. Januoar: Moses Mendelssohn, düütsk-juudsken Philosoph fon ju Apkloorenge, jält as Foar fon ju Haskala. 17. August: Freerk II., Köönich fon Prüüsen"}
{"id": "6887", "contents": "4. Januoar: Jacob Grimm, düütsken Sproak- un Literatuurwietenskupper un Jurist, hie jält as Begruunder fon ju düütske Philologie un Oalerdumswietenskup."}
{"id": "6888", "contents": "Unner Admiroal Horatio Nelson wäd aan britisken Kriechshoawen ap dät Ailound Antigua in do Litje Antillen baud. 14. Januoar: Die amerikoanske Kontinentoal-Kongräs ratifisiert dän mäd Grootbritannien uuthonnelden Free fon Paris, die dän Amerikoansken Uunouhongegaids-Kriech n Eende moaket."}
{"id": "6889", "contents": "11. Februoar: Poabst Benedikt XVI. ferkändiget, dät hie tou dän 28. Februoar as Upperhaud fon ju Roomsk-kathoolske Säärke outreede wol. 28. Februoar: Poabst Benedikt XVI. rakt as eersten Poabst sänt moor as soogenhunnert Jiere fräiwillich sien Ambacht ou. 10. un 11. Meerte: Ap dät britiske Uursee-Rebät Falklound-Ailounde, wier Argentinien Ounspröäk ap hääbe wol, rakt dät ne Foulks-Oustämmenge uur ju politiske Toukumst. 99,8 Prosänt fon ju Befoulkenge wollen britisk blieuwe, bloot tjo oankelde Ljuude sunt deer juun. Argentinien ärkoant dät Referendum nit oun. 13. Meerte: Jorge Mario Bergoglio wäd unner dän Noome Franziskus die Ätterfoulger fon Poabst Benedikt XVI.. 28. Moai: In ju Turkäi begint een Protästwooge juun ju Regierenge fon Recep Tayyip Erdoğan 6. Juni: Die foarige Agent Edward Snowden lät fon ju Washington Post un dän Guardian ju stoatelke Uurwoakenge t.B. truch dät PRISM-Programm fon dän Amerikoanske Stilkentjoonst NSA eepentelk moakje. 9. Juni: Edward Snowden rakt sik dän Guardian tou ärkannen, uumdät hie meent, dät do Stilkentjoonste him so af so bolde uutfiende kuuden un dät sien Bekoandhaid him wildääge hälpe kuude. 3. Juli: In Ägypten uurnimt dät Militär ju Macht un sät Mohammed Mursi ou. 21. November: Do Euromaidan-Protäste in ju Ukraine, foaraaln in Kiew, beginne. Jo aaskje"}
{"id": "6890", "contents": "25. Januoar: Hery Rajaonarimampianina wäd die näie Präsident fon Madagaskar. 8. Februoar: Ätter dät bekoand wuuden is, dät hie fermoudelk Bäidens-Pornografie kooped häd, lait Sebastian Edathy \"uut suundegaidelke Gruunde\" sien Boantje as Ouoardenden in dän Düütsken Buundesdai deel. 22. Februoar: Dät Ukrainiske Parlemänt ferkloort unner dän Ienfloud fon do Euromaidan-Protäste ju Ousättenge fon Präsidänt Wiktor Janukowytsch. Februoar: Ju Krimkrise begint. Ap ju Krim wollen do Russen maast tou Ruslound, wilst do Minnerhaide (foaraaln Ukrainere un Krimtataren) ljauer bie ju Ukraine blieuwe moaten. In dän Twist häbe wäil Troppen uut Ruslound do pro-ruske \"Säärmferdäägengs-Eenhaide\" strääwich stöänd, uk wan Ruslound dät löägent. 8. Meerte: Bie dän Malaysia-Airlines-Floach 370 ferswindt n Fljooger fon dän Typ Boeing 777 sunner Spuuren, een internatsjoonoale Säik-Aktsjoon wäd ap do Beene stoald. 13. Meerte: Ju Autonome Republik Krim ferkloort hiere Uunouhongegaid fon ju Ukraine. 16. Meerte: Een internasjonoal maasttieds nit anärkoande Foulksoustämmenge ap ju Krim gungt so uut, dät ju tou Ruslound kuume skäl. 18. Meerte: Ju Krim stoalt dän Andraach, in ju Ruske Föderatsjoon apnuumen tou wäiden. 21. Meerte: Mäd dät Gultichwäiden fon aan Ferdraach is ju Krim uut ruske Sjuchtwiese Deel fon Ruslound. 2. Moai: Ju ukrainiske Armee gript Staalengen fon ju pro-ruske \"Foulksmiliz\" in dät"}
{"id": "6891", "contents": "1. Januoar: Litauen wäd dät njuugentienste Lid fon ju Euro-Soone 7. Januoar: Bie n islamistisken Terror-Sleek truch twäin Kampere fon Al-Qaida in dän Jemen ap ju frantsööske Satire-Tiedskrift Charlie Hebdo wäide in Paris tweelich Moanskene uumebroacht. 8. Januoar: N Terrorist skjut in Paris ne Dreguunerske dood. 9. Januoar: Die Terrorist, die dän foarige Dai ju Dreguunerske möärend häd, uurfaalt n juudsken Supermäärket, deer hie noch fjauer Ljuude moor dooded un moor as Jeesele nimt. Hie bekant sik tou dän IS. Die Terrorist wuude ätters fon Dräguunere doodskeeten. 9. Januoar: Do Terroristen fon Charlie Hebdo wäide in Dammartin-en-Goële, wier jo sik ferstopped hääbe, fon Dreguunere doodskeeten. 26. Januoar: Befräienge fon ju Stääd Kobanê truch kurdiske Troppen in dän Kriech juun IS-Terroristen. 24. Meerte: Germanwings-Floach 9525 - Aan Fljooger fon Germanwings fljucht juun aan Bierich in do suudfrantsööske Alpen, uumdät sik Co-Pilot uumebrange wol. Aal do hunnertfüüftich Ljuude in ju Maskiene stierwe. 27. Februoar: Die ruske Opositsjoonelle Boris Jefimowitsch Nemzow wäd midde in Moskau doodskeeten. Sien Möärendere kuume uut Tschetschenien un uur Kaukasus-Republiken. 2. April: Bie n Terror-Oungriep ap dät Garissa University College truch ju islamistiske Al-Shabaab-Miliz uut Somalia wäide in ju Stääd Garissa in Kenia sowät hunnertfüüftich Moanskene möärend un masse"}
{"id": "6892", "contents": "1. Januoar: In Nürnberg wäd aan Mon truch aan antisemitisken Oungrieper, die sien Offer foar juudsk hoaldt, in't U-Boan-Glais smieten. Die Oungrieper fersoacht, him tou hinnerjen, wier ruuttoukuumen, man die Mon kon rädded wäide. Meerte: syriske Regierengstroppen un hiere Ferbuundede, t.B. do Russen, slumpet ju Räächärooberenge fon Palmyra, dät toufoarne fon dän sonaamden Islamisken Stoat heelden waas. 22. Meerte: Bie do Terror-Ounsleeke in Brussel kuume 35 Moanskene uum't Lieuwend un moor as 300 wäide ferseerd. 27. April: Ätter säkstien Jiere Wulfs-Foarkuumen in Düütsklound wäd in Läichsaksen die eerste Wulf (MT6) mäd amtelk Ferlof doodskeeten, uumdät hie Moanskene tou nai keemen is un sien natüürelke Skjou ferlädden häd. Wildääge kumt dät fon't illegoal Fodderjen. 5. Moai: In dät Amphitjooter fon Palmyra, dät do Syriske Regierengstroppen touhoope mäd do Russen fon dän IS tourääch-ärooberd hieden, rakt een Orchester uut Sänt Päitersbuurich een medien-wierksoam Konzert. 12. Moai: Ju brasilioanske Präsidäntinne Dilma Rousseff mout dät Präsidenten-Boantje foar säks Mounde uutsätte, uumdät hier ferkierden Uumgong mäd Stoats-Jäild foarsmieten wäd. 22. Juni: Ju Regierenge fon Kolumbien slut n eendgultigen Woapen-Stilstound mäd dän links-radikoale Guerilla-Koppel FARC-EP. 23. Juni: In een Referendum stämt een Moorhaid fon ju britiske Befoulkenge foar dän Brexit, dät hat dät Uuttreeden fon dät"}
{"id": "6894", "contents": "In ju Stääd Santiago de Chile wäd ju eerste Brääch uur dän Río Mapocho baud. 18. Januoar: James Cook äntdäkt ap sien trääde Suudsee-Raise as eersten Europäer Hawaii un naamt do Ailounde \"Sandwich-Ailounde\". 11. Januoar: Henriette Jügel, düütske Moalerske 10. Januoar: Carolus Linnaeus, swedisken Dokter un Biologe 10. Januoar: Eva König, Wieuwmoanske fon Gotthold Ephraim Lessing"}
{"id": "6895", "contents": "Carl von Linné uk Carl Nilsson Linnæus af Carolus Linnaeus, (* 23. Moai 1707, Råshult bie Älmhult, † 10. Januoar 1778, Uppsala) waas n swedsken Dokter, Natuurforsker un Wietenskupper. Hie häd fuul Plonten un Dierte beskrieuwen un waas truch sien Wierk Systema Naturae aan wichtigen Pionier fon ju biologiske Systematik. Ju baud in dät haudseekelke Konsäpt däälich noch ap sien Wierk ap, uk wan wäkke Seeken däälich nieper bekoand sunt un wäkke fon Linnaeus sien Ienoardengen sik as ferkierd ruutstoald häbe. Tou'n Biespil Dät Linnaeusklokje (Linnaea borealis), dät 1732 truch him in Laplound äntdäkt wuude, is ätter him naamd. Dät Linnaeusklokje Carl von Linné (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118573349 (OGND) | VIAF: 34594730"}
{"id": "6896", "contents": "Dät Quagga (Equus quagga quagga) is een uutstuurwene Unneroard fon dät Gäärslound-Zebra. Dät lääsde wüülde Quagga wuud weerskienelk in do 1870er Jiere in Suud-Afrikoa doodskeeten. Dät lääste Diert in Fangenskup is ap n 12. August 1883 in dän Zoo fon Amsterdam stuurwen un waas bit 2011 in dät Westfälische Pferdemuseum Münster uutstaald. Dät raakt sowät 24 präparierte Quaggas in ju heele Waareld, wierfon fuul in Museen in Düütsklound stounde: Naturkunde-Museum (Bamberg) - 1 Exemploar Naturhistorisches Museum Wien - 1 Exemploar Naturmuseum Senckenberg - 1 Exemploar Naturhistorisches Museum Mainz - 3 Exemploare Museum Wiesbaden, Naturwissenschaftliche Sammlung - 1 Exemploar Hessisches Landesmuseum Darmstadt - 1 Exemploar Museum für Naturkunde Berlin - 1 Exemploar Museum Mensch und Natur München - 1 Exemploar Naturhistorisches Museum Basel - 1 Exemploar Natural History Museum in London - 1 Exemploar Zoölogisch Museum Amsterdam - 1 Exemploar"}
{"id": "6897", "contents": "Tineke Postma (* 31. August 1978 in It Hearrenfean) is ne wäästfräiske Saxophonspielerske. Postma begon mäd alwen Jier mäd dät Saxophon-Spieljen. Al 1992 häd ju mäd Candy Dulfer spield, leeter mäd dän Big Band Friesland. Fon 1996 bit 2003 häd Postma bie dät Conservatorium van Amsterdam un ju Manhattan School of Music in New York studierd, uk bie David Liebman, Dick Oatts un Chris Potter. Wayne Shorter, Cannonball Adderley un John Coltrane sunt hiere Foarbielde. 2003 häd Postma ap dät Mary Lou Williams Jazz Festival in Washington, D.C. spield, un do ap dät North Sea Jazz Festival, dät Jazzfestival in Vienne un dät Umbria Jazz-Festival in Perugia. 2003 - First Avenue 2005 - For the Rhythm feat. Terri Lyne Carrington 2005 - DVD Live in Amsterdam 2007 - A Journey That Matters feat. Terri Lyne Carrington 2009 - The Traveller 2011 - The Dawn of Light TinekePostma.com Wikimedia Commons: Samlenge fon Bielden of Filme fon Tineke Postma"}
{"id": "6901", "contents": "1871: Ju Pariser Kommune is truch Regierengstroppen deelsloain. 1900: Grootbritannien ferkloort ju Buurenrepublik Oranjefräistoat tou een Kolonie. 1905: Ju Seeslacht fon Tsushima in dän Rusk-Japoansken Kriech, ju ap dän Foardai begon, eendet mäd aan Ärfoulch foar do japoanske Skiepe. 1987: Mathias Rust fljucht mäd ne Cessna ätter Ruslound un loundjed midden in Moskau. 1992: Mannheim - Bit tou 400 Neonazis uut ju Noaberskup fersäike, een Asylbewierwer-Heem tou stoarmjen un wäide fon Dreguunere deer oun hinnerd. Man in ju Foulgetied kumt dät daach noch tou Uurgriepe. 2013: In ju Turkäi begint een Protästwooge juun ju Regierenge fon Recep Tayyip Erdoğan. 2019: Infoulge fon ju Ibiza-Affäre sät die aastriekiske Buundespräsident Alexander Van der Bellen aal do Liede fon ju Buundesregierenge Kurz I ou, ätterdät ap dän Dai in't Foaren die Nasjonoalräid ju Regierenge dät Wontjouen uutspreeken häd. 1807: Jan van Swieten, niederloundsken Generoal. 1944: Gladys Knight 1945: John Fogerty 1968: Kylie Minogue 1999: Cameron Boyce 1941: Theodor Siebs, düütsken Germanist."}
{"id": "6902", "contents": "Die Grand Canyon is ne gjucht breede un djoope Slucht in dät Noude fon dän amerikoanske Stoat Arizona. In dän Loop fon Millionen Jieren häd dät Woater fon ju Colorado Äi disse Slucht in de Londskup uutsleepen. Disse extreme Erosion wuud muugelk deertruch, dät dät Gestrich, wier ju Slucht oane lait, aal fääre hooch steech. Ju Colorado erodiert sowät 16 cm pro 1000 Jier. Die Canyon is uungefeer 435 Kilometer loang un häd ne Bratte, ju der variiert twiske 15 un 29 Kilometer. Dät Gesteen, wät nu oudäkt wäd, is ätter Meetengen sowät 2 Milliarden Jiere oold. Dät is n Deelstuk fon ju Grand Staircase, ju groote Trappe. Trots ju groote Bratte is ju uur Siede fon dän Canyon fon sowät älke Punkt goud tou sjoon. Dät kumt truch ju uuterst läige Luftfuchtegaid in dät wöistenoardige Gestrich, wiertruch ju Luchtabsorption hier gans min is. Do Woogen fon dän Grand Canyon sunt roodsk strieped, truch ju unnerskeedelke Touhoopestaalenge fon do Loagen. Dät roode Gesteen fon dän Grand Canyon is ap fluchste juust ätter Sunnenapgong un juust foar Sunnenunnergong. Me kon dan uk ap bääste dän Canyon rund disse Tiede besäike."}
{"id": "6903", "contents": "Mathias Rust (* 1. Juni 1968 in Wedel) is n düütsken Zivilpilot. Hie wuud gjucht bekoant, as hie ap n 28. Moai 1987 in't Oaler fon 18 Jiere mäd ne Cessna ätter Ruslound flooch un ap ne Brääch ieuwenske dän Rooden Ploats midde in Moskau lounded is."}
{"id": "6906", "contents": "Kuba is n Ailound un Stoat in ju Karibik. In dät Noudwääste gränset Kuba an dän Golf fon Mexiko, in dät Noude an dän Atlantisken Ozean, un dät Suude an dät Karibiske Meer. Haudstääd fon Kuba is Havanna. Wikimedia-Atlas: Kuba – Geografiske un historiske Koarten Commons: Kuba – Mediendoatäie"}
{"id": "6907", "contents": "Havana is ju Haudstääd fon Kuba. Mäd 2.141.993 Ienwoonere (Foulkställenge 2009) is Kuba ju grootste Stääd fon dät ganse Ailound. Ju Stääd lait in ju Provinz Ciudad de La Habana, een fon do 15 kubaniske Provinze. Havanna häd n wichtigen Hoawen un is dän wirtskaftelken Middelpunkt fon Kuba."}
{"id": "6912", "contents": "Do Kutenai (in do USA algemeen Kootenai, in Kanada as Kootenay beteekend) sunt ne Gruppe fon soogen noudamerikoanske Indioanerstamme, do der an dät Skeed twiske do USA un Kanada lieuwje, un wäil in do US-Buundesstoate Washington, Montana un Idaho un in ju kanadiske Provinz British Columbia. Do kanadiske Gruppen un däälich First Nations beteekenje sik sälwen as Ktunaxa (Uutsproake: ‘K-tuu-NA-cha’ of ‘Too-na-ha’). Dit Woud kumt wäil häár fon Kotona, ju Uutsproake fo n dän Stamnoome Ktunxa truch do Piegan-Blackfoot-Indioaner, Uur Plainsstamme beteekende him as ‘wook Foulk.’ Jo sälwen naamden sik ‘Foulk fon do Woatere’ of ‘Foulk fon de See’. Do US-amerikoanske Gruppen un Stamme fon däälich beteekenje sik sälwen as Ksanka (fon Ksahans-?akis - ‘goude Träfsicherhaid’), man däälich naame jo sik offiziell maast 'Kootenai'. Ju Sproake fon do Kutenai, dät Kutanaha, ju der fon säks fon do soogen Stamme boald wäd, heert tou neen fon do indioanske Sproakgruppen, wiest oawers Äänelkhaide ap mäd dät Algonkin un dät Salish ap. Tou ju läáste Gruppe heert aan Kutenai-Stam. In Kanada lieuwden 2008 uur 1.200 Anheerige fon do Kootenay, in do USA uur 800 Kutenai. Wayne Choquette: Early remains in the Kootenay Region, in: R. Carlson (Hrsg.): Proceedings of a Symposium on Early"}
{"id": "6913", "contents": "Abe Lenstra (It Hearrenfean, 27. November 1920 - It Hearrenfean, 2 September 1985), uk wäil Us Abe noomd, waas n wäästfräisken Foutbalspieler. Lenstra wäd wäil sjoon as die bääste niederloundske Foutbalspieler fon alle Tieden. Uur him sünt ne ganse Riege Geskichten äntsteen. Hie spielde in ferskeede Foutbalfereene fon do Niederlounde, do maaste Tied oawers foar dän Fereen SK It Hearrenfean. Hie häd uk in ju Niederloundske Alwetaal spieljed. Fon 1946 bit 1947 waas hie Trainer fon SK It Hearrenfean. Dät Abe-Leenstra-Stadion in It Hearrenfean is ätter him noomd. Deer stound uk n Monumänt fon him. In Arnhem, Amsterdam, Den Haag, Heerenveen, Oldenzaal, Rosmalen un Weesp sünt Sträite ätter him noomd. Normdoaten: GND: 133558614 (OGND) | KB (Niederlounde): 07443201X | VIAF: 35648616"}
{"id": "6914", "contents": "Kultuur uumfoatet aal dät, wät bloot Moanskene moakje, un Dierte heel un aal nit of bloot in minnelke Wiese. Hier een Portoal mäd Ferbiendengen: Bruukdum Kunst Bieldende Kunst Deerstaalende Kunst Literatuur Musik Politik Religion Sproake Wietenskup Wirtskup Buuräi Hondwierk Industrie"}
{"id": "6915", "contents": "Agatha Mary Clarissa Christie, (15. September 1890 – 12. Januoar 1976), waas een ängelske Skrieuwerske fon Kriminoal-Romoane. Ju skreeuw hiere Romoane unner dän Noome Mary Westmacott. Ju häd moor as 80 Bouke skrieuwen. Agatha Christie is aan fon do bekoandsden Autoren fon Kriminoalromoane un häd ätter William Shakespeare do maaste Bouke ferkooped. Deer sünt moor as 1 Milliarde Bouke fon hier ap Ängelsk un 1 Milliarde Bouke in 45 uur Sproaken ferkooped. Fon wäkke fon hiere Bouke sünt uk Filme moaked, so as Miss Marple, Murder on the Orient Express, Death on the Nile af 4.50 from Paddington. Deer is uk ne Rouse ätter hier noomd: Ramira KORmeita Agatha Christie Kordes (D) 1988 Commons: Agatha Christie – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Offizielle Websiede Normdoaten: GND: 118520628 (OGND) | KB (Niederlounde): 068758162 | LCNAF: n79038407 | VIAF: 71388952"}
{"id": "6953", "contents": "Charles Bronson (gebooren as Charles Dennis Buchinsky, * 3. November 1921 in Ehrenfeld, Pennsylvania; † 30. August 2003 in Los Angeles) waas n amerikoansken Skauspiller. Ätter do 1960-er Jiere heerde hie tou do waareldbekoandsden Skauspiller. 1951: You're in the Navy Now 1951: Die Spur führt zum Hafen (The Mob) 1951: Der Mordprozeß O'Hara (The People Against O’Hara) 1951: Pat und Mike (Pat and Mike) 1952: Die Feuerspringer von Montana (Red Skies of Montana) 1952: My Six Convicts 1952: Schlachtzone Pazifik (Battle Zone) 1952: Kurier nach Triest (Diplomatic Courier) 1952: Bloodhounds of Broadway 1952: Happy End … und was kommt dann? (The Marrying Kind) 1952: Teufelskerle des Ozeans (Torpedo Alley) 1953: Die Tränen des Clowns (The Clown) 1953: Eintritt verboten (Off Limits) 1953: Das Kabinett des Professor Bondi (House of Wax) 1953: Fegefeuer (1953)|Fegefeuer (Miss Sadie Thompson) 1953: Von der Polizei gehetzt (Crime Wave) 1953: Tennessee Champ 1954: Massai – Der große Apache (Apache) 1954: Der einsame Adler (Drum Beat) 1954: Vera Cruz (Vera Cruz) 1954: Dieser Mann weiß zuviel (Riding Shotgun) 1955: Blutgeld (Big House, USA) 1955: Sperrfeuer auf Quadrat 7 (Target Zero) 1956: Der Mann ohne Furcht (Jubal) 1957: Hölle der 1000 Martern (Run of the Arrow) 1958: Showdown"}
{"id": "6960", "contents": "Rinse Posthumus (Ternaard, 30. Oktober 1790 - Waaksens, 28. September 1859) waas n wäästfräisken Pestoor un Dichter die der in n Suumer fon 1832 touhoope mäd Montanus Hettema dät Seelterlound besoachte. Leeter roaten do bee n tjuk Bouk deerfon uut, dät bolde toun Haaldeel uut oolde Uurkunden bestuude, wier die Geskichtsfoarsker nu noch Nutsen fon häd. Jhr. Mr. M. Hettema en R. R. Posthumus, Onze Reis naar Sagelterland. Franeker 1836, 418 Sieden un Koarte. Ätterdruk Schuster Leer 1974"}
{"id": "6964", "contents": "Ju Atomtaal beteekent, wofuul Protone dät rakt in dän Kääden fon n Atom. Ju Atomtaal is n wichtigen Begriep in ju Chemie. Ju Atomtaal bestimt, wier n Atom heert in dät Periodiske System un uk wät foar n Element dät is. Wan n Atom n elektrisk näitroal is, dan is ju Atomtaal gliek an an ju Taal Elektrone in ju Elektronenwulke. Et sunt juust do Elektrone, do n Atom sien chemiske Oainskuppe reeke. N Atom wät nit elektrisk näitroal is, wäd as Ion beteekent. Ju Atomtaal wäd gjuchts unner dät Symbol fon dät Element skrieuwen, t.B. 1H (Woaterstof) of 118Uuo (Ununoctium) Ju Taal Neutrone in dän Kääden wäd nit bestimd fon ju Atomtaal. Pro Atom kon ju Taal Neutrone in dän Kääden uurs weese. Atome mäd ne “ouwiekende” Taal Neutrone wäide Isotope naamd. Ju Taal Neutrone is foarallen ferskeeden bie swarrere Elemente, do dan also moor Isotope apwiese. Chemisk Element Atommasse"}
{"id": "6968", "contents": "Masse is ne physikaliske Gruundgrööte, ju der n Oainskup fon Materie beteekent. Ju Oainskup, ju me definierje kon as “wofuul” Materie, uutert sik ap two Wiesen. Eerstens is ju Materie ‘sweer’, wät hat dät ju Sweerkraft unnerlain is, un twäidens is Materie ‘duulich’, wät hat dät ju sik sät juun Annerenge fon Bewäägenge. In dän eerste Fal boalt me fon “sweere Masse”, in dän twäide Fal fon “duulige Masse”. Ju SI-Eenhaid fon Masse is dät Kilogram. Fon Dingere ap ju Äide wäd ju Masse maastens fääststoald truch dät Gewicht tou meeten (tou weegen) of mäd dät fon bekoande Massen tou ferglieken. Dät Kilogramm wuud 1889 definierd as ju Masse fon n Stuk Eedelmetal (ne Legierenge fon Platin mäd 10% Iridium), wät in dät \"Bureau International des Poids et Mesures\" (Sèvres, Frankriek) bewoard wäd unner ne luffttichte Steelpe. Disse Iekmasse is oawers nit gans dääge; dät Anklieuwjen fon Keete is oarich goud tou fermieden, man dät Ferfljoogen fon do Metalle moaket ju Iekmasse lichter. Deeruum wäd an ne Näidefinition ap Gruund fon Fundamentoalkonstanten oarbaided."}
{"id": "697", "contents": "Ju Woarje Jesus Säärke is in Sinese foarm fon die Pingsterbewäägenge. Die Säärke is in 1917 stifte yn Peking, as gefolch fon die Pingsterbewäägenge. De Woarje Jesus Säärke beskôget Jesus as God sels, wat yn giet tjoon it dogma fon ju Hilliche Träi-Eenegaid dät troch de measte oare Kristelk groeperings akseptearre wurdt. De tjoon belangrike doktrines fon ju Säärke binne: Hilliche Gäist Ju Dööpe Die Foutwasking Hilliche Kommuny Sabbat Jesus Kristus Ju Biebel Rêding Ju Säärke Wierkuume fon die Heer"}
{"id": "6970", "contents": "Ju Atommasse, fröier Atomgewicht, is ju Masse fon n Atom. Ju kon as älke Masse in ju SI-Eenhaid Kilogram anroat wäide. Foar Bereekenengen is dät oawers praktisker, ju Atomare Masseneenhaid u (fröier mäd amu, atomic mass unit, beteekend) tou ferweenden. Ju is die tweelfte Deel fon ju Masse fon n Atom fon dät Koolestof-Isotop 12C. In SI-Eenhaide bedrächt 1 u = 1,660 538 921(73) × 10-27 kg. Die Taalenwäid fon ju in u anroate Atommasse, oawers sunner ju Mäiteenhaid, wäd oafte as relative Atommasse (ängelsk atomic weight) beteekent un formoal as ne oaine, dimensionsloose Grööte apfoated, nämmelk as dät Massenferhältnis fon dät jeewielige Atom tou n toacht Atom fon ju Masse 1 u. In Unnerskeed tou ju relative Atommasse wäd ju in kg, g of u anroate Masse uk absolute Atommasse (ängelsk atomic mass) naamd. 2010 CODATA recommended values, ouruupen an n 12. Dezember 2011"}
{"id": "6975", "contents": "1097: Wilst dän Eersten Kjuustoach eendet ju Beleegerenge fon Nicäa, sänt 1077 ju Haudstääd fon dät Sultanoat fon do Rum-Seldsjuken, mäd ju Iennoame fon Nicäa truch do Byzantienere. 1667 Groaf Anton Günther stäärft, do Groafskuppe Ooldenbuurich un Delmenhorst kuume unner deenske Heerskup. 1667 19. bit 24. Juni: Bie dän Uurfaal in dän Medway (Twäiden Ängelsk-Niederloundsken Kriech) tringe niederloundske Skiepe in ju Muude fon ju Themse ien. Dät mät ju Royal Navy so läip, dät ju sik in ju Foulge toun Freesluut twoangen sjucht. 1942 - Muammar al-Gaddafi. Hie waas leeter fon 1969 bit 2011 tou aan brutoalen Diktoatoor fon Libyen. 1667: Groaf Anton Günther fon Ooldenbuurich. 1867 Kaiser Maximilian I. fon Mexiko truch Waigjuchtenge. Deermäd eendet ju kuute Tied fon dät twäide mexikoanske Kaiserriek. 2016: Götz George, düütsken Skauspieler."}
{"id": "6982", "contents": "Dante degli Alighieri (Florenz, 29. Moai 1265 - Ravenna, 13/14. September 1321) waas n italieensken Dichter un Politiker. Sien wichtichste Oarbaid is bekoand as \"La divina commedia\" (ju goddelke Komödie). Dät is n loang Gedicht in träi Paate uur ne Raise truch ju Hälle (Inferno), truch dät Feegefjuur (Purgatorio) ätter dät Paradies (Paradiso) un wäd betrachted as n Toppunkt fon ju Waareldliteratuur. Do italieenske 2-Euromunten änthoolde n Porträt fon Dante, teekend fon Raffael. In ju Tied fon Dante waas Dichtjen dät Gewöönelke, Prosa roat dät bolde nit. Poesie waas oawers gans uurs apbaud as däälich. Insteede fon ap Riem wuud foarallen ap dät Metrum oachted, wan uk Dante in ju Divina commedia ne touhoopestoalde Oard Riem ferwoant. Un al ap n Oaler fon njuugen Jiere fäng Dante tou dichtjen oun. Dante lieuwede in Florenz, doomoals mäd 80.000 Ienwoonere ätter Paris ju grootste Stääd fon Europa un een fon doo wichtichste Middelpunkte fon Kultuur un Hondel. 1302 wuud er, as hie Bosskupper bie dän Poapst waas, uut sien Stääd ferband fon do Swotte Guelfe, sien politiske Juunstonnere. Dante, die der sälwen tou do Wiete Guelfe heerde, stuud sälwen foar n milderen politisken Kurs, wier säärkelke un waareldske Ferhältnisse uurs wieren as"}
{"id": "6983", "contents": "Elvis Aaron Presley (8. Januoar 1935, Tupelo, Mississippi – 16. August 1977, Memphis, Tennessee) waas n amerikoansken Popsjunger un Tjooterspieler. Elvis Aaron Presley wuud bädden in een litjet Huus ap Saltillo Road in aastelk Tupelo. Hie is die jungere fon twäin Twillinge, man sin Bruur Jesse Garon koom dood tou Waareld. Jesse Garon wuude dän uur Dai begreeuwen ap dät Priceville Säärkhoaf in Tupelo. Elvis waas die Suun fon Vernon Elvis Presley un Gladys Love Smith; bee Oolden koomen uut een eenfachere Huuhollenge. Do Presleys lieuwden in Äärmoud; jo ferpouseden sik bloot as jo ätter Säärke geenen of ap Besäik geenen bie Fjuunde. Ju Familie geennen ätter Säärke bie ju First Assembly of God. Ap n 3. Oktober 1945 noom die junge Elvis deel an n Talentwädstried ap ju jierelke Mississippi–Alabama Fair and Dairy Show. Hie eendede an ju twäide Steede. Deeruum dät sin Foar oafte fon Huus waas, kreech Elvis een stäärke Biendenge tou sien Määme. Ap n 8. Januoar 1946 kreech Elvis ap sin Bäidedai een Gitarre fon sien Oolden. Sin Oom Vester leerde him deerap tou spieljen. In ju Tied dät Elvis sien eerste Musiknooten spielde, koom sien Bääsje uk bie ju Famielje tou woonjen. Dät waas"}
{"id": "6986", "contents": "Ju goddelke Komödie (La Divina Commedia) is n Epos fon dän Florentiniske Dichter Dante Alighieri, skrieuwen in dän eerste Haaldeel fon dät 14. Jierhunnert. Dät heert tou do anärkoande Mästerwierke fon de Waareldliteratuur, un tou do grootste kulturelle Laistengen fon dät Middeloaler. Dante beskrift in ju Komödie sien toachte Raise truch dät Juunsiedige: Hälle, Feegefjuur un Heemel. Hie is auctor (Autor) as uk actor (Tjooterspieler) in sien oaine Dichtenge, ju loangewai Il Dante naamd wuud. In n Ounfang naamde Dante sien magnum opus eenfach Mien Komödie; et waas Boccaccio die dät 1360 sin Eerentittel fon däälich roate. In dät Middeloaler waas ne 'Komödie' n Fertälster wät goud uutfäl, in n Juunsats tou ne Tragödie. Deer wuud also nit wät Spoasiges mee meend. Dante skreeuw Je goddelke Komödie in ne Tied, dät Italien in n Uurgong waas twiske dät Middeloaler un dän Renaissance. Dit wäd kloor ouspeegeld in ju Komödie: middeloalerelke as uk klassiske Themen treede stäärk in n Foardergruuund. Dantes Wierk is truch un truch kristelk un stoant in ne Tradition fon fiktive Raisen truch dät Juunsiedige, man touglieketied is ju Oarbaid mäd klassiske Figuuren, as Vergil, wäkker Dante in woudelken un uurdreegenen Sin foaruutgungt in Inferno. Dantes Bewunnerenge foar"}
{"id": "6988", "contents": "Dichtenge, Dichtkunst af Pooësie is, wan Literatuur in Fäärsmäite, dät hat, in aan bistimden Rhytmus, skrieuwen is. In düsse Kultuurruumte is wäil ju Dichtenge mäd Eend-Riem dät bikoandste (deeruum hat Gedicht je ap Seeltersk uk \"Riemsel\"), man dät rakt uk noch uurse Foarmen. Do oolde Griechen un Roomere häbe hiere Dichtengen oafter in dän Hexameter un mongs uk in dän Pentameter skrieuwen, wierbie die Rhytmus gjucht strom waas. Hier aas een Biespil aan latiensken Hexameter - Ju Ienleedenge tou do Metamorphosen fon Publius Ovidius Naso (Ovid). Do Betoonde Sälwen sunt fat. Waiwiesenge: \"primaque ab\" wäd boald as \"primaquab\". In nova fert animus mutatas dicere formas corpora; di, coeptis (nam vos mutastis et illas) adspirate meis primaque ab origine mundi ad mea perpetuum deducite tempora carmen! Een gjucht fräie Uursättenge ap Seeltersk (dät dät ap dän Hexameter paaset) kon so klinge: Wier tringet nu ins min Gäist, fon wonnelde Lieuwe tou tällen Jie, Godde, reeket mie Stöän, dan Jie häbe him uk ferwonneld, Stoundet mie uk hälpend bie, wäil fon dän Begin fon ju Waareld, Bit ätter mien Tied uumtou, truchloopend aan Soang nu tou skrieuwen. Me sjucht, dät deer aaltied säks betoonde Sälwen sunt (deeruum hat dät je uk \"Hexameter\","}
{"id": "6995", "contents": "Acrylfaawe af Acrylklöär is een Soarte fon Faawe, ju uut een Dispersion (dät is een heterogene Miskenge) fon Kunststoffe, deerbie dät noomensreekende Acryl, un uur Stoffe, t.B. Woater un Löösengsmiddele häärstoald wäd. Ju lät sik mäd Woater fertänje, soloange ju noch fuchtich is, man wan ju druuged is, kon ju mäd Woater nit moor fermoald wäide. Moor deertou findt sik unner Acrylmoaleräi. So-naamde \"Fultoon-\" af \"Outoonfaawen\" sunt billigere Acrylfaawen."}
{"id": "7005", "contents": "Acrylmoaleräi is dät Moaljen mäd Acrylfaawen. Wät deer bie ruutkumt, lät oafter so as Ouljemoaleräi, man ju Äntstoundenge is heel uurs. Acrylfaawen druugje fuul gauer as Ouljefaawen, also mout me uk gauer moalje. Buutedät basiert Acrylfaawe ap Woater un Ouljefaawe ap Oulje. Misked wäide konnen do bee normoal bloot mäd Hälpe fon Seepe, man dät wäd säilden moaked."}
{"id": "7007", "contents": "Adolph Friedrich Erdmann von Menzel (bädden ap dän 8. Dezember 1815 in Breslau, oadeld 1898, stuurwen ap dän 9. Februoar 1905 in Berlin) waas aan Kunstler un wäd oafter blouked as die wichtichste düütske Reeoalist fon dät Njuugentienste Jierhunnert. Bisunners bikoand moakeden him sien Oubieldengen fon Freerk dän Groote. Interessant is, dät hie, as Suun fon aan Steenpränter al kunstlersk foarbielded, bloot foar een hoolich Jier ju \"Berliner Akademie der Künste\" bisoachte, un dät bolde wier aproate un sik säärm aal biebroachte. Daach wude hie aan bikoanden Kunstler. Een Skilleroatsje, wierap die musikoalske Prüüsenheersker Freerk die Groote een Floiten-Konsäärt spiedelt Een Iersenwalswierk Bläistik-Teekenge fon een Jeerefät ap aan Woain Adolph von Menzel (Düütske Biographie)"}
{"id": "7009", "contents": "Aiskylos waas foar Sophokles un Euripides die ooldste fon do träin groote Dichtere fon ju Griechiske Tragödie. Fon eenige Stukke sunt bloot Deele uurlääwerd, man hier een Lieste fon do, do heel un aal uurlääwerd sunt: Πέρσαι (Pérsai; Do Päärsere) (472 f. Kr.) (Fäärme Pries bie do Dinonysien; Ju ooldste ärheeldene griechiske Tragödie.) Uur dän Ousleek fon do Päärsere bie Salamis. Προμηθεύς δεσμώτης (Prometeús desmótes; Die buunene Prometheus (uum 470 f. Kr.; Wäkke Foarskere bitwieuwelje, dät dät Stuk äächt is.) Biginnenge fon een Prometheus-Trilogie. Ἑπτὰ ἐπὶ Θήβας (Heptá epí Thébas; Do soogen juun Theben) (467 f. Kr.) Eendenge fon ju Theboanske Trilogie Ικέτιδες (Hikétides; Do uum Skuul smeekende (twiske 465 f. Kr. un 460 f. Kr.) Woarskienelk ju Biginnenge fon ju Danaiden-Trilogie. Ὀρέστεια, Orestie (458 v. Chr.), in do Deele Ὀρέστεια α, ᾿Αγαμέμνων (Orésteia 1., Agamemnon Agamemnon) (458 f. Kr.). Fäärme Deel fon ju Trilogie. Keening Agamemnon wäd möärend. Ὀρέστεια β, Χοηφόροι (Orésteia 2. Choephóroi; Do Wäiwiendreegersken) (458 f. Kr.) Klytaimnestra wäd truch hieren Suun Orest möärend. Ὀρέστεια γ, Εὐμενίδες (Orésteia 3. Eumenídes; Do Eumeniden) (458 f. Kr.) Entsühnung des Muttermörders Orest."}
{"id": "7038", "contents": "Aísōpos waas aan griechisken Dichter fon Foabeln un Lieknisse, die uum 600 foar Kristus lieuwde. Hie jält as die Gruundlääser fon ju europäiske Foabeltraditsjoon. Uur him is nit moor fuul fääststoalboar, uumdät sik do Uurlääwerengen tou aan Deel juunbaale. Hie waas wäil aan griechisken Skloue (un dät is woarskienelk, uumdät ju Foabel in düsse Tied een Literatuur-Foarm fon dät meene Foulk waas), un koom fielicht uut Phrygien, ätter Aristoteles uut Thrakien. Hie skäl moorere Boase tjoond häbe, bit aan him fräiliet. Dan koom hie ätter dän Hoaf fon Keening Kroises, wier hie truch sin klouken Wit so fuul Ounsjoon roakede, dät bolde tou aan Soanden fon dän Keening wude. Ätter Aristophanes wude hie dan in Delphi fon do Priestere wain Goddeslästerenge möärend."}
{"id": "7055", "contents": "Albert Bierstadt (bädden 7. Januoar 1830 in Solinge, stuurwen 18. Februoar 1902 in New York City) waas aan US-amerikoansken Moaler fon limbuurichsken Uursproang. Man hie unnernoom Raisen ätter Europa, wier hie moor fon ju Moalerkunst leerde. Albert Bierstadt moalde romantisk, un uumdät hie, as eenige Moalere (foarallen in Amerikoa) fuul mäd dramatiske Ljoacht-Effekte wierkede, wäd deer mongs fon aan oainen Stil, dän Luminismus, boald. Man mäd düssen Bigriep skuul me gjucht foarsichtich uumgunge, Luminismus wäd näämelk noarmoal tou een spesjoale Oard fon dän leeten Impressionismus kweeden, un dät is heel uurswät! Ju riesende Sunne in dät Yosemite-Doal Monken do Berner Alpen Een Leeger fon Indioanere Ju kaliforniske Kuste"}
{"id": "7056", "contents": "Alexander Sergejewitsch Puschkin (Rusk: Алекcа́ндр Серге́евич Пу́шкин, wietenskupelke Transliteratsjoon Aleksandr Sergeevič Puškin; bädden ätter dän julioanske Kalänner ap dän 26. Moai, ätter dän gregorioanske Kalänner ap dän 6. Juni 1799 in Moskau; stuurwen ätter dän julioanske Kalänner ap dän 29. Januoar un ätter dän gregorioanske Kalänner ap dän 10. Februoar 1837 in Sänt Päitersbuurich) jält as rusken Nasjonoal-Dichter un Gruundlääser fon ju moudeerne ruske Literatuur."}
{"id": "7064", "contents": "1836: Ätter dän Dood fon Köönich Anton kumt sin Suun Freerk August II. ap dän Troon fon't Köönichriek Saksen 1920: Rieksdaisköäre: Ju Weimarer Koalitsjoon ferljust hiere Moorhaid un dät rakt stäärke Winste foar USPD un gjuchte Paatäie (DNVP, DVP). 1944: Begin fon ju Loundenge fon do wäästelke Allierden in ju Normandie. Ju Operation wäd Operation Overlord of D-day naamd. 1982: Israel begint dän eerste Libanonkriech, uum ju Fernäilenge fon ju PLO tou roakjen. 1986: Dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen wäd gruunded. 2013: Die foarige Agent Edward Snowden lät fon ju Washington Post un dän Guardian ju stoatelke Uurwoakenge t.B. truch dät PRISM-Programm fon dän Amerikoanske Stilkentjoonst NSA eepentelk moakje. 1799 - Alexander Sergejewitsch Puschkin, aan rusken Skrieuwer (Ounjääfte fonsäärm ätter dän gregorioanske Kalänner) 1946: Gerhart Hauptmann, düütsken Skrieuwer un Dramoatiker 2003: Angelika Kill, düütske Nunne un Skoulkoasterske"}
{"id": "7065", "contents": "1840: Prins Albert von Sachsen-Coburg und Gotha hilket ju britiske Kööniginne Victoria. 1919: Dät Wät uur ju Foarloopende Rieks-Moacht räägelt dän Uurgon fon't düütske Kaiser-Riek tou ju Weimarer Republik. 1981: As eerst arabisk Stoats-Upperhaud boalt Anwar as-Sadat foar dät Europa-Parlemänt in Luxemburg, hie aasket fon Israel un do Palästinensere, sik juunsiedich antouärkannen. 1837 - Alexander Sergejewitsch Puschkin, aan rusken Skrieuwer (Ounjääfte fonsäärm ätter dän gregorioanske Kalänner)"}
{"id": "7066", "contents": "Ambrogio Lorenzetti, mongs uk Ambruogio Laurati (bädden uum 1290 in Siena, stuurwen uum 1348 juust deer) waas aan italieensken Kunst-Moaler uut dät Middeloaler, die as Foarlooper fon ju Renaissance jält. Hie greep näämelk, afwäil hie in een Tied lieuwde, wier ju griechiske Literatuur uut dät Oalerdum in't wäästelke Europa nit goud bikoand waas, ap Motive fon Homer un Hesiod tourääch. Een Altoarbielde in Foarm fon een Triptychon Uutwierkenge fon een goude Heerskup in ju Stääd Ljoachtmisse-Bielde (In een noch nit fuleendede Foarm fon Säntroalperspektive)! Ferkändigenge oun Maria"}
{"id": "7069", "contents": "Andy Warhol, uurspröängelk Andrew Warhola (bädden ap dän 6. August 1928 in Pittsburgh, Pensylvanien; stuurwen ap dän 22. Februoar 1987 in New York City) is wäil die bekoandste Fertreeder fon ju Pop Art. Hie waas aan Suun fon russiniske Oolden un begon al in sien Bäidenstied, tou teekenjen un tou moaljen. Uum 1950 begon hie, uut Hoat ap ju elitäre Kunst fon do Expressionisten, mäd ju Pop Art. In düssen Stil äntwikkelde hie sik fon aan ärfoulchrieken Rekloamegrafiker tou aan waareldwied bekoanden \"Star\" fon ju Bieldende Kunst. Tou Begin moakede hie fergratterde Comic-Bielden, man bolde määrkede hie, dät Roy Lichtenstein in düsse Tied in New York juust dät sälge diede - un beeter! Also moaste sik Andy Warhol uurswät ienfaale läite. Leeter wude hie foarallen deerfoar bekoand, dät hie Photographien moakede un mäd ju Sieuw-Pränt-Technik präntede. Man hie moakede uk uur Seeken, so troalde hie t.B. uk Filme. Sien twodimensjonoale Bielden, t. B. ju bekoande Bielde fon Ju Marilyn Monroe, aan Sieuwpränt, konnen hier nit oubielded wäide, uumdät deer noch Uurhieuwergjucht ap is. Fon Andy Warhol uumewierkeden BMW M1"}
{"id": "7072", "contents": "Andrea Pozzo, uk Puteus af Pozzi (bädden ap dän 30. November 1642 in Trient; stuurwen ap dän 31. August 1709 in Wien) waas aan Moaler un Architekt, die foarallen foar sien Trompe-l’œil-Kuppel-Fresken bikoand is. Man hie diede nit bloot praktisk moaljen, hie waas uk aan wichtigen Theoretiker fon ju illusionistiske Moaleräi fon sien Tied. Buutedät waas hie aan Laienbruur fon do Jesuiten."}
{"id": "7076", "contents": "Antonín Leopold Dvořák [ˈantɔɲiːn ˈlɛɔpɔlt ˈdvɔr̝aːk] (bädden ap dän 8. September 1841 in Nelahozeves; stuurwen ap dän 1. Moai 1904 in Praag) waas aan böömisken Komponist. Hie ferboont Oainskuppe fon Klassik, Romantik un böömiske Foulksmusik, man aaltouhoope kon hie as Fertreeder fon ju romantiske Musik blouked wäide. Bisunners bikoand is sien 9. Sinfonie \"Uut ju Näie Waareld\". Deer oane sunt uk pentatoniske Steeden tou fienden, do oun ju Indioaner-Musik ärinnerje, un ieuwenske dät uk Synkopen, as do uut Negro Spirituals bikoand sunt. Man hie uurnoom deer neen Motive direkt fon."}
{"id": "7081", "contents": "Die Noome Athene biteekent: Ju Haudstääd fon Griechenlound, deer foar kiek bie Athene (Stääd)! Een Godinne fon do Oolde Griechen, deer foar kiek bie Athene (Godinne)!"}
{"id": "7106", "contents": "Antonio Lucio Vivaldi waas aan venesioansken Komponist. Hie komponierde toufäärme Musik in dän Stil fon dän Barock, ätters wikselde hie dan tou ju Galante Musik, ju een Foarfoarm fon ju Klassik waas. Man dät wüülen dan do Ljuude in Venedig nit moor heere, also geen hie ätter Wien, wier hie sowät een Jier leeter stoorf. Dät bikoandste Wierk fon Vivaldi sunt wäil Do fjauer Jierstiede."}
{"id": "7110", "contents": "Aquarellfaawe af Aquarellklöär is een in Woater löösboare Faawe, ju, mäd een normoale Woatermasse fermoald, nit däkket (dät hat, die Unnergruund skiemert truch). Ju bistoant uut een Biendemiddel (Gummi arabicum) un Pigmente un wäd mäd Woater fertänd. Aquarellmoaleräi"}
{"id": "7112", "contents": "Ju Aquarellmoaleräi is dät Moaljen mäd Aquarellfaawen. Mäd Woater fermoalde Faawen wuden al in ju Steentied bruukt, t.B. in Höölenmoaleräien. Man dät wieren noch neen Aquarellfaawen in dän Sin fon däälich, do däkkeden fuul moor, un do wuden uk uurse Techniken bruukt, t.B. mäd stuuwende Faawpigmänte un aal sowät. Aleer wude Aquarellfaawe bloot bruukt, uum Skizzen un Studien tou moakjen. Wäkke Aquarelle fon Albrecht Dürer sunt indäid bikoand wuden un häbe dän Roup fon ju Aquarellmoaleräi een bitje stäärked, man daach häd Albrecht Dürer säärm sien Aquarelle bloot as Skizzen un Studien blouked, un so bleeuw dät uk noch een poor hunnerd Jiere. Läiweloa broachte aan Romantiker uut Änglound, dät waas Joseph Mallord William Turner, ju Aquarellmoaleräi tou ju Bitjuudenge, ju ju däälich in ju Moalerkunst häd. Kop fon aan Räi-Buk, moald fon Albrecht Dürer Ju Päiterssäärke fon dät Suude, moald fon Joseph Mallord William Turner In ju Aquarellmoalwiese rakt dät two wichtige Moalwiesen, dät is dät Lasierjen un dät Lavierjen. Maasttieds wäide ferskeedene Moalwiesen ferbuunen. Dät Lasierjen (af: ju Lasuurtechnik) is, wan me mäd wäite Faawe ap druugen Unnergruund moald. Dät is dan so, dät me in moorere Faaw-Loagen moalt, wiertou een Faawloage aaltied druuged weese mout, eer ju"}
{"id": "7115", "contents": "Arnold Böcklin (bädden ap dän 16. Oktober 1827 in Basel; stuurwen ap dän 16. Januar 1901 in San Domenico bie Fiesole, Provins Florenz, Italien) waas aan Swaitser Moaler, Teekner, Graphiker un Bieldehauer fon dän Symbolismus. Hier een poor Wierke. Uumdät dät symolistisk is, kon deer fuul uutinterpretierd wäide. \"Venus Genitrix\" - Latiensk foar: Venus, ju Ärtjuugerske. Venus waas in dät Oolde Room ju Goddine fon ju Ljoofte. Hier nimt Böklin ju Sinbielde un wiest deermäd, wo wichtich sowät as Ljoofte is, dät dät Lieuwend in Gong blift. Uk Venus hieren Suun, Amor (Latiensk foar: Ljoofte), uk naamd \"Cupido\" (Liedenskup), spiedelt een wichtige Rulle, hie stikket unner dät Poor een Fjuur oun, wier een Sinbielde. Dät Böcklin ju Foarm fon dät Triptychon bruukt, ju aleer maasttieds foar Altoarbielden bruukt wude, wiest, dät him dät wichtich waas, dät düsse Seeke aleer in dän heedenske Gloowe een wichtige Rulle spiedeld häd. Dät Dooden-Ailound (III). Die Dood spiedelde foar Böcklin een wichtige Rulle. In sien Lieuwendstied ferloos hie aachte fon sien fjautien Bäidene, hie kreech säärm dät Narrenfiewer un aan Sleek. Bie ju fäärme un ju twäide Version noch nit, man fon ju trääde Version oun skreeuw hie sien Initioalen ap een fon do"}
{"id": "7117", "contents": "Carl Spitzweg (mongs uk: Karl Spitzweg; bädden ap dän 5. Februoar 1808 in Unterpfaffenhofen; stuurwen ap dän 23. September 1885 in München) waas aan düütsken Moaler uut dät Njuugentienste Jierhunnert. Hie waas aan rieken Mon un kuude sik dät laistje, tou moaljen, sunner Bielden tou ferkoopjen un ju Moalerkunst hiede hie sik maast säärm biebroacht. Hie gjuchtede sik also nit ätter Koastere un uk nit ätter do Wonske fon Kunden, deeruum häd hie aan gjucht oainen Stil. Mongs wäd hie dät Biedermeier touoarderd (aan Stil, die ju Idylle fon dät Burgerdum beswoor), man dät paaset uk nit so gjucht, uumdät Carl Spitzweg dät Burgerdum un sien Idylle nit säilden in sien Bielden ferspotede - aaldät hie deer säärm tou heerde. Spitzweg sien Kunst is ful fon Wit un Spot, me kon fuul fon sien Bielden as karikatuurenhaftich beteekenje. Ieuwenske ju Moalerkunst befoatede hie sik uk mäd Dichtenge. \"Joagd-Uunluk\" Ju Bielde wiest aan uunbiholpenen Sundaisjeeger \"Die Boukewurrm\" \"Die braidjende Foarpost\" \"Die Postlooper in't Rousendoal\""}
{"id": "7122", "contents": "Caspar David Friedrich (tou Waareld keemen ap dän 5. September 1774 in Griepswoold; stuurwen ap dän 7. Mai 1840 in Dresden) waas aan düütsken Moaler fon ju äddere Romantik. Hie belieuwde säärm dän Ferfaal fon dät Hillige Roomske Riek un waas nit toufree mäd dät in litje Fürstendume kleeuwde Düütsklound. Sien Loundskupsbielden wiese nit aaltied, man oafter ferskeedene Düütske Regionen, un uk oun ju Dracht fon Ljuude, do hie moalde, lät sik ärkanne, dät hie sik een eenich Düütsklound wonskede. Wonnersmon uur een See fon Dook, 1818 Kriet-Fälsen ap Rügen, 1818 Ju Ies-See, 1823 / 1824 Die Watzmann, 1824 - 1825 Caspar David Friedrich (Düütske Biographie)"}
{"id": "7124", "contents": "Dät Violoncello, oafter kuut Cello naamd (in Seelterske Skrieuwwiese: \"Tsjällo\"; Moortaal: Celli) is een wichtich Striek-Instrument, dät een Fjoole lieket, man fuul gratter is un apgjucht spiedeld wäd, juust so as aan Kontrabass. In een Striek-Kwattät häd dät Cello ju Tenor-Stämme. Naiapnoame Ernst Reijseger mäd Cello Luigi Boccherini (18. Jierhunnert) spiedelt Cello. Goud tou ärkannen is, dät dät in düsse Tied noch naan Stiekel hiede un mäd do Beene heelden wude."}
{"id": "7135", "contents": "Dät Cembalo (Uurspröängelk: Clavicembalo, uk: Gravicembalo; in Seelterske Skrieuwwiese: Tsjämbalo; Moortoal: Cembali) is aan Foarlooper fon dät Klavier, bie dän do Säiden mäd Fuggenkiele tuuked wäide. Cembali rakt dät sänt dät Füüftienste Jierhunnert, jo hieden hiere Bloitetied in ju Renaissance un dän Barock. Wier äntdäkked wude dät Cembalo in dät äddere twintichste Jierhunnert, man in düsse Tied häd me dät oolde Intrumänt unner Ferweendenge fon näimoudiske Klavier-Technik baud, un dät klingt nit so goud. Do läipe Ätterbaue uut düsse Tied häbe dän Roup fon dät Cembalo foar loange Tied ferduurwen. Däälich bruukt me wier moor ju oolde, histooriske Technik."}
{"id": "7178", "contents": "César Auguste Jean Guillaume Hubert Franck (bädden ap dän 10. Dezember 1822 in Lüttich, Belgien; stuurwen ap dän 8. November 1890 in Paris) waas aan belgisk-frantsöösken Komponist un Oargelist mäd limbuurichske un düütske Wuttele. Hie wäd ju Romantik touoarderd un komponierde fuul Säärkemusik. César Franck (Düütske Biographie)"}
{"id": "7180", "contents": "Charles John Huffam Dickens (as Pseudonym uk Boz; bädden ap dän 7. Februoar 1812 in Landport bie Portsmouth, Änglound; stuurwen ap dän 9. Juni 1870 ap Gad’s Hill Place bie Rochester, Änglound) waas aan ängelsken Skrieuwer. In sien Bäidenstied waas hie gjucht äärm un moaste Jäild fertjoonje, uumdät sin Foar mäd dän Räst fon sien Foamielje in dät Pieson waas, uumdät hie Skeelden hiede. Do Bilieuwnisse uut ju Äärmoud fiende sik wier in Charles Dickens sien Literatuur, wier oane hie sik oafter kloor ap ju Siede fon do äärme Ljuude stoalt, un do rieke un gietsige Ljuude kritisiert. Tou do bikoandste Wierke fon Dickens heere Oliver Twist un Een Wienoachtstälster. Normdoaten: GND: 118525239 (OGND) | KB (Niederlounde): 068342853 | LCNAF: n78087607 | VIAF: 88666393"}
{"id": "7186", "contents": "Sir Charles Spencer Chaplin, naamd Charlie Chaplin (bädden ap dän 16. April 1889 fermoudelk in London; stuurwen ap dän 25. Dezember 1977 in Vevey, Swaits) waas aan britisken Komiker, Skauspiedeler, Regisseur, Komponist un Film-Produsänt."}
{"id": "7193", "contents": "Charles-Édouard Jeanneret-Gris, bikoand unner dän Kunstlernoome Le Corbusier (bädden ap dän 6. Oktober 1887 in La Chaux-de-Fonds in dän Swaitser Kanton Neuenburg; stuurwen ap dän 27. August 1965, in Ròcabruna Caup Martin in Suudaast-Oksitanien, tichte bie Monaco) waas aan swaitserisk-frantsöösken Baukunstler, Baukunsttheoretiker, Stäädploaner, Moaler, Teekner, Bieldehauer un Mööbelploaner. \"Centre Le Corbusier\" in Zürich Huus in Stuttgart-Weißenhof Een fon do eepentelke Iengjuchtengen in Chandigarh, Indien Huus in Berlin"}
{"id": "7198", "contents": "Me boalt fon aan Chor, wan moorere Sjungere mädeenuur sjunge, un, in dän Fal, dät jo moorstämmich sjunge, älke Stämme fon moor as aan bisät is. Is älke Stämme bloot eenpeld bisät, boalt me fon een Vokoal-Ensemble. Die Bigriep fon dän Chor as Koppel fon Sjungere wude toufäärme in dät 17. un 18. Jierhunnert definierd, eer kwad me dät tou älken Koppel fon Musikere."}
{"id": "7199", "contents": "Ju Bieldehaueräi is een Foarm fon ju Bieldende Kunst, ju tjodimensionoale Kunstwierke häärstoalt. Dät sunt Skulptuuren: Uut Steen häuwene, uut Holt snitkede af uurs uut fääst Materioal moakede tjodimensionoale Kunstwierke Plastiken: Uut Metall geetene, uut Toon foarmde af uurs uut wook Materioal moakede tjodimensionoale Kunstwierke Reliäffe: Moor of minner flakke Skulptuuren af Plastiken, do bloot een bitje in't tjodimensjonoale gunge. Däälich wäd twiske do Bigriepe Plastik un Skulptuur oafter nit moor so strom tränd. Dät mai deer oun lääse, dät do Techniken däälich mongs fermisked wäide."}
{"id": "7200", "contents": "Claude Monet waas aan Moaler uut Frankriek. Sien ädder Wierk gjuchtet sik ätter dän Realismus, man dät wonnelde sik moor un moor ätter dän Impressionismus, sodät Claude Monet däälich as Impressionist bekoand is. Monet sien Skilleroatsje \"Impression, riesende Sunne\" roate dän Impressionismus uurigens sin Noome. Monet is uk bekoand foar sin Tuun, dän hie säärm bääte sien Huus in Giverny ounlaid häd, deerfon hie uk eenige Skilleroatsjen moald häd. \"Camille in't gräine Klood\" Skilleroatsje fon 1866, deerap Monet sien leetere Wieuwmoanske moald häd. \"Impression, riesende Sunne\" Skilleroatsje fon 1872, deerap Monet dän Hoawen fon Le Havre moald häd. \"Boanhoaf Saint Lazare in Paris, Ounkumst fon aan Toach\" Skilleroatsje fon 1877, deerap Monet aan Boanhoaf moald häd. \"Tuunwai\" Skilleroatsje fon 1902, deerap Monet aan Wai in sin Tuun in Giverny moald häd. Normdoaten: GND: 11858345X (OGND) | KB (Niederlounde): 069126062 | LCNAF: n79055527 | VIAF: 24605513"}
{"id": "7203", "contents": "Een Skulptuur is een uut Steen häuwen, uut Holt snitked af uurs uut fääst Materioal moaked tjodimensionoal Kunstwierk. Dät Moakjen fon Skulptuuren (uk Skulptuur naamd, as dät Ärtjuugnis) is ieuwenske ju Plastik aan Deelbiriek fon ju Bieldehaueräi. Däälich wäd die Uutdruk Skulptuur oafter uk in aan wiederen Sin bruukt, ju Plastik heert deer dan uk mee tou. Düsse nit moor so stromme Trännenge twiske do bee Bigriepe mai deer oun lääse, dät do Techniken däälich mongs fermisked wäide."}
{"id": "7204", "contents": "Een Plastik is een uut Metall geeten, uut Toon foarmd af uurs uut wook Materioal moaked tjodimensionoal Kunstwierk. Dät moakjen fon Plastiken is ieuwenske ju Skulptuur aan Deelbiriek fon ju Bieldehaueräi. Däälich wäd twiske do Bigriepe Plastik un Skulptuur oafter nit moor so strom tränd. Dät mai deer oun lääse, dät do Techniken däälich mongs fermisked wäide."}
{"id": "7209", "contents": "Ju Bieldende Kunst is aan Deelbiriek fon ju Kunst, in dän dät deeruum gungt, Wierke tou moakjen, do me griepe kon (uurs as t.B. in ju Musik, ju me bloot heere kon). Ju Bieldende Kunst säärm lät sik groaf iendeele in: Baukunst Bieldehaueräi Plastik Skulptuur Moalerkunst in dän gratteren Sin Kolloasje Kunst-Pränt Moalerkunst Teekenge"}
{"id": "7210", "contents": "Moalerkunst (uk: Moaleräi af eenfach Moaljen) is dät Moakjen fon normoal twodimensionoale (flakke) Kunst-Wierke mäd Hälpe fon Faawe, ju ap Flakten apbroacht wäd. Deertruch unnerskadt sik ju Moalerkunst in dän strommen Sin fon ju Teekenge, ju nit uut Faaw-Flakten, man uut Faaw-Linien bistoant. Deertwiske rakt dät fonsäärm uk Uurgongs-Foarmen, do sik nit kloor ienoarderje läite. Ju Moalerkunst stoalt Skilleroatsjen häär. Ätter do bruukte Faawen un Techniken kon me twiske do foulgjende wichtige Foarmen fon Moalerkunst unnerskeede: Acrylmoaleräi Aquarellmoaleräi Fresko Ouljemoaleräi un moor. Fonsäärm kon me dät aal uk ätter Stilgjuchten iendeele, man een Iendeelenge ätter Stilgjuchten is een Seeke, ju sik nit bloot spesjoal ap ju Moalerkunst, man ap älke Foarm fon Kunst, iensluutend Musik, Literatuur un wät dät noch aal rakt, bilukt."}
{"id": "7218", "contents": "Allegorie is, wan ju Kunst een Seeke (oafter aan abstrakten Bigriep) truch uurs een Seeke, ju is griepboar, uutdrukt. Bisunners bikoand is ju Allegorie in ju Bieldende Kunst, deer rakt dät fuul allegoriske Skilleroatsjen, Skulptuuren uas. Man uk in ju Literatuur rakt dät Allegorien. Oafter sunt Allegorien Personifikationen. So sunt uk wäkke fon do griechiske blw. roomske Godde skiere Allegorien tou een Themoa, so toun Biespil ju roomske Godinne Iustitia - dät is Latiensk un hat fääre niks as Gjuchtfäidegaid."}
{"id": "7219", "contents": "Diego María de la Concepción Juan Nepomuceno Estanislao de la Rivera y Barrientos Acosta y Rodríguez, kuut: Diego Rivera (bädden ap dän 8. af 13. Dezember 1886 in Guanajuato; stuurwen ap dän 24. November 1957 in Mexiko-Stääd) waas aan bikoanden mexikoansken Moaler fon ju Moudeerne. Hie skäl kreoliske, ruske un indioanske Foaroolden häbe, man fielicht kwad hie dät uk bloot so. In sien Bielden ferwierkede hie uk sien kommunistiske Uurtjuugenge. Hie waas twäie mäd Frida Kahlo ferhilked. Deele fon do Fresken unner ju Biteekenge \"Epos fon dät mexikoanske Foulk\", äntsteen twiske 1929 un 1935 in dän Palacio Nacional. Uk uut dät \"Epos fon dät mexikoanske Foulk\": \"Mexiko däälich un mäiden\". Wan me ju Bielde toufäärme in sien Symbolik bikikt un ätters in dän Touhoopehong fon dät heele Kunstwierk sjucht, is tou ärkannen, wäkke Hoopenge Rivera mäd dän Komunismus ferbindt. Do Bielden deerfoar wiese dän Kamp twiske Azteken, un noch deerfoar wiese jo do Azteken mäd hier Moanskenoffer. Man mäd düsse Bielde lät Rivera do Ljuude positiv in ju Toukumst kieke. \"Die Moanske foar ju Paad-Skiere\" (1934 in dän Palacio de Bellas Artes in Mexiko-Stääd) - düsse Bielde is moald ätter dän atheistiske Toacht, dät die Moanske säärm dän Loop fon"}
{"id": "7229", "contents": "Ju Gotik waas n Kunststil in dät leete Middeloaler. Die Kunststil äntstuude in Frankriek un spratte sik noudelk fon do Alpen gau uut. Ju Gotik is bikoand uum hiere Säärken mäd ju (Glääs-)Moalerkunst un do Spitboogen. Do gotiske Säärken weeren deerbie een Uumsättenge fon kristelke Toachte mäd fuul Symbolik. Man ju Gotik is nit bloot aan Stil fon ju Baukunst, afwäil ju deerfoar fonsäärm ap bikoandste is. Uk ap ju Musik, spesjoal ap ju Säärkemusik, hiede ju Gotik aan grooten Ienfloud: Ju Oargel wude nu tou aan wichtigen Deel fon dän Goddestjoonst. Ju Gotik häd sik in dät 12. Jierhunnert uut dän romaniske Kunststil äntwikkeld. In dät 16. Jierhunnert spratte ju Renaissance sik uut uur Europa, wiertruch ju Gotik hiere Ienfloud gau ferloos. Die Bigriep \"Gotik\" wude uurigens toufäärme in Italien fon Giorgio Vasari (1511 bit 1574) bruukt; it waas een Skäildwoud, dät sik fon dät Germanenfoulk fon do Goten oulatte. Vasari saach ju Gotik as babariske Kunst oun un wonskede sik ju Kunst fon dät Oalerdum (Antike) tourääch. Loange Tied bruukte me foar ju Gotik in ferskeedene Toale Woude, do sik mäd \"Spitboogestil\" af \"Frantsööske Stil\" uursätte läite. Daach häbe foarallen in dät njuugentienste Jierhunnert eenige Ljuude nit wist,"}
{"id": "7233", "contents": "Diego Rodríguez de Silva y Velázquez (kristend ap dän 6. Juni 1599 in Sevilla; stuurwen ap dän 6. August 1660 in Madrid, waas aan barocken Moaler uut Spanien, die foarallen foar sien Portrait-Moalerkunst bikoand is. Hie hiede uk Kontakt tou Peter Paul Rubens, die fon him mäd ju spoanske Kunst fertjoud moaked wäide wüül. Skilleroatsjen fon Velázquez hieden in eenige Faale Ienfloud ap ju leetere Moalerkunst. Ounbeedenge truch do Hillige träin Keeninge, Bielde fon 1619 Bielde fon Philipp IV. (Spanien), Skilleroatsje fon sowät 1631 / 1632 Bielde fon dän Dwäärch Sebastian de Morra, die as Hoaf-Jöäkel heelden wuude, äntsteen twiske 1635 un 1645. \"Las Menias\" - Do Hoafwuchtere, Skilleroatsje fon 1656"}
{"id": "7238", "contents": "Florenz is ju Haudstääd fon ju Region Toskana in Italien un waas fon 1865 bit 1870 ju Haudstääd fon dät Köönichriek Italien. In et 14. un 15. Jierhunnert blöide ju Stääd un hiede n grooten Ienfloud ap ju europäiske Kunst un Kultuur. Foar ferskeedene Kunstler un Geleerden waas Florenz hiere Woonsteede of Geboortstääd (so as Leonardo da Vinci un Dante Alighieri). Commons: Firenze – Mediendoatäie"}
{"id": "724", "contents": "Breinigerberg is n Täärp in dät departement Aachen in Noudrhien-Wäästfoalen, Düütsklound. Dät Gebiet foan Breinigerberg is ca. 4 km². Breinigerberg häd n Ienwoonertoal fon 971 (2005). Websteede fon Breinigerberg Breinig + Breinigerberg"}
{"id": "7242", "contents": "1550: Helsinki, leeter ju Haudstääd fon Finlound wäd ap Befeel fon Gustav I. Wasa gruunded. 1817: Die badiske Ärfiender Karl Drais is foar dät eerste moal mäd sien \"Loopmaskiene\" ap Paad. Ju Maskiene jält as ooldsten Foarlooper fon dät Flitsepee. 1848: Bie dät twäide Wartburgfääst aaskje Studenten, oun ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge gjuchted, ju Uurfierenge fon do Universitäten in Nasjonoal-Oaindum, akademiske Sälwenferwaltenge un Finansierenge truch dän heele Stoat. 1866: Twiske dän frantsööke Kaiser Napoleon III. un dät Kaiserdum Aastriek wäd die Aastriekisk-Frantsööske stilkene Ferdraach ousleeten, die in dän Faal fon ne Aastriekiske Uurwinnenge Venetien uum dän Pries fon dät näitroalblieuwen fon Frankriek toutält. Uk Aastriek bräkt deermäd do Ferienbeerengen fon ju Düütske Buundesakte. 1935: Eende fon dän Chacokriech twiske Bolivien un Paraguay. Dät uumkampede Rebät Gran Chaco faalt an Paraguay. 1940: Ätterdät düütske Troppen ju Maginot-Linie truchbreeken hääbe, rüümje do frantsööske Eenhaide Lothringen. 1987: Dät Skoulmuseum Folmhusen wäd eepend. 1990: In dän Ferfaal fon ju Sowjetunion ferkloort Ruslound sien stoatelke Souveränität. 2018: In Singapur mäite sik US-Präsident Donald Trump un Kim Jong-un, die Diktoatoor fon Noud-Korea. Dät is dät eerste Moal, dät do Stoats-Upperhaude fon do bee Atoom-Moachte touhoope kuume. 1827: Johanna Spyri, Swaitser Skrieuwerske 1981: Nora Tschirner, düütske Skauspielerske un"}
{"id": "7243", "contents": "Aan God - in wäkke Religionen gungt me fon moorere Godde uut - is foar ferskeedene Mythologien, Religionen un Gloowensuurtjuugengen as uk in ju Metaphysik een buppenatüürelk Weesen of een haagere Macht. In do ferskeedene Leeren fon do religiöse Uurtjuugengen häd aan God bisunnere Oainskupe un kricht een bisunnere Fereerenge. Commons: God – Mediendoatäie"}
{"id": "7244", "contents": "Jerusalem is ju Haudstääd fon Israel un wäd uk as Haudstääd fon do Palästinensiske Autonomielounde in Ansproak nuumen, uumdät in dät Aaste ful Arabere lieuwje un foarallen uumdät Jerusalem uk foar do Muslime een Betjuudenge as hillige Stääd häd. Ju lait in do Judäiske Bierge twiske dät Middelmeer un Doode See un häd 933,200 Ienwoonere."}
{"id": "7251", "contents": "Diderik Buxtehude (bädden uum 1637 woarskienelk in Helsingborg, stuurwen ap dän 9. Moai 1707 in Lübeck, maast ap Düütsk \"Dietrich Buxtehude\" naamd) waas aan uut Deenemäärk stommenden Oargelist, die fon 1668 oun in ju Säärke St. Marien in Lübeck wierkede, wier hie as barocken Komponist bikoand wude. 1705 koom Johann Sebastian Bach tou Fout moor as 400 Kilomeetere fon Arnstadt ätter Lübeck wai, uum Buxtehude spiedeljen tou heeren; fermoudelk wude hie deer uk fon Buxtehude unnergjuchted."}
{"id": "728", "contents": "Irlound is n Lound in Wääst-Europa un ju Haudstääd is Dublin. Irlound is n höägelich Lound mäd fuul Weeden un foarallen näi anplontede Buske. Hier un deer sjucht me middelhooge Bierge, In dät Wääste rakt dät n koal Foangebiet (do Bogs), wier Ljuude noch Eed greeuwe foar oaine Gebruuk. Ju Wäästkuste is an Steeden gjucht stail un fälsich (Moher). Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Carrauntoohil (1.041 m). Ju grootste Äi fon Irlound is die Shannon. Wichtige Stääde in ju Republik sunt Dublin, Limerick, Donegal, Galway, Tralee, Cork. Irlound wäd begränsed fon: ju Iriske See in dät Aaste die Atlantiske Ozean in dät Wääste un dät Noude, ju Keltiske See in dät Suude, Noud-Irlound in dät Noudaaste. Irlound is al ädder befoulked wuuden fon do Kelten. Dät unnerschat sik deertruch, dät dät sieläärge neen roomske Besättenge häiwed häd. In dät Middeloaler roat et deer ferscheedene litje Köönichrieke, man leeter koomen do Wikinger, do aan Köönich foar dät ganse Lound anstoalden. Noch leeter koomen doo Angelsaksen, man eerste do Normandier moakeden Irlound gans tou ne Kolonie. Jo fäästigeden sik alleweegense in groote Kastäile un unnerdrukten ju keltiske Befoulkenge. Leeter wai broacht die ängelske Köönich fuul Protestante uut Schotlound ätter"}
{"id": "7285", "contents": "Heinrich Christian Wilhelm Busch (15. April 1832 in Wiedensahl bie Stadthagen - 9. Januoar 1908 in Mechtshausen, däälich n Stääddeel fon Seesen in dän Harz) waas n betjuudenden Humorist un Satiriker, un wäd reekend as Stamfoar fon do Bieldefertälstere (Comics). Busch waas die Ooldste fon ne Familie mäd soogen Bäidene. As hie 9 Jiere oold waas, koom hie 1841 unner ju Suurge fon sin Oom Georg Kleine, Pestoor fon Ebergötzen bie Göttingen). Eerst trjo Jiere leeter saach er sien Oolden wier. Busch sin Oom roat him Privoatunnergjucht. In n Häärst 1846 look Wilhelm Busch mäd ju Familie Kleine ätter Lüthorst bie Solling, wier hie 1847 fon Pestoor Kleine konfirmierd wuud. In dätsälge Jier begon hie n Maskinenbau-Studium an ju Polytechniske Universität fon Hannover. 1851 unnerbriek hie sien Studium un studierde Bieldjende Kunst in Düsseldorf, Antwerpen un toulääst in München. In dät Jier 1854 wuud Wilhelm Busch Meeglid fon dän Kunstfereen Jung München. Ätterdät sien Suster stoorf in n Juni 1858, konzentrierde hie sik intensiv ap anatomisk Teekenjen un Moaljen. Do Gjuchte ap Max un Moritz ferkoopede er in dät Jier 1865, as hie Student waas, foar 1700 GouldMaak an sin Ferlääser Kaspar Braun, die deermäd n Fermuugen fertjoonde. Eerste in"}
{"id": "7290", "contents": "Giuseppe Fortunino Francesco Verdi (9. of 10. Oktober 1813 - 27. Januoar 1901) waas n italieensken romantisken Komponist, die der foarallen Opern komponierde. Hie waas aan fon do ienfloudriekste Komponiste fon dät 19. Jierhunnert. Sien Oarbaiden wäide oafte uutfierd in Opernhuuse uur ju ganse Waareld, un do Themen uut eenige fon sien Wierke hääbe al siet loang Fout foated in ju populäre Kultuur, as \"La donna è mobile\" uut Rigoletto, Va, Pensiero\", die hebräiske Skloawechor fon Nabucco, Libiamo ne' lieti calici\", Drinkliäid uut La traviata un die Triumphmarsk uut Aida. Wan sien Oarbaid uk kritisierd wäd foar ju Ferweendenge fon ne Standoard-diatoniske musikaliske Sproake insteede foar ne chromatiske un ne Naigenge tou hääben tou Melodram, dominierje Verdi sien Mästerwierke daach dät algemeene Opernrepertoire, 150 Jiere ätterdät jo komponierd wuuden. Enrico Caruso sjungt La donna è mobile fon Verdi sien Opera Rigoletto, uum 1908 Oberto, Conte di San Bonifacio (1839) Un Giorno di Regno (1840) Nabucco (1842) I Lombardi alla prima crociata (1843) Ernani (1844) I due Foscari (1844) Giovanna d'Arco (1845) Alzira (1845) Attila (1846) Macbeth (1847) I masnadieri (1847) Jérusalem (1847) Il corsaro (1848) La battaglia di Legnano (1849) Luisa Miller (1849) Stiffelio (1850) Rigoletto (1851) Il trovatore (1853)"}
{"id": "7294", "contents": "Paul Klee (Münchenbuchsee, 18. Dezember 1879 - Muralto, 29. Juni 1940) waas n düütsk/swaitserisken Moaler, die der figurative Skilleroatsjen moakede mäd n uutwainen Faawe-Technik. Sien Wierk heert tou do Moderne. Paul Klee sin Foar (Hans Klee, 1849-1940) waas aan Musiker, die der soang, Klavier, Oargel un Fjoole spielde. Sien Määme, Ida Frick (1855-1921) waas een Sjungerske. Paul Klee hied een Suster, Mathilde, gebooren 1876. Paul wuuks ap in Bern, Swaits, hied oawers, juust as sin Vater, ju düütske Stoatsanheeregaid. Hie spielde gjucht goud Fjoole, man äntskatte sik - juun dän Wierstand fon sien Oolden - foar ju Moaleräi. Klee mäldede sik 1898 in ju Kunstakademie München, wuud oawers ouliend. Hie foulgede deeruum eerste Privoatunnergjucht bie Heinrich Knirr (1875 - 1944). Tou ju Tied hied hie ferskeedene Ferhoolden tou Wieuwljuude en kreech bie een fon him n Bäiden, dät oawers man n poor Wiek lieuwde. In dät Jier 1900 koom Klee daach iech ap ju Kunstakademie, wier hie oafte swänste un min leerde. Hie kreech unner uur Läksen fon dän Symbolist Franz von Stuck. In n Suumer 1901 ferliet hie München un unnernoom er ne Raise ätter Room, Neapel un Florenz. Ju ädderkristelke un byzantiniske Kunst moakeden deer fuul Iendruk ap"}
{"id": "7295", "contents": "Dät Haudwoud beteekent n Ding af Begrip. Konkrete Substantive (of Konkreta) beteekenje physiske Eenhaide, do der, in n Prinzip toumindest, fon een fon do Sinsorgoane beooboachted wäide konnen (t. B. Stoul, Appel of Atom, man uk Noomen as Sienke). Deerjuun ferwiese Abstrakte Substantive (of Abstrakta) ap abstrakte Objekte, dät hat, Ideen of Konzepte (t. B. Fräiegaid of Hoopenge, man uk eenfach Keelde of Djuurte, also wät me nit sjo kon). Maastens is dissen Unnerskeed uutsluutend, man daach hääbe eenige Substantive moorere Betjuudengen, eenmoal konkret un eenmoal abstrakt, t.B. dät Substantiv Kunst, dät sik in de Räägel belukt ap n Konzept (t.B. Kunst is n wichtich Element fon ju moanskelke Kultuur), man wät sik uk ap ne bestimde Grafik beluuke kon (t.B. iek klieuwje uus Wucht hiere Kunst an dät Köilskap). Eenige abstrakte Substantive hääbe n abstrakten, as uk n konkreten Sin, wierbie die eerste truch figurative Äntwikkelenge uut dän lääste äntsteen is. Deertou heere Koai un Sieuwe. Ap Seeltersk sunt fuul abstrakte Substantive bilded uut Oainskupswoude un Tiedwoude mäd Eendengen as -e, -enge, -haid, -dum, -skup). Biespiele sunt Ljoowe (fon dät Oainskupswoud ljo), Deelenge (fon dät Tiedwoud deele), Falskhaid (fon falsk), Oaindum (fon oain), Bliedskup (fon bliede)."}
{"id": "7300", "contents": "Maurits Cornelis Escher (Ljouwert 17. Juni, 1898 - 27. Meerte, 1972) waas n Niederloundsken Kunstmoaler, berüümd weegen sien Holtsnit- en lithografisk Wierk. Themas, do me in sien Wierk oafte mät, sunt: unmuugelke Konstruktione; skienboar uuneendelke Mustere; fon Foarm annerjende innunner paasjende geometriske Mustere. Maurits Cornelis Escher is ap n 17. Juni 1898 gebooren in Ljouwert in dät Huus wier däälich dät Keramikmuseum Princessehof is. Hie waas die jungste Suun fon Ingeniör George Arnold Escher un dän sien twäide Moanske Sarah Gleichman. Hie waas n kroankelk Bäiden. In dät Jier 1903 ferlook ju Huushollenge ätter Arnhem, wier Escher bit sien trettiende Jier Läksen in Holtbeoarbaidenge un Klawierspieljen kreech. Fon 1912 bit 1918 geen er ätter ju Buppeskoule: wan hie sik deer uk al uutteekende in dät Teekenjen, so kreech er deer fääre man middelmäitige Ziffere. Hie moast ju twäide Klasse uurmoakje un fäl truch foar sien Abituur. Deeruum dät ju Familie do ätter Oosterbeek ferlook, koom Escher deerap in Delft ap ju Haagere Techniske Skoule, wier hie ap Anreegenge fon R. N. Roland Holst ounfäng mäd Holtsnitkjen. As Escher 1919 ätter ju Haachske Skoule foar Architektuur un dekorative Kunst koom foar ne Architektuurstudie, skaltede hie fluks uur ap dekorative Kunst. Hie"}
{"id": "7301", "contents": "Nazi is maasttieds aan Kuut-Begriep foar Ounhongere fon dän Nasjonoal-Sosjoalismus, besunners foar Fertreedere fon ju NS-Diktoatuur unner Adolf Hitler. Uurspröängelk waas deer die Nasjonoal-sosjoale Fereen unner Friedrich Naumann twiske 1896 un 1903 meend, die niks mäd do leetere Nasjonoal-Sosjoalisten tou dwoon hiede. Sänt 1923 belukt sik die Uutdruk definitiv ap ju NSDAP. Däälich unnerskat me twiske Oold-Nazis, do in ju NS-Diktoatuur däidich wieren un Neo-Nazis, do in een leetere Tied moanskenfäindelke un rassistiske Thesen fertreede, do ju NS-Ideologie äntspreeke of touminst naikuume. In ju Politik fon däälich wäide Ounhongere fon ju NPD, man toumäts uk fon ju AfD as Nazis beteekent, uumdät jo sukke moanskenfäindelke un rassistiske Thesen fertreede un deelwiese Oold-Nazis ferdäägenje un hiere Rhetorik bruuke."}
{"id": "7302", "contents": "Johannes Vermeer (dööped Delft, dän 31. Oktober 1632 - deer begreeuwen dän 15. Dezember 1675) is aan fon do bekoandste Niederloundske Kunstlere uut dät Goulden Tiedoaler fon do Niederlounde. Hie wuud in dät 19. Jierhunnert ju Sphinx von Delft naamd, deeruum dät sun Bitjen uut Lieuwend bekoand waas. Vermeer hied buutendät ne Foarljoowe foar tiedloose, sljuchte Momente. Hie blift weegen sien nit ättertoumoakjende Faawen un dän ferblufjende Luchtienhoold räätselhaft. Vermeers Skilleroatsjen, maast Genrebielden un n poor Historiemoaleräie, Allegorien un Stäädbielden, teekenje sik uut truch ne subtile Ferweendenge fon Faawen un ne perfekte Komposition. Hie ferwoande bietiede djuure Pigmente un hied ljoust Skoanelkenblau un Loodtin-jeel. Skilleroatsjen in dät Rijksmuseum Amsterdam (en) Die wuddelke Vermeer (en) Johannes Vermeer ap Artcyclopedia mäd fuul Ferbiendengen (en) Web Galerie fon Kunst Vermeerzentrum Delft Falskenge Van Meegeren Websiede uur it Interieur un Inventoar bie Vermeer touhuus"}
{"id": "7303", "contents": "Mäd Photographie wäd gewöönelk meend, dät Moakjen fon Oubieldengen truch ne chemiske Ienwierkenge fon dät Lucht ap ne Ploate of Film. Dät Subjekt Photographie kon me skeede in Deelgebiete. Die chemiske Paat beskrift die Film of ju Ploate un ju Äntwikkelenge fon ju Bielde, die optiske Paat beskrift do ferskeedene Deele fon ju Kamera. Die chemiske as uk die optiske Paat sitte in dät Gehüüse fon ju Kamera, ju der ap Bääste beskrieuwen wäide kon as ne litje Kaste of Döise mäd n Gat deeroane. N besunner sliept Stuk Glääs foar dät Gat fon ju Kaste is ju Linse. Ju Linse of Objektiv moaket ap de Ploate of dän Film ne litje Oubieldenge fon dät tou photographierjende Objekt. Deerbie is ju so ienstoald, dät dät Lucht juust fokussierd (skäärpstoald) is, ju Bielde also skäärp is. Ju Linse in ne Kamera wierket as n Brillenglääs of Fergratterengsglääs. Dät Moakjen fon ne Photo-Bielde wäd däin, truch dän Ferslus tou eepenjen. Die Ferslus sit foar dät Gat in dät Gehüüse juust bääte ju Linse, so dät gewöönelk neen Lucht in ju Kamera oane kumt. Bloot wan me ap n Knoop ap de Kamera drukt, gungt die Ferslus gans kuut eepen. In ju kuute"}
{"id": "7307", "contents": "Jan Havickszoon Steen (dööped 1626 - begreeuwen dän 3. Februoar 1679) waas n niederloundsken Genre-Moaler uut dät 17. Jierhunnert (uk bekoand as dät Gouldene Tiedoaler fon do Niederlounde). Psychologiske Iensicht, Sin foar Humor un ne Fulle fon Faawen sunt Maake fon sien Oarbaid. Steen wuud gebooren in Leiden, wier sien wäilhääbende katoolske Familie Bjouere wieren un al foar two generatione dät Weershuus Die roode Halbert hieden. As sien noch berüümdere Tiedgenosse Rembrandt van Rijn, besoachte Jan Steen ju Latienskoule un wuud Student in Leiden. Hie kreech sien moaleriske Uutbildenge fon Nicolaus Knüpfer (1603-1660), n düütsken Moaler fon historiske un figurative Szenen in Utrecht. Ienfloude fon Knupfer konnen in Steens Anweendenge fon Komposition un Faawe fuunen wäide. N uur Wälle fon Inspiration wieren Adriaen van Ostade un Isaac van Ostade, Moalere fon loundelke Szenen, do der woonden in Haarlem. Of Steen wuddelk leerde bie van Ostade is nit bekoand. In dät Jier 1648 gruundeden Jan Steen un Gabriel Metsu ju Lukasgilde foar Moalere in Leiden. Kuut deerätter wuud er Assistent fon dän berüümde Loundskupsmoaler Jan van Goyen un look in sien Huus ap dän Bierkade in Den Haag. An n 3. Oktober 1649 hilkede hie van Goyen sien Dochter Margriet, mäd"}
{"id": "7310", "contents": "Avril Ramona Lavigne (* 27. September 1984 in Belleville, Ontario) is ne kanadiske Rock- un Pop-Sjunferske, Gitarristin, Songwriterske, Skauspielerske un Designerske, ju bie eenige fon hiere Läidere uk uk Produzentin waas."}
{"id": "7311", "contents": "Dresden (sorbisk: Drježdźany; oulat uut dät ooldsorbiske Drežďany foar Sump- of Auwoold-Bewoonere) is ju Loundeshaudstääd fon dän Fräistoat Saksen. Ju lait in ju Dresdner Elbetoalwiedenge an do Uurgonge fon dän Buppe- tou dän Middelloop fon ju Elbe un fon dän Middelgebiergedräppel tou dät Nouddüütske Läichlound in dät Suude fon Aastdüütsklound. Dresden is dät politiske un kulturelle Säntrum fon n Deelstoat Saksen. Dresden lait an bee do Ougere fon de Elbe. Dät Säntrum fon ju Stääd lait ap n Hööchte fon 113 m buppe NN. Die hööchste Punkt is dän Triebenbierich un lait 383 m buppe NN. Groote Stääde do ticht bie Dresden lääse sunt (80 km) in dät Suudwääste, Leipzig (100 km) in dät Noudwääste, un Berlin (200 km) in dät Noude. 150 km suudelk fon Dresden lait ju tschechiske Haudstääd Prag, 230 km aastelk lait Breslau (Wrocław). Dresden heert tou ju düütsk/tschechiske Euroregion Elbe/Labe. Dät Klima is koold-mäitich bit kontinentoal. Do Suumere sunt woarmer as de düütske Truchsleek, do Wintere sunt koolder. Die truchsleek Temperatuur in Februoar is -1,7 °C un 18,1 °C in Juli. Die truchsleek Jiertemperatuur in ju Binnenstääd is 10,2 °C. Do maast wäite Mounde sunt Juli un August, mäd 61 mm per Mound. Dät Mikroklima"}
{"id": "7318", "contents": "Ju UNESCO ferloant dän Tittel Waareldäärwe (Waareldkultuuräärwe un Waareldnatuuräärwe) an Steeden, do sik apgruund fon hiere Eensichoardegaid un hiere Authentizität deerfoar kwalifizierje un do fon do Stoaten foar dissen Tittel foarsloain wäide. Ju UNESCO ferloant dissen Tittel in dän Roome fon ju fon uur 185 Stoaten ratifizierde Waareldäärwekonvention fon 1972. Deermäd nimt ju UNESCO disse Steeden in ju Waareldäärwelieste ap. Uur Klassen sunt dät Waarelddokumentenäärwe (hääruutraagjende Dokumente fon de Moanskhaidsgeskichte) fon ju UNESCO un dät ieuwenfals ap ne Konvention (fon 2003) stuttede Immaterielle Waareldäärwe (t.B. Dons, Tjooter, Musik, mundelke Literatuur un Hondwierkstraditione). In uus Naite heert tou ju Lieste ju Wäädsee. Commons: Welterbe – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Doatenboank fon ju UNESCO mäd uumfangrieke Beskrieuwengen fon do eenpelde Steeden (englisch, französisch) Samlenge fon dät UNEP-WCMC mäd eenhaidelke Doatenbleedere tou aal Steeden fon dät Waareldnatuuraärwe blw. miskede Steeden Schätze der Welt – Hier kon me sik Dokumentationsfilme uur do maaste Kultuur- un Natuurtoankmoale mäd dät UNESCO-Prädikat as fjoondelsuure RealPlayer-Videos ankiekje un -heere Nationoales: Nationoale UNESCO-Kommissione: Düütsklound, Aastriek, Swaits"}
{"id": "7326", "contents": "Pensilvanien offiziellen Noome „Commonwealth of Pennsylvania“ is n Buundesstoat in dät Aaste fon do Fereende Stoaten. Sin Noome häd dät fon William Penn. Pennsylvanien is een fon do Trättien Kolonien, do do Fereenigde Stoaten gruunded hääbe. In dät Aaste stat sien Skeed an New Jersey, in dät Suudaaste an Delaware, in dät Suude an Maryland, in dät Suudwääste an West Virginia, in dät Wääste an Ohio un in dät Noude an dän Buundesstoat New York un an dät Eriemeer. Aaltouhoope is Pennsylvania 119.283 km² groot. Paltsersk Philadelphia Pittsburgh Universität fon Pensilvanien (UPenn) Staatliche Universität fon Pensilvanien (Penn State) Commons: Pennsylvania – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "7329", "contents": "Tom Puss (holloundsk Tom Poes) is ju bekoandste Comicfiguur fon dän niederloundske Comicteekener Marten Toonder. Die anthropomorphe Koater Tom Puss wuud al 1938 äntwikkeld, ferskeen eerste oawers bloot in Argentinien un ju Tschechoslowakei. In do Niederlounde ferskeen Tom Puss toun eersten Moal dän 16. Meerte 1941 in dät Deegeblääd De Telegraaf. Al in ju trääde Foulge bie dän Telegraaf kreech Tom Puss mäd dän ieuwenfals anthropomorphe Boare Oliver Bommel n räägelmäitigen Beglaiter. Fon n 28. November 1947 bit toun Juni 1951 ärskeen in do Niederlounde mäd Tom Poes Weekblad n Comicwiekenblääd, dät ieuwenske dän Titelfiguur noch moor Protagoniste äntheelt. ref>Tom Poes Weekblad bie lambiek.net (nl.)</ref> Ju lääste Geskichte fon Tom Puss & Hr. Bommel ärskeen 1986. Waas ju Figuur fon dän Tom Puss toueerst foar litje Bäidene as Sielgruppe anlaid, so gjuchte sik die Comic in do 1960er un 1970er Jiere moor an Jungfoulk un junge Woaksene. Deerbuute wuud ju uk in Teekentrickfilme un as Wierwedreeger iensät. In n Ounfang äntheelten do Comics mäd Tom Puss neen Spräkbläisen, man die Text waas bloot unner do Bielden anoardend. Eerste 1945 wuude dät tiedwiese annerd. In dän düütsksproakigen Ruum ferskeen Tom Puss unner uur in do Jiere 1983 bit 1985 bie Carlsen."}
{"id": "7337", "contents": "Lufthoawen Cam Ranh is die Lufthoawen foar Nha Trang, Khanh Hoa Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 36 km fon dät Säntrum fon Nha Trang."}
{"id": "7338", "contents": "Dong Hoi is ju Haudstääd fon Khanh Hoa, Vietnam. Buute ju Stääd lait die internationoale Lufthoawen Cam Ranh. Nha Trang - Wikivoyage (en)"}
{"id": "7339", "contents": "Ba Ria is ju Haudstääd fon Ba Ria-Vung Tau, Vietnam. Buute ju Stääd lait die internationoale Lufthoawen Long Thanh."}
{"id": "7340", "contents": "Vung Tau is ju Haudstääd fon Ba Ria-Vung Tau, Vietnam. Buute ju Stääd lait die internationoale Lufthoawen Long Thanh, Lufthoawen Vung Tau."}
{"id": "7341", "contents": "Jane Austen (* 16. Dezember 1775, Steventon, Hampshire; † 18. Juli 1817, Winchester, Änglound) waas ne Skrieuwerske uut Groot-Britannien. Jane Austen (Kritikatur)"}
{"id": "7342", "contents": "Sänt Päitersbuurich is ju grootste Stääd in Ruslound an ju Äi Newa, mäd ne Flakte fon 1.439 km2. Ju Stääd häd 4.953.219 Ienwoonere."}
{"id": "7343", "contents": "Domínikos Theotokópoulos waas aan Moaler. Hie moalde toufäärme in dän Stil fon ju Skoule fon Kreta, ju dän oolde Ikonen-Stil mäd ju Renaissance fermiskede, leeter, as hie in Venedig un Rom waas, moalde hie in ju Renaissance, in Spanien moalde hie in dän Manierismus un ap't lääste is hie gjucht oainwillich wuden. Toufäärme waas hie Ikonen-Moaler ap Kreta. Kreta waas in düsse Tied unner ju Heerskup fon ju Republik Venedig, man ju Kultuur fon dät unnergeene byzantienske Riek wierkede noch ätter. Theotokópoulos heerde tou ju Skoule fon Kreta ju do Stile fon ju Renaissance un fon ju oolde Ikonen-Moaleräi ferboont. Dan geen wonnerde hie uut sien Heemoat uut un look truch do wäästelke Middelmeer-Lounde. Uut düsse Tied kumt uk sin Öökelnoome \"El Greco\", die hoolich spoansk un hoolich italieensk is: Uum 1565 begon hie, in ju Wierksteede fon Tiziano Vecellio (\"Tizian\") in Venedig tou wierkjen un stuude uk unner dän Ienfloud fon Jacopo Bassano un Jacopo Tintoretto. In 1570 geen hie ätter Rom wai, deer in düsse Tied ju Kunst fon Michelangelo in Moude waas. Dät wüül Theotokópoulos nit un look in 1577 toufäärme ätter Madrid, fon deer uut fääre ätter Toledo wai, deer hie bit tou sin Dood tou"}
{"id": "7360", "contents": "Die Hümmling is n Geest bit tou 73 m buppe NN in dät Oamselound. Die Hümmling lait in dät Noude fon dät Oamselound, uungefeer 10 km aastelk fon ju Oamse. Fon dät Noude ätter dät Suude is dän Hümmling uungefeer 28 km, dät Gebiet is fon dät Wääste ätter dät Aaste wai sun 14 km groot. Dät Gebiet lait suudelk fon dät Kustenkanoal un begint in dät Noude bie Äästerweede, dät maast suudelke Täärp is Stavern. Ju Hümmlinger Sproake fon Loorp is beskrieuwen in Heinrich Book un Hans Taubken, ‘Hümmlinger Wörterbuch auf der Grundlage der Loruper Mundart’, Sögel 1993, 1998. Ju Region is bekoand uum do prehistoriske Steengreewe (Hunengreewe). In Äästerweede rakt et n Informationssäntrum foar dät fröiere KZ Äästerweede. Bie Suugel lait dät bekoande Slot Clemenswerth."}
{"id": "7361", "contents": "Katsushika Hokusai (葛飾北斎); Oktober of November 1760 - 10. Moai 1849) waas n Japanisken Holtsnitkunstler fon Ukiyo-e, ju traditionelle Japaniske Kunst fon dän Holtsnit. Hokusai häd binne aal Genren fon Ukiyo-e oarbaided, man ap berüümdeste wuud hie truch sien Londskupsoubieldengen. Tou sien bekoandste Wierke heere do Säksuntrütich Ansichte fon dän Bierich Fuji un do Hokusai Manga. Hokusai wuud gebooren in Edo (däälich Tokio) in dät njuugende Mound fon dät tjaande Jier fon ju Horeki-Periode. Uur sien Oolden is niks bekoand. As hie tjo Jiere oold waas, wuud hie as Bäiden annuumen fon Nakajim Ise, die der Speegele moakede foar dät Hoaf fon dän Shogun. Ap sien achttienste, as hie al wät Ärfoarenge hied mät Holtsnitdruk, fäng hie oun tou oarbaidjen in ju Wierksteede fon dän Ukiyo-e-Kunstler Katsugawa Shunso, die der sik uutlaid hiede ap Bielden fon Tjooterspielere. Deeruum dät hie artistisk n uur Meemenge hiede as sin Leerder, moaste hie 1785 ju Wierksteede ferläite. Hierätter koom ne Tied fon Äärmoud foar Hokusai. Man hie studierde daach fääre uum sik artistisk tou ferbeeterjen. Hokusai moakede Bielden foar Bouke un Holtsnitte mäd as wichtichste Subjekte dät Deegslieuwend in Japan un do japaniske Traditione un Soagen. Sien bekoandste Wierke moakede hie ätter sien"}
{"id": "7370", "contents": "Een Luchtfoartjuuch is een Reewe, ju in ju Lucht foare kon. Dät rakt deer gjucht ferskeedene Funktsjoonswiesen, do me groaf iendeele kon in Luchtfoartjuuge, do sweerer sunt as ju Lucht (Fljoogere, Hoochskruuwere) , un wäkke, do lichter sunt as Lucht (Ballone un Luchtskiepe). Bee do Ideen sunt aller, as me toankt. Litje Skienfät-Ballone, do Kǒng-Míng-Skienfeete wuden al foar bolde twoduusend Jiere fon dän Chineesiske Politiker Zhūgě Liàng ärfuunen. Ju fäärme Ballonfoart mäd Moanskene an Boud waas in 1783, die groote Ballon waas fon do Bruure Mongolfier ärfuunen wuden. In ju Theorie wuden al foar moorere hunnert Jiere Luchtfoartjuuge uuttoacht, do sweerer sunt as Lucht, t.B. fon Leonardo da Vinci, man bit dät funktjoonierde, duurde dät noch een Tied. Albrecht Ludwig Berblinger, bekoand as \"die Snieder fon Ulm\" stoalde al in 1811 aan Glied-Fljooger foar, die oaintelk funktsjoonierde, man as hie deermäd uur ju Donau fljooge skuul, geen dät nit, uumdät deer do Wiend-Ferhooldnisse läip sunt. Deeruum is hie bloot uutlaached wuden. Loange Tied heelt me do Luchtskiepe foar ju Technik fon ju Toukumst, man däälich sunt do Fljoogere ap't wichtichste. Heetlucht-Ballon fon do Bruure Mongolfier Zeppelin NT (\"Neuer Technologie\") Glied-Fljooger fon Albrecht Ludwig Berblinger Aan moudeernen Fljooger"}
{"id": "7372", "contents": "1842: Die twäide Seminolenkriech, in dän do Fereende Stoaten fersoacht häbe, do Seminolen uuttouroodjen af in Reservoate tou ferdrieuwen, eendet mäd aan Deel-Ärfoulch foar do USA. Wäkke fon do Seminolen sunt bit däälich in Florida blieuwen un häbe naan amtelken Free-Ferdraach mäd do USA moaked. 1919: Ju Weimarer Ferfoatenge loost dät Wät uur ju foarloopende Rieks-Moacht ou. 1947: Die Stoat Pakistan wäd uunouhongich fon Britisk-Indien. 1908: Friedrich Paulsen, noudfräisken Philosoph un Pädagoge. 2003: Helmut Rahn, düütsken Foutbaal-Spieler"}
{"id": "7373", "contents": "Dät Spacelab was een wierferweendbeer Ruumtelabor, uum wietenskuppelke Fersäike in ju Sweereloosegaid tou moakjen. Dät waas bloot in een Space Shuttle, een Oard fon Ruumtefeer, tou bruuken. Deer kuude dät in dän Leederuum ienbaud wäide."}
{"id": "7374", "contents": "Edgar Allan Poe (bädden ap dän 19. Januoar 1809 in Boston, Massachusetts, USA; stuurwen ap dän 7. Oktober 1849 in Baltimore, Maryland) waas aan amerikoansken Skrieuwer, die foarallen foar sien gruusige Tälstere bekoand is. Man hie häd sik uk mäd ju Dichtenge fon Riemsele befoated. Edgar Allan Poe (Perlentaucher)"}
{"id": "7377", "contents": "1858: Köönich Freerk Wülm IV. blift nominell Köönich uur't Prüüske Riek, man uurrakt sin Bruur, dän leetere Köönich un Kaiser Wülm I., ju Regentskup. 1949: Ju Gruundenge fon ju DDR skjucht truch ju Konstituierenge fon dän twäide Düütske Foulksräid fon ju Sowjetiske Besättengs-Soone as Provisoorisken Foulkskoomer; Tougliek wäd ju fon dän Foulksräid ap dän 30. Moai bewilligede Ferfoatenge tou ju Ferfoatenge fon dän näie Stoat ferkloord. Tou dän eerste Ministerpräsidänt wäd Otto Grotewohl kädden. 1979: Ju Bremer Gräine Lieste roaket as eerste gräine Paatäi Mandoate in een Loundsparlemänt un lukt mäd fjauer Ouoardende in ju bremiske Burgerskup ien. 2001: Unner dät Propaganda-Motto \"Kriech juun dän Terror\" beginne do USA dän Kriech juun do Taliban in Afghanistan. 1520: Alessandro Farnese, italieensken Kardinoal 1920: Georg Leber, düütsken Politiker fon ju SPD. 1849 - Edgar Allan Poe, amerikoansken Skrieuwer (tou Waareld keemen in 1809) 1873 - Knut Jungbohn Clement, noudfräisken Skrieuwer, Sproakwietenskupper un Nasjonoalist (tou Waareld keemen in 1803)"}
{"id": "7378", "contents": "Hilaire Germain Edgar de Gas maasttieds bekoand unner dän Noome Edgar Degas (* 19. Juli 1834 in Paris; † 27. September 1917 juust deer) waas aan frantsöösken Moaler, die dän Impressionismus naistuude. Daach unnerskadt sik sien Moalwiese deerfon truch ju niepniemende Struktuurisierenge fon sien Bielden. Hie moalde maast Ljuude, man uk uurswät. Bielde fon een jung Wieuw Kuste bie Äbbe, moald sowät 1869 - 1870 Ballettprouwe, moald in 1873 Wieuw bie't Hiere-Keemen, moald uum 1894 Normdoaten: GND: 118524291 (OGND) | KB (Niederlounde): 068855184 | VIAF: 41863744"}
{"id": "7382", "contents": "Édouard Manet (* 23. Januoar 1832 in Paris; † 30. April 1883 juust deer) waas aan frantsöösken Moaler, fon dän kweeden wäd, dät hie aan wichtigen Foarlooper fon ju moudeerne Moalerkunst waas. Bielde fon aan spoansken Sjunger, moald in 1860 Dät Mäddenmäil in't Gräine, moald in 1863 Bielde fon two Ljuude bie ju Seine in dät Täärp Argenteuil, moald in 1874 Bielde fon een Bar in do Foiles-Bergère, moald 1881-1882 Normdoaten: GND: 11857700X (OGND) | KB (Niederlounde): 068374461 | LCNAF: n79043160 | VIAF: 97379936"}
{"id": "7384", "contents": "Edvard Munch (* 12. Dezember 1863 in Løten, Hedmark, Norwegen; † 23. Januoar 1944 in Oslo) waas aan wichtigen expresjonistisken Moaler uut Norwegen. Edvard Munch (Düütske Biographie)"}
{"id": "7385", "contents": "Edvard Hagerup Grieg (* 15. Juni 1843 in Bergen; † 4. September 1907 juust deer) waas aan norsken Komponist fon ju Romantik. Edvard Grieg (Düütske Biographie)"}
{"id": "7390", "contents": "Edward Hopper (* 22. Juli 1882 in Nyack, Buundesstoat New York; † 15. Moai 1967 in New York City, Buundesstoat New York) waas aan amerikoansken Moaler. Normdoaten: GND: 118553534 (OGND) | VIAF: 32101533"}
{"id": "7398", "contents": "N Kluntje of Kandis is n Kristal fon Sukker, die fuul in Aastfräislound in dän Tee bruukt wäd. Kluntjes wäide tou dät swäiten fon Tee bruukt un hääbe ne groote Betjuudengen in ju aastfräiske Teekultuur. Traditionel is dän aastfräiske Tee mäd Kluntjes un ne bitje Molk. Sunner Kluntjes is Aastfräisentee neen Aastfräisentee, da de echte Smoak fon dän Tee bepeelt wäd truch do Kluntjes."}
{"id": "7400", "contents": "Bernhard Wilkens, Roupnoome: Hinnerksin, was Buur un woonde in Bäätholt, nit fääre fon ju oolde Bäätholter Skoule. Hie was hilked mäd Karola, geb. Awick, un hied two Dochtere, do däälich in Munster un in Wäästoverledingen woonje. Hie hied Dr. Marron Curtis Fort fuul uur Seeltersk un dät oolde Seelterlound fertäld un häd Biedroage läwerd tou dät Bouk \"Saterfriesische Stimmen\" fon Dr. Fort. Biedroage in: Marron C. Fort: Saterfriesische Stimmen, Ostendorp Verlag, Rhauderfehn 1990. Foulkskundelke Texte mäd düütske Uursättenge ut Skäddel (fertäld fon Maria Awick, Theodor Griep, Heinrich Kröger, Fokke Hämken, Leni Seeger, un Bernhard Wilkens), 196 Sieden A4."}
{"id": "7403", "contents": "Liliuokalani (Honolulu (Hawaii), 2. September 1838 - deer, 11. November 1917) waas Köönigin un läästen Monarch fon dät Köönichriek Hawaii. Ju wuud uk wäil Lydia K. Dominis naamd. Ap n 16. September 1862 hilkede ju John Owen Dominis, dän Gouverneur fon O'ahu un Maui. Liliuokalani hieren Bruur, Köönich Kalakaua stoorf dän 17. Januar 1891, wierap ju dän 29. Januar dän Thron besteech. Ju fersoachte ätter hiere Kröönenge n näi Gruundgesäts ientoufieren, deeruum dät ju ap dän Moment gultige Bayonet Constitution ju Gewalt fon dän Fürst gjucht ienskränkede un uk ju politiske Ienfloud fon ienheemske Hawaiianere. Die Sukkerhonnel twiske Hawaii un do Fereende Stoaten waas in Hounden fon ne Gruppe amerikoanske Geskäftsljuude, do der Hawaii sunner Stuts fon ju amerikoanske Regierenge fersoachten ientoudeelen bie do USA uum hieren Honnel tou beskutsjen. In dät Jier 1893 wuud ju Köönigin ousät un ne pro-amerikoanske Regierenge anstoald. Ju Obrigkaid fon do Fereende Stoaten ferkloorde ju Machtsuurnoame foar uungültich un bood Liliuokalani hieren Throon an, as ju aal do Feroantwoudelken foar dän Coup pardonierje wüül. Ju Köonigin liende dät Bod ou weegen ju Gewalt ju anwoand waas bie hiere Ousättenge; Präsident Grover Cleveland laide ju Seeke foar an dän Amerikoanske Kongres, die der fluks ju"}
{"id": "7407", "contents": "Mustafa Kemal Atatürk (* 19. Moai (nit seeker) 1881 in Thessaloniki, † 10. November 1938 in Istanbul) waas die turske Stoatsgruunder un eerste Präsident fon ju Turkäi. Normdoaten: GND: 118650793 (OGND) | KB (Niederlounde): 068926839 | LCNAF: n80044800 | VIAF: 87758727"}
{"id": "7413", "contents": "Lufthoawen Buon Ma Thuot is die Lufthoawen foar Buon Ma Thuot, Tay Nguyen Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 7 km fon dät Säntrum fon Buon Ma Thuot."}
{"id": "7433", "contents": "Makbule Hande Özyener beeter bekoand as Hande Yener (bädden dän 12. Januoar, 1973, Istanbul, Turkäi) is een turske Sjungerske un Songskrieuwerske. Senden İbaret (2000) Sen Yoluna... Ben Yoluma... (2002) Aşk Kadın Ruhundan Anlamıyor (2004) Apayrı (2006) Nasıl Delirdim? (2007) Hipnoz (2008) Hayrola? (2009) Hande'ye Neler Oluyor? (2010) Hande'yle Yaz Bitmez (2010) Teşekkürler (2011) Rüya (2012) Extra (2001) Hande Maxi (2006)"}
{"id": "7434", "contents": "1904: In dän beginnde Apstound fon do Herero un Nama in Düütsk Suudwäästafrikoa fernäile do Herero mäd een Iersenboanbrääch bie Osona un een Telegroafenferbiendenge wichtige Ferbiendengen ätter Windhoek. 1919: Eende fon dän Spartakus-Apstound. Hie is fon \"Freikorps\" in dän Apdraach fon ju Regierenge blouderch deelsloain wuden. 2010: Bie een Äidbieuwjen in Haiti stierwe sowät twohunnerttwintichduusend Ljuude, moor as een Million hääbe neen Huusenge moor. 1973: Hande Yener, turkske Sjungerske"}
{"id": "7435", "contents": "Sranan (uk Surinamisk, Taki-taki, Surinaams of Sranan Tongo, «ju surinamiske Sproake») is ne Sproake, ju der as Muursproake boald wäd fon 120 000 Moanskene in dät suudamerikoanske Lound Suriname. Dät is ne Kreolesproake mäd Elemente uut foarallen Niederloundsk, Ängelsk, Portugiesisk un ferskeedene zentroal- un wäästafrikoanske Sproaken, oawers dät rakt uk Elemente uut dät Spoanske, Frantsööske, Hindi, Javanesiske, Chinesiske un ferskeedene indiske Sproaken. Düütsklound - doysrikondre Huund - dagu Kat - puspusi Moundai - munde njuugen - neygi soogen - seybi Sproake - tongo Woudebouk - wortubuku Wi Tata na hemel, joe nem moe de santa ! Joe kondre moe kom ! Joe wani moe go doro na grontapo so leki na hemel ! Gi wi tidei da njanjam vo wi ! Gi wi pardon vo dem ogri, di wi doe, so leki wi toe de gi pardon na dem soema, disi doe wi ogri ! No meki wi kom na ini tesi ! Ma poeloe wi na da ogriwan ! Bikasi ala kondre da vo joe en ala tranga nanga glori da vo joe, teego. Amen . Woudebouk Seeltersk <-> Sranantongo. Uur Woudebouk Seeltersk - Sranantongo. (foarallen Lounde)."}
{"id": "7442", "contents": "Peking of Beijing is ne Stääd in dät Noudaaste fon dän Foulksrepublik China. Peking"}
{"id": "7444", "contents": "Ju Unnergjuchtsgeskichte fon Skäddel begint aal in dät 17. Jierhunnert. Däälich häd Skäddel ne Gruundskoule, ju häd dän Noome \"Litje Skoule Skäddel\". Uut 1613 is deer n Dokument, dät die Pestoor do Bäidene Unnnergjucht rakt. Siet dän 1. Nov. 1657 wieren deer 2 Jesuiten in't Seelterlound un deer wuuden two Skoulen iengjucht, een in Roomelse un een in Skäddel. Ju eerste Skoule wuud 1658 baud, die eerste Koaster waas Hermann Kiep. Deer wäd begjucht, dät deer in een Jierhunnert bloot Koastere mäd dän Noome Janssen wieren, dät waas fielicht in dät 18. Jierhunnert. 1812 wuud deer ne näie Skoule baud, ju häd 792 Taler kosted. In dät Jier 1855 wieren deer 157 Sköilere bie Koaster Bergemeister in dän Unnergjucht. Koaster Bergemeister waas uur 50 Jiere an ju Skäddeler Skoule, fon 1827 bit 1878. 1881 keem deer ne twäide Klasse bie. 1906 wuud ne näie Skoule mäd 2 Klassen baud, 1936 wuud ju Skoule ap 4 Klassen fergratterd. 1909 waas deer n Koaster Schrand. Fon 1940 bit 1950 waas ju Skoule sleeten. 1969 koomen do Bäidene fon Bäätholt un fon ju evangeelske Skoule deerbie. 1973 wuud ju Skoule ne Gruundskoule. 1996 un 2002 wuud ju Skoule wier fergratterd un deer wieren"}
{"id": "7445", "contents": "Motörhead is n rockkoppel uut Änglound. Meegliedere fon dän Koppel wieren: Lemmy Kilmister Philip Campbell Mikkey Dee Motörhead (1977) On Parole (1979) Overkill (1979) Bomber (1979) Ace of Spades (1980) Nö Sleep 'til Hammersmith (1981) Iron Fist (1982) Another Perfect Day (1983) No Remorse (1984) Orgasmatron (1986) Rock 'n' Roll (1987) Nö Sleep at All (1988) 1916 (1991) March ör Die (1992) Bastards (1993) Sacrifice (1995) Overnight Sensation (1996) Snake Bite Love (1998) Everything Louder Than Everything Else (1999) We Are Motörhead (2000) Hammered (2002) Live at Brixton Academy (2003) Inferno (2004) BBC Live & In-Session (2005) Kiss of Death (2006) Motörizer (2008) The Wörld is Yours (2010) Aftershock (2013) Bad Magic (2015) Eat the Rich (1987) Lemmy: 49% Motherfucker, 51% Son of a Bitch (2010)"}
{"id": "7446", "contents": "1935 - Do Nürnbieriger Rassenwätte („Gesetz zum Schutze des deutschen Blutes und der deutschen Ehre“, „Blutschutzgesetz“, Reichsbürgergesetz) kuume uut. 1981: Ägypten wiest dän Boskupper fon ju Sowjetunion un säks uur Diplomoaten uut, do bääte een Fersweerenge fon ju Regierenge fon Anwar as-Sadat stounde skällen. 2014: In't kurdiske Noude fon Syrien begint ju Slacht uum Kobanê. Do Terroristen fon dän Islamiske Stoat wollen Kobanê (kurdisken Noome, arabisk: Ain al-Arab) ärooberje un do kurdiske Foulksferdäägengseenhaide (YPG) ferdäägenje ju Stääd. 2017: Cassini Huygens, een Ruumtefoart-Mission fon ju NASA in Touhoopewierk mäd ju ESA, eendet mäd dän ploanden Ientreed fon ju Sonde in ju Atmosphäre fon dän Saturn. 1890: Agatha Christie, ängelske Skrieuwerske 1824: Josef Hergenröther, düütsken katoolsken Säärken-Historiker un Kardinoal"}
{"id": "7447", "contents": "1345: In ju Slacht bie Warns winnen do Fräisen huushooch uur do Holloundere. Wilhelm IV. fon Hollound wäd deerbie dooded. 1580: Francis Drake kumt fon sien tjojierige Waareld-Uumsailenge tourääch ätter Änglound. 1991: Dät Experimänt Biosphäre 2 (die Fersäik, aan fon ju Äidatmosphäre ousleetenen Lieuwendsruum mäd ferskeedene Ökosysteme tou ärhoolden) begint. 2021: Ju Buundesdais-Köär, Köär fon dät Berliner Ouoardendenhuus, Lounddais-Köär in Mecklenbuurich-Foarpommern, Kommunoalköär in Läichsaksen un Lounddais-Köär in Bupper-Aastriek wäide ouheelden. 1791: Théodore Géricault, Moaler fon ju Romantik 1981: Collien Ulmen-Fernandes, düütske Wiedkieker-Moderatorinne 1981: Serena Williams, Tennis-Spielerske 2021: José Freire Falcão, brasilioansken roomsk-kathoolsken Kardinoal un Äärts-Biskop fon Brasília"}
{"id": "7451", "contents": "Ouddorp is n Täärp in ju Provinz Suudhollound in do Niederlounde. Dät Täärp lait ap Goeree-Overflakkee an ju Noudsee. 1747 - 1.286 1815 - 1.796 1840 - 2.469 1895 - 2.724 1940 - 3.705 1966 - 4.322 1997 - 5.790 2009 - 6.047 Blaeuwe Huus in 2006 Räidhuus Commons: Ouddorp – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Website Ouddorp (nl, än)"}
{"id": "7452", "contents": "It Fryske Gea (Ju Fräiske Loundskup) is n Natuurskutsbuund in ju Provinz Fryslân. Die Buund häd sien Haudsit in Olterterp, juust suudelk fon Drachten, in een fon do Natuurskutsgebiete fon It Fryske Gea. In dät Jier 2012 hiede dän Buund 28.500 Meeglide. Siel fon It Fryske Gea is dän Natuur, ju Loundskup un et Kultuuräärwe in ju Provinz Fryslân tou skutsjen, ferwalten un behoolden. Die Buund häd moor as 50 ferskeedene Natuurskutsgebiete in ju ganse Provinz Fryslân, do touhoope 20.000 Hektoar groot sunt. Ap n 22. Februoar 1930 wuude It Fryske Gea apgjuchted. Die Buund kreech fon Foarstandmeeglid Dr. Jacob Botke dän Noomen 'It Fryske Gea'. Dät eerste Natuurskutsgebiet wät fon It Fryske Gea ferwaltet wuude waas dän Lânwar bie Allardseach, suudelk fon Bakkefean. Die Lânwar is nu apnuumen in dät Natuurskutsgebiet it Mandefjild. Do Natuurskutsgebiete fon It Fryske Gea sunt: Websiede fon It Fryske Gea Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen:"}
{"id": "7460", "contents": "Emil Erich Kästner waas aan düütsken Skrieuwer. Hie is foarallen bekoand foar sien tiedkritiske Riemsele un sien Bäidensbouke, wier uk oafter Kritik, wan uk snurrich ferpakked, ienwierked is. Herz auf Taille, (1928) Emil und die Detektive, (1928) Lärm im Spiegel, (1929) Ein Mann gibt Auskunft, (1930) Arthur mit dem langen Arm, (1931) Pünktchen und Anton, (1931) Fabian, Die Geschichte eines Moralisten, (1931) Der 35. Mai, (1932) Das verhexte Telefon, (1932) Gesang zwischen den Stühlen, (1932) Die Entwicklung der Menschheit, (1932, Riemsel) Das fliegende Klassenzimmer, (1933) Seelterfräiske Uursättenge: Die fljoogende Klassenruum, (uursät fon Gretchen Grosser, 2013) Drei Männer im Schnee, (1934) Emil und die drei Zwillinge, (1934) Die verschwundene Miniatur, (1935) Doktor Erich Kästners lyrische Hausapotheke, (1936) Der Zauberlehrling, (1936) Georg und die Zwischenfälle, (1938), uk wäil Der kleine Grenzverkehr naamd Münchhausen, (1943) Bei durchsicht meiner Bücher (1946) Das doppelte Lottchen, (1949) Die Konferenz der Tiere, (1949) Das fliegende Klassenzimmer, (1954) Die dreizehn Monate, (1955) Die Schule der Diktatoren, (1957) Als ich ein kleiner Junge war, (1957) Notabene 45, ein Tagebuch, (1961) Das Schwein beim Friseur, (1962) Der kleine Mann, (1963) Der kleine Mann und die kleine Miss, (1967) Erich Kästner (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118559206 (OGND) | KB (Niederlounde): 068897901"}
{"id": "7461", "contents": "1811: In dän Uunouhongegaidskriech wäd Caracas, däälich ju Haudstääd fon Venezuela truch Spoanske Troppen tourääch-ärooberd. 1900: Wladimir Iljitsch Uljanow (leeter \"Lenin\" naamd) lukt uut Ruslound uut un gungt uur Genf ätter München wai in een fieuwjierich Exil. 1914: Belgrad wäd fon aastriekisk-ungariske Donau-Skiepe uut beskeeten. Foar't Eerste faalt Belgrad in do Hounden fon do Oungriepere. 1890: Vincent van Gogh, niederloundsken Moaler (tou Waareld keemen in 1853) 1974: Emil Erich Kästner, düütsken Skrieuwer (tou Waareld keemen in 1899) 2002: Tesfamariam Bedho, eritreisken Biskop 2018: Fiachra Ó Ceallaigh, irisken roomsk-kathoolsken Biskop 2021: Albert Vanhoye, roomsk-kathoolsken Kardinoal uut Frantsöösk-Flandern"}
{"id": "7462", "contents": "1836: Ju mexikoanske Armee unner Generoal Antonio López de Santa Anna begint mäd ju Beleegerenge fon dät Fort Alamo in San Antonio, dät fon apstoundiske Texoanere heelden wäd, deerunner die Kommandant Bupperstleutnant William Travis, die bienaist 40-jierige James (Jim) Bowie un die 49-jierige Kriechshäld un Politiker Davy Crockett. 1903: Do USA hierje fon Kuba foar 99 Jiere ju Bucht fon Guantánamo uum hiere Marine deer tou statsjoonierjen. 1982: In Gräinlound rakt dät een Foulksoustämmenge uur ju Lidskup in ju Europäiske Union, deerbie stämje twounfüüftich Prosänt foar't Uuttreeden. Gruund deer foar is foaraaln ju uurmäitige Fiskeräi truch wäästdüütske Fiskere in Gräinloundsk Woater. Ap dän 1. Januoar 1985 trät Gräinlound uut uut ju Europäiske Union. 1992: Ju juudske Blanka Zmigrod wäd in Frankfurt an'n Main ap eepene Sträite fon aan sweedisken Neonazi doodskeeten. 1827: Raffaele Monaco La Valletta, italieensken Kurienkardinoal 1834: Gustav Nachtigal, düütsken Afrikoa-Foarsker. 1899: Emil Erich Kästner, düütsken Skrieuwer (stuurwen in 1974) 1981: Jan Böhmermann, düütsken Satiriker, Heerfunk- un Wiedkieker-Moderator 1792: Joshua Reynolds, ängelsken Moaler 1930: Horst Wessel, düütsken Nazi"}
{"id": "7463", "contents": "1899: Begin fon dän Buurenkriech in Suudafrikoa 1982: Do Räste fon dät 1545 fersakkede ängelske Skip Mary Rose sunt buurgen un kuume in een Museum in Portsmouth. 2021: Ätterdät Sebastian Kurz twäin Deege in't Foaren sien Boantje deellaid häd, kumt die fon him bestimde Alexander Schallenberg as sien Ätterfoulger in't Boantje. 2003: Georg-Siegfried Schmutzler, düütsken luthersken Pestoor un Wierstoundler juun ju DDR-Diktoatuur."}
{"id": "7464", "contents": "Ferdinand Victor Eugène Delacroix waas aan frantsöösken Moaler, die oafter tou ju Romantik reekend wäd, man uk as aan wichtigen Foarlooper fon dän Impressionismus jält. Tiger hoalt sik aan Hoangst; moald twiske 1825 un 1828 Ju Fräiegaid fiert dät Foulk; moald in 1830 as in Paris ju Julirevolution waas. Twäin Mauriske Riedere kollidierje; moald twiske 1843 un 1844 Kristus ap dän See Genesareth, moald in 1854"}
{"id": "7468", "contents": "Trier is een oolde un groote Stääd in't Moseldoal in Rhienlound-Palts nit fier fon dät Skeed tou Luxembuurich. Die Pound waas al foar do Roomere bewoond, un do Roomere moakeden deer uut hiere Stääd Augusta Treverorum, \"Augustiske [Stääd] fon do Treverer\" uumdät deer die keltiske Stom fon do Treverer lieuwde. Leeter hiet dät dan bloot noch \"Treveris\", deer \"Trier\" uut wuden is."}
{"id": "7469", "contents": "Paul Cézanne (Oksitoansk: Pau Cesana, bädden ap dän 19. Januoar 1839 in Ais de Provença oksitoanske Noome, ap Frantsöösk: Aix-en-Provence), stuurwen 22. Oktober 1906 juust deer) waas aan Moaler. Toufäärme stuude hie unner dän Ienfloud fon Romantik un Realismus, leeter moor fon dän Impressionismus. Hie fersoachte in dän Loop fon sien Äntwikkelenge, Impressionistiske Faawen mäd klassisistiske Foarmreekenge tou fereenigjen. Een Stilllieuwend, moald in 1865 Loundskupsbielde, moald twiske 1886 un 1890 Träin Doodenkoppe ap aan Täppich, moald in 1904 Boadende, moald uum 1906"}
{"id": "7475", "contents": "1956: Die brasilioanske Präsident Juscelino Kubitschek oardent ätter aan Jiertjaande oolden Ploan oun, Brasília, een näie Haudstääd foar dät Lound, tou bauen. Kuut leeter begint in't brasilioanske Binnelound ju Oarbaid. 2002: Regierengsbieldenge in Düütsklound - Ätter ju Buundesdais-Köär wäd dät Kabinett Schröder II as Foutsättenge fon ju in't Foaren al bestoundende Rood-Gräine Koalitsjoon apstoald. Buundeskansler blift Gerhard Schröder. 2002: Kuba ratifisiert as läästen fon do karibiske un latienamerikoanske Stoaten dän Ferdraach fon Tlatelolco, die ju Karibik un Latien-Amerikoa tou een Rebät fräi fon Atomwoapen ferkloort. 1906: Paul Cézanne, aan Moaler fon dän Impressionismus 2019: Marieke Vervoort, belgiske Rulstoul-Licht-Atlethinne in dän Behinnerden-Spoart."}
{"id": "7476", "contents": "Euripides (griech. Εὐριπίδης (* 480 f. Kr. af 485/484 f. Kr. ap Salamis; † 406 f. Kr. in Pella; begreeuwen in Makedonien) is ätter Aiskylos un Sophokles die jungste fon do träin groote klassiske griechiske Tjooterskrieuwere. Wäkke Stukke, so as sien Tragödie Medea wäide däälich noch oafter spiedeld."}
{"id": "7477", "contents": "Dät Woud \"Buurenkriech\" häd moorere Betjuudengen: düütsk: Bauernkrieg: Ferskeedene Apstounde fon europäiske Buuren juun hiere Heerskup twiske dät 15. un dät 17. Jierhunnert. Fääre wäide mäd dän Begriep \"Buurenkriech\" (düütsk: Burenkrieg) wäide twäin Kriege beeteekend, do in't Njuugentienste Jierhunnert deer uutkamped wuden, wier däälich Suudafrikoa is, uumdät dät deer een Foulk unner dän Noome \"Buuren\" rakt (do Afrikoansk af \"Kapholloundsk\" baale): Die fäärme Buurenkriech (1880 bit 1881) Die twäide Buurenkriech (1899 bit 1902) - Düssen Kriech is maasttieds meend, wan fon dän Buurenkriech boald wäd."}
{"id": "7478", "contents": "Die Twäide Buurenkriech fon 1899 bit 1902 waas aan Kriech fon do buurske (betjudt hier: \"kapholloundske\") Fräistoaten Oranje un Transvaal juun do Briten, do dät truch Ienrichelengs-Politik (Ounsluut fon Regionen in ju Noaberskup fon do Buurenrepubliken) provoksierd häbe. In dät Eende heelten do Briten ju Uurwinnenge uur do Buuren, man jo moasten him daach fiergungende Autonomiegjuchte läite."}
{"id": "7480", "contents": "Friedrich Nietzsche (bädden ap dän 15. Oktober 1844 in Röcken bie Lützen; stuurwen ap dän 25. August 1900 in Weimar) waas oaintelk aan klassisken Philologe, man hie häd ful philosophisk ättertoacht, t.B. uur Sin un Gjuchtfäidigenge fon Moroal, Metaphysik un Religion, man uk uurswät. Hie waas Atheist (as hie dät kwaad, uut aan Instinkt hääruut) un meende, uk, wan ju Muugelkhaid blift, dät dät wät buppe ju Natuur rakt, dät me dät nit roakje kon un dät dät do Moanskene deeruum eenerläi weese skuul. Hie uurlaide uk ful uur Moanskene, uur ju Äntwikkelenge fon dän moanskelke Gäist un dät Touhoopelieuwend fon Moanskene. So gjucht bekoand wuden is Nietzsche läiweloa in do 1890er Jiere, man deer häd hie wäil niks moor fon meekriegen, uumdät hie - wildääge in Foulge fon Syphilis, man dät is nit heel un aal kloor - maal un dement wuden is. Leeter hiede hie noch een poor Sleeke, sodät hie nit moor baale un stounde kuude. Hie waas fieuwunfüüftich Jiere oold, as hie oun een Omme-Seeregaid un do Foulgen fon noch aan Sleek stoorf. Fon 1872 bit 1876 stuude Nietzsche unner dän Ienfloud fon Richard Wagner un Arthur Schopenhauer. Wät hie skreeuw, hiede aan romantisken Iensleek. In"}
{"id": "7482", "contents": "Aan Aphorismus is aan oankelden Toacht, een Uurdeel of een Lieuwendswiesegaid un kon uut aan Sats of uut min Satse bestounde. Oafter foarmulierd hie een besunnere Iensjucht rhetorisk kunstriek as aalmeenen Sinspröäk (Sentenz, Maxime, Aperçu, Bonmot). Deerjuun jäilde Woude mäd Juuken un pointierde Zitoate literatuurwietenskuppelk nit as Aphorismen."}
{"id": "7486", "contents": "1427: Ju Slacht ap do wüülde Äkkere: Die fräiske Hauding Fokko Ukena uurwint dän uur Fräiske Hauding Okko II. tom Brok, wiermäd düt Kän ju Heerskup eendgultich ferljust. 1834: Bie dät Massaker fon Pinjarra brange Dreguuner-Troppen fon ju britiske Kolonioalmoacht bit tou trüütich Aborigines uume, deerbie uk Bäidene. 1918: Uunouhongegaids-Ferkloorenge un Uutroupenge fon ju Eerste Tschechoslowakiske Republik. 1962: Eende fon ju Kuba-Krise: Nikita Chruschtschow rakt tou un wol do sowjetiske Käädenwoapen wäch fon Kuba brange, unner ju Bedingenge, dät do USA hiere Raketen uut ju Turkäi ouluuke. 2004: Ju Fäk-Tiedskrift Nature publiziert ju wietenskuppelke Eerst-Beskrieuwenge fon dän fossilen Homo floresiensis, die bolde unner ju populäre Beteekenge \"Hobbit\" bekoand wäd. 2018: Die oafter as gjuchtskonservativ bit neoliberoal ienoardende Jair Bolsonaro, die mäd Spröäke juun Wieuwljuude, Indioanere, Homosexuelle un uurswäkke Stämmenge moaket, wäd foar'n Präsident fon Brasilien kädden. 1520: Pier Gerlofs Donia, fräisken Fräidums-Strieder 2020: Anthony Soter Fernandez, malaysisken roomsk-kathoolsken Äärtsbiskop fon Kuala Lumpur un Kardinoal"}
{"id": "7487", "contents": "Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy waas aan Pianist, Oargelist un Komponist fon ju Romantik. Hie jält uk as die fäärme Dirigent in ju Foarm fon däälich. Ieuwenske ju Musik diede hie uk moaljen. Hie waas een Bäidensbäiden fon Moses Mendelssohn, dän bekoande joodske Philosoph. Felix Mendelssohn Bartholdy (Düütske Biographie)"}
{"id": "7491", "contents": "2018: Bie aan neo-faschistisken, rassistisken Terror-Oungriep in Macerata (Italien) skjut aan Mon uut een Auto ap Ljuude mäd swotte Haudfaawe. Fieuw Monljuude un een Wieuw uut Mali, Ghana, Nigeria un Gambia wäide ferseerd, man jo uurlieuwje aal. 1480: Ferdinand Magellan, portugiesisken Seefoarder. 1809: Felix Mendelssohn Bartholdy, aan Komponist fon ju Romantik 1520: Sten Sture die Jungere, Sweedisken Rieksferwalter 2003: Natascha A. Brunswick, US-amerikoanske Mathematikerske un Fotogroafinne"}
{"id": "7493", "contents": "1520: Die deenske un norweegiske Köönich Christian II. kon ätter loange Beleegerenge in Stockholm ienluuke, man deerfoar mout hie fuul Juunstriedere so as Christina Gyllenstierna, dät Wiedewieuw fon dän Rieksferwalter Sten Sture dän Jungeren, Amnestie toutälle. 1791: Ferkloorenge fon do Gjuchte fon dät Wieuw un ju Burgerinne („Déclaration des Droits de la Femme et de la Citoyenne“) truch Olympe de Gouges. 1812: In ju Slacht fon Borodino, een fon do blouderchste Slachte fon dät Jierhunnert, kon ju Grande Armée unner Napoleon Bonaparte, wan uk mäd masse Faalene, ju ruske Armee unner Marschall Michail Illarionowitsch Kutusow slo. Die Wai ätter Moskau is somäd fräi. 1821: Unner Simón Bolivar wäd Grootkolumbien gruunded, een Föderatsjoon, wier masse do Rebätte tou heerden, do däälich tou Ecuador, Kolumbien, Panama un Venezuela heere. 1822: In São Paulo wäd ju brasilioanske Uunouhongegaid ferkloord, in't foaren hiede dät tou Portugal heerd. 1901: Ätter dän Bokser-Apstound Unnerteekenge fon dät sonaamde \"Bokser-Protokoll\" twikse China (Qing-Dynastie) un do wäästelke Kolonioalmachte juust so as Japan un Ruslound. 1922: Die Gruundsteen foar ju ploande brasilioanske Haudstääd Brasília wäd laid, man dät duurt noch bit 1956, dät ju Oarbaid begint. 1977: Twiske Panama un do Fereende Stoaten wäide do Torrijos-Carter-Ferdraage ousleeten, ätter do ju"}
{"id": "7494", "contents": "13. -- 14. -- 15. -- 16. Jierhunnert -- 17. -- 18. -- 19. Jiere: 1547 - 1548 - 1549 - 1550 - 1551 - 1552 - 1553 - 7. Februoar: Kardinoal Giovanni Maria del Monte, Konzilspräsident in Trient un Bologna, wäd ap dät Konklave in Room foar'n Poabst kädden un nimt dän Noome Julius III. oun. 12. Juni: Helsinki, leeter ju Haudstääd fon Finlound wäd ap Befeel fon Gustav I. Wasa gruunded."}
{"id": "7500", "contents": "Ju Fjoole is wäil dät bekoandste Striek-Instrumänt in ju europäiske Musik. Ju häd fjauer Säiden ap do Toone g – d1 – a1 – e2. Me kon ap een Fjoole also nit japper spiedelje as bit tou dät litje g, man in ju Hööchte gungt dät gjucht loange fääre, uumdät me truch do Griepe ju Säide ferkuutet, deertruch die Toon haager wäd. Een Fjoole is uut ferskeedene Soarten Holt baud un wäd, as aal do Striekinstrumänte, woanelk fon aan Booge strieken. Man dät rakt uk Uutnoamen, t.B. dät Pizzicato, dät is, wan een Fjoole mäd aan Finger tuuked wäd juust as een Gitarre."}
{"id": "7501", "contents": "As Foabel beteekent me een kuut Tälster, deeroane maasttieds Dierte, mongs uk Plonten af uurswät, moanskelke Oainskuppe häbe. Aleer wude suk een Tälster bruukt, uum ju moanskelke Sälskup un foarallen ju Heerskup sunner Freeselkhaid kritisierje tou konnen. Wichtige Foabeldichtere sunt: Aisopos (Aesop), Phaedrus, Hans Sachs, Jean de La Fontaine, Jean-Pierre Claris de Florian, Christian Fürchtegott Gellert, Magnus Gottfried Lichtwer, Wolfhart Spangenberg, James Thurber, Gotthold Ephraim Lessing und Martin Luther."}
{"id": "7502", "contents": "Fra Giovanni Angelico (bädden as Guido di Pietro twiske 1386 un 1400 in Vicchio bie Florenz; stuurwen 18. Februoar 1455 in Room) waas aan Dominikoaner-Mönk, die as Moaler fon ju italieenske äddere Renaissance bekoand wude. Kjuusigenge, moald in do 1420er Jiere Meräienbielde mäd Kristus-Bäiden un tweelich Ängele, moald uum 1430 Miniatuur-Boukmoaleräi uur ju Konversioon fon Sänt Paul, moald uum 1430 Fräsken oun ju Noudwooge fon ju Cappella Niccolina in dän Vatikoan, moald twiske 1447 un 1449 \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7507", "contents": "Francis Jean Marcel Poulenc waas aan frantsöösken Pianist un Komponist."}
{"id": "7510", "contents": "1519: Die spoanske Hernán Cortés sailt mäd een groote Monskup fon Havanna ap Kuba uut ätter dät mexikoanske Fäästlound wai, wier hie sik bolde as Ärooberer fon dät Azteken-Riek aan Noome moaket. 1861: Jefferson Davis wäd as Präsident fon do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa fereediged. 1902: Twiske ju Stralauer Poute un dän Potsdamer Ploats fiert ju eerste Berliner U-Boan. 1965: Dr. Dre (André Romell Young), amerikoansken Rapper 1455: Fra Angelico, italieensken Dominikoaner-Mönk un Moaler fon ju äddere Renaissance. 1902: Albert Bierstadt, aan Moaler in ju Romantik."}
{"id": "7511", "contents": "12. -- 13. -- 14. -- 15. Jierhunnert -- 16. -- 17. -- 18. Jiere: 1452 - 1453 - 1454 - 1455 - 1456 - 1457 - 1458 - 17. Meerte: Dät Klaaster Andechs wäd as Benediktiner-Klaaster gruunded. 24. Meerte: Poabst Nikolaus V. stäärft. 8. April: Alonso de Borja wäd toun Poabst kädden. Hie nimt dän Noome Kalixt III. oun. 22. Moai: Mäd ju Slacht fon St Albans beginne in Änglound do Rousenkriege, do mäd Unnerbreekengen bit 1487 tou uum ju ängelske Kroune uutfächted wäide. 8. Juli: Kunz von Kauffungen äntfiert bie dän Altenburger Prinsenroow do 14- un 11-jierige Prinsen Ernst un Albrecht von Sachsen. Deermäd wol hie dän Kuurfüürst Friedrich dän Sachtmoudigen fon Saksen twinge, him dän Skoade tou betoaljen foar sien ferläddene Lounderäie. Insteede wäd hie uum Breek fon dän Loundfree bekloaged. Hie beropt sik ap sien gjuchtfäidige Aaskenge un ap dän \"Fehde\"-Bräiw, die dän Loundfree ätter jäildend Gjucht buute Krit sät. Man die Bräiw is tou leet keemen. 13. Juli: Kauffungen, die Äntfierder in dän Altenburger Prinsenroow, wäd skeeldich spräkt un tou dän Dood feruurdeeld. Ap dän touken Dai wäd him un wäkke fon sien Hälpere in Freiberg die Kop ousloain. 7. November: In ju Kathedroale Notre"}
{"id": "7514", "contents": "1763: Rio de Janeiro wäd Haudstääd fon dät Vize-Köönichriek Brasilien. 1834: Fertreedere fon do liberoale Swaitser Kantone Luzern, Bern, Zug, Solothurn, Basel-Loundskup, St. Gallen, Aargau un Thurgau besluute in Baden do Badener Artikkele. Ju Roomsk-Katoolske Säärke sät sik deer strääwich juun. Dät is dät Kiensel fon dän leeteren Sunnerbuundskriech in't Jier 1847. 2009: Protäste juun ju Regierenge fon Madagaskar unner Marc Ravalomanana beginne, uumdät ju aan Kanoal fon't Fiersjoon sluute wüül, die een Rääde fon dän foarige Präsident Didier Ratsiraka uurdrain hiede. Anfierder fon do Protäste is die Oainer fon dän Kanoal un Buurmääster fon Andry Rajoelina, die een Juunregierenge uutropt. 2018: In ju Midde fon Kabul, ju Haudstääd fon Afghanistan, kumt dät tou aan Terror-Ounsleek truch aan Taliban-Sälwenmoort-Ättentäter, die aan Kranken-Woain as Auto-Bumbe bruukt häd. Dät rakt 103 doode un 235 ferseerde. 1756: Wolfgang Amadeus Mozart, Komponist fon ju Wiener Klassik 1928: Hans Modrow, DDR-Politiker 1901: Giuseppe Verdi, italieensken Komponist fon ju Romantik 2001: Marie José fon Belgien, lääste Kööniginne fon Italien 2006: Johannes Rau, fon 1999 bit 2004 die oachte Buundespräsidänt fon ju Buundesrepublik Düütsklound 2006: Rindert Straatsma, fräisken Politiker FNP un uk uurs aktiv foar do Fräisen in do Niederlounde. 2020: Eva Marks, aastriekisk-austroalske Skrieuwerske, ju dän"}
{"id": "7519", "contents": "1842: In dän Eersten Ängelsk-Afghanisken Kriech kumt dät tou ju Slacht fon Gandamak, wier do Briten läip sloain wäide un in't Eende bloot aan britisken Suldoat uurlieuwet. 2021: Juun dän Präsidänt fon do Fereende Stoaten Donald Trump wäd foar dät twäide Moal een Ferfieren besleeten, uum him uut sien Boantje tou kriegen, uk wan hie so of so bloot noch een Wiek loang Präsidänt is. 1400: Johann fon Portugal, Heertoach fon Aveiro uut dät Huus Avis († in 1442) 1850 - Hermann Möller, Linguist, die sik monken uur uk mäd dät Seelterske uuteenuursätte. 2017: Udo Ulfkotte, gjuchtspopulistisken, islamfäindelken un fersweerengstheoretisken Skrieuwer 2021: Eusébio Scheid, brasilioansken roomsk-kathoolsken Kardinoal un Äärts-Biskop fon Rio de Janeiro 2021: Siegfried Fischbacher, düütsken Dompteur un Oogenferköäkeler"}
{"id": "7521", "contents": "1842: Josef Groll bjout in Pilsen dät fäärme \"Pilsner Urquell\" (een Bjoorsoarte) un deermäd fon ju Pilsner Bjouwiese uurhaud. 1925: Dät Ferhonneljen fon do Ferdraage fon Locarno begint. 1923 - Hermann Möller, Linguist, die sik monken uur uk mäd dät Seelterske befoatede."}
{"id": "7522", "contents": "1834: Die Apstound fon do Sieden-Weeuwere in Liyon (fr.: Lyon) wäd fon Suldoaten blouderch deelsloain. Moor as 600 Ljuude ferljoose hier Lieuwend. 1900: In Paris eepent ju Waarelduutstaalenge. 1912: Ju Titanic is ap hiere fäärme Foart ätter Amerikoa ätter een Touhoopesteeten mäd aan Iesbierich in dän Atlantik fersakked. 2019: Aan grooten Bround in ju Kathedroale Notre-Dame in Paris moaket grooten Skoade, man dät läipste kon ferhinnerd wäide. Aan Fjuurweermon un twäin Dreguunere wäide licht ferseerd, wichtige Kunst-Objekte un Reliquien wäide rädded, Deele fon dät Gewölft wäide bie dän Bround fon dät Täk truchsloain, man dät maaste fon ju Säärke stoant noch. 1832: Wilhelm Busch, Kunstler, die foarallen foar sien mäd Riemsele unnerlaide Bieldetälstere bekoand is, do as Foarloopere fon dän Comic jäilde. 1920: Richard Karl Freiherr von Weizsäcker, fon 1984 bit 1994 tou die säkste Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound. 1946: Francis Antonysamy, indisken Biskop 1946: Fernando Filoni, italieensken Kurienkardinoal 2020: John Houghton, britisken Klimafoarsker"}
{"id": "7523", "contents": "12. -- 13. -- 14. -- 15. Jierhunnert -- 16. -- 17. -- 18. Jiere: 1424 - 1425 - 1426 - 1427 - 1428 - 1429 - 1430 - 25. Meerte: In ju Slacht bie Zwettl twiske hussitiske un kaiserelk-aastriekske Troppen roakje do Hussiten nit ju Innoame fon ju Stääd Zwettl in Läichaastriek, man jo konnen masse Fangst moakje un bewierkje een baldoarige Fernäilenge in dät Rebät. 4. August: Die fjoode Kjuustoach juun do Hussiten wäd in ju Slacht bie Mies ferlädden. Foar't eerste moal bilgje do Kjuusriedere deerbie een Woainbuurich, juust as hiere Fäinde, man Kröäk an Unnerfiendenge deerbie lät do katoolske Troppen ferljoose. 28. Oktober - Ju Slacht ap do wüülde Äkkere: Die fräiske Hauding Fokko Ukena uurwint dän uur Fräiske Hauding Okko II. tom Brok, wiermäd düt Kän ju Heerskup eendgultich ferljust. 2. Dezember: Uum dän Kriech juun do Hussiten tou betoaljen, rakt die Rieksdai tou Frankfurt unner dän Düütsk-Roomske Köönich Sigismund Ferlof foar een Riekskriechstjuur, leeter \"Hussitenpännich\" naamd. 8. Dezember: Die Mainzisk-Hessiske Kriech eendet. In Frankfurt wäd Free sleeten un somäd aan two Jierhunnerde duurjenden Twist twiske Kurmainz un dän Loundgroaf fon Hessen uum ju territorioale Foarheerskup in Hessen be'eendet."}
{"id": "7525", "contents": "Francisco José de Goya y Lucientes (bädden ap dän 30. Meerte 1746 in Fuent de Totz (aragoneesiske Noome fon dät Täärp, spoansk: Fuendetodos) in Aragonien, stuurwen ap dän 16. April 1828 in Bordèu (oksitoanske Noome, frantsöösk: Bordeaux)) waas aan aragonesisken Moaler, Teekner un Pränter. Die Släip fon ju Fernul ärtjucht Monstere. Fon 1799. Ju Foamielje fon Koarel IV., moald in 1800/1801 Ju bekloodede Froaie, moald twiske 1800 un 1803. Goya häd uk noch een Bielde fon dät sälge Wieuw in ju sälge Hooldenge, man noakend, moald. Ju waas dan bääte ju Bielde fon dät bekloodede Wieuw ferbuurgen, man dät kuude mäd aan besunnere Mechanismus foarhoald wäide. Ju Seeke suurgede foar Skändoal. Do Apstoundiske wäide doodskeeten, moald in 1814. Ju Bielde wiest een Situatsjoon uut 1808, as do Frantsööske Besättere unner Napoleon dän Bruur fon dän spoanske Keening ferbanne wüülen. In Madrid fersoachte deeruum ju Befoulkenge aan Apstound, wierfoar do Frantsoosen masse fon him brutoal waigjuchteden. \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7530", "contents": "30. Meerte - Francisco de Goya, aragoneesisken Moaler \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7532", "contents": "Do Tataren sunt een Turkfoulk, dät, so tou kweeden, fläkkenwiese ferspradt, foarallen in dät Suude fon ju Ruske Föderation lieuwet. Jo baale traditsjonell Tatarisk. Hieren Noome häbe do Tataren fon aan mongolisken Stom unner Dschingis Khan, dän do Europäere him roat häbe, uum dät jo meenden, do kuume uut dän Tartaros. Uk uur Turkfoulke, so as do Krimtataren, wäide mäd dän Noome beteekend."}
{"id": "7535", "contents": "1337: Do Ängloundere slo een Heer fon ju Groafskup Flandern in ju Slacht fon Cadzand. 1520: Die twäide Dai fon dät sonaamde Stockholmer Bloudboad, deeroane mäd ju Begruundenge fon Kätseräi sowät hunnert fröiere Juunstriedere fon Köönich Christian II. in Stockholm waigjuchted wäide. 1918: Die Troon-Ferticht fon dän düütsken Kaiser Wülm II. wäd bekoand moaked un truch dän Sosjoaldemokroat Philipp Scheidemann wäd ju Republik uutruupen. 1938: In ju Noacht ap dän 10. November ju Riekskristallnoacht 1989: Ju Berliner Muure faalt. 2018: In Melbourne (Australien) lait aan Mon uut Somalia Fjuur in sien Auto, dät mäd Gas-Buddele fulpakked is. Man do Buddele explodierje nit. Hie gungt mäd een Soaks ap do Ljuude loos, möärent aan un ferseert twäin moor. Die Oungrieper wäd leeter fon Dregunnere beskeeten un stäärft ätters in't Kroankenhuus. Die Oungriep is ap'e eene Siede inspirierd truch dän Terror fon dän sonaamden Islamisken Stoat, man die Terrorist skäl uk maal weesen hääbe. 2020: In dän äthiopisken Burgerkriech rakt dät een Massaker in May Cadera, Tigray. Amhariske un Tigrinniske Milizen juust so as Zivilisten sunt deeroun ferwikkeld, Amharer un Tigrinner brange sik juunsiedich uume. Dät rakt 767 Doode. 2020: Amadou Toumani Touré, malisken Politiker un fon 2002 bit 2012 Präsidänt fon"}
{"id": "7536", "contents": "1799: Dät frantsööske Rump-Parlemänt ferkloort unner Druk fon't Militär Napoleon Bonaparte foar'n Eersten Konsul. 1848: Die Ienmarsk fon prüüske Troppen unner Generoalfäildmarschall Friedrich von Wrangel lädt dät Eende fon ju Revolutsjoon in Berlin ien. 1920: Michael Mayr wäd eersten Buundeskanzler fon Aastriek. 1937: In Brasilien lät Getúlio Vargas sien Heerskup as \"wäilwollenden Diktoator\" fäästskrieuwe. 1938: In ju Noacht fon dän 9. ap dän 10. November is ju Riekskristallnoacht 1759: Friedrich Schiller, düütsken Dichter 2015: Helmut Schmidt, düütsken Politiker un Buundeskansler fon ju BRD."}
{"id": "7537", "contents": "1840 - Claude Monet, frantsöösken Moaler fon dän Impressionismus \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7538", "contents": "42 f. Kr. - In ju twäide Slacht bie Philippi wädt Marcus Inius Brutus fon Octavian un Marcus Antonius äntskeedend sloain. Dät Twäide Triumviroat kricht deermäd ju Heerskup uur dät Roomske Riek. 1532: In dän Loop fon ju Spoanske Ärooberenge fon Peru kumt dät tou ju Slacht fon Cajamarca, deerbie 4000 uunbewoapende Inka fon Francisco Pizarro un sowät 170 Conquistadoren uurfaalen un ousloachted wäide; die Inka-Heersker Atawallpa un sien Foulgskup wäide ienspeerd. 1797: Freerk Wülm III. wäd ätter dän Dood fon sin Foar Köönich fon't Prüüske Riek. 1951: Kneppelfreed (\"Knäppelfräindai\") in Ljouwert. 1797: Freerk Wülm II., Köönich fon't Prüüske Riek 2003: Augustine Eugene Hornyak, Biskop un Exarch fon ju Ukrainiske Griechisk-Kathoolske Säärke in Groot-Britannien."}
{"id": "7539", "contents": "Die twountwintichste November is die tjohunnertsäksuntwintichste Dai in dän gregorioanske Kalänner (die tjohunnertsoogenuntwintichste in Skaltjiere), also blieuwe deer njuugenuntrüütich Deege bit dät Jierseende tou. 1963: John F. Kennedy, fieuwuntrüütichsten Präsidänt fon do Fereende Stoaten wäd in Dallas fermöärend. 2005: Angela Merkel fon ju CDU wäd Buundeskanslerske fon Düütsklound. 1594: Martin Frobisher, ängelsken Seefoarer (* sowät 1535) 1902: Friedrich Alfred Krupp, aan Essener Industriellen 1963: John F. Kennedy, fieuwuntrüütichsten Präsidänt fon do Fereende Stoaten 1981: Hans Adolf Krebs, düütsk-britisken Mediziner un Biochemiker"}
{"id": "7540", "contents": "Dallas is ju träädgrootste Stääd fon Texas in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Dät wude 1841 in ju domoals noch uunouhongige Republik Texas gruunded un kreech 1856, as dät al tou do USA heerde, dät Stäädgjucht un is sänt 1871 amtelk een Stääd. As me dät 1873 tougjuchte kreech, dät do two wichtichste Iersenboan-Lienjen fon Texas sik in Dallas kjuusje, waas die Gruundsleek deerfoar laid, dät Dallas een Honnelssäntrum wude. Tou Begin fon dät 20. Jierhunnert groide Dallas stäärk, däälich wäd dät as Waareldstääd betrachted. In 1963 wude John F. Kennedy in Dallas fermöärend."}
{"id": "7541", "contents": "Baruch de Spinoza , Hebräisk: ברוך שפינוזה‎, Portugiesisk: Bento de Espinosa, latinisierd: Benedictus de Spinoza (* 24. November 1632 in Amsterdam; † 21. Februoar 1677 in Den Haag), waas aan niederloundsken Philosoph mit sephardiske (iberisk-joodske) Foaroolden un ju Muurtoal Portugiesisk. Hie wäd dän Rationalismus touoardend un jält as aan fon do Gruundlääsere fon ju moudeerne Bibelkritik. Thomas Blume: Baruch de Spinoza, UTB-Online-Wörterbuch Philosophie. Normdoaten: GND: 118616242 (OGND) | KB (Niederlounde): 068360002 | LCNAF: n79018753 | VIAF: 22149024"}
{"id": "7542", "contents": "1859: Charles Darwin sien Oarbaid The Origin of Species, n wichtich Wierk tou juu Evolutionstheorie, kumt hääruut. 1944: Do Fereende Stoaten fon Amerikoa beginne mäd een Riege fon läipe Luchtangriepe ap Tokio. 1632 - Baruch de Spinoza, niederloundsken Philosoph. 1957 - Diego Rivera, aan Moaler uut Mexiko"}
{"id": "7543", "contents": "Kneppelfreed (wäästfräisk foar Knäppelfräindai) waas dän 16. November 1951 in Ljouwert in Wäästfräislound. Ap dät Saailân, dän Määrkedsplats fon Ljouwert sunt Dreeguunere mäd Knäppele un Woaterspritsere ap do Ljuude loos geen. Do Ljuude hieden sik foar dat Gjucht fersammeld, uum n Protsäs juun dän Skrieuwer Fedde Schurer tou ferfoulgjen. Hie hied n Artikkel uur dän Gjuchter mr. Wolthers in dät Blääd Heerenveense Koerier skrieuwen, deeruum dät die Gjuchter uuremäite häd juun doo Wäästfräiske uurdeeld hiede. Insen häd hie n Molkmon bestroafed, deeruum dät hie sien Molk ap Wäästfräisk ounpriesede, un n uur Moal häd er dän Bäistedokter Sjirk van der Burg ferbeeden, foar dät Gjucht Wäästfräisk tou baalen. Buute stuuden do Ljuude un ruupen: “Wie wollen Schurer sjoo!” Die Stoatsadwookoat mr. Hollander wuud dät toufuul, un doo ruup hie doo Dreeguunere, uum do Ljuud etou ferdrieuwen. Uur dät Foargungen wieren do Wäästfräiske so dul, dät twäin Ministere uut den Haag kuume moasten, uum do Ljuude tou berauigjen. Jo ferhonnelden deer two Wieke un beslooten do, dät dät Wäästfräiske ju uur Amtssproake wäide skuul. Leeter wai is Wäästfräisk uk in do Skoulen ienfierd wuuden. uutspreeken: \"Sküürer\""}
{"id": "7546", "contents": "François Boucher (* 29. September 1703 in Paris; † 30. Moai 1770 juust deer) waas aan frantsöösken Moaler fon dän Rokoko. Aan wichtigen Skoulker fon him waas Jean-Honoré Fragonard. Rebekka kricht do Jääften fon Abraham, moald in 1725 Studie fon een jung Wieuw, moald in 1740 Vertumnus un Pomona, moald in 1749 Madame Bergeret, weerskienelk moald in 1766"}
{"id": "7548", "contents": "29. September - François Boucher, frantsöösken Moaler fon dän Rokoko \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7549", "contents": "1498: Christoph Kolumbus begint sien trädde Raise ätter Amerikoa. Hie kumt in 1500 wieruume. 1925: Nasjonoale Revolutsjoon in China. 1975: Grundenge fon ju Europäiske Ruumfoartorganisation 2019: Brigitte Bierlein wäd as eerst Wieuw in ju Geskichte fon ju Republik Aastriek as Buundeskanzlerske designierd. Ju kricht fon Buundespräsident Alexander Van der Bellen dän Apdraach, een Uurgongsregierenge tou bieldjen, ätterdät ju oolde Regierenge infoulge fon ju Ibiza-Affäre ousät wuuden is. Ap dän 3. Juni wäd ju amtelk \"angelobt\". 1770: François Boucher, frantsöösken Moaler fon dän Rokoko 1826: André Coindre, frantsöösken katoolsken Pestoor un Ordens-Gruunder 1992: Karl Carstens, fon 1979 bit 1984 die füüfte Buundespräsidänt fon Düütsklound"}
{"id": "7550", "contents": "5. Meerte: Bie dät Massaker fon Boston wäide bie een Sträitenslacht fieuw Ziwilisten truch een provozierde britiske Bewoakengs-Eenhaid uumebroacht. Ätter dän Foarfaal sunt do Kolonisten noch minner toufree. 5. Juli: Eenhaide fon ju ruske Marine fiende in ju Tied fon ju Orlow-Revolte ju osmoanske Flotte in ju Bucht fon Çeşme un beginne mäd ju Seeslacht fon Çeşme. 7. Juli: Ätter ju träin Deege duurjende Seeslacht fon Çeşme in dän Füüften Rusk-Tursken Kriech is ju Fernäilenge fon ju osmoanske Flotte truch do Russen bienaist ousleeten. In ju Noacht tou dän 8. Juli klinge lääste litje Kampe uut. 19. April: Marie Antoinette wäd in ju Wiener Augustinersäärke mäd dän frantsöösken Troonfoulger Louis-Auguste ferhilket, die goar nit deerbie is, man aan Fertreeder soand häd. Twäin Deege leeter begint ju hiere Raise ätter Versailles uum tou hieren Mon tou kuumen. 20. Meerte: Friedrich Hölderlin, düütsken Dichter 3. August: Freerk Wülm III., prüüsken Köönich 9. Juli: Kaspar Maximilian Droste zu Vischering, düütsken roomsk-katoolsken Biskop 27. August: Georg Wilhelm Friedrich Hegel, düütsken Philosoph 27. Oktober: Pietro Francesco Galleffi, italieensken Kardinoal 19. November: Adam Johann von Krusenstern, düütsk-baltisken Admiroal fon ju ruske Flotte Silme ap dän 17. Dezember: Ludwig van Beethoven, düütsken Komponist 6. Februoar: Franz Kaspar"}
{"id": "7551", "contents": "Frank Lloyd Wright (* 8. Juni 1867 in Richland Center, Wisconsin; † 9. April 1959 in Phoenix, Arizona) waas aan Baukunstler (Architekt) uut do Fereende Stoate fon Amerikoa. Dät geen him foarallen uum ju Äntwikkelenge fon aan authentisk amerikoansken Stil in ju Baukunst, uumdät Amerikoa sik in düsse Seeke noch stäärk an ju oolde Waareld heelt. Dät Huus fon William H. Winslow, baud in 1893 Dät Huus Fallingwater, baud in 1937. \"Falling water\" hat ap Seeltersk \"Faalend Woater\" Dät Solomon R. Guggenheim Museum in New York, baud in 1956 Ju griechisk-orthodoxe Ferkändigengs-Säärke in Wauwatosa in Wisconsin"}
{"id": "7552", "contents": "1867: Mäd ju fierdelke Krounenge fon Kaiser Franz Joseph I. un sien Wieuwmoanske Elisabeth tou dät ungariske Köönichspoor findt die Aastriekisk-Ungariske Uutgliek n fierdelken Ousluut. 2015: Ap Slot Elmau in Bayern eendet ne G7-Mäitenge. Do Fertreedere fon ju G7 wollen monken uur Seeken ju Dekarbonisierenge fon ju Waareldwirtskup wilst dät 21. Jierhunnert roakje. 1810: Robert Schumann, düütsken Komponist 1867: Frank Lloyd Wright, US-amerikoansken Baukunstler (Architekt) 2020: Pierre Nkurunziza, Diktoator fon Burundi"}
{"id": "7553", "contents": "Franz Kafka (* 3. Juli 1883 in Prag, in düsse Tied bie Österreich-Ungarn; † 3. Juni 1924 in Kierling – däälich Stääddeel fon Klosterneuburg, Aastriek; säilden uk tsjechisk František Kafka) waas aan Skrieuwer. Uut een joodske Foamielje in Böömen stomjend, boalde hie fon Huus uut Düütsk, man hie kwad, dät hie ju Tsjechiske Toal ljauer liede moate. Truch Besäike in dät jiddiske Tjooter kreech hie uk tichteren Kontakt tou dät Jiddiske, deerfon hie eepenbeer begäisterd waas. Daach skreeuw hie ap Düütsk. Sien Skrieuwen häd Ienfloude fon, monken uur, Franz Grillparzer, Heinrich von Kleist, Fjodor Dostojewski, Søren Aabye Kierkegaard, Friedrich Nietzsche, Siegmund Freud, un dät Juudendum. Kafka is bekoand foar ju spoukske Fäilenge in sien Wierke. Franz Kafka (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118559230 (OGND) | KB (Niederlounde): 068494157 | VIAF: 56611857"}
{"id": "7555", "contents": "1866: Ju Slacht bie Königgrätz äntskat dän Düütske Kriech goadelk foar't Köönichriek Prüüsen. 2013: In Ägypten uurnimt dät Militär ju Macht un sät Mohammed Mursi ou. 1883: Franz Kafka, Skrieuwer in Düütske Toal \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7556", "contents": "1887: Die düütske Kaiser Wülm I. lait bie dät Kieler Kwattier Holtenau dän Gruundsteen foar dän Noud-Aastsee-Kanoal. 2019: In ju sudoanske Haudstääd Khartum slo do näie Moachthääbere fon dät Transitional Military Council een Demonstratsjoon brutoal deel. Dät rakt 118 Doode un touminst 650 moor wäide ferseerd. 1720: Cristoforo Munari, Stillieuwend-Moaler in dät leete Barock. 1924: Franz Kafka, Skrieuwer in Düütske Toal 2001: Anthony Quinn, US-amerikoansken Film-Skauspieler 2001: Friedl Rinder, düütske Schach-Spielerske 2016: Muhammad Ali, US-Bokser 2018: Miguel Obando Bravo, nicaraguoansken roomsk-kathoolsken Kardinoal"}
{"id": "7561", "contents": "Franz Moritz Wilhelm Marc waas aan Moaler, die foarallen mäd sien expressionistiske Wierke bekoand wuden is. Man hie häd tiedwiese uk uurs moald. In aan Bräif oun Ludwig August Macke beskreeuw hie in 1910 sien Toanken: \"Blau ist das männliche Prinzip, herb und geistig. Gelb das weibliche Prinzip, sanft, heiter und sinnlich. Rot die Materie, brutal und schwer und stets die Farbe, die von den anderen beiden bekämpft und überwunden werden muß! Mischst Du z. B. das ernste, geistige Blau mit Rot, dann steigerst Du das Blau bis zur unerträglichen Trauer, und das versöhnende Gelb, die Komplementärfarbe zu Violett, wird unerläßlich. […] Mischst Du Rot und Gelb zu Orange, so gibst Du dem passiven und weiblichen Gelb eine megärenhafte, sinnliche Gewalt, daß das kühle, geistige Blau wiederum unerläßlich wird, der Mann, und zwar stellt sich das Blau sofort und automatisch neben Orange, die Farben lieben sich. Blau und Orange, ein durchaus festlicher Klang. Mischst Du nun aber Blau und Gelb zu Grün, so weckst Du Rot, die Materie, die Erde, zum Leben\" Franz Marc, afwäil hie mäd (bee) Frantsöösk un Düütsk groot wuden is, uumdät sien Muur Elsasserinne waas, meende daach, dät die fäärme Waareldkriech dät eensige Middel waas, uum"}
{"id": "7563", "contents": "1665: Koarl II. fon Änglound fangd n Kriech oun juun juu Republik fon doo fereende Niederlounde. Düssen Kriech is bekoand wuden as Twäiden Ängelsk-Niederloundsken Seekriech. 1801: Boantje-Ienfierenge fon Thomas Jefferson as trääden Präsidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa, hie foulget John Adams. 1825: John Quincy Adams wäd as säksten Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa fereediged. 1893: Amts-Ienfierenge fon Grover Cleveland as 24. US-Präsident, hie foulget ap Benjamin Harrison. Cleveland is deermäd die 22. un die 24. Präsident fon do Fereende Stoaten un die eerste, die two fonnuur trände Amtstiede hiede. 2009: Seelter bie Merkel 2018: Sergei Wiktorowitsch Skripal, toufoarne Mee-Oarbaider fon aan rusken stilkenen Tjoonst un ätters fon aan britisken, wäd touhoope mäd sien Dochter in ju ängelske Stääd Salisbury flaufaalen un mäd een Fergiftenge apfuunen. Do bee kuume in't Kroankenhuus. Premierministerske Theresa May ferkloort, dät Ruslound mäd groote Weerskienelkgaid foar ju Fergiftenge feroantwoudelk is, man Ruslound stridt dät ou. 2020: Uumdät sin Foargunger Bodo Ramelow (ju Linke) as näien Ministerpräsidänt fon Thüringen kädden wäd, eendet Thomas Kemmerich sien Tied in dät Boantje ätter bloot 27 Deege. So kuut as Kemmerich häd uurs noch neemens dät Boantje fon aan Ministerpräsidänt fon een düütsk Buundeslound häiwed. 1678: Antonio"}
{"id": "7564", "contents": "1250:Robert I. fon Artois, die Bruur fon dän frantsöösken Köönich Ludwig IX., gungt in dän Säksten Kjuustoach in ju ägyptiske Stääd al-Mansura mäd sien foaruutgungende Riedere in een Falle fon dät Ayyubiden-Heer. Hie faalt touhoope mäd sien Monskup fon sowät 280 Seelen in dän Naikamp mäd do Elite-Striedere fon do Mamluken. 1861: In do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa wäd ne provisooriske Ferfoatenge besleeten. 1904: Japan gript uunferwachted Port Arthur oun, dät is die Begin fon dän Japoansk-Rusken Kriech. 2014: Ätter dät bekoand wuuden is, dät hie fermoudelk Bäidens-Pornografie kooped häd, lait Sebastian Edathy \"uut suundegaidelke Gruunde\" sien Boantje as Ouoardenden in dän Düütsken Buundesdai deel. 1824: Franz Ludwig Fleck, Biskop fon't Bistum Metz 1828: Jules Verne, frantsöösken Skrieuwer 1880: Franz Marc, düütsken Moaler fon dän Expressionismus 1725: Päiter die Groote, Tsaar fon Ruslound (Doatum ätter dän gregorioansken Kalänner, ätter dän julioansken waas dät die 28. Januoar). 2001: Giuseppe Casoria, italieensken Kurien-Kardinoal 2018: Marie Gruber, düütske Skauspielerske 2018: Ernesto Canal, italieensken Archäologe 2018: Janira Martins Costa, brasilioanske Entomologinne 2018: Agenor Girardi, brasilioansken roomsk-kathoolsken Biskop"}
{"id": "7565", "contents": "Franz Peter Schubert waas aan aastrieksken Komponist fon ju Klassik un ju Romantik."}
{"id": "7567", "contents": "Een Fräsko is een Woogen- af Dääkenbielde, ju mäd in Woater ienwooked Pigment ap dän friske Kalk-Ferputs apmoald is. Deertruch lukt ju Faawe in dän Kalk-Ferputs ien, ju Bielde is also gjucht duurhaftich. Oafter wädt sunner tou unnerskeeden fluks älke Woogenmoaleräi as \"Fräsko\" beteekend, man niep nuumen is dät nit gjucht."}
{"id": "7575", "contents": "Frédéric François Chopin, maasttieds kuut Frédéric Chopin, poolsk Fryderyk Franciszek Chopin af Fryderyk Franciszek Szopen, in't latiensk-toalige Säärkenbouk iendrain as Fridericus Franciscus [Choppen] (* 22. Februoar af 1. Meerte 1810 in Żelazowa Wola, Heertoachdum Warschau; † 17. Oktober 1849 in Paris) waas aan fon do bekoandste Klavier-Komponisten fon't 19. Jierhunnert. Hie waas die Suun fon aan Frantsoose un een Poolinne un jält as die betjuudenste Fertreeder fon ju poolske Musik-Geskichte. Die Huusnoome wäd in't Säärkenbouk bloot tou dän Foar bietoukweeden"}
{"id": "7586", "contents": "Frida Kahlo de Rivera (bädden as Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón ap dän 6. Juli 1907 in Mexiko-Stääd; stuurwen ap dän 13. Juli 1954 juust deer) waas een mexikoanske Moalerinne. Ju waas twäie mäd Diego Rivera ferhilked. Frida Kahlo hiere Moaleräi häd surrealistiske un näi-seekelke Määrkmoale. \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7590", "contents": "Johann Christoph Friedrich von Schiller (* 10. November 1759 in Marbach an dän Neckar, Heertoachdum Württembierich; † 9. Moai 1805 in Weimar, Heertoachdum Saksen-Weimar), oadeld in 1802, waas aan düütsktoaligen Dichter, Philosoph un Historiker. Besunners bekoand is hie foar sien Tjooter-Stukke un foar sien Lyrik. Toufäärme aan Konkurrent, waas hie leeter aan gouden Fjuund fon Johann Wolfgang von Goethe."}
{"id": "7592", "contents": "Gaius Iulius Phaedrus waas aan roomsken Dichter, die dän Fabelstof fon Aísōpos (Äsop) in Feersmäite foatede. Hie koom wäil in gjucht äddere Jiere uut Griechenlound un stomde wäil fon dät Foulk fon do antike Makedonen, nit tou ferwikseljen mäd do, do däälich Makedoonen heete. Hie lieuwde in ju Tied fon do Kaisere Augustus, Tiberius, Caligula und Claudius. \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\" Normdoaten: GND: 118593730 (OGND) | KB (Niederlounde): 069089086"}
{"id": "7594", "contents": "Gaspard-Félix Tournachon, waas aan bekoanden frantsöösken Photograph, die masse bekoande Ljuude oubieldede. Uk sien foar sien Ballonfoarten is hie bekoand. Hie waas n gouden Fjuund fon wäkke Moalere un feranstaltede in 1874 ju fäärme impressionistiske Uutstaalenge fon Skilleroatsjen, wier dät Wierke fon Claude Monet, Edgar Degas, Camille Pissarro, Paul Cézanne un uur tou sjoon roate. Nadar sien Atelier, photographierd in 1860 Do Katakomben fon Paris, photographierd uum 1861 / 62 Die Komponist Franz Liszt, photographierd in 1884. Die Skrieuwer Jules Verne (Toukumstliteratuur), photographierd uum 1890. \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\" \"Skilleroatsje\" is dät seelter Woud foar \"Gemälde\""}
{"id": "7596", "contents": "Geoffrey Chaucer (bädden uum 1343, weerskienelk in London; stuurwen weerskienelk ap dän 25. Oktober 1400 in London) waas aan ängelsken Dichter. In een Tied, as in Änglound Latiensk, Frantsöösk af Anglonormannisk skrieuwen wude, skreeuw hie, as dät Foulk boalde: Hie skreeuw ap Middel-Ängelsk. Hie orientierde sik an ju Frantsööske un Italieenske Literatuur, wier hie uk wät fon uursätte. Dät bekoandste Wierk fon Geoffrey Chaucer sunt do Canterbury Tales (Canterbury-Tälstere). Dät sunt ferskeedene Tälstere, deelwiese snurrich, deelwiese iedenst, do in ju Roome-Honnelenge foated sunt, dät Pilgere ap dän Wai ätter Canterbury sunt, un älken moal wät fertält. \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7598", "contents": "Giotto di Bondone (kuut Giotto naamd; bädden in 1266 in Vespignano tichte bie Florenz; stuurwen ap dän 8. Januoar 1337 in Florenz) waas aan italieensken Moaler, die as wichtigen Foarlooper fon ju Renaissance jält. Hie is besunners foar sien Fräsken bekoand, un deerfoar, dät hie dän byzantienske Ienfloud nit moor so oane hiede, as t.B. noch sin Leermääster Cenni di Peppo (\"Cimabue\"). Do hillige träin Keeninge beedje dät Kristusbäiden oun; Fräsko in ju Cappella degli Scrovegni in Padua, moald 1304 bit 1306 Kristus ferdrift do Honnelsmonljuude uut dän Tämpel; Fräsko in ju Cappella degli Scrovegni in Padua, moald 1304 bit 1306 Truur uum Kristus; Fräsko in ju Cappella degli Scrovegni in Padua, moald 1304 bit 1306 Ju Ognissanti-Madonna; moald in 1310."}
{"id": "7599", "contents": "Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini (* 22. Dezember 1858 in Lucca; † 29. November 1924 in Brussel) waas aan italieensken Komponist fon dät Fin de Siècle."}
{"id": "7600", "contents": "Gambe (fon italieensk: Viola da Gamba, \"Beenfjoole\", düütsk: \"Gambe\" / \"Kniegeige\" / \"Schoßgeige\") is aan touhoopefoatjenden Begriep fon een Foamielje fon Striek-Instrumänte, ju tou ju sälge Tied äntsteen is as ju Fjoolen-Foamielje (Fjoole, Broatske, Cello un Kontrabass). Uk bie do Gamben rakt dät unnerskeedelke Grööten, do in een unnerskeedelke Toonruumte spiedelje. Man as die Noome kwäd, wuden jo aal mäd do Beene heelden."}
{"id": "7607", "contents": "1250: In Ägypten loundede Kjuus-Fierdere fon dän Säksten Kjuustoach unner dän frantsöösken Köönich Ludwig IX. wäide fon ju ayyubidiske Mamluken-Garde sloain un kuume in Fangenskup. 1793: Iengjuchtenge fon dät \"Komitee foar eepentelk Wäil\" wilst ju Frantsööske Revolutsjoon. 1814: Napoleon Bonaparte tonket ätter sien Ferljoosen fon do Koalitsjoonskriege in Fontainebleu as Kaiser fon do Frantsoosen ou, tou Gunst fon sin tjo-jierige Suun, die deerfoar eerste moal n Fertreeder bruukt hiede. Dät is do Alliierde oaber nit nouch, jo wiese him ap n 11. Arpil hiere oaine Foarstaalengen. 1820 - Gaspard-Félix Tournachon, die unner dän Kunstlernoome Nadar aan bekoanden Photograph wude. 1904 - Kurt Georg Kiesinger, fon 1966 bit 1969 die trääde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound. 1520: Raffaelo Santi, Moaler fon ju Renaissance. 1528: Albrecht Dürer, Moaler fon ju Renaissance. 1972: Heinrich Lübke, fon 1959 bit 1969 die twäide Buundespräsidänt fon ju Buundesrepublik Düütsklound. 2003: Anita Borg, US-amerikoanske Informatikerinne un Striederske foar do Gjuchte fon Wieuwljuude 2021: Hans Küng, Swaitser roomsk-kathoolsken Pestoor, Theologe un Skrieuwer"}
{"id": "7609", "contents": "21. September: In ju Slacht bie Grynau in ju Tied fon do Swaitser Habsburgerkriege behoolde do mäd ju Groafskup Toggenburg ferbuundede Zürchere ju Bupperhounde uur do Troppen fon aan Oadelsbuund uut ju Groafskup Habsburg-Laufenburg un ju Exilregierenge fon dät sonaamde «buutere Zürich» in Rapperswil. Groaf Johann I. fon Habsburg-Laufenburg ferljust juust so as sin Juunstrieder Groaf Kraft III. fon Toggenburg in ju Slacht sien Lieuwend. Oktober: Die ängelske Köönich Eduard III. känniget dät feudoale Ferhooldnis tou dän frantsöösken Köönich Philipp VI., ätterdät die sien Besittengen in Frankriek oun sik nuumen häd. Die Hunnertjierige Kriech twiske Frankriek un Änglound begint. 9. November: Do Ängloundere slo een Heer fon ju Groafskup Flandern in ju Slacht fon Cadzand. Ludwig die Bayer slut aan Buund mäd Eduard III. fon Änglound juun Philipp VI. fon Frankriek un Poabst Benedikt XII. Änglound slut aan Buund mäd Flandern juun Frankriek. Edward of Woodstock wäd die eerste Heertoach fon Cornwall. Dät is dät eerste Heertoachdum in Änglound. 8. Januoar: Giotto di Bondone, italieensken Moaler."}
{"id": "7611", "contents": "6. Januoar: Koarl I. fon Anjou wäd in Room fon fieuw Kardinoale toun Köönich fon Sizilien un toun Füürst fon Tarent krount. Ju Krounenge skjucht mäd Ferlof fon Poabst Clemens IV., man die kumt apgruunde fon dän Stried binne dän roomske Oadel foar aal ju Tied fon sien Pontifikoat nit ätter Room wai. 26. Februoar: Koarl I. fon Anjou wint in ju Slacht bie Benevent juun een düütsk-sisilioansk Heer unner Manfred fon Sizilien. Mäd Manfred sin Dood in ju Slacht eended ju Heerskup fon do Staufere in't Suude fon Italien. Giotto di Bondone, italieensken Moaler, die as wichtigen Foarlooper fon ju Renaissance jält. 26. Februoar: Manfred, Köönich fon Sizilien (* 1232)"}
{"id": "7612", "contents": "1979: Katalonien un do baskiske Provinsen kriege Autonomie. Deermäd eendet amtelk die moor as tjoonjierige Burgerkriech in't Baskenlound. 1858: Giacomo Puccini, italieensken Komponist fon't Fin de siècle. \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7613", "contents": "14. Februoar: Die ängelske Köönich Richard II. wäd in Fangenskup möärend. 18. September: Owain Glyndŵr baadent touhoope mäd sien Ljuude in aan Stried mäd dän Noaber-Oadelige Reginald Grey, 3. Baron Grey de Ruthin ju Stääd Ruthin in't Noude fon Wales tou groote Paate deel. Uk uur Siedelengen in dät Noaber-Oaindum kriege't ou. Düsse Fjuurlääse wäd tou't Kiensel fon aan Uunouhongegaids-Apstound fon do Walisere juun dän Ängelsken Köönich Hinnerk IV., die noch in't sälge Jier begint. 23. November: Ätter dän Dood fon Antonio Venier wäd Michele Steno foar dän näien Doge fon Venedig kädden. Sien Köär wäd uur moorere Mounde mäd Fääste un Paroaden fierd. Zeno wol as Fertreeder fon ju „Kriechspaatäi“ ju Wiederenge fon dät venesioanske Stoatsrebät ap ju „Terraferma“, dät tichtebielääsende Fäästlound, roakje. Jeongjong, die twäide Boas fon ju Joseon-Dynastie in't koreoanske Köönichriek Joseon, rakt ap Druk fon sin Bruur, die him unner dän Noome Taejong ätterfoulget, dän Troon ou. 13. Januoar: Johann fon Portugal, Heertoach fon Aveiro uut dät Huus Avis († in 1442) 31. Mai: Domenico Capranica, italieensken Humanist un Kardinoal fon ju Katoolske Säärke († in 1458) 14. Februoar: Die ängelske Köönich Richard II. 23. November: Antonio Venier, Doge fon Venedig 25. Oktober: Geoffrey Chaucer, Skrieuwer"}
{"id": "7614", "contents": "10. August: Die spoanske Köönich Ferdinand VI. stäärft, Koarl III. foulget him ap dän Troon. 6. Januoar: Wilhelm Ludwig Steinbrenner, düütsken Theologe 10. November: Friedrich Schiller, düütsken Dichter 10. August: Ferdinand VI., spoansken Köönich."}
{"id": "7615", "contents": "1994: Ätter dät Eende fon ju Apartheid wäd Nelson Mandela die eerste swotte Präsidänt fon ju Republik Suudafrikoa. 1828: Andrew Murray, Pestoor un Skrieuwer 1707: Diderik Buxtehude, uurspröängelk deensken Barock-Komponist un Oargelist, die in Lübeck wierkede. 1805: Friedrich Schiller, düütsken Dichter 2021: Marion Walter, düütsk-US-amerikoanske Mathematikerske"}
{"id": "7616", "contents": "Die säkste Juli is die 187. Dai in dän gregorioanske Kalänner (die 188. in Skaltjiere), also blieuwe deer noch 178 Deege bit dät Jierseende tou. 1758: Carlo della Torre di Rezzonico wäd as Ätterfoulger fon Benedikt XIV. toun Poabst kädden un rakt sik dän Noome Clemens XIII.. 1914 Die Düütske Kaiser Wilhelm II. un sin Riekskansler Theobald von Bethmann Hollweg ferseekerje dät ferbuundede Aastriek-Ungarn fulle Stöän juun Serbien kuut ätter dät Attentat fon Sarajevo. 1967: Nigerioanske Troppen tringe in Biafra ien un beginne aan Kriech, die bolde tjo Jiere duurje un (uk truch een Hunger-Blokoade) bolde two Millionen Ljuude doodede. 1887: Marc Chagall, rusk-frantsöösken Moaler (Datum ätter dän Gregorioansken Kalänner, uk wan in Ruslound do noch die julioanske Kalänner goolt) 1907: Frida Kahlo, mexikoanske Moalerske. 1935: Tendzin Gyatsho, die fjautienste Dalai Lama 1946: George W. Bush, 43. Präsident fon do USA, Gouverneur fon Texas 1971: Louis Armstrong, Jazz-Musiker"}
{"id": "7618", "contents": "Georg Friedrich Händel (in't Deepregister iendrain as Georg Friederich Händel, In Änglound naamd: George Frideric Handel; bädden ap dän 23. Februoar ätter dän julioanske, 5. Meerte 1685 ätter dän gregorioanske Kalänner in Halle an ju Saale; stuurwen ap dän 14. April 1759 in London) waas aan Komponist in dän Barock. Georg Friedrich Händel waas die Suun fon Georg Händel, aan Dokter un Lieuw-Chirurg fon dän Heertoach Johann Adolf I. fon Saksen-Weißenfeld. Die wüül sin Suun een seeker Uutkuumen muugelk moakje un ploande deeruum een Jura-Studium in Halle. Man die Heertoach heerde dän 8-jierigen Wäänt bie't Musik moakjen un beboalde dän Foar, dät die Wäänt so ful Talent hiede un een goude Uutbieldenge in ju Musik kriege skuul. Also kreech Händel Unnergjucht bie Friedrich Wilhelm Zachow. Fon sien 9. Lieuwendsjier an skreeuw Händel al Kantoaten foar Chor un Orchester un hie skreeuw een Harfenstämme tou Zachow sien Kantoate \"Herr, wenn ich dich nur habe\". In 1697 stoorf Händel sin Foar. In 1701 koom Georg Philipp Telemann, die fon Magdebuurich ätter Leipzig raisede, in Halle foarbie un räästede deer, uum sik mäd dän junge Händel bekoand tou moakjen. Do bee häbe sik leeter noch loange mädeenuur befoated un uur hiere Wierke boald"}
{"id": "7622", "contents": "Giovanni Gabrieli (bädden in 1557 in Venedig; suurwen ap dän 12. August 1612 juust deer) waas aan Oargelist un Komponist in dän Uurgong twiske Renaissance un Barock-Musik. Uk Heinrich Schütz waas aan Skoulker fon him."}
{"id": "7623", "contents": "Giuseppe Arcimboldo (* uum 1526 in Milano; † 11. Juli 1593 juust deer) waas aan Moaler in ju leete Renaissance un foarallen in dän Manierismus. Hie is foarallen bekoand foar sien touhoopesätten fon Koppe uut Gräinieten, Fruchte un Blösseme. Man hie moakede uk ful Natuurstudien un Skizzen fon Seeken, do hie sik uuttoacht häd. Foarjier (1573) Kaiser Rudolf II. (HRR) as Vertumnus Aan Pot ful Gräinieten / Portät fon dän Tuunker: Ju Skilleroatsje wiest dät af dät, aal deerätter, wo ju troald is. Hier is ju so un so hääruume oubielded. Een fon sien Natuur-Studien"}
{"id": "7624", "contents": "Gotthold Ephraim Lessing (* 22. Januoar 1729 in Kamenz, Saksen; † 15. Februoar 1781 in Bruunswiek) waas aan betjuudenden Skrieuwer un Dichter fon ju düütske Apkloorenge. In sien Tjooterstukke un theoretiske Skriften gungt dät him foarallen uum dät Uurbrangen fon dän Toleranz-Toacht. Gotthold Ephraim Lessing (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118572121 (OGND) | KB (Niederlounde): 068392427 | LCNAF: n79144996 | VIAF: 9849550"}
{"id": "7626", "contents": "Ju Griechiske Tragödie is een gjucht äddere Foarm fon Tjooter un jält as die Uursproang fon ju äiwendloundske Tragödien-Traditsjoon. Unner een Tragödie ferstoant me een Truurspil. Dät waas uk al bie do klassiske griechiske Tragödien-Skrieuwere so (wichtichste: Aiskylos, Sophokles un Euripides). Typisk in ju Honnelenge is, dät ju Haud-Figur (indäid oafter uk uur Charaktere) in een stuure Loage kumt (t.B. aan moroalsken Twist) un deeran in't Eende tougruunde gungt. Man die Uursproang lait wäil in aan kultisken Soang Dons fon aan Chor bie do Dionysien, een Fääst tou Eeren fon dän griechiske Wien-, Ekstase- un Fruchtboargaidsgoad Dionysos. Ju etymologiske Ferkloorenge fon dät Woud \"Tragödie\" (τραγῳδία) is uurigens τράγος (tragos = Buk) + ᾄδω / (á(i)dô = sjunge). Wääruume dät nu so hat, is nit moor heel un aal kloor, man dät rakt do Ideen, dät dät fon dät Offer-Diert af fon mäd Fälle fon Bukke as Satyren ferkloodede Donsere kumt. Dät ju Tragödie een Tjooterspil wude, begon deermäd, dät die Dichter Thepsis in 534 f. Kr. dän Chor aan eenpelden Skauspiedeler juunuurstoalde. Deermäd jält hie as Ärfiender fon dät Tjooterspil. Leeter koomen moor un moor deertou. Uk ju baukunstlerske Uutwierkenge fon Tjooter-Bauwierke wude moor un moor ferbeeterd, sodät in't Eende"}
{"id": "7630", "contents": "Jean Désiré Gustave Courbet waas aan frantsöösken Moaler fon dän Realismus. Die Fertwieuwelde (Säärm-Oubieldenge, moald in 1844/45 Do Steenkloppere (moald in 1849) Ju Kuste fon Etretat ätter dän Stoarm (moald in 1870) Aan Fisk (moald in 1871) Gustave Courbet (Düütske Biographie)"}
{"id": "7634", "contents": "Gustav Klimt (* 14. Juli 1862 in Baumgarten bie Wien, däälich ienmeented; † 6. Februar 1918 in Wien, an dän Alsergrund)waas aan aastrieksken Kunstler, die fon 1897 oun as aan fon do Gruundlääsere tou ju Wiener Secession (Fertreedere fon dän Juugendstil) heerde. Bielde in dät Buurich-Tjooter in ju Stääd Wien, moald in sowät 1886 bit 1888 Die Lieuwendsboom (uut sien Äntwuurpe foar do Woogenmoaleräien in dät Pailais Stoclet in Brussel, 1905 bit 1909) Die Oap (moald 1907 / 08 Wieuw mäd Sweet-Waaier (moald in 1917 / 18) Gustav Klimt (Düütske Biographie)"}
{"id": "7637", "contents": "Gustav Mahler (* 7. Juli 1860 in Kalischt, Böömen; † 18. Moai 1911 in Wien) waas aan aastrieksken Komponist in dän Uurgong twiske ju leete Romantik un ju Moderne. Gustav Mahler (Düütske Biographie) Internationale Gustav Mahler-Gesellschaft, Wien Gustav Mahler Vereinigung, Hamburg Normdoaten: GND: 118576291 (OGND) | KB (Niederlounde): 069188149 | VIAF: 61732497"}
{"id": "7638", "contents": "Dät Heedendum is n Begriep in do Religionswietenskuppe, die bruukt wäd foar religiöse Traditione, weerbie ferskeedene Godhäide fereerd wäide. Uut kristelk Perspektiv sunt aal do nit-monotheistiske religiöse Uurtjuugengen, do sik nit ap ju Biebel basierje, heedensk. In Noudwääst-Europa gungt dät maast uum foarkristelke, nit-abrahamitiske Religionen, do foarallen fon keltiske of germaniske Uursproang sunt. Do heedenske Traditione sunt bekoand um hiere rieke Mythologie un ferskeedene Rituale. Bie do heedenske Traditione rakt et neen Proselytismus, dät hat, ju Bekierdrift juunuur Moanskene mäd uur religiöse Uurtjuugengen fäilt. Deerieuwenske wäide ferskeedene Godhäide fereerd. In dät germaniske Heedendum rakt et t.B. Godhäide so as Woodan un Thuner. In ju fräiske Mythologie spielje do Gode Forseti un Freya ne groote Rulle. Do grootste Fäste in dät germaniske Heedendum sunt dät Midsuumerfäst un Midwinterfäst (Julfäst). Foar ju Kristianisierenge wieren do maaste Ljuude in Noud-Europa heedensk, uur Religione roate et in Noud-Europa nit. Do hieden hiere oaine Bruuke un Fäste. Ätter ju Kristianisierenge doarste do Ljuude nit moor an do ferskeedene Godhäide leeuwe. Daach sunt noch ferskeedene Bruuke un Fäste behoolden bleeuwen, integriert in dät Kristendum. Biespiele deerfon sunt dän Wienoachtsboom, dät Paaske-oai, un dät Paaskefjuur. Sjuch uk: Germaniske Näiheedendum. In dät leete 19. Jierhunnert un dät 20."}
{"id": "7641", "contents": "Dän Noome Hans Holbein hieden twäin Renaissance-Moalere, uurigens Foar un Suun. Kiek deertou bie: Hans Holbein (die Allere) (Hie wierkede tou Begin noch in dän gotiske Stil) Hans Holbein (die Jungere)"}
{"id": "7642", "contents": "Hans Holbein die Allere (bädden in sowät 1465 in Augsburg; stuurwen in sowät 1524 in Basel af Isenheim) waas aan Moaler in ju Uurgongstied twiske Gotik un Renaissance. Hie säärm jält - uumdät hie, uurs as t.B. die bekoande Albrecht Dürer, ju Renaissance nit foardrieuwen, man bloot meemoaked häd, nit as uuremäite betjuudend. Daach waas hie wichtich foar ju Äntwikkelenge fon sin bekoandere Suun, Hans Holbein dän Jungere. Uut ju \"griese Passion\": Judas oapet Kristus, moald twiske 1494 un 1500 Een Meräienbielde, moald in sowät 1502 Dät Martyrium fon Sänt Sebastian, moald in sowät 1516 moald twiske 1518 un 1520 \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7644", "contents": "Hans Holbein die Jungere (bädden in 1497 af 1498 in Augsbuurich; stuurwen ap dän 29. November 1543 in London), die Suun fon Hans Holbein dän Allere, waas aan Moaler, Teekner un Grafiker fon ju Renaissance. Uutbielded wude hie fon sin Foar, die uk al aan Moaler waas. In 1515 touhoope mäd sin Bruur Ambrosius Holbein een Loopboan as Illustrator in ju flöörige Boukpränt-Stääd Basel beginnend, illustrierde hie Wierke fon bekoande Skrieuwere, t.B. fon Desiderius Erasmus un Thomas Morus, mäd do hie leeter noch bekoand wäide skuul. In 1519, dät Jier, as weerskienelk uk sin Bruur stoorf, die mäd him ju Wierksteede hiede, hilkede hie dät fjauer Jiere allere Wiedewieuw fon aan Baseler Leeder-Beräider. So kuude hie in 1520 Burger fon ju Stääd un Lid fon ju Baseler Moaler-Gilde wäide. Twisketruch (in 1523/24 in Frankriek, ätters fon 1526 bit 1528 in Änglound, lieuwde noch bit 1532 in Basel. Man do roate dät ätter aan protestantisken Bieldenstoarm, un dät moaljen fon religiöse Bielden waas ferbeeden. Also hiede die Moaler minner tou dwoon, un hie geen wier ätter Änglound wai. Deer moakede hie truch ju Fermiddelenge fon Desiderius Erasmus ju Bekoandskup fon Thomas Morus, die him tou ferskeedene Apdraage ferholp un him uk"}
{"id": "765", "contents": "18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24. Jiere: 2002 - 2003 - 2004 - 2005 - 2006 - 2007 - 2008 - 10. Januoar: In Italien wäd dät Smook-Ferbood ap Koomere in eepentelke Bauwierke, juust so as Weershuuse un aal sowät uutwieded. 14. Januoar: Charles Graner wäd as Haud-Bedeeligeden bie dän Folter-Skendoal in't Abu-Ghuraib-Kitjen wilst ju Besättenge fon dän Irak ätter dän Irak-Kriech tou tjoon Jiere Kitjen feruurdeeld. 14. Februoar: Die foarige Ministerpräsident fon dän Libanon, Rafiq al-Hariri is monken 23 Ljuude, do bie aan Auto-Bumben-Ounsleek ap sin Woain-Konvoi stierwe. In ju Foulge kumt dät tou ju Seederboom-Revolutsjoon. 16. Februoar: Dät in 1997 besleetene Kyoto-Protokoll, wieroun sik do Unnerteekner-Stoaten tou ju Ferminnerenge fon dät Uutsteeten fon Gräinhuus-Gase ferplichtje, wäd gultich. 19. April: Ätter dän Dood fon Johannes Paul II. ap dän 2. April wäd nu Joseph Aloisius Ratzinger unner dän Noome Benedikt XVI. Poabst. 23. April: Test-Wikipedia ap Seeltersk ounfangd fon Steinbach. 23. - 30. August: Die Hurrikan Katrina bewierket in dät Suudaaste fon do USA een läipe Fernäilenge. Truch him un sien Foulgen stierwe sowät 1800 Ljuude. 2. September: In Panama wäd ju Puente Centenario, ju twäide fääste Brääch uur dän Panama-Kanoal,"}
{"id": "7651", "contents": "„Modern Talking“ waas een düütsk Popduo uut Hambuurich, bestoundend uut Thomas Anders un Dieter Bohlen. The 1st Album (1985) Let's Talk About Love (1985) Ready for Romance (1986) In the Middle of Nowhere (1986) Romantic Warriors (1987) In the Garden of Venus (1987) Back for Good (1998) Alone (1999) Year of the Dragon (2000) America (2001) Victory (2002) Universe (2003) You're My Heart, You're My Soul (1984) You Can Win If You Want (1985) Cheri, Cheri Lady (1985) Brother Louie (1986) Atlantis Is Calling (S.O.S. for Love) (1986) Geronimo's Cadillac (1986) Give Me Peace on Earth (1986) Jet Airliner (1987) In 100 Years... (1987) We Take the Chance (1998) You Are Not Alone (1999) Sexy, Sexy Lover (1999) China in Her Eyes (2000) Don't Take Away My Heart (2000) Win the Race (2001) Last Exit to Brooklyn (2001) Juliet (2001) Ready for the Victory (2002) TV Makes the Superstar (2003) Offizielle Website"}
{"id": "7654", "contents": "Hans Leo Haßler von Roseneck (uk: Hassler oder Hasler'; deept ap dän 26. Oktober 1564 in Nürnbierich; stuurwen ap dän 8. Juni 1612 in Frankfurt (Main)) waas aan düütsken Komponist, Klokken- un Musikautomoaten-Moaker in ju Uurgongstied twiske Renaissance un dän äddere Barock. Uurspröängelk hiet hie bloot Hans Leo Haßler, man in 1595 wude hie touhoope mäd twäin Bruure oadeld un hiet fon 1604 dan uk \"von Roseneck\". Tiedwiese kreech hie in Venedig musikoalsken Unnergjucht bie Andrea Gabrieli, dän Unkel fon dän bekoande Komponist Giovanni Gabrieli. Mäd Giovanni Gabrieli ferstuude hie sik uk gjucht goud. Do bee komponierden uk in aan äänelken Stil. Ätter Meyers Konversationslexikon 1888–1890 (Band 8, S. 202) ap dän 5. Juni 1612. http://www.retrobibliothek.de/retrobib/seite.html?id=107733&imageview=true"}
{"id": "7659", "contents": "Konrad Dussel (bädden 1957 in Speyer) is n düütsken Historiker. Deutsche Tagespresse im 19. und 20. Jahrhundert. Lit, Berlin 2004, ISBN 3-8258-6811-7. (Rezension) Deutsche Rundfunkgeschichte. 3. Auflage. UVK, Konstanz 2010, ISBN 978-3-86764-231-6. Pressebilder in der Weimarer Republik: Entgrenzung der Information. Lit, Münster 2012, ISBN 978-3-643-11791-5. Konrad Dussel (Uni Mannheim) Normdoaten: GND: 131604228 (OGND) | KB (Niederlounde): 074098683 | LCNAF: n88253730 | VIAF: 12431268"}
{"id": "766", "contents": "Ju Stääd Wülmshoawen is ne kringfräie Stääd in Läichsaksen. Ju lait in dän ooldenbuurchske Deel fon Fräislound an dän Jadebousem. Ju wuude 1937 mäd uurs een Stääd, Rüstringen, fereenigd. Un so hied ju uur 100.000 Ienwoonere, man däälich nit moor. Wilhemshoawen is ne Stääd mäd n siet dät 19. Jierhunnert grooten Hoawen foar do Koopljuude un ju Marine. 1853 wuude twiske dän Stoat Ooldenbuurich un dän Stoat Prüüssen die Jadeferdraach ousleeten. Do Prüüske wüülen an de Noudsee jädden n Kriechshoawen baue un koopeden deeruume fon Ooldenbuurich 334 Hektoar Lound, dät an dän noudwäastelke Houk fon dän Jadebousem liech. Dät Gestrich heerde historisk tou Aast-Fräislound. 1869 roate Köönich Wilhelm fon Prüüssen ju Stääd dän Noome Wilhelmshaven. Ju platdüütske Skrieuwwiese wuude apsichtelk an ju fon Bremerhaven un Cuxhaven anpaased. Dät ferkoopede Lound heerde tou do Säspele Heppens un Näieende. 1883 koopeden do Prüüssen noch 127 Hektoar deertou. Truch dän Bau fon dän Kriechshoawen wuuksen do Oarbaidersiedlengen, do an dän Stäädraant ap ju ooldenbuurchske Siede liegen, stäärk an. So koom dät 1879 tou ju Gruundenge fon dät Säspel Bant, un touhoope mäd Heppens un Näieende äntstuude deeruut ju ooldenbuurchske Stääd Rüstringen. Jiertjaande lieuweden two Stääde, ju eene unner ooldenbuurchske un ju uur unner"}
{"id": "7660", "contents": "Patrick Conley (bädden 1965) is n düütsk-amerikoansken Journalist un Medienhistoriker. Hie studierde Philosophie un Literatuur in Frankfurt an n Main un Valencia (Spanien), un promovierde in Tübingen. Hie is Meeglid fon PEN America. Die vergessene Tradition. Eine Erinnerung an den Philosophen Ernst Cassirer. Radio-Feature. Hessischer Rundfunk (Abendstudio), 9. April 1995. Features und Reportagen im Rundfunk der DDR. Tonträgerverzeichnis 1964-1991. 2. Aufl. Berlin: Askylt, 1999. ISBN 3-9807372-0-9 (doi:10.15496/publikation-4416) Der parteiliche Journalist. Die Geschichte des Radio-Features in der DDR. Berlin: Metropol, 2012. ISBN 978-3-86331-050-9 Detlef Berentzen: Von “Widerstand und Anpassung” (taz-Blog, 9. Juni 2012) Patrick Conley (Kalliope) Patrick Conley (Perlentaucher) Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Patrick Conley (Düütske Biographie), ouroupen ap n 16. Moai 2015. Udo Zindel un Wolfgang Rein (Hrsg.): Das Radio-Feature. 2. Aufl. Konstanz: UVK, 2007. ISBN 978-3-89669-499-7, S. 388. Ralf Gründer: Biografische Notizen zu Patrick Conley. berliner-mauer.de, 2013, ouroupen ap n 14. Dezember 2018. Current Members: C. PEN America, 2021, ouroupen ap n 11. September 2021. Normdoaten: GND: 120766701 (OGND) | KB (Niederlounde): 353177164 | LCNAF: n00033992 | VIAF: 51907492"}
{"id": "7661", "contents": "Tübingen is een Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Baden-Würtembierich. Deer woonje uungefeer 89.000 Moanskene. Ju Stääd lait an dän Neckar. Universität Tübingen Commons: Tübingen – Mediendoatäie"}
{"id": "7662", "contents": "Heinrich Schütz, (säärm naamde hie sik Henrich Schütz latinisierd Henricus Sagittarius; bädden ap dän 8. Oktober 1585 ätter dän julioanske, ap dän 18. Oktober 1585 ätter dän gregorioanske Kalänner in Köstritz; stuurwen ap dän 6. November ätter dän julioanske af dän 16. November 1672 ätter dän gregorioanske Kalänner in Dresden) waas aan düütsken Komponist in dän äddere Barock. Hie häd leerd in Venedig bie Giovanni Gabrieli. \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7665", "contents": "Die Hexameter is een Feersmäite mäd säks Hieuwengen, ju besunners wichtich waas in ju Dichtenge fon dät griechiske un roomske Oalerdum. Do säks Hieuwengen wäide däälich oafter leesen as säks betoonde Sälwen, man dät rakt Stämmen, do kweede, dät ju Betoonenge minner wichtich waas as do besunners ful klingende Vokoale an düsse Steeden. Ju Betoonenge mai wildääge heel uurs weesen hääbe. Uk unner: Dichtenge Hier aas een Biespil aan latiensken Hexameter - Ju Ienleedenge tou do Metamorphosen fon Publius Ovidius Naso (Ovid). Do Bitoonde Sälwen sunt fat. Waiwiesenge: \"primaque ab\" wäd boald as \"primaquab\". In nova fert animus mutatas dicere formas corpora; di, coeptis (nam vos mutastis et illa) adspirate meis primaque ab origine mundi ad mea perpetuum deducite tempora carmen! Een gjucht fräie Uursättenge ap Seeltersk kon so klinge. Hier sunt do Hieuwengen as betoonde Sälwen tou ferstounden: Wier tringet nu ins min Gäist, fon wonnelde Lieuwe tou tällen Jie, Godde, reeket mie Stöän, dan Jie häbe him uk ferwonneld, Stoundet mie uk hälpend bie, wäil fon dän Begin fon ju Waareld, Bit ätter mien Tied uumtou, truchloopend aan Soang nu tou skrieuwen."}
{"id": "7666", "contents": "Jheronimus van Aken waas aan niederloundsken Moaler in dät uutgungende Middeloaler un ju beginnende Renaissance. Dät Waareldgjuchts-Triptychon. Die ferläddene Suun Two Monstere Dät Skip fon do Jöäkele \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\" Normdoaten: GND: 11851380X (OGND) | KB (Niederlounde): 068490380 | LCNAF: n79004071 | VIAF: 76401424"}
{"id": "767", "contents": "Noudrhien-Wäästfoalen is een fon doo säkstien Buundeslounde fon Düütsklound. Hööftstääd is Düsseldorf. Breinigerberg Düsseldorf Köln"}
{"id": "7675", "contents": "As Historimus beteekend me een Gjuchte fon ju Kunst, deeroane me ferskeedene historiske Stile ättermoaket un mongs fermisked. Mongs wuden do Stilgjuchten uk uunfermisked ättermoaked, t.B. ju Näigotik as ättermoakede Gotik. Man dät is dan uk maasttieds gjucht unnerskeedelk fon dän oolde Stil, uumdät die Histoorismus maasttieds uurleeden waas mäd Sierroat. Ju Blöitetied fon dän Historismus waas ju Weende fon dät 19. un dät 20. Jierhunnert, ju Baukunst uut düsse Tied is oafter apfaalend historistisk. Die Juugendstil, die sowät tou ju sälge Tied pleeged wude, is in fuul Faale as een Juunbewäägenge juun dän Historismus tou ferstounden."}
{"id": "7677", "contents": "Henri Émile Benoît Matisse waas aan frantsöösken Moaler, Groafiker, Teekner un Bieldehauer. Hie jält ieuwenske Pablo Picasso as wichtichsten Moaler in ju klassiske Moudäärne. Uurigens ferstuuden sik do bee gjucht goud, aaldät jo gjucht unnerskeedelk wierkeden. Düssen Artikkel kon noch nit goud illustrierd wäide, uumdät Matisse sien Wierke noch nit meenfräi sunt."}
{"id": "768", "contents": "Ju Kaschubäi (uk Kaschubien) is n Gestrich in ju historiske Region Pommerellen in Polen, wier Kaschubisk boald wäd, wäästelk un suudwäästelk fon do Stääde Danzig un Gdynia. Ju Kaschubäi bildet dän aastelke Deel fon ju pommerske Seenplatte ap ju baltiske Loundrääch. Sowät 40 km suudwäästelk fon Danzig beloanget kju mäd 331 m sin hoochste Punkt in dän Toudenbierich. Die is dän Middelpunkt fon ju kaschubiske Swaits, die fluchste un bekoandest Deel fon ju Kaschubäi. Ju Kaschubäi is hooch lääsend Höäwellound ap iestiedelke Gruund- un Eendmoränen. Ätter dät Wääste failt n skäärp Skeed, geologisk as uk ethnographisk, in dät Noude häd ju dät Skeed an ju Aastsee, in dät Aaste an ju Danziger Läichte, un in dát Suude bildje do sounterge Flächen fon ju Tucheler Heede hieren Ouslus. Die grootste Paat fon do in ju Kaschubäi äntspringende Flusse heert tou dät Stroomgebiet fon ju Weichsel. Ätter hier stroome ju Brahe mäd hiere Touflusse, dät Swotwoater, dät dät groote Wiedmeer äntwoatert, fääre ju Ferse mäd ju Fietze un toulääst ju wichtichste Äi fon ju Kaschubäi, ju Radaune, ju do Woatere fon taalrieke Meere eerste ju Mottlau un dan ju Weichsel toufiert. Moorere hundert Seen rakt et in ju Kaschubäi, do sunt maast"}
{"id": "7680", "contents": "Henri Rousseau (naamd „Le Douanier“; * 21. Moai 1844 in Laval (Mayenne), Frankriek; † 2. September 1910 in Paris) waas aan autodidaktisken frantsöösken Moaler, die dän Postimpressionismus un ju Naive Kunst touoardend wäd. Hie jält as aan fon do Foarloopere fon dän Surrealismus. Dät släipende Heeden-Wieuw; moald in 1897 Spikkelierjende wäide fon aan Tiger uurfaalen; (moald in 1904 Wieuw ap Kaierskup in aan exotisken Woold; moald in 1905 Do Rugby-Spiedelere; moald in 1908."}
{"id": "7683", "contents": "Hómēros, skäl die Dichter fon ju Ilias un ju Odyssee weesen hääbe. Wan dät sik wuddelk uum een histooriske Persoon honnelt, lieuwede hie wäil in dät 8. Jierhunnert foar Kristus. Hie jält as die fäärme bekoande Dichter fon dät Äiwendlound. Bie ju Ilias honnelt sik dät uum dät Epos fon dän trojoanske Kriech, ju Odyssee is dät Epos fon ju Dwääl-Foart fon Odysseus, as hie ätter dän trojoanske Kriech wier ätter Huus wai wol. Bee sunt in dän Hexameter skrieuwen."}
{"id": "7685", "contents": "Igor Fjodorowitsch Strawinski (rusk: Игорь Фёдорович Стравинский, frantsööske Uumskrift: Igor Fiodorovitch Stravinsky ängelske Uumskrift: Igor Fyodorovich Stravinsky; * 5. Juni ätter dän julioanske 17. Juni 1882 ätter dän gregorioankse Kalänner in Oranienbaum, Ruslound; † 6. April 1971 in New York City) waas aan rusk-frantsöösk-US-amerikoansken Komponist un aan fon do betjuudenste Fertreedere fon ju „Näie Musik“. ju kyrilliske Skrift sjucht woanelk uurs uut as in kursiv: Игорь Фёдорович Стравинский"}
{"id": "769", "contents": "Kaschubisk (Kaschubisk: kaszëbsczi jãzëk, pòmòrsczi jãzëk, kaszëbskò-slowinskô mòwa; Foarloage:Lang-pl, dt. Kaschubisch) is een fon do Lechitiske Sproaken, ne Unnergruppe fon do Slawiske Sproaken. Ounnuumen wäd dät dät Kaschubiske sik äntwikkeld häd fon ne Sproake ju der boald wuude fon wäkke Pomeraniske Stammen, do der Kaschubier naamd wuuden, in dät Gestrich ju Kaschubäi in Pommern, an ju Suudkuste fon de Aastsee twiske de Äien Weichsel un Oder. Dät is nai ferwant an dät uutstuurwene Slovinziske un bee sunt Dialekte fon dät Pommeraniske. Wan ju Kaschubiske Sproake uk bolde nit fon Poolskbaalere fersteen wäide kon, wuud ju bit kuuts fon fuul poolske Sproakkundigen as n poolsk Dialekt betrachted, wät oawers maast politiske Gruunde häiwed hääbe schäl. Juust as dät Poolske, häd dät Kaschubiske fuul Leenwoude uut dät Platdüütske un dät Hoochdüütske. Uur Wällen fon Leenwoude sunt do Baltiske Sproaken, dät Ruske un dät Poolske. Do eerste drukte Dokumente in dät Kaschubiske datierje uut dän Eend fon dät 16. Jierhunnert. Ju moderne Schrieuwwiese stamt uut 1879. Bie ju Foulkställenge fon 2002 roate dät 53.000 Ljuude in Polen, do der anroaten dät jo in Huus Kaschubisk boalden. Uunnersäikenge wiese dät fuul Kaschubisk baalende Oolden in Huus eer Poolsk baale, deeruum dät jo leeuwe dät"}
{"id": "7692", "contents": "Ilja Jefimowitsch Repin (rusk Илья́ Ефи́мович Ре́пин, ukrainisk Ілля Юхимович Рєпін / Illja Juchymowytsch Rjepin; * 24. Juli ätter dän julioanske / 5. August 1844 ätter dän gregorioanske Kalänner in Tschugujew, Gouvernement Charkow; † 29. September 1930 in Kuokkala, domoals Finlound, däälich bie Ruslound un him tou Eeren uumebenaamd in \"Repino\".) waas aan foulks-rusken Moaler uut ju Ukraine. Toufäärme uutbielded as Ikonenmoaler, wude hie in Ruslound un ju Ukraine tou dän betjuudenste Fertreeder fon dän Realismus. Een Skip wäd ju Wolga uumehoch liend, moald twiske 1870 un 1873. Böädeljend Fisker-Wucht, moald in 1874 Stillieuwend mäd Aapele un Bleede, moald in 1879 Ukrainisk Huus, moald in 1880."}
{"id": "770", "contents": "Slawisk (de. slavisch) is ne Sproakgruppe ju der heert tou dät Indogermaniske. Tou dät Slawiske wäide do ätterstoundene (Unner-)Sproakgruppen reekend: Aastslawisk Rusk Ukrainsk Wietrusk Russinisk Wäästslawisk Poolsk Kaschubisk Masurisk Sleesisk Sorbisk Tschechisk Slowakisk Suudslawisk Kroatisk Serbisk Bosansk Bulgarisk Makedonisk Slowenisk Prekmurisk Resianisk"}
{"id": "7700", "contents": "Jacopo Robusti, naamd Jacopo Tintoretto, (bädden ap dän 29. September 1518 in Venedig; stuurwen ap dän 31. Moai 1594 juust deer) waas aan Moaler fon ju Renaissance. Sin Öökelnoome Tintoretto, dän leeter uk Bäidene fon him druugen, betjudt \"litjen Fäärwer\"; dät kumt fon ju Ambacht fon sin Foar. Die Moaler waas aan Skoulker fon Tiziano Vecellio (\"Tizian\"), ätter him gjuchtede hie sik uk leeter in ju Faawe, man in ju Teekenge gjuchtede hie sik ätter Michelangelo Buonaroti. Dät lääste Äiwendmäil Uk dät lääste Äiwendmäil Ju Apwoakenge fon Lazarus Dät Wunner fon dän hillige Markus"}
{"id": "7702", "contents": "James Fenimore Cooper (bädden ap dän 15. September 1789 in Burlington, New Jersey as James Cooper; stuurwen ap dän 14. September 1851 in Cooperstown, New York) waas aan US-amerikoansken Skrieuwer fon ju Romantik. Ap maaste bekoand sunt wäil sien Leedersokke-Tälstere (Ängelsk: The Leatherstocking Tales, düütsk: Lederstrumpf-Erzählungen), deeroane dät uum ju Ärsluutenge fon dät Amerikoanske Wääste truch do Wiete un ju Fertringenge fon do Indioanere gungt. \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7704", "contents": "Jan van Eyck (* uum 1390 in Mezeik (Limbuurichske Noome, holloundsk: \"Maaseik\"); † 1441 in Brügge) waas aan Moaler in't leete Middeloaler un wäil die bekoandste Fertreeder fon ju Ooldniederloundske Moalerkunst, ju as een Uurgongsfoarm twiske Gotik un Renaissance bekieked wäide kon. Maria mäd dät Kristus-Bäiden in een Säärke; moald in sowät 1426 Weerskups-Oubieldenge fon Giovanni Arnolfini mäd sien Wieuwmoanske; moald in 1434 Die Kansler Rolin beedjend foar Maria mäd dät Kristus-Bäiden; moald in sowät 1435 Sien Wieuwmoankse Margarete van Eyck, moald in 1439 Johannes van Eyck (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118531557 (OGND) | VIAF: 54156267"}
{"id": "7711", "contents": "Ju Kristianisierenge is ju historiske Bekiersoarbaid weerbie dät Kristendum fon nit-kristelke Moanskene (maast Heedene) annuumen wäd. An dät Eende fon dät 3. Jierhunnert heerden ju modärne Turkäi, Zypern, Kreta, dät Nildelta un do Gebiete uum Kartago un Kyrene tou do stäärk kristianisierte Regione. N groot Deel fon do europäiske Foulke wuuden eerst in dät Middeloaler kristianisiert. An dät Eende fon dät 7. Jierhunnert waas Europa suudelk un wäästelk fon ju Donau un de Rhien kristianisiert. In dät 8. un 9. Jierhunnert foulgeden do Lounde twisken dän Rhien, ju Donau un ju Oder. Ju Kristianisierenge wuude truch europäiske Stoate bruukt uum dät Kristendum uur Europa uut tou spreeden, tou n grooten Deel bekierden do kristelke Missionare un hiere Soldoaten do heedenske Ljuude gewaltsoam. N Biespil deerfon is dän Stried twisken de heedensken Köönich Radbod un do kristelke Köönige fon dät Frankiske Riek in dät leete 6. Jierhunnert un fröie 7. Jierhunnert. Weer ju Kristianisierenge neen Ärfoulch waas, fersoachten do Missionare do oolde heedenske Fäste un Bruuke tou ärhoolden un tou ferknätten mäd kristelke Fäste un Bruuke. Ap oolde heedenske Steeden wuuden litje Säärken baud un do heedenske Fierdeege wuuden mäd do kristelke Fierdeege kombiniert. Uk heedenske Rituale wuuden uurnuumen in ju"}
{"id": "7713", "contents": "Forseti is aan heedenske God foar dät Gjucht. Sien Noome kon uursät wäide as \"Die Foarsitter\". Hie is maast bekoand as Fosite, die God fon do Fräisen. Ätter ferskeedene Legenden skäl ap Helgolound een Hillichdum fon him weesen, ne Wälle weer me swicht bie et Woater hoaljen. Helgolound hiete in allere Tiede Forsitelound, naamd ätter dän God. Dät Hillichdum skäl die Missionoar Liudger stukken moaked hääbe."}
{"id": "7720", "contents": "Jazz is een Musik-Gjuchte, ju uum sowät 1900 in't Suudwääste fon do USA äntsteen is. Uurspröängelk foarallen ju Musik fon swotte Amerikoanere, wude die Jazz bolde in Masse ferskeedene Sälskuppe (indäid uk bie do Roma) fääre äntwikkeld un häd uurs uk ap Masse Musik-Gjuchten Ienfloud häiwed. Die Jazz stoant in ju Traditsjoon fon Negro Spirituals, Worksongs, Blues, Ragtime u. a. s., un ferbindt as aal düsse Musik-Gjuchten dät, wät do Foaroolden fon do swotte Amerikoanere (Sklouen) uut Afrikoa meebroacht häbe, mäd dät, wät do Wiete uut Europa meebroacht häbe. Besunners bekoand sunt do \"klassiske\" Jazz-Foarmen Däälich wäd die Begriep \"Jazz\" uk foar masse ferskeedene Musik-Gjuchten bruukt, do mäd dän Uursproang nit moor ful tou dwoon häbe."}
{"id": "7721", "contents": "Jean-Baptiste Camille Corot (bädden ap dän 16. Juli 1796 in Paris; stuurwen ap dän 22. Februoar 1875 juust deer) waas aan betjuudenden frantsöösken Moaler. Hie is foarallen bekoand foar sien Loundskupsbielden un jält as aan fon do wichtichste Fertreedere fon ju Skoule fon Barbizon. Ju Brääch fon Narni, moald in 1826 Ju Stääd Saint-Lô moald uum 1833. Glap ap Florenz, moald twiske 1835 un 1840 Heedenwucht mäd Mandoline, moald in 1874 \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7722", "contents": "Jean de La Fontaine (* 8. Juli 1621 in Château-Thierry (Département Aisne); † 13. April 1695 in Paris) waas aan frantsöösken Skrieuwer. Do Frantsoosen sjo him as aan fon hiere grootste Klassikere, un foar aaln uum sien Foabeln is hie bolde älk frantsöösk Skoulbäiden bekoand."}
{"id": "7723", "contents": "Jean-François Millet (* 4. Oktober 1814 in Gruchy, Normandie; † 20. Januoar 1875 in Barbizon) waas aan frantsöösken Moaler un Teekner fon't 19. Jierhunnert. Ieuwenske Camille Corot waas hie aan fon do fierende Kunstlere in ju Skoule fon Barbizon. Hie wäd maasttieds dän Realismus touoardend, man hie bruukte uk Stil-Elemente, do leeter in dän Impressionismus un dän Symbolismus wichtich wuden. Holt-Wierke soagje aan Boomstom kuut; moald twiske 1850 un 1852 Wieuwljuude bie't goaderjen fon Ieren; moald in 1857 Die Dood un die Holt-Goaderer; moald in 1859 Foarjier; moald in 1865"}
{"id": "7725", "contents": "Jean-Honoré Fragonard (* 5. April 1732 in Grassa (Oksitoanske Noome, Frantsöösk: \"Grasse\"); † 22. August 1806 in Paris) waas aan Moaler, Teekner un Radierer. Hie waas aan Skoulker fon François Boucher un moalde juust as düssen uk in dän Rokoko-Stil. Ju junge Leeserske Ju Wip-Skuukel Ju Skuukel Dät Bliende-Kuu-Spil"}
{"id": "7728", "contents": "Johann Wolfgang von Goethe (* 28. August 1749 in Frankfurt an n Main; † 22. Meerte 1832 in Weimar), oadeld in 1782, waas aan düütsken Dichter. Hie foarskede un fereepentelkede buppedät in ferskeedene Natuurwietenskuppelke Feeke. Fon 1776 oun hiede hie an n Hoaf fon Weimar unnerskeedelke politiske Boantjene. Hie waas goud bekoand mäd Friedrich Schiller, die ieuwenske him tou ju Weimarer Klassik heerde. Goethe, Johann Wolfgang von (seit 1782) (Düütske Biographie) Das Goethezeitportal Goethe- und Schiller-Archiv, Weimar Weimarer Goethe-Bibliographie online (WGB) Normdoaten: GND: 118540238 (OGND) | KB (Niederlounde): 068418655 | LCNAF: n79003362 | VIAF: 24602065"}
{"id": "7730", "contents": "Neuraminidasen af Sialidasen sunt een Foamielje fon Enzyme, do Sialin-Suuren fon Amino-Glycoproteine oukleeuwe un düsse so ferdaubeer moakje. Sukke Enzyme sunt oafter in Viren, Bakterien uur Eensällere, Parasiten un Poagenstoule tou fienden, man dät rakt do uk in do Lysosome un Sälmembranen fon Dierte (also uk dän Moanske). Hier sunt jo ap älken Faal nöödich bie dän Oubau fon do äntspreekende Aminoglycoproteine un Membran-Ganglisoide. Een Kröäk-Süükte lat tou aan haageren Andeel fon düsse Stoffe in Bloud un Miege (Sialidose). Neuraminidasen sunt uurigens, as do maaste Enzyme, besunnere Oaiwiete (Proteine)."}
{"id": "7736", "contents": "John Constable (* 11. Juni 1776 in East Bergholt, Suffolk; † 31. Meerte 1837 in London-Hampstead) waas aan ängelsken Moaler in ju Romantik. Hie is besunners bekoand foar sien Loundskupsbielden, mäd do hie uk Ienfloud noom ap ju Skoule fon Barbizon. Stillieuwend mäd Bloumen, moald uum 1814 Oubieldenge fon Maria Bicknell, fon 1816, Constable hilkede hier uurigens in dät sälge Jier. Wulkenstudie; moald in 1821 Ju Kathedroale fon Salisbury, moald in 1821/22 Normdoaten: GND: 118521934 (OGND) | VIAF: 17265725"}
{"id": "7737", "contents": "Franz Joseph Haydn waas aan aastrieksken Komponist und führender Vertreter der Wiener Klassik. Wolfgang Amadeus Mozart hiede grooten Ienfloud ap Haydn, man uk uumekierd. Normdoaten: GND: 118547356 (OGND) | KB (Niederlounde): 069612250 | VIAF: 95146280"}
{"id": "7742", "contents": "Ju Klarinätte is een Musikinstrumänt uut ju Foamielje fon do Holtbleesinstrumänte. Ju häd een tou groote Deele zylindriske Boorenge. Hier Muulestuk häd - juust as dät fon't Saxophon uk - een eenpeld Reeitblääd. Die Noome fon ju Klarinätte (\"littik Clarino\" tjudt wäil deer ap wai, dät ju so äänelk klingt as ju hooge Clarin-Trumpäite, deerfon ju Klarinätte ju Funktsjoon in't 18. Jierhunnert deelwiese uurnoom. Ju Klarinätte is een transponierjend Musikinstrumänt, dät hat, dät Musik foar ju Klarinätte maasttieds in uurs een Toonhööchte notierd is, as ju in äächt klingt."}
{"id": "7744", "contents": "As Komödie beteekent me een snurrich Tjooterspil, maasttieds mäd een lukkelk Eende. Oafter sunt, liekhaftich as een Karikatuur, wäkke läipe Oainskuppe fon Moanskene uurdrieuwen un laachhaftich deerstoald, ap düsse Wiese sunt moonige Komödien uk sälskupskritisk. Juust as bie ju Tragödie, dät \"Truurspil\" (kiek uk bie:Griechiske Tragödie), is die Uursproang fon ju Komödie in dät Dionysos-Fääst fon do oolde Griechen tou säiken."}
{"id": "7745", "contents": "Die Kontrabass is dät joopste un grootste Striekinstrumänt, dät in masse ferskeedene Musik-Gjuchten iensät wäd. Af hie nu moor in ju Fjoolenfoamielje heert (also fjuund is tou Fjoole, Broatske, Cello) af tou do Gamben, dät is nit heel un aal kloor. Hie häd Känteekene fon bee."}
{"id": "7746", "contents": "Lew Nikolajewitsch Tolstoi (in Kyrilliske Skrift: Лев Николаевич Толстой; wietenskuppelke Transliteratsjoon:Lev Nikolaevič Tolstoj), in Düütsklound oafter as Leo Tolstoi bekoand; bädden ap dän 28. August (julioanske Kalänner) blw. dän 9. September (gregorioanske Kalänner) 1828 in Jasnaja Poljana bie Tula; stuurwen ap dän 7. November (julioanske Kalänner) blw. dän 20. November (gregorioankse Kalänner) 1910 in Astapowo, däälich Lew Tolstoi in ju Oblast Lipezk), waas aan rusken anarchistisken Skrieuwer fon dän Realismus. Wikisource: Lew Nikolajewitsch Tolstoi – Wällensammelenge (russisch) Wikisource: Author:Leo Tolstoy – Wällensammelenge (englisch) Wikisource: Lew Nikolajewitsch Tolstoi – Wällensammelenge (deutsch) \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7753", "contents": "Louis Daniel „Satchmo“ Armstrong (* 4. August 1901 in New Orleans, Louisiana; † 6. Juli 1971 in New York City, New York) waas aan US-amerikoansken Trumpäiter (uurspröängelk: Kornettist) un Sjunger fon dän Jazz."}
{"id": "7758", "contents": "Lucas Cranach (die Allere) (* uum 1475 in Kronach, Bupperfranken; † 16. Oktober 1553 in Weimar) waas aan fon do wichtichste düütske Moalere in ju Renaissance. Hie waas die Foar fon Lucas Cranach dän Jungere. Dän Noome \"Cranach\" skäl hie sik säärm roat häbe ätter ju Stääd, wier hie bädden is (däälich:Kronach). Hie waas besunners goud bekoand mäd Martin Luther, man uk mäd Philipp Melanchthon, Tiziano Vecellio (Tizian) un Albrecht Dürer. Ferbiesterjend is, dät dät noch moor Moalere mäd dän Noome \"Lucas Cranach\" rakt, kiek deertou in dät Fersät \"Stomboom\"! Kjuusigenge, moald in 1501 Martin Luther, moald in 1526 Dät gouldene Tiedoaler, moald in 1530 Altoarbielde in ju Stäädsäärke St. Marien in Wittenberg, moald uum 1540 In dän foulgjende Stomboom is beliekteekend, wo sik dät mäd ju Moalerfoamielje Cranach ferhoaldt; deer sunt buute do Moalere noch masse Lide in ju Foamielje, man do hier nit ienteekend, uurs wude dät tou stuur. Masse uur dreege uk noch dän Noome \"Lucas\" in düsse Foamielje, ieuwenske do Moalere. Hans Maler (?) | Lucas Cranach (die Allere) ____|_______________ | | | | Hans Cranach Lucas Cranach (die Jungere) | | Augustin Cranach | | Lucas Cranach III."}
{"id": "7765", "contents": "Lucas Cranach (die Jungere) (* 4. Oktober 1515 in Wittenberg; † 25. Januoar 1586 juust deer) waas aan Suun fon Lucas Cranach dän Allere un juust as düssen aan betjuudenden Moaler fon ju Renaissance. Oubieldenge fon aan Mon, moald in 1548 Oubieldenge fon een foarniem Wieuw, moald in 1564 Kjuusigenge, moald in 1565 In dän foulgjende Stomboom is beliekteekend, wo sik dät mäd ju Moalerfoamielje Cranach ferhoaldt; deer sunt buute do Moalere noch masse Lide in ju Foamielje, man do hier nit ienteekend, uurs wude dät tou stuur. Masse uur dreege uk noch dän Noome \"Lucas\" in düsse Foamielje, ieuwenske do Moalere. Hans Maler (?) | Lucas Cranach (die Allere) ____|_______________ | | | | Hans Cranach Lucas Cranach (die Jungere) | | Augustin Cranach | | Lucas Cranach III."}
{"id": "7766", "contents": "Hans Cranach (* uum 1513 in Wittenberg; † 9. Oktober 1537 in Bologna) waas aan düütsken Moaler in ju Renaissance. Hie waas die Suun fon Lucas Cranach dän Allere un die Bruur fon Lucas Cranach dän Jungere. Ieuwensk Teekengen uut een Skizzenbouk fon Hans Cranach, konnen him bloot two Wierke seeker touoardend wäide: Oubieldenge fon aan Mon mäd Boart, moald in 1534. Hercules an dän Hoaf fon Omphale, moald in 1537. In dän foulgjende Stomboom is beliekteekend, wo sik dät mäd ju Moalerfoamielje Cranach ferhoaldt; deer sunt buute do Moalere noch masse Lide in ju Foamielje, man do hier nit ienteekend, uurs wude dät tou stuur. Masse uur dreege uk noch dän Noome \"Lucas\" in düsse Foamielje, ieuwenske do Moalere. Hans Maler (?) | Lucas Cranach (die Allere) ____|_______________ | | | | Hans Cranach Lucas Cranach (die Jungere) | | Augustin Cranach | | Lucas Cranach III."}
{"id": "7767", "contents": "Ju Viola is een bitje liekhaftich as ju Fjoole, man gratter, un deermäd fonsäärm uk japper; buppedät häd ju deelwiese uur Säiden drap."}
{"id": "777", "contents": "Persoonenoomen (dt. Personennamen) sunt do Noomen fon Ljuude. Do wäide studierd fon ju Noomenkunde. as leeken uut do Uurkunden bie Hettema un Posthumus 1836 un do Liesten fon 1473, 1535, 1549, 1568, 1606, 1630, 1665, 1674/75, 1713, 1749, 1780, 1812, 1820, 1824, 1829, 1840, 1860 bie Schulte DS, mädnunner 1718 Noomenfoarme. Noch nit apnuumen sunt do uut uur Uurkunden, as bie Engelke, Friedlaender un Rüthning. Aal Mäldengen bie do Noomen sunt hier apnuumen wuuden, as sälskuppelke Loage (Pastor, Ww.), Woonsteede (vp, Borch) of Häärkumst (van, Markehusen). Oukuutengen: B Baalenje, H Hollen, Hm Hollenerfoan, R Roomelse, S Skäddel, St Strukelje, U Uutände. Fääre beluuke a, b, c.. sik ap ju 1., 2., 3... Spalte in dät Bouk DS un # beteekent dät dät Woud in dän Originoaltext n Umlautteeken hiede, wät bie ju Alphabetisierenge nit meenuumen wäide kuude. Noomen A-F G-L L-X A. St1749 St1840 St1860a B1749 Abbel U1630a Abel R1535 R1568 S1535b S1549b U1606 Abelen S1606a Abeln R1675 R1820b S1860b Abels R1665 Adam R1713a S1749b Adams R1780 Adde R1473a R1549a R1568 R1568 R1630b 1749b S1568a S1630a S1674b U1473 U1630b U1630b St1568 St1606 St1606 St1665 St1674 Addees St1665 Addeess St1665 Adden R1549a Addens R1665 H1824c Hm1860b S1665a S1674a St1674 St1674 Addo"}
{"id": "7771", "contents": "Lucas Cranach III. (* 6. Meerte 1586 wäil in Wittenberg; † foar dän 15. September 1645 in Wittenberg) waas aan Düütsken Moaler uut ju bekoande Moaler-Foamielje Cranach. Bit ap nu kuuden him neen Wierke seeker touoardend wäide. In dän foulgjende Stomboom is beliekteekend, wo sik dät mäd ju Moalerfoamielje Cranach ferhoaldt; deer sunt buute do Moalere noch masse Lide in ju Foamielje, man do hier nit ienteekend, uurs wude dät tou stuur. Masse uur dreege uk noch dän Noome \"Lucas\" in düsse Foamielje, ieuwenske do Moalere. Hans Maler (?) | Lucas Cranach (die Allere) ____|_______________ | | | | Hans Cranach Lucas Cranach (die Jungere) | | Augustin Cranach | | Lucas Cranach III."}
{"id": "7772", "contents": "Augustin Cranach (* 1554 in Wittenberg; † 26. Juli 1595 juust deer) waas aan düütsken Moaler uut een bekoande Moalerfoamielje. Die apsteene Kristus, moald in 1582. Wildääge uk fon sin Foar af fon bee: Ju Bekierenge fon Paulus, moald in 1586 In dän foulgjende Stomboom is beliekteekend, wo sik dät mäd ju Moalerfoamielje Cranach ferhoaldt; deer sunt buute do Moalere noch masse Lide in ju Foamielje, man do hier nit ienteekend, uurs wude dät tou stuur. Masse uur dreege uk noch dän Noome \"Lucas\" in düsse Foamielje, ieuwenske do Moalere. Hans Maler (?) | Lucas Cranach (die Allere) ____|_______________ | | | | Hans Cranach Lucas Cranach (die Jungere) | | Augustin Cranach | | Lucas Cranach III."}
{"id": "7773", "contents": "Ludwig van Beethoven (deept ap dän 17. Dezember 1770 in Bonn; stuurwen ap dän 26. Meerte 1827 in Wien) waas aan düütsken Komponist, die as Fuleender fon ju Wiener Klassik un Foarlooper fon ju Romantik jält. Bekoand is hie besunners deerfoar, dät hie uk as hie niks moor heere kuude, daach noch komponierde, uumdät hie sik dät gjucht goud in sin Gäist foarstaale kuude, wo dät klingt. Normdoaten: GND: 118508288 (OGND) | KB (Niederlounde): 068716494 | VIAF: 32182557"}
{"id": "7775", "contents": "Marcel-Jean-Jules Dupré waas aan frantsöösken Komponist, Oargelist un Pianist. Hie studierde bie Charles-Marie Widor un wude in 1934 Widor sin Ätterfoulger. Sälwen unnergjuchtede Dupré bekoande Oargelisten as Olivier Messiaen, Marie-Claire Alain, Pierre Cochereau, Jeanne Demessieux un Jean-Jacques Grunenwald."}
{"id": "7777", "contents": "Marcus Tullius Cicero (oafter kuut Cicero; klassiske Uutsproake: [ˈkɪkɛroː]; * 3. Januoar 106 f. Kr. in Arpinum; † 7. Dezember 43 f. Kr. bie Formiae) waas aan roomsken Politiker (Konsul in 63 f. Kr., Affekoat, Skrieuwer un Philosoph, buppedät uk die bekoandste Baaler fon dät Roomske Riek. Normdoaten: GND: 118520814 (OGND) | KB (Niederlounde): 06825878X | LCNAF: n79032166 | VIAF: 100196617"}
{"id": "7779", "contents": "Max Carl Friedrich Beckmann waas aan Bieldenden Kunstler uut Düütsklound. Toufäärme mäd dän Juugendstil ferbuunen, äntwikkelde hie gau aan oainen Stil. Max Beckmann (Düütske Biographie)"}
{"id": "778", "contents": "Noomenkunde of Onomastik is ne Wietenskup, ju sik beschäftiget mäd dän Gebruuk, ju Geskichte un dän Häärkumst fon do Noomen. Dät Fäild fon ju Noomenkunde läit sik ferdeele in ju Kunde fon Persoonenoomen Huusnoomen Loundnoomen"}
{"id": "7782", "contents": "Leipzig is een Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Saksen. Deer woonje sowät 530.000 Moanskene. Commons: Leipzig – Mediendoatäie"}
{"id": "7783", "contents": "Valencia (Katalanisk: València, Düütsk: Valentz) is een Stääd in dät Aaste fon Spanien. Deer woonje uungefeer 800.000 Moanskene. Commons: Valencia – Mediendoatäie Websiede fon ju Stääd"}
{"id": "7784", "contents": "Dät Germaniske Näiheedendum (uk wäil Heedendum) is n Wieraplieuwjen fon dät oolde germaniske Heedendum, wät foar ju Kristianisierenge ju ienheemiske Natuurreligion fon do Germoanen waas. Bie dät germaniske Näiheedendum sunt ju Kultuur, ju Mythologie un ju Gloowenswaareld fon do Germoanen wichtich. Do Gloowensfoarstaalengen un Sweerpunkte fon do Foulgere konnen gjucht fuul ferskiele. Germaniske Näiheedene lieuwje foarallen in do germanisksproakige Lounde, as Midden-Europa, do britiske Ailounde, Skandinavien, Noudamerikoa un Australien. Ap Ieslound is Ásatrú n stoatelk anärkoande Religion. Et rakt fuul ferskeedene Begriepe foar ferskielende Gjuchtengen binnen dät germaniske Näiheedendum. So rakt et Begriepe do spezifisk mäd een Gruppe touhoope hongje, wilst uur Begriepe foar n gratter Spektrum bruukt wäide. In dät Jier 1997 wuude in n Artikel fon dät Tiedskrift Pagan Dawn, ferskeedene Begriepe benaamd do moor of minner früünd toununner sunt. N poar fon sukke Begriepe wieren Nordiske Tradition, Nordiske Sitte, Ásatrú, Odinismus, Germanisk Paganismus un Teutoniske Religion. Algemeen (sowäil fon Laien as uk in ju Fäkliteratuur) wäd dän Begriep Germanisk (Näi-) Heedendum bruukt as n Sammelbegriep foar aal do Gjuchtengen binnen dät germaniske Näiheedendum. Uum spezifiske kulturelle Gjuchtengen of religiöse Sweerpunkte binnen dät germaniske Näiheedendum tou benaamen wäide uur Begriepe bruukt. Ju Etymologie fon dät Adjektiv heedensk (ooldhoochdüütsk:"}
{"id": "7785", "contents": "Rhinolophus euryale is een Oard fon Fläddermuus, ju uum dät Middelmeer tou lieuwet, aastelk bit in dän Iran un Turkmenistan; säilden noudelk fon dän 47. Breedengroad; een ousnieden Foarkuumen rakt dät uk in ju Slowakäi. Rhinolophus euryale mai jädden een woorme Wooldloundskup tichte bie do Bierige, besunners, wan dät deer Kalk-Höölen un Woater ap ju Naite rakt. Ju Oard is tou fienden bit ap 1100 Meetere Hööchte, Bäidensstoowen rakt dät bit in 800 Meetere Hööchte. Ju kon bit tou 134 Kilomeetere fier wonnerje, man maasttieds blift ju, wier ju is. Rhinolophus euryale häd een Loangte fon 4,3 bit 5,8 Säntimeetere sunner, un twiske 6,5 un 8,8 Säntimeetere mäd Stäit. Hiere breede Juuken häbe een Sponwiedte fon 30 bit 32 Säntimeetere. Uum ju Oard fon Rhinolophus blasii un Rhinolophus mehelyi tou unnerskeeden, mout me ap dän fjoode Finger oachtje, dät fäärme Lid fon dän fjoode Finger häd een Loangte fon 6,6 bit 8,5 Millimeetere, dät twäide Lid een Loangte fon 17,9 bit 19,1 Millimeetere. Fääre sunt tou ju Unnerskeedenge do unnerskeedelke Foarmen fon do Apsättere fon ju komplisierd baude Noose wichtich. As allerweegense in dän Sleek Rhinolophus, is uk bie düsse Oard ju Noose apfaalend foarmd, licht an een Houfiersen ärinnerjend,"}
{"id": "7786", "contents": "Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni waas aan italieensken Kunstler in ju Renaissance. Besunners bekoand is hie foar sien Bieldende Kunst (Moalerkunst, Bieldehaueräi un Baukunst) man hie befoatede sik uk mäd Dichtenge. Sänt Anton die Groote wäd taaged; moald in 1487 / 88 David, een Statue (Skulptuur) uut dät Jier 1504 Bekierenge fon Sänt Paul, een Fräsko fon 1542 Ju Porta Pia, een Stäädpoute fon Room, baud twiske 1561 un 1562."}
{"id": "7789", "contents": "Ju Moaiholtene Floitepiepe is een eenfach Musikinstrumänt uut Seelterlound. Ju wäd uut tänne Takken fon Moaiboome moaked, do kuut ousnieden wäide, een Käärf wäd roane moaked un die Boarker loosklopped. So kon dät Holt in een Roor uut Boarker roane un ruut skäuwen wäide, deertruch wäd, wan deer uur bloased wäd, ju Toonhööchte feruurd wäide. Suk een Moaiholtene Floitepiepe wäd ap't Bääste in dän Moai moaked, uumdät in düt Mound die Sap in ju Plonte ätter buppe keemen is un sik deeruum die Boarker lichter loosklopje lät. Wildääge häd die Moaiboom deerfon sin Noome. Ju Häärstaalenge fon Moaiholtene Floitepiepen wude uk in jungere Tied wier an Bäidene fääreroat. Oafter wäd deerbie dät Läid Siep, Sap, Siepke soangen. Floitepiepen mäd liekhaftige Funktsjoonswiesen rakt dät uk uurswain, deelwiese sunt do dan uut Reeit, af uurswät."}
{"id": "7792", "contents": "Ju Oargel is een Oard fon Tasteninstrumänt, dät Piepen häd, do fon aan Puuster häär truchbloased, wan ju äntspreekende Taste taaid un die äntspreekende Kloang leeken is (foaruutsät, dät dät een Oargel mäd moorere Kloange is, man dät is maasttieds so). Aleer bruukte me also ieuwenske dän Oargelist, die dät Spielde, noch aan Puustertreeder (Kalkant). Däälich is die Puuster maasttieds elektrisk. Woanelk häd een Oargel touminst een Manuoal (Tastatuur foar do Hounden) un een Pedoal (Tastatuur foar do Fäite). Do konnen dan koppeld wäide. Een Oargel sunner Pedoal beteekent me as Positiv, af, wan dät äntspreekend baud is Kistenoargel. Wäkke Oargle häbe uk een Swälwierk, deermäd jo stappenloos luuder un sinniger moaked wäide konnen. Een fon do ooldste spiedelbeere Oargele ap ju Waareld (15. Jierhunnert, Gotik) stoant in ju Säärke fon Rysum, Aastfräislound. Barocke Oargel in ju Slotsäärke (Meisenheim) Spiedeldisk fon een Oargel fon 1998 in Memmingen spiedelbeere eepene Oargel tou't bekiekjen fon ju Mechanik in een Oargel-Museum \"Kloang\", woanelk as \"Klang\" tou uursätten, betjudt in dän Touhoopehong mäd een Oargel uk \"Register\"."}
{"id": "7794", "contents": "Ju Oboe (fon Frantsöösk: hautbois „hooch / luut Holt“) is een Holtbloas-Instrumänt mäd Dubbelreeitblääd. Dät rakt deer ferskeedene Bauwiesen fon."}
{"id": "7795", "contents": "As Orchester (fon Ooldgriechisk ὀρχήστρα / orchēstra ‚Donssteede‘, aan hoolich runden Ploats foar dän Been in't griechiske Tjooter) beteekend me aan gratteren instrumäntoalen Musik-Koppel, deer oane wäkke Stämmen moorere Moale besät sunt. Ferskeedene bekoande Oarden fon Orchestere sunt t.B. Sinfonie-Orchester, dät Koomere-Orchester, ju Big Band..."}
{"id": "7796", "contents": "Wilhelm Heinrich Otto Dix waas aan betjuudenden Moaler fon ju Näie Seekelkhaid. Commons: Otto Dix – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Otto Dix (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118526103 (OGND) | VIAF: 46769170"}
{"id": "7798", "contents": "As Oper (fon italieensk opera in musica, „musikoalsk Wierk“) beteekent me sänt 1607 een musikoalske Foarm fon dät Tjooter, deer bie wäd een szenisk-dramatiske Honnelenge truch Musik deerstoald."}
{"id": "7799", "contents": "Oulje-Moaleräi is dät Moaljen mäd Ouljefaawen. In Europa is dät eerste sänt dät Middeloaler bekoand un wude besunners truch Jan van Eyck fääre äntwikkeld, man do Räste fon do ooldste Oulje-Bielden sunt in do Höölen fon Bamiyan in Afghanistan tou fienden un stomje uut dät 7. Jierhunnert. Dät rakt ferskeedene Oulje-Moalwiesen, deelwiese wäd deer bie toufäärme ju Foarm mäd Skaade un wät deer aal tou heerd, moald, un dan kumt deer ju Faawe uur, wät gjucht loange duurt, uumdät älke Loage druugje mout, un Oulje-Faawe druuget aiske loangsoam. Man dät rakt ju ju Moalwiese, dät dät fluks in Faawe moald wäd. Deelwiese wuden in ju Fergeenhaid fon ju Moalerkunst ferskeedene besunnere Middele bietousät, t.B. Has."}
{"id": "780", "contents": "Loundnoomen sunt do Noomen fon Loundstukke, do der studierd wäide fon ju Noomenkunde. In Seelterlound roat et sowät 2000 Loundnoomen. Dät kumt wäil fon aal do litje Stukke häär. Deeruum konnen wie hier eegentelk uk nit fon Fluurnoomen baale, dan Fluuren sunt do groote Katasterdistrikte, wierfon dät in älke Täärp man tjoon bit twintich roate. Uurs as in do fräiske Kloaigebiete beluuke sik do Noomen maast nit ap Persoone, man ap Appellative, also Noomen fon Seeken un Begriepe. Dät kumt wäil deerhäär, dät älke Buur alleweegense Lound hiede: Mäide tou dät Mjoon, Weeden tou dät Weedjen, Äkkere tou dät Ferbauen fon Fruchte, Busk foar dät Bauholt un toulääst aan of moorere Foane foar ju nöödige Fjuurenge. Disse Wiese fon Benaamen belukt sik also ap ju Buuräi in Sound- un Foangebiete un is deermäd äänelk an ju läichsaksiske Noaberskup, so as ju t.B. foar dät holloundske Drente gjucht goud dokumentierd is. Dät Interessante is oawers, dät do seelter Noomen dan oafte dät fräiske Juunstuk reeke tou do läichsaksiske. Wie reeke hier do Noomen-Elemente ätter Benaamengsmotiv ätter S.391-2 fon ju Oarbaid Kramer 1994 (NSW), wier dät aal gans uutoarbaided is. In do Noomen is ju Skrieuwwiese fon 1960 ferwoand wuuden. Loundnoomenkoarte fon"}
{"id": "7803", "contents": "Pablo Ruiz Picasso waas aan spoansken Bieldenden Kunstler, die dän Kubismus mee begruundede. Twodimensionoale Wierke fon Picasso konnen noch nit uumehoochleeden wäide, uumdät jo noch nit meenfräi sunt (Hie is noch neen 70 Jiere dood)."}
{"id": "7805", "contents": "Paolo di Dono waas aan italieensken Moaler fon ju Renaissance. Hie waas deer ap uut, ju Perspektive geometrisk gjucht tou träffen, Faawe un Ljoacht noom hie minner wichtich. Perspektiviske Studie fon aan Kälk Episoden uut dät Eensiedeler-Lieuwend, moald in 1460 Joagd in dän Holtbusk; moald uum 1460 (Tempera) Sänt Georg kampet juun dän Droake; Ouljemoaleräi uum 1470"}
{"id": "7807", "contents": "Paolo Veronese (oaintelk: Paolo Caliari / Paolo Cagliari; * in 1528 in Verona; † 19. April 1588 in Venedig) waas aan venetisken Moaler fon ju Renaissance. Een Oulje-Skilleroatsje, ju Uurspröängelk dät lääste Äiwendmäil Kristi deerstaale skuul; leeter, as Veronese Probleeme kreech mäd Säärkenfertreedere, feruurde hie dän Titel ap \"Gastmäil in dät Huus fon Levi\". Ju Slacht fon Lepanto Kjuusigenge, moald uum 1582 Venus un Amor"}
{"id": "781", "contents": "Dät rakt in Seelterlound fuul Huusnoomen Do wäide uk studierd fon ju Noomenkunde. Deerbie dreege do Huuse gewöönelk dän Noome fon fuul fröiere Bewoonere, fielicht do eerste fon ju Steede. Ap ju Wiese kon me däälich ju Uutsproake fon do oolde Noomen noch heere. Sun Noome bleeuw also beheelden wan der uk n Monmoanske ienhilkede. So is dät eegentelk n matriarchoalisk System fon Noomereeken. As Biespil eenige Noomen fon Skäddel (fergliek ju Koarte). 1 Fennens 4 Brans Gers 5 Foulkens 5a Ummen 6 Stengels 7 Bouels 8 Palte Klaus 9 Tobejans 10 Korls 11 Benke Lübbers 12 Talle Hillen 13 Fokke Lübbers 14 Piesels 15 Kniljes 16 Thobens 17 Haikens Wikisource: Oolde Seelter Nomen – Wällensammelenge Unner Lieste fon do Seelter Roupnoomen rakt dät ne uumfangrieke Lieste. Seelter Seeken, hääruutroat fon Theodor Griep un Pyt Kramer. Sälwenferlaach, 1999. Commons: House names – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "7811", "contents": "Paul Gauguin waas aan frantsöösken Moaler fon dän Impressionismus un Post-Impressionismus. Hie waas bekoand mäd Edgar Degas, Camille Pissarro, Pierre-Auguste Renoir un Édouard Manet; leeter uk mäd Vincent van Gogh, man ju Idee fon Gauguin un van Gogh, tichte bie eenuur tou woonjen un sik juunsiedich tou inspierierjen, eendede in aan läipen Stried, in dän sik van Gogh foar Dullegaid een Oor ousnied. Hie is deer bekoand foar, dät hie moorere Moale in exotiske Lounde (t.B. Tahiti) lieuwd häd, uumdät hie Jank ätter een droomhaftige, uurspröängelke Waareld hiede, man dät waas dan nit so, as hie sik dät foarstoald hiede. Fääre waas hie mäd masse ferskeedene Wieuwljuude touhoope, deerbie uk minnerjierige Wuchtere. Blaauwe Täkke bie Rouen, moald in 1884 Wieuwljuude an dän Strand, moald in 1891 Fon wier kuume wie? Wäl sunt wie? Wier gunge wie wai?; moald in 1897 Loundskup ap Hiva Oa, moald in 1903"}
{"id": "7813", "contents": "Pentameter (fon dät Ooldgriechiske Woud foar fieuw-Mäite) is die Begriep foar een Färsmäite, ju as fieuw-deelich apfoated wäd. In ju Antike beteekende me deermäd een daktyliske Färsmäite, ju niep nuumen säks Hieuwengen hiede, man two \"Takte\" deerfon wuden as hoolich apfoated. In ju näiere Dichtenge (t.B. fon Geoffrey Chaucer, Johann Wolfgang von Goethe un masse moor) wäd aan fieuw-hieuwigen Jambus mäd dän Begriep beteekend."}
{"id": "7814", "contents": "Peter Paul Rubens (uk wäil Pieter Pauwel Rubens / Petrus Paulus Rubens; * 28. Juni 1577 in Siegen; † 30. Moai 1640) in Antwerpen) waas aan fon do bekoandste Moalere fon dän Barock un Diplomoat unner ju spoansk-habsburgiske Kroune. Rubens sien twäide Wieuwmoanske Hélène Fourment mäd two fon hiere Bäidene, moald uum 1636 Loundskup, moald twiske 1635 un 1640 Die Bäidensmoort fon Betlehem, moald uum 1638 Bacchus, moald twiske 1638 un 1640"}
{"id": "7819", "contents": "Pieter Brueghel die Allere (uk: Bruegel, Breugel, Breughel; uutboald [ˈbɾøːɣəl]; * uum 1525/1530 wildääge in Breda; †5. September 1569 in Brussel), naamd de Drol „die Snurrige“ af Buurenbruegel, waas aan Moaler fon ju niederloundske Renaissance. Hie is goud bekoand foar sien Bielden fon dät Lieuwend fon Buuren. Hie is die Foar fon Jan Brueghel dän Allere, die noch masse moaljende Ätterkuumere hiede, un Pieter Brueghel dän Jungere un truch him die Grootfoar fon Pieter Brueghel III. Do holloundske Kweedewoude die Toudenbau fon Babel Dät Lound fon do Loaie (wät ap düütsk Schlaraffenland naamd wät) Ju Buurenhochtied - een Skilleroatsje, ju leeter fon sin Suun ättermoaked wude. Normdoaten: GND: 118674013 (OGND) | VIAF: 95761864"}
{"id": "782", "contents": "Noomen A-F G-L L-X Macks S1829c S1860d Maende U1568 Mande U1535 Marckehusen S1606b Marg. R17l3a S1749a U1749 Margaretha R1651 Maria R1749a S1749a Marquart R1473a Marten U1630b Martens U1630b U1630b St1606 St1606 St1674 R1713b Martin R1749a Martins St1651a St1651b Matken R1630a Matteken H1606 Mattger H1665 H1674 Medde S1651b Meeme H1674 S1674b Meemet S1674b U1674 Meene S1674a S1674a Meimet U1749 Mein. R1820a S1812b S1829a S1829e Meinart R1749a Meiners B1749 Meinert R1840 S1749b B1749 Meinrich H1674 Melne S1549a Meme R1473b R1549a R1630a H1606 H166S S1735b S1749a S1568a S1606a S1606a S1606a S1630a S1665b U1535 U1549a U1549b U1568 U1568 U1630b St1606 Memedes U1535 Memedt R1535 U1630a Memen R1473a R1473b U1473 Memens S1630a Memerich H1665 Memes U1630b Memess S1549c Memet U1665 U1651a Memets U1606 B1749 Memmecke S1535a Memmens S1674a Memmers S1665a Memo H1535 Mena S1473a Mene S1473a S1665a S1749a S1749a S1749a S1749b S1812a S1812b U1549a Menen S1699 Menens S1840b S1860d Mener S1665a Meners S1860b Menes S1829c Menke S1749a Merinck S1549a Meringk S1606b Mermek S1535a Mertenn St1568 Mertens St1665 St1665 Metta R1651a Mette S1535b U1535 St1568 Metteken S1568b U1473 U1473 Mettgers H1651b Meyer R1780 R1820a R1820b R1840 R1860a S1665a S1674a S1749a S1749b S1749b S 1749c S1812c S1812c S1812c S1829a S1829b S1829b S1829b S1829b S1829b S1829e S1829e S1840a"}
{"id": "783", "contents": "Noomen A-F G-L L-X G. R1820b R1860b H1860c S1812a S1840b B1749 Gabina S1749b S1749c Gaieke S1768a Galtedes R1535 R1549c Galtedoch R1535 Galteke U1473 Galtess R1473a Galtet R1473a U1568 Garlichs S1674b Garreldes U1630a Garrels H1824d S1812a S1829a Garrelt H1674# U1630b Garrelts R1630a Garries B1820c Gayecke S1549b Gayke S1473a Gebbe S1651b Gebbeke R1473a R1549a R1665 S1473b S1665b S1674b Gebbeken R1675 Gebke S1606a S1606a Geesen S1812a S1829a S1840a S1860a St1820a St1840 St1860a B1749 B1820a B1820a B1840 U1860b B1860a Gehenborg S1812a Gehlenberg S1840a Gehlenborg S1829b# S1829d S1860a Geilet S1549a Gen. R1713a R1713b Gepchen R1699 Gerard S1614 Gerd R1473b R1780 R1780 R1820a R1820b R1820b R1840 R1860a R1860a R1860a R18 60b R1860b H1824a H1824a H1824a H1840 H1840 H1860a Hm1824b Hm1860a S1812a S1812a S1812b S1812b S1812c S1812c S1812c S1829a S1829a S1829a S1829a S1829a S1829a S1829b S1829b S1829b S1829b S1829b S1829d S1829d S1829d S1840a S1840a S1840d S1840b S1840b S1840b S1840c S1860a S1860a S1860a S1860b S1860b S1860b S1860c S1860c S1860d S1860d S1860d S1860d S1860d S1860e S1860e S1860f S1860# U1473 U1535 U1820a U1820a U1820b St1568 St1860b St1860c B1820c B1820c U184 0 U1840 U1840 U1860a U1860a U1860a B1860a B1860a B1860c Gerdes R1665 R1675 H1674 H1780a H1780b S1535a S1549b S1606a S1606b S1630a S1665a S1674a S1749a S1812a S1812a S1812a S1829a S1829b S1829d StB29d"}
{"id": "7834", "contents": "Pieter Brueghel die Jungere (uk: Bruegel, Breugel, Breughel; uutboald [ˈbɾøːɣəl]; bädden in 1564 in Brussel; stuurwen in 1638 in Antwerpen) waas aan bekoanden Moaler uut Flandern. Hie waas die Suun fon Pieter Brueghel dän Allere, die Foar fon Pieter Brueghel III., uur dän nit ful bekoand is un die Bruur fon Jan Brueghel dän Allere, die uk noch masse Moalere unner sien Ätterkuumere hiede. Pieter Brueghel die Jungere häd masse Skilleroatsjen fon sin Foar kopierd (t.B. ju Buuren-Weerskup un die Touden fon Babel): Sköäwelere Kristus in dän Stoarm ap dän See Genesaret Ju Buuren-Weerskup Touden fon Babel Normdoaten: GND: 119524759 (OGND) | VIAF: 106974142"}
{"id": "7850", "contents": "Pierre-Auguste Renoir (bädden ap dän 25. Februoar 1841 in Limòtges stuurwen ap dän 3. Dezember 1919 in Canha de Mar (Oksitioanske Steeden-Noomen; Frantsöösk: Limoges / Cagnes-sur-Mer)) waas aan Moaler fon dän Impressionismus. Dät Wucht Romaine Lascaux; moald in 1864 Dons in dän Moulin de la Galette; moald in 1876 Dät Dogen-Kastäil in Venedig; moald in 1881 Fruchte fon dät Suude, moald in 1881 \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7851", "contents": "Aan Pinsel is een Reewe uut aan Steel un Hiere, Bäärsten, af Kunststof-Spiere, dät foar aaln tou dät Apdreegen fon floudige af lubberge Faawstoffe (un aal sowät) tjoont. Deeruum is die Pinsel een wichtige Reewe in ju Moalerkunst, man uk in masse ferskeedene Hondwierke. Ieuwenske dän Bruuk tou dät Apdreegen fon Faawe wäide Pinsele uk as fienere Bäärsele bruukt, t.B. tou dät skeen moakjen fon fuunene Stukke in ju Archäologie. Groafe Pinsele, do tou't Glääsmoaljen bruukt wäide Fiene Pinsele, do tou't Glääsmoaljen bruukt wäide Groafe Pinsele, do tou't Woogebemoaljen bruukt wäide Noch moor ferskeedene Moal-Pinsele"}
{"id": "7855", "contents": "Pjotr Iljitsch Tschaikowski (Rusk: Пётр Ильи́ч Чайко́вский , wietenskuppelke Transliteration Pëtr Il’ič Čajkovskij, düütsk Peter Tschaikowski; bädden ap dän 25. April ätter dän julionanske / dän 7. Moai 1840 ätter dän gregorioanske Kalänner in Kamsko-Wotkinski Sawod; suurwen ap dän 25. Oktober ätter dän julioanske / dän 6. November 1893 ätter dän gregorioanske Kalänner in Sänt Päitersbuurich waas aan rusken Komponist fon ju Romantik. \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "7856", "contents": "Ju UNESCO teekent waareldwied besunnere Steeden as UNESCO-Waareldäärwgoud uut. Dät skäl een Teeken sätte foar ju Bewoarenge fon do Steeden. Dät Waareldäärwgoud unnerdeelt sik in Waareldnatuuräärwgoud un Waareldkultuuräärwgoud. In Fräislound rakt dät foar bee een Biespil, näämelk Deele fon ju Wäädsee as Waareldnatuuräärwgoud un dät Yr. D.F. Woudagemaal een Skäpwierk (Lemsterlân)."}
{"id": "7857", "contents": "1492: Christoph Kolumbus findt as eersten Europäer dät karibiske Ailound Hispaniola. 1848: Ju wierstrieuwjende Prüüske Nasjonoalfersammelenge wäd fon Köönich Freerk Wülm IV. truch Feroardenge aplooset. Ap dän sälge Dai brangt die Köönich een Ferfoatenge ätter sien oaine Foarstaalengen ruut. 2014: Mäd ju Köär fon Bodo Ramelow toun Ministerpräsident fon dät Lound Thüringen roaket foar't eerste Moal n Politiker fon juu Paatäi Ju Linke düsse Staalenge. 2017: Spanien lukt dän Europäisken Hoaftbefeel juun do politisk ferfoulgede Liede fon ju ousätte kataloanske Regierenge tourääch, man do nasjonoale Hoaftbefeele in Spanien blieuwe bestounden. 1903: Johannes Heesters, niederloundsken Tjooterspieler, die noch in't Oaler fon 107 Jiere spiedelde. Hie stoorf in 2011 mäd 108. 1791: Wolfgang Amadeus Mozart, klassisken Komponist 1926: Oscar Claude Monet, impressionistisken Moaler 2013: Nelson Mandela, suudafrikoansken Fräidumsstrieder un Politiker 2021: John Miles, britisken Musiker"}
{"id": "7858", "contents": "1824: In ju Slacht bie Ayacucho roakje do suudamerikoanske Unouhongegaidstriedere unner Simón Bolívar een wichtige Uurwinngenge uur Spanien. 1893: In Paris smit die Anarchist Auguste Vaillant aan sälwenbauden Sprängkörper fon ju Toukieker-Galerie in dän Deputierden-Koomer. Aan Ouoardenden wäd bie ju Aktsjoon ferseerd. Vaillant wäd leeter tou'n Dood feruurdeeld un ap'n 5. Februoar 1894 waigjucht. 2007: Ju Wikipedia ap Seeltersk häd 500 Sieden. 1946: Sonia Gandhi, indiske Politikerske 1625 - Ubbo Emmius, fräisken Historiker."}
{"id": "7859", "contents": "Ubbo Emmius (* 5. Dezember 1547 in Greetsiel in Aastfräislound; † 9. Dezember 1625 in Gräinen) waas aan fräisken evangeelsk-reformierden Theologe, Historiker, Pädagoge un Gruundengsrektor fon ju Universität Groningen (Niederlounde). Ubbo Emmius wuude as Suun fon n evangelisk-reformierten Pastor Emme Dyken un sien Wieuw Elke Tjarda, Buurmästerdoochter uut Norden (Aastfräislound), 1547 in Greetsiel bädden. Hie gung ätter ju Latienskoule in Oamde un leeter ätter dät Gymnasium illustre in Bremen. As hie kloor waas in Bremen geen hie wieruume ätter Norden un foulgede deer noch two Jiere an ju Latienskoule. In dät Jier 1570 studierde Emmius an ju Universität Rostock, wier die Historiker David Chyträus him blieuwend inspirierde. 1574 moast hie uum de Dood fon sien Baabe wieruume ätter Greetsiel. Two Jiere leeter ferliet hie dät aastfräiske Fiskerstäärp un wonnerde ätter dät Suude wai. Hie loopede bie dän Rhien deel un besoacht Heidelberg un Freiburg im Breisgau, un keem in Basel bie dät Grääf fon sien Foarbield Erasmus fon Rotterdam un eendete ju Räise in Genf, wier hie studierde. Deer seech hie dän theologisken Twist twiske do Lutheroaner un Reformierden. In disse Stääd, wier dän Humanismus sien remormatoriske Linie reeked wuude, foont Emmius sien fäästen Standpunkt, dän religiösen un politisken. In"}
{"id": "7863", "contents": "Die 25. Dezember is die fäärme Wienoachts-Fierdai. Die Dai in't Foaren, die 24. Dezember, is indäid naan amtelken Fierdai, man in dän Sin, dät die Foaräiwend liturgisk al tou dän ätterfoulgjende Dai heert, wädt hie daach as Hilligen Äiwend fiert. Die 26. Dezember is die twäide Wienoachtsfierdai. 1758: Een apgruunde fon Boan-Bereekenge al fon Edmond Halley foaruuttälde Komeeten-Ferskienenge wäd fon dän astronomisk buppewoanelk bieldeden Buur Johann Georg Palitzsch blouked. Die Komeet hat deerfon Halley sin Komeet. 1993: Bie aan Bround-Ounsleek ap een Fluchtlings-Heem in't släsiek-holstenske Koldenkarken (plattdüütsk, düütsken Noome: Kaltenkirchen) stäärft aan Turke. Ätter dän julioanske Kalänner is Isaac Newton ap dän 25. Dezember 1642 bädden, man ätter dän gregorioanske Kalänner, dän do Ängloundere do noch nit uurnuumen hieden, eerste ap dän 4. Januoar 1643. 1977 - Charlie Chaplin, Komiker."}
{"id": "7864", "contents": "Pop Art is een Gjuchte fon ju Bieldende Kunst, ju in do njuugentienhunnertfüüftiger Jiere in Änglound un do Fereende Stoaten apkoom as Juunbewäägenge juun dän abstrakte Expresjonismus, die ätter ju Meenenge fon do Pop-Art-Fertreedere tou intellektuell waas. In ju Pop Art skuul dät aal eenfacher un naier bie dät Foulk weese un dät Lieuwend fon alledeege wude tou een Kunst-Objekt. Tou Begin bekiekede me in ju Pop Art ju Konsum-Sälskup täämelk uunkritisk, man leeter waas deer uk moor Kritik oane. Die bekoandste Kunstler fon ju Pop Art waas wäil Andy Warhol."}
{"id": "7865", "contents": "Ju Posaune is een joop Blikbleesinstrumänt, dät uum sien grootstendeels zylindrisk Ruur tou do Trumpäiten-Instrumänte täld wäd. Ju bekoandste Baufoarm is ju Toach-Posaune, deerbie aan Toach roane un ruut leeken wäd, uum ju Toonhööchte tou feruurjen. Man dät rakt uk wäkke mäd Hälp-Ventile, un indäid as een Sunnerfoarm uk skiere Ventil-Posaunen. Posaunen rakt dät in unnerskeedelke Toonhööchten, maast sunt dät Tenor- un Bassposaunen."}
{"id": "7869", "contents": "Lutz Niethammer (bädden in 1939) is n düütsken Historiker. Lebenserfahrung und kollektives Gedächtnis. Die Praxis des „Oral History“. Frankfurt am Main: Syndikat, 1980. ISBN 3-8108-0142-9 Die volkseigene Erfahrung. Eine Archäologie des Lebens in der Industrieprovinz der DDR. Berlin: Rowohlt, 1991. ISBN 3-87134-009-X Patrick Bahners: Der kontrollierte Vergesellschafter. Zum 70. Geburtstag von Lutz Niethammer. In: Frankfurter Allgemeine Zeitung, 21. Dezember 2009. Prof. em. Dr. Lutz Niethammer (Universität Jena) \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\" Normdoaten: GND: 121659038 (OGND) | KB (Niederlounde): 069238995 | LCNAF: n80096692 | VIAF: 73874297"}
{"id": "787", "contents": "Uetersen is ne Stääd in dän Kring Pinneberg in Släswiek-Holstein, Düütsklound. Dät Gebiet fon Uetersen is sowät 11,50 km². Uetersen häd n Ienwoonertaal fon 17.865 (2006). Websteede fon Uetersen"}
{"id": "788", "contents": "Släswiek-Holsten is een fon do säkstien Buundeslounde fon Düütsklound. Släswiek-Holsten lait twiske Noudsee un Aastsee (Baltiske See). Haudstääd is Kiel. Dithmarschen Herzogtum Lauenburg Nordfriesland Ostholstein Pinneberg (mäd Hälgelound) Plön Rendsburg-Eckernförde Schleswig-Flensburg Segeberg Steinburg Stormarn Flensburg Kiel Lübeck Neumünster Noudfräislound"}
{"id": "789", "contents": "Käädenfusion is dät Touhoopesmilten fon do Käädene fon ferskeedene Atome, wierbie n uur chemisk Element bilded wäd. Wan Atome fon lichte Elemente as Woaterstof touhoopesmilte, wäd hierbie sowät 0,67% fon ju Masse uumesät in Energie, ju der uurswain bruukt wäide kon. Dät Fusierjen fon sweere Atome deerjuun kostet Energie. Die Uurgong twiske ‘licht’ un ‘sweer’ lait hierbie bie dät Element Iersen. Eer in 1938 die düütske Physiker Hans Bethe dän Idee foarstoalde dät ju Sunne un do Stiernen hiere Energie ärreegje truch Käädenfusion, waas dät n Räätsel wier aal ju Energie häärkoom. Aal in ju Tied bekoande chemiske Reaktione lääwerden deerfoar fuuls tou min Energie. Ju Sunne wondelt pro Sekunde 600 Millionen Tonnen Woaterstof uume in 596 Millione Tonnen Helium. Die Unnerskeed in Masse, fjauer Millione Tonnen, is in Energie uumewondeld, wierbie ju berüümde Formel fon Albert Einstein, E = mc² jält. Käädenfusion is uk ju Energiewälle fon n Woaterstofbombe, ju fuul kräftiger waas as ju in do fjautiger Jieren äntwikkelde Atomkleeuwengsbombe. Käädenfusion is nit ne Kättenreaktion, deer wäide neen litje Deele bie fräi, do ne näie Fusion feruurseekje konnen. Die Prozess kon bloot tougoang heelden wäide unner extrem hooge Temperatuur un Druk, as do uk härskje ruund dän Middelpunkt"}
{"id": "7917", "contents": "A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - Q - R - S - T - U - V - W - X - Y -Z Hierunner rakt et ne Lieste fon klassiske Komponiste. Torstein Aagaard-Nilsen - Els Aarne - Evald Aav - Antonio Maria Abbatini - Keiko Abe - Komei Abe - Ryotaro Abe - Karl Friedrich Abel - Pierre Abélard - Hans Abrahamsen - Juan Manuel Abras - Jean Absil - Adolphe Adam - Bernardo Adam Ferrero - John Adams - John Luther Adams - Leslie Adams - Richard Addinsell - Thomas Adès - Helen Adie - Samuel Adler - Georges Aeby - Agostino Agazzari - Johan Joachim Agrell - Alexander Agricola - Johann Friedrich Agricola - Martin Agricola - Dionisio Aguado - Sebastian Aguilera de Heredia - Julián Aguirre - Kalevi Aho - Harri Ahmas - Gregor Aichinger - Toshio Akiyama - Jehan Alain - José Alamá Gil - Isaac Albéniz - Mateo Antonio Perez Albeniz - Pedro Pérez de Albéniz y Basanta - Eugen d'Albert - Karel Albert - Stephen Albert -"}
{"id": "793", "contents": "Kurt Donald Cobain (20. Februoar, 1967 – 5. April, 1994) waas n Amerikoansken Musiker, ap bääste bekoand foar sien Rullen as Sjunger, Guitarist un Soangskrieuwer fon ju Band Nirvana uut Seattle. Normdoaten: GND: 119167735 (OGND) | VIAF: 66668107"}
{"id": "7935", "contents": "Ju Iersentied is n Tied in ju Geskichtsskrieuwenge, as do Moanskene mäd iersene Reeskup begonnen tou oarbaidjen. In Midde-Europa begon ju Iersentied so uungefeer in dät 8. Jierhunnert f. Kr. un eendete in dät 1. Jierhunnert f. Kr."}
{"id": "7938", "contents": "Tik Tak Tul is n eenfach Spil foar twäin Spielere. Dät Spil wäd mäd ne Bläistikke of mäd ne Pänne ap Papier spield. Dät gungt uk mäd Kriete ap de Sträite un sogoar ap n Computer. Bräädspiele rakt dät uk, man do sunt moor foar ju Sierde meend. 'Tik Tak Tul wärd spield ap 3 bie 3 Fäildere. An n Ounfang sunt aal Fäildere loos. Die eene Spieler sät n 'Kjuus' un die uur Spieler n 'Rund'. Wäl tjo fon sien oaine Teekene ap ne Riege häd (skeeuw, liekap of woage), häd wonnen. Wäl dät Spil genöigend koant, kon eenfach älke Spil in Uunäntskat eendje tou läiten, wät die Uur uk moaket. Besunners foar Ounfangere is dät Fäild in de Midde dät Wichtichste Fäild. Die Taal ferskeedene Bräädpositione is 764, dät loose Brääd nit meegereekend. Oawers Positione do der truch Traalen of Speegeljen dätsälge sunt, tälle foar een. Die Taal toulätte Sätte sänt dän eerste Sät un ätters twiske do Bräädpositione is 2096. So rakt dät träi ferskeedene muugelke Ounfangssätte: in de Midde, in n Houk un in de Midde fon n Raant. Bie ju Variante 'OXO' is die Swäk, uum een Riege (skeeuw, liekap of woage) mäd n Nul,"}
{"id": "7941", "contents": "Maria Natália Ferreira do Vale (bädden ap dän 6. Meerte 1953 in Floriano, Brasilien) is een brasilioanske Film- un Tjooter-Deerstaalerinne. 1975 - Gabriela .... Aurora 1975 - A Moreninha .... Mademoiselle Aimée 1976 - Saramandaia .... Dora 1977 - Locomotivas .... Sandra (participação especial) 1980 - Água-Viva .... Márcia Mesquita 1981 - Baila Comigo .... Lúcia Toledo Fernandes 1982 - Sétimo Sentido .... Sandra Rivoredo 1982 - Final Feliz .... Débora Brandão 1984 - Transas e Caretas .... Marília Braga 1986 - Cambalacho .... Andréa Pereira Souza e Silva 1987 - O Outro .... Laura Della Santa 1989 - Que Rei Sou Eu? .... Suzanne Webert 1993 - Olho no Olho .... Débora 1995 - A Próxima Vítima .... Helena Ribeiro 1997 - O Amor Está no Ar .... Júlia Schneider 1998 - Torre de Babel .... Lúcia Prado 2000 - Aquarela do Brasil .... Dulce 2003 - Mulheres Apaixonadas .... Sílvia Ferreira Lobo 2004 - Começar de Novo .... Letícia Pessoa Karamazov 2006 - Páginas da Vida .... Carmem Fragoso Martins de Andrade 2008 - Negócio da China .... Dra. Júlia Dumas 2009 - Viver a Vida .... Ingrid Guimarães Machado 2011 - Insensato Coração .... Wanda Brandão 2012"}
{"id": "7972", "contents": "Sydney is ju Haudstääd fon dän australisken Deelstoat New South Wales. Ju Stääd häd 3.641.422 Ienwoonere."}
{"id": "7973", "contents": "Brisbane is ju Haudstääd fon dän australisken Deelstoat Queensland. Ju Stääd häd 1.676.389 Ienwoonere."}
{"id": "7974", "contents": "Perth is ju Haudstääd fon dän australisken Deelstoat Western Australia. Ju Stääd häd 1.256.035 Ienwoonere."}
{"id": "7975", "contents": "Adelaide is ju Haudstääd fon dän australisken Deelstoat South Australia. Ju Stääd häd 1.040.719 Ienwoonere."}
{"id": "7976", "contents": "Gold Coast is ne Stääd in dän australisken Deelstoat Queensland. Ju Stääd häd 454.436 Ienwoonere."}
{"id": "7977", "contents": "Canberra is ju Haudstääd fon Australien. Ju lait in dän Australian Capital Territory un häd 356.120 Ienwoonere."}
{"id": "7978", "contents": "Newcastle is ne Stääd in dän australisken Deelstoat New South Wales. Ju Stääd häd 288.732 Ienwoonere."}
{"id": "7979", "contents": "Gosford is ne Stääd in dän australisken Deelstoat New South Wales. Ju Stääd häd 282.726 Ienwoonere."}
{"id": "7980", "contents": "Wollongong is ne Stääd in dän australisken Deelstoat New South Wales. Ju Stääd häd 234.482 Ienwoonere."}
{"id": "7982", "contents": "Ju Lieste fon Stääde in Deenemäärk rakt n Uursicht fon do grootste deeniske Stääde. Do grootste Stääde fon Deenemäärk ätter Ienwoonertaal, Stand (2012): A Deel fon Hovedstadsområdet"}
{"id": "7983", "contents": "Odense is ne Stääd in ju Region Syddanmark. Ju Stääd häd 168.798 Ienwoonere. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: [1]"}
{"id": "7984", "contents": "Aalborg is ne Stääd in ju Region Nordjylland. Ju Stääd häd 104.885 Ienwoonere. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: [1]"}
{"id": "7985", "contents": "Esbjerg is ne Stääd in ju Region Syddanmark. Ju Stääd häd 71.579 Ienwoonere. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: [1]"}
{"id": "7986", "contents": "Randers is ne Stääd in ju Region Midtjylland. Ju Stääd häd 61.121 Ienwoonere. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: [1]"}
{"id": "7987", "contents": "Kolding is ne Stääd in ju Region Syddanmark. Ju Stääd häd 57.540 Ienwoonere. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: [1]"}
{"id": "7988", "contents": "Horsens is ne Stääd in ju Region Midtjylland. Ju Stääd häd 54.450 Ienwoonere. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: [1]"}
{"id": "7989", "contents": "Vejle is ne Stääd in ju Region Syddanmark. Ju Stääd häd 51.804 Ienwoonere. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: [1]"}
{"id": "7990", "contents": "Roskilde is ne Stääd in ju Region Sjælland. Ju Stääd häd 47.828 Ienwoonere. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: [1]"}
{"id": "7991", "contents": "Herning is ne Stääd in ju Region Midtjylland. Ju Stääd häd 46.873 Ienwoonere. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: [1]"}
{"id": "7992", "contents": "Silkeborg is ne Stääd in ju Region Midtjylland. Ju Stääd häd 42.807 Ienwoonere. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: [1]"}
{"id": "7993", "contents": "Greve Strand is ne Stääd in ju Region Sjælland. Ju Stääd häd 40.901 Ienwoonere. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: [1]"}
{"id": "7994", "contents": "Fredericia is ne Stääd in ju Region Syddanmark. Ju Stääd häd 39.797 Ienwoonere. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: [1]"}
{"id": "7995", "contents": "Viborg is ne Stääd in ju Region Midtjylland. Ju Stääd häd 37.635 Ienwoonere. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: [1]"}
{"id": "7996", "contents": "Holstebro is ne Stääd in ju Region Midtjylland. Ju Stääd häd 34.378 Ienwoonere. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: [1]"}
{"id": "7997", "contents": "Frederiksberg Kommune is ne Kommune in ju Region Hovedstaden (deeniske Haudstäädregion). In ju Kommune woonje 100.215 Moanskene. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: statistikbanken.dk"}
{"id": "7998", "contents": "Gentofte Kommune is ne Kommune in ju Region Hovedstaden (deeniske Haudstäädregion). In ju Kommune woonje 72.814 Moanskene. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: statistikbanken.dk"}
{"id": "7999", "contents": "Gladsaxe Kommune is ne Kommune in ju Region Hovedstaden (deeniske Haudstäädregion). In ju Kommune woonje 65.303 Moanskene. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: statistikbanken.dk"}
{"id": "80", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "800", "contents": "Dät Atom is ne submikroskopiske Struktur, ju der in aal gewöönelke Materie foarkumt. Atome bestounde uut subatomiske Deele: Elektrone, Protone un Neutrone. Atome hääbe ju Drift, sik tou kombinierjen uum Moleküle tou bildjen. N Woatermolekül toun Biespil bestoant uut two Woaterstofatome un een Suurstofatom. Atome sunt do fundamentelle Bausteene fon ju Chemie un do wäide in chemiske Reaktione sieläärge nit fernichted. Dät rakt bloot 91 Typen fon chemiske Bausteene of chemiske Elemente, do in ju Natuur ap de Äide fuunen wäide. Jo wäide klassifizierd in ju periodiske Tabelle. Ju Klassifikation is gruunded ap ju Antaal Protone in dät Atom. Uur Typen Atome konnen kunstelk moaked wäide, man do sunt nit stabil un breeke bie litjen oawe ätter natüürelke chemiske Elemente truch Käädenkleeuwenge. Atome fon dätsälge Element konnen ferscheedene radioaktive Oainskuppe hääbe, gruunded ap ju Antaal Neutrone in dän Kääden. Atome mäd jusälge Taal Protone, man ferscheedene Taale Neutrone, wäide Isotope fon dätsälge chemiske Element naamd. Deeruum dät Atome alleweegense foarkuumen dwo, sunt do al jierhunnerteloang Fäild fon Studium. Apstuuns gjuchte do Unnersäikengen sik foarallen ap Kwantum-Effekte, as in Bose-Einstein-Kondensaat. Ju Atomtheorie is ne Theorie uur dät Weesen fon ju Materie. Ju Theorie kwäd, dät aal Materie uut Atome bestoant. Do"}
{"id": "8000", "contents": "Hvidovre Kommune is ne Kommune in ju Region Hovedstaden (deeniske Haudstäädregion). In ju Kommune woonje 50.502 Moanskene. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: statistikbanken.dk"}
{"id": "8001", "contents": "Ballerup Kommune is ne Kommune in ju Region Hovedstaden (deeniske Haudstäädregion). In ju Kommune woonje 38.893 Moanskene. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: statistikbanken.dk"}
{"id": "8002", "contents": "Taastrup Kommune is ne Kommune in ju Region Hovedstaden (deeniske Haudstäädregion). In ju Kommune woonje 32.719 Moanskene. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: statistikbanken.dk"}
{"id": "8012", "contents": "Aichach-Friedberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8013", "contents": "Alb-Donau-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8014", "contents": "Altenburger Land is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8015", "contents": "Altmarkkreis Salzwedel is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt."}
{"id": "8016", "contents": "Amberg-Sulzbach is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8017", "contents": "Anhalt-Bitterfeld is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt."}
{"id": "8018", "contents": "Ansbach is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8020", "contents": "Augsburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8021", "contents": "Bad Kissingen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8022", "contents": "Bamberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8023", "contents": "Barnim is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich."}
{"id": "8024", "contents": "Bautzen (Sorbisk: Wokrjes Budyšin) is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen."}
{"id": "8025", "contents": "Bayreuth is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8026", "contents": "Berchtesgadener Land is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8027", "contents": "Biberach is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8028", "contents": "Bodenseekreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8029", "contents": "Borken is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8030", "contents": "Breisgau-Hochschwarzwald is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8031", "contents": "Burgenlandkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt."}
{"id": "8032", "contents": "Calw is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8033", "contents": "Cham is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8034", "contents": "Coburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8035", "contents": "Coesfeld is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8036", "contents": "Dachau is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8037", "contents": "Dahme-Spreewald is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich."}
{"id": "8038", "contents": "Darmstadt-Dieburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8039", "contents": "Deggendorf is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8040", "contents": "Dillingen an der Donau is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8041", "contents": "Dingolfing-Landau is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8042", "contents": "Donau-Ries is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8043", "contents": "Ebersberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8044", "contents": "Eichsfeld is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8045", "contents": "Elbe-Elster is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich."}
{"id": "8046", "contents": "Emmendingen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8047", "contents": "Ennepe-Ruhr-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8048", "contents": "Enzkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8049", "contents": "Erding is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8050", "contents": "Erzgebirgskreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen."}
{"id": "8051", "contents": "Esslingen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8052", "contents": "Euskirchen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8053", "contents": "Forchheim is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8054", "contents": "Freising is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8055", "contents": "Freudenstadt is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8056", "contents": "Freyung-Grafenau is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8057", "contents": "Fulda is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8058", "contents": "Garmisch-Partenkirchen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8059", "contents": "Gotha is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8060", "contents": "Greiz is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8061", "contents": "Harz is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt."}
{"id": "8062", "contents": "Havelland is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich."}
{"id": "8063", "contents": "Heidenheim is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8064", "contents": "Heilbronn is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8065", "contents": "Heinsberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8066", "contents": "Herford is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8067", "contents": "Hersfeld-Rotenburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8068", "contents": "Hildburghausen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8069", "contents": "Hochsauerlandkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8070", "contents": "Hochtaunuskreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8071", "contents": "Hof is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8072", "contents": "Hohenlohekreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8073", "contents": "Ilm-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8074", "contents": "Jerichower Land is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt."}
{"id": "8075", "contents": "Karlsruhe is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8076", "contents": "Kassel is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8077", "contents": "Kelheim is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8078", "contents": "Kitzingen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8079", "contents": "Kleve is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8080", "contents": "Konstanz is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8081", "contents": "Kronach is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8082", "contents": "Kulmbach is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8083", "contents": "Lahn-Dill-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8084", "contents": "Landsberg am Lech is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8085", "contents": "Landshut is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8086", "contents": "Leipzig is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen."}
{"id": "8087", "contents": "Lichtenfels is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8088", "contents": "Limburg-Weilburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8089", "contents": "Loundkring Lindau is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8090", "contents": "Lippe is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8091", "contents": "Ludwigsburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8092", "contents": "Main-Kinzig-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8093", "contents": "Main-Spessart is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8094", "contents": "Main-Tauber-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8095", "contents": "Main-Taunus-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8096", "contents": "Marburg-Biedenkopf is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8097", "contents": "Merzig-Wadern is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saarlound. Commons: Landkreis Merzig-Wadern – Mediendoatäie"}
{"id": "8098", "contents": "Mettmann is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8099", "contents": "Miesbach is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "81", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "8100", "contents": "Miltenberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8101", "contents": "Mittelsaksen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen."}
{"id": "8102", "contents": "Neckar-Odenwald-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8103", "contents": "Neuburg-Schrobenhausen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8104", "contents": "Neumarkt in der Oberpfalz is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8105", "contents": "Neunkirchen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saarlound."}
{"id": "8106", "contents": "Neustadt an der Aisch-Bad Windsheim is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8107", "contents": "Neustadt an der Waldnaab (Loundkring) is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8108", "contents": "Neu-Ulm is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8109", "contents": "Nordhausen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8110", "contents": "Nordsaksen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen."}
{"id": "8111", "contents": "Oberbergischer Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8112", "contents": "Oberhavel is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich."}
{"id": "8113", "contents": "Oberspreewald-Lausitz (Läichsorbisk: Wokrejs Górne Błota-Łužyca) is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich."}
{"id": "8114", "contents": "Odenwaldkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8115", "contents": "Oder-Spree is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich."}
{"id": "8116", "contents": "Offenbach is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8117", "contents": "Olpe is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8118", "contents": "Ortenaukreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8119", "contents": "Ostalbkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8120", "contents": "Ostprignitz-Ruppin is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich."}
{"id": "8121", "contents": "Paderborn (Kring) is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8122", "contents": "Passau is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8123", "contents": "Pfaffenhofen an der Ilm is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8124", "contents": "Potsdam-Mittelmark is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich."}
{"id": "8125", "contents": "Prignitz is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich."}
{"id": "8126", "contents": "Rastatt is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8127", "contents": "Ravensburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8128", "contents": "Recklinghausen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8129", "contents": "Regen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8130", "contents": "Regensburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8131", "contents": "Rems-Murr-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8132", "contents": "Reutlingen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8133", "contents": "Rhein-Erft-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8134", "contents": "Rheingau-Taunus-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8135", "contents": "Rheinisch-Bergischer Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8136", "contents": "Rhein-Kreis Neuss is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8137", "contents": "Rhein-Neckar-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8138", "contents": "Rhein-Sieg-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8139", "contents": "Rosenheim is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8140", "contents": "Roth is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8141", "contents": "Rottal-Inn is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8142", "contents": "Rottweil is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8143", "contents": "Saale-Holzland-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8144", "contents": "Saalekreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt."}
{"id": "8145", "contents": "Saale-Orla-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8146", "contents": "Saalfeld-Rudolstadt is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8147", "contents": "Saarlouis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saarlound."}
{"id": "8148", "contents": "Saarpfalz-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saarlound. Homburg St. Ingbert"}
{"id": "8149", "contents": "Salzlandkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt."}
{"id": "8150", "contents": "Schmalkalden-Meiningen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8151", "contents": "Schwalm-Eder-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8152", "contents": "Schwandorf is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8153", "contents": "Schwarzwald-Baar-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8154", "contents": "Schweinfurt is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8155", "contents": "Siegen-Wittgenstein is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8156", "contents": "Sigmaringen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8157", "contents": "Soest is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8158", "contents": "Sonneberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8159", "contents": "St. Wendel is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saarlound."}
{"id": "8160", "contents": "Starnberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8161", "contents": "Steinfurt is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8162", "contents": "Stendal is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt."}
{"id": "8163", "contents": "Straubing-Bogen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8164", "contents": "Tirschenreuth is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8165", "contents": "Traunstein is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8166", "contents": "Tuttlingen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8167", "contents": "Uckermark is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich."}
{"id": "8168", "contents": "Unna is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8169", "contents": "Die Unstrut-Hainich-Kring is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8170", "contents": "Die Kring Viersen is n Loundkring oun'n läigen Rhien in't Wääste fon dät Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Hie heert tou'n Regierengs-Besierk Düsseldorf un is Lid fon dän Loundskupsferbeend Rhienlound. Sit fon dän Kring is ju Stääd Viersen. Hier een Lieste fon do Stääde un Meenten, mäd'e Ienwoonertoal fon Eende Moai 2015 bääte in Klammern. Viersen (75.495) Willich (50.798) Nettetal (42.119) Kempen (34.694) Tönisvorst (29.124) Schwalmtal (18.896) Brüggen (15.486) Niederkrüchten (15.057) Grefrath (14.707)"}
{"id": "8171", "contents": "Vogelsbergkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8172", "contents": "Vogtlandkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen."}
{"id": "8173", "contents": "Waldeck-Frankenberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8174", "contents": "Waldshut is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8175", "contents": "Warendorf is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8176", "contents": "Wartburgkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8177", "contents": "Weilheim-Schongau is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8178", "contents": "Weimarer Land is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8179", "contents": "Wesel is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8180", "contents": "Wetteraukreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8181", "contents": "Wittenberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt."}
{"id": "8182", "contents": "Wunsiedel im Fichtelgebirge is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8183", "contents": "Zollernalbkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8184", "contents": "Zwickau is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen."}
{"id": "8185", "contents": "Die Bigriep Saksen häd ferskeedene Bitjuudengen: Saksen (Buundeslound) Saksen (Foulk)"}
{"id": "8191", "contents": "Altötting is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8192", "contents": "Bad Tölz-Wolfratshausen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8193", "contents": "Bergstraße is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8194", "contents": "Böblingen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8195", "contents": "Börde is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt."}
{"id": "8196", "contents": "Düren is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8197", "contents": "Eichstätt is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8198", "contents": "Erlangen-Höchstadt is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8199", "contents": "Fürstenfeldbruck is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "82", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "8200", "contents": "Fürth is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8201", "contents": "Gießen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8202", "contents": "Göppingen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8203", "contents": "Görlitz (Sorbisk: Zhorjelc) is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen."}
{"id": "8204", "contents": "Groß-Gerau is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8205", "contents": "Günzburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8206", "contents": "Gütersloh is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8207", "contents": "Haßberge is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8208", "contents": "Höxter is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8209", "contents": "Kyffhäuserkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8210", "contents": "Lörrach is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8211", "contents": "Mansfeld-Südharz is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt."}
{"id": "8212", "contents": "Märkischer Kring is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8213", "contents": "Märkisch-Oderland is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich."}
{"id": "8214", "contents": "Meißen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen."}
{"id": "8215", "contents": "Minden-Lübbecke is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen."}
{"id": "8216", "contents": "Mühldorf am Inn is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8217", "contents": "Die Loundkring München is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8218", "contents": "Nürnberger Land is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8219", "contents": "Oberallgäu is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8220", "contents": "Ostallgäu is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8221", "contents": "Rhön-Grabfeld is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8222", "contents": "Sächsische Schweiz-Osterzgebirge is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen."}
{"id": "8223", "contents": "Schwäbisch Hall is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8224", "contents": "Sömmerda is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen."}
{"id": "8225", "contents": "Spree-Neiße is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich."}
{"id": "8226", "contents": "Teltow-Fläming is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich."}
{"id": "8227", "contents": "Tübingen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich."}
{"id": "8228", "contents": "Unterallgäu is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8229", "contents": "Weißenburg-Gunzenhausen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8230", "contents": "Werra-Meißner-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen."}
{"id": "8231", "contents": "Würzburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern."}
{"id": "8232", "contents": "Ju Lieste fon Stääde in Düütsklound rakt n Uursicht fon do grootste düütske Stääde."}
{"id": "8236", "contents": "Düsseldorf is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 586.564 Ienwoonere (2010). Duesseldorf is siet 1882 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8238", "contents": "Dortmund is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 580.688 Ienwoonere (2010). Dortmund is siet 1895 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8239", "contents": "Essen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 575.027 Ienwoonere (2010). Essen is siet 1896 ne düütske Groβstadt. Essen un dät Ruhrgebiet weeren Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2010."}
{"id": "8240", "contents": "Duisburg is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 501.564 Ienwoonere (2010). Duisburg is siet 1904 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8241", "contents": "Nürnberg is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Bayern. Ju Stääd häd 499.237 Ienwoonere (2010). Nuernberg is siet 1881 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8243", "contents": "Bochum is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 385.626 Ienwoonere (2010). Bochum is siet 1904 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8244", "contents": "Wuppertal is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 359.237 Ienwoonere (2010). Wuppertal is siet 1929 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8245", "contents": "Bielefeld is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 326.925 Ienwoonere (2010). Bielefeld is siet 1929 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8246", "contents": "Karlsruhe is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich. Ju Stääd häd 285.263 Ienwoonere (2010). Karlsruhe is siet 1901 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8247", "contents": "Wiesbaden is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Hessen. Ju Stääd häd 274.611 Ienwoonere (2010). Wiesbaden is siet 1905 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8250", "contents": "Gelsenkirchen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 268.102 Ienwoonere (2010). Gelsenkirchen is siet 1903 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8251", "contents": "Augsburg is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Bayern. Ju Stääd häd 262.676 Ienwoonere (2010). Augsburg is siet 1907 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8252", "contents": "Mönchengladbach is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 261.444 Ienwoonere (2010). Mönchengladbach is siet 1922 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8254", "contents": "Aachen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 258.208 Ienwoonere (2010). Aachen is siet 1889 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8255", "contents": "Chemnitz is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Saksen. Ju Stääd häd 246.587 Ienwoonere (2010). Chemnitz is siet 1883 ne düütske Großstadt."}
{"id": "8256", "contents": "Braunschweig is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd häd 245.273 Ienwoonere (2010). Braunschweig is sänt 1890 ne düütske Großstadt."}
{"id": "8257", "contents": "Krefeld is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 237.701 Ienwoonere (2010). Krefeld is siet 1887 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8258", "contents": "Halle (Saale) is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt. Ju Stääd häd 232.323 Ienwoonere (2010). Halle (Saale) is siet 1890 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8259", "contents": "Magdeburg is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt. Ju Stääd häd 230.456 Ienwoonere (2010). Magdeburg is siet 1882 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8260", "contents": "Oberhausen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 218.898 Ienwoonere (2010). Oberhausen is siet 1915 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8261", "contents": "Freiburg im Breisgau is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich. Ju Stääd häd 215.966 Ienwoonere (2010). Freiburg im Breisgau is siet 1934 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8262", "contents": "Erfurt is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Thüringen. Ju Stääd häd 202.844 Ienwoonere (2010). Erfurt is siet 1906 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8263", "contents": "Hagen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 196.934 Ienwoonere (2010). Hagen is siet 1928 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8264", "contents": "Kassel is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Hessen. Ju Stääd häd 194.427 Ienwoonere (2010). Kassel is siet 1899 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8265", "contents": "Mainz is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Rhienlound-Pfalz. Ju Stääd häd 194.372 Ienwoonere (2010). Mainz is siet 1902 ne düütske Großstadt."}
{"id": "8266", "contents": "Hamm is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 184.239 Ienwoonere (2010). Hamm is siet 1975 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8267", "contents": "Saarbrücken is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Saarlound. Ju Stääd häd 178.914 Ienwoonere (2010). Saarbruecken is siet 1909 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8269", "contents": "Herne (Dld.) is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 170.992 Ienwoonere (2010). Herne (Dld.) is siet 1933 ne düütske Großstadt."}
{"id": "8270", "contents": "Mülheim is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 169.917 Ienwoonere (2010). Muelheim is siet 1908 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8272", "contents": "Solingen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 163.581 Ienwoonere (2010). Solingen is siet 1929 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8273", "contents": "Ludwigshafen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Rhienlound-Pfalz. Ju Stääd häd 163.343 Ienwoonere (2010). Ludwigshafen is siet 1921 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8274", "contents": "Leverkusen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 161.6037 Ienwoonere (2011). Leverkusen is siet 1963 ne düütske Großstadt. Leverkusen - Websteede fon dän Stääd"}
{"id": "8275", "contents": "Neuss is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 151.610 Ienwoonere (2010). Neuss is siet 1963 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8276", "contents": "Potsdam is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Brandenbuurich. Ju Stääd häd 147.583 Ienwoonere (2010). Potsdam is siet 1939 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8277", "contents": "Paderborn is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 143.769 Ienwoonere (2010). Paderborn is siet 1975 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8278", "contents": "Heidelberg is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich. Ju Stääd häd 150.241 Ienwoonere (30.09.2012). Heidelberg is siet 1946 ne düütske Großstadt. Statistic al Landului Baden-Württemberg"}
{"id": "8279", "contents": "Darmstadt is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Hessen. Ju Stääd häd 140.562 Ienwoonere (2010). Darmstadt is siet 1937 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8280", "contents": "Würzburg is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Bayern. Ju Stääd häd 133.906 Ienwoonere (2010). Wuerzburg is siet 1932 ne düütske Groβstadt. Würzburg"}
{"id": "8282", "contents": "Regensburg is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Bayern. Ju Stääd häd 129.859 Ienwoonere (2010). Regensburg is siet 1940 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8283", "contents": "Göttingen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd häd 121.884 Ienwoonere (2010). Goettingen is siet 1964 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8285", "contents": "Recklinghausen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 121.827 Ienwoonere (2010). Recklinghausen is siet 1949 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8286", "contents": "Heilbronn is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich. Ju Stääd häd 121.613 Ienwoonere (2010). Heilbronn is siet 1970 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8287", "contents": "Ingolstadt is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Bayern. Ju Stääd häd 121.314 Ienwoonere (2010). Ingolstadt is siet 1989 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8288", "contents": "Wolfsburg is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd häd 123.144 Ienwoonere (2012). Wolfsburg is siet 1972 ne düütske Großstadt."}
{"id": "8289", "contents": "Ulm is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich. Ju Stääd häd 120.625 Ienwoonere (2010). Ulm is siet 1980 ne düütske Großstadt."}
{"id": "8290", "contents": "Offenbach am Main is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Hessen. Ju Stääd häd 119.430 Ienwoonere (2010). Offenbach am Main is siet 1954 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8291", "contents": "Bottrop is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 119.356 Ienwoonere (2010). Bottrop is siet 1953 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8292", "contents": "Pforzheim is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich. Ju Stääd häd 119.021 Ienwoonere (2010). Pforzheim is siet 1975 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8293", "contents": "Remscheid is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 115.864 Ienwoonere (2010). Remscheid is siet 1929 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8294", "contents": "Fürth is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Bayern. Ju Stääd häd 113.422 Ienwoonere (2010). Fürth is siet 1950 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8296", "contents": "Reutlingen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich. Ju Stääd häd 112.252 Ienwoonere (2010). Reutlingen is siet 1988 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8297", "contents": "Salzgitter is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd häd 107.726 Ienwoonere (2010). Salzgitter is siet 1942 ne düütske Großstadt."}
{"id": "8298", "contents": "Moers is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 107.547 Ienwoonere (2010). Moers is siet 1987 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8299", "contents": "Koblenz is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Rhienlound-Pfalz. Ju Stääd häd 106.501 Ienwoonere (2010). Koblenz is siet 1962 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "83", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "8300", "contents": "Siegen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 106.293 Ienwoonere (2010). Siegen is siet 1975 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8301", "contents": "Bergisch Gladbach is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 105.761 Ienwoonere (2010). Bergisch Gladbach is siet 1975 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8302", "contents": "Cottbus, läichsorbisk Chóśebuz, is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich, nieper in ju sorbisksproakige Region Lausitz. Ju Stääd häd 105.309 Ienwoonere (2010). Cottbus is siet 1976 ne düütske Großstadt."}
{"id": "8303", "contents": "Gera is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Thüringen. Ju Stääd häd 103.948 Ienwoonere (2010). Gera is siet 1959 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8304", "contents": "Erlangen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Bayern. Ju Stääd häd 103.197 Ienwoonere (2010). Erlangen is siet 1974 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8305", "contents": "Hildesheim is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd häd 102.575 Ienwoonere (2010). Hildesheim is siet 1974 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8306", "contents": "Jena is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Thüringen. Ju Stääd häd 102.532 Ienwoonere (2010). Jena is siet 1975 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8307", "contents": "Witten is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 100.793 Ienwoonere (2010). Witten is siet 1975 ne düütske Groβstadt."}
{"id": "8325", "contents": "Suudjutloundsk is n deensk Dialekt, dät boald wäd in Släswiek of Suudjutlound, an bee do Sieden fon ju düütsk-deenske Gränse. Do uur Dialekte fon dät Jutloundske sunt Wääst-, Aast- un Noudjutloundsk. Een fon do maast apfaalende Oainskuppe fon dät Suudjutloundske is dän bestimden Artikkel, wäkke foar dät Substantiv stound, wilst do uur skandinaviske Sproaken dän bestimden Artikkel bääte dät Substantiv hongje. Tou Biespil: æ barn, „dät Bäiden“, rieksdeensk: „barnet“ æ hjørn, „die Houk“, rieksdeensk: „hjørnet“ Binnen dät Suudjutloundske rakt et ferskielende Sproakwiesen. Tou Biespil dät Fjoldedansk uut dät Täärp Fjolde (noudfräisk: Fjåål, düütsk: Viöl) dät bit tou do 1930er Jiere boald wuude. Dät Dialekt hiede noch ferskeedene argaiske Oainskuppe, do in ju deenske Sproake nit moor existierden. Dät Täärp liech, juust so as dät Seelterlound, isoliert twiske do Foane. Deer wäide foarallen fieuw Sproakwiesen unnerskeed: Noudelk fon ju düütsk-deenske Gränse: Wäästelk Sønderjysk mäd do Äilounde Mandø un Rømø (Rømømål kon me uk as n apaat Dialekt sjo), dät loangt uk bit tou dät Nouden fon Noud-Fräislound Aastelk Sønderjysk mäd dät Äilound Alsen Suudelk fon ju Gränse: Angelmål (Ängeldeensk) in dät Aaste Fjoldemål (Viöler deensk) Mellemslesvigsk, deer twiske Æ Synnejysk Forening Dialekt heere, dialekt.dk, Universität Kopenhagen Jysk Ordbog, Online-Dialektwoudebouk fon dät"}
{"id": "8327", "contents": "Rafael Cardoso (tou Waareld keemen ap dän 17. November 1985 in Porto Alegre, Brasilien) is aan brasilioansken Film- un Tjooter-Deerstaaler. http://www.telehistoria.com.br/canais/biografia.asp?idConfiguracao=5883 http://redeglobo.globo.com/novidades/novelas/noticia/2010/06/ti-ti-ti-rafael-cardoso-e-fernanda-souza-vivem-casal-de-namorados.html http://redeglobo.globo.com/novidades/novelas/noticia/2011/08/vida-da-gente-direto-da-argentina-ana-beatriz-nogueira-apresenta-eva.html http://g1.globo.com/globo-news/noticia/2012/08/rafael-cardoso-vivera-um-playboy-de-epoca-na-novela-lado-lado.html"}
{"id": "8328", "contents": "Vrahovice is een Stääd in ju Olomoucký kraj in Tschechien. Deer woonje ungefeer 3,400 Moanskene."}
{"id": "8329", "contents": "Ne Iestied is ne Tied in ju Waareldgeskichte weerbie ju Temperatuur fon ju Äidbupperkaante un ju Äid-Atmosphäre redusiert is. Deertruch kon dät Loundies sik appe Noudpool un Suudpool ekspandierje, so dät groote flächen Kontinentoalies mäd Glitskere sik bildje konnen. Et rakt moorere Definitione foar ne Iestied. Glaziologisk skäl et Loundies mäd ferglitskerenge reeke an dän Noudpool of Suudpool. Bie disse Definition lieuwje wie nu in ne Iestied, ju foar 2,6 Million Jier begon."}
{"id": "8330", "contents": "Dät Ruhrgebiet is mäd uungefeer fieuw Millione Ienwoonere un ne Fläche fon 4.435 km² ju grootste Agglomeration in Düütsklound. Do grootste Stääden in dät Ruhrgebiet sunt Duisburg, Bottrop, Bochum, Essen, Recklinghausen, Oberhausen un Dortmund. Fuul Stääde sunt annunner wuuksen. Et rakt neen Ferwaltengseenhaid mäd dän Noome Ruhrgebiet. Do Gränse sunt nit offiziel fäästlain. Maastens wäd dät Regionalverband Ruhr bruukt as geogroafiske Antjuudenge foar dät Ruhrgebiet. Me kon dät Ruhrgebiet uk groaf ätter natüürelke Gränse indeele. In dät Wääste gränset dät Ruhrgebiet tou Biespil an dän Rhien, in dät Suude an dän Ruhr, un in dät Noude an dän Lippe, in dät Suude rakt et neen natüürelke Gränse. Dät Ruhrgebiet is uk Deel fon ju Metropolregion Rhien-Ruhr, weer 10 Millione Moanskene ap 7.000 km² lieuwje."}
{"id": "84", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "8414", "contents": "Edmund Husserl (* 8. April 1859 in Proßnitz, Mähren; † 27. April 1938 in Freiburg im Breisgau) waas aan düütsken Philosoph. Logische Untersuchungen: Band 1, Prolegomena zur reinen Logik. 2. Aufl., Halle: Niemeyer, 1913 (1. Aufl. 1900). Logische Untersuchungen. Zweiter Teil: Untersuchungen zur Phänomenologie und Theorie der Erkenntnis. Halle: Niemeyer, 1901. Philosophie als strenge Wissenschaft. Tübingen: Mohr, 1911. Ideen zu einer reinen Phänomenologie und phänomenologischen Philosophie. Erstes Buch: Allgemeine Einführung in die reine Phänomenologie. Halle: Niemeyer, 1913. Verena Mayer: Edmund Husserl. München: C.H.Beck, 2009, ISBN 3-406-58688-0 Edmund Husserl (Düütske Biographie) Husserl-Archives Leuven Normdoaten: GND: 118555006 (OGND) | KB (Niederlounde): 068374348 | LCNAF: n79106092 | VIAF: 44300322"}
{"id": "8417", "contents": "Ernst Cassirer (* 28. Juli 1874 in Breslau; † 13. April 1945 in New York) waas aan düütsken Philosoph. Philosophie der symbolischen Formen. Erster Teil: Die Sprache. Meiner, Hamburg 2010, ISBN 978-3-7873-1953-4 Philosophie der symbolischen Formen. Zweiter Teil: Das mythische Denken. Meiner, Hamburg 2010, ISBN 978-3-7873-1954-1 Philosophie der symbolischen Formen. Dritter Teil: Phänomenologie der Erkenntnis. Meiner, Hamburg 2010, ISBN 978-3-7873-1955-8 Patrick Conley: Die vergessene Tradition. Eine Erinnerung an den Philosophen Ernst Cassirer. Radio-Feature. Hessischer Rundfunk (Abendstudio), 9. April 1995. Edward Skidelsky: Ernst Cassirer. The Last Philosopher of Culture. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2008. ISBN 978-0-691-13134-4 Ernst Cassirer (Düütske Biographie) Ernst-Cassirer-Arbeitsstelle, Universität Hamburg. Normdoaten: GND: 118519522 (OGND) | KB (Niederlounde): 06837819X | LCNAF: n50034385 | VIAF: 106965171"}
{"id": "8418", "contents": "Breslau (Düütsk juust so, dialektoal uk Brassel; Slawisk Sleesisk: Wrocłow af Breslawia; Poolsk: Wrocław) is een Stääd in ju Woiwodskup Läichsleesien in Polen. Deer woonje sowät 634 404 (2015) Moanskene, maast Polen, man uk noch een poor Düütske un uur Minnerhaide. Huuse an dän groote Kring, n säntroalen Ploats in Breslau Kaiserbrääch Dom fon Breslau Näiere Bauwierke Commons: Wrocław – Mediendoatäie"}
{"id": "8430", "contents": "Priscila Fantin de Freitas (18. Februoar 1983 in Salvador, Brasilien) is een brasilioanske Film- un Tjooter-Deerstaalerinne. [1] IMDB"}
{"id": "8435", "contents": "1814: Die frantsööske Senat ferkloort Napoleon Bonaparte foar ousät. Ludwig XVIII. wäd Köönich fon Frankriek. 1848: Do Karlsbader Besluute fon 1819 juun liberoale Bestrieuwengen wäide fon dän Düütske Buundesdai foar uungultich ferkloord. 1920: Eenhaide fon ju Rieksweer marskierje in't Ruhr-Rebät ien, uum dän Apstound fon do Kommunisten deel tou sloon, die as Reaktsjoon ap dän Kapp-Putsk uutbreeken is. 1928: Die Kuutsker Gustav Hartmann, bekoand wuden as die \"Iersene Gustav\", bräkt mäd sien Kuutske ap fon Berlin ätter Paris, fon deer hie in dän September wier tourääch ätter Berlin wai kumt. Aaldät hie do al säärm een Taxi häd, mai hie mäd sien Raise juun dät Deelgungen fon ju Kuutskenfierderäi demonstrierje. 1982: Troppen fon Argentinien besätte do Falklound-Ailounde, Begin fon dän Falkloundkriech 2015: Bie n Terror-Oungriep ap dät Garissa University College truch ju islamistiske Al-Shabaab-Miliz uut Somalia wäide in ju Stääd Garissa in Kenia sowät hunnertfüüftich Moanskene möärend un masse uur ferseerd. 2019: Die algeriske Präsident Abd al-Aziz Bouteflika trät tourääch. 1805 - Hans Christian Andersen, deensken Dichter un Skrieuwer, bekoand uum sien Tälstere 2005: Poabst Johannes Paul II."}
{"id": "8436", "contents": "Die fjoode April is 94., in Skaltjiere die 95. Dai fon dän gregorioanske Kalänner. Deer blieuwe noch 271 Deege bit tou dät Eende fon't Jier. 1925: As Lieuw-Wache foar Adolf Hitler wäd ju SS gruunded. Ju äntwikkelt sik in ju Tied fon dän Nasjonoalsosjoalismus tou een paramilitäriske Organisatsjoon. 1949: Gruundenge fon ju NATO. 1992: Bie aan Bround-Ounsleek ap een Asylbewierwer-Heem in Hörstel kumt aan in't Heem unnerbroachten Düütsken uum't Lieuwend. 2003: Irak-Kriech - Amerikoanske Troppen nieme dän Lufthoawen fon Bagdad ien. 1910 - Jan Tjittes Piebenga, wäästfräisken Koaster un Skrieuwer 1968: In't Lorraine Motel in Memphis, Tennessee, wäd die swotte US-amerikoanske Pestoor un Burgergjuchtler Martin Luther King doodskeeten. Leeter wude James Earl Ray as Möärender feruurdeeld, wierbie dät Ljuude rakt, do leeuwe, dät hie man n Sändenbuk is. 2001: Liisi Oterma, finniske Astronominne 2019: Marilyn Mason, US-amerikoanske Oargelistinne"}
{"id": "844", "contents": "Ju periodiske Tabelle fon do chemiske Elemente is ne Deerstaalenge fon do bekoande chemiske Elemente, oardend ätter Elektronestruktuur sodät fuul chemiske Oainskuppe sik truch ju Tabelle annerje ap ne räägelmäitige Wiese. Ju foulgjende Bielde wiest ju apstuunse Tabelle fon bekoande Elemente. Älk Element is apliested ätter sien Atomtaal un chemisk Symbol. Wan me dän Wieser buppe n Symbol haalt, sjucht me dän Noome fon dät Element un wan me deerap klikt, kricht me dän deerbie heerende Artikkel. Ju periodiske Tabelle is n Biespil fon n Klassifikationssystem: Elemente in jusälge Spalte of jusälge periodiske Tabellengruppe - also hierunner jusälge Faawe - hääbe äänelke chemiske Oainskuppe. Atomtaale in rood tjuude ap Elemente do der nit natüürelk ap ju Äide foarkuumen dwo. Do Elemente Technetium (Tc) un Promethium (Pm) un tiedwiese do transuroan Elemente (93 un haager) konnen truch Käädenreaktione kunstelk moaked wäide. Do Nummere 112 un haager sunt bit nu bloot theoretisk. Uursproangelk waas dät System betoacht sunner Kunde fon dän innere Bau fon dät Atom. Do Elemente sunt oardend ätter hiere Atommasse. Die Düütske Johann Wolfgang Döberreiner waas die Eerste, die der bemäärkt häd, dät der dan ne Woogenfoarm in do Oainskuppe koom. Hie unnerskatte ‘Tjotaale’ fon uureenstimmende Elemente. Die Änglounder"}
{"id": "8446", "contents": "1849: Oulienenge fon ju Kaiserkroune truch Freerk Wülm IV. juunuur ju Kaiserdeputatsjoon, ätterdät hie fon ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge foar dät Boantje kädden wuude. 1897: Ju Wiener Secession, een Kunstlerfereenigenge fon dän Juugendstil, wäd gruunded 1916: Die Meteorit fon Treysa gungt in Noudhessen deel. Dät is aan fon do grootste Meteoriten, do in Düütsklound deelgeen sunt. 1964: Wierapnoame fon diplomoatiske Ferhooldnisse twiske do USA un Panama. 2003: In dän Irak-Kriech begint ju Slacht uum Bagdad. 1930: Helmut Kohl, säksten Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound 2021: Christian Wiyghan Tumi, kamerunsken roomsk-kathoolsken Kardinoal un Äärts-Biskop fon Douala"}
{"id": "8447", "contents": "Die 30. April is die 120. Dai in dän Gregorioanske Kalänner (die 121. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 245 Deege bit tou dät Jierseende tou. 1789: George Washington wäd ätter dät hie ap dän 4. Februoar kädden wudden is ap dän Balkon fon ju \"Federal Hall\" fon New York as fäärme Präsidänt fon do Fereende Stoaten fereediged. 1948: In ju kolumbioanske Haudstääd Bogotá wäd ju Organisatsjoon fon Amerikoanske Stoaten gruunded. 1975: Mäd ju Iennoame fon Saigon / Sài Gòn (däälich: Ho-Chi-Minh-Stääd / Thành phố Hồ Chí Minh) eendet die Vietnam-Kriech un Noudvietnam wint. 1984: Die Justizminister fon Kolumbien, Rodrigo Lara Bonilla, wäd in't Noude fon ju Haudstääd Bogotá truch ju Drogen-Mafia möärend. 2019: Akihito, die Tennō (Kaiser) fon Japan, tonket ou. 1946: Koarl XVI. Gustaf, sweedisken Köönich 1632: Sigismund III. Wasa, Köönich fon Polen un Grootfüürst fon Litauen, Tiedwiese uk Köönich fon Sweeden. 1945: Adolf Hitler skjut sien Wieuwmoanske, sin Huund un sik säärm dood. 1984: Rodrigo Lara Bonilla, Justizminister fon Kolumbien, möärend fon ju Drogen-Mafia"}
{"id": "8453", "contents": "Publius Ovidius Naso waas aan roomsken Dichter. Sien ap Latiensk ferfoatede Wierke sunt deelwiese noch ärheelden, wierbie moonige Seeken, do him touskrieuwen wäide, wildääge uk fon uurswäl stomje (so as do Halieutica). Besunners bekoand sunt do Ferwonnelengen (af \"Metamorphosen\"), een groote Goaderenge fon Ferwonnelengs-Mythen un -Fertälstere, do maasttieds gjucht tragisk uutgunge. Fääre is hie bekoand foar sien groote Wierke uur ju Ljoofte, t. B. sien tjo Beende fon \"Ars amatoria\", ju \"Ljooftes-Kunst\". Düsse as swiensk apfoatede Skrift waas dan weerskienelk ieuwenske sien Wieten fon aan Skendoal een Uurseeke, dät hie ätter ju Swotte See ferbonned wude, wier hie sik nit heemsk fäilde un t.B. do Tristia (\"Truurige Seeken\") skreeuw. Däälich wäd hie fon do deer lieuwjende Rumänen, do je uk ap do Roomere touräächgunge, as Nasjonoal-Dichter fereerd."}
{"id": "8456", "contents": "Publius Vergilius Maro (däälich maast kuut Vergil, leet-antik un middellatiensk Virgil; (15. Oktober 70 f. Kr. bie Mantua; † 21. September 19 f. Kr. in Brundisium (däälich:Brindisi)) waas aan roomsken Dichter, die fonsäärm ap Latiensk skreeuw. Dät bekoandste Wierk fon Vergil is ju Aeneis, een Epos tou ju Äntstoundenge fon dät roomske Foulk. Dät baut in dän Ienhoold ap Homer sien Illias ap - ju Haudfigur, Aeneas, fljuchtet uut dät fernäilde Troja - un lieket uk, wät do Belieuwnisse fon Aeneas angungt, Homer sien Odyssee un Illias. Me kon kweede, dät Homer ju Foarbielde fon Vergil waas. Vergil kreech sien Aeneis bit tou sin Dood tou nit kloor un laide in sin lääste Wille fääst, dät dät ounfangde Wierk fernäilt wäide skuul. Man dät skaach nit, wiertruch ju Aeneis däälich ärheelden is un bit däälich oafter tou ju Waareldliteratuur täld wäd. Fääre skreeuw hie uk do Bucolica (Höideriemsele) un do Georgica (Leer-Riemsel uur ju Buuräi). Fonsäärm rakt dät uk noch uurswäkke Seeken, do oafter in Ferbiendenge mäd Vergil sien Wierke uurlääwerd wuden, man deer is nit heel kloor, af dät wuddelk aal fon him is."}
{"id": "8465", "contents": "Quintus Ennius (* 239 f. Kr. in Rudiae (Apulien); † 169 f. Kr.) waas aan roomsken Dichter. Hie wude mäd touminst tjo Sproaken groot (Latiensk, Oskisk un Griechisk) un fierde truch fräie Latienske Ätterdichtengen fon griechiske Skrieuwere (t.B. Euripides) ful uut ju griechiske Literatuur in ju roomske Kultuur ien. Nit bloot fon dän Ienhoold, man uk in ju Färsmäite broachte hie een Näihaid uut dät griechiske: dän Hexameter. Deertruch koomen allere, uurspröängelk italiske Färsmäiten (Saturnier) uut ju Moude. Ennius jält as Foar fon ju latienske Dichtenge, uumdät sik ful leetere bekoande Dichtere sien Wierk as Foarbielde nuumen häbe."}
{"id": "8469", "contents": "Quintus Horatius Flaccus waas aan roomsken Skrieuwer, die in sien latienske Skriften deelwiese een fon dän Epikureismus, man uk fon sien oain Toanken bestimde Philosophie beskrift. Man hie skreeuw uk flugge Dichtenge."}
{"id": "847", "contents": "18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24. Jiere: 2003 - 2004 - 2005 - 2006 - 2007 - 2008 - 2009 - 4. Januoar: Ätterdät die israeliske Ministerpräsident Ariel Scharon n läipen Sleek häiwed häd, uurnimt Ehud Olmert sien Oarbaid. 21. Moai: In ne Foulksoustimmenge wäält 55,4% fon do Ienwoonere fon Montenegro foar Uunouhongegaid fon ju Konfederation Serbien un Montenegro. 23. Juni: In dän Australia Zoo in Queensland stäärft mäd ju Galapagos-Hüünenskildpudde Harriet, tou Waareld keemen sowät 1830, een fon do ooldste bekoande Dierte. 12. Juli: In dät naie Aaste begint die Libanonkriech 23. August: Ju in 1998 in Wien äntfierde Natascha Kampusch kon foar hieren Äntfierer fluchtje. 8. September: Eende fon dän Libanonkriech. 30. Dezember: Waigjuchtenge fon Saddam Hussein, dän foarige Diktoator fon dän Irak. 4. November: Test-Wikipedia ap Noudfräisk ounfangd. 22.Juni Seelter Version fon Nordwest.info. 27.Okt. Theo Griep njuugentich. 29.Okt. JU SEELTER WIKIPEDIA KUMT! 1. Nov. Seelter On-Line-Kurs kloor. 15.Nov. Seelter Wikipedia füfte fon 944 moal Seelter ap Google. 6. Januoar: Kommandantinne Ramona, Uppermoanske fon ju EZLN (do Zapatisten-Rebellen) 11. Januoar: Mark Sopi, roomsk-kathoolsken Biskop fon Pizren in dän Kosovo 14. Januoar: Shelley Winters, US-amerikoanske Skauspielerske 27. Januoar: Rindert Straatsma, fröiere"}
{"id": "8475", "contents": "Raffael, uk wäil Raffael da Urbino, Raffaello Santi [rafːaˈɛlːo ˈsanti], Raffaello Sanzio [ˈsantsi̯o] af Raphael (* 6. April af 28. Meerte 1483 in Urbino; † 6. April 1520 in Room) waas aan Moaler fon ju Renaissance. 1509 / 1510: Ju Skoule fon Athene (Fräsko) Sixtinske Madonna, 1512 / 1513 Oubieldenge fon Baldassare Castiglione, 1514 / 1515 Ju Ferkloorenge Kristi, 1518 / 1520"}
{"id": "848", "contents": "Dät Kristendum is een Religion ätter dät Lieuwend fon Jesus Kristus, dät beschrieuwen is in dät Näie Testament. Dät Kristendum is ne monotheistiske Religion, dät hat, dät do Kristen leeuwe dät et aan God rakt. Do Kristen leeuwe dät Jesus Kristus die Suun fon God is un die Messias, as foaruuttäld in dät Oolde Testament. Dät Kristendum ferdeelt sik toun Biespiel in: Roomsk-Katoolsk Griechisk-Katoolsk Protestantismus Biebel"}
{"id": "85", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "850", "contents": "Ju Luudgeskichte (dt. Lautgeschichte) rakt ju Äntwikkelenge fon do Luude. Deerbie fint me ferskeedene Wierkengen, as: Vokoalheeuwenge Assibilation Umlaut Äntruundenge Vokoaldienenge As Biespil fon wät deerbie hääruut kumt, reeke wie dät hier foar do seelter Luude. Foar do Oukuutengen, sjuch Sproakoukuutengen. Sfr. a < aofr. a < germ. ai foar kuutjende Konsonantferbiendenge, t.B. Atter Eiter, hatst (du) heißt. ::< germ. au foar kuutjende Konsonantferbiendenge, t.B. lapt (er) läuft, gratter größer. < germ. a foar gewisse r -Ferbiendengen, t.B. baddenje U < afr. barnia brennen, addenje U ernten. - foar l -Ferbiendengen, t.B. falsk falsch. - foar h -Ferbiendengen, t.B. lachje S lachen. - foar Dubbelkonsonant un dunkeren Vokoal fon ju Foulgesilwe, t.B. Appel Apfel, Takke Zacke, Ast. - foar Nasoal of l + uur Konsonante un i, j fon ju Foulgesilwe, t.B. Hanne Henne, kaller kälter (fergl. Kramer 1983.71). - truch w -Ienfloud in was S war. - in Leenwoude, t.B. Damp Dampf, Gant Gänserich. Sfr. ä < aofr. e < germ. e, t.B. hälpe helfen, säks sechs. < germ. a in sleetene Silwe, t.B. Säk Sack. < germ. a + i -Umlaut, t.B. Bääd < Bäd Bett, sätte setzen. < germ. i foar r in Särke S Kirche. <"}
{"id": "8509", "contents": "Universität Niccolò Cusano is ju Universität fon Room, Italien. Ju wuude ap 2006 gruunded und häd mädnunner moor as 10.000 Studente. MIUR - Studente Commons: Università degli Studi Niccolò Cusano – Mediendoatäie Universität Niccolò Cusano"}
{"id": "8528", "contents": "Ju Steentied is n Tied in ju Geskichtsskrieuwenge, weer do Moanskene mäd steenen Reeskup begonnen tou oarbaidjen. In Afrikoa begon ju fröie Steentied foar so uungefeer 2,6 Millionen Jiere. Eerst as ju fröie Bronstied begint eendiget ju Steentied in ferskeedene Regione appe Waareld, in Midde-Europa soowät uum 2200 f. Chr."}
{"id": "8529", "contents": "Ne Irminsul waas in dät fröie Middeloaler n wichtich Hillichdum fon do Saksen, n Foulk uut dät Noude fon Düütsklound. Weer do oolde Steeden fon een Irminsul weeren kon nit seküür fääststaald wäide, da neen uursprunkelke Boomstamme uut ju Tied bewoard bleeuwen sunt. Ju Irminsul is kuut ärwäänd in do Annales regni Francorum un in ju Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum. In disse Bouken wäd ju Irminsul beskrieuwen as n grooten Boomstam, weerfon do Saksen kwieden dät disse Stam ju Waareld unnerstöänd. Uur ju oolde Steeden weer ju Irminsul fröier stuude rakt et bloot Theorien. As muugelke Steeden wäide dät Täärp Eresburg, do Externsteine, un dät Täärp Irmenseul naamd. Ju Irminsul is juust as ju Yggdrasil n mythologisken Waareldboom. Ju Irminsul wuude truch Korl dän Groote in sien Kriech juun do Saksen in dät Jier 772 fernäild."}
{"id": "853", "contents": "In juu Sproakkunde wäide ferskeedene Oukuutengen bruukt: Hierunner foulgje Sproakoukuutengen (de. Abkürzungen für Sprachen) Ätter juu Oarbaid Kramer 1994:407-408. a. anno (Jahr/ Jier/ year) ä. nach/ ätter/ after Adj. Adjektiv/ Biewoud/ adjective afr. altfriesisch/ ooldfräisk/ Old Frisian ags. angelsächsisch (altenglisch)/ angelsaksisk (ooldängelsk)/ Anglo Saxon ahd. althochdeutsch/ ooldhoochdüütsk/ Old High German App. Appellativ/ Gattungsnoome/ appellative as. altsächsisch/ ooldsaksisk/ Old Saxon B Bollingen/ Baalenje/ (village) Bed. Bedeutung/ Betjuudenge/ meaning BW Bestimmungswort/ Bestämmengswoud/determining word (t. B. Bulle in Bullemäid) ds. dasselbe/ dätsälge/ the same engl. englisch/ ängelsk/ english f., ff. und folgende/ un foulgjende/ and subsequent F Fermesand/ Farmesoound/ (hamlet) FaN Familienname/ Familiennoome/ surname fgl. vergleiche/ ferglieke/ compare Fl. Flur/ Fluur/ district fr. friesisch/ fräisk (nit aastfräisk)/ Frisian FN Flurname/ Loundnoome/ field name Gen. Genitiv// possessive case germ. germanisch/ germanisk/ germanic gr. groß-/ groot-/ grand- gron. groningisch/ groningisk/ Groningian (Ww = Westerwolde) GW Grundwort/ Gruundwoud/ basic word (t.B. Mäid in Bullemäid) H Hollen// (village) He Heselberg/ Heeselbierich/ (hamlet) HN Hausname/ Huusnoome/ house name id. idem/ dätsälge/ the same idg. indogermanisch/ indogermanisk/ Indo-European Jh. Jahrhundert/ Jierhunnert/ century kl. klein-/ littek, litje-/ small- Komp. Komposition/ Touhoopesättenge/ compound lat. lateinisch/ latinsk/ latin LW Lehnwort/ Leenwoud/ loan-word mda. mundartlich/ mundoardelk/ dialectical mhd. mittelhochdeutsch/ middelhoochdüütsk/ Middle High German"}
{"id": "8530", "contents": "Die 1. Moai is die 121. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die 122. in Skaltjiere), somäd blieuwe deer 244 Deege bit tou dät Jierseende tou. Hie wäd as Internatsjonoale Dai fon ju Oarbaiderbewäägenge in masse Lounde fierd. 1786: Wolfgang Amadeus Mozart sien Oper Le nozze di Figaro, KV 492, wäd in Wien foar't eerste Moal apfierd. 1865: Brasilien slut sik mäd Uruguay un Argentinien tou ju Tripel-Allianz touhoope, uum dän loopenden Kriech juun Paraguay tou winnen. 1893: In Chicago eepent ju World’s Columbian Exposition, een Waarelduutstaalenge. 1945: Karl Dönitz wäd truch Adolf Hitler sien Testament foar'n Riekspräsident benaamd. 1968: Ju Caribbean Free Trade Association wäd gruunded, aan wirtskuppelken Touhoopesluut fon ängelsksproakige Lounde in ju Karibik. 1979: Gräinlound kricht fulboodige Sälwenferwaltenge. 1981: Heinz Nittel, aastriekisken Politiker un Präsident fon ju Aastriekisk-Israeliske Sälskup wäd fon aan Terrorist fon ju pro-palästinensiske Abu-Nidal-Organisatsjoon doodskeeten. 2003: Do Amerikoanere ferkloorje dän Irak-Kriech foar wunnen. 2004: Estlound, Letlound, Litauen, Malta, Polen, ju Slowakäi, Slowenien, Tschechien, Ungarn un Zypern wäide Lid fon ju Europäiske Union. 2019: Naruhito foulget sin Foar Akihito ap dän japoansken Troon. 1904: Antonín Leopold Dvořák, Komponist in ju Romantik 1981: Heinz Nittel, aastriekisken Politiker un Präsident fon ju Aastriekisk-Israeliske Sälskup. 2019: Elisabeth Gössmann, düütske"}
{"id": "8533", "contents": "Universität Tübingen is ju Universität fon Tübingen, in dät Buundeslound Baden-Würtembierich. Ju wuude ap 1477 gruunded und häd mädnunner moor as 27.000 Studente. Friedrich Hölderlin, Dichter Walter Jens, Skriftstaaler un Uursätter Johannes Kepler, Astronom Fuad Rifka, Dichter un Uursätter Commons: Category:University of Tübingen – Mediendoatäie uni-tuebingen.de Normdoaten: GND: 36187-2 (OGND) | VIAF: 139290790"}
{"id": "854", "contents": "[ ] hinzugefügt/ Bemäärkengen fon dän Ferfoater in anfierde Texte/ added. [..], ... ausgelassen/ beteekent wäägelätte Textdeele/ left out ' Betonung folgt/ beteekent Betoonenge fon ju foulgjende Silwe/ stress on next syllable. So is Heälle Dom ['---] gliekwäidich mäd 'Hälle Dom | Silbengrenze/ beteekent ju Deelenge fon n Noome in Silwen/ syllable separation ~ vertritt Stichwort/ ferträt dät Kopwoud in do Artikkele/ represents lemma. ~ ungefähr/ sowät/ approximately - Strecke /P1-30 beteekent aal do Parzellen twiske do Numere 1 un 30 iensluutend/ interval ... unterbrochene Strecke/ P1...30 beteekent moorere Parzellen wierfon P1 ju läichste un P30 ju hoochste Numer drächt/ discontinuous interval . * entschlossen/ beteekent, dät ju foulgjende Foarm rekonstruierd is, also nit wuddelk belaid .. Zweifel/ Twieuwel/ doubt (» 119U) ? unbekannt/ uunbekoand/ unknown » siehe/ sjuch/ see > wird zu/ wäd tou/ becomes < entsteht aus/ äntstoant uut/ originates from &, + und/ un/ and Ätter mien Oarbaid Kramer 1994:407-408."}
{"id": "8542", "contents": "Die Fjoorup waas ne oolde Volumenmäite, wäil gliek an dän aastfräiske Vierup, die der uk in Ait goolt = 47,786 Liter mäd 36 Kannen tou je 1,327 Liter (Oldenburg 391). Dät hat aastfräisk uk Veerp (Veerup) un skäl dan oukuuted weese fon dän fjoode Hoop (Fjoodendeel fon ne Tunne) (Stürenburg 308). Cirk Heinrich Stürenburg, Ostfriesisches Wörterbuch, Aurich 1857, Näidruk Leer 1971, ISBN 3-7963-0031-6 Franz Hellbernd und Heinz Möller, Oldenburg, ein heimatkundliches Nachschlagewerk, Vechta 1965."}
{"id": "8543", "contents": "Die Skäppel (düütsk: Scheffel) waas een oolde Mäite fon dän Ruumteinhoold (Volumen), ju besunners foar Koarel bruukt wude, man biespilswiese in Wäästfoalen uk foar Steenkoole. Ätter düsse Mäite wude uk ju Meetreewe, een Oard Ommer, un regionoal uk ju Flaktenmäite naamd, ju me bruukte, uum sowät aan Skäppel Koarel tou kriegen. Ju niepe Definitsjoon fon dän Skäppel waas regionoal unnerskeedelk, in Seelterlound goolt wäil die Kloppenbuurger Skäppel, dät sunt 25,716 Liter mäd 16 Kannen tou je 1,607 Liter (Oldenburg 390). Deeruut Skäppelsäid, n Loundstuk so groot, dät me dät mäd n Skäppel Roage besäidje kon (10 Ar). Franz Hellbernd und Heinz Möller, Oldenburg, ein heimatkundliches Nachschlagewerk, Vechta 1965."}
{"id": "8544", "contents": "Ju Äälne is ne oolde Laangtemäite, wäil gliek an ju Kloppenbuurger Elle = 57,52 cm, uk as Kölner Äälne beteekend (Oldenburg 389). Franz Hellbernd und Heinz Möller, Oldenburg, ein heimatkundliches Nachschlagewerk, Vechta 1965."}
{"id": "8545", "contents": "N Änster is n Oard Wächte die der in dät 1. Jierhunnert foar Chr. ap do Määrkede ärschienen diede. Die Änster bestoant ut twoo Ierme fon unglieke Laangte. An dän kuutste Ierm wäd ju tou weegen Honnelsweere aphonged, wülst an dän loangste Ierm n Gewicht honget, wät fräi uur dän Ierm ferschäuwen wäide kon. Um n groot Beräk an Gewichte tou meeten, kon die Änster an ferscheedene Hoaken aphonged wäide. Foar lichte Dingere befoont die Hoake sik relativ fier fon ju tou weegen Last, foar swarrere tichterbie. Dät seelter Woud kumt wäil fon ooldfräisk ensa 'Unze' (Stürenburg 48). N uur Soarte fon Änster is die Feederänster. Die bestoant uut n liekap Gehüüse, wier n Feeder oane sit. An dät Buppereende fon dät Gehüüse fint sik n Ring, wiertruch me dät Ganse mäd aan of moor Fingere aptille kon. Un unner an de Feeder fint sik ne Hoake, wieroun me toun Biespil n Roagesäk aphongje kon. Truch dät Gewicht fon de Last räkt die Feeder sik un kon me dät Gewicht ap ne Skala ouleese. Soogoar Bäidene wäide deermäd wain. Cirk Heinrich Stürenburg, Ostfriesisches Wörterbuch, Aurich 1857, Näidruk Leer 1971, ISBN 3-7963-0031-6"}
{"id": "8546", "contents": "Ne Wächte is n Meeter uum truch Weegen dät Gewicht fon n Köärper fäästtoustaalen. Ne Wächte is in Fakt n Kraft-Meeter, man deer ju gewöönelk bloot beienflouded wäd truch ju Sweerkraft hier ap ju Äide, kon me sik dät laistje, ne fääste Skala tou bruken, wierap dät Gewicht fon de Last in kg ounroat is."}
{"id": "8547", "contents": "Sweerkraft of Gravitatonskraft is n Anluukengskraft ju two Massen apnunner uutäiwe. Sweerkraft is ju Uurseeke fon ju ätter unnern gjuchte Kraft, ju aal Köärpere ap ju Äide unnerfiende. Sweerkraft kon oawers uk uur groote Oustande uutäiwed wäide, as toun Biespil twiske ju Äide un ju Moune un soogoar twiske Stiernsysteme. Jusälge Sweerkraft ju deerfoar feroantwoudelk is dät n Appel ap de Gruunde faalt, ju suurget uk deerfoar, dät ju Moune af n Satellit in hiere Boanen blieuwe uum de Äide tou un ju Äide in hiere Boane uum de Sunne tou. Ju Sweerkraft F twiske twäin Köärpere kon beskrieuwen wäide fon Newton sien Sweerkraftgesäts, F = − G m 1 m 2 r 2 . {\\displaystyle F=-G{\\frac {m_{1}m_{2}}{r^{2}}}.} wier G = Gravitationskonstante, m1 un m2 do Massen un r die Oustand twiske do Köärpere. Do Sweerkraftsgesätse fon Newton sunt ap eenfachste foar Punktmassen, man sunt fon Newton uk formulierd wuuden foar kuugelfoarmige Köärpere. Ap de Äide mout me deermäd reekenje, dät ju Äidkuugel nit homogeen is (ju Masse is nit alleweegense gliekmäitich fersprat). Deeruum is ju Sweerkraft ap wäkke Steeden ap ju Äide wät gratter as ap uur Steeden. Fääre suurget ju Traalenge fon ju Äide uum hiere Oakse deerfoar,"}
{"id": "8549", "contents": "Paramore is n rockkoppel uut Amerikoa. All We Know Is Falling (2005) Riot! (2007) Brand New Eyes (2009) Paramore (2013) The Summer Tic EP (2006) Live in the UK 2008 (2008) The Final Riot! (2008)"}
{"id": "8550", "contents": "Die 10. Juni is die 161. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 162 in Skaltjiere), so blieuwe noch 204 Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. 1866: Prüüsen lait ju Buundesfersammelenge aan Reform-Ploan tou dän Uumebau fon dän Düütske Buund sunner Aastriek foar, ju sonaamde Littikdüütske Loosenge. 1928: Ap dän 10. un 11. Juni wäide do eerste Fersäike mäd truch Raketen stöände Sail-Fljoogere wäide fon dän Ärfiender Alexander Lippisch un sin Täst-Pilot Fritz Stamer truchfierd. 2014: Ju islamistiske Organisatsjoon ISIS, kuut leeter uumebenaamd as IS (Islamisken Stoat), nimt in ne groote Offensive ju Grootstääd Mossul in't Noude fon dän Irak ien. 1819: Jean Désiré Gustave Courbet, frantsöösken Moaler fon dän Reoalismus 1836: André-Marie Ampère, frantsöösken Physiker un Mathematiker 1926: Antoni Gaudí i Cornet, kataloansken Baukunstler (Architekt). 2000: Hafiz al-Assad, Diktoatoor fon Syrien 1970-2000"}
{"id": "8551", "contents": "Düssen Artikkel is grootdeelich een Uursättenge in Tonk fon dän düütske Artikkel deer tou. Sark (Ängelske Noome, uutboald [sɑːk]; Standard-Frantsöösk Sercq [sɛʀk], Sèrtchais Sèr [sɛʀ]) is mäd 5,5 km² Flakte ju fjoodgrootste fon do Kanoal-Ailounde. Dät fon 600 Ljuude bewoonde Ailound heert tou ju Foogdäi (bailwick) Guernsey. Do Kanoalailounde sunt nit Deel fon dät Fereende Köönichriek noch Kroun-Kolonien, man as Kroun-Oaindum (ängelsk: crown dependencies: Foogdäie Guernsey un Jersey) fluks ju britiske Kroune unnerstoald. Wäästelk, tichte-bie in ju Noaberskup, lait dät politisk tou Sark heerende litjere Ailound Brecqhou, deerfon do Oainere jädden uunouhongich fon Sark wäide moaten. Sark wäd toumäts as „lääst Bolwierk fon dän Feudoalismus“ beliekteekend, dät oaber fergeene Jiertjaand tou ju „Demokratie“ uurgeen weese skäl. „Bit foar nit so loange Tied, bit 2008, uum niep tou baalen, wuden do Sarkees [...] fon dän lääste Feudoalstoat fon Europa behäärsked.“ Indäid is dät Leen hier - un dät häd sik bit däälich tou nit uurd - ju oankelde Foarm fon Lound-Besit; „äächt Gruundoaindum rakt dät nit“. Man ju wuddelke Wichtegaid häd Seeke fon Refoarmen in't fergeene Jiertjaand weesen; in't Besunnere bestimt dät sänt do fäärme demokroatiske Köäre in 2008 nit moor ju Touhoopesättenge fon dät Ailound-Parlemänt. Wilst die grootste Deel fon"}
{"id": "8553", "contents": "Die 24. Juni is die 175. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 176. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 190 Deege bit tou dät Jierseende tou. 1812: Ruslound-Fäildtoach 1812 - Napoleon Bonaparte gript Ruslound oun. Ju Grande Armée gungt mäd sowät 500.000 Suldoaten uur ju Memel. 1903: Peter I. wäd die näie Köönich fon Serbien. 2007: In Aastfräislound wäd ju Paatäi \"Do Fräisen\" gruunded. 2019: Henriette Cohen, frantsööske Uurlieuwjende fon ju Schoah"}
{"id": "8563", "contents": "Günter Kunert (* 6. Meerte 1929 in Berlin) is n düütsken Dichter un Skriftstaaler. Wegschilder und Mauerinschriften. Gedichte. [Ost-]Berlin: Aufbau-Verlag, 1950. Erinnerung an einen Planeten. Gedichte aus fünfzehn Jahren. München: Carl Hanser Verlag.1963. Tagträume in Berlin und andernorts. Kleine Prosa, Erzählungen, Aufsätze. München: Carl Hanser Verlag. 1972. Der andere Planet. Ansichten von Amerika. Prosa. Berlin und Weimar: Aufbau-Verlag. 1974. Warum schreiben. Notizen zur Literatur. Essays. Berlin und Weimar: Aufbau-Verlag und München: Carl Hanser Verlag. 1976. Ein anderer K. Hörspiele. Berlin und Weimar: Aufbau-Verlag. 1977. Stilleben. Gedichte. München: Carl Hanser Verlag. 1983. Berlin beizeiten. Gedichte. München: Carl Hanser Verlag. 1987. Fremd daheim. Gedichte. München: Carl Hanser Verlag. 1990. Erwachsenenspiele. Autobiographie (umfasst den Zeitraum bis zur Ausreise 1979). Carl Hanser Verlag, München 1997. Der alte Mann spricht mit seiner Seele. Gedichte und Zeichnungen. Göttingen: Wallstein Verlag. 2006. ISBN 978-3-8353-0043-9 Tröstliche Katastrophen. Aufzeichnungen 1999-2011. München: Carl Hanser Verlag. 2013. ISBN 978-3-446-24129-9 Günter Kunert (Düütske Biographie) Günter Kunert (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 118568051 (OGND) | KB (Niederlounde): 068202784 | LCNAF: n50045781 | VIAF: 160767017"}
{"id": "8564", "contents": "Die fjoode Oktober is die 277. Dai in dän Gregorioanske Kalänner (die 278. in Skaltjiere), somäd blieuwe deer noch 88 Deege bit tou dät Eende fon dät Jier. 1794: Do Frantsoosen marskierje in Mönchengladbach ien. 1669: Rembrandt Harmenszoon van Rijn, holloundsken Barock-Moaler 2010: Helmut Ottenjann, n düütsken Foulkskundler un Prähistorisken Archäologe"}
{"id": "8565", "contents": "Ju Lieste fon Stääde in do Fereende Stoaten rakt n Uursicht fon do grootste amerikoaniske Stääde. * Foulkställenge ** Skät"}
{"id": "8566", "contents": "Chicago is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Illinois. Ju Stääd häd 2.695.598 Ienwoonere (2010). Ätter New York City un Los Angeles is Chicago ju träädgrootste Stääd fon do Fereende Stoaten."}
{"id": "8567", "contents": "Houston is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Texas. Ju Stääd häd 2.099.451 Ienwoonere (2010)."}
{"id": "8568", "contents": "Philadelphia is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Pennsylvanien. Ju Stääd häd 1.603.797 Ienwoonere (2020)."}
{"id": "8569", "contents": "Phoenix (Arizona) is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Arizona. Ju Stääd häd 1.445.632 Ienwoonere (2010)."}
{"id": "857", "contents": "Marron Curtis Fort (* 24. Oktober 1938 in Boston; † 18. Dezember 2019) wier n amerikoansk-düütsken Germanist un Spezialist foar ju Seelter un ju Läichdüütske Sproake. Fort besit ju düütske Stoatsburgerskup un is truch Ferleenenge fon dät Indigenat fon ju Ostfriesische Landschaft „ienburgerde Aastfräise“. Hie woont däälich in Lier. Fort is Eerenburger fon ju Meente Seelterlound siet 13. Dezember 2004. Ätter dän Internoatsbesäik in New Hampshire (USA) studierde Marron C. Fort siet 1957 an ju Princeton University do Feeke Germanistik, Anglistik, Niederlandistik, Skandinavistik un Mathematik. In dät Jier 1961 wikselde hie tou ju Universität fon Pennsylvania (Philadelphia). In dän Roome fon n universitär Uuttuuskprogram koom hie 1963 an ju Albert-Ludwigs-Universität Freiburg im Breisgau. 1965 promovierde Fort bie Prof. Alfred Senn an ju University of Pennsylvania toun Ph. D., un wäil mäd ne Dissertation uur dät Läichdüütske fon Fächt (\"Beschreibung der Vechtaer Mundart\", Faksimile foarhounden in ju UB Vechta). Fon 1969 bit 1985 hiede Marron C. Fort ne Professur foar Germanistik an ju Universität fon New Hampshire inne. In disse Tied, nämmelk 1976/77 un 1982/83, uurnoom hie Gastprofessure an ju Universität Oldenbuurich. In disse Tied fäng hie sien Studien fon ju seelter Sproake un fon dät aastfräiske Läichdüütsk oun. An ju"}
{"id": "8570", "contents": "San Antonio is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Texas. Ju Stääd häd 1.327.407 Ienwoonere (2010)."}
{"id": "8571", "contents": "San Diego is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Kalifornien. Ju Stääd häd 1.307.402 Ienwoonere (2010)."}
{"id": "8572", "contents": "Jacksonville is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Florida. Ju Stääd häd 821.784 Ienwoonere (2010)."}
{"id": "8573", "contents": "Indianapolis is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Indiana. Ju Stääd häd 820.445 Ienwoonere (2010)."}
{"id": "8574", "contents": "San Francisco is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Kalifornien. Ju Stääd häd 873.965 Ienwoonere (2020)."}
{"id": "8575", "contents": "Austin is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Texas. Ju Stääd häd 790.390 Ienwoonere (2010)."}
{"id": "8576", "contents": "Columbus (Ohio) is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Ohio. Ju Stääd häd 787.033 Ienwoonere (2010)."}
{"id": "8577", "contents": "Fort Worth is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Texas. Ju Stääd häd 741.206 Ienwoonere (2010)."}
{"id": "8578", "contents": "Charlotte is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat North Carolina. Ju Stääd häd 731.424 Ienwoonere (2010)."}
{"id": "8579", "contents": "Detroit is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Michigan. Ju Stääd häd 713.777 Ienwoonere (2010)."}
{"id": "858", "contents": "Hessen is n Buundeslound in de Midde fon Düütsklound. Dät Buundeslound häd ne Uurfläche fon 21.114,94 km² un häd 6.093.888 Ienwoonere. Ju Haudstääd is Wiesbaden. Hessen wäd begränsed fon Bayern un Baden-Würtembierich in dät Suude, fon Noudrhien-Wäästfoalen un Rhienlound-Pfalz in dät Wääste, fon Thüringen in dät Aaste un in dät Noude fon Läichsaksen. Die hoochste Punkt is ju Wasserkuppe (950 m), in Loundkring Fulda. Et rakt in Hessen 21 Loundkringe: Bergstraße Darmstadt-Dieburg Groß-Gerau Hochtaunuskreis Main-Kinzig-Kreis Main-Taunus-Kreis Odenwaldkreis Offenbach Rheingau-Taunus-Kreis Wetteraukreis Gießen Lahn-Dill-Kreis Limburg-Weilburg Marburg-Biedenkopf Vogelsbergkreis Fulda Hersfeld-Rotenburg Kassel Schwalm-Eder-Kreis Werra-Meißner-Kreis Waldeck-Frankenberg Do 5 kringfräie Stääde in Hessen sunt: Darmstadt Frankfurt am Main Kassel Offenbach am Main Wiesbaden"}
{"id": "8581", "contents": "Alabama is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 4.802.740 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8582", "contents": "Arkansas is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 2.937.979 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8583", "contents": "Colorado is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 5.116.769 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8584", "contents": "Connecticut is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 3.580.709 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8585", "contents": "Delaware is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 907.135 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8586", "contents": "Florida is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 19.057.542 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8587", "contents": "Georgia is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 9.815.210 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8588", "contents": "Hawaii is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 1.374.810 Ienwoonere (2011). Hawaiiske Sproake"}
{"id": "8589", "contents": "Idaho is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 1.584.985 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8590", "contents": "Illinois is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 12.869.257 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8591", "contents": "Indiana is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 6.516.922 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8592", "contents": "Iowa is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 3.062.309 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8593", "contents": "Kalifornien is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 37.691.912 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8594", "contents": "Kansas is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 2.871.238 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8595", "contents": "Kentucky is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 4.369.356 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8596", "contents": "Maryland is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 5.828.289 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8597", "contents": "Massachusetts is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 6.587.536 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8598", "contents": "Michigan is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 9.876.187 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8599", "contents": "Minnesota is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 5.344.861 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "86", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "8600", "contents": "Mississippi is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 2.978.512 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8601", "contents": "Montana is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 998.199 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8602", "contents": "Nebraska is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 1.842.641 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8603", "contents": "Nevada is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 2.723.322 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8604", "contents": "New Jersey is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 8.821.155 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8605", "contents": "New Hampshire is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 1.318.194 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8606", "contents": "New Mexico is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 2.082.224 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8607", "contents": "North Carolina is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 9.656.401 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8608", "contents": "North Dakota is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 683.932 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8609", "contents": "Oklahoma is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 3.791.508 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8610", "contents": "Oregon is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 3.871.859 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8612", "contents": "Rhode Island is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 1.051.302 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8613", "contents": "South Carolina is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 4.679.230 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8614", "contents": "South Dakota is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 824.082 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8615", "contents": "Tennessee is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 6.403.353 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8616", "contents": "Texas is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 25.674.681 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8617", "contents": "Vermont is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 626.431 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8618", "contents": "Virginia is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 8.096.604 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8619", "contents": "Washington is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 6.830.038 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8620", "contents": "West Virginia is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 1.855.364 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8621", "contents": "Wisconsin is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 5.711.767 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8622", "contents": "Wyoming is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 568.158 Ienwoonere (2011)."}
{"id": "8630", "contents": "Die tweelfte Juli is die 193. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (blw. die 194. Dai in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 172 Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. 1806: Ap Initsjative fon Napoleon unnerteekenje säkstien Soande fon düütske Rieksfüürsten ju Rhienbuundakte un gruundje so dän Rhienbuund. 1979: Do Bierichstiegere Reinhold Messner un Michael Dacher roakje sunner Suurstof-Reewen dän Top fon dän twäidhoochste Bierich fon ju Waareld, dät is die K2 in't Karakorum. 2006: In dät Naie Aaste begint die Libanonkriech. 1536 - Desiderius Erasmus fon Rotterdam, Humanist, Philosoph un Skrieuwer."}
{"id": "8631", "contents": "Die soogentienste Juli is die 198. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (blw. die 199. in Skaltjiere), wiermäd noch 167 Deege in dät Jier uurich blieuwe. 1791: Massaker ap dät Marsfäild: Ätter aan Skoat ap dän Uppermon fon ju frantsööske Nasjonoalgarde, Lafayette, oanterje in Paris sien Suldoaten mäd een Juunfjuur in ju Moanskenmasse, ju keemen is, uum een republikoanske Petitsjoon tou unnerskrieuwen. 1902: Aan meen-armenisken Kongress in Brussel ropt do europäiske Machte deer tou ap, do armeniske Kristen foar do turske Muslime tou skuulen. 1918: In Sowjet-Ruslound wäd ju Foamielje fon dän foarmoaligen Zar doodskeeten. 1932: Bie dän Altonaer Bloudsundai, een Skjooteräi twiske Kommunisten, Nasjonoalsosjoalisten un do Dreguunere, stierwe aachtien Ljuude un twohundetfieuwuntachentich wäid seerd. 2000: Baschar al-Assad wäd as Präsident fon Syrien fereediged. Hie kricht dät Boantje in Ätterfoulge fon sin Foar, die dät Lound fon 1970 bit tou sin Dood diktoatoorisk regierd hiede. Ju Köär is wäil nit fräi weesen. 1954: Angela Merkel, ju oachsde Buundeskanslerske fon ju Buundesrepublik Düütsklound. 1793: Waigjuchtenge fon Carlotte Corday, fratsööske Oadelige un Möärenderinne fon dän Revolutsjoons-Politiker Jean Paul Marat 2020: Zenon Grocholewski, poolsken roomsk-kathoolsken Kardinoal 2021: Claudine Hermann, frantsööske Physikerske"}
{"id": "8632", "contents": "Die twintichste Juli is die 201. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (blw. in Skaltjiere die 202.) wiermäd noch 164 Deege blieuwe bit tou dät Jierseende tou. 1810: Ju kolumbioanske Uunouhongegaids-Bewäägenge ropt in Bogotá ju Eerste Republik Kolumbien uut. Deertou heerde nit bloot, wät däälich Kolumbien is, man uk Venezuela, Ecuador un Panama. 1866: Seeslacht fon Lissa: Ju aastriekiske Flotte roaket ju Uurwinnenge uur ju italieenske. 1905: In Düütsk Aastafrikoa begint die Maji-Maji-Apstound, an dän sowät twintich Foulksstomme meemoakje. 1932: Eerst-Bestiegenge fon dän hoochste, suudelke Top fon dän Bierich Waskaran in do Anden fon Peru truch een düütsk-aastriekiske Monskup unner ju Fierenge fon Philipp Borchers. Ieuwenske Borchers roakeden Erwin Schneider, Wilhelm Bernard, Hermann Hoerlin un Erwin Hein dän Top. 1944: Uum Adolf Hitler tou doodjen un Nazidüütsklound een Eende tou moakjen, lät Claus Schenk Graf von Stauffenberg een Bumbe in ju \"Wolfsschanze\" hoochgunge. Dät slumpet nit un von Stauffenberg wäd aan Dai leeter waigjuchted. 1969: Do Amerikoanere loundje as eerste Moanskene mäd ju Apollo 11-Mission ap ju Moune. 2019: Margaretha Grosser, seelterske Skrieuwerske un Uursätterske"}
{"id": "8633", "contents": "Die twountwintichste Juli is die 203. blw. in Skaltjiere die 204. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner wiermäd noch 162 Deege fon dät Jier uurich blieuwe. 1594: Ju Stääd Groningen rakt tou juun do Troppen fon ju Niederloundske Republik, mäd ju Stääd kuume noch masse moor Rebätte in dät Noude deer bietou. 1995: Die eerste oaine Drieuwwoain VT98 fon ju Museumsiersenboan Ammerlound-Seelterlound (MAS) häd sien \"Jungfernfahrt\". 2021: In ju Provins Kandahar in Afghanistan wäide moor as 100 Sivilisten doodskeeten, Däidere sunt fermoudelk do Taliban. 1882: Edward Hopper, aan Moaler uut do Fereende Stoaten fon Amerikoa. 1887: Gustav Hertz, düütsken Physiker un Nobelpries-Dreeger 1826: Giuseppe Piazzi, italieensken katoolsken Pestoor, Astronom un Mathematiker"}
{"id": "8635", "contents": "Ju Oukuutenge MAS stoant biespilswiese foar... Museumsiersenboan Ammerlound-Seelterlound Malaysia Airlines (aan Fljooger-Bedrieuw uut Malaysia) Museum aan de Stroom (een Museum in ju belgiske Stääd Antwerpen)"}
{"id": "8637", "contents": "Die trüütichste Juli is die 211. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 212. in Skaltjiere) somäd blieuwe noch 154 Deege bit tou dät Jierseende tou. 762: Gruundenge fon Bagdad. 1792: Een Fräiwilligenbataillon uut Marselha (oksitoansk, frantsöösk: Marseille) lukt in Paris ien un sjungt foar dät eerste Moal ju Marseillaise, ju tou een Striedläid fon ju Revulutsjoon wäd. 1847: Mäd een eerste Revolte begint ap dät Hoolichailound Yucatán (Mexiko) die Kastenkriech, aan Apstound fon Maya-Indioanere, do dän synkretistisken Kult fon dät Baalende Kjuus bedreeuwen, juun do spoansk-stommige beetere Ljuude. 1914: Tsoar Nikolaus II. fon Ruslound befält ju Generoalmobilmoakenge, uum do Serben juun Aastriek-Ungarn un Düütsklound tou hälpen (kiek: Panslawismus). Mäd Ruslound is Frankriek ferbuunded, foar dät nu die Buundnis-Faal jält. 2000: Tou dät duusendjierige Jubiläum fon dät eerste Apgjuchten fon aan Säärkenbau in Ieslound skoankt Norwegen Ieslound ju Stäfsäärke Heimaey, aan Näibau, die sik oun ju histooriske Stäfsäärke Haltdalen orientiert. Ju näie holtene Säärke wäd ap dät litje Ailound Heimaey apstoald. 1898: Otto von Bismarck, düütsken Stoatsmon. 2003: Steve Hislop, britisken Motorrääd-Sportler 2003: Alicia Lourteig, argentienske Botoanikerske"}
{"id": "8638", "contents": "Een Reliäf is in ju Bieldehaueräi, wan aan Bieldehauer uut aan (maast bolde lieken) Bäätergruund wät ruut wierket, man dät neen Frästoundende Plastik af Skulptuur wäd. Oafter is dät dan noch een bitje platter un nit so tjodimensjonoal as in äächt, sodät dät Reliäf aan fljootenden Uurgong twiske ju twodimensjonoale Moalerkunst un ju tjodimensjonoale Bieldehaueräi muugelk moaket. Wäkke gunge moor in ju platte, un wäkke moor in ju tjodimensjonoale Gjuchte."}
{"id": "8659", "contents": "Rembrandt Harmenszoon van Rijn (* 15. Juli 1606 in Leiden; † 4. Oktober 1669 in Amsterdam; bekoand unner sin Foarnoome Rembrandt) waas aan wichtigen Fertreeder fon ju holloundske Moalerkunst in dän Barock. Ieuwenske dät Moaljen teekende un präntede hie uk. Ruum kricht hie foarallen foar sin määsterhoaftige Uumgong mäd Ljoacht un Tjuustergaid. Rembrandt häd ful Skoulkere häiwed, do in sien Wierksteede meemoaked häbe, sodät me bloot sowät 350 Skilleroatsjen seeker dän Määster touoardenje kon, wilst moor as ju sälge Toal fon Bielden uut sien Wierksteede wildääge fon Skoulkere moaked wude. Bileam un ju Ieselmääre (1626) Ju Anatomie-Läkse fon Dokter Tulp (1632) Snoachelk Skillerjen (1642) Die poolske Rieder (1655)"}
{"id": "8660", "contents": "Die füüftienste Juli is die 196. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 197. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 169 Deege bit tou dät Jierseende tou. 1099: In dän Fäärme Kjuustoach äroberje do kristelke Troppen ätter een Mound Beleegerenge ju Stääd Jerusalem un möärenje deer bienaist ju heele Befoulkenge. 1683: Ju Twäide Wiener Turkenbeleegerenge begint, ätter dät die Stäädkomandant Greeuwe Ernst Rüdiger von Starhemberg ju Kapitulatsjoon fon ju Stääd ouliend häd. 1937: Ap dän Ettersberg bie Weimar begint die Bedrieuw fon dät Konsäntratsjoonsleeger Buchenwald. 2016: In ju Turkäi fersäike Deele fon dät Militär aan Putsk juun Präsident Erdoğan. Die Putsk gungt fail, man 290 Moanskene stierwe. 1606: Rembrandt Harmenszoon van Rijn, Barock-Moaler uut Hollound 2003: Josef Metternich, düütsken kathoolsken Pestoor un Dichter"}
{"id": "8661", "contents": "4. Oktober: Rembrandt Harmenszoon van Rijn, holloundsken Barock-Moaler."}
{"id": "8665", "contents": "San José (Spoansk foar Sänt Joosäp) beteekent (ieuwenske baldoarich ful Säärken) moorere Ljuude, Ferwaltengseenhaide, Stääde, Täärpe un Meenten: Mikel San José (* 1989), spoansken Foutbaal-Spiedeler Municipio San José de Chiquitos, Loundkring in't Departamento Santa Cruz, Bolivien Provins San José, Provins in Costa Rica Departamento San José, Departamento in Uruguay Bistum San Jose in California, roomsk-kathoolske Diözese in do Fereende Stoaten San José (Almirante Brown), Siedelenge in't Partido Almirante Brown, Provins Buenos Aires San José (Coronel Suárez), Siedelenge in't Partido Coronel Suárez, Provins Buenos Aires San José (Lomas de Zamora), Siedelenge in't Partido Lomas de Zamora, Provins Buenos Aires Villa San José (Buenos Aires), Siedelenge in't Partido Pergamino, Provins Buenos Aires San José (Fray Mamerto Esquiú), Siedelenge in't Departamento Fray Mamerto Esquiú, Provins Catamarca Puerta de San José, Meente in't Departamento Belén, Provins Catamarca San José (Santa María), Siedelenge in't Departamento Santa María, Provins Catamarca San José Villa, Siedelenge in't Departamento Santa María, Provins Catamarca San José (Tinogasta), Siedelenge in't Departamento Tinogasta, Provins Catamarca San José Banda, Siedelenge in't Departamento Santa María, Provins Catamarca San José Norte, Siedelenge in't Departamento Santa María, Provins Catamarca San José (Córdoba), Siedelenge in't Departamento San Javier, Provins Córdoba San José de la Dormida, Siedelenge in't"}
{"id": "867", "contents": "Sputnik /ˈsputnʲik/ Rusk Спутник foar Raisefründ, Trabaant) waas die Noome fon do eerste tjoon sowjetiske Satelliten, do n Äiduumloopboan beloangeden. Sputnik 1 waas ap n 4. Oktober 1957 die eerste kunstelke Äidsatellit ap n Uumloopboan un jält as Startschoat foar ju Sowjetiske Ruumtefoart. Dät Woud is in Aasteuropa n Synonym foar Satellit. Ätter Sputnik 10 wuude die Noome nit moor tou Benaamenge fon Äidsatelliten ferwoand. Sputnik I – mit 80 Kilo um die Welt (raumfahrer.net) Normdoaten: GND: 4273819-2 (OGND)"}
{"id": "8670", "contents": "Lütje Hörn is n unbewoond aastfräisk Ailound, dät 3,5 Kilometer aastsuudaastelk fon Borkum lait. Dät Ailound is n meentefräi Gebiet un heert tou dän Loundkring Lier. Dät 6,5 Hektar groote Ailound is n Fuugelreservoat, un is nit foar Moanskene tougongelk. In dät Jier 1576 wuude dät Ailound foar ju eerste Moal naamd in n Seehoundbouk unner dän Noome ‘’Hooghe Hörn’’. Lütje Hörn is siet 1859 apnuumen in topografiske Koarten, ap dän Wattenrääch suudaastelk fon Borkum. Uurs as aal do uur aastfräiske Ailounde is ju Loangte fon dät Noude ätter dät Suude gratter as ju Loangte fon dät Wääste ätter dät Aaste. Dät Ailound lait uungefeer 3,5 Kilometer aastsuudaastelk fon Borkum un sowät fjauer Kilometer suudelk fon Memmert lait. Die litste Oustand ätter dät Fästlound is uungefeer 14 Kilometer. Lütje Hörn wondelt älk Jier n bitje ätter dät Suudaaste wai, siet dät Ailound foar ju eerste Moal naamd wuude häd Lütje Hörn sik uungefeer 2 Kilometer in disse Gjuchtenge ferskäuwen. Truch Erosion in dät Noudwääste un anwoaksen fon näi Lound in dät Suudaaste kon dät Ailound sik ap disse Wiese bewääge. Twiske 1961 un 1999 häd dät Ailound sik moor as 600 Metter ätter dät Aaste un 150 Meter ätter dät"}
{"id": "8671", "contents": "Ju Slacht bie Warns waas ap n 26. September 1345 ne Slacht in do fräisk-holloundske Kriege. Do Fräisen hääbe ju Slacht wonnen. Of ju Slacht uk ächt bie Warns weesen häd stound nit in do historiske Wällen, do Holloundere keemen fon ju Suudersee un loundeten noudelk un suudelk fon Starum, deerbie waas dät muugelk dät ju suudelke Gruppe bie Warns juun do Fräisen strieden häd. Ätter do Fräisen ju Slacht wonnen hieden wuude Westlauwersk Fräislound nit fon buutenloundske Truppen besät. Deertruch keem ju fräiske Fraiegaid nit tou n Eende, un kuude in Westlauwersk Fräislound noch bit tou dät Jier 1498 foutbestounde. Die Siech fon do Fräisen wäd noch älk Jier fierd ap dät 'Reaklif', ap n läästen Sneeuwende in September."}
{"id": "8672", "contents": "Rottumerplaat is n wäästfräisk Ailound, dät ousäin fon Fuugelwachtere uunbewoond is. Dät Ailound heert politisk tou ju Eemsmond in ju niederloundske Provinz Groningen. Dät Ailound lait aastelk fon Schiermönkooge un wäästelk fon Rottumerooge. Ap Rottumerplaat lait dät noudelkste Punkt fon do Niederlounde. Rottumerplaat mäd Uutkiektouden. dät Ailound monken sien Noaberailounde (wan me mäd aan Dubbelklik ap ju groote Deerstaalenge fon ju Bielde kumt un deer ju Muus uur lukt, sjucht me do oankelde Beskriftengen fon do Ailounde)"}
{"id": "8676", "contents": "Dät Räidhuus fon Oamde is dät Räidhuus fon ju Seehoawenstääd Oamde in Aastfräislound. Dät Räidhuus wuude deer in do Jiere 1574-1576 deelsät fon dän Antwerper Baumäister Laurens van Steenwinckel. Hie baude dät Räidhuus fon Oamde in jusälge Baustiel as dät Räidhuus fon Antwerpen. In n twäiden Waareldkriech wuude dät Räidhuus foar n groot Deel fernäild truch do allierde Bomben, do appe Stääd deelkeemen. Ätter dän twäiden Waareldkriech wuude dät Räidhuus wier apbaud un eepend ap n 6. September 1962. In dät Räidhuus fon Oamde is däälich dät Aastfräiske Loundesmuseum. Dät Museum häd ne groote Sammelenge oun Woapene uut dät Middeloaler, do uutstoald sunt in ju Rüstkoomer. Fröier waas uk ju Stäädferwaltenge in dät Oamder Räidhuus tou fienden."}
{"id": "8678", "contents": "Dät Nordfriisk Instituut begon in dät Jier 1964 un wuude gruundet fon ferskeedene noudfräiske Organisatione. Siel fon dät Instituut in Bräist is dät unnerstöänen fon ju wietenskuppelke un pädagogiske Oarbaid foar ju fräiske Sproake, Skichte un Kultuur. Ju fräiske Sproake, Literatuur, Skichte un Loundeskunde wäide fon dät Instituut ärfoarsket, un fon disse wietenskuppelke Oarbaid häd dät Instituut ferskeedene Publikationen uutroat. Dät Nordfriisk Instituut häd uk sien oaine Biblioteek mäd Archiv. Dät Instituut roat fjauermoal in et Jier dät Tiedskrift Nordfriesland uut un eenmoal in dät Jier ärskient dät Nordfriesische Jahrbuch. Dät Instituut is politisk nit ouhongelk. Ju düütske of ju deenske Siede wäide nit foarluukt un dät Instituut kricht Jäild fon allebee do Stoate. Ju Fereen foar dät Nordfriisk Instituut is Meeglid in dän Fräisken Räid Sektion Noud. Websiede fon dät Nordfriisk Instituut"}
{"id": "8683", "contents": "Salvador Felipe Jacinto Dalí i Domènech, sänt 1982 Marqués de Púbol (* 11. Moai 1904 in Figueres, Girona, Katalonien; † 23. Januoar 1989 uk deer) waas aan kataloansken Moaler un Grafiker. In dät Jier 1929 keem hie in ju surrealiste Beweegenge."}
{"id": "8685", "contents": "Jürgen Fuchs (* 19. Dezember 1950 in Reichenbach im Vogtland; † 9. Moai 1999 in Berlin) waas n düütsken Skrieuwer. Gedächtnisprotokolle, 1977, ISBN 3-499-14122-1 Vernehmungsprotokolle, 1978, ISBN 3-499-14271-6 Einmischung in eigene Angelegenheiten, 1984, ISBN 3-499-15357-2 Magdalena. MfS, Memfisblues, Stasi, die Firma, VEB Horch & Gauck. Ein Roman, 1999, ISBN 3-499-22618-9 (Auszug aus Magdalena, in: Horch und Guck, Heft 49, 2004, S. 51-52.) Jürgen Fuchs (Düütske Biographie) Jürgen Fuchs (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 118536613 (OGND) | KB (Niederlounde): 068426925 | LCNAF: n84189876 | VIAF: 49225755"}
{"id": "8687", "contents": "Ju Edda is een Sammelenge fon Gode- un Häldesoagen, apskrieuwen in dät 13. Jierhunnert ap Ooldiesloundsk. Uurspröängelk wude as \"Edda\" bloot ju Foatenge in Prosa apskrieuwen fon Snorri Sturluson (1179 - 1241) beteekend, man dät rakt uk een Läideresammelenge, ju bloot min Prosa änthoaldt un wierfon Uutsniede deelwiese fon Woud tou Woud in ju Snorra-Edda sitierd wäide: Ju Läidere-Edda, ju ap Gruunde fon düsse ienhoolds-Uursniedengen sänt dät leete Middeloaler uk mäd dän Noome \"Edda\" benaamd wäd. Die Uursproang deerfon is nit kloor, me weet also nit, of dät dät Wierk fon aan bestimde Dichter is, of wildääge een Uurlääwerenge fon Läidere uut dät meene Foulk. Dät sunt heedenske Bouke, wäkke do Gode- un Häldesoagen uurlääwerje. Do Bouke wäide däälich fon ferskeedene interessierde Ljuude leesen of studiert, t.B. fon Wietenskuppere un uk wäil fon Näiheedenljuude, foar do do Bouke een religiöse Betjuudenge häbe. Ju Edda wuude skrieuwen do Ieslound al kristelk waas, deeruume sunt do Ienhoolde fon do Edda's nit altied fräi fon kristelke Ienfloude. Do Eddas tälle ju Geskichte uur ju Äntstoundenge fon ju Godewaareld. Deer sunt uk Geskichten skreeuwen uur do Godefamilien un do Ferhooldengen twiske do Gode un wät do unnerfiende, dät Eende fon do Gode un hiere"}
{"id": "869", "contents": "It Hearrenfean (Niederloundsk: Heerenveen) is n Täärp in ju Meente It Hearrenfean, in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd 2007 28.500 Ienwoonere. Kanaal, noudelk fon A7 un wäästelk fon A32. Ljouwerterstrjitwei, (gemeente It Hearrenfean), noudelk fon A7 un wäästelk fon A32 Businesspark Fryslân, suudelk fon A7 un wäästelk fon A32. De Kavels, suudelk fon A7 un aastelk fon A32 Ynternasjonaal Bedriuwenterrein Fryslân (IBF), aastelk fon De Kavels It Mar, süüdelk fon A7 un wäästelk fon A32 It Hearrenfean-Súd, wäästelk fon A32 Nijskoat, wäästelk fon Gewerbegebiet It Hearrenfean-Súd Bekoande Bedrieuwe in It Hearrenfean sunt: Batavus, Koga-Miyata, Jongbloed un VDL Berkhof (Hainje). In 1551 änstuud dät Täärp ap ju Schiere fon dän Hearresleat un ju Skoatterlânske Kompanjonsfeart. Hier lait uk die Hearrewai, die Ferbiendengswai twiske Zwolle un Ljouwert. Dät Greeuwen fon do two Kanoale waas ne Initiative fon träi Heeren: Fan Dekema, Cuyck un Foeyts. Ap n 24. Juli 1551 gruundje jo ne Kompagnie uum deermäd groote Deele fon dät Lound tou koopjen uum dät Eed tou winnen. Die Noome Hearrenfean betjut: die Foan fon do Heere. In dät 19. Jierhunnert äntwikkelt It Hearrenfean sik truch sien rieke Ienwoonere. Et roate een Meelasje. Dät Täärp liech in two Meenten,"}
{"id": "87", "contents": "Dät säkstienste Jierhunnert wäd tou ju äddere Näitied täld, dät waas in ju Tied fon Renaissance un Humanismus. Wichtich in dät Waareldskjoon sunt toun Biespil ju Reformatsjoon, ju Ienfierenge fon dän Gregorioansken Kalänner, Buurenapstounde, die eerste Aastriekiske Turkenkriech un ju Ienfierenge fon ju Heliosäntriske Waareldbielde truch Nikolaus Kopernikus."}
{"id": "8706", "contents": "René François Ghislain Magritte (bädden ap dän 21. November 1898 in Lessines in ju walloonske Provins Hainaut (dt.: Hennegau), stuurwen ap dän 15. August 1967 in Brussel) waas aan belgisken Moaler fon dän Surrealismus. \"bädden\" is een oold Woud foar \"gebooren\""}
{"id": "871", "contents": "Groningerlound / Groningen (uk Gräinen) (Niederloundsk: Groningen, Wääst-Fräisk: Grinslân, Groningsk Plat: Grönnen) is ne Provinz in dät Noudaaste fon do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 2 955 km² un deer woonje 596 000 Moanskene (2023). Ju Haudstääd hat uk Groningen un is ju grootste Stääd fon dät Noudaaste fon do Niederlounde. Groningen wäd begränsed fon: int Noude: dät Wääd (Watt) un dät Oamse-Dullert-Ästuarium int Aaste: Aastfräislound un dät Oamselound int Suude: ju Provinz Drente int Wääst: ju Provinz Wäästfräislound In Groningen wäd Groningsk fon 350.000 Ljuude boald. Dat Groningske is ne Friso-Saksiske Sproake, ju der uut dät Aastfräiske un dät Drentske äntsteen is. Uk dät Aastfräisk Läichsäksiske is ap ju Wiese äntsteen. Dät Groningske un dät Aastfräisk Läichsäksiske wäide mongs as eene Sproake ounkieked, dät Groningsk-Aastfräiske. Ju Sproake is foar n Deel fon dän Woudskät un ju Uutsproake ferwant mäd dät Seelterske; sjuch do Biespiele. Ju Skrieuwwiese fon dät Aastfräiske is uurs as ju Groningske, oawers ju Uutsproake is jusälge. De Grinzer Pein un Kornhorn in ju Meente Grootegast un do Täärpe Marum un De Wülp in ju Meente Marum, sünt do insige Täärpe in ju Provinz Groningen, wier noch n fräisken Dialekt boald wäd. Uumelounde Provinz Groningerlound"}
{"id": "8715", "contents": "Leiden is een Stääd in do Niederlounde. Deer woonje uungefeer 120.000 Moanskene. Ju Stääd lait an dän Oude Rijn. Commons: Leiden – Mediendoatäie"}
{"id": "8725", "contents": "Dät Teutoborger Woold is ne Bierichregion in Noudrhien-Wäästfoalen un Läichsaksen. Bit in dät 17. Jierhunnert hiede dät Teutoborger Woold touhoope mäd dät Eggegebirge in dät Suudaaste dän Noomen Osning. Die hoochste Punkt is dän Barnacken (446 m). Dät Teutoborger Woold is bekoand uum ju Varusslacht twiske do Römer un do Germoanen in dät Jier 9 ätter Kristus. Tou do touristiske Sjoonswöidegaide heere dät Hermannsdenkmal un do Externsteine. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Willy Lippert: Das Eggegebirge und sein Vorland. Eggegebirgsverein, Bad Driburg, S. 13."}
{"id": "873", "contents": "Ghana is n Lound an ju Wäästkuste fon Afrikoa. Wäästelk lait deeran ju Älpenbeenkuste, noudelk Burkina Faso, aastelk Togo un suudelk die Golf fon Guinea. Ghana häd 22.931.299 (2007) Ienwoonere."}
{"id": "8731", "contents": "Do Externsteine sunt ne besunnere Fälsformation fon Soundsteene in dät Teutoborger Woold, appe Naite fon ju Stääd Detmold in dän Kring Lippe. Disse Sjoonswöidegaid in Noudrhien-Wäästfoalen is n Natuurtoankmoal, un wäd alle Jiere fon fuul Touristen besoacht. An ju noudaastelke Siede fon do Externsteine lait n litjen Deech. Do Externsteine in dät Teutoborger Woold sunt natüürelke Soundsteen-Fälse. Die grootste Fäls lait 47,7 m hooch buppe dän „Wiembecketeich“, un sträkt sik uur moorere Hunnert Meter uut in n Gebiet weer Fälse nit oafte foarkuume. Do Fälse sunt in do fergeene Jierhunnerte fuulmoals bewierked wuuden fon Moanskene. Ju geologiske Formation äntstuude foar uungefeer 120 Millione Jiere, man do lainen noch horisontoal. Foar uungefeer 70 Millione Jiere sunt do Steene fertikoal uumeknikt, truch do Ienfloude fon dät Weeder kriegen do Externsteine hiere hüütige Form. Alle Jiere rakt et uungefeer n hoolwe bit een Million Besäikere bie do Externsteine. N poor Steene konnen bestiegen wäide fon Klatterer, man buuten do foarskreeuwen Klatterweege is dät Betreeden fon do Fälse ferbooden. Truch ferskeedene Trappen, do sloain sunt in do Fälse, kon me bie do Spitsen kuume. Fon deer uut kon me gans fier ätter dät Noudaaste kiekje, in do uur Heemelsgjuchtengen sjucht me bloot do Bierige"}
{"id": "8732", "contents": "Queen is n rockkoppel uut Änglound. Meegliedere fon dän Koppel wieren: Freddie Mercury Brian May John Deacon Roger Taylor Queen (1973) Queen II (1974) Sheer Heart Attack (1974) A Night at the Opera (1975) A Day at the Races (1976) News of the World (1977) Jazz (1978) The Game (1980) Flash Gordon (1980) Hot Space (1982) The Works (1984) A Kind of Magic (1986) The Miracle (1989) Innuendo (1991) Made in Heaven (1995)"}
{"id": "8750", "contents": "Ju Universität Groningen is ju ooldeste Universität in do fräiske Lounde un ju twäädooldeste Universität in do Niederlounde. Ju wuude ap n 23. August 1614 in Groningen gruunded. Bit tou 1876 waas ju Unnergjuchtsproake Latien. Die eerste Rektor waas Ubbo Emmius. 2011 hiede ju Universität uungefeer 28.200 Studänte un 6.000 Mädoarbaider. Ju Universitätsbiblioteek is ju twäädgrootste in do Niederlounde ätter ju Universitätsbiblioteek fon Leiden. Ju Universität häd fuul bekoande Studänte häiwed so as dän Nobelprieswinner Zernike, dät eerste Wieuw dät in do Niederlounde studierte Aletta Henriëtte Jacobs, die eerste niederloundiske Ruumfoarder Wubbo Ockels, as uk dän eersten Präsidenten fon dän Europäisken Säntroalbank Wim Duisenberg. Normdoaten: GND: 36948-2 (OGND) | VIAF: 127394541"}
{"id": "8755", "contents": "Richard Estes (* 14. Moai 1932 in Kewanee, Illinois) is aan US-amerikoansken Moaler, die fon dän Fotoreoalismus uutgeen. Hie studierde in Chicago an een klassiske Akademie. Sin Wäidegong fierde him al bolde ätter New York, deer hie in do 1950er Jiere begon, Fotos tou moaljen. Uumdät hie Andy Warhol sien Pop Art jädden liede moate, äntwikkelde Estes een gjucht nauniemende un natuuroalistiske Moalwiese. Sien apfaalendst Määrkmoal is ju Trompe-l’œil-hoaftige Moalerkunst, ju älke litje Oankeldhaid oubildet. Art done by Richard Estes Normdoaten: GND: 118968688 (OGND) | VIAF: 60374050"}
{"id": "8757", "contents": "Wilhelm Richard Wagner (* 22. Moai 1813 in Leipzig; † 13. Februoar 1883 in Venedig), is besunners as aan Komponist fon ju Romantik bekoand. Ieuwenske sien musikoalisk Wierk waas hie t.B. uk noch Skrieuwer, fääre is hie as Antisemit in ju Geskichte iengeen."}
{"id": "8758", "contents": "Ju Romanik is aan Stil in ju Kunst, besunners in ju Baukunst. Ju hat so, uumdät ju noch een bitje so lät as ju ooldroomske (Bau)kunst, deer ju sik uut äntwikkeld häd. Typisk sunt do Ruunboogen, wilst in ju ätterfoulgjende Gotik moor Spitboogen bruukt wuden sunt (man do roate dät uk al eer). Ätter ju Fernäilenge fon groote Deele fon ju Abtäi Cluny is die Dom fon Speyer ju grootste romaniske Säärke ap ju Waareld. As Foarromanik wäd ju Uurgongskunst twiske ju leete Antike un ju äddere Romanik beteekend. Dät Mausoleum fon Theoderich dän Groote, baud fon 520 ou in Ravêna (emilioansk-rumagnoolsk) / Ravenna (italieensk), wiest Ienfloude fon ju leetroomske juust so as fon ju syriske Baukunst. Ju Säärke fon Densuş, een Täärp in Rumänien, baud in dät 7. af 8. Jierhunnert an ju Steede fon allere heedenske Tämpele, wier roomske un wildääge eerder noch dakiske Godhaide fereerd wuden. Man deer is leeter fon ju Gotik noch wät bietou keemen. Ju Säärke \"San Salvador de Valdediós\" in Asturien, baud in't Eende fon dät 9. Jierhunnert. Eende fon dät 10. Jierhunnert kon me al seküür fon äddere Romanik baale. Ju Bartholomäuskapälle in Paderborn, baud uum 1017 Krypta fon ju Säärke fon"}
{"id": "8761", "contents": "Samuel Langhorne Clemens (* 30. November 1835 in Florida, Missouri; † 21. April 1910 in Redding, Connecticut), beeter bekoand unner sin Kunstlernoome Mark Twain, die sik fon aan Uutdruk uut ju Woaterjüptenmeetenge oulat, waas aan Skrieuwer fon dän amerikoanske Reoalismus. Sien Wierk is sälskupskritisk un daach uk snurrich. Do bekoandste Stukke sunt Tom Sawyer und Huckleberry Finn, man ieuwenske dät skreeuw hie uk masse uur Seeken."}
{"id": "8765", "contents": "Sandro Botticelli, oaintelk Alessandro di Mariano Filipepi (bädden ap dän 1. Meerte 1445 in Florenz, begreeuwen ap dän 17. Moai 1510 juust deer) waas aan italieensken Moaler un Teekner fon ju äddere Renaissance. Een Meräienbielde, moald twiske 1465 un 1467 Een fon do Teekengen tou ju Goddelke Komödie fon Dante Alighieri Oubieldenge fon aan jungen Mon mäd ju Medallie fon Cosimo de’ Medici, moald uum 1474 Ju Bäide fon Venus, moald uum 1485 / 1486. \"bädden\" is oold foar \"gebooren\" \"Bäide\" is oold foar \"Gebuurt\""}
{"id": "8769", "contents": "Sinan (mäd sien Titele Koca Mi'mâr Sinân Âğâ, Osmanisk Tursk: معمار سينان; Tursk fon däälich: Mimar Sinan, uutboald [miːˈmaːɾ siˈnan]; fulle Noome weerskienelk: Yusuf Sinan bin Abdullah; * 1489/1490 – 17. Juli 1588 in Konstantinopel) waas aan betjuudenden Baukunstler fon dät Osmaniske Riek. Aaldät hie aan Suun fon kristelke Oolden waas, un sälwen deeped, baude hie masse Mosjeen. Dät Boadehuus Haseki Hürrem Sultan Hamamı Binneruumte fon ju Şehzade-Mosjee, baud fon 1543 tou 1548 tou Ju Selimiye-Mosjee, ju Sinan sälwen as sien Määsterwierk beteekende, baud fon 1568 tou 1575 tou"}
{"id": "8775", "contents": "Sinfonie af Symphonie (fon griechisk σύμφωνος = sýmphōnos, dät hat \"touhoopeklingend\", deelwiese mäd dän Uumewai uur italieensk Sinfonia oulat) is een sänt Begin fon dät 17. Jierhunnert in ju Musik bruukte Beteekenge foar Instrumentoalwierke mäd uur do Jierhunnerte wikseljende Foarm un Besättenge, iensluutend Tasteninstrumänte. So bruukt toun Biespil Bach dän Uutdruk Sinfonie foar dän Äreepenengssats fon sien twäide Partita un naamt sien tjostämmige Inventsjoonen \"Sinfonien\". In't 18. Jierhunnert äntstuude ju klassiske Foarm fon ju Sinfonie, ju bit in dät 20. Jierhunnert een besunners wichtige Staalenge in dän Beriek fon ju Orchester-Musik beheelt. Hierbie honnelt sik dät uum een uut moorere (oafter fjauer, säildener träin af fieuw) Satse bestoundend Wierk foar Orchester sunner Solisten. Sänt ju 9. Sinfonie fon Ludwig van Beethoven wäide uk wäil Soangsstämmen (Solisten un / af Chor) bruukt, man sunner dominierjende Funktsjoon fon dät Orchester tou minnerjen."}
{"id": "8779", "contents": "Aan Sink (düütsk un holloundsk Zink, ängelsk cornett af cornetto - Man nit cornet, dät is uurswät - frantsöösk cornet à bouquin, italieensk cornetto, tiedwiese ieuwenske uur Instrumänte uk mäd dät latienske Woud lituus beteekent) is een Musikinstrumänt, dät maasttieds uut Holt, mongs uk uut Älfenbeen moaked wäd un daach tou do Blikbleesinstrumänte täld wäd, uumdät me dät juust so anbleesjen däd as t.B. een Trumpätte. Sinken rakt dät in ferskeedene Toonhööchten: Sopran, Alt, Tenoor un Bass (Bass-Sinken heete uk Serpenten. In't leete Middeloaler ärfuunen, hiede die Sink sien Blöitetied hiede die Sink bit in't 17. Jierhunnert, man as dan ju Fjoole as Soloinstrumänt apkoom, wuden Sinke minner un minner bruukt. In't Noude fon Europa heelt sik dät noch bit in't 18. Jierhunnert. Dät oankelde Instrumänt uut ju Sinken-Foamielje, dät bit in't leete 19. Jierhunnert (Romantik) bruukt wude, is die Bass-Sink af Serpent. Ätters waas dät aal uutstuurwen, bit dät fon 1970 wier tou Lieuwend broacht wude. Däälich rakt dät wier Ljuude, do dät slonk spielje konnen un uk Ljuude, do bruukbeere Sinken näi häärstaale konnen."}
{"id": "8782", "contents": "Sir Joshua Reynolds (* 16. Juli 1723 in Plympton bie Plymouth, Greeuwskup Devon, Änglound; † 23. Februoar 1792 in London) waas ieuwenske William Hogarth un Thomas Gainsborough die bekoandste un truch sien kunstlersk un kunsttheoretisk Wierkjen die ienfloudriekste ängelske Moaler fon dät 18. Jierhunnert. Ju \"Society of Dilettanti\", moald sowät 1777 tou 1779 tou Juno kricht dän Gäddel fon Venus uutloant Oubieldenge fon Charles Burney, moald truch Reynolds in 1781"}
{"id": "8784", "contents": "As Skilleroatsje beteekent me een Wierk fon ju Moalerkunst, also een flak Kunstwierk, deer ju Faawe mäd Pinsele af uurswät in Flakten apbroacht is."}
{"id": "8785", "contents": "Sophokles (griech. Σοφοκλῆς, klassiske Uutsproake [sopʰoklɛ̂ːs]; * 497/496 f. Kr. in Kolonos; † 406/405 f. Kr. in Athen) waas aan klassisken Griechisken Tjooter-Dichter. Sophokles jält ieuwenske Aiskylos un Euripides as aan fon do bekoandste Määstere fon ju Griechiske Tragödie. Sien uurlääwerde Stukke, besunners Antigone un Kening Ödipus, wäide ap ju heele Waareld in't Tjooter spield. Sophokles häd noch masse moor skrieuwen, man in't Heel uurlääwerd sunt bit däälich bloot noch min Wierke: Theboanske Trilogie Keening Ödipus (Οἰδίπους τύραννος Oidipous tyrannos), 429–425 f. Kr. Ödipus ap Kolonos (Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ Oidipous epi Kolōnō), 401 f. Kr. (postum apfierd) Antigone (Ἀντιγόνη), 442 f.Chr. (Dät eerste Stuk fon ju Theboanske Trilogie, dät Skrieuwen un apfierd wude, man in ju Riegenfoulge fon ju Honnelenge is dät dät trääde) Aias (Αἴας), 455–450 f. Kr. Do Trachinierinnen (Τραχίνιαι Trachiniai), eer 442 f. Kr. Elektra (Ἠλέκτρα), sowät 413 f. Kr. Philoktetes (Φιλοκτήτης), 409 f. Kr."}
{"id": "8790", "contents": "Fon aan Stäfriem boalt me, wan in een Wierk fon ju Dichtkunst as een gruundlääsend Stilmiddel un deeruum groote Räägelmäitegaid Alliteratsjoonen (Konsonanten-Wierhoalengen) bruukt wäide, besunners tou Begin fon besunners betoonde Woude. As Konsonant wäd uk die in ju latienske Skrift nit skrieuwene Knakluud [ʔ] täld, sodät dät mongs so uutsjuch, as wan dät n Stäfriem mäd Vokoale waas. un foar Stäfriem is besunners wichtich in do germaniske Sproaken, man hie is uk in ju kältiske un latienske Dichtenge tou fienden. Die ooldste uurlääwerde germaniske Loangfäärs kumt (sowät) uut dät Jier 400 un wude in Ruunen ap een fon do Gouldhoudene fon Gallehus skrieuwen. Dät wiest neen besunnere Oainskuppe fon Noud- un Wäästgermanisk ap, somäd kon bloot kweeden wäide, dät dät germanisk is. Tranliterierd hat dät: ek hlewagastiz : holtijaz : horna : tawido Transkribierd, in Haud- un Ieuwenfäärs iendeeld, betoonde Wouddeele fat skrieuwen: ek χleu̯aǥastiz χoltii̯az χorna tau̯iđō/ŏ In ju Fäärsmäite uursät hat dät Iek, Hlewagast uut Holt dät Houden moakede. Ju Foarm tau̯iđō/ŏ lait wäil etymologisk naier bie Seeltersk diede, man dät rakt in't Seelterske bloot mäd \"moakede\" Sin. In't Ooldfräiske sunt Stäfrieme in Gjuchtstäkste uurlääwerd, jo tjoonden wildääge deertou, dät sik do Ljuude dät beeter määrkje kuuden: Een"}
{"id": "8797", "contents": "Een Stoundbielde af Stoatue is een fräistoundende Plastik af Skulptuur, ju aan Moanske af een Diert deerstoalt. Ju tjoont maasttieds foar ju sinbieldehoaftige Repräsentatsjoon. Me unnerskat ätter ju Hooldenge besunners twiske Stoundbielden in dän äängere Sin, Riederstoundbielden un Sitbielden. Litje Stoatuen wäide uk \"Stoatuetten\" af \"Figurinen\" naamd."}
{"id": "88", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "8801", "contents": "As Teekenge (Düütsk:Zeichnung) beteekent me ju Kunst, tou teekenjen, also mäd Lienjen flakke Bielden häärtoustaalen. Uk do Bielden säärm heete Teekengen. Teekend wäd tou kunstlerske Swäkke, man uk, uum techniske Äntwuurpe, archäologiske Dokumentatsjoonen un aal so moor tou moakjen. Die Uurgong fon't Teekenjen ätter't Moaljen is fonsäärm fljootend, uumdät do bee Oarbaidswiesen oafter kombinierd wäide."}
{"id": "8803", "contents": "Jean-Louis André Théodore Géricault, maasttieds bloot Théodore Géricault naamd (* 26. September 1791 in Rouen, Frankriek; † 26. Januoar 1824 in Paris) waas aan frantsöösken Moaler un Fertreeder fon ju Romantik. Loundskup mäd een Aquädukt, moald in 1818 Dät Flot fon ju Medusa, moald in 1819. Riedspoart-Bielde, moald in 1821. Tou beoachtjen is ju unnatüürelke Deerstaalengswiese fon do loopende Hoangste, do uutsjo, as dieden jo fljooge. Dät aal fjauer Beene in ju Lucht sunt, kumt bie't Loopen fon Hoangste nit foar, man bloot bie't Jumpjen. Théodore Géricault (Düütske Biographie)"}
{"id": "881", "contents": "Die Twäide Waareldkriech waas fon 1939 bit tou 1945. Et wäd die twäide naamd, wil et die twäide Kriech waas, wier Lounde fon bienaist alle Kontinente in meemoaked hääbe. Et is die eensige Kriech wierbie sowäil Atom- as uk biologiske un chemiske Woapen (ABC-Woapen) bruukt wuuden sunt. In dän 2. Waareldkriech stuurwen uungefeer 55 Millione Moanskene. 6 Millione Juden sunt bie dän Holocaust dood moaked wuuden, fon Adolf Hitler initierd un fon Heinrich Himmler organisierd wuuden. Ätter dän Eerste Waareldkriech doarste Düütsklound ätter dän Versailles Ferdraach neen groote Armee hääbe. Uk waas dät Düütske Riek fon foar dän Eerste Waareldkriech litjer moaked wuuden. In Düütsklound spielde dän Nationoalsozialismus ne immer grattere Rulle, wät in 1933 mäd dät Benaamen fon Adolf Hitler toun Riekskoansler ne Hööchtepunkt foont. Hitler wüül do oolde Gebiete wieruume hääbe un in 1935 trät dät Saargebiet bie in dät näie düütske Riek, in 1936 is dät demilitarisierde Rhienlound wier Düütsk wuuden. Aastriek (truch dän Anschluss) un dät Sudetenlound keemen in 1938 uk bie Düütsklound. Ap n 1. September 1939 begon die Twäide Waareldkriech, mäd dän Oungriep fon Nazi Düütsklound ap Polen. Ju Kriechtaktik ju der bruukt wuude in Polen wäd „Blitzkrieg“ naamd. So as Frankriek un Groot-Britannien"}
{"id": "8810", "contents": "Knut Jungbohn Clement (* 4. Dezember 1803 in Noorsaarep - seeltersk \"Noudtäärp\", düütsk: \"Norddorf\" - ap Amrum; † 7. Oktober 1873 in Bergen, New Jersey) waas aan noudfräisken Skrieuwer, Wietenskupper un Nasjonoalist. Hie hiede dät aiske stuur, in ju Wietenskup truchtoukuumen. Dät häd ferskeedene Uurseeken: Foar dät fäärme liet hie sien ideologiske Foarstaalengen in baldoarchich groote Mäite in sien wietenskuppelke Unnersäikengen ienfljoote, do dan oafter moor konstruierd as gjucht ärfoarsket wieren. Foar dät twäide hiede hie, as uut sien Bräiwe sjuunelk wäd, een aaltou hooge Meenenge fon sik säärm un wüül groote, anärkoande Wietenskuppere so as Jacob Grimm nit buppe sik häbe. Foar dät trääde wude hie uk wäil een Offer fon politiske Diskrimminierenge, uumdät do uur Wietenskuppere uk hiere politiske Meenengen hieden. Wilst sien histooriske Foarskengen oafter hädde Kritik aadenden, kreech hie foar sien Sproaktalent (un deelwiese uk foar sien sproakwietenskuppelke Wierke) Lof. Normdoaten: GND: 121828700 (OGND) | KB (Niederlounde): 069364435 | VIAF: 30403095"}
{"id": "8811", "contents": "Thomas Gainsborough (deeped ap dän 14. Moai 1727 in Sudbury, Suffolk; stuurwen 2. August 1788 in London) waas aan ängelsken Moaler, die sik besunners mäd ju Porträt- un Loundskupsmoaleräi befoatede. Hie jält ieuwenske William Hogarth un Joshua Reynolds as aan fon do betjuudendste ängelske Moalere fon dät 18. Jierhunnert. Mr. and Mrs. Andrews, moald fon 1749 tou 1750 tou. Säks Studien fon aan Kat, moald twiske 1763 un 1770 Oubieldenge fon aan Wäänt mäd blaauwe Göitjen, moald uum 1770"}
{"id": "8814", "contents": "Ju Grote Skoule fon't Seelterlound (Düütsk: Schulzentrum Saterland) is ne algemene Skoule in Roomelse. Ju Skoule bestound uut ne Haudskoule un ne Realskoule. Siet 2007 wäd dät Bauwierk fon ju grote Skoule deeld mäd dät oainständige Laurentius-Siemer-Gymnasium. In dät Skouljier 2012/13 roate et 660 Skoulere in ju Grote Skoule fon't Seelterlound. Ju Skoule wude 1971 gruundet, man ju Geskichte fon do Foarlopere fon disse Skoule gungt weerume ätter dät Jier 1613. Websiede fon ju Grote Skoule fon't Seelterlound Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen:"}
{"id": "8820", "contents": "Freya is dän Noomen fon ne Godin in dät germaniske Heedendum. Ju waas bie do Fräisen een wichtige God un wuude bie sowät aal do germaniske Foulke ap jusälge Wiese fereerd. In do Eddas is Freya ju nordiske Godin fon ju Ljoowe un Fruchtboarkaid. Deeroun wäd ju beskrieuwen as ju allerfluchste Godin, mäd ljoachte Hiere un blaue Oogene."}
{"id": "8821", "contents": "Die Willistouden is wuude 1974 baud in Chicago. Die Touden is 527 Meter hooch un waas dät hoochste Bauwierk ap ju Äide bit tou 1998."}
{"id": "8822", "contents": "Aalburg is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Wijk en Aalburgis n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 53,13 km² un deer woonje 12.625 Moanskene."}
{"id": "8823", "contents": "Aalsmeer is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Aalsmeer is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 32,24km² un deer woonje 29.073 Moanskene."}
{"id": "8824", "contents": "Alblasserdam is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Alblasserdam is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 9,96 km² un deer woonje 19.003 Moanskene."}
{"id": "8825", "contents": "Albrandswaard is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Poortugaal is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 23,75 km² un deer woonje 23.961 Moanskene."}
{"id": "8826", "contents": "Alkmaar is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Alkmaar is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 31,22 km² un deer woonje 93.880 Moanskene (2012)."}
{"id": "8827", "contents": "Almere is ne Meente in ju Provints Flevolound in do Niederlounde. Almere-Stad is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 248,77 km² un deer woonje 213.582 Moanskene (1. August 2020)."}
{"id": "8828", "contents": "Alphen aan den Rijn is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Alphen aan den Rijn is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 132,50 km² un deer woonje 112.926 Moanskene (2022)."}
{"id": "8829", "contents": "Alphen-Chaam is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Alphen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 93,64 km² un deer woonje 9.447 Moanskene (2012)."}
{"id": "883", "contents": "Antoni Gaudí i Cornet (Reus (Katalonien), 25. Juni 1852 – Barcelona, 10. Juni 1926), waas aan kataloansken Baukunstler. Hie bitoachte uum 1900 wäkke markante Bauten un uur Objekte in Barcelona un deerbuute, wierfon ju Sagrada Família ju bekoandste is. Hie wäd betrachted as aan fon do Gruundlääsere fon ju orgoanske Baukunst. Sien Wierk heert tou dän Näikataloanske Stil (Modernisme Català), een Foarm fon Juugendstil in Katalonien. Ju uunfuleendede Säärke Sagrada Família Ju \"Casa Milà\" in Barcelona Casa Batlló in Barcelona Normdoaten: GND: 119009692 (OGND) | KB (Niederlounde): 069170010 | VIAF: 9855586"}
{"id": "8831", "contents": "Amersfoort is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Amersfoort is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 63,78 km² un deer woonje 144.752 Moanskene (2012)."}
{"id": "8832", "contents": "Amstelveen is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Amstelveen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 44,05 km² un deer woonje 80.808 Moanskene (2012)."}
{"id": "8833", "contents": "Baarle-Nassau is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Baarle is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 76,30 km² un deer woonje 6.689 Moanskene (2012)."}
{"id": "8834", "contents": "Baarn is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Baarn is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 33,03 km² un deer woonje 24.342 Moanskene (2012)."}
{"id": "8835", "contents": "Bergen is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Nieuw-Bergen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 109,42 km² un deer woonje 13.384 Moanskene (2012)."}
{"id": "8836", "contents": "Barendrecht is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Barendrecht is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 21,72 km² un deer woonje 46.463 Moanskene (2012)."}
{"id": "8837", "contents": "Beemster is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Middenbeemster is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 72,08 km² un deer woonje 8.578 Moanskene (2012)."}
{"id": "8838", "contents": "Bergambacht waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Bergambacht waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 38,05 km² un deer woonje 9.976 Moanskene (2014)."}
{"id": "8839", "contents": "Bergeijk is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Bergeijk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 101,79 km² un deer woonje 18.323 Moanskene (2016)."}
{"id": "8840", "contents": "Bergen op Zoom is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Bergen op Zoom is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 93,13 km² un deer woonje 66.268 Moanskene (2013)."}
{"id": "8841", "contents": "Bernheze is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Heesch is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 90,38 km² un deer woonje 29.717 Moanskene (2014)."}
{"id": "8842", "contents": "Bernisse waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Abbenbroek waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 68,59 km² un deer woonje 12.445 Moanskene (2012)."}
{"id": "8843", "contents": "Best is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Best is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 35,12 km² un deer woonje 28.923 Moanskene (2012)."}
{"id": "8844", "contents": "Beverwijk is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Beverwijk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 20,38 km² un deer woonje 40.368 Moanskene (2016)."}
{"id": "8845", "contents": "Beesel is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. De Ruiver is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 29,21 km² un deer woonje 13.916 Moanskene (2012)."}
{"id": "8846", "contents": "De Bilt is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. De Bilt is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 67,10 km² un deer woonje 42.086 Moanskene (2012)."}
{"id": "8847", "contents": "Binnenmaas waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Maasdam waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 75,59 km² un deer woonje 28.952 Moanskene (2012)."}
{"id": "8848", "contents": "Bladel is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Bladel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 75,71 km² un deer woonje 19.160 Moanskene (2012)."}
{"id": "8849", "contents": "Blaricum is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Blaricum is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 15,58 km² un deer woonje 8.969 Moanskene (2012)."}
{"id": "8850", "contents": "Bloemendaal is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Overveen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 43,29 km² un deer woonje 22.042 Moanskene (2012)."}
{"id": "8851", "contents": "Bodegraven-Reeuwijk is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Bodegraven is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 88,61 km² un deer woonje 32.489[1] Moanskene (2012)."}
{"id": "8852", "contents": "Boekel is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Boekel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 34,52 km² un deer woonje 9.759 Moanskene (2012)."}
{"id": "8853", "contents": "Boxmeer is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Boxmeer is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 113,95 km² un deer woonje 28.574 Moanskene (2012)."}
{"id": "8854", "contents": "Borsele is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Heinkenszand is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 194,42 km² un deer woonje 22.622 Moanskene (2012)."}
{"id": "8855", "contents": "Boxtel is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Boxtel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 64,77 km² un deer woonje 30.297 Moanskene (2012)."}
{"id": "8856", "contents": "Breda is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Breda is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 129,15 km² un deer woonje 173.284 Moanskene (2012)."}
{"id": "8857", "contents": "Brielle waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Brielle waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 31,12 km² un deer woonje 15.741 Moanskene (2012)."}
{"id": "8858", "contents": "Brunssum is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Brunssum is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 17,29 km² un deer woonje 29.481 Moanskene (2012)."}
{"id": "8859", "contents": "Bunnik is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Bunnik is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 37,57 km² un deer woonje 14.487 Moanskene (2012)."}
{"id": "8860", "contents": "Bunschoten is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Bunschoten is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 34,88 km² un deer woonje 19.984 Moanskene (2012)."}
{"id": "8861", "contents": "Bussum waas ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Bussum is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 8,11 km² un deer woonje 32.126 Moanskene (2012)."}
{"id": "8862", "contents": "Capelle aan den IJssel is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Capelle is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 15,42 km² un deer woonje 65.356 Moanskene (2012)."}
{"id": "8863", "contents": "Castricum is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Castricum is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 59,92 km² un deer woonje 34.660 Moanskene (2012)."}
{"id": "8864", "contents": "Cromstrijen waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Numansdorp waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 70,31 km² un deer woonje 12.821 Moanskene (2012)."}
{"id": "8865", "contents": "Delft is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Delft is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 24,08 km² un deer woonje 101.007 Moanskene (2017)."}
{"id": "8866", "contents": "Deurne is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Deurne is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 118,37 km² un deer woonje 31.510 Moanskene (2012)."}
{"id": "8867", "contents": "Diemen is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Diemen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 14,03 km² un deer woonje 24.617 Moanskene (2012)."}
{"id": "8868", "contents": "Dongen is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Dongen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 29,72 km² un deer woonje 25.093 Moanskene (2012)."}
{"id": "8869", "contents": "Dordrecht is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Dordrecht is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 99,45 km² un deer woonje 118.601 Moanskene (2012)."}
{"id": "8870", "contents": "Drechterland is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Hoogkarspel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 80,72 km² un deer woonje 19.269 Moanskene (2012)."}
{"id": "8871", "contents": "Drimmelen is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Made is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 119,37 km² un deer woonje 26.576 Moanskene (2012)."}
{"id": "8872", "contents": "Dronten is ne Meente in ju Provints Flevolound in do Niederlounde. Dronten is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 423,86 km² un deer woonje 39.786 Moanskene (2012)."}
{"id": "8873", "contents": "Echt-Susteren is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Echt is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 104,60 km² un deer woonje 32.294 Moanskene (2012)."}
{"id": "8874", "contents": "Edam-Volendam is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Edam is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 24,78 km² un deer woonje 28.503 Moanskene (2012)."}
{"id": "8875", "contents": "Eemnes is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Eemnes is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 33,67 km² un deer woonje 8.839 Moanskene (2012)."}
{"id": "8876", "contents": "Eersel is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Eersel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 83,28 km² un deer woonje 18.170 Moanskene (2012)."}
{"id": "8877", "contents": "Eijsden-Margraten is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Margraten is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 78,46 km² un deer woonje 24.839 Moanskene (2012)."}
{"id": "8878", "contents": "Eindhoven is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Ju Stääd Eindhoven is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 88,84 km² un deer woonje 213.911 Moanskene (2012)."}
{"id": "8879", "contents": "Etten-Leur is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Etten is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 55,88 km² un deer woonje 41.468 Moanskene (2012)."}
{"id": "888", "contents": "Sies wäd je moaket fon Molk. Aal ätter wo fat me dän Sies hääbe wol, wäd eerste minner of moor Fat ouroomd. Dan wäd Strämsel touföiged, wät je fon Läbbe (Koolwermoagen) moaked wäd. Truch ju Wierkenge fon dät Strämsel skeede sik Oaiwiete ou, do der dan as ne tjukke Loage (dän Wrungel) ap ju Molk lääse. Ju Wrungel wäd dan stukken snieden un in n Douk in n Siesfät laid. Dät Sieswoater wät dan fon ju Molk uurblift, hat ju Woaie, ju der an dät Fäi fodderd wäd. Däälich kon me deer uk Droanke foar Moanskene un sogoar Konstruktionsmaterioal (Casolith) fon moakje. Ap dät Siesfät kumt dan n Däksel ap un deer wäd in ne Siesprässe grooten Druk ap sät, sodät ju lääste Woaie deeruut lapt. Dan ätter n poor Uuren wäd die Sies uut dät Fät hoald un in n Druugeskap toun druugjen sät. Dan ätter ne bestimde Tied, aal ätter wo ‘oold’ me dän Sies mai, kumt die uut dät dät Skap un is kloor. Bie Sies toun ferhonneljen kon deer uk noch ne Koarste fon Woaks of Plastik uumetou kuume. Ätter Vk220R (apnuumen uum 1884) un Ale332R (1975) wuud in Seelterlound naan Sies moaked. Uut do Fäkuutdrukke"}
{"id": "8880", "contents": "Geertruidenberg is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Raamsdonksveer is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 29,69 km² un deer woonje 21.049 Moanskene (2012)."}
{"id": "8881", "contents": "Geldrop-Mierlo is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Geldrop is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 31,39 km² un deer woonje 38.113 Moanskene (2012)."}
{"id": "8882", "contents": "Gemert-Bakel is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Gemert is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 123,36 km² un deer woonje 28.741 Moanskene (2012)."}
{"id": "8883", "contents": "Gennep is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Gennep is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 50,40 km² un deer woonje 17.152 Moanskene (2012)."}
{"id": "8884", "contents": "Giessenlanden waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Hoornaar waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 65,12 km² un deer woonje 14.431 Moanskene (2012)."}
{"id": "8885", "contents": "Gilze en Rijen is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Rijen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 65,67 km² un deer woonje 26.012 Moanskene (2012)."}
{"id": "8886", "contents": "Goeree-Overflakkee is een Ailound un ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde, man dät lait tichte bie't Skeed ätter Seelound un do Bewoonere baale Seeloundske Dialekte. Ap Seeloundsk skrift sik die Noome fon't Ailound Goereê-Overflakkeê. Ju heele Ailoudflakte mäd toufoarne oainstoundige Meenten Goedereede, Dirksland, Middelharnis un Oostflakkee is sänt Begin fon't Jier 2013 as een Meente touhoopefoated, ju uk dän sälge Noome drächt as dät Ailound. Middelharnis is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Mäd een Lound-Flakte fon 262,20 km² un een Woater-Flakte fon 160,15 km² häd ju Meente aaltouhoope een Rebät fon 422,35 km² un deer woonje 51.051 Moanskene (2022). Goeree-Overflakkee, dät wieren toufoarne two Ailounde, Westvoorn un Overflakkee, do wuuden in't Jier 1751 truch den Statendam ferbuunen. In't Noude fon Goeree-Overflakkee lait die Harlingvliet, in't Suude die Grevelingen un in't Wääste ju Noudsee. Sänt do 1960er Jiere is dät Ailound in'n Roome fon dän Deltaploan mäd Schouwen-Duiveland un dät Fäästlound ferbuunen."}
{"id": "8887", "contents": "Goes is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Goes is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 102,09 km² un deer woonje 36.644 Moanskene (2012)."}
{"id": "8888", "contents": "Goirle is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Goirle is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 42,24 km² un deer woonje 22.793 Moanskene (2012)."}
{"id": "8889", "contents": "Gorinchem is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Gorinchem is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 21,99 km² un deer woonje 34.595 Moanskene (2012)."}
{"id": "8890", "contents": "Gouda is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Gouda is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 18,10 km² un deer woonje 71.176 Moanskene (2012)."}
{"id": "8891", "contents": "Graft-De Rijp waas ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. De Rijp is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 21,75 km² un deer woonje 6.497 Moanskene (2012)."}
{"id": "8892", "contents": "Grave is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Grave is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 28,04 km² un deer woonje 12.884 Moanskene (2012)."}
{"id": "8893", "contents": "Gulpen-Wittem is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Gulpen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 73,37 km² un deer woonje 14.596 Moanskene (2012)."}
{"id": "8894", "contents": "Den Haag is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Ju Stääd Den Haag is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 98,20 km² un deer woonje 488.370 Moanskene (2012)."}
{"id": "8895", "contents": "Haaren is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Haaren is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 58,53 km² un deer woonje 13.632 Moanskene (2012)."}
{"id": "8896", "contents": "Haarlem is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Ju Stääd Haarlem is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 32,12 km² un deer woonje 149.515 Moanskene (2012)."}
{"id": "8897", "contents": "Haarlemmerliede en Spaarnwoude is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Halfweg is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 21,08 km² un deer woonje 5.393 Moanskene (2012)."}
{"id": "8898", "contents": "Haarlemmermeer is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Hoofddorp is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 185,28 km² un deer woonje 142.744 Moanskene (2012)."}
{"id": "8899", "contents": "Halderberge is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Oudenbosch is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 75,24 km² un deer woonje 29.311 Moanskene (2012)."}
{"id": "89", "contents": "Dät 18. Jierhunnert duurde fon 1701 bit 1800. Dät waas bestimt fon Absolutismus in ju Heerskup, man uk fon Apkloorenge in ju Philosophie. Ju Frantsööske Revolutsjoon in dät Eende fon't Jierhunnert woande sik juun dän Absolutismus. In Grootbritannien waas al die Begin fon ju Industrielle Revolutsjoon tou määrkjen."}
{"id": "8900", "contents": "Horst aan de Maas is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Horst is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 122,55 km² un deer woonje 29.405 Moanskene (2012)."}
{"id": "8901", "contents": "Hardinxveld-Giessendam is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Neder-Hardinxveld is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 19,35 km² un deer woonje 17.500 Moanskene (2012)."}
{"id": "8902", "contents": "Haren: in Niederlounde: Haren (Groningen) Haren (Noudbrabant) Haren (Düütsklound) Haren (Belgien) Dan Haren Piotr Haren"}
{"id": "8903", "contents": "Heerlen is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Heerlen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 45,50 km² un deer woonje 89.287 Moanskene (2012)."}
{"id": "8904", "contents": "Heemskerk is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Heemskerk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 31,73 km² un deer woonje 38.856 Moanskene (2012)."}
{"id": "8905", "contents": "Heemstede is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Heemstede is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 9,64 km² un deer woonje 25.969 Moanskene (2012)."}
{"id": "8906", "contents": "Heerhugowaard is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Heerhugowaard is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 39,97 km² un deer woonje 51.187 Moanskene (2012)."}
{"id": "8907", "contents": "Heeze-Leende is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Heeze is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 105,12 km² un deer woonje 15.253 Moanskene (2012)."}
{"id": "8908", "contents": "Heiloo is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Heiloo is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 18,99 km² un deer woonje 22.438 Moanskene (2012)."}
{"id": "8909", "contents": "Den Helder is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Den Helder is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 178,83 km² un deer woonje 57.439 Moanskene (2012)."}
{"id": "8910", "contents": "Hellevoetsluis waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Hellevoetsluis waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 46,14 km² un deer woonje 39.814 Moanskene (2012). Voorne aan Zee"}
{"id": "8911", "contents": "Helmond is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Helmond is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 54,56 km² un deer woonje 88.318 Moanskene (2012)."}
{"id": "8912", "contents": "Hendrik-Ido-Ambacht is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Hendrik-Ido-Ambacht is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 11,90 km² un deer woonje 31.700 Moanskene (2022)."}
{"id": "8913", "contents": "Heusden is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Heusden un Vlijmen un Drunen sunt do Sitte fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 81,18 km² un deer woonje 42.944 Moanskene (2012)."}
{"id": "8914", "contents": "Hillegom is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Hillegom is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 13,48 km² un deer woonje 20.488 Moanskene (2012)."}
{"id": "8915", "contents": "Hilvarenbeek is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Hilvarenbeek is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 96,48 km² un deer woonje 14.992 Moanskene (2012)."}
{"id": "8916", "contents": "Hilversum is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Hilversum is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 46,24 km² un deer woonje 84.593 Moanskene (2012)."}
{"id": "8917", "contents": "Hollands Kroon is ne Meente in ju Provins Noudhollound in do Niederlounde. Anna Paulownapolder is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Flakte fon 665,00 km² un deer woonje 47.613 Moanskene (2012)."}
{"id": "8918", "contents": "Hoorn is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Hoorn is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 53,26 km² un deer woonje 70.155 Moanskene (2012)."}
{"id": "8919", "contents": "Houten is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Houten is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 58,98 km² un deer woonje 47.658 Moanskene (2012)."}
{"id": "892", "contents": "Ju Sunne is ju Midde fon dät Sunnensystem un is dät allerljoachtste Objekt an dän Heemel."}
{"id": "8920", "contents": "Huizen is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Huizen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 23,28 km² un deer woonje 41.946 Moanskene (2012)."}
{"id": "8921", "contents": "Hulst is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Hulst is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 251,09 km² un deer woonje 27.858 Moanskene (2012)."}
{"id": "8922", "contents": "IJsselstein is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. IJsselstein is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 21,62 km² un deer woonje 34.289 Moanskene (2012)."}
{"id": "8923", "contents": "Kaag en Braassem is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Roelofarendsveen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 72,28 km² un deer woonje 25.670 Moanskene (2012)."}
{"id": "8924", "contents": "Kapelle is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Kapelle is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 49,66 km² un deer woonje 12.421 Moanskene (2012)."}
{"id": "8925", "contents": "Katwijk is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Katwijk aan den Rijn/Katwijk aan Zee is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 31,06 km² un deer woonje 61.822 Moanskene (2012)."}
{"id": "8926", "contents": "Kerkrade is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Kerkrade is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 22,17 km² un deer woonje 47.669 Moanskene (2012)."}
{"id": "8927", "contents": "Koggenland is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. De Goorn is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 84,15 km² un deer woonje 21.960 Moanskene (2012)."}
{"id": "8928", "contents": "Korendijk waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Piershil waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 100,48 km² un deer woonje 10.899 Moanskene (2012)."}
{"id": "8929", "contents": "Cranendonck is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Budel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 78,14 km² un deer woonje 20.342 Moanskene (2012)."}
{"id": "893", "contents": "Woaterstof is n chemisk Element mäd Symbol H (La: Hydrogenium) un Atomnummer 1. Woaterstofgas (Diwoaterstof, H2) is bie Ruumtemperatuur n faaweloos, baadenboar, truchsichtich Nit-Metal.. Loose Atome Woaterstof kuume in fräie Foarm bolde nit foar, wan uk siet dän Eende fon dät twintichste Jierhunnert Unnersäikenge moaked wuuden is an atomären Woaterstof. Loose Atome fon dit Element sunt gjucht reaktiv un ferbiende sik fluks mäd uur Woaterstofatome. Hierbie wäd maasttied Woaterstofgas bilded (H2). Do Oainskuppe do der in dissen Artikkel ärwäänd wäide, jäilde dan uk foarallen foar dissen Stof, die der bie Ruumtemperatuur n Gas (H2) is. Loose Atome Woaterstof wäide uk wäil \"in statu nascendi\" naamd. In dät Jier 1671 beskreeuw die irisk-ängelske Chemiker Robert Boyle in ne Publikation n baadendboar Gas dät fräi wuude bie ne Reaktion twiske Iersen un fertände Süüre. Eerste fuul leeter äntdäkte die britiske Wietenskupper Henry Cavendish in 1766, dät et sik honnelde uum n chemisk Element, as hie Experimente truchfierde mäd Kwäksäälwer. Wan hie uk fuul Oainskuppe gans genau beskrieuwe kuude, meende hie daach, dat insteede fon ju Süüre, dät Metal ju Wälle fon dät Gas waas. Deeruum naamde hie sien näi äntdäkte Element baadenboar Gas fon Metalle. Eenige Jiere leeter roate Antoine Lavoisier Woaterstof"}
{"id": "8930", "contents": "Krimpen aan den IJssel is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Krimpen aan den IJssel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 8,95 km² un deer woonje 29.415 Moanskene (2022)."}
{"id": "8931", "contents": "Cuijk is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Cuijk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 57,00 km² un deer woonje 24.448 Moanskene (2012)."}
{"id": "8932", "contents": "Laarbeek is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Beek en Donk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 56,17 km² un deer woonje 21.601 Moanskene (2012)."}
{"id": "8933", "contents": "Landerd is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Zeeland is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 70,68 km² un deer woonje 14.898 Moanskene (2012)."}
{"id": "8934", "contents": "Landsmeer is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Landsmeer is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 26,49 km² un deer woonje 10.232 Moanskene (2012)."}
{"id": "8935", "contents": "Langedijk is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Zuid-Scharwoude is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 26,99 km² un deer woonje 26.987 Moanskene (2012)."}
{"id": "8936", "contents": "Landgraaf is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Landgraaf is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 24,69 km² un deer woonje 38.497 Moanskene (2012)."}
{"id": "8937", "contents": "Lansingerland is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Berkel en Rodenrijs is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 56,39 km² un deer woonje 52.285 Moanskene (2012)."}
{"id": "8938", "contents": "Laren is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Laren is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 12,39 km² un deer woonje 11.340 Moanskene (2012)."}
{"id": "8939", "contents": "Leerdam waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Leerdam waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 17,53 km² un deer woonje 19.260 Moanskene (2022)."}
{"id": "894", "contents": "Helium is n chemisk Element mäd Symbol He un Atomnummer 2. Dät is n faaweloos, inert Edelgas. Me boalt uk wäil fon Heliumgas, wät as n Pleonasmus betrachted wäide kon, dan Helium is altied n Gas, uutgenuumen bie extrem läige Temperatuure. Helium wuud 1868 fon dän Frantsoose Pierre Janssen un dän Ängelsken Norman Lockyer uunouhongich fonnunner äntdäkt. Bee studierden dät Lucht fon de Sunne bie ne Sunnenferdjunkelenge, ju der in dat Jier waas. Do seegen jo mäd n Spectroskop ne Emissionslienje fon n bit dan uunbekoand Element. Eduard Frankland bestäätigde do Woarniemengen fon Janssen un hie waas dän Mon die der foarsluuch, dät Element ätter ju Sunne (Helios) tou benaamen. Hie betoachte ju Bäätersilwe -ium, deeruum dat hie ferwachtjen waas, dät dät Element n Metal weese schuul. As dät Element 1895 fon Sir William Ramsay uut Cleverit wonnen wuude, do wiesde sik, dät dät neen Metal waas, man die Noome wuud nit angepaased. Do swediske Chemiker Nils Langlet un Per Theodor Cleve fierden uunouhongich fon Ramsay uungefeer gliektiedich dätsälge Experiment truch. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Stoffdatenblatt Helium (verdichtet)"}
{"id": "8940", "contents": "Leiderdorp is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Leiderdorp is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 12,29 km² un deer woonje 26.446 Moanskene (2012)."}
{"id": "8941", "contents": "Leidschendam-Voorburg is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Leidschendam is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 35,68 km² un deer woonje 72.259 Moanskene (2012)."}
{"id": "8942", "contents": "Lelystad is ne Meente in ju Provints Flevolound in do Niederlounde. Lelystad is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 765,39 km² un deer woonje 74.586 Moanskene (2012)."}
{"id": "8943", "contents": "Lemsterland is ne Meente in ju Provints Friesland in do Niederlounde. Lemmer is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 124,38 km² un deer woonje 13.596 Moanskene (2012)."}
{"id": "8944", "contents": "Leudal is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Heythuysen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 164,86 km² un deer woonje 36.774 Moanskene (2012)."}
{"id": "8945", "contents": "Leusden is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Leusden (Hamersveld) is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 58,94 km² un deer woonje 28.822 Moanskene (2012)."}
{"id": "8946", "contents": "Lisse is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Lisse is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 16,11 km² un deer woonje 22.274 Moanskene (2012)."}
{"id": "8947", "contents": "Loon op Zand is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Kaatsheuvel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 50,72 km² un deer woonje 23.011 Moanskene (2012)."}
{"id": "8948", "contents": "Lopik is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Lopik is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 78,92 km² un deer woonje 14.179 Moanskene (2012)."}
{"id": "8949", "contents": "Maasdonk waas ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Geffen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 37,32 km² un deer woonje 11.235 Moanskene (2012)."}
{"id": "895", "contents": "Lithium is n chemisk Element mäd Symbol Li un Atomnummer 3. Dät is n säälwerwiet Alkalimetal. Lithium wuud 1817 äntdäkt fon Johan Arfwedson. Die Noome is oulat fon dät griechiske λιθος (lithos), wät 'Steen' betjut. Arfwedson äntdäkte dät Element bie ju Unnersäikenge fon Mineroalien do der stamden fon dät swediske Ailound Utö. Christian Gmelin observierde in 1818, dät Lithiumsoalte in ne Flamme ne grälle roode Faawe roaten. Naan fon do bee Heeren kuud oawers dät Lithium isolierje. Ju eerste Isolation fon Lithium geböärde bie ju Elektrolyse fon Lithiumoxide truch Humphry Davy. In 1923 wuud Lithium dät eerste Moal in grooten produzierd truch dät düütske Bedrieuw Metallgesellschaft AG, wier me Lithium won middels Elektrolyse fon ne Miskenge fon Lithiumchloride un Kaliumchloride. M. Hesse, H. Meier, B. Zeeh: Spektroskopische Methoden in der organischen Chemie Thieme, 2002"}
{"id": "8950", "contents": "Maasgouw is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Maasbracht is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 58,02 km² un deer woonje 24.334 Moanskene (2012)."}
{"id": "8951", "contents": "Maassluis is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Maassluis is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 10,11 km² un deer woonje 31.625 Moanskene (2012)."}
{"id": "8952", "contents": "Medemblik is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Wognum is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 257,78 km² un deer woonje 42.648 Moanskene (2012)."}
{"id": "8953", "contents": "Meerssen is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Meerssen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 27,71 km² un deer woonje 19.560 Moanskene (2012)."}
{"id": "8954", "contents": "Maastricht is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Maastricht is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 60,06 km² un deer woonje 118.715 Moanskene (2012)."}
{"id": "8955", "contents": "Middelburg is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Middelburg is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 53,05 km² un deer woonje 47.994 Moanskene (2012)."}
{"id": "8956", "contents": "Midden-Delfland is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Schipluiden is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 49,38 km² un deer woonje 17.816 Moanskene (2012)."}
{"id": "8957", "contents": "Mill en Sint Hubert is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Mill is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 53,08 km² un deer woonje 11.055 Moanskene (2012)."}
{"id": "8958", "contents": "Moerdijk is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Zevenbergen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 183,99 km² un deer woonje 36.583 Moanskene (2012)."}
{"id": "8959", "contents": "Molenwaard waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Bleskensgraaf waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 126,53 km² un deer woonje 29.070 Moanskene (2012)."}
{"id": "896", "contents": "Beryllium is n chemisk Element mäd Symbol Be un Atomnummer 4. Dät is n djunkergries Äidalkalimetal. As Eerste ärkoande Nicolas-Louis Vauquelin dät 1798 in oxydiske Foarm. In dät Jier 1828 glukkede dät Friedrich Wöhler as uk Antoine Bussy dät Metal truch Reduktion fon Berylliumchlorid mäd Kalium fräi tou moakjen. Die Noome Beryllium stamt fon dät Griechiske βήρυλλος, berullos, beryl, in dät Prakrit veruliya, in dät Pāli veḷuriya fon veḷiru of viḷar, \"bleek wäide\", wät wai wiest ap ju bleeke Faawe fon dän Hoolfeedelsteen Beryl. Dät hat, dät ne Löösenge fon Beryllium swäitsk smoaket, wieruum dät dit Element n Tiedloang dän Noome 'Glucinium' drain häd (fon dät Griechiske glykys wät swäit betjut). Do äddere Chemiste do dät mälded hääbe, dieden dät stierwend: Berylliumferbiendengen sunt nämmelk gjucht giftich. Dät is n goud Materioal uum Röntgenfinstere uut tou moakjen, deeruum dät disse Stroalenge weegen ju läige Massentichtegaid fon Beryllium nit stäärk absorbierd wäd un dät Metal ap uur Siede stäärk genouch is uum n Vakuumsystem outousluuten. Wan Beryllium uutsät wäd an α-Stroalenge, häd dät ju Oainskup Neutrone fräitoureeken. Dät wäd deeruum wäil as ne swäkke Neutronewälle ferwoand. Foarallen in Legierengen mäd Kooper wäd dät Element fuul ferwoand, deeruum dät sukke Materioalien goude Oainskuppe"}
{"id": "8960", "contents": "Montfoort is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Montfoort is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 38,22 km² un deer woonje 13.481 Moanskene (2012)."}
{"id": "8961", "contents": "Mook en Middelaar is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Mook is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 18,84 km² un deer woonje 8.067 Moanskene (2012)."}
{"id": "8962", "contents": "Muiden waas ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Muiden is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 36,51 km² un deer woonje 6.508 Moanskene (2012)."}
{"id": "8963", "contents": "Naarden waas ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Naarden is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 32,89 km² un deer woonje 17.037 Moanskene (2012)."}
{"id": "8964", "contents": "Nederlek waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Lekkerkerk waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 31,44 km² un deer woonje 14.111 Moanskene (2012)."}
{"id": "8965", "contents": "Nieuwegein is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Nieuwegein is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 25,68 km² un deer woonje 60.863 Moanskene (2012)."}
{"id": "8966", "contents": "Nieuwkoop is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Nieuwveen un Ter Aar un Nieuwkoop sunt do Sitte fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 91,18 km² un deer woonje 26.908 Moanskene (2012)."}
{"id": "8967", "contents": "Nederweert is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Nederweert is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 101,79 km² un deer woonje 16.612 Moanskene (2012)."}
{"id": "8968", "contents": "Noord-Beveland is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Wissenkerke is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 120,29 km² un deer woonje 7.398 Moanskene (2012)."}
{"id": "8969", "contents": "Noordoostpolder is ne Meente in ju Provints Flevolound in do Niederlounde. Emmeloord is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 595,41 km² un deer woonje 46.105 Moanskene (2012). Ap wäästfräisk wäd n Noordoostpolder uk wäil dät Suderleech naamd."}
{"id": "897", "contents": "Bor of Borium is n chemisk Element mäd Symbol B un Atomnummer 5. Dät is n swot Metalloid. Borferbiendengen wieren al in dät Oaler bekoand. Die Noome kumt fon dät Arabiske Buraq foar Borax, n Mineroal dät dät wichtichste Arst foar ju Borgewinnenge is. Borax is n Boroat, n Soalt fon Borsuur. Dät Element is deeruut nit so eenfach fräitoumoakjen, deeruum dät deerfoar stäärke Reduktore nöödich sunt, as Magnesium of Aluminium. Dät Element wuud deeruum eerste 1808 fon Sir Humphry Davy, Louis Gay-Lussac un Louis Jacques Thénard deerstoald. Ap disse Wiese wäd dät Bor oawers keetich moaked truch dät Metal. Truch Uutnunnerhoaljen fon fluchtige Halogeniden kon dät Element oawers mäd min Keete deerstoald wäide. Borsuur wäd fuul anwoand in ju Textilindustrie. Borsilikoatgleese sunt technisk gjucht wichtich. In Fjuurwierk rakt Bietouföigenge fon dät Element in amorphe Foarm ne flugge gräine Faawe. Borferbiendengen wäide unnersoacht un anwoand in n breed Spektrum fon biochemiske Seeken, as sukkertruchläitende Membroane, Sensore foar Koolehydroate, Bekampenge fon Arthritis un in ju Neutronetherapie. 10B häd n grooten Wierkengstwäärssnit foar Neutronefang un wäd deeruum uk in ju Atomindustrie anwoand. Borane sunt wäil foarsloain as Raketenfjuurenge, deeruum dät bie dät Ferbaadenjen deerfon ne groote Masse Energie fräi wäd. Bor is"}
{"id": "8970", "contents": "Noordwijk is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Noordwijk-Binnen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 74,94 km² un deer woonje 44.365 Moanskene (2022)."}
{"id": "8971", "contents": "Noordwijkerhout waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Noordwijkerhout waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 23,40 km² un deer woonje 15.539 Moanskene (2012)."}
{"id": "8972", "contents": "Nuth is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Nuth is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 33,17 km² un deer woonje 15.657 Moanskene (2012)."}
{"id": "8973", "contents": "Oegstgeest is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Oegstgeest is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 7,75 km² un deer woonje 22.687 Moanskene (2012)."}
{"id": "8974", "contents": "Oirschot is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Oirschot is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 102,85 km² un deer woonje 17.759 Moanskene (2012)."}
{"id": "8975", "contents": "Oisterwijk is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Oisterwijk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 65,11 km² un deer woonje 25.861 Moanskene (2012)."}
{"id": "8976", "contents": "Onderbanken is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Schinveld is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 21,24 km² un deer woonje 8.077 Moanskene (2012)."}
{"id": "8977", "contents": "Oosterhout is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Oosterhout is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 73,09 km² un deer woonje 54.180 Moanskene (2012)."}
{"id": "8978", "contents": "Oostzaan is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Oostzaan is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 16,13 km² un deer woonje 9.168 Moanskene (2012)."}
{"id": "8979", "contents": "Opmeer is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Opmeer is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 41,98 km² un deer woonje 11.386 Moanskene (2012)."}
{"id": "898", "contents": "Bielde:Element 6.webm Koolestof is n chemisk element mäd Symbol C un Atomnummer 6. Dät is n Nit-metal, dät in ferskeedene Modifikatione foarkuumen däd. Een deerfon is n faaweloosen Hoolichlaiter, een uuren n swot Hoolichmetal. Koolestof wuud al in ju Foargeskichte äntdäkt un bruukt as Holtkoole, ju der moaked wuud truch organisk Materioal (maasttied Holt) heet tou moakjen in ne Suurstof-äärme Atmosphäre. Dät ängelske carbon is deeruume uk oulat fon dän Latienske Noome Carbonium foar Holtkoole, juust as die Noome fon dän Carbonium-Tiedruum, wieroun dät bilded wuude. Uk Diamante, do der ne uur allotrope Foarm fon Koolestof sunt, sunt siet loang bekoand. Eerst siet eenige Jiertjaande kon me do synthetisk häärstaale. Fullerene, ju trääde allotrope Foarm, wuude in do tachentiger Jiere fon dät 20. Jierhunnert toufällich äntdäkt. Die Koolestof kumt maastens foar in Foarm fon Koolewoaterstoffe, foarallen ju fossile Fjuurenge Äidgas un räie Oulje. Uut räie Oulje wäd in ju petrochemiske Industrie toun Biespil Petroleum, Benzin un Kerosin destillierd un dät tjoont as Gruundloage foar fuul synthetiske Stoffe, as Plastiks. Uur Anweendenge sunt: Dät Isotop 14C (äntdäkt ap n 27. Februoar 1940) wäd anwoand bie Koolestof-14-Datieringe. Graphit is die \"striepebildjende\" Deel in Bläistikken, waarbie uk noch Kloai touföiged wäd foar Fäästegaid."}
{"id": "8980", "contents": "Oss is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Oss is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 159,94 km² un deer woonje 84.061 Moanskene (2012)."}
{"id": "8981", "contents": "Oud-Beijerland waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Oud-Beijerland waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 19,61 km² un deer woonje 23.583 Moanskene (2012)."}
{"id": "8982", "contents": "Ouder-Amstel is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Ouderkerk aan de Amstel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 25,81 km² un deer woonje 13.100 Moanskene (2012)."}
{"id": "8983", "contents": "Ouderkerk waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Ouderkerk aan den IJssel waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 28,53 km² un deer woonje 8.141 Moanskene (2012)."}
{"id": "8984", "contents": "Oudewater is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Oudewater is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 40,16 km² un deer woonje 9.861 Moanskene (2012)."}
{"id": "8985", "contents": "Papendrecht is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Papendrecht is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 10,77 km² un deer woonje 31.815 Moanskene (2012)."}
{"id": "8986", "contents": "Peel en Maas is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Kepel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 161,3 km² un deer woonje 42.598 Moanskene (2012)."}
{"id": "8987", "contents": "Pijnacker-Nootdorp is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Pijnacker is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 38,60 km² un deer woonje 47.835 Moanskene (2012)."}
{"id": "8988", "contents": "Purmerend is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Purmerend is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 96,63 km² un deer woonje 92.000 Moanskene (2022)."}
{"id": "8989", "contents": "Reimerswaal is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Kruiningen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 243,08 km² un deer woonje 21.465 Moanskene (2012)."}
{"id": "899", "contents": "Stikstof is n chemisk Element mäd Symbol N un Atomnummer 7. Stikstof is n Nit-Metal uut ju Stikstofgruppe (Gruppe Va). Loose Atome fon dit Element sunt gjucht reaktiv un ferbiende sik fluks mäd uur Stikstofatome. Hierbie wäd maasttied Distikstof bilged (N2 of molekulare Stikstof), wät ju gewöönelke Ärschienengsfoarm fon Stikstof is. Ap Ruumtemperatuur befint N2 sik in Gasfoarm. (Sjuch uk bi molekulare Stikstof). Loose Atome Stikstof wäide uk in statu nascendi naamd. Ferbiendengen fon Stikstof as Salpäiter wieren al in dät Oaler bekoand. Do Alchemiste kaanden Salpäitersüüre unner dän Noome aqua fortis, kräftich Woater. Ju Miskenge fon Salpetersüüre un Soaltsüüre waas bekoand unner dän Noome aqua regia, Köönichswoater, deeruum dät dät instande waas sogoar Gould aptoulöösen. Ju Äntdäkkenge fon dät Element an sik gungt tourääch ap Daniel Rutherford in 1772. Hie naamde dät noxious air, schoadelke Luft, deeruum dät ju Flamme deeroun ärläsket. Uk die seelter Noome Stikstof wiest deerap wai, dät n Fersäiksdiert fersmuurt, wan dät in puuren Stikstof stoald wäd. Uum jusälge Tied studierden uk Carl Wilhelm Scheele, Henry Cavendish un Joseph Priestley Stikstof unner Benaamengen as ferbaadende Luft un dephlogistisierde Luft. Die Latienske Noome foar Stikstof is nitrogenium, do Griechen naamden dät nitron un dät Ägyptiske Woud"}
{"id": "8990", "contents": "Roermond is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Roermond is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 71,19 km² un deer woonje 55.152 Moanskene (2012)."}
{"id": "8991", "contents": "Renswoude is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Renswoude is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 18,52 km² un deer woonje 4.598 Moanskene (2012)."}
{"id": "8992", "contents": "Reusel-De Mierden is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Reusel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 78,65 km² un deer woonje 12.542 Moanskene (2012)."}
{"id": "8993", "contents": "Rhenen is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Rhenen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 43,74 km² un deer woonje 18.849 Moanskene (2012)."}
{"id": "8994", "contents": "Ridderkerk is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Ridderkerk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 25,10 km² un deer woonje 44.780 Moanskene (2012)."}
{"id": "8995", "contents": "Rijnwoude waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Hazerswoude-Rijndijk waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 57,85 km² un deer woonje 18.571 Moanskene (2012)."}
{"id": "8996", "contents": "Rijswijk is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Rijswijk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 14,48 km² un deer woonje 46.760 Moanskene (2012)."}
{"id": "8997", "contents": "Roerdalen is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Berg is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 88,65 km² un deer woonje 21.301 Moanskene (2012). Ju Stääd Montfort heert bie ju Meente."}
{"id": "8998", "contents": "De Ronde Venen is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Mijdrecht is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 116,98 km² un deer woonje 44.064 [1] Moanskene (2019)."}
{"id": "8999", "contents": "Roosendaal is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Roosendaal is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 107,21 km² un deer woonje 77.590 Moanskene (2012)."}
{"id": "90", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "900", "contents": "Suurstof is n chemisk Element mäd Symbol O un Atomnummer 8. Suurstof is n Nit-Metal uut ju Suurstofgruppe (Gruppe Via). Suurstof kumt as eenpelden Stof foarallen as Disuurstof (O2) in ju Atmosphäre foar. As touhoopestoalden Stof is dät ieuwenso n wiedfersprat Element, deeruum dät aal Woater fon do Ozeoane un aal Silikoate fon ju Äidkoarste Suurstof änthoolde. Gemeeten ätter Gewicht is Suurstof bie wieden dät maast foarkuumende Element in dän moanskelke Köärper: die bestoant foar sowät 65 % uut Suurstof (foarallen in Foarm fon Woater). Suurstof kumt in fräie mono-atomäre Foarm (dät Suurstof-Radikoal O) ap ju Äide bloot foar in do tänne hooge Loagen fon ju Atmosphäre. Sukke loose Atome fon dit Element sunt gjucht reaktiv un ferbiende sik gau mäd uur Stoffe, toun Biespil bie dät Toulääsen fon Woaterstofperoxid H2O2 wol dät 'loose' O-Atom fluks rekombinierje mäd uur O-Atome tou O2. Sukke loose Suurstofatome, do der kuute Tied unner ne Reaktion ne Rulle spielje, wäide uk wäil \"naszierden Stof\" naamd. Suurstof as Element kumt ap ju Äide maast foar as Disuurstof (O2). Diatomären Suurstof rakt dät in two Foarme, ne stabile ju der Triplett-Suurstof naamd wäd un ne anräägede Toustand (Singulett-Suurstof). Foar ju lääste Foarm jält wät Fergliekboares as"}
{"id": "9000", "contents": "Rucphen is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Rucphen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 64,49 km² un deer woonje 22.483 Moanskene (2012)."}
{"id": "9001", "contents": "Schagen is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Schagen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 190,53 km² un deer woonje 46.422 Moanskene (2012)."}
{"id": "9002", "contents": "Schermer waas ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Stompetoren is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 64,44 km² un deer woonje 5.367 Moanskene (2012)."}
{"id": "9003", "contents": "Schiedam is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Schiedam is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 19,89 km² un deer woonje 75.749 Moanskene (2012)."}
{"id": "9004", "contents": "Schijndel waas ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Schijndel waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 41,65 km² un deer woonje 22.966 Moanskene (2012)."}
{"id": "9005", "contents": "Schoonhoven waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Schoonhoven waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 6,96 km² un deer woonje 11.973 Moanskene (2012)."}
{"id": "9006", "contents": "Schouwen-Duiveland is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Zierikzee is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 488,94 km² un deer woonje 34.106 Moanskene (2012)."}
{"id": "9007", "contents": "Sint Anthonis is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Sint Anthonis is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 99,81 km² un deer woonje 11.834 Moanskene (2012)."}
{"id": "9008", "contents": "Sint-Michielsgestel is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Sint-Michielsgestel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 59,89 km² un deer woonje 28.135 Moanskene (2012)."}
{"id": "9009", "contents": "Sint-Oedenrode waas ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Sint-Oedenrode waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 64,95 km² un deer woonje 17.640 Moanskene (2012)."}
{"id": "901", "contents": "Fluor mäd dät Symbol F un juu Oardnengstoal 9 is n gjucht elektronegativ Element. Holleman-Wiberg: Lehrbuch der Anorganischen Chemie. 102. Auflage, de Gruyter, Berlin 2007, ISBN 978-3-11-017770-1. BGIA GESTIS W. Herzog, M. Messerschmidt, NMR- Spektroskopie für Anwender, VCH, Weinheim, 1995 ISBN 3-527-28690-X."}
{"id": "9010", "contents": "Schinnen is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Schinnen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 24,13 km² un deer woonje 13.504 Moanskene (2012)."}
{"id": "9011", "contents": "Sliedrecht is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Sliedrecht is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 14,00 km² un deer woonje 24.050 Moanskene (2012)."}
{"id": "9012", "contents": "Sluis is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Oostburg is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 307,01 km² un deer woonje 24.090 Moanskene (2012)."}
{"id": "9013", "contents": "Soest is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Soest is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 46,45 km² un deer woonje 45.763 Moanskene (2012)."}
{"id": "9014", "contents": "Son en Breugel is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Son is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 26,49 km² un deer woonje 15.525 Moanskene (2012)."}
{"id": "9015", "contents": "Spijkenisse waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Spijkenisse waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 30,23 km² un deer woonje 72.481 Moanskene (2012)."}
{"id": "9016", "contents": "Stede Broec is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Bovenkarspel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 16,42 km² un deer woonje 21.265 Moanskene (2012)."}
{"id": "9017", "contents": "Steenbergen is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Steenbergen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 158,79 km² un deer woonje 23.210 Moanskene (2012)."}
{"id": "9018", "contents": "Stein is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Stein is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 22,78 km² un deer woonje 25.678 Moanskene (2012)."}
{"id": "9019", "contents": "Stichtse Vecht is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Maarssen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 106,83 km² un deer woonje 62.792[1] Moanskene (2012)."}
{"id": "902", "contents": "Neon is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Ne un Atomtaal 10. Dät is n faaweloos un bolde inert Edelgas un stroalet n charakteristisken rooden Gloud uut, wan dät in Vakuum-Äntleedengsroore un Neonlaampen bruukt wäd. Dät wäd in Spuuren in ju Luft fuunen. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Stoffdatenblatt Neon(verdichtet)"}
{"id": "9020", "contents": "Strijen waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Strijen waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 57,72 km² un deer woonje 8.938 Moanskene (2012)."}
{"id": "9021", "contents": "Terneuzen is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Terneuzen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 317,78 km² un deer woonje 54.906 Moanskene (2012)."}
{"id": "9022", "contents": "Teylingen is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Voorhout is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 33,63 km² un deer woonje 35.777 Moanskene (2012)."}
{"id": "9023", "contents": "Tholen is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Tholen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 254,41 km² un deer woonje 25.427 Moanskene (2012)."}
{"id": "9024", "contents": "Tilburg is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Tilburg is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 119,15 km² un deer woonje 204.908 Moanskene (2012)."}
{"id": "9025", "contents": "Uden is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Uden is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 67,59 km² un deer woonje 40.550 Moanskene (2012)."}
{"id": "9026", "contents": "Uitgeest is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Uitgeest is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 22,31 km² un deer woonje 12.641 Moanskene (2012)."}
{"id": "9027", "contents": "Uithoorn is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Uithoorn is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 19,49 km² un deer woonje 28.067 Moanskene (2012)."}
{"id": "9028", "contents": "Urk is ne Meente in ju Provints Flevolound in do Niederlounde. Urk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 109,90 km² un deer woonje 18.306 Moanskene (2012)."}
{"id": "9029", "contents": "Utrecht is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Utrecht is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 99,32 km² un deer woonje 306.184 Moanskene (2012)."}
{"id": "903", "contents": "Natrium is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Na un Atomtaal 11. Natrium is n wook, woaksoardich, säälwerwiet, reaktiv Metal, wät tou do Alkali-Metalle heert un kumt uurfloudich foar in natüürelke Stoffe (foarallen Halit). Dät is gjucht reaktiv, baadent mäd ne jeele Flamme, wäd in Luft oxidierd un reagiert fäl mäd Woater, Gruund wieruum dät unner Oulje bewoard wäide mout. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: David R. Lide (ed), CRC Handbook of Chemistry and Physics, 84th Edition, CRC Press, Boca Raton, Florida, 2003."}
{"id": "9030", "contents": "Utrechtse Heuvelrug is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Doorn is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 134,10 km² un deer woonje 48.839 Moanskene (2012)."}
{"id": "9031", "contents": "Valkenburg aan de Geul is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Valkenburg is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 36,91 km² un deer woonje 17.092 Moanskene (2012)."}
{"id": "9032", "contents": "Valkenswaard is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Valkenswaard is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 56,44 km² un deer woonje 30.733 Moanskene (2012)."}
{"id": "9033", "contents": "Veenendaal is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Veenendaal is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 19,81 km² un deer woonje 62.106 Moanskene (2012)."}
{"id": "9034", "contents": "Veere is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Domburg is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 207,09 km² un deer woonje 21.924 Moanskene (2012)."}
{"id": "9035", "contents": "Veghel waas ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Veghel waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 78,92 km² un deer woonje 37.308 Moanskene (2012)."}
{"id": "9036", "contents": "Veldhoven is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Veldhoven is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 31,92 km² un deer woonje 43.195 Moanskene (2012)."}
{"id": "9037", "contents": "Velsen is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. IJmuiden is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 63,03 km² un deer woonje 67.335 Moanskene (2012)."}
{"id": "9038", "contents": "Venlo is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Venlo is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 86,41 km² un deer woonje 100.271 Moanskene (2012)."}
{"id": "9039", "contents": "Venray is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Venray is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 146,36 km² un deer woonje 39.269 Moanskene (2012)."}
{"id": "904", "contents": "Magnesium is n chemisk Element in dät Periodensystem mäd dät Symbol Mg un Oardnengstaal fon 12. Magnesium is dät Element mäd ju oachtegrootste Ferspreedenge un uumfoatet ruund 2% fon ju Äidkoarste un dät Element is dät trääde maaste in Löösenge in Seewoater. Dit Äidalkalimetall wäd foarallen as Legierengsmiddel ferwoand, uum Aluminium-Magnesium-Legierengen tou moakjen. Magnesium is n täämelk stäärk, säälwerwiet Lichtmetall (n Träädel as Aluminium), wät an de Luft n bitje mattierd wäd. In Pulwerfoarm wäd dät Metal heet un fangt Fjuur an de Luft un ferbaadent mäd ne wiete Flamme. Dät is stuur, dät Metall in massive Foarm antoustikken,man dät gungt licht, wan dät in tänne Striemele snieden wäd. Wan eenmoal anstikt, is dät stuur tou läskjen, deer dät in bee Stikstof un Koolestof baadenje kon."}
{"id": "9040", "contents": "Vlaardingen is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Vlaardingen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 26,71 km² un deer woonje 70.347 Moanskene (2012)."}
{"id": "9041", "contents": "Vlissingen is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Vlissingen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 344,98 km² un deer woonje 44.622 Moanskene (2012)."}
{"id": "9042", "contents": "Vlist waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Stolwijk waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 56,52 km² un deer woonje 9.754 Moanskene (2012)."}
{"id": "9043", "contents": "Voerendaal is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Voerendaal is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 31,55 km² un deer woonje 12.700 Moanskene (2012)."}
{"id": "9044", "contents": "Vaals is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Vaals is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 23,90 km² un deer woonje 9.885 Moanskene (2012)."}
{"id": "9045", "contents": "Voorschoten is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Voorschoten is n Sit fon kei-ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 11,59 km² un deer woonje 23.447 Moanskene (2012)."}
{"id": "9046", "contents": "Vught is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Vught is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 34,46 km² un deer woonje 25.419 Moanskene (2012)."}
{"id": "9047", "contents": "Waalre is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Waalre is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 22,71 km² un deer woonje 16.558 Moanskene (2012)."}
{"id": "9048", "contents": "Waalwijk is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Waalwijk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 67,72 km² un deer woonje 45.683 Moanskene (2012)."}
{"id": "9049", "contents": "Waddinxveen is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Waddinxveen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 29,39 km² un deer woonje 25.406 Moanskene (2012)."}
{"id": "905", "contents": "Aluminium is n chemisk Element mäd Symbol Al un Atomnummer 13. Dät is n säälwerwiet Metal. Ferbiendengen fon Aluminium wieren al bekoand in dät Oalerdum. So wäd Alun unner Uur bruukt uum Bläidengen tou stiljen. Dät is oawers nit eenfach, dät Metal uut Alun fräi tou moakjen. Aluminium wuud 1807 äntdäkt fon Humphry Davy, die fersoachte dät tou moakjen uut Aluminiumoxid. In dät Jier 1825 moakede Hans Christian Ørsted ne uunsüüwere Foarm fon Aluminium uut Aluminiumchlorid en Kaliumamalgam. Jiereloang waas dät Metal so juur, dät et in Ornamente anwoand wuud, as in ju Kappe uut massiv Aluminium ap dät Washington Monument. Eerst 1886 wuud truch dän Hall-Heroult Prozess ju elektrochemiske Produktion fon dät Metal muugelk in grooten Uumfang. Die Noome is oulat fon latiensk ‘alumen’ (Aluun). (Ap Britisk-Ängelsk hat dät alumínium, man in Amerikoansk-Ängelsk alúminum.) Dät Metal stoant nu n bitjen laanger as n Jierhunnert tou Ferföigenge un in ju Tied häd dät ap stoarmske Wiese ju Waareld ärooberd. Dät is wirtskaftelk n gjucht wichtich Metal. Aluminium is licht (bloot n Träädepaat fon dät Gewicht fon Stäil of Bronze), un mäd 4% Cu 1%Mg 1% Mn 0,5% Si glieke stäark, ferslietfääst un korrosionsbeständich, uutgenuumen Sponnengskorrosion. Dät is n gouden Laiter,"}
{"id": "9050", "contents": "Wassenaar is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Wassenaar is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 62,50 km² un deer woonje 25.773 Moanskene (2012)."}
{"id": "9051", "contents": "Waterland is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Monnickendam is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 115,64 km² un deer woonje 17.068 Moanskene (2012)."}
{"id": "9052", "contents": "Weesp waas ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Weesp is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 21,88 km² un deer woonje 17.610 Moanskene (2012)."}
{"id": "9053", "contents": "Werkendam is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Werkendam is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 121,73 km² un deer woonje 26.383 Moanskene (2012)."}
{"id": "9054", "contents": "Westland is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Naaldwijk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 90,59 km² un deer woonje 99.768 Moanskene (2012)."}
{"id": "9055", "contents": "Westvoorne waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Rockanje waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 97,52 km² un deer woonje 14.083 Moanskene (2012)."}
{"id": "9056", "contents": "Weert is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Weert is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 105,44 km² un deer woonje 48.414 Moanskene (2012)."}
{"id": "9057", "contents": "Wijdemeren is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Nieuw-Loosdrecht is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 76,55 km² un deer woonje 23.400 Moanskene (2012)."}
{"id": "9058", "contents": "Wijk bij Duurstede is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Wijk bij Duurstede is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 50,30 km² un deer woonje 23.192 Moanskene (2012)."}
{"id": "9059", "contents": "Woensdrecht is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Hoogerheide is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 91,99 km² un deer woonje 21.674 Moanskene (2012)."}
{"id": "906", "contents": "Silicium is n chemisk Element mäd Symbol Si un Atomnummer 14. Dät is n dunkergries Metalloid (Hoolichmetal). Silicium is toueerst 1787 identifizierd fon Antoine Lavoisier. Leeter wuud dät fon Humphry Davy heelden foar ne Ferbiendenge. Eerste 1811 wuud düütelk, dät et sik daach uum n Element honnelde, as Louis Gay-Lussac uunskeen amorph Silicium kreech truch Siliciumtetrafluorid ounbätte touhoope mäd Kalium. In dät Jier 1824 moakede Jöns Jacob Berzelius skeen Silicium mäd jusälge Methode als Lussac bruukte, oawers deerätter dät Produkt moorere Moale uuttouwaasken. Sin Noome tonket Silicium dät Latienske Silex, \"Fjuursteen\". In 1854 moakede Henri Saint-Claire Deville toun eersten Moal kristallin Silicium, ju twäide allotrope Foarm wieroun Silicium foarkumt. . Dät Hoochtechnologie-Gestrich Silicon Valley in Kalifornien is naamd ätter Silicium, deeruum dät Silicium n wichtigen Gruundstof is foar Hoolichlaitere. Foar Plonten is Silicium gjucht wichtich foar dät Apbauen fon Sälwoogen. Silicium wäd in fuul Twiege fon Industrie ferwond. Siliciumdioxide wäd in Foam fon Sound of Kloai bruukt foar ju Produktion fon fuul Baumaterialien. Man dät rakt noch fuul uur Produkte, wieroun oafte Silicium feroarbaided wäd, as: Computerchips: Do Bau-Elemente fon n Chip wäide fabriksierd ap ne Siliciumskieuwe. Keramik: Siliciumdioxid is Gruundstof fon fuul keramiske Materialien. Stäil: Silicium wäd oafte bruukt"}
{"id": "9060", "contents": "Woerden is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Woerden is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 92,89 km² un deer woonje 49.344 Moanskene (2012)."}
{"id": "9061", "contents": "Wormerland is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Wormer is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 45,14 km² un deer woonje 15.882 Moanskene (2012)."}
{"id": "9062", "contents": "Woudenberg is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Woudenberg is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 36,72 km² un deer woonje 11.882 Moanskene (2012)."}
{"id": "9063", "contents": "Woudrichem is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Woudrichem is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 51,65 km² un deer woonje 14.439 Moanskene (2012)."}
{"id": "9064", "contents": "Zaanstad is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Zaandijk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 83,04 km² un deer woonje 145.087 Moanskene (2012)."}
{"id": "9065", "contents": "Zandvoort is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Zandvoort is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 44,34 km² un deer woonje 16.653 Moanskene (2012)."}
{"id": "9066", "contents": "Zederik waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Meerkerk waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 76,49 km² un deer woonje 13.996 Moanskene (2018)."}
{"id": "9067", "contents": "Zeevang waas ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Oosthuizen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 55,23 km² un deer woonje 6.311 Moanskene (2012)."}
{"id": "9068", "contents": "Zeewolde is ne Meente in ju Provints Flevolound in do Niederlounde. Zeewolde is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 268,97 km² un deer woonje 20.898 Moanskene (2012)."}
{"id": "9069", "contents": "Zeist is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Zeist is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 48,64 km² un deer woonje 60.270 Moanskene (2012)."}
{"id": "907", "contents": "Phosphor is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol P un Atomtaal 15. Phosphor is n multivalent Nit-Metal fon ju Stikstofgruppe un wäd oafte fuunen in organiske Phosphoatfälsen, as uk in organiske Sällen. Weegen sien hooge Reaktivität wäd däty sieläärge nit in ju fräie uunferbuunene Foarm in ju Natuur fuunen. Dät stroaletn lichten Gloud uut, wan dät an Suurstof blootstoald wäd un kumt foar in ferskeedene allotropiske Foarme. Phophor is n noodweendich Element foar aal lieuwende Organismen. Ju wichtichste kommerzielle Ferweendenge is foar dät Moakjen fon Kunstmjuks. Dät wäd uk ferwoand foar dät Moakjen fon Explosive, Fjuurwierk, Pestizide, Tuskpasta un Waaskmiddele."}
{"id": "9070", "contents": "Bielde:Coat of arms of Sittard-Geleen.svg Sittard-Geleen is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Sittard is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 80,62 km² un deer woonje 95.220 Moanskene (2012)."}
{"id": "9071", "contents": "Zoetermeer is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Zoetermeer is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 37,06 km² un deer woonje 121.596 Moanskene (2012)."}
{"id": "9072", "contents": "Zoeterwoude is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Zoeterwoude-Dorp is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 21,91 km² un deer woonje 8.093 Moanskene (2012)."}
{"id": "9073", "contents": "Someren is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Someren is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 81,43 km² un deer woonje 18.249 Moanskene (2012)."}
{"id": "9074", "contents": "Zuidplas is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Nieuwerkerk aan den IJssel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 62,30 km² un deer woonje 40.418 Moanskene (2012)."}
{"id": "9075", "contents": "Simpelveld is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Simpelveld is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 16,03 km² un deer woonje 11.012 Moanskene (2012)."}
{"id": "9076", "contents": "Zundert is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Zundert is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 120,75 km² un deer woonje 21.144 Moanskene (2012). Besunners bekoand is ju Meente, uumdät die Moaler Vincent van Gogh deer tou Waareld keemen is."}
{"id": "9077", "contents": "Zwijndrecht is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Zwijndrecht is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 22,77 km² un deer woonje 44.384 Moanskene (2012)."}
{"id": "9078", "contents": "Noudbrabant (Niederloundsk: Noord-Brabant, Brabantsk: Broabant) is ne Provinz in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 5 082 km² un deer woonje 2 626 000 Moanskene (2023). Haudstääd is 's-Hertogenbosch. Provinz Noudbrabant Statistik fon Noudbrabant"}
{"id": "908", "contents": "Die Swieuwel is n chemisk Element mäd Symbol S un Atomnummer 16. Dät is n jeel Nitmetal. Al in dät 9. Jierhunnert f.Chr. waas bekoand, dät ne Moangelse fon Swieuwel, Kool un Taar licht in Bround koom un deeruume wuude dät oafte anwoand in n Kriech. In dät 12. Jierhunnert wuud in China dät Schjootpulwer uutfuunen, dät ne Moangelse waas fon Kaliumnitroat, Holtkoole un Swieuwel. In ju Mythologie wuude Swieuwel oafte ferbuunen mäd ju Hälle. Fröiere Alchemiste ferwoanden foar Swieuwel n Symbol dät bestuude uut n Tjokaant mäd deerap n Kjuus. Ärfoarengsmäitich waas bekoand wuuden, dät Swieuwel mäkkelk reagierde mäd Kwäksäälwer. Uum 1774 waas et die Wietenskupper Antoine Lavoisier, die der äntdäkte, dät Swieuwel n chemisk Element waas un neen Ferbiendenge. Die Noome Swieuwel is wäil oulat fon dät indoeuropäiske *suel- „apdienje läite“, \"sjoode\". In ju chemiske Industrie wäd Swieuwel oafte anwoand as Räistof foar moonigerlai Ferbiendengen. Wichtige Ouniemere fon Swieuwel sunt ju Produktion fon Swieuwelsuure un ju Rubberindustrie, wier dät anwoand wäd foar ju Vulkanisierenge. Uur Anweendengen fon Swieuwel sunt: Räistof foar Kunstmjuks Reduktor in Fjuurwierk Fröier wuude dät uk in Rietstikken bruukt: Swieuwelstikken. In ju Tuunkeräi foar Bekämpenge fon ächten Meeldau ap Siertuchtprodukte un in ju biologiske Fruchtetucht."}
{"id": "9081", "contents": "Noudhollound (Niederloundsk: Noord-Holland) is ne Provinz in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 4 092 km² un deer woonje 2 953 000 Moanskene (2023). Ju Region Wäästfräislound is däälich n Deel fon Noudhollound. Haudstääd is Haarlem. Provinz Noudhollound Statistik fon Noudhollound"}
{"id": "9083", "contents": "Suudhollound (Niederloundsk: Zuid-Holland) is ne Provinz in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 3 308 km² un deer woonje 3 805 000 Moanskene (2023). Haudstääd is Den Haag. Provinz Suudhollound Statistik fon Suudhollound"}
{"id": "9084", "contents": "Seelound (Niederloundsk: Zeeland, Seeloundsk: Zeêland) is ne Provinz in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 2 933 km² un deer woonje 391 000 Moanskene (2023). Ju Haudstääd is Middelburg. Ju Sproake is Seeloundsk. Provinz Seelound Statistik fon Seelound"}
{"id": "9085", "contents": "Flevolound (Niederloundsk: Flevoland) is ne Provints fon do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 2 412 km² un deer woonje 445 000 Moanskene (2023). Haudstääd is Lelystad. Provinz Flevolound Statistik fon Flevolound"}
{"id": "9086", "contents": "Limbuurich (Niederloundsk, Limbuurchsk: Limburg) is ne Provinz in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 2 210 km² un deer woonje 1 128 000 Moanskene (2023). Haudstääd is Maastricht. Provinz Limbuurich Statistik fon Limbuurich"}
{"id": "9087", "contents": "Utrecht (Niederloundsk: Utrecht) is ne Provinz in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 1 560 km² un deer woonje 1 388 000 Moanskene (2023). Haudstääd is Utrecht. Provinz Utrecht Statistik fon Utrecht"}
{"id": "909", "contents": "Chlor is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Cl un Atomtaal 17. Dät is n Halogen un fint sik in Gruppe 17. Chlorgas is n gräinsk jeel Gas un is twäie swarrer as Luft. Dät häd ne intensiv uunangeneem ferstikjenden Röäk un is gjucht giftich. Dät is n stäärk Oxidations-, Bleek- un Desinfektionsmiddel. In Ferbiendenge mäd Soalt un fuul uur Stoffe is dät alleweegense in de Natuur fertreeden un is dät n lieuwendswichtich Element. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Sicherheitsdatenblatt (Air Liquide)"}
{"id": "9090", "contents": "Bergen stoant foar: aan Familiennoome, sjuch Bergen (Familiennoome), Geografiske Objekte in Europa: grattere Stääde in Europa: Bergen (Norwegen), twäidgrootste Stääd fon Norwegen. Mons, Bergen (Wallonien), Haudstääd fon ju belgiske Provinz Hennegau Stääde un Meenten in Düütsklound: Bergen an ju Dumme, Meente in dän Loundkring Lüchow-Dannenbierich, Läichsaksen Bergen ap Rügen, Stääd in dän Loundkring Foarpommern-Rügen, Mecklenbuurich-Foarpommern Bergen (bie Kirn), Meente in dän Loundkring Birkenfäild, Rhienlound-Palts Bergen (Chiemgau), Meente in dän Loundkring Traunstein, Bayern Bergen (Loundkring Celle), Stääd in dän Loundkring Celle, Läichsaksen Bergen (Middelfranken), Meente in dän Loundkring Weißenburg-Gunzenhausen, Bayern Bergen (Vogtlound), Meente in dän Vogtloundkring, Saksen Meente-Deele in Düütsklound: Bergen bie Neuburg, Meentedeel fon ju Stääd Neuburg an ju Donau, Loundkring Neuburg-Schrobenhausen, Bayern Bergen (bie Adorf), Meentedeel fon ju Meente Eichigt, Vogtloundkring, Saksen Bergen (Affing), Deel fon ju Meente Affing, Loundkring Aichach-Friedberg, Bayern Bergen (Altusried), Deel fon dän Määrked Altusried, Loundkring Bupper-Allgäu, Bayern Bergen (Bochum), Deel fon ju Stääd Bochum, Noudrhien-Wäästfoalen Bergen (Elsterheide), Deel fon ju Meente Elsterheide, Loundkring Bautzen, Saksen Bergen (Grabenstätt), Deel fon ju Meente Grabenstätt, Loundkring Traunstein, Bayern Bergen (Losheim an'n See), Deel fon ju Meente Losheim a'n See, Loundkring Merzig-Wadern, Saarlound Bergen (Luckau), Deel fon ju Stääd Luckau, Loundkring Dahme-Spreewoold, Brandenbuurich Bergen (Nußdorf an'n Inn), Deel"}
{"id": "91", "contents": "17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1949 - 1950 - 1951 - 1952 - 1953 - 1954 - 1955 - Ätter soogen Jiere wuud dät do Helgoloundere ärlaubed ätter hiere Äilound touräächtoukieren. 6. Februoar: Mäd dän Dood fon hieren Foar Georg VI. wäd Elisabeth II. Köäniginne un Stoatsupperhaud fon't Fereende Köänichriek un uur Lounde fon dän Commonwealth. Ju is tou düsse Tied in Kenia unnerwaiens un ferbrangt ju Noacht in dät Treetops Hotel. 3. November: Foar't twäide Moal wäd die autoritäre Carlos Ibáñez del Campo Präsident fon Chile. 5. Januoar: Uli Hoeneß, düütsken Foutbaal-Spieler, Foutbaal-Funktsjoonäär un Stjuurferbreeker 11. Januoar: Diana Gabaldon, US-amerikoanske Skrieuwerske 23. August: Vicky Leandros, griechiske Sjungerske. 6. Februoar: Georg VI., britisken Köänich 1. Oktober: Rely Jorritsma, Wäästfräisken Dichter un Skrieuwer (tou Waareld keemen in 1905)."}
{"id": "910", "contents": "Argon is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Ar un Atomtaal 18. Argon is dät trääde Edelgas in Gruppe 18 un moaket sowät 1% fon ju Äidatmosphäre uut. Hier is ne Anloage uum mäd Argon Fjuur tou läskjen. Dät is foar ne Server-Koomere, wier dät Läskjen mäd Woater alles fernäile wuud. Dät wäd uk nuumen, uum Ljuchtroore tou fällen. Sicherheitsdatenblatt Argon(verdichtet)"}
{"id": "911", "contents": "Kalium is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol K un Atomtaal 19. Dät is n wook, säälwerwiet Akalimetal, dät natüürelk in Ferbiendenge mäd uur Elemente foarkumt in Seewoater un in fuul Mineralien. Dät oxidiert gau an de Luft un is gjucht reaktiv, besunners in Woater, un sien chemiske Oainskuppe sunt gjucht äänelk an do fon Natrium."}
{"id": "912", "contents": "Calcium is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Ca un Atomtaal 20. Calcium is n wook gries Alkalimetal, wät ferwoand wäd as Reduktionsmiddel bie ju Extraktion fon Zirkonium un Uranium. Dät Element is uk dät füfte oaftest foarkuumende Element in ju Äidkoarste. Dät is foar all lieuwjende Organismen noodweendich un spielt ne wichtige Rulle in ju Physiologie fon do Zellen."}
{"id": "9124", "contents": "Facebook is ne Website, wier Moanskene sozioale Nätwierke bieldje konnen. Ap n 21. Juli 2010 hiede ju Website 500 Millionen Benutsere waareldwied, as et dät Unnerniemen fermälded häd. Et rakt Facebook in 74 Sproaken, Seeltersk is nit deerbie. Uur Facebook wäd kweeden, dät do deer n uunfluge Politik moakje. Kritikpunkte sunt toun Biespil personalisierte Reklamen, dät oubieldjen un ferkoopjen fon persöönelke Doaten."}
{"id": "9125", "contents": "Siligo is ne Stääd in ju Provinz Sassari in ju italieniske Region Sardinien; und häd 891 Ienwoonere (2014)."}
{"id": "9129", "contents": "Ju Europäiske Haudstääd fon Kultuur (fon 1985 bit 1999 Europäiske Stääd fon Kultuur) is ne Stääd wäkke köärd is truch ju Europäiske Union foar een Kalännerjier. Ju Stääd kricht deermäd ju Muugelkaid uum siksälwen kulturel tou präsentierjen un organisiert deerfoar taalrieke kulturelle Feranstaltengen. Siet 2008 wäd die Tittel Europäiske Haudstääd fon Kultuur toumindest an tou europäiske Stääde ferreeket. Europäiske Stääd fon Kultuur 1985 : Griechenlound - Athene 1986 : Italien - Florenz 1987 : do Niederlounde - Amsterdam 1988 : Düütsklound - Wääst-Berlin 1989 : Frankriek - Paris 1990 : Groot-Britannien - Glasgow 1991 : Irlound - Dublin 1992 : Spanien - Madrid 1993 : Belgien - Antwerpen 1994 : Portugal - Lissabon 1995 : Luxembuurich - Luxembuurich 1996 : Dänemark - Kopenhagen 1997 : Griechenlound - Thessaloniki 1998 : Sweden - Stockholm Europäiske Haudstääd fon Kultuur 1999 : Düütsklound - Weimar 2000 : Frankriek - Avignon, Norwegen - Bergen2, Italien - Bologna, Belgien - Brussel, Finlound - Helsinki, Polen - Krakau, Tschechien - Prag, Ieslound - Reykjavík2, Spanien - Santiago de Compostela 2001 : Portugal - Porto, do Niederlounde - Rotterdam 2002 : Spanien - Salamanca, Belgien Brugge 2003 : Aastriek - Graz 2004 : Frankriek - Lille, Italien"}
{"id": "913", "contents": "Scandium is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Sc un Atomtaal 21. Scandium is n säälwerwiet Uurgongselement un wäd fuunen in säildene Mineroalien in Skandinavien un wäd bietiede touhoope mäd Yttrium un do Lanthaniden as n säilden Äidmetal klassifisierd. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Sicherheitsdatenblatt (Acros)"}
{"id": "9133", "contents": "Jutlound is een Hoolichailound in dät Wäästen fon Dänemark. Dät Hoolichailound is uk dät eensige Deel fon Dänemark, dät Deel fon dät europäiske Fäästlound is. Die hoochste Punkt fon dät Hoolichailound is ju Møllehøj (170,86 M.). Tjo fon do fieuw Regionen fon Dänemark - Nordjylland, Midtjylland un Syddanmark - lääse ap dät Hoolichailound. Ju grootste Stääd fon Jutlound is Aarhus."}
{"id": "9136", "contents": "Bel Kutner a.k.a. Isabel Kutner de Souza (bädden ap dän 27. Mayer 1970 in Rio de Janeiro, Brasilien) is een brasilioanske Film- un Tjooter-Deerstaalerinne. 1987 - Corpo Santo.... Renata Brynner 1989 - Bebê a Bordo.... Laura (jovem) 1991 - Vamp.... Scarlet 1991 - Meu Marido.... Aline 1993 - Olho no Olho.... Julia Grilo 1993 - Sex Appeal.... Carla 1996 - Razão de Viver.... Rosa 1997 - Anjo Mau.... Helena Jordão Ferraz 1999 - Você Decide 1999 - Chiquinha Gonzaga.... Maria Gonzaga do Amaral 2001 - Um Anjo Caiu do Céu.... Lulu 2002 - Desejos de Mulher.... Carol 2002 - Malhação .... Sônia (9ª temporada) 2004 - Começar de Novo.... Marilyn Monteiro (Rita) 2005 - Clara e o Chuveiro do Tempo.... Mariana 2006 - Sítio do Picapau Amarelo.... Flor 2007 - Eterna Magia.... Berta (Roberta Fontes) 2008 - A Favorita.... Amelinha (Amélia Mendonça Gurgel) 2009 - Xuxa Especial de Natal.... Estrela de Belém 2010 - Escrito nas Estrelas.... Drª Virgínia 2011 - Batendo Ponto.... Verinha 2011 - O Astro.... Sílvia 2012 - Gabriela.... Marialva Tavares 2013 - Amor à Vida.... Joana Rangel 1995 - Carlota Joaquina, Princesa do Brazil.... Francisca 2006 - Gatão de Meia Idade.... Martinha As diretora 2007 -"}
{"id": "9139", "contents": "Stefan Wolle (bädden 1950 in Halle/Saale) is n düütsken Historiker. Die heile Welt der Diktatur. Herrschaft und Alltag in der DDR 1971-1989. 3. Auflage. Berlin: Links, 2009. ISBN 978-3-86153-554-6 Stefan Wolle (Perlentaucher) Damals war’s so viel besser!, Die Zeit, Nr. 39, 23. September 2010."}
{"id": "915", "contents": "Vanadium is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol V un Atomtaal 23. Vanadium is n säilden, wook un smiedboar Element un wäd in Ferbiendenge in wäkke Mineroalien ounträfd un wäd haudseekelk bruukt in ju Häärstaalenge fon wäkke Soarten Legierengen. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Sicherheitsdatenblatt (alfa-aesar)"}
{"id": "916", "contents": "Chrom is 'n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Cr un Atomtaal 24. Chrom is n Uurgongsmetall. Chrom is n stäilgries, häd, glansjend Metal wät n hoogen Glans kricht mäd Polierjen, smilt mäd Moite un mäd de Tied Fläkken kricht. Do maast algemeene Oxidationsstappen fon Chrom sunt +2, +3, un +6 mäd +3 as ju maast stabile Stappe. +4 un +5 sunt relativ säilden. Chromferbiendengen mäd ju +6 Oxidationsstappe sunt gjucht kräftige Oxidationsmiddele. Chrom(0) is instabil in Suurstof un produsiert fluks ne tänne Oxydloage, ju der uuntruchläitend is foar Suurstof un so dät unnerlääsende Metal beskutset. Ferweendengen fon Chrom: In ju Metallurgie wäd dät bruukt foar ju Korrosionsbeständegaid un uum n Glans tou reeken: as Bestanddeel fon ne Legierenge, t.B. in Eedelstäil, in eloxierd Aluminium (wierbie ju Uurfläche fon dät Aluminium bouksteeuwelk in Rubin annerd wäd). As Faawesrtof in Faawen. Chrom(III)oxid is n metalpoliermiddel. Chromsoalte wäide ferwoand uum Glääs smaragdgräin tou faawjen. Chrom is dät Element, wät an n Rubin sien roode Faawe rakt un wäd deeruum bruukt uum synthetiske Rubine tou moakjen. As n Katalysator. Chromit wäd ferwoand foar Jootfoarme foar dät Moakjen fon Baksteene. Chromsoalte wäide ferwoand foar ju Leeder-Beräidenge. Kaliumdichromat is n chemisk Reagenz"}
{"id": "917", "contents": "Mangan is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Mn un Atomtaal 25. Mangan is n grieswiet Metal, wät uutsjucht as Iersen. Et is n häd Metal un is gjucht bros, smilt stuur, man wäd mäkkelk oxidierd. Mangan-Metal wiest ferromagnetiske Oainskuppe ätter ne besunnere Behondlenge. Do maast algemeene Oxidationstaale fon Mangan sunt +2, +3, +4, +6 en +7, man Toustande fon +1 bit +7 wäide wäil fuunen. Mn2+ stoant oafte in Konkurrenz tou Mg2+ in biologiske Systeme. Manganferbiendengen mäd Mangan in ju +7 Oxidationsstappe sunt kräftige Oxidantien. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Sicherheitsdatenblatt (alfa-aesar)"}
{"id": "918", "contents": "Iersen is n chemisk Element mäd Symbol Fe (la. Ferrum) un Atomnummer 26. Dät is n gries Uurgongsmetal. Fon dät Foulk wäd dän Uutdruk Iersen oafte bruukt foar Materioal dät eegentelk Stäil hat; moor Angoawen uur dät Moakjen, ju Beoarbaidenge un ju Anweendenge deerfon kon me fiende unner Stäil. Uut Uutgreeuwengen stoalt sik hääruut, dät uum 4000 f. Chr. al Iersen bruukt wuude in Sumer un dät oolde Ägypten foar Speerspitsen un Ornamente. Maastens koom dät Iersen deerfoar fon iensloaine Meteorite (dät sonaamde Meteoriersen). In do Jierhunnerte deerätter wuud dät Gebruuk fon Iersen fersprat ätter Mesopotamien, Anatolien, dät Middel-Aaste un uur Gebiete. Ätter dät me uutfoont, wo me Iersen uut sien Arste winne kon un ätters smiedje, noom ju Anweendenge n grooten Apswung. Twiske dät 12. Jh. f.Chr. un dät 10. Jh. f.Chr. noom Iersen ju Steede fon Bronze ien bie ju Produktion fon Reewen un Waffen. Dissen Uurgong fon Bronze ätter Iersen, die der ju Iersentied ienlatte, wuud nit juust feruurseeked truch beetere Oainskuppe fon Iersen, man eer truch dät knapper wäiden fon Tin, n Haudbestanddeel van Bronze. In dät Middel-Aaste äntdäkte me, dät ju Qualität ferbeeterd wäide kon truch dät räie Iersenarst te bäiten in n Bääd fon"}
{"id": "9184", "contents": "Joan Fuster i Ortells (*23. November 1922 in Sueca, Provinz Valencia - † 21. Juni 1992 in Sueca) waas aan valencieniske Skrieuwer in Kataloansk. Antología del surrealismo español. Alacant, Verbo, 1952. La poesia catalana fins a la Renaixença. Mèxic, Edicions Catalanes de Mèxic, 1954. Pàgines escollides de sant Vicent Ferrer. Barcelona, Barcino, 1955. El descrèdit de la realitat. Ciutat de Mallorca, Moll, 1955. Antologia de la poesia valenciana. Barcelona, Selecta, 1956. La poesia catalana. Ciutat de Mallorca, Moll, 1956. 2 vol. Les originalitats. Barcelona, Barcino, 1956. El món literari de sor Isabel de Villena. València, Lo Rat Penat, 1957. Figures de temps. Barcelona, Selecta, 1957. Indagacions possibles. Palma de Mallorca, Moll, 1958. Recull de contes valencians. Barcelona, Albertí, 1958. Ausiàs March. Antologia poètica. Barcelona, Selecta, 1959. Un món per a infants. València, 1959. Judicis finals. Ciutat de Mallorca, Moll, 1960. Joan Serrallonga. Vida i mite del famós bandoler. Barcelona, Aedos, 1961. Valencia. Madrid, Dirección General de Turismo, 1961. Nosaltres, els valencians. Barcelona, Edicions 62, 1962. El País Valenciano. Barcelona, Destino, 1962. Poetes, moriscos i capellans. València, L'Estel, 1962. Qüestió de noms. Barcelona, Aportació Catalana, 1962. El bandolerisme català II. La llegenda. Barcelona, Aymà, 1963. Raimon. Barcelona, Alcides, 1964. Diccionari per"}
{"id": "919", "contents": "Nikkel is n metallisk chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Ni un Atomtaal 28. Nikkel is n säälwerwiet Uurgongsmetal, wät Hoochglans kricht, wan dät polierd wäd. Dät heert tou ju Iersengruppe, is häd un smied- un foarmboar. Dät trit maast ap in Ferbiendenge mäd Swieuwel in Millerit un mäd Arsen in dän Mineroal Nickelin. Weegen sien Hooldboarkaid in de Luft un sien Beständegaid juun Oxidation wäd Nikkel foar litjere Munten ferwoand, foar ju Plattierenge fon Iersen un Jeelmäsk usw., foar ju Häärstaalenge fon chemiske Anloagen un in bestimde Legierengen. Et is magnetisk un wäd oafte touhoope mäd Kobalt fuunen. Do bee Materialien kuume uk foar in meteoritisk Iersen. Ju haudseekelke Ferwiendenge fon Nikkel is in Legierengen. Ju maast algemeene Oxidationstaal fon Nikkel is +2, man 0, +1 un +3 Nikkelkomplexe rakt dät uk. Sowät 65 Prozent fon dän Nikkel, die in ju wäästelke Waareld ferbruukt wäd, is in ju Foarm fon austenitisk Eedelstäil. Wiedere 12 Prozent wäd ferwoand in Superlegierengen. Do ferblieuwende 23% fon dän Ferbruuk wäd ferdeeld twiske Legierengsstäil, wierapleedboare Batterien, Katalysatore un uur Chemikalien., Munte, Produkte foar Jooteräie un Plattierenge. Die grootste Ferbruuker fon Nikkel is Japan, wät uungefeer 169 600 Tonne pro Jier ferbruukt"}
{"id": "9193", "contents": "Carla Cristina Marins (7. Juni 1968 in Campos dos Goytacazes, Brasilien) is een brasilioanske Film- un Tjooter-Deerstaalerinne. IMDB"}
{"id": "9198", "contents": "Die 23. Moai (buute fon Roomelse: 23. Maai) is die 143. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die 144. in Skaltjiere), sodät noch 222 Deege uurich blieuwe fon dät Jier. 1498: Die fon Poabst Alexander VI. as „Häretiker, Schismatiker un Minoachter fon dän Hilligen Stoul“ exkommunisierde Präätjer Girolamo Savonarola wäd ap ju Piazza della Signoria in Florenz ferbaadend. 1949: Ferkändigenge fon dät düütske Gruundwät (\"Grundgesetz\") truch dän Parlamentoariske Räid. Dät Doatum wäd oafter as Gruundengsdoatum fon ju Buundesrepublik beteekent, aaldät dät Gruundwät eerste aan Dai leeter, ap dän 24. Moai, gultich wäd. 2014: Pyt Kramer moaket sien Foarmenwoudebouk deer eepentelk. 1707: Carolus Linnaeus, sweedisken Dokter un Biologe, aan fon do Pioniere fon ju biologiske Systematik. \"bädden\" hat \"geboren\""}
{"id": "92", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "920", "contents": "Kooper, (lat. Cuprum) is n chemisk Element mäd dät Elementsymbol Cu un ju Ordnungszahl 29. Et is n Uurgongsmetal, in dät Periodesystem stoant et in ju 4. Periode un ju 1. Ieuwenskegruppe (ätter näie Tällenge Gruppe 11) of Koopergruppe. Die latienske Noome cuprum is oulat fon aes cyprium „Arst fon dät Oailound Zypern“, ap dät in n Oalerdum Kooper wonnen wuud. Kooper is as relativ wook Metal goud foarmboar un toai. As uutgeteekende Waarmte- un Stroomlaiter fint dät fuulsiedige Ferweendenge. Deerbuppe tält et uk tou ju Gruppe fon do Muntmetalle. As swäk reaktiv Sweermetal heert Kooper tou do Eedelmetalle."}
{"id": "9200", "contents": "Die 2. Mai is die 122. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (blw. die 123. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 243 Deege bit tou't Eende fon dät Jier. 1941: Britiske Troppen gunge in Basra oun Lound, uum Raschid Ali al-Gailani tou bekampjen, die in dän Irak mäd aan Putsch juun ju briten-fjuuntelke foarige Regierenge oun ju Moacht keemen is. 2011: Suldoaten fon do USA fiende Osama bin Laden in Pakistan un skjoote him dood. 2014: Ju ukrainiske Armee gript Staalengen fon ju pro-ruske \"Foulksmiliz\" in dät aastukrainiske Slowjansk oun. Jo skjoote mäd loodige Woapen tourääch un skjoote uk twäin Hoochskruuwere deel. 2018: Ju eerdere sosjoalistiske, baskisk-separatistiske Unnergruund-Organisatsjoon ETA rakt hiere Aploosenge bekoand. 2003: Blaga Dimitrowa, bulgoariske Skrieuwerske 2018: Wolfgang Völz, düütsken Skauspieler"}
{"id": "9201", "contents": "Die 8. Moai is die 128. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (blw. die 129. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 237 Deege bit tou dät Eende fon't Jier. 1842: Die fjoode un lääste Dai fon aan grooten Bround in Hambuurich, die masse fon ju Ooldstääd fernäild, eenunfüüftich Ljuude dooded un sowät twintichduusend Ljuude ap ju Sträite sät häd. 1902: Die Mont Pelé, aan fjuurspäienden Bierich ap dät Antillen-Ailound Martinique doodet sowät trüütichduusend Ljuude. 1945: Kapitulatsjoon fon Nazi-Düütsklound, deermäd die twäide Waareldkriech in Europa eendet. Dät is in masse europäiske Lounde aan Fierdai. 2018: Do USA besluute, dät jo sik uut dät multilateroale Atoom-Oukuumen mäd dän Iroan tourääch luuke wollen. 1828: Henry Dunant, Gruunder fon ju Roodkjuus-Bewäägenge 1794: Antoine Laurent de Lavoisier, frantsöösken Chemiker 1866: Ferdinand Cohen-Blind, die fersoacht hiede, Bismarck tou möärenjen, stäärft truch Sälwenmoort. 1903: Paul Gauguin, frantsöösken Moaler."}
{"id": "9202", "contents": "Die 15. Moai (buute fon Roomelse 15. Maai) is die 135. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die 136. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 230 Deege bit tou dät Jierseende tou. 1800: Napoleon Bonaparte lukt uur dän St. Bernhardpass. 1811: Paraguay wäd uunouhongich. 1911: Max Frisch, Swaitser Architekt un Skrieuwer. 1931: Helmut Ottenjann, Foulkskundler, Prähistorisken Archäologe un loangjierigen Direkter fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich. 1967: Edward Hopper, amerikoansken Moaler (* 1882). 2003: June Carter Cash, US-amerikoanske Sjungerske. 2007: Theo Griep, seelter Skrieuwer, Buur un Meenteräidslid."}
{"id": "9206", "contents": "Ronald Wilson Reagan (* 6. Februoar 1911 in Tampico, Illinois; † 5. Juni 2004 in Los Angeles, California), uk The Great Communicator naamd, waas fon 1981 bit 1989 die fjautichste Präsident fon do USA. Bie sin Besäik in Berlin ap n 12. Juni 1986 häd hie bie ju Berliner Muure dän waareldbekoanden Sats kweeden: \"Tear Down This Wall!\". Commons: Ronald Reagan – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "921", "contents": "Zink is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd Symbol Zn un Atomtaal 30. Zink is n Metal mäd moderaten Reaktivität, wät mäd Suurstof un uur Nit-Metalle Ferbiendengen bildje kon un reagiert mäd fertände Süüren mäd ju Fräisättenge fon Woaterstof. Ju algemeene Oxidationstaal fon Zink is +2. Zink is dät fjoode maast algemeene Metal in Gebruuk ätter Iersen, Aluminium un Kooper, wan do jierelke Produktionstaalen beoachted wäide. Zink wäd ferwoand in ju Galvanisierenge (Ferzinkenge) fon Metalle as Stäil, uum do juun Korrosion tou skutsjen. Zink wäd in Legierengen as Jeelmäsk, Nikkelsäälwer un moorere Loodmetalle ferwoand. Jeelmäsk fint fuul Anweendengen, wier Fäästegaid un Beständegaid juun Korrosion wichtich is. Zink wäd ferwoand foar Jooteräi, foarallen in ju Automobilindustrie. Metallisk heert tou do wichtichste Materialien foar negative Elektroden (Anoden) in nit-wierapleedeboare Batterien Zinklegierengen sunt al jierhunnerteloang bruukt wuuden, as me sjucht an Jeelmäsk-Artikkele uut 1000-1400 f.Kr., do der in Palestina fuunen wuuden sunt, as uk uut Objekte mäd 87% Zink-Gehalt, do der in dät prähistoriske Transsylvanien fuunen sunt. Weegen dän läige Sjoodepunkt un hoochreaktive Natuur fon dit Metal, is ju weere Oard deerfon fon do Antike nit fersteen wuuden. Ju Technik uum Jeelmäsk tou moakjen, waas do Roomske al uum 30 f.Kr."}
{"id": "9210", "contents": "Trojany is n Täärp in Polen in dät Woiwodskup Mazowieckie, dät lait twiske Wołomin un Warszawa. Dät Täärp häd 490 Ienwoonere."}
{"id": "9214", "contents": "Dät Ailound Man is 572 km2 groot (3,5 moal Seelterlound) un häd 80.000 Ienwoonere. In 2011 woonden deer 84.497 Moanskene ap't Ailound. Dät Ailound Man heert fluks unner ju ängelske Kroune un heert deertruch nit tou dät Fereende Köönichriek un uk nit tou ju Europäiske Union. Ap't Ailound wäd ju keltiske Sproake Manx boald. Isle of Man: Ellan Vannin, Mannin, citypopulation.de"}
{"id": "922", "contents": "Gallium is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd Symbol Ga un Atomtaal 31. Gallium is n säilden wook säälwersk Metal un is n brossen Fääststof bie läige Temperatuure, man lapt bie Temperatuure juust uur Ruumtemperatuur un smilt sogoar in de Hounde fon n Moanske. Dät kumt foar as Spuurenelement in Bauxit un Zinkarste. Ne wichtige Anweendenge is in ju Galliumarsenid-Ferbiendenge, ju der ferwoand wäd as Hoolichlaiter, foarallen foar Ljoachtdioden (LED)s. Sicherheitsdatenblatt (alfa-aesar)"}
{"id": "9221", "contents": "Die Begriep Tjooter häd ferskeedene Bitjuudengen: Tjooter (Bauwierk) Tjooter (Kunstfoarm)"}
{"id": "9222", "contents": "Dät Tjooter is n Bauwierk wier do Besäikere in Riegen ieuwenske eenuur sitte konnen, un ätter dän Been kiekje konnen wier Tjooterfoarstaalengen, Kabaret of Konsärte apfierd wäide. Dät Tjooter is so baud wuuden, muugelk mäd techniske Stöän, dät aal do Besäikere ju Apfierenge goud sjo un heere konnen. Dät Tjooter, as Bauwierk foar Foarstaalengen, wuude eerstmoals in dät oolde Griechenlound baud. Et rakt unnerskeedelke Tjooterbauwierke. Tjootere konnen foar spezifiske Spielsoarten of juust foar ferskeedene Soarten Apfierengen moaked un bruukt wäide. Et rakt Fräiluchttjootere, do mongs tiedelk sunt. Et rakt uk fääste Tjootere mäd n Täk, do fon binnen gans unnerskeedelk weese konnen. So een Tjooter kon bloot aan Been hääbe mäd een poor Stoule foar do Besäikere, man dät kon uk een groote Ruumte weesen, ju gail iengjuchtet is un een of moorere Balkone häd."}
{"id": "9227", "contents": "Die Johanniteroarden waas ne katoolske Oardensmeenskup, ju in dät 11. Jierhunnert in Jerusalem gruunded wuude. Ätter dän Eersten Krüüstsuuch wuude dän Oarden aan gäistigen Ritteroarden. Ätter dän Unnergong fon do Krüüsfiererstoaten look dän Oarden uum ätter Rhodos in dät Jier 1306, uum uungefeer 1530 look dän Oarden ätter Malta wai. Ätterdäm wuude dän Oarden bekoand as Souveräne Malteseroarden. Dät Seelterlound hiede in dät Middeloaler uk een oaine Johanniterkommende, ju bit 1588 Oardensljude bewirtskaftet wuude."}
{"id": "9229", "contents": "Die säkste Meerte is die fieuwunsäkstichste Dai in dän gregorioanske Kalänner (die säksunsäkstichste in Skaltjiere) somäd blieuwe deer noch tjohunnert Deege bit dät Jierseende tou. 1520: Ousoande fon do Deenske un die Sweediske Rieksräid eenigje sik deer ap, dät die deenske un norweegiske Köönich Christian II. uk Köönich fon Sweeden wäd. Man bloot unner do Bedingengen, dät dät een aalmeene Amnestie rakt un dät die Rieksräid dän Ienfloud kricht, die in dän Rezess fon Kalmar uutmoaked waas. Man do Ounhongere fon dän dooden Rieksferwalter Sten Sture sunt deer juun un staale in ju Foulgetied een Troppe fon Buuren uut Västmanland un Dalarna juun do Deenske ap. 1834: Dät foarige York, Haudstääd fon ju britiske Provinz Bupperkanada oun ju Noudkuste fon dän Ontariosee, wäd in Toronto uumebenaamd. Ap dän 27. Meerte wäd William Lyon Mackenzie eersten Buurmääster fon ju Stääd. 1836: Ätter ju trättien Deege duurjende Slacht fon Alamo juun een Uurmoacht fon ju 3000 Mon stäärke mexikoanske Armee wäide do 189 Fräiwilligere fon do Texoanere sloain un dät Fort Alamo iennuumen. 1902: Amtelke Gruundenge fon dän Foutbaalfereen Real Madrid 1919: Dät Wät uur ju Bieldenge fon een foarloopende Rieksweer jält. 2009: Andry Rajoelin, Anfierder fon do Protäste juun ju madagassiske"}
{"id": "923", "contents": "Germanium is n chemisk Element mäd Symbol Ge un Atomnummer 32. Dät is n grieswiet Metalloid. As dät periodiske System toueerst foarsloain wuude, waas dät Element noch nit bekoand. Medelejev tälde foaruut, dät et n Element reeke skuul ap ju Steede unner Silizium mäd ne Atommasse juust unner ju fon Arsen. Hie naamde dät Eka-Silizium. Clemens Winkler foont dät 1886 in dät Mineroal Argyrodit un bewiesde deermäd, dät ju Prognose gjucht waas un ätter do Traditione fon de Wietenskup benutsede hie sien Gjucht, die provisoriske Noome truch n permanenten tou ärsätten. As ächten Düütsken naamde hie dät ätter sien Foarslound. Ju Atommasse wiesde sik as 72,64, wuddelk juust wät minner as ju 74,92 fon Arsen. Dät waas ne wichtige Uurwinnenge foar ju Leeuwwäidegaid fon dät periodiske System. Foar dät Noaberelement Gallium jält jusälge Geskichte. Germanium kon dotierd wäide mäd fieuw-wäidige Elemente as Phosphor, Arsen un Antimon (N-Typ) of tjoo-wäidige Elemente as Bor, Aluminium, Gallium un Indium (P-Typ) un fint fuul Ferweendenge as Hoolichlaiter. Eer ultra-skeene Eenkristalle fon Silizium tou Ferföigenge stuuden in do soogentiger Jieren waas dät sogoar die eensichste Hoolichlaiter in ju Transistor-Ära. Deeruum dät Silizium billiger is un n wät gratteren Beendoustand häd, häd dät Element ätters Germanium"}
{"id": "9232", "contents": "Die twountwintichste Februoar is die tjounfüüftichste Dai in dän gregorioanske Kalänner, somäd blieuwe deer noch tjohunnerttweelich Deege (in Skaltjiere sunt dät tjohunnertträttien) bit dät Jierseende tou. 1943: In dän Twäiden Waareldkriech winne do Düütske un Italienere wilst hieren Tunesien-Fäildtoach ju Slacht bie dän Kasserin-Pass juun do Amerikoanere, Briten un fräie Frantsoosen. 2014: Dät ukrainiske Parlemänt ferkloort unner dän Ienfloud fon do Euromaidan-Protäste ju Ousättenge fon Präsidänt Wiktor Janukowytsch. 1732: George Washington, Uppermon fon ju Kontinentoalarmee in dän Amerikoansken Uunouhongegaidskriech un eersten Präsidänt fon do USA. 1788: Arthur Schopenhauer, Philosoph. 1840: August Bebel, düütsken Sosjoaldemokroat. 1857: Heinrich Hertz, Physiker. 1943: Horst Köhler, fon 2004 tou 2010 tou die njuugende Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound 1810, uur Muugelkhaid: 1. Meerte: Frédéric Chopin, Komponist in ju Romantik 1875: Jean-Baptiste Camille Corot, frantsöösken Moaler 1987: Andy Warhol, amerikoansken Kunstler"}
{"id": "9237", "contents": "19. Februoar: Die poolske Köönich Sigismund III. Wasa wäd in Uppsala tou'n Köönich fon Sweeden kround. In't foaren hiede hie toutälle moast, dät do Sweeden fääre luttersk blieuwe duuren. 27. Februoar: Hinnerk IV. wäd in ju Katedroale Notre-Dame de Chartres toun Köönich fon Frankriek kround. Moai: In Irlound begint mäd aan Angriep fon Aodh Mór Ó Néill, Iarla Thír Eoghain (ängelsk: Earl of Tyrone) ap een ängelske Fäästenge die Njuugenjierige Kriech. 14. Juli: Sigismund III. Wasa raiset tourääch ätter Poolen wai un lät as Fertreeder dän sweediske Heertoach Koarl regierje. 22. Juli: Ju Stääd Groningen rakt tou juun do Troppen fon ju Niederloundske Republik, mäd ju Stääd kuume noch masse moor Rebätte in dät Noude deer bietou. 27. Dezember: In Frankriek fersäkt die Student Jean Châtel, dän näie Köönich Hinnerk IV. tou möärenjen. Aaldät die him ferskoonje mai, wäd hie ap dän 29. Dezember truch dät Jool un truch Fjauerdeeljen waigjuchted. 12. Februoar: Johannes Bugenhagen (die Jungere), luttersken Theologe un Suun fon dän allere Johannes Bugenhagen, dän Platdüütske Biebel-Uursätter. 31. Moai: Jacopo Robusti (naamd \"Tintoretto\", venesioansken Moaler fon ju Renaissance) 22. November: Martin Frobisher, ängelsken Seefoarer (* sowät 1535) 2. Dezember: Gerhard Mercator, Mathematiker, Geograph, Philosoph, Theologe und Kartograf (*"}
{"id": "9238", "contents": "11. April: Grootbritannien stöänt Prüüsen wilst dän Soogenjierigen Kriech mäd dät Toutällen fon Jäild un Hälpe truch näi apstoalde Suldoaten uut Kuurhannover. Moai bit Juni tou: In dän Soogenjierige Kriech kumt dät tou ju Beleegerenge fon Olmütz. 23. Juni: Soogenjierigen Kriech: Ferdinand von Braunschweig-Wolfenbüttel uurwint do Frantsoosen in ju Slacht bie Krefeld. 30. Juni: In dän Soogenjierigen Kriech kumt dät tou dän Uurfaal bie Domstadtl. 6. Juli: Carlo della Torre di Rezzonico wäd as Ätterfoulger fon Benedikt XIV. toun Poabst kädden un rakt sik dän Noome Clemens XIII.. 8. Juli: Slacht fon Carillon (Soogenjierigen Kriech): In Noudamerikoa ferdäägenje fjauerduusend Frantsoosen ju Fäästenge Carillon ärfoulchriek juun bienaist fjauer moal so fuul Briten (6350 äächte Suldoaten un 9000 bietouhoalde Kolonisten). 5. August: In dän Soogenjierigen Kriech kumt dät tou ju Slacht bie Mehr 25. August: In ju Slacht fon Zorndorf (Soogenjierigen Kriech) wäide truch dät oainmachtige Outäiwen fon Generoal Friedrich Wilhelm von Seydlitz do Russen truch do krääftemäitich unnerlaine Prüüsen daach uurwunnen. 13. September In sien eerste Enzyklika A quo die ropt die näie Poabst Clemens XIII. aal do Biskoppe tou ju Eenegaid fon do Kristen ap. 14. September: In dän Soogenjierige Kriech nieme do Briten in Noudamerikoa ju Fäästenge Duquesne ien."}
{"id": "9239", "contents": "Ju Slacht fon Maiwand waas aan militärisken Stried ap dän 27. Juli 1880 twiske ju Britiske Armee un afghaniske Striedere in dän twäide ängelske-afghaniske Kriech. Do Afghanen wonnen ju Slacht juun two britiske un indiske Brigoaden. Ätter ju Kriechsferkloorenge wieren britiske Troppen ap dän 21. November 1878 in Afghanistan ienmarskierd un hieden Kabul, Kandahar, Dschalalabad un Khost besät. Die afghaniske Emir Shir Ali fluchtede, ap ruske Hälpe hoopjend, ätter Mazar i Sharif, man hie stoorf al in dän Februoar 1879. Sin Suun un Ätterfoulger Mohammed Yakub kuude sik nit loange hoolde un so foulgede him sien fon do Briten stöänd Bruurs-Bäiden Abdur Rahman Khan ap dän Troon. Ätter dän Ferdraach fon Gandamak bestimden do Briten ju Buutepolitik fon Afghanistan un kontrollierden dät Lound mäd Garnisonen. Man Herat liech buute ju wuddelke britiske Kontrolle un in't Foarjier 1880 roate dät deer moor un moor Waiwiesengen ap, dät die Heersker fon junner Ayub Khan Troppen touhoopelook. Ap dän 21. Juni 1880 kreegen do Briten Beskeed, dät düsse säks- bit aachteduusend Mon groote Armee ap dän 15. Juni in ju Gjuchte fon Kandahar oumarskierd waas. Bit dän 11. Juli tou wieren, in Outäiwen fon dän afghaniske Angriep, an dän Hilmend unner Brigadier George"}
{"id": "924", "contents": "Arsen is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd Symbol As un Atomtaal 33. Dät is bekoand as n hoochgiftich metallisk Element mäd fuul Allotropfoarme; jeel, swot un gries sunt do Faawen, do dät hääbe kon. Arseen un sien Ferbiendengen wäide iensät as Jooddoodere, Insektedoodere un uk in moorere Legierengen as Galliumarsenid."}
{"id": "9242", "contents": "30. Januar: Die Ferdraach fon Andrussowo be'eendet dän Rusk-Poolsken Kriech 1654–1667. Die Ferdraach känniged aal do in dän Ferdraach fon Deulino uut dät Jier 1618 fäästlaide poolske Rebät-Winste ap un be'eendet uk ju jierhunnerdeloange Foarheerskup fon ju Rzeczpospolita fon Polen-Litauen in Aasteuropa tou Gunste fon dät Ruske Zaarenriek. 20. Moai: In ju Seeslacht foar Nevis (Twäiden Ängelsk-Niederloundsken Kriech) weerje ängelske Skiepe een ploande Invasion truch een niederloundsk-frantsööske Flotte ou. 24. Mai: Begin fon dän Devolutionskriech mäd dän Ienmarsk fon Frankriek in do spoanske Niederlounde. 19. Juni: Groaf Anton Günther stäärft, do Groafskuppe Ooldenbuurich un Delmenhorst kuume unner deenske Heerskup. 19.-24. Juni: Bie dän Uurfaal in dän Medway (Twäiden ängelsk-Niederloundsken Kriech) tringe niederloundske Skiepe in ju Muude fon ju Themse ien. Dät mät ju Royal Navy so läip, dät ju sik in ju Foulge toun Freesluut twoangen sjucht. 20. Juni: Giulio Rospigliosi wäd as Clemens IX. die ätterfoulger fon dän stuurwene Poabst Alexander VII.. 31. Juli: Die Free fon Breda wäd sleeten. Hie beeendet dän Twäide ängelsk-niederloundske Kriech. Do Niederlounde luuke sik uut Noudamerikoa tourääch, wilst Änglound sien Deelläitengen in Indonesien un Suriname ferlät. Truch een kloore Apdeelenge fon do Rebätte äntspont sik dät Ferhooldnis twiske do bee apkuumende Kolonioal-Machte 21."}
{"id": "9249", "contents": "Popmusik is ne Oukuutenge fon do ängelske Woude \"popular music\". Dät Woud wäd bruukt foar Fermoakmusik, ju fon ju Masse konsumierd wäd. In do 1960er boalden do Moanskene fon Popmusik bie ju domoalige Beatmusik, leeter wuude dät Begriep uk foar n Deel fon ju Rockmusik bruukt. Däälich is et n Sammelbegriep foar aal do modärne Foarme fon populäre Musik."}
{"id": "925", "contents": "Selen is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd Symbol Se un Atomtaal 34. Dät is n giftich Metalloid, wär chemisk früünd is tou Swieuwel un Tellur. Dät kon in ferskeedene Foarme foarlääse, oawers een deerfon is ne stabile griese metalliske Foarm, ju der Elektrizität beeter truchlät bie Lucht as in Tjuusterenge un ju der in Fotozellen ferwoand wäd. Dät Element fint sik in Sulfid-Arste as Pyrit."}
{"id": "9250", "contents": "In dän Eersten Ängelsk-Afghanisken Kriech (1839 bit 1842 tou) waas aan fon do tjo militääriske Striede fon dät Britiske Waareldriek mäd dät Emiroat Afghanistan, do Ängelsk-Afghaniske Kriege. Do Briten ferfoulgeden in do Kriege dät Siel, hiere Foarmacht in düt Rebät seeker tou staalen un dät Machtstrieuwjen fon Ruslound Aphoold tou bjooden (Düssen Konkurrenzkamp is uk as The Great Game bekoand). In dät Jier 1837 eskalierden do ruske un britiske Interessen in aan Twist twiske dän Schah fon dän Iran un Dost Mohammed, dän Heersker fon Afghanistan. Lord Auckland, die britiske Generoalgouverneur fon Kalkutta, besloot deeruum mäd dät Manifest fon Shimla fon dän 1. Oktober 1838 Dost Mohammed outousätten un dän foarige Heersker Shoja Shah Durrani wier ientousätten. Uum düsse Aaskenge tjuudelk tou moakjen, marskierden in't Foarjier 1839 sowät 16.500 britiske un indiske Troppen mäd 35.000 Tjoonste un Foamieljen-Liede unner dän Befääl fon Generoal Keane uur dän Bolan-Pass ätter Afghanistan ien. Ap dän 23. November 1840 roate Dost Mohammed foar dän britiske Leeder William Hay Macnaghten tou un wuude ätter Indien in't Exil soand. Aan Deel fon do britiske Troppen wuude ouleeken un een Division unner dän Befääl fon Generoal Elphinstone bleeuw in Kabul. In dän Häärst 1841 begon aan Apstound"}
{"id": "9259", "contents": "Noudirlound (irisk Tuaisceart Éireann, ängelsk: Northern Ireland, Ulster Scots: Norlin Airlann) is een Lound un Deel fon dät Fereende Köönichriek. Dät bestoant uut säks fon do njuugen Provinsen, do tou ju histooriske iriske Provins Ulster heerden, moaket deer also aan grooten Deel fon uut. In't Ferhooldnis mäd ju Republik Irlound is Noudirlound tichter befoulked un is moor fon ju Industrie teekend. In Noudirlound roate dät in ju Geskichte oafter Twiste twiske Befoulkengsgruppen, do unnerskeedelke Foulke, Politiske Ideologien un Konfessionen touheerden. Groaf fertäld wieren dät ap een Siede do katoolske Iren, do jädden tou dän oaine iriske Stoat heere wüülen un ap ju uur Siede do protestantiske Ienwonnerere uut Grootbritannien, foaraaln uut Skotlound, do bie dät Fereende Köönichriek blieuwe moaten."}
{"id": "926", "contents": "Bromium (uut Griechisk βρωμος (brómos), wät 'Stoank' hat) is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd Symbol Br un Atomtaal 35. Bromium is n Halogen , die der rood fon Faawe is un die der bie Ruumtemperatuur ne fluchtige Flüssegaid is, ju der mäkkelk reagiert mäd Chlor un Iod. Dät Element is as Flüssegaid korrosiv foar dät moanskelke Geweeuwe un die Damp raitset do Oogene un ju Kääle. Broomdampe sunt gjucht giftich, wan do ienommed wäide."}
{"id": "9263", "contents": "William George Keith Elphinstone CB (* 1782 in Skotlound; † 23. April 1842 bie Tezeen in Afghanistan) waas aan britisken Generoalmajor un is deer bekoand foar, dät hie dät ousleeksrieke Touräächluuken fon do Briten uut Kabul in dän Eersten Ängelsk-Afghanisken Kriech fierde. Deer wuude hie uk as Jeesel nuumen un is stuurwen, eer hie befräid wäide kuude. Man aleer hiede hie t.B. uk in ju Slacht fon Waaterloo meekamped, deerfoar hie mäd ferskeedene Oarden uutteekend wuden wier. Normdoaten: VIAF: 31788046"}
{"id": "9266", "contents": "Abraham Lincoln (bädden ap dän 12. Februoar 1809, stuurwen ap dän 15. April 1865) waas fon 1861 bit 1865 tou die säkstienste Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Hie wuude twäie kädden, in 1860 un in 1864, man in sien twäide Amtstied wuude hie as eersten US-Präsident möärend. Gruund deerfoar waas wäil, dät hie ju Skloueräi ouliende un sik deer juun iensätte. Düsse Meenenge fierde uk ätter sien Köär tou ju Oukleeuwenge fon Stoaten in dät Suude, do masse Sklouen heelten un hiere Wirtskupswiese deer ap apbauden: Jo slooten sik ap dän 4. Februoar 1861 tou do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa touhoope, wät al ap dän 12. April fon dät sälge Jier tou dän Amerikoanske Burgerkriech fierde, die bit 1865 tou duurde. \"bädden\" hat \"geboren\" \"Skloueräi\" hat \"Sklaverei\""}
{"id": "927", "contents": "Krypton is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd Symbol Kr un Atomtaal 36. Krypton is n faaweloos Eedelgas, wät in Spuuren in ju Atmosphäre foarkumt un wonnen wäd truch ju Destillation fon ferflüssigde Luft. Dät wäd oafte touhoope mäd uur Eedelgase ferwoand in fluoreszierende Lampen. Krypton is in aal praktiske Swäkke inert, man der wuuden Ferbiendengen mäd Fluor bekoand. Krypton bildet uk Clathrate mäd Woater, wan Atome deerfon in dät Woaterkristal-Nätwierk fangd wäide. Sicherheitsdatenblatt (air liquide"}
{"id": "9270", "contents": "Mäd ju Emanzipatsjoons-Proklamatsjoon (Ängelsk: Emancipation Proclamation af Proclamation of Emancipation) ferkloorde ju US-amerikoanske Regierenge fon Abraham Lincoln ap dän 22. September 1882 dät Eende fon ju Skloueräi in do Suudstoaten, do ätter dät Gultichwäiden fon ju Proklamatsjoon ap dän 1. Januoar 1863 noch Deel fon do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa wieren. Ap do Unionsstoaten hiede ju Proklamtsjoon noch neen gjuchtelke Biendenge. Daach waas ju ap dän Wai tou dät fulstoundige Eende fon ju Skloueräi in do Fereende Stoaten aan eersten, äntskeedenden Stap, besunners uumdät do maaste Sklouen in do Suudstoaten (t.B. ap Plantoasjen foar Katuun) heelden wuuden. \"Skloueräi\" hat \"Sklaverei\" Normdoaten: GND: 7694497-9 (OGND) | LCNAF: n/84/17501 | VIAF: 184298564"}
{"id": "9274", "contents": "Ju Republik China is een Lound in Asien. Aleer hiede dät Lound een grattere Flakte, man dät moaste wain ju Uurwinnenge fon do Kommunisten unner Mao-Tse-tung un ju Gruundenge fon ju Foulksrepublik China in 1949 ap dät Ailound Taiwan touräächwieke."}
{"id": "9275", "contents": "Taiwan beteekent: Dät Ailound Taiwan Ju Republik China, ju sik ätter dän Chinesisken Burgerkriech ap dät Ailound touräächluuke moaste."}
{"id": "9276", "contents": "Pierre Aubert (* 3. März 1927 in La Chaux-de-Fonds) is aan Swaitser Politiker (SP) uut dän Kanton Neuenburg. As Buundesräid waas hie Buuteminister un hiede twäie dät Boantje fon dän Buundespräsident. Eric-André Klauser: Pierre Aubert (Historisches Lexikon der Schweiz) Normdoaten: GND: 1051897254 (OGND) | VIAF: 44870373"}
{"id": "9278", "contents": "Dät Swäid is een sniedende Woape tou't Hauen un Steeten. Een woanelk Swäid häd een liek Lämt mäd two Äggen, man dät rakt uk besunnere Bauwiesen so as dän Soabel mäd een beeged Lämt un maasttieds bloot een Ägge. Dät Swäid äntstuude in ju Bronstied uut dän Dolk. Foar een loang Swäid bruukt me een Materioal, dät sik't nit beegede, man daach wook nouch, dät dät nit oubriek. So is dät ferstoundelk, dät dät dän kuutere Dolk foar dät Swäid roate, un dät dät Swäid in dän Loop fon ju Tied mäd ju techniske Fääre-Äntwikkelenge aalmantou loanger wuude. Un mäd ju Loangte fon dät Swäid wuude uk die twäärs loopende Stok tou't Skuul fon ju Hounde loanger: Düt is so tou ferkloorjen, dät dät Swäid sik mäd grattere Loangte uk beeter tou't Hauen oainde, un juun dät Hauen is dät aan beeteren Skuul, wilst dät juun't Steeten min hälpt."}
{"id": "928", "contents": "Rubidium (lat. rubidus: jooprood; weegen two charakteristiske roode Spektrallienjen) is n chemisk Element mäd dät Elementsymbol Rb un ju Oardnengstaal 37. In dät Periodensystem stoant et in ju 1. Haudgruppe un tält tou do Alkalimetalle. Dät wooke, säälwerichwiet glansjende Metal stikt sik sälwen spontoan an bie Lufttouträt. Sicherheitsdatenblatt (alfa-aesar)"}
{"id": "9280", "contents": "As Dolk beteekent me een kuute Woape tou't Steeten, ju een Lämt mäd two Äggen häd. Foarloopere fon dän Dolk sunt wildääge do steenene Fästekiele un leeter do Bläädspitte in ju Ooldsteentied, man dät is gjucht uunseeker. Uut dät Eende fon ju Ooldsteentied foar sowät fieuwuntwintichduusend Jiere rakt dät foar dät eerste Moal Funste fon in Dolkfoarm bewierkede Bunken. Uut ju Middelsteentied sunt uk steenene Dolke sogoar mäd organiske Hilte ärheelden, do sik ap een Oaler fon oachteduusend Jiere doatierje läite. Een Blöitetied hiede die Dolk in ju Uurgongstied fon ju Jungsteentied in ju Bronstied, ju sonaamde Koopersteentied. Dät waas ju Tied, as wäkke Kultuuren, foaraaln suudelk fon do Alpen al Metall ferwierkje kuuden (eerste Kooper, dan Brons) un wäkke (in Middel- un Noud-Europa) noch mäd Steenene Reewen uutkuume moasten. Dät wäd fermouded, dät do Kultuuren, do noch Steenene Reewen bruukt hääbe, keeken, wät do Metall-bruukende Kultuuren foar eerene Reewen hieden, un do uut Steen ättermoakeden. Goud ärheelden is uut düsse Tied toun Biespil aan steenenen Dolk uut Allensbach an dän Boudemsee. Hie kumt uut een Peelbau-Siedelenge uut dät 29. Jierhunnert foar Kristus un is sogoar mäd een Hilt ärheelden, dät uut Älloodenholt moaked is un mäd Taar anbakked is."}
{"id": "9286", "contents": "Ju Woudfrequenz is ne statistiske Grööte, ju der ounrakt, wo oafte n bestimd Woud in n Text of Textkorpus foarkumt. Ju kon as absolute Antaal of in Relation tou Gesamttaal fon Woude fon dän Text anroat wäide. Ju Frequenzferdeelenge fon do Woude honget ou fon ju Sproake, ju Oard un dät Fäkgebiet fon dän unnersoachte Text. Ju Woudfrequenz wäd in Frequenzwoudebouk foar dän Woudeskät fon ne Sproake of uk fon Texte deerstoald. N Funktionswoud as n Artikkel häd in de Räägel n haageren Woudfrequenz as Inhooldswoud as n Substantiv. Studien ap dät Gebiet fon ju Woudfrequenz spielje ne wichtige Rulle in ju Ferfoatenge fon n praktisken Gruundwoudeskät, as uk fon Woudebouke. Moor soziologiske Inträsse hääbe Froagen as wäkke Woude me maast ferwoant: iek of du, reeke of kriege, usw. Lemmaliste mit Übersetzung und für jedes Lemma summierter Wortfrequenz zum Formen-Wörterbuch des Saterfriesischen wortschatz.uni-leipzig.de/html/wliste.html Die 10 (100, 1000, 10000) häufigsten Wörter der deutschen, niederländischen, englischen und französischen Sprache wortschatz.informatik.uni-leipzig.de Wortschatzlexikon der Universität Leipzig auf Basis deutscher Quellen mit Angabe der Häufigkeitsklasse Korpusbasierte Wortfrequenzlisten des Deutsch,Französisch,Italienisch und Englisch"}
{"id": "929", "contents": "Strontium is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Sr un Atomtaal 38. Strontium is n Äidalkalimetal mäd ne säälwerwiete of jeelske Faawe, wät chemisk gjucht reaktiv is. Dät Metal ferjeelt, wan dät de Luft uutsät is. Et kumt fon Natuur foar in do Mineralien Coelestin un Strontianit. Ju 90Sr Isotop is fertreeden in radioaktiv Atommul un häd ne Hoolichwäidstid fon 28.90 Jiere. Sicherheitsdatenblatt (alfa-aesar)"}
{"id": "93", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "930", "contents": "Yttrium is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Y un Atomtaal 39. Yttrium is n säälwersk metaloardich Uurgongsmetal, wät algemeen fuunen wäd in Säildenäidmineralien un two fon sien Ferbiendengen wäide ferwoand in dät roodfaawige phosphorisierende Materioal in Kathodenstroalrooren, as do, do der bit knu in Fiersjooreewen bruukt wuuden. BGIA-Gestis Gefahrstoffdatenbank"}
{"id": "9304", "contents": "Ju Molksträite of Galaxis (fon dät Griechiske galaxias (γαλαξίας), af kyklos galaktikos = \"Molkzirkel\") is die Noome foar dät spiroalfoarmige Stiernensystem fon truchsnittelke Grööte, wieroun sik uus Sunnensystem mäd de Äide fint. Truch hiere Foarm as flakke Skieuwe sjo wie ju hier fon binnen hääruut as n luchtjend Beend uur de Luft, wan dät man tjuusterch nouch is. Truch Luchtfersmutsenge is ju Molksträite an wäkke Steeden stuur of nit goarnit moor tou sjoon. Wan wie ju Molksträite fonsieden bekiekje kuuden, wuud ju uutkiekje as n Skoale (ju galaktiske Skieuwe) mäd fertjukten Kääden (ju zentroale Fertjukkenge). Ju galaktiske Skieuwe häd n Truchmeeter fon 100 000 - 120 000 Luchtjiere; ju Tjukte is buute ju zentroale Fertjukkenge soowät 3000 Luchtjiere. Ju Molksträite is touhoopestoald uut mindestens 200 Milliarden Stiernen (näiere Skätsengen baale sogoar fon uum 400 Milliarden Stiernen), wierfon die grootste Deel sik in ju Skieuwe fint. Uum wäkke gewaltige Oustande sik dät hondelt, kon me sjo wan me betoankt dät sun Luchtjier 63 241 moal so groot is as ju Oustand fon de Äide ätter de Sunne, uk Astronomiske Eenhaid naamd; ju is bloot 8,317 Luchtminuten, immer noch 149 Milionen Kilometer! Dät System änthaalt oolde un näie Stiernen, Stoaf un molekuläre"}
{"id": "9305", "contents": "N Luchtjier, Symbol lj, (Ängelsk: light-year, Symbol: ly) is n Laangtemäite ju der bruukt wäd in ju Astronomie. N Luchtjier is die Oustand die der Lucht in Vakuum oulait in ju Tied fon een Jier ätter ju äidske Kalänner. N Luchtjier is neen Eenhaid fon Tied, as me fon dän Noome toanke kuud. Ju seküüre Definition fon n Luchtjier is die Oustand die der n Photon oulääse wüül in ne fräie Ruumte, uuneendelk wied wääge fon älked Sweerkraftfäild un älked magnetisk Fäild in een Julianisk Jier (365,25 Deege fon älk 86 400 Sekunden). Deeruum dät ju Luchtgauegaid in Vakuum definierd is as exakt 299 792 458 m/s is n Luchtjier seküür 9 460 730 472 580 800 m, in runde Taale 9,46 × 1015 Meter, 9,46 Petameter af 9,46 Billionen Kilometer. N Luchtjier is uk soowät gliek an 63 241 Astronomiske Eenhaid (AE). Dät Luchtjier wäd oafte ferwoand uum die Oustand tou Stiernen, Stiernsysteme un uur Objekte in ju Waareldruumte antoutjuuden. In ju Astronomie wäd foar sukke Oustande oawers oafter die Parsek ferwoand, die der beskrieuwen is as die Oustand wierap n Objekt ne Parallaxe fon een Boogensekunde generiert as dät observierde Objekt sik uur aan astronomisken Eenhaid ferskuuwen däd,"}
{"id": "9306", "contents": "Bochotnica (IPA : [bɔxɔtˈnit͡sa]) is n Täärp in Polen in juu Woiwodskup Lubelskie, dät lait twiske Puławy an ju Äi Bystra. Dät Täärp häd 1.500 Ienwoonere (2010). Websiede"}
{"id": "9307", "contents": "Sung Jae-gi(korea:성재기 成在基, 11. September 1967 - 26. Juli 2013) waas die Suud-koreaniske Human right activist und civil right activists, Philosoph von liberalismus. Hie waas eerste Uppermon fon dän Verband der Koreaniske Mann. 2000, Ientreed in dän Thomas Mcfly Consulting & Headhunting Company(토마스 맥플라이 컨설팅 & 헤드헌팅사) 2008, Ientreed in dän Verband der Koreaniske Mann(남성연대 男性連帶). 2013, Sälwenmoort Feminismus ‘한강 투신’ 성재기는 누구? “여가부 폐지·군 가산점 부활” 운동 동아일보 2013.07.29 (Korea) 투신' 남성연대 성재기는 누구? 뉴스1 2013.07.29 (Korea)"}
{"id": "9308", "contents": "Dät Hubble Ultra Deep Field (HUDF) is ne Apnoame fon n litjet Paat fon dän Heemel in ju Stiernbielde Ougend moaked fon dät Hubble Space Telescope. Disse Apnoame waas bit 2012 dät djoopste (loangstduurjende un fierste) fon n Deel fon dän Heemel dät al sieläärge moaked wuuden is. In 2012 wuud dät Hubble Extreme Deep Field publisierd fon NASA, wät n litjet Deel fon dät Hubble Ultra Deep Field uur ne laangere Apnoametied uumfoatet. Dät Hubble Ultra Deep Field uumfoatet moor as 10.000 Stiernsysteme en nimt 11 Boogenminuten ien. Dät is bloot n Träädel fon dän Roadius fon ju FulMoune, as fon ju Äide gesäin."}
{"id": "931", "contents": "Zirkonium is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Zr un Atomtaal 40. Zirkonium is n stäärk, glansjend gries Uurgongsmetal , wät Äänelkhaide apwiest mäd Titan. Zirkonium wäd maast wonnen uut Zirkon un häd ne gjucht hooge Korrosionsbeständegaid. Zirkonium wäd haudseekelk bruukt in Käädenreaktore, ap Gruund fon sien Korrosionsbeständegaid un läige Neutronentruchmäite."}
{"id": "9310", "contents": "Die Andromedadook af dät Andromedasystem (M31) is n spiroalfoarmich Stiernsystem, in ju Stiernbielde Andromeda. Dät System häd jusälge Foarm as ju Molksträite, man is fuul gratter. Die Oustand fon hier is 2,54 ± 0,06 Millionen Luchtjiere, ju Truchmäite uum 250.000 Luchtjiere. Ju Masse wäd skätsed ap 300 bit 400 Milliarden Sunnenmassen, ju ganse Masse inclusive ju Halo ap 1,2 Billionen Sunnenmassen. Ferglieked mäd do lääste Skätsengen fon ju ganse Masse fon uus oaine Molksträitesystem, ju der 1,9 Billionen Sunnenmassen bedrächt, skuul also M31 wät lichter weese, un fuul minner ticht. Touhoope mäd dät Molksträitesystem un wäkke litjere Stiernsysteme bildet die Andromedadook ju Lokoale Gruppe."}
{"id": "9311", "contents": "Do Britiske Ailounde sunt aan Ailoundkoppel twiske ju Noudsee, dän Sleeuwekanoal un dän Atlantik. Ju Iriske See lait deer twiskeoane. Tou do britiske Ailounde heere: Grootbritannien, Irlound, Man, Wight, Do Shetland-Ailounde Do Orkney-Ailounde Do Hebriden Do Scilly-Ailounde Uut politiske Gruunde wäide mongs uk do Kanoal-Ailounde deer bietoutält un Irlound nit, man geographisk stimt dät nit."}
{"id": "9313", "contents": "Dät beooboachtboare Al is dän Deel fon dät Al, wierfon dät in Theorie muugelk is, dän fon ju Äide häär woar tou niemen. In Theorie un nit in Praxis, deeruum dät me in Praxis dät Al bute uus Sunnensystem bloot truch elektromagnetiske Stroalenge woarnieme kon. Also ap ne Steede wier ju nit uutsoand wäd af wier ju tou swak is uum woar tou niemen, kon me niks sjo, wan et deer uk daach wät rakt. In ju Ounnoame dät dät Al ne isotrope Struktuur häd, häd dät beooboachtboare Al ju Foarm fon n Baal mäd in de Midde ju Äide (af ap wäkke Steede die Woarniemer sik uk fint). As Radius wäd dan sowät 46,5 Milliarden Luchtjiere ounroat. Dät Al sälwen wäd ap bloot 13,75 Milliarden Jiere oold skätsed. Die Gruund dät dän skätsede Radius gratter is as dät Lucht in ju Tied touräächlääse kon, is ju Expansion fon dät Al. Me sjucht toun Biespil ap ju Äide dät Lucht fon n Stiernsystem dät ap 46,5 Milliarden Luchtjiere Oustand lait. Ieuwen leeter as dän Uurknal liech dät Stiernsystem ap 13,75 Milliarden Luchtjiere fon de Molksträite, man nu lait dät fääre truch ju Expansion fon dät Al. Dät Lucht wät do"}
{"id": "9314", "contents": "Uurknal af big bang is ne populäre Benaamenge fon ju kosmologiske Theorie ju der ap Gruunde fon ju algemeene Relativitätstheorie annimt dät 13,8 Milliarden Jiere häär dät Al äntstuud uut n enorm heeten Punkt (uum 1028 K), mäd n uuneendelk groote Tichtegaid, afwäil ne Singularität. Tou glieke Tied mäd dän Uurknal skulen Ruumte un Tied äntsteen weese. Dät is mathematisk tou formulierjen wo tjo-dimensionoale Ruumte äntstoant uut n Punkt, man nit visuel foarstaalboar. Ju Bielde fon ne analoge 2-dimensionoale Ruumte hälpt oawers: ju Uurfläche fon n Baal die der answält fon aan Punkt häär. Ju Uurfläche is kruumbeeged, ju häd neen Raante un ju is eendelk, Oainskuppe do ne 3-dimensionoale Ruumte uk hääbe kon. An ju Bielde fon n Ballon die der apbloased wäd is dän Uutdruk äntloand. Ju Theorie is unner moor gruunded ap ju Woarniemenge fon dät anduurjend answällende Al, as besunners tou sjoon an ju Roodferskuuwenge fon do Spektroallienjen in dät Lucht fon fiere Stiernsysteme, die Dopplereffekt. Ju algemeene Relativitätstheorie is in dissen Punkt oawers noch nit fulboodich, deeruum dät ju Idee fon ne uuneendelk groote Tichtegaid striedich is mäd do gruundlääsende Gesätse fon ju Physik. Gruundlääser fon ju Uurknaltheorie is die Löwenske Professor Georges Lemaître. Die"}
{"id": "9315", "contents": "Mäd Relativitätstheorie wäide in ju Physik two Theorien fon Albert Einstein beteekend, nämmelk: ju spezialle Relativitätstheorie, ju algemeene Relativitätstheorie. Ju zentroale Idee fon ju Relativitätstheorie is, dät do Gesätse fon ju Mechanik, af ju Physik in Algemeenen, nit ouhongich weese duuren fon ju Gauegaid ju n Woarniemer häd juunuur uur Woarniemere. Galileo Galilei hied uum 1600 al ne Vision op dit Prinzip. Jierhunnerte leeter wuuden ju spezielle un ju algemeene Relativitätstheorie äntwikkeld. Ju Relativitätstheorie fon Galilei gungt uut fon dät foulgjende Prinzip: Do Gesätse fon ju Mechanik sunt dosälge foar Woarniemere in two Stiernsysteme do der gliekfoarmich juunuur enunner bewäägje, also in ne Bewäägenge ju der sieläärge nit gauer of loangsoamer gungt. Sukke Systeme naamt me Inertioalsysteme. Uurs gekweeden: dät is foar dosälge two Woarniemere uunmuugelk, an de Hounde fon do Gesätse fon ju Mechanik tou bestimmen, wäl fon do bee ne absolute Bewäägenge uutfiert af muugelk stilstoant. Dit häd as direkte Foulge, dät et bloot relative un neen absolute Gauegaide rakt – deerätter dän Noome Relativitätsprinzip. In ju Relativitätstheorie fon Galilei sunt Koordinoatensysteme do der gliekfoarmich juunuur enunner bewäägje, relatierd as foulget. Oungenuumen dät ju Gauegaid fon dät System S juunuur ju Gauegaid fon n uur System S' gliek"}
{"id": "9316", "contents": "Ne roode Hüüne (un die deermäd ferbuunene orange Hüüne) is n Stiern die der ap Eende fon sien Liuensduur keemen is. Ju Spektroalklasse fon n rooden Hüüne M af K (orangen Hüüne) un die Luchtkraft Klasse II af III. Biespiele fon roode Hüünen sunt do Koolenstofstierne. Roode Hüünen sunt oafte ferannerelk, as do Mira-Ferannerelken. Ju effektive Temperatuur fon roode Hüünen is fon 3330 bit 4750 K; bie Koolenstofstierne 1900 bit 5400 K. Een Haudriege-Stiern rakt Energie truch ju Käädenfusion fon Woaterstof tou Helium in dän Kääden truch ju Proton-Proton-Zyklus af ju Koolenstof-Stikstof-Zyklus. In dän Ferloop fon ju Tied wäd die Woaterstof in dän Kääden aal moor apbaadend, wiertruch dät Fusionprozess mäd ju Tied minner wäd. Deertruch köilt die Stiern wät ou un nimt die Stroalengsdruk in dän Kääden ou. Hiertruch lukt die Kääden unner Ienfloud fon sien oain Gewicht wät moor touhoope, wiertruch ju Temperatur sticht. Disse Temperaturstiegenge häd as Foulge, dät ne Woaterstoffusion in n Schil buute dän Kääden tougoang kumt. N Stiern wier buute dän Kääden n Fusionprozess geböärt, produziert moor Energie as foarhäär un swält enorm. Deeruum dät truch ju Swällenge die Uurflächetemperatur ounimt, wäd di Stiern n roode Hüüne. Wan ju Sunne uur sowät 5 Milliarden"}
{"id": "932", "contents": "Niobium of Niob is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Nb un Atomtaal 41. Niobium is n säilden wook, gries, duktil Uurgongsmetal, wät in dät Mineroal Niobit fuunen wäd un in moorere Legierengen ferwoand wäd. Do bekoandste Legierengen wäide ferwoand foar besunnere Stäilsoarten un stäärke Lasknäide. Niobium wuude in ferskeedene Mineroalien äntdäkt, do der eerste as Columbite bekoand stuuden, nu Niobit naamd. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: BGIA-Gestis Stoffdatenbank"}
{"id": "9321", "contents": "Buutenäidsk Lieuwend is Lieuwend dät nit fon ju Planet Äide is. Dät is nit bekoand, af dät ainewaine buutenäidsk Lieuwend rakt. Dät rakt naan Bewies, dät et existiert, man et wäd ounnuumen, dät n grooten Prozentsats fon do Ljuude deeran leeuwe. Do maaste Wietenskuppere leeuwe, dät, wan buutenäidsk Lieuwend existiert, sien Evolution an ferskeedene Steeden in dät Al passierd is. Uur leeuwe, dät dät Lieuwend begon ap ne litje Taal fon Planeten un sik ätter uur Planeten fersprat häd. Me skäl deerbie oawers betoanke, dät dät in ju Waareldruumte twiske do Planeten döödelke Stroalenge as UV rakt. Daach änthaalt ju Ruumte twiske do Stierne in Stoafwulken al touhoopestoalde Molekülen do der as Bausteene foar dät Lieuwend tjoonje konnen. Ätter Asimov rakt dät in uus Molksträitesystem bie do 300 Milliarden Stierne man sun 650 Millionen bewoonboare Planete. Dät kumt deerhäär, dät nit aal Stierne (as toun Biespil do roode Hüünen) ne goude Stroalenge reeke un bie Dubbelstierne annerje sik do Uumstande toufuul. Deertou kumt, dät do Stierne in de Midde fon dät System goarneen Planete hääbe. Uk skällen sukke Planete in ju bewoonboare Zone af Ökosphäre fon dän Stiern lääse, also nit tou koold weese (as Mars) af nit tou heet"}
{"id": "9322", "contents": "Ju astronomiske Eenhaid (AE, Ängelsk: AU) is ne Oustandsmäite, ju der bolde gliek dän Truchsleek-Oustand is twiske ju Äide un ju Sunne, soowät 149,6 Millionen km. Siet September 2012 is ju astronomiske Eenhaid definierd as seküür 149 597 870 700 Meter. Disse Mäite wäd in ju Astronomie ferwoand, uum Oustande in dän Waareldruum antoutjuden, deermäd do fergliekboar wäide mäd dän \"Radius\" fon dän Uumloopboan fon ju Äide uum de Sunne. Uur Eenhaide foar groote Fierten in dät Aal sunt Luchtjier un Parsec. Biespiele: Pluto fint sik ap 39,5 AE fon de Sunne. Jupiter stoant ap 5.2 AE fon de Sunne. Ju Moune stoant ap (ouruunded) 0,0027 AU fon de Äide. Uumreekenge: 1 AE = 149 597 870 700 Meter 1 AE = 8,317 Luchtminuten 1 AE = 499 Luchtsekunden 1 Luchtjier = 63 241 AE 1 Parsec = 206 265 AE 1 Parsec = 3.262 Luchtjiere"}
{"id": "9323", "contents": "Kreationismus (fon lat. creatio „Skaffenge”) is ju Apfoatenge, dät dät Universum, dät Lieuwend un die Moanske truch n uunmiddelboaren Iengriep fon n Schaffergod in natüürelke Foargonge äntsteen sunt. Hie begruundet dit mäd ju woudelke Interpretation fon do Hälge Skrifte fon do abrahamitiske Religione (besunners dät 1. Bouk Mose). Die Kreationismus äntstuud in dät 19. Jierhunnert as Wierstand juun dät Postuloat fon n hooch Äidoaler un ju darwinske Evolutionstheorie. Däälich gjuchtet sik die Wierstand juun ju moderne Natuurwietenskup un dän Atheismus. Sien grootste Betjuudenge häd die Kreationismus in do kristelk-fundamentalistiske un evangelikoale Gjuchtengen in do USA. Deer häd er unner Wäälere fon do konservative Republikoaner fuul Anhängere, do sonaamde religiöse Gjuchte. Jo spreeke sik deerfoar uut, dän Kreationismus toun Inhoold fon dät Biologieunnergjucht an Skoulen tou moakjen. Deer ju US-amerikoaniske Ferfoatenge oawers n Ferboad fon religiöse Inhoolde in dät Skoulunnergjucht änthaalt un uk naan gesunnerden Religionsunnergjucht foarsjucht, behauptje jo, die Kreationismus läit sik as wietenskuppelke Theorie fertreede un kon in Foulge sunner Konflikt mäd de Ferfoatenge unnergjucht wäide. Gjuchte hääbe oawers in lääste Instans altied juun disse Ansicht uurdeeld. In sien ferscheedene Foarmen wikselt die Kreationismus twiske Religionsleere un Pseudowietenskup. In dän Islam ferträt däälich u. u. Harun Yahya dän Kreationismus,"}
{"id": "9324", "contents": "N Radioteleskop is ne Radio-Antenne un Ämpfang-Installation foar Woarniemen fon Kuutwoogen Radio-Signale fon astronomiske Objekte. Do maaste moderne Radioteleskope bestounde uut een af moorere Parabolantennen. Maastens honnelt et sik dan däälich uum moorere Antennen, n ‘Array’, wierfon do Signoale kombinierd wäide uum ju Bielde-Aplöösenge tou fergratterjen. Juust as bie optiske Teleskope is ju Aplöösenge proportionoal mäd ju ferwoande Woogenloangte. Foar ju fuul grattere Woogenloangten fon Radiosignoale (uum Zentimetere) is also n fuul gratter Teleskop nöödich as foar Woarniemenge mäd Lucht. Do eerste Fersäike tou Radioastronomie stamme uut 1894, als Sir Oliver Lodge Zentimeter-Stroalenge fon ju Sunne fersäkt aptoufangen. Do foulgjende 40 Jiere passierde oawers man min, deeruum dät do Ämpfangtechniken noch uungenöigend äntwikkeld wieren. In dät Jier 1931 moakede Karl Jansky, die der an do Bell Telephone Laboratories oarbaidede, eenige Experimente mäd Interferenz fon Funkwoogen. Hie äntdäkde tjo Oarden fon Geruuskwällen: lokoale Laie, fiere Laie un n anduurjend Siskjen fon uunbekoand Häärkuumen, fon do hie wiesde, truch ju Wälle deerfon an dän Heemel tou lokalisierjen, dät dät uut dät Zentrum fon de Molkwai koom."}
{"id": "9325", "contents": "Elektromagnetiske Stroalenge is ju Bewäägenge truch ju Ruumte fon elektriske un magnetiske Oszillatione (Swingengen). Lucht is ne Foarm fon elektromagnetiske Stroalenge. Aal Soarten elektromagnetiske Stroalenge hääbe in Vakuum ne Gauegaid gliek an ju Luchtgauegaid. Radioteleskop"}
{"id": "933", "contents": "Molybdän is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Mo un Atomtaal 42. Dät häd dät träädhoochste Smiltpunkt fon aal Elemente un wäd deeruum oafte ferwoand in hoochstäärke Legierengen. Molybdän wäd in Spuuren uk in Plonten un Dierte fuunen. In wäkke Dierte kon ne Uurmäite fon Molybdän giftich weese. Molybdän is 1778 fon Carl Wilhelm Scheele äntdäkt un leeter 1781 fon Peter Jacob Hjelm isolierd wuuden."}
{"id": "9336", "contents": "Budka Suflera is n rockkoppel uut Polen. Meegliedere fon dän Koppel wieren: Krzysztof Cugowski Romuald Lipko Tomasz Zeliszewski Łukasz Pilch Mirosław Stępień 1975: Cień wielkiej góry 1976: Przechodniem byłem między wami 1979: Na brzegu światła 1980: Ona przyszła prosto z chmur 1982: Za ostatni grosz 1984: Czas czekania, czas olśnienia 1986: Giganci tańczą 1988: Ratujmy co się da!! 1993: Cisza 1995: Noc 1997: Nic nie boli, tak jak życie 2000: Bal wszystkich świętych 2002: Mokre oczy 2004: Jest 2009: Zawsze czegoś brak 2020: 10 lat samotności"}
{"id": "934", "contents": "Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: In Bezug auf ihre Gefährlichkeit wurde die Substanz von der EU noch nicht eingestuft, eine verlässliche und zitierfähige Quelle hierzu wurde noch nicht gefunden."}
{"id": "9347", "contents": "Jouswier, is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 54 Ienwoonere (2008). Commons: Jouswier, Dongeradeel – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "9348", "contents": "Mitselwier, (Niederloundsk: Metslawier) is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 908 Ienwoonere (2017). Balthasar Bekker (1634 – Amsterdam, 1698) Commons: Metslawier, Dongeradeel – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "936", "contents": "Rhodium is n Uurgongsmetall. BGIA-Gestis Gefahrstoffdatenbank (nur Pulver, komp. Metall ohne R/S-Sätze)"}
{"id": "9361", "contents": "Laura Poitras (* 16. Januoar 1962 in Boston) is een Regisseurinne uut do Fereende Stoaten. 2006: My Country, My Country 2010: The Oath 2014: Citizenfour IMDB Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Andreas Busche: „Es hätte auch eine Falle sein können“, Interview, die tageszeitung, 27. Oktober 2014. Normdoaten: GND: 1061788806 (OGND) | LCNAF: no2004064205 | VIAF: 41553150"}
{"id": "9363", "contents": "Nässjö lait in Sweeden, in ju Provins Jönköpings län. Deer woonje sowät 14.439 Moanskene (2010). Commons: Nässjö – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Tätorter 2010"}
{"id": "9364", "contents": "Vetlanda lait in Sweeden, in ju Provins Jönköpings län. Deer woonje sowät 13 050 Moanskene (2010). Commons: Vetlanda – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Tätorter 2010"}
{"id": "9365", "contents": "Habo lait in Sweeden, in ju Provins Jönköpings län. Deer woonje sowät 6 883 Moanskene (2010). Commons: Habo – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Tätorter 2010"}
{"id": "9366", "contents": "Mullsjö lait in Sweeden, in ju Provins Jönköpings län. Deer woonden in dät Jier 2010 5 452 Moanskene. Commons: Mullsjö – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Tätorter 2010"}
{"id": "9367", "contents": "Ängelholm lait in Sweeden, in ju Provins Skåne län. Deer woonje 23 240 Moanskene (2010). Commons: Ängelholm – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Tätorter 2010"}
{"id": "9368", "contents": "Bankeryd lait in Sweeden, in ju Provins Jönköpings län. Deer woonden in dät Jier 2010 6 883 Moanskene (2010). Commons: Bankeryd – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Tätorter 2010"}
{"id": "937", "contents": "Palladium een chemisk Element mäd dät Elementsymbol Pd un ju Oardengstoal 46. Dät säildene säälwerwiete Uurgongsmetall tält tou do Platinmetalle, in dät Periodensystem stoant dät in ju 5. Periode un dän 10. Koppel düütsk: 10. Gruppe (aleer Deel fon dän 8. Ieuwenkoppel af Nikkelkoppel). Dät lät in't chemiske Ferhoolden liekhaftich as Platin."}
{"id": "9373", "contents": "Wulfila (Uutsproake: [ˈvʊlfila], ap Gotisk foar litje Wulf, ap Latien Ulfilas) wuud uum dät Jier 311 gebooren un is 383 stuurwen. Hie waas woarschienelk die eerste Biskop fon do Terwingen, ook Visigoten naamd. Hie häd ju Biebel ap Gotisk uursätt un deermäd dät wichtigste Wierk scheepen foar ju Rekonstrukse fon ju gotiske Sproake. Deerum wäd sien Biebel ook oafte Wulfila-Biebel naamd."}
{"id": "9375", "contents": "Saša Stanišić (bädden 1978 in Višegrad, Bosnien un Herzegowina) is n düütsken Skrieuwer. Wie der Soldat das Grammofon repariert. Luchterhand, München 2006, ISBN 3-630-87242-5. Vor dem Fest. Luchterhand, München 2014, ISBN 978-3-630-87243-8. Saša Stanišić (Düütske Biographie) Sasa Stanisic (Perlentaucher)"}
{"id": "9377", "contents": "Dät Massaker bie Wounded Knee geböärde an n 29. Dezember 1890 bie ju Steede Wounded Knee twiske ne Gruppe fon do Lakota (Plains Sioux) Indioaner, do uut hiere Reservation fluchted wieren un un ju soogende beriedene Division fon de US-Armee. Dood bleeuwen toumindest 150 Indioaner un 25 US-Suldoaten un moonige moor wuuden wuunded. Ju Foargeschichte waas, dät Deele fon do Indioane in do Reservatione unner dän Ienfloud fon dän soonaamde Ghost Dance (Dons fon do Gäiste) roakeden. Jo toachten, dät dät n Wai reeke schuul, wier fräi tou kuumen fon ju Heerskup fon do Bleekgesichtere. Deeruum moakeden se monken uur Seeken n besunneren (Gäister-) Dons. Deerfon koom dät dan uk, dät do Indioaner uut do Reservatione fluchteden. Ju soogende Division foont do Indioaner un wüül do wier touräächbrange ätter ju Reservation. As do Suldoaten ounfängen, fon do Indioane do Woapene wächtouniemen, koomen bee Gruppen an t fjuchten. Do Suldoaten fängen dan oun, mäd hiere Ruure un Kanonen tou schjooten. Dät Massaker bie Wounded Knee wäd betrachted as dän Ouslus fon do Kriege twiske de USA un do Indioaner, afwäil dät uk leeter noch litje Gefächte roate. Coleman, William S.E. Voices of Wounded Knee, University of Nebraska Press (2000). ISBN 0-8032-1506-1."}
{"id": "9379", "contents": "Greetsiel is n Täärp in ju Meente Krummhörn in dän Loundkring Aurk in Läichsaksen. Dät Täärp lait an ju Leybucht in dät Wäästen fon Aastfräislound un häd 1450 Ienwoonere (2012). Do Stääde Norden in dät Noude un Oamde in dät Suude lääse 15 bit 20 Kilometer fon Greetsiel ou. Däälich is Greetsiel bekoand as Fiskers- un Touristentäärp. In do 1990er Jiere waas dän Leybuchthörn kloor. Dät Bauwierk is ne kunstelke Loundtunge in ju Wäädsee. Ne Slüüse skat dän Hoawen fon Greetsiel fon ju Wäädsee. Skippen konnen deertruch bie Äbbe un Floud in dän Hoawen kuume. Ubbo Emmius Commons: Greetsiel – Mediendoatäie"}
{"id": "9392", "contents": "The Prodigy is n punkkoppel uut Änglound. The Prodigy Experience (1992) Music for the Jilted Generation (1994) The Fat of the Land (1997) Always Outnumbered, Never Outgunned (2004) Invaders Must Die (2009) The Day Is My Enemy (2015) No Tourists (2018) World's On Fire (2011) The Dirtchamber Sessions Volume One (1999) Their Law: The Singles 1990-2005 (2005) What Evil Lurks (1991) Voodoo People (1995) Lost Beats (2009)"}
{"id": "9393", "contents": "Ju Suumertied is in do Suumermounden ne Tied in bepeelde Lounde of Regione ap ju Waareld, do Deel weese konnen fon ferskeedene Tiedzonen, wierbie ju Klokke ne Uure foaruut gungt. In dät Foarjier wäd ju Klokke dan ne Uure foaruut sät un in dän Häärst ne Uure wieruume. Ju Suumertied foar dän eersten Moal infierd in ap n 30. April 1916 in dät Düütske Riek un in Aastriek-Ungarn, in dätsälge Jier foulgede Dät Fereeniged Köönichriek fon Groot-Britannien un Irlound. In dät Jier 1975 besluuten do maaste Lounde fon ju doomoalige Europäiske Meenskup foar ju Ienfierenge fon ju Suumertied. Dät Besluut wuude 1977 uumesät. Ju Dailjoachtphase lait truch ju Suumertied ne Uure leeter. Foar fuul Moanskene fäilt dät as ne Ferlaangerenge fon ju Daitljoachttied. So is ju Sunneapgung an et Begin fon n Suumer uum 04:30 Uure Suumertied insteede fon 03:30 Uure Normoaltied. Deertruch ferskuuwet ju Tied fon ju Sunneunnergong fon ungefeer 21:00 Uure Normoaltied ätter 22:00 Uure Suumertied. Uumdät do maaste Moanskene uum 3 of 4 Uure mäidens noch släipe, un uum 22 Uure äiwends noch nit, un do Moanskene sik moor an ju Kloktied anpaasje insteede fon ju Daitied, ferskuuwet sik ju deerbie heerende Woakphase fon do maaste Moanskene"}
{"id": "9398", "contents": "Nijewier, (Niederloundsk: Niawier) is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 403 Ienwoonere (2007). Commons: Niawier – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "9399", "contents": "Eanjum, (Niederloundsk: Anjum) is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 1.065 Ienwoonere (2014). Wiendmäälne De Eendracht (2007) Kriegerdenkmal (2008) www.anjumweb.nl Commons: Eanjum – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "94", "contents": "18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24. Jiere: 2000 - 2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 2005 - 2006 - 10. Januoar: Noudkorea ferkloort sin Uuttreed uut dän Atomwoapenspeerferdraach 1. Februoar: Dät US-amerikoanske Ruumtefeer (nieper: Space Shuttle) Columbia bräkt bie'n Wier-Ientreed in ju Äid-Atmosphäre stukken. Aal do soogen Ruumtefoardere oun Boud stierwe deerbie. 12. Meerte: Ju Waareld-Suundegaids-Organisatsjoon (WHO) oardent ju in Aast-Asien uutbreekene Omme-Kroankhaid SARS as waareldwiede Betruuenge ien. 20. Meerte: Begin fon dän Irakkriech. 27. Meerte: Doodesfaal Jeremiah Duggan - Die britiske juudske Student Jeremiah Duggan kumt unner nit gans kloorde Uumstounde in Wiesbaden tou Dood. Dät rakt aan Touhoopehong mäd ju antisemitiske LaRouche-Bewäägenge. 3. April: In dän Irak-Kriech begint ju Slacht uum Bagdad. 4. April: Amerikoanske Troppen nieme dän Lufthoawen fon Bagdad ien. 5. April: Do Amerikoanere marskierje in ju Stäädmidde fon Bagdad ien. 1. Moai: Do Amerikoanere ferkloorje dän Irak-Kriech foar wunnen. 5. Juni: Die FDP-Politiker Jürgen Möllemann stäärft unner uunkloorde Uumstounde bie aan Faalskirrmsproang. 22. August: 22. August: In dän Waareldruumte-Boanhoaf Alcântara rakt dät aan läipen Explosions-Uunfaal, uumdät een Drieuwwierk fon een VLS-1-Rakeete uut Fersjoon tou fjuurjen begint. Monken do 21 Doode sunt betjuudende Wietenskuppere un Ingenieure"}
{"id": "940", "contents": "H. Preston-Thomas, The International Temperature Scale of 1990 (ITS-90) in: Metrologia, 1990, 27,3–10 John A. Dean, Norbert A. Lange: Lange’s handbook of chemistry. 15. Aufl. McGraw-Hill, New York, NY 1999, ISBN 0-07-016384-7; Section 6, Thermodynamic Properties; Table 6.4. Kapitel vo D. Stull in: Dwight E. Gray (Hrsg.): American Institute of Physics handbook. 3. Aufl. McGraw-Hill, New York 1972, ISBN 0-07-001485-X Eintrag zu Indium–Pulver in der GESTIS-Stoffdatenbank des BGIA, abgerufen am 12.9.2007 (JavaScript erforderlich)"}
{"id": "9400", "contents": "Ealsum, is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 145 Ienwoonere (2014). Commons: Aalsum (Friesland) – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "941", "contents": "Sicherheitsdatenblatt (alfa-aesar) (in kompakter Form: keine R/S-Sätze) Commons: Tin – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "9414", "contents": "Łobez is ne Stääd in dät Noudwäästen fon Polen. Ju Stääd häd 10.409 Ienwoonere (2015). Truch ju Stääd fljut ju Rega. Łobez - Stääd Commons: Łobez – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Łobez - You Tube Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2015, stan na 01.01.2015.[1] http://www.wysokosc.mapa.info.pl/"}
{"id": "9415", "contents": "Szczecin is ne Stääd in dät Noudwäästen fon Polen. Ju Stääd häd 408.105 Ienwoonere (2014). Truch ju Stääd fljut ju Oder. Commons: Szczecin – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "942", "contents": "Sicherheitsdatenblatt (alfa-aesar)"}
{"id": "943", "contents": "Tellur (latiensk tellurium is n chemisk Element mäd Symbol Te un Atomnummer 52. Dät is n säälwergries Metalloid. Tellur is 1782 äntdäkt fon dän aastrieksk-ungarisken Wietenskupper Franz Joseph Müller von Reichenstein. Säkstien Jiere leeter, in 1798, wuud dät fon Martin Heinrich Klaproth toun eersten Moal isolierd un kreech dät sin Noome. Die Noome Tellurium kumt häär fon dät latienske Tellus, wät Äide hat. Ätter do säkstiger Jieren 60 wuud Tellur aal oafter ferwoand in thermo-elektriske Reewen un fräi mechenisk beoarbaideden Stäil. Tellur wäd maast ferwoand in Legierengen mäd uur Metalle. Dät wäd an Lood bietouföiged uum dät Metal wät stäärker tou moakjen un beständiger juun Swieuelsüüre. Wan Tellur bietouföiged wäd an rustfräien Stäi, is dät lichter beoarbaidboar. Uur Anweendengen sunt: In ju keramiske Industrie. In Kombination mäd Bismut wäd dät in thermoelektriske Reewen ferwoand. Däat wäd bietouföiged an Gusiersen, uum ju Köilenge un deermäd do mechaniske Oainskuppe fon dät kloore Produkt tou be-ienfloudjen. Tellur wäd in Ferbiendenge mäd Cadmium ferwoand in wäkke Solarzellen. In kristalline Foarm is Tellur säälwerwiet un in skeene Foarm häd dät n metallisken Glans. Daach is dät n bros un licht tou pulverisierjen Hoolichmetal. Tellur is n P-Typ Hoolichlaiter, wierbie ju elektriske Laitfäiegaid ouhonget fon ju"}
{"id": "944", "contents": "Iod (misferstoundelke Skrieuwwiese: Jood) is n chemisk Element mäd dät Elementsymbol I un ju Oardnengstaal 53. In dät Periodesystem stoant et in ju 7. Haudgruppe (17. Gruppe) un heert somäd tou do Halogene. Die Noome lat sik fon dät ooldgriechiske Woud „ioeides“ (ιώο-ειδης) foar „veilchenfaawich, violet“ ou. Bie dät Heetmoakjen fräisätte Dampe sunt charakteristisk violet. Iod is bie Ruumtemperatuur n Fääststof, die der sljucht woaterlööselk, oawers goud lööselk in woaterge Kaliumiodid-Löösenge un gjucht goud lööselk in Ethanol un uur organiske Löösengsmiddele is. Iod ist n Bestanddeel, dät in dän Organismus fon Dierte un Moansken nit mist wäide kon un mäd dät ieten apnuumen wäd. Ap hööchste is ju Konzentration bie Moanskene in dän Skildkäddel un wäd deer in do Hormone Thyroxin un Triiodthyronin un as Diiodtyrosin nutsed. Iodkröäk in dät Drinkwoater un ju Kost is in de Räägel foar dät Aptreeden fon Krop un somäd foar ne Iodunnerfersuurgenge feroantwoudelk. As Foarsuurge wäd dät wieks insen of moormoals Ieten fon Seefisk rät as uk Ferweendenge fon dät sonaamde Iodsoalt (Spiesesoalt mäd Natrium- of Kaliumiodoat fersät) rät. Truch disse individuelle Iodprophylaxe un ju Iodierenge fon Foddermiddele wäd i n Düütsklound dän Kröäk an Iod in den Gruund deelwiese uusgliekt. Der kuud beloanged"}
{"id": "946", "contents": "Cesium is n chemisk Element mäd Symbol Cs un Atomnummer 55. Dät is n säälwer/gouldfaawich Alkalimetal. Cesium is as eerste spektroscopisk äntdäkt fon Robert Bunsen un Gustav Kirchhoff in 1860. Dät koom in litje Massen foar in Soodwoater, dät jo unnersoachten. Die Noome is oulat fon dät latienske Woud caesius, dat as heemelblau (ätter do two hälle blaue Lienjen in dät atomäre Emissionsspektrum fon dit Element) uursät wäide kon. Cesium wäd anwoand in Atomklokken. Siet 1967 wäd ju Sekunde in dät Internationoale System fon Eenhaide (SI) definierd as 9.192.631.770 Zykli fon ju Stroalenge ju der heert bie dän Uurgong twiske twäin Energietoustande fon dät Cesium-133 Atom. Dät Metal kon elektrochemisk as uk truch Uutnunner-Deelenge fon dät Azide CsN3 moaked wäide, man dät mout unner n Inertgas, in Vakuum of unner Oulje apwoard wäide. Dät Metal sälwen is gjucht uunedel. Ju Elektronekonfiguration is [Xe]6s1 un dät eene Buutenelektron is man gjucht swäk an dät Atom buunen. Ju eerste Ionisierengsenergie is bloot 3,893 eV, die läichste Wäid fon aal stabile Elemente. Cesiumchemie wäd deeruum behärsked fon dän stäärke Hong, dät Cs+ Ion tou bildjen. Eintrag zu CAS-Nr. 7440-46-2 in der GESTIS-Stoffdatenbank des BGIA, abgerufen am 14. Dezember 2007 (JavaScript erforderlich)"}
{"id": "9464", "contents": "Rudolf Augstein (1923-2002) waas n düütsken Journalist. Deutschland ein Rheinbund? (Unter Pseudonym: Jens Daniel) Leske Verlag, Darmstadt 1953. Spiegelungen. 1964. Preußens Friedrich und die Deutschen. 1968. Jesus Menschensohn. 1972 (Neuauflage 2001). Überlebensgroß Herr Strauß. Ein Spiegelbild. (Herausgeber) 1980. Commons: Rudolf Augstein – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Rudolf Augstein (Düütske Biographie) Rudolf Augstein 1923-2002 (LeMO) Normdoaten: GND: 118651080 (OGND) | LCNAF: n/80/138941 | VIAF: 109029197"}
{"id": "9465", "contents": "Egon Erwin Kisch (1885-1948) waas n düütsken Journalist un Autor. Aus Prager Gassen und Nächten. A. Haase, Prag 1912 Prager Kinder. A. Haase, Prag 1913 Klassischer Journalismus. R. Kaemmerer, Berlin 1923 (Herausgeber) Kriminalistisches Reisebuch. Die Schmiede, Berlin 1927 Schreib das auf, Kisch! Erich Reiss, Berlin 1930 Aus drei Weltteilen. Staatsverlag der WUZWK, Charkow/Kiew 1932 Egon Erwin Kisch berichtet: China geheim. Erich Reiss, Berlin 1933 Abenteuer in fünf Kontinenten. Éditions du Carrefour, Paris 1936 Marktplatz der Sensationen. El libro libre, Mexiko-Stadt 1942 Entdeckungen in Mexiko. El libro libre, Mexiko-Stadt 1945 Website über Egon Erwin Kisch, redigiert von seinem Biographen Klaus Haupt Egon Erwin Kisch (Düütske Biographie) Leben und Werk des „rasenden Reporters“ (haGalil) Egon Erwin Kisch (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 118562533 (OGND) | LCNAF: n/50/47191 | VIAF: 46774385"}
{"id": "947", "contents": "Barium is n Äidalkalimetall. Sicherheitsdatenblatt (alfa-aesar) für Barium-Stücke (teilweise abweichende R-/S-Sätze für andere Formen)"}
{"id": "9471", "contents": "Michael Wolffsohn (bädden in 1947 in Tel Aviv) is n düütsken Historiker. Wem gehört das Heilige Land? München: Bertelsmann, 1992. ISBN 3-570-01622-6. Zum Weltfrieden. Ein politischer Entwurf. München: dtv, 2015, ISBN 978-3-423260756. Michael Wolffsohn (Munzinger-Archiv) Michael Wolffsohn (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 115601260 (OGND) | VIAF: 22187140"}
{"id": "9475", "contents": "Hannah Arendt (* 1906 in Linden/Hannover; † 1975 in New York) waas ne düütsk-amerikoansken Historikerin un Philosophin. The Origins of Totalitarianism. New York 1951, dt. Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft, Europäische Verl.-Anst., Frankfurt 1955. Rahel Varnhagen: The Life of a Jewess. London 1958, dt. Rahel Varnhagen. Lebensgeschichte einer deutschen Jüdin aus der Romantik. Piper, München 1959. Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil. New York 1963, dt. Eichmann in Jerusalem. Ein Bericht von der Banalität des Bösen, Piper, München 1964. On Revolution. New York 1963, dt. Über die Revolution, Piper, München 1963. On Violence. New York, London 1970, dt. Macht und Gewalt, Piper, München 1970. Lectures on Kant's Political Philosophy, Chicago 1982, dt. Das Urteilen. Texte zu Kants politischer Philosophie. Piper, München 1985, ISBN 3-492-22560-8 (Vorlesung 1970, posthum veröffentlicht) The Life of the Mind. New York 1978, dt. Vom Leben des Geistes. Bd. 1 Das Denken. Bd. 2 Das Wollen. Piper, München 1979, ISBN 3-492-22555-1 (Vorlesungen 1973 und 1974, posthum veröffentlicht) Hannah Arendt (Deutscher Bildungsserver) Hannah Arendt (Düütske Biographie) Hannah Arendt (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 11850391X (OGND) | VIAF: 105151053"}
{"id": "9485", "contents": "Rochus von Liliencron (1820 - 1912) waas n düütsken Historiker. Über Neidharts höfische Dorfpoesie. Dissertation. In: Zeitschrift für deutsches Altertum, 6/1849, S. 69−117. Graf Ourem oder Kraft und Macht. Trauerspiel in fünf Aufzügen. Schwers'sche Buchhandlung, Kiel 1844. Liturgisch-musikalische Geschichte der evangelischen Gottesdienste von 1523–1700. Schleswig 1893. Frohe Jugendtage. Lebenserinnerungen. Kindern und Enkeln erzählt. Duncker & Humblot, Leipzig 1902. Wie man in Amwald Musik macht. Die siebente Todsünde. Novellen. Leipzig 1903. Rochus Freiherr von Liliencron (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118728245 (OGND) | KB (Niederlounde): 069160171 | VIAF: 59141124"}
{"id": "9486", "contents": "Neidhart (13. Jierhunnert) waas aan düütsken Dichter. Siegfried Beyschlag (Hg.): Die Lieder Neidharts: der Textbestand der Pergament-Handschriften und der Melodien, Darmstadt 1975. ISBN 3-534-03592-5 Reinhard Bleck: Neidhart: Leben und Lieder, Göppingen 2002. ISBN 3-87452-950-9 Die Lieder Neidharts, hrsg. von Edmund Wießner, fortgeführt von Hanns Fischer, 5. Auflage, hrsg. von Paul Sappler, Tübingen 1999. ISBN 3-484-21144-X Lieder: Auswahl mit den Melodien zu neun Liedern (mittelhochdeutsch/neuhochdeutsch), übers. und hrsg. von Helmut Lomnitzer, Stuttgart 1993. ISBN 3-15-006927-0 (= Reclams Universal-Bibliothek; Nr. 6927) Neidhart (Düütske Biographie) Digitalisat des Codex Manesse (UB Heidelberg, Cod. Pal. germ. 848, Blatt 273r: her Nithart) Normdoaten: GND: 118586874 (OGND) | VIAF: 289392117"}
{"id": "949", "contents": "Hafnium mäd dät Symbol Hf un ju Oardnengstaal 72 is n Uurgongsmetall. Magnetic Susceptibility of Hafnium and Manganese in: Physical Review, 1955, 98, 4, 936–937 Eintrag zu Hafnium-Pulver in der GESTIS-Stoffdatenbank des BGIA, abgerufen am 27.8.2007 (JavaScript erforderlich), disse Angoawen jäilde bloot foar Pulver, in n kompakten Toustan neen Gefoarensymbole af R/S-Sätze"}
{"id": "95", "contents": "18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24. Jiere: 2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 2005 - 2006 - 2007 - 4. Januoar: Ju Lounde-Eenhaid fon ju Ruumte-Sonde Spirit loundet ap ju Meridiani-Ieuwene ap dän Mars. 11. Meerte: islamistiske Terror-Ansleeke in Madrid 1. Moai: Estlound, Letlound, Litauen, Malta, Polen, ju Slowakäi, Slowenien, Tschechien, Ungarn un Zypern wäide Lid fon ju Europäiske Union. 30. Juni: Johannes Rau trät as düütsken Buundespräsident ou. 1. Juli: Horst Köhler wäd düütsken Buundespräsident. 1. August: Bie ju Broundkatastrophe fon Asunción wäd dät groote Koophuus fon ju Ycua Bolaños-Gruppe in ju paraguayiske Haudstääd Asunción fernäild, 396 Ljuude stierwe un fieuwhunnerd wäide ferseerd. 15. August: Unner ju skeedende Präsidentin Mireya Moscoso wäd een twäide fääste Brääch uur dän Panama-Kanoal, ju Puente Centenario fierdelk ienwäid, man eerst in dät Foulgejier wäd ju in Bedrieuw nuumen. 28. Oktober: Ju Fäk-Tiedskrift Nature publiziert ju wietenskuppelke Eerst-Beskrieuwenge fon dän fossilen Homo floresiensis, die bolde unner ju populäre Beteekenge \"Hobbit\" bekoand wäd. 2. November: Präsidentskups-Köär in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. George W. Bush wäd mäd sjuunelke Moorhaid alwier foar'n US-Präsident kädden, juun him ferljust John F. Kerry. 26. Dezember: Aan Tsunami in dän"}
{"id": "950", "contents": "Tantal (Symbol Ta, Oardnengstoal 73) is n chemisk Element, gnauer kweeden, n Uurgongsmetall. Dät kumt säilden foar un is n duktil, glansjend un graphit-gries Materioal."}
{"id": "9502", "contents": "Orlando Figes (bädden in 1959 in London) is aan britisken Historiker. Die Tragödie eines Volkes. Berlin Verlag, Berlin 1998, ISBN 3-8270-0243-5. Nataschas Tanz. Eine Kulturgeschichte Russlands. Berlin Verlag, Berlin 2002, ISBN 3-8270-0487-X. Die Flüsterer. Leben in Stalins Russland. Berlin Verlag, Berlin 2008, ISBN 978-3-8270-0745-2. Krimkrieg. Der letzte Kreuzzug. Berlin Verlag, Berlin 2011, ISBN 978-3-8270-1028-5. Hundert Jahre Revolution. Russland und das 20. Jahrhundert. Hanser Berlin, Berlin 2015, ISBN 978-3-446-24775-8. Homepage Orlando Figes (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 120452766 (OGND) | KB (Niederlounde): 073449520 | VIAF: 92926708"}
{"id": "9503", "contents": "Timothy Garton Ash (bädden in 1955 in London) is aan britisken Historiker. Ein Jahrhundert wird abgewählt. München: Hanser, 1990. ISBN 3-446-15898-7 Die Akte Romeo. Persönliche Geschichte. München: Hanser, 1997. ISBN 3-446-19106-2 Jahrhundertwende. Weltpolitische Betrachtungen 2000–2010. München: Hanser, 2010. ISBN 978-3-446-23598-4 Homepage Timothy Garton Ash (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 119520206 (OGND) | KB (Niederlounde): 075027534 | VIAF: 32041037"}
{"id": "9505", "contents": "Emil Ermatinger (1873 - 1953) waas aan Swaitser Germanist. Das dichterische Kunstwerk. Grundbegriffe der Urteilsbildung in der Literaturgeschichte, 1921 Deutsche Kultur im Zeitalter der Aufklärung, 1935 Richte des Lebens und Jahre des Wirkens. Autobiographie in zwei Bänden, 1943/45 Deutsche Dichter 1700–1900. Eine Geistesgeschichte in Lebensbildern, 2 Bände 1948/49 Emil Ermatinger (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118682334 (OGND) | KB (Niederlounde): 067634419 | VIAF: 138963"}
{"id": "9506", "contents": "Walther Hofer (1920 - 2013) waas aan Swaitser Historiker un Politiker (BGB, SVP). Geschichtsschreibung und Weltanschauung. Betrachtungen zum Werk Friedrich Meineckes. Oldenbourg, München 1950. (Dissertation, Universität Zürich 1949) Der Nationalsozialismus. Dokumente 1933–1945. Hrsg., eingeleitet und dargestellt von Walther Hofer. Fischer Bücherei, Frankfurt am Main 1957; überarbeitete Neuausgabe: Fischer Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 1982, ISBN 3-596-26084-1. Walther Hofer (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 118552368 (OGND) | KB (Niederlounde): 070336377 | VIAF: 265416055"}
{"id": "9507", "contents": "Dronryp is n Täärp in ju niederloundske Meente Menameradiel un mäd ungefäär 3.500 Ienwoonere dät grootste Täärp fon ju Meente."}
{"id": "9509", "contents": "Adam Tooze (bädden in 1967) is aan britisken Historiker. Ökonomie der Zerstörung. Die Geschichte der Wirtschaft im Nationalsozialismus. Siedler Verlag, München 2007, ISBN 978-3-88680-857-1 Sintflut. Die Neuordnung der Welt 1916–1931. Siedler Verlag, München 2015, ISBN 978-3-88680-928-8 Adam Tooze designated as the inaugural Barton M. Biggs Professor of History (Yale University, April 16, 2013) J. Adam Tooze (Perlentaucher) Normdoaten: GND: 114645825 (OGND) | KB (Niederlounde): 303216530 | VIAF: 230142805"}
{"id": "951", "contents": "Wolfram is n Sweermetall Eintrag zu Wolfram, Pulver in der GESTIS-Stoffdatenbank des BGIA, abgerufen am 22. November 2007 (JavaScript erforderlich)"}
{"id": "9510", "contents": "Menaam is n Täärp in ju niederloundske Meente Menameradiel mäd ungefäär 2.470 Ienwoonere (2004). Ätter Dronryp is Menaam dät twäidgrootste Täärp fon ju Meente."}
{"id": "952", "contents": "Eintrag zu Rhenium-Pulver in der GESTIS-Stoffdatenbank des BGIA, abgerufen am 1.12.2007 (JavaScript erforderlich)"}
{"id": "9520", "contents": "Ju Themse (Ängelsk: Thames) is ju grootste un maast wichtige Ai fon Änglound. Do Römer in ju Region bauden ap dät Noudouger fon ju Themse bie London een Haudquartier. Jo naamden ju Siedelenge Londinium. Truch ju goude Loage, kuude ju Siedelenge uutwoakse tou ju Stääd Londen."}
{"id": "9522", "contents": "Transvaal, dät däälich neen gultich Ferwaltengsrebät moor is, lait twiske do bee Äien Limpopo un Vaal. Sänt dät oachte Jierhunnert lieuwden deer eerste Venda un Sotho, in 1817 koomen deer Stomme bietou, do fon dän Zulu-Köönich Shaka uut hiere Heemat ferdrieuwen wuuden sunt. Twiske 1830 un 1850 wonnerden deer do Buuren of \"Voortrekker\" uut ju britiske Kap-Kolonie ien, do dät Rebät sunner fuul Juunweer kolonisierden. Jo gruundeden in dät Noude eerste two litjere Stoaten, do ätter do Steede Winburg un Potchefstroom benaamd wieren. Jo fereenden sik in 1844. Dät sik leeter wier apdeelde in dän Oranje-Fräistoat twiske do Äien Oranje un Vaal un appe uur Siede ju Suudafrikoanske Republik ap dät Rebät fon Transvaal, ju nit tou ferwikseljen is mäd ju Republik Suudafrikoa fon däälich. In 1852 ärkoanden do Briten ju Uunouhongegaid fon do Rebätte noudelk fon ju Äi Vaal oun. Die junge Stoat hiede dät wirtskuppelk stuur un waas buppedät noch fon do Zulu betruued, deer häbe do Briten hiere Kansje blouked un dät Lound as \"Räddenge\" anektierd. Man suk een Räddenge wüülen do Buuren nit, sodät uum 1880 die Eerste Buurenkriech begon. 1881 waas dan wier Free, do kriegen jo eerste een deelwiese Sälwenferwaltenge unner britiske Foarheerskup. 1884"}
{"id": "9525", "contents": "Die Apennin of do Apenninen is een 1500 km loange Riege fon Bierge, ju sik fon't Noude ätter't Suude dät italieenske Hoolichailound loangs lukt (also bolde truch heel Italien). In dän Abruzzisken Apennin, in dän Gran Sasso d'Italia, lait uk die Bierich Corno Grande (\"Groot Houden\"), mäd 2912 m die hoochste in dän Apennin. Deer unner lait die suudelkste Glitsker fon Europa, die Calerone-Glitsker. Man die Apennin is nit allerweegense so alpin, dät rakt deer uk middelhooge Bierge. Ju Bierichloundskup äntstuude in ju sonaamde Alpidiske Orogenese truch dät Steeten fon ju afrikoanske juun ju eurasiske Äidploate (Kontinentoal-Drift)."}
{"id": "9527", "contents": "Die Uutdruk Kontinentoal-Drift beteekent ju Ferskuuwenge fon do Äidploaten, also do Breekstukke fon ju Äidkoarste, ap dän Äidmoantel. Die is nit gans fääst, man truch dät Smilten fon dän Steen steedenwiese lubberch, so dät dät ap loange Tied een Drift reeke kon. Ju Kontinentoaldrift is uk ju Uurseeke foar Äidbieuwjen, uumdät sik uk däälich noch do Waarelddeele ferskuuwe. Ätter aan loangen wietenskuppelken Stried kuude Alfred Wegener Bewiese foar ju Kontinentoal-Drift foarlääse. Nit bloot, dät do Kusten t.B. in't Aaste fon Suudamerikoa un in't Wääste fon Afrikoa gjucht niep touhoope paasje, uk ju Ferdeelenge fon Steene un Fossilien fon bestimde Oarde spräkt deer foar, dät aleer Waarelddeele touhoope hongeden, do däälich fier uutnuur lääse. Fääre fiende sik ap hooge Bierge mongs Fossilien fon Dierte un Plonten uut ju See, wät aleer foar Räste fon ju Säändfloud heelden wuude. Däälich is bekoand, dät düsse Bierge sik truch dät Touhoopesteeten fon Waarelddeele apfoolded hääbe. Uur Jiermillionen is ju Gruunde fon ju See somäd oafter tou n Bierichtop wuuden. Me kon ju Fooldenge mongs uk an do Steenloagen sjo. Däälich lät sik mäd Hälpe fon moderne Reewen (so as Satelliten) an dän Rant fon bienaist älken Waarelddeel een jierelke Ferskuuwenge fon aan bit tjoon"}
{"id": "953", "contents": "Osmium is n Uurgongsmetall. J. W. Arblaster: Densities of Osmium and Iridium, in: Platinum Metals Review, 1989, 33, 1, 14–16. J. W. Arblaster: What is the True Melting Point of Osmium?, in: Platinum Metals Rev., 2005, 49, 4, 166–168 M. B. Panish, L. Reif: Vaporization of Ruthenium and Osmium, in: Journal of Chemical Physics 1962, 37, 1, 128−131 Abstract Eintrag zu Osmiumpulver in der GESTIS-Stoffdatenbank des BGIA, abgerufen am 20. September 2007 (JavaScript erforderlich)"}
{"id": "9548", "contents": "Die Bääterrhien is een Wäl-Äi fon dän Rhien. Hie häd een Loangte fon 64,9 Kilomeetere, uk wan in dät Äi-Systeem ju Wälle fon dän Dischmabach mäd 72 Kilomeetere ap't fierste fon't Touhoopefljooten fon Faanderrhien un Bääterrhien lait. Die Bääterrhien lait heel un aal in dän Swaitser Kanton Graubünden. Ju Wälle fon dän Bääterrhien lait ap ne Hööchte fon 2400 Meetere ap dät Meentelound fon dät ätter ju Äi benaamde Täärp Hinterrhein. Dan fljut hie truch dän Rhienwoold (\"Rheinwald\") mäd Splügen as grootste Meente. Unner dän Rhienwoold twingt hie sik truch ju Äängte fon ju Roffla-Slucht. Wier dät Doal wier wieder is, hat dät ap Rätoromanisk Val Schons, ap düütsk \"Schams\". Deer lääse do Täärpe Andeer, Zillis un Donat, aal twiske 1020 un 940 Meetere Hööchte. Unner dät Val Schons kumt wier een äänge Slucht, ju Viamala. Latiensk \"via mala\" of rätoromanisk \"veia mala\" hat uursät \"läipe Sträite\". Die Noome kumt deerfon, dät truch Stoarm, Grummelskuur un Steengruus aleer fuul Unglukke in ju Slucht skäin sunt. Däälich is ju Sträite beeter uutbaud un skuuld, sodät dät nit moor so freeselk is. Unner ju Viamala wäd dät Doal wier wieder. Dät is dät Rebät uum Thusis. Ätters kumt neen äänge Slucht moor"}
{"id": "955", "contents": "Platin is een chemisk Element mäd dät Elementsymbol Pt un ju Oardengstoal 78. In dät Periodensystem stoant dät in dän Koppel 10 (düütsk: Gruppe 10) (in ju oolde Tällenge Deel fon dän oachte Ieuwenkoppel af Nikkelkoppel). Platin is een loodich, grauwiet Uurgongsmetall, dät uutdiend un smieded wäide kon. Dät Eedelmetall hoaldt sik gjucht loange un wäd tou ju Häärstaalenge fon Smuk, Fiertjuuchkatalysatoren, Laborreewen, Tusk-Implantoate un Kontaktwierkstoffe bruukt."}
{"id": "9562", "contents": "Tiziano Vecellio waas n bekoanden Kunstler fon ju hooge Renaissance, un die wichtichste Fertreeder fon ju venesioanske Skoule in't 16. Jierhunnert. Dät Wunner fon ju Heelenge fon n ousloain Been,moald in 1511 Venus fon Urbino (moald in 1538) Oubieldenge fon dän Doge Francesco Vernier, moald in 1555 Pietà, moald midde do 1570er Jiere, kuut foar sin Dood National Gallery: Tizian"}
{"id": "9567", "contents": "Tommaso di Ser Cassai waas die wichtichste italieenske Kunstler in ju äddere Renaissance. Hie oarbaidede in Florenz un Room, wier hie oun ju Päst stoorf. Fon dän Filippo Brunelleschi, aan Architekt, uurnoom hie ju mathemoatisk begruundede Perspektiv-Leere un fon Donatello, aan Bieldehauer, ju plastisk-reoalistiske Deerstaalenge fon Moanskene. So kuude hie, besunners in sien Fresken, een lieuwends-naie Deerstaalengswiese roakje un hiede, aaldät hie ädder stoorf, grooten Ienfloud ap ju Bieldende Kunst fon ju Renaissance. Kroamstoowe fon n foarniem Moanske uut Florenz, moald uum 1420 Dät San Giovenale-Triptychon, moald in 1422 Ju Heelenge fon aan Lommen Tjofooldegaid, dät bekoandste Fresko fon Masaccio, moald fon 1425 bit 1428."}
{"id": "9568", "contents": "Die 14. Juli is die hunnertfieuwunnjuugentichste Dai fon dän gregorioansken Kalänner (in Skaltjiere die hunnertsäksunnjuugentichste), deer blieuwe also noch hunnertsoogentich Deege tou dät Eende fon't Jier tou. Uurigens is dät die Nasjoonoalfierdai fon Frankriek. 1594: Sigismund III. Wasa raiset tourääch ätter Poolen wai un lät as Fertreeder dän sweediske Heertoach Koarl regierje. 1789: Stoarm ap ju Bastille in Paris, Begin fon ju Frantsööske Revolutsjoon. 1792: Kaiserkrounenge fon Franz Joseph Karl fon Habsbuurich as Franz II. in Frankfurt an'n Main. Dät is ju lääste düütske Kaiserkrounenge, eer dät Hillige Roomske Riek in 1806 aplöösed wäd. 1795: Ju Marseillaise wäd ju frantsööske Nasjonoalhymne. 1900: Do internasjonoale Troppen nieme in ju Tied fon dän Bokser-Apstound ju chinesiske Stääd Tianjin ien. 2015: Ju Ruumtesonde New Horizons roaket as dät eerste fon Moanskene baude Objekt dän Dwäärch-Planet Pluto. 2016: Bie dän Ounsleek in Nizza möärent aan IS-Terrorist mäd n Lastwoain 86 Ljuude un ferseert moor as 300. 1862: Gustav Klimt, aan Kunstler fon dän Juugendstil uut Aastriek 1455: Kunz von Kauffungen, die Äntfierder fon dän Altenburger Prinsenroow 1887: Alfred Krupp, düütsken Ärfiender un Industriellen"}
{"id": "9569", "contents": "Die Main is mäd 527 Kilomeetere ju loangste Äi, ju fon gjuchts in dän Rhien fljut. Twäin Woaterloope jäilde as Wäl-Äi fon dän Main: Die Wiete Main, die sien Wälle in do Fichtelbierge häd, un die Roode Main, die uut ju Frankiske Alb fljut. Bie Melkendorf, dät tou ju Meente Kulmbach heert, fereenigje sik do bee tou dän Main. Hie fljut in aan takkergen Loop fon Aaste ätter Wääste twiske moorere Middelhooge Bierge in Franken, truch dät frankiske Wienbau-Rebät mäd ju Stääd Würzburg, fääre ätter Hessen wai un truch ju Stääd Frankfurt, bit hie twiske Ginsheim-Gustavsburg un dän Wiesbadener Stääddeel Mainz-Kostheim in dän Rhien mundet. Uurkaante ju Mundenge lait ju Ooldstääd fon Mainz."}
{"id": "957", "contents": "Kwäksäälwer Bild der Wissenschaft, 1/2008, Seite 13"}
{"id": "9570", "contents": "Manhattan is n Ailound an ju Mundenge fon dän Hudson River un n Stääddeel fon New York. Dät Ailound Manhattan Island wäd fon dän Hudson River in't Wääste, fon dän East River in't Aaste un fon dän Harlem River in't Noudaaste uumfleeten. Tou dän Stääddeel heere buppedät noch n poor litjere Ailounde, deerbie Roosevelt Island, Belmont Island, Governors Island, Randall’s Island/Wards Island un n littik Stuk Fäästlound, Marble Hill, dät tou dän Bau fon dän Harlem River Ship Canal in't 19. Jierhunnert tou noch n Deel fon Manhattan Island waas. Een Koarte fon New York mäd Manhattan in jeel:"}
{"id": "9572", "contents": "Een Fäkwierkhuus is n Huus, wier dreegende Deele fon ju Wooge uut Holten Fäkwierk apbaud un do Feeke uutfäld sunt, maasttieds mäd Floachtwierk un Kleemelse, een Miskenge uut Leem, Sträi un mongs uk Mjuks. Toumäts wäide oaber uk Baksteene, Breeksteene of uurs wät bruukt. Düsse Bauwiese wuude foar moorere duusend Jiere in ju Jungsteentied ärfuunen un sänt düt Tiedoaler aaltied fääre äntwikkeld. Ju Fäkwierkbauwiese is also oold-bewäärd, daach wäd ju däälich bloot noch säilden bruukt, uum Huuse tou bauen. Fäkwierkhuuse rakt dät in een groote Fuulfoold fon unnerskeedelke Typen. Dät Eepene Huus, dät in Seelterlound aleer baud wuude, heert deer uk tou. Dät rakt uk Huuse, do bloot foar n Haaldeel mäd Holten Fäkwierk baud sunt: Uumdät dät Fäkwierk lichter as Steen is, sit dät dan buppe ap ju Muure. As een Miskenge uut Düütske un Slawiske Baukunst findt sik in do Elbsoundsteen-Bierge, ju sorbisksproakige Lausitz un dät Noude fon ju tschechiske Loundskup Böhmen dät sonaamde \"Uumebiendenge-Huus\" (Düütsk: Umgebindehaus). Deerbie sunt Blokhuus un Fäkwierkhuus ap een Oard un Wiese ferbuunen, dät unnern dät Blokhuus sik un ap Stonnere, do deer, mä Boogen ferbuunen, uumetoustounde, is dät Fäkwierkhuus buppe ap sät. Eepen Huus in't Museumstäärp Kloppenbuurich Ju Buurich Himeji in Japan"}
{"id": "9573", "contents": "Dät Doom-Römer-Projekt is een Bau-Projekt in Frankfurt an 'n Main. Twiske dän Römerberg un dän Doom skäl ap dän Gruundsleek fon dät ourietene Techniske Räidhuus dät Sträiten-Nätwierk fon ju Ooldstääd wier häärstoald wäide, fääre skällen fieuwuntrüütich Huuse baud wäide, deer fon füüftien Rekonstruktsjoonen fon Ooldstäädhuuse, do in dän Kriech un dän Wierapbau fernäild wuuden sunt. Do uur Huuse wäide ätter stromme Sätgjuchte so baud, dät se ju Bielde nit minnerje skällene. Die Ploan waas tou eerste, dät techniske Räidhuus wier ap Steede tou brangen un näi tou bruuken, man do koom ju Idee foar dät Projekt ap. Die Besluut foar dät Projekt waas in 2007, die Gruundsteen wuude in 2012 laid. Kloor wäide skäl dät in 2016. Commons: Doom-Römer-Projekt (Frankfurt am Main) – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie www.domroemer.de"}
{"id": "9576", "contents": "Dät Techniske Räidhuus fon Frankfurt an 'n Main waas die Sit fon do techniske Amte fon ju Frankfurter Stäädferwaltenge un wuude fon 2010 bit 2011 ourieten. Baud wuude fon 1972 bit 1974 tou in dän Stil fon dän Brutoalismus, dät hat, dät deer fuul mäd sjuunelken Beton baud wuuden is. Fonsäärm wäd die Uutdruk jädden uk apnuumen, uum tjuudelk tou moakjen, dät dät Huus ätter ju Meenenge fon fuul besunners brutoal in ju Frankfurter Ooldstääd baud wuuden is. Moorere wäidfulle Ooldstäädhuuse, do in dän Twäiden Waareldkriech Skoade nuumen hääbe, sunt nit wier ap Steede broacht, man foar düt Bauwierk ourieten wuuden. Uk ju archäologisk wäidfulle Gruunde in ju Kiensälle fon ju Stääd is foar groote Deele sunner Unnersäikenge fernäild wuuden. Somäd waas die Bau aiske striedich monken do Ienwoonere fon Frankfurt. Nu skäl in dät Doom-Römer-Projekt ap dän Gruundsleek fon dät Techniske Räidhuus dät oolde Sträiten-Nätwierk wier häärstoald wäide. Fääre wollen jo bit 2016 fieuwuntrüütich Huuse baue, deer fon füüftien as Rekonstruktsjoon fon n Ooldstäädhuus."}
{"id": "9577", "contents": "Die Eschenheimer Touden is ne origionoal ärheeldene Stäädpoute fon ju leet-middeloalerske Befäästigenge fon Frankfurt an 'n Main. Die Touden wuude tou Begin fon't füüftienste Jierhunnert baud un is dät ooldste Bauwierk in ju Binnestääd fon Frankfurt, ju sänt ju Fernäilenge in dän Twäiden Waareldkriech maast fon näiere Architektuur, so as Hoochhuuse, bestimd is. Die Eschenheimer Touden is soogenunfjautich Meetere hooch, binne häd er oachte Ful- un two Täkstokwierke. Unnern stoant mäd ne fjauerkaantige Gruundflakte ju Poute, deer buppe ap die runde Touden. Uum dät Toudenspit tou lopt n Weergong mäd fjauer litje Siedentoudene."}
{"id": "9585", "contents": "Ne Tragödie of n Truurspil is n Tjooterstuk of Film, wier ju Honnelenge n Skiksoalshoaftigen Ferloop nimt un in't Eende in ju Katastrophe uutgungt. Dät hat nit in älken Faal, dät die Protagonist stäärft, man dät dät foar him, eenerläi wo, läip uutgungt. Oafter mai, fon Hybris (Uurmoud) drieuwen, hie sien Skiksoal äntkuume un moaket dät deer truch noch läpper. Ju ooldste Foarm is ju Griechiske Tragödie, ju bit däälich Ienfloud häd."}
{"id": "959", "contents": "Lood, uk \"Bläi\" naamd, is n Metall. Sicherheitsdatenblatt (Merck)"}
{"id": "9590", "contents": "Mäd Trompe-l’œil ([tʀɔ̃pˈlœj] frantsöösk: \"ferköäkelt do Oogene\") beteekent me ne illusionistiske Skilleroatsje, ju dän Bekieker tou n Biespil truch besunners niepe Perspektive Tjodimensionoalität foarköäkelt. Een besunnere Foarm, ju as n Stillieuwend litje Seeken, oafter Pepier-Seedele deerstoalt, hat dät \"Quodlibet\". Bielde an ju Däkke fon ju Universitätssäärke in Wien, ju dän Iendruk fon een Kuppel moaket. Moald fon Andrea Pozzo in't 17. Jierhunnert. \"Saitengen, Bräiwe un Skrieuwreewen ap n holten Brääd\", moald fon Edward Collier uum 1699. Teekenge ap n holten Brääd, moald fon Johann Heinrich Füssli in 1750 \"Foar ju Kritik wächloopend\", moald fon Pere Borrell del Caso in 1874"}
{"id": "9593", "contents": "Ju Trumpätte of uk Trumpäite is n blikken Tuut-Instrumänt mäd een maast zylindrisk Roor, dät eerste kuut foar dän Kloang-Tjoachter konisk wäd. Maasttieds is ju in b stämd, dan häd ju ne Roorloangte fon 134 Säntimeetere. Wilst ju Ooldste Foarm bloot Natuurtoone spiedelje kuude, hääbe do Trumpätten fon däälich maasttieds Ventile, uum do Toone deer twiske skier un skeen tou kriegen. Dät konnen Troal- of Pumpventile weese."}
{"id": "9599", "contents": "Octave Mirbeau (*16 . Februoar 1848, in Trévières, Département Calvados ; † 16 . Februoar 1917, in Paris waas n frantsöösken Skrieuwer. L'Abbé Jules (1888). Le Jardin des supplices (1899). Le Journal d’une femme de chambre (1900). Les affaires sont les affaires (1903). La 628-E8 (1907)."}
{"id": "96", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "960", "contents": "Nature, Volume 422 Number 6934, 2003, Seite 876–878 Sicherheitsdatenblatt(alfa-aesar) Dies gilt nur für Pulver, kompaktes Bismut ist ohne Gefahrensymbole/R-/S-Sätze"}
{"id": "961", "contents": "Polonium, mädde Oardnengstoal 84 un 't Symbol Po, is n radioaktiv chemisk Element. Anhang I der Richtlinie RL 67/548/EWG der Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin Anhang I der Richtlinie RL 67/548/EWG der Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin Anhang I der Richtlinie RL 67/548/EWG der Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin"}
{"id": "9610", "contents": "Woater (H2O) (in't Skäddeler un Struukeljer Säspel Waater uutboald) is ne chemiske Ferbiendenge uut do Elemente Suurstof (O) un Woaterstof (H). Woater is as Floudegaid truchsjuunelk un in skiere Foarm bienaist faaw-, röäk- un smoakloos. Woater is ju eensige chemiske Ferbiendenge ap ju Äide, ju inne Natuur as Floudegaid, Fääststof un Gas foarkumt. Ju Beteekenge Woater wäd deer bie foaraaln foar dän floudergen Aggregoat-Toustound bruukt. Wan dät fääst is, hat dät Ies un wan't gas-foarmich is Damp. Ousäin fon Kwäksäälwer häd Woater ju grootste Bupperflakten-Sponnenge fon aal do Floudergaide ap ju Äide. Woater häd ne Tichtegaid fon bienaist 1000 kg / m³. Niep häd dät ju grootste Tichtegaid fon 999,975 kg/m³ bie ne Temperatuur fon 3,98 °C. Bie läigere Temperatuuren wäd die Ruumteienhoold fon ju sälge Masse Woater wier gratter, wan dät fjust (bie 0 °C) sogoar sjuunelk, wät ju Uurseeke is, dät Ies ap Woater swimt. Dät is ju bekoande Tichtegaids-Anomalie fon dät Woater, uumdät uur Stoffe in dän fäärsenen Toustound loodiger sunt as in dän floudergen. Woater häd man ne besunners litje Fäidegaid, Woormte tou leeden. Aal deerätter, wäkke Woaterstof-Isotope in ju Ferbiendenge sunt, rakt dät licht Woater (mäd twäin Atome H, as normoal), hoolich-loodich Woater mäd een"}
{"id": "9616", "contents": "„Go West“ is n britisk Poprockduo uut London (Änglound), bestoundend uut Peter Cox un Richard Drummie. Go West (1985) — UK #8, US #60 Bangs and Crashes (1986) Dancing on the Couch (1987) — UK #19, US #172 Indian Summer (1992) — UK #13, US #154 futurenow (2008) 3D Part 1 (2010) 3D Part 2 (2011) 3D Part 3 (2013) We Close Our Eyes (1985) — UK #5, AUS #8, BEL (Fl) #14, GER #14, IRE #11, ITA #9, NED #22, NZ #4, SWI #19, US #41, US Dance #5 Call Me (1985) — UK #12, AUS #12, IRE #7, NZ #10, US #54, US Dance #25 Goodbye Girl (1985) — UK #25, AUS #55, IRE #19, NZ #33 Eye to Eye (1985) — US #73, US Dance #32 Don't Look Down – The Sequel (1985) — UK #13, AUS #26, IRE #10, NZ #15 One Way Street (1986) True Colours (1986) — UK #48, IRE #22 I Want to Hear It from You (1987) — UK #43, AUS #80, NZ #26 From Baltimore to Paris (1987) The King Is Dead (1987) — UK #67 Let's Build a Boat (1987) King of Wishful Thinking (1990) — UK #18, AUS #6,"}
{"id": "9617", "contents": "Die 20. Februoar is die eenunfüüftichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe deer noch tjohunnertfjautien of in Skaltjiere tjohunnertfüüftien Deege bit tou dät Eende fon't Jier. 1194: Ätter dän Dood fon Tankred fon Lecce wäd sin minnerjierigen Suun Wülm III. die Köönich fon Sizilien. Man ap Gruunde fon sien Ächte mäd Konstanze fon Sizilien wol uk Kaiser Hinnerk VI. fon't Hillige Roomske Riek dän Troon hääbe. 1305: Ju fjautich Meetere hooge Stäädmuure fon Subiaco in Latium, ju inne Tied fon Kaiser Nero (54-68 n. Kr.) baud wuuden is, faalt in sik touhoope, wät tou n läip Hoochwoater lat. 1547: Eduard VI. uut dät Huus Tudor wäd in ju Westminster Abbey as Ätterfoulger fon sin stuurwenen Foar Hinnerk VIII. as Köönich fon Änglound kround. 1720: Die Haager Ferdraach fon 1720 be'eendet dän Kriech fon Quadrupelallianz in ju Spanien ju Uurmacht fon do fjauer Ferbuundede Grootbritannien, Frankriek, Aastriek un do Niederlounde juunuur stuude. 1797: Ätter dät jo in't Jier toufoarne ap dät Ailound Baliceaux deportierd wuuden sunt, siedelt Grootbritannien do Garifuna („Swotte Kariben“) ap dät Ailound Roatán foar ju honduroanske Kuste uume. 1809: Ju twäide Beleegerenge fon Saragossa wilst do Napoleoonske Kriege ap dät Iberiske Hoolichailound eendet mäd n Ärfoulch foar"}
{"id": "9619", "contents": "Eiderstedt (deensk: Ejdersted, noudfräisk: Ääderstää) is n Hoolichailound in ju Noudsee in n Kring Noudfräislound in Släswiek-Holstein. Ju is ungefeer 30 Kilometer loange yn 15 Kilometer breed un äntstuude ätter 1200 truch dät Iendiekjen fon Lound. Deerfoar roate dät, wier Eiderstedt nu lait, two Ailounde un n Hoolichailound. Al sänt ju äddere Näitied wäd ap Eiderstedt neen Noudfräisk moor boald un fon dän Eiderstedter Dialekt is uk niks apteekend. Platdüütsk deerjuun wäd ap Eiderstedt bit däälich boald un me findt in dät Platdüütske noch hier un deer n Fräisk Woud. Ap düsse Gruundlääse rakt dät ne Diskussion, tou wäkke fon do bee haudseekelke Twiege fon dät Noudfräiske dät Eiderstedter Fräisk wäil heerd hääbe mai: Ailound-Noudfräisk of Fäästlound-Noudfräisk? Dät skäl uk in dän benoaberden Fäästloundsdialekt (Suudergoesharder Fräisk), die uk uutstuurwen is, man in't foaren dokumentierd wuuden is, wäidfulle Ienfloude reeke, do ju eerste Fermoudenge Stöän reeke. Dät kon sik oaber uk uum ne Miskenge honneld hääbe. Wildääge wieren deer uk moorere Dialekte ap Eiderstedt."}
{"id": "9620", "contents": "Paestum is ne griechisk-lukoansk-roomske Ruinenstääd in ju Loundskup Kampanien in Italien. Dät lait sowät füüftich Kilomeetere suudelk fon Salerno, tichte bie Agropoli in ju Meente Capaccio un is besunners bekoand foar sien träi groote, täämelk goud ärheeldene Tämpele: Aan Hera-Tämpel, aan Poseidon-Tämpel un aan Athene-Tämpel. Räste rakt dät uk fon noch moor Tämpele un masse uur Bauwierke, toun Biespil n Amphitjooter un ne groote, tjukke Stäädmuure. Uumdät fuul Froamde Paestum sjo wollen, rakt dät däälich binne ju oolde Stäädmuure uk n poor moudäärne Huuse, so as n Museum un Weershuuse. Paestum is fon ju UNESCO as Waareldkultuuräärwgoud anärkoand. Nit toulääst uumdät in ju Loundskup fruchtbeer Baulound tou fienden is, wuude ap ju Steede, wier däälich Paestum tou fienden is, sänt ju Steentied oafter siedeld. Ju Stääd sälwen wuude uum säkshunnert foar Kristus fon Griechen gruunded, do uut Sybaris of Troizen keemen wieren. Somäd is ju Stääd ne Kolonie fon ne Kolonie, ne sonaamde Apoika. Do Griechen naamden hiere Stääd eerste Poseidonia (Ποσειδώνια, uutboald as Posäidoonia), wät mäd dän Noome ju Godhaid Poseidon touhoopehonget. Dät goude Baulound un aan neerigen Honnel broachten binne kuute Tied Riekdum, sodät groote Tämpele, do bit däälich as Ruinen ärheelden sunt, baud wäide kuuden. Sowät fjauerhunnert"}
{"id": "963", "contents": "Radon is n Eedelgas. Dät wuude 1900 fon Friedrich Ernst Dorn äntdäkked."}
{"id": "9639", "contents": "As Euro-Soone beteekent me dät Rebät, wier die Euro ju amtelk anärkoande Munte is. Dät sunt hoast (Stound: 2023) njuugentien EU-Stoaten: Aastriek, Belgien, Düütsklound, Estlound, Finlound, Frankriek, Griechenlound, Irlound, Italien, Kroatien, Lätlound, Litauen, Luxembuurich, Malta, do Niederlounde, Portugal, ju Slowakäi, Slowenien, Spanien un ju Republik Zypern. Fääre rakt dät litje Stoaten, do nit in ju EU sunt un daach dän Euro bruuke, wäkke amtelk un wäkke nit amtelk (kiek unner!). Fon ju Swaits uumsleeten sunt ju düütske Exklave Büsingen un ju italieenske Exklave Campione d'Italia, do amtelk dän Euro hääbe, man wuddelk dän Swaitser Franken bruuke. Ap ju foulgjende Koarte sunt 20 EU-Stoaten, do dän Euro as amtelke Munte bruuke, blaauw ienteekend; 6 EU-Stoaten, do him ätter n Ferdraach noch ienfiere mouten, gräin; 1 EU-Stoat, do dän Euro ienfiere konn, man nit mout, bruun; 4 Stoaten buute ju EU, do him amtelk as Munte bruuke, jeel (Andorra, Monaco, San Marino un Vatikoan; juust so do frantsööske Uursee-Rebätte Saint-Pierre un Miquelon un Saint-Barthélemy); 2 lila sunt Stoaten ienteekend, do nit in ju EU sunt un nit-amtelk dän Euro bruuke (hoast Montenegro un Kosovo). Gries sunt aal do Stoaten, do niks mäd dän Euro tou dwoon hääbe."}
{"id": "965", "contents": "Radium (‚Stroale‘, weegen sien Radioaktivität, as uk Radon) is n chemisk Element mäd dät Elementsymbol Ra un ju Oardnengstaal 88. In dät Periodensystem stoant et in ju 2. Haudgruppe un tält deermäd tou do Äidalkalimetalle. Radium wuud an n 21. Dezember 1898 in Frankriek fon ju polniske Physikerske Marie Curie un hieren Käärel, dän frantsöösken Physiker Pierre Curie, in ju Joachimsthaler Pechblende äntdäkt. Waiwiesend waas deerbie die Befuund, dät skeeniged Uran (as Metalsoalt) bloot n litjen Breekdeel fon ju Radioaktivität fon dät uursproangelke Uranarst apwiesde. Insteede deerfon foont sik die grootste Deel fon ju Radioaktivität fon dät Arst in ju Bariumsulfoat-Fällenge wier. Foar dät outrände Element wuud dan ju häärfoartreedende Stroalengsoainskup tou ju Noomereekenge hääranleeken. Radiumferbiendengen goolten eerste as relativ harmloos of goar gesuundhaidsföärderjend un wuuden in do Fereende Stoaten un Europa as Medikament juun ne groote Taal fon Lieden bewuurwen (t.B. as Kreebsmiddel) of as Tousats in Produkte feroarbaided, do der in de Tjuusterge ljuchteden. Ju Feroarbaitenge geböärde sunner wäkke Skutsfoarkierengen. Noch bit Midde fon do 1930er Jiere wuuden Kosmetika un Genusmiddel bewuurwen, do der Radium äntheelten. Ätter ju Gruundenge fon dät Radiumbad Sankt Joachimsthal in Böhmen 1906 koom et glieks foar dän Eersten Waareldkriech apgruund fon ne fermoudede"}
{"id": "966", "contents": "Lawrencium is n Actinoid."}
{"id": "967", "contents": "Rutherfordium is n Transactanoid."}
{"id": "9679", "contents": "Dät Requiem in d-Moll (KV 626) uut dät Jier 1791 is Wolfgang Amadeus Mozart sien lääste Kompositsjoon. Aaldät dät Wierk bloot foar twäin Träädendeele fon Mozart sälwen stommet, is dät een fon sien bekoandste un ap't hoochste taksierde Wierke. Mozart stoorf, wilst hie dät komponierde. Uumdät dät n Apdraachswierk waas, moakeden dät Joseph Eybler un Franz Xaver Süßmayr, Skoulkere fon Mozart, kaant un kloor; sien Wiedewieuw Constanze Mozart wüül dät so. Ju Äntstoundengsgeskichte un Qualität fon do Bietouföigengen wäide sänt loange Tied stäärk diskutierd. Do uunwoanelke Uumestounde un die tiedelke Touhoopehong fon düsse Seelen-Homisse mäd Mozart sin ädderen Dood hääbe buppedät tou ju Bieldenge fon Mythen fierd."}
{"id": "968", "contents": "Dubnium mäd dät Symbol Db un juu Oardnengstoal 105 is n Uurgongsmetall."}
{"id": "9680", "contents": "Die Jameson Raid (uursät: „Jameson-Uurfall“) waas n Uurfaal ap ju Suudafrikoanske Republik (in ju Loundskup Transvaal), die fon dän 29. Dezember 1895 bit tou dän 2. Januoar 1896 tou duurde un fon Leander Starr Jameson fierd wuude. Die Ploan waas, fon ju Kapkolonie uut n Apstound fon buutloundske, maast britiske Oarbaidere (Uitlanders) in Transvaal Stöän tou reeken un dät Rebät oun't britiske Territorium oun tou sluuten. Dät wüülen do Briten, uumdät do \"Uitlanders\" dubbeld so fuul wieren as do Buuren, un jo somäd n Ounspröäk ap dät Lound siegen. Buppedät wuuden do britiske Oarbaidere fon do Buuren läip deeltaaid un hieden neen fulle Burgergjuchte. Die Uurfaal waas fon dän Premierminister fon ju Kapkolonie Cecil Rhodes ploand, die een säkshunnert Mon stäärke Troppe dän Uppermon Jameson unnerstoalede. Truch n misferstoundelk Telegram, dät hie fon do \"Uitlanders\" kreech, saach sik Jameson, dän Ferwaltengsboas fon Suud-Rhodesien, tou ne gauere Honnelenge twoangen. Dät Telegram lutte as foulget: \"It is under these circumstances that we feel constrained to call upon you to come to our aid should a disturbance arise here the circumstances are so extreme that we cannot but believe that you and the men under you will not fail to come to the"}
{"id": "9681", "contents": "Sir Leander Starr Jameson, 1. Baronet KCMG CB PC (* 9. Februoar 1853 in Edinburgh, Skotlound; † 26. November 1917 in London) waas n britisken Politiker un eersten Foarsitter fon ju suudafrikoanske Unionist Party. Hie is foaraaln foar dän fon him fierden Jameson Raid bekoand, dän Fersäik, ju domoalige Suudafrikoanske Republik (in ju Loundskup Transvaal) unner britiske Heerskup tou brangen, wät him nit slumpede. Uurspröängelk waas hie Dokter. Sin Groot-Oom waas Robert Jameson, n bekoanden Geologe."}
{"id": "9685", "contents": "Sigismund III. Wasa (Poolsk: Zygmunt III Waza, Litauisk: Zigmantas Vaza, Sweedisk: Sigismund Vasa; * 20. Juni 1566 ap Slot Gripsholm, Mariefred, Sweeden ; † 30. April 1632 in Warschau, Polen) waas fon 1587 oun Köönich fon dät Poolske Riek un Grootfürst fon't Grootfürstendum Litauen, kädden Stoats-Boas fon Polen-Litauen, fon 1592 bit tou sien Ousättenge truch dän Sweedisken Stounderieksdai in 1599 Äärfköönich fon Sweeden un fon do bit tou sin Dood tou Tituloarköönich fon Sweeden. Ieuwenske sien Heerskjen waas hie uk n baldoarigen Moaler un Gouldsmid. Bloot noch tjo Skilleroatsjen fon him sunt ärheelden, wierfon een foar loange Tied Tintoretto touskrieuwen wuuden is. Dät prachtige Huusholt foar do Reliquien fon dän hilligen Adalbert in dän Gnesener Doom stommet foar groote Deele uut sien Smitte. Sigismund III. waas Suun fon Köönich Johann III. fon Sweeden un Katharina Jagiellonka, ju Suster fon dän poolske Köönich Sigismund II. August. Deermäd heerde hie juust so tou ju Wasa-Dynastie as tou do Jagiellonen un kreech ju Kroune fon Polen-Litauen juust so as fon sien uurspröängelk Heematlound Sweeden. Bolde huusede hie maast in Polen. Dät Köönichdum fon Sweeden ferloos hie in 1599. Dät koom, uumdät sin Oom, wilst hie uurkaante ju Aastsee huusede, in Sweeden ju Moacht"}
{"id": "9689", "contents": "Charles Nelson Goodyear (* 29. Dezember 1800 in New Haven, Connecticut; † 1. Juli 1860 in New York) waas n US-amerikoansken autodidaktisken Chemiker, Amateur-Foarsker un Ärfiender. Bekoand wuuden is hie truch sien Ärfoulge in ju Feroarbaidenge fon Kautschuk. Truch Toufaal äntdäkte hie in't Jier 1839 ju Muugelkhaid fon ju Vulkoanisierenge, as him ne Miskenge fon Kautschuk un Swieuwel ap ne Häidploate fäl. Buppedät is hie die Ärfiender fon Häd-Gummi un fon't Gummi-Kondom. Tälten stoalde hie uk uut Gummi häär, uum do oun Gould-Greeuwere tou ferkoopjen. Hie häd uk noch fuul moor uut Gummi moaked un hiede Patente, do in leetere Tied, besunners foar ju Automobil-Industrie, wichtich wäide skuulen. Hie sälwen häd deer nit fuul fon häiwed. Ne Saitenge skäl insen uur him skrieuwen hääbe: \"Wan jie n Mon sjo, mäd Skoue, Moantel un Houd uut Kautschuk, man sunner aan Cent inne Taaske, wieten jie, dät jie Charles Goodyear foar jou hääbe.\""}
{"id": "969", "contents": "Seaborgium mäd dät Symbol Sg un ju Oardnengstoal 106 is n Uurgongsmetall. Dät is benaamd ätter Glenn T. Seaborg."}
{"id": "9699", "contents": "Do Anden, do sik loangs ju Wäästkuste fon Suudamerikoa luuke, sunt ju loangste Bierichkätte ap dät Fäästlound fon uus Äide. Jo hääbe ne Uutdienenge fon 7500 Kilomeetere fon't Noude ätter't Suude un fon bit tou 600 Kilomeetere fon't Aaste ätter't Wääste. Die hoochste Bierich is die Aconcagua mäd 6962 Meetere. Do Anden bestounde uut moorere Deel-Bierichkätten, do ieuwenskenuur in ju sälge Gjuchte ferloope. In ju Midde, twiske Peru, Bolivien, dät Noude fon Chile un dät Noude fon Argentinien is Ruumte twiske do Deelkätten, deer lait dät säntroale Hoochlound Altiplano mäd dän Titicaca-See oane. In do Anden rakt two wüülde Oarde fon Kamäile, dät Vikunja (Lama vicugna) un dät Guanako (Lama guanicoe). Düsse Näiwaareld-Kamäile (Lama) hääbe uurs as do Ooldwaareld-Kamäile (Camelus) neen Hökkere, uumdät jo in hiere Lieuwendsruumte ne beetere Woaterfersuurgenge hääbe. Jo sunt uk tom moaked wuuden, tomme Vikunjas heete Alpakas, tomme Guanakos heete Lamas. Uur Suugedierte sunt Chinchillas (Chinchillidae), Pudus (Pudu), Bierich-Tapire (Tapirus pinchaque), Struuk-Rotten (Octodon), Anden-Boare (Tremarctos ornatus), Pumas (Puma concolor) un säildener Jaguare (Panthera onca). Die Anden-Kondor (Vultur gryphus) is ju grootste Roowfuugel-Oard ap ju Waareld. Hie kon sien Juuken 3,20 Meetere wied uutsponne. In dät Noude fon dän Altiplano lait dät Säntrum fon dät Inka-Riek mäd"}
{"id": "97", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "970", "contents": "Bohrium mäd dät Symbol Bh un juu Oardnengstoal 107 is n Uurgongsmeall. Dät is benaamd ätter Niels Bohr."}
{"id": "9700", "contents": "As Knullen beteekent me in ju Botanik flaskige, fertjukkede Orgoane fon Plonten, do unner ju Äide woakse. Dät konnen Fertjukkengen fon do Wuttele (Wuttelknullen) of fon ju Spruut-Oakse (Spruutknullen) weese. Jo tjoonje as Reserve, wan ju Plonte in ne uungoadelke Tied (Druuchtied of Winter) oustäärft, dät ju ätters wier uutdrieuwe kon. Do bekoandste Spruutknullen sunt Tuffelke (Solanum tuberosum), Wuttelknullen rakt dät toun Biespil bie Maniok (Manihot esculenta). Siepele hääbe ju sälge Funktsjoon, man jo wäide nit as Knullen ienoardend, uumdät jo uut uumewonnelde Bleede bieldet sunt. Tuffelke as Biespil foar Spruutknullen Maniok-Knullen as Biespil foar Wuttelknullen"}
{"id": "9701", "contents": "Freerk II., uk Freerk die Groote of die Oolde Frits naamd (düütsk: Friedrich II.* 24. Januoar 1712 in Berlin; † 17. August 1786 in Potsdam), waas fon 1740 oun Köönich in un fon 1772 Köönich fon Prüüsen juust so as Kurfüürst fon't Kurfüürstendum Brandenbuurich. Hie koom uut dät Füürstenhuus Hohenzollern. Do fon him juun Aastriek fierde träi Sleesiske Kriege uum dän Besik fon Sleesien fierden tou'n Düütsken Duoalismus. Ätter dän lääste fon düsse Kriege, dän Soogenjierigen Kriech fon 1756 bit 1763, waas Prüüsen as Grootmoacht in Europa anärkoand. Freerk jält as Fertreeder fon dän Apkloorden Absolutismus. So beteekende hie sik sälwen as „eersten Tjoonst fon dän Stoat“. Hie befoatede sik mäd Philosophie, Geskichte un Kunste. Hie sammelde Toankere uum sik un komponierde sälwen Musikstukke. In ju Buuräi is hie buppedät bekoand foar sin Fertjoonst uum ju Uutspreedenge fon ju Tuffelke."}
{"id": "9709", "contents": "Ju Tomoate (buute fon Roomelse Tomaate, biologiske Nomenklatuur: Solanum lycopersicum) is ne Noachtskaade-Plonte. Uumdät do Fruchte, do juust so as do Plonten Tomoaten heete, ieten wäide konnene, wäd ju fuul as Neerengs-Plonte ounbaud un deer sunt masse ferskeedene Soarten tuchted wuuden. Oafter sunt Tomoaten rood, man dät rakt uk jeele, gräine un bruune Soarten: Dät hat also nit aaltied, dät jo uunriep of fuul sunt! Wüülde Tomoaten rakt dät in Suudamerikoa twiske Venezuela un Chile, foar dän Ounbau as Kultuurplonte rakt dät archäologiske Ätterwiese uut dät eerste Jierduusend ätter Kristus in Middelamerikoa, wier dät bit däälich ne grootste Soarten-Fuulfoold rakt. Dät Woud \"Tomoate\" kumt uk wäil fon't Woud \"xītomatl\" uut dät Nahuatl, ju Sproake fon do Azteken, fon wier dät wildääge uur't Spoanske, Frantsööske, Düütske un Platdüütske in't Seelterske keemen is. Heele un eepensniedene Tomoate Ferskeedene Tomoaten-Soarten"}
{"id": "971", "contents": "Hassium mäd dät Symbol Hs un juu Oardnengstoal 108 is n Uurgongsmetall."}
{"id": "972", "contents": "Meitnerium (Symbol:Mt, Oardnengstoal:109) is n kunstelk ärtjuuged Uurgongsmetall. Dät is benaamd ätter juu Physikerske un Mathematikerske Lise Meitner."}
{"id": "9721", "contents": "Marcus Licinius Crassus (*155 of 114 f. Kr.; † 9. Juni (?) 53 f. Kr. in Synnaka) waas n Politiker in't Roomske Riek, in ju Tied fon de leete Roomske Republik. Ljuude uut sien Sibbe hääbe al sänt dän Twäiden Punisken Kriech politiske Boantjene häiwed, buppedät waas Crassus uuremäite riek. Deer kumt uk sin Bienoome \"Crassus\" fon, dät hat uursät \"fat\" of \"die Fatte\". Masse in Room hieden Skäilden bie him, so uk Caesar. Crassus hiede also bääste Foaruutsättengen, in ne machtige Steede tou kuumen. In dät Jier 70 f. Kr. wuude hie Consul. In 60 f. Kr. begon dät leeter so beteekende Eerste Triumviroat, dät waas ne Ousproake fon träi Monljuude, näämelk Pompeius, Caesar un ieuwen uk Crassus. Jo wüülen touhoope oarbaidje, uum moor Moacht tou kriegen. Crassus kuude hiere Projekte finansierje. In 56 f. Kr. wuude die Buund fernäierd. In 55 f. Kr., as hie un Pompeius noch insen Consulen wuuden sunt, wüül Crassus uk as Fäildheer uutluuke un n Kriech winne, uumdät hie in düsse Seeke noch bääte sien bee Partnere touräächstuude. Sin Fäildtoach juun dät Parther-Riek eendede oaber nit slumpelk foar him; ju Slacht bie Carrhae ferloos hie, wierbie do Parthere uk do Roomske Fäildteekene meenuumen,"}
{"id": "9723", "contents": "Gnaeus Pompeius Magnus (29. September 106 f. Kr.; † 28. September 48 f. Kr.) waas n Fäildheer un Politiker in dät Roomske Riek, uum niep tou weesen, in ju leete Roomske Republik. Gnaeus Pompeius waas koom uut ne plebejiske Sibskup, ju sik eerste leet uumehooch oarbaided hiede. Man sin Grootfoar Sextus Pompeius wuude Steedhoolder in Makedonien un leeter Konsul; sin Foar Gnaeus Pompeius Strabo wuude uk Steedhoolder in Makedonien un leeter Fäildheer in dän Buundes-Nooten-Kriech. Die junge Gnaeus Pompeius kampede al as Soogentienjierigen in do Troppen fon sin Foar un wuude in militäriske Seeken uunergjuchted. Sin Foar liet, ätterdät hie ju Asculum iennuumen hiede, do Ienwoonere fon ju Stääd uumebrange un noom ju Kriechsbüüte oun sik säärm insteede hier dän Fiskus fon dän Roomsken Stoat tou uurreeken. Deermäd moakede hie sik Fäinde un wuude ätter sin natüürelken Dood in 87 f. Kr. fon dät Foulk truch do Sträiten sliepen, wier die junge Gnaeus Pompeius toukiekje moaste. Ätter dän Dood fon sin Foar wuude Gnaeus Pompeius foar dät Unnersloon fon Kriechsbüüte bekloaged, man hie hilkede dän Gjuchter sien Dochter Antistia, wiermäd hie n Fräispröäk roakede. Ätters roate hie dän machtigen Politiker Sulla militärisken Stöän in binnere Twistegaiden (kiek: Roomske Burgerkriege). Dät"}
{"id": "9724", "contents": "Do Optimoaten (lat. optimates, seeltersk.: do bääste, Eentoal: Optimus; säildener boni, do Goude, naamd) wieren do Fertreedere fon dän konservativen Oadel un do Ferfächtere fon ju Foarheerskup fon dän Senoat in ju Roomske Republik. Jo wieren neen Paatäi in dän Sin fon däälich, dät geen moor uum ju Wiese, wo jo Politik moakeden. Hiere Juunstriedere wieren do Populoaren."}
{"id": "9727", "contents": "As Populoaren (lat. popularis, seeltersk: foulksfjuuntelk, populär) wuuden in ju leete Roomske Republik do Politikere beteekend, do sik ap ju Foulksfersammelenge stöänden un deermäd deelwiese mäd dän Wille fon dät Foulk argumentierden. Man sälwen heerden jo oafter dän Oadel tou. Me kon him nit bekiekje as ne Paatäi fon däälich, dät waas do moor ju Wiese, Politik tou moakjen."}
{"id": "973", "contents": "Roentgenium is n kunstelk moaked Element, wät tou do Transactinoide heert."}
{"id": "9730", "contents": "As Globoale Woormenge beteekent me dät Ounstiegen fon ju Middelsleek-Temperatuur in dän unneren Deel fon ju Atmosphäre un in ju See sänt ju Industrioalisierenge. Düsse Klima-Feruurenge gungt fuul gauer, as me dät uut ju Äidgeskichte koant. Ju skäl tou moor as 50 Prosänt fon do Moanskene feruurseeked weese. Dät is apgruunde fon dän kunstelk ferstäärkeden Glääshuus-Effekt: Dät rakt Gase in ju Atmosphäre, so as CO2, do dät Sunnenljoacht, dät uurs fon ju Äide tourääch in't Aal oustroald wäd, wier tourääch appe Äide reflektierje, sodät ju woorm wäd. Dän Glääshuus-Effekt rakt dät uk fon Natuur uut, uurs waas ju Äide fuuls tou koold foar Lieuwend. Truch ju moudäärne Technik fon do Moanskene wät oaber fuul moor CO2 inne Atmosphäre broacht as fon Natuur uut oane weese skuul, deeruum wäd ju Äide woormer un woormer. Ju Foulge is dät Ousmilten fon Pol-Kappen un Glitskere, wiertruch die Speegel fon ju See waareldwied sticht. Masse litje Ailounde un Kustenrebätte, uk in Fräislound, wäide deer truch in Gefoar broacht. In uur Deele fon ju Waareld rakt dät uur Probleme: Wöisten diene sik uut. Dät wäd fermouded, dät binne dät 21. Jierhunnert masse Ljuude uut klimoatiske Gruunde uut hiere Heemat fluchtje moutene."}
{"id": "974", "contents": "Dät Element Copernicium is n kunstelk Uurgongsmetall. Dät wuude 1996 truch Fusion fon n Zink- un n Lood-Atomkääden ärtjuuged. Die fon dät GSI Helmholtzzentrum foar Sweerionefoarskenge foarsloaine Noome wuud an n 19. Februoar 2010 fon de IUPAC ounnuumen. Bit sowied hiet dät Element Ununbium mäd Symbol Uub."}
{"id": "9747", "contents": "Ju Slacht bie Actium (of Slacht bie Aktion, uumdät dät ne griechiske Stääd waas) waas ne Seeslacht twikse do Leegere fon Octavianus (uk bekoand as Augustus) un Marcus Antonius ap dän 2. September 32 f. Kr. oun dän Uutgong fon dän Ambrakisken Gulf. Dät waas ne wichtige Slacht in dän Ptolemäisken Kriech. Ju Slacht wuude fon Octavianus sien Leeger wunnen, wiermäd dät Eende fon ju Roomske Republik fääststuude un die Begin fon de Kaisertied in't Roomske Riek häärounkoom. Dät Twäide Triumviroat, n Buund fon Octavian, Marcus Antonius Marcus Aemilius Lepidus hiede sik in Twistegaid aploosed. Antonius hiede naan gouden Roup moor in't roomske Foulk, uumdät sien Ooldske ju ägyptiske Kööniginne Kleopatra VII. waas: Do Ljuude kwieden, dät hie sik fon buutloundske Moachthääbere be'ienfloudje liet, buppedät bestuude die Fertoacht, dät truch dät Ferhooldnis ätter Antonius sin Dood Deele fon't Roomske Riek oun muugelke (ägyptiske) Bäidene fon do bee gunge kuuden. Octavianus, die sik aaltied as gjuchtmäitigen Ätterfoulger fon Caesar saach un Wräike oun sien Möärendere nieme wüül, waas truch ju Skeedenge fon sien Suster Octavia un Antonius eendgultich tou Antonius sin Juunstrieder wuuden. Bloot militäärisk kuude dät ne Äntskeedenge reeke. So briek die Ptolämiske Kriech uut. Antonius sien Strategie waas nit"}
{"id": "975", "contents": "Lanthan mäd dät Symbol La un juu Oardnengstoal 57 is n Uurgongsmetall. Eintrag zu CAS-Nr. 7439-91-0 in der GESTIS-Stoffdatenbank des BGIA, abgerufen am 29. Aug. 2007 (JavaScript erforderlich)"}
{"id": "9754", "contents": "Marcus Antonius (däälich uk mongs Mark Anton naamd, kuut Antonius; * 14. Januoar 86, 83 of 82 f. Kr.; † 1. August 30 f. Kr.) waas n Politiker un Fäildheer in't Roomske Riek, uum niep tou weesen, in do lääste Jiere fon ju Roomske Republik. Eerste oarbaidede hie sik as Ounhonger fon Gaius Iulius Caesar uumehooch. As Caesar in 44 f. Kr. uumebroacht wuuden waas, wuude Antonius aan fon do ienfloudriekste Ljuude in Room un sloot mäd Octavianus (die leeter as Kaiser Augustus bekoand wuude) un Marcus Aemilius Lepidus aan Buund, dät sonaamde Twäide Triumviroat. In 42 f. Kr. fernäilde hie ju Paatäi fon do Caesar-Möärendere un uurnoom ju Ferwaltenge fon dät Aaste fon't Roomske Riek. Uumdät hie mäd Kleopatra VII. n Ferhooldnis hiede (wildääge wieren jo sogoar ferhilked), wät in Room nit goud ounkoom, uumdät jo toachten, hie kuude ägyptiske Interessen buppe do roomske sätte, kreech hie Stried mäd sin foarmoaligen Moat Octavianus. Tiedwiese moakeden Octavianus un Antonius Skieregaid, man dät heelt nit loange. In 32 f. Kr. begon die sonaamde Ptolemäiske Kriech. In 31 f. Kr. koom dät tou ju Slacht bie Actium. Dät waas ne Seeslacht foar ju griechiske Kuste, ju oafter as ju wichtichste Slacht fon"}
{"id": "9757", "contents": "Ju Roomske Republik (Latiensk: Res publica, niep uursät: \"eepentelke Seeke\"), waas ne politiske Phase fon dät Roomske Riek. Dät waas ju Tied twiske dät Eende fon ju Roomske Köönichstied (ätter ju Uurlääwerenge in 509 f. Kr.) un dän Begin fon ju Roomske Kaisertied ap dän 13. Januoar 27 f. Kr., as die Senoat sien Moacht deellaide. Ju Stoatsfoarm waas noch neen Republik in dän Sin fon däälich, ju fereende fuul moor aristokroatiske un demokroatiske Bestounddeele."}
{"id": "9758", "contents": "Kleopatra VII. Philopator (Ooldgriechisk:Κλεοπάτρα Θεά Φιλοπάτωρ); * 69 f. Kr.; † 12. August 30 f. Kr. in Alexandria) heerskede as lääste Kööniginne fon dät ägyptiske Ptolemäer-Riek un as läästen wieuwelken Pharao fon 51 bit 30 foar Kristus. Uur hieren Foar koom ju uut ne griechisk-stommige Heerskerlinje (do Ptolemäere), hiere Muur kuude oaber ne Ienheemske weesen hääbe. Touminst is uurlääwerd, dät ju sälwen ieuwenske Griechisk uk Ägyptisk baale kuud. Ju heerskede in ju eerste Tied nit aleenich, sunnern mäd hieren Bruur un leeter mäd uur Monljuude touhoope, uumdät die Troon nit fon een Persoon besät wäide doarste. Ju wüül dät ägyptiske Riek fäästigje un uutbaue, man ju kuude dät Siel nit juun Room truchsätte. Uum Foardeele foar Ägypten tou roakjen, begon ju eerste n Ljoofte-Ferhooldnis mäd Gaius Iulius Caesar, mäd dän ju uk n Suun (Ptolemaios XV. Kaisar) hiede. Caesar wuude in 44 f. Kr. uumebroacht. Ätters begon ju uk mäd Marcus Antonius n Ferhooldnis, man dät fierde tou ne joope Ferwikkelenge in binnere Striedegaiden fon't Roomske Riek, wiertruch Octavianus in 32 f. Kr. dän Ptolemäisken Kriech juun hiere un Antonius sien Troppen begon. In ju Slacht bie Actium (31 f. Kr.) wuuden groote Deele fon Antonius sien Flotte fernäild, man"}
{"id": "9764", "contents": "Ju Tuffelke-Fuuleräi is ne Skienpilts-Oard, ju ne ganse Riege fon Noachtskaad-Plonten, deelwiese uk uur, befaalt un kroank moaket. Apgruunde fon hiere Wirtskuppelke Betjuudenge sunt Tuffelke un Tomoaten do bekoandste deer fon befaalene Plonten. Fermoudelk kumt ju Oard uut Noudamerikoa."}
{"id": "9772", "contents": "Dät Eerste Triumviroat waas n informellen Buund twiske do träi Politikere in't Roomske Riek, näämelk Gaius Iulius Caesar, Marcus Licinius Crassus un Gnaeus Pompeius Magnus. Dät waas in ju Tied fon ju leete Roomske Republik. As Gnaeus Pompeius in't Jier 63 f. Kr. dän 3. Mithridatisken Kriech wunnen hiede, hiede hie as Fäildheer n grooten Noome. Man juust dät waas, wät him foar wäkke Roomske Moachthääbere suspekt moakede. Jo wüülen him Politisk isolierje, laachhoaft moakje un sien Veteroanen nit fersuurgje. Uum ju politiske Isolatsjoon tou äntgungen, sloot hie in 60 f. Kr. mäd Crassus un Caesar n informellen Buund, die leeter as dät eerste Triumviroat beteekend wuude. Düt skuul ne Ärfoulchrieke Ferbiendenge wäide, uumdät Pompeius militärisk stäärk waas, Crassus uuremäite riek un Caesar politisk bekoand un truchsättengsstäärk. Do träi slooten sik nu touhoope, uum truchtousätten, dät niks in dän Stoat skaach, wät aan fon do träi nit wüül. Crassus un Pompeius hieden al tjoon Jiere in't foaren touhoope Consul weesen, Caeasar waas eerste sowät as n \"Junior-Partner\". Do bee wüülen sik deer foar iensätte, dät Caesar in't Foulgejier uk Consul wuude, wät uk slumpede. In 59 f. Kr. wuude hilkede Pompeius in fjoode Ächte ju Dochter fon Caesar (Iulia), uum"}
{"id": "9778", "contents": "Do Plebejere (Latiensk: plebs: ju Masse / dät meene Foulk) wieren in't Roomske Riek, in ju Tied ju Roomske Republik, dät eenfache Foulk, dät nit tou dän oolden Oadel, do Patriziere heerden. Maast wieren dät Buuren un Hondwierkere. Jo goolten as Roomske un wieren ätter do Stoundekampe (sowät 500 bit 287 f. Kr.) truch dät Roomske Gjucht skuuld. Wilst do Stoundekampe kuuden jo goud ju Kriechstjoonst-Wäigerenge iensätte, uum in dät Twist mäd dän Oadel hiere Interessen truch tou sätten. Uumdät Room oafter Kriech mäd sien Noaberskup hiede, moaste die Oadel deer ap iengunge. In't Eende fon do Stoundekampe hieden do Plebejere groote wirtskuppelke un politiske Ferbeeterengen roaked. Wät ju Fersammelenge fon do Plebejere besloot, waas gultich Gjucht un die Foulkstribun waas n amtelk Boantje. Jo hieden nu dät Gjucht, Mäitnoamen fon do Magistroate ferbjoode tou läiten."}
{"id": "9781", "contents": "Do Patriziere (In't Foulgjende uurigens ju Eentoal: Latiensk patricius, Griechisk πατρίκιος) wieren in't oolde Room sowät as Oadel. Uurs as do Plebejere kuuden jo sik ap ne loange Riege fon Oanen beroupe, do al in Room lieuwden. Jo hieden groote Sälskuppelke Foardeele. Deer fon oulat wäide uk do Grootburgere in middeloalerske un ädder-näitiedelke Stääde as Patriziere beteekend."}
{"id": "9785", "contents": "Lucius Cornelius Sulla Felix (* uum 138 f.Kr.; † 78 f. Kr., oafter kuut Sulla naamd, waas n roomsken Politiker, Fäildheer un Diktoator in ju Tied fon ju leete Roomske Republik. Hie waas n extreemen Optimoat un geen blouderch juun do Populoaren foar. In ne Tied ju Roomske Republik truch Korruptsjoon un Twistegaiden uum Loundferdeelenge un Burgergjucht in ne läipe Lääse keemen waas, moakede Sulla Karriere as Fäildheer. As Quaestor fon dän Fäildheer Gaius Marius be'eendede hie (so as hie dät deerstoalde, Marius saach dät uurs) dän Jugurthinisken Kriech un wuude ätter sien Ärfoulge in dän Buundes-Nooten-Kriech foar'n Consul foar dät Jier 88 f. Kr. kädden. Uumdät hie sien Interessen as Konsul nit goud truchsätte kuude un buppedät fon sien Juunstriedere betruued wuude, marskierde hie in dät sälge Jier noch mäd sien Troppen ap ju Stääd Room. Masse fon sien Uppermonljuude ferwäigerden, deer mee tou moakjen, man hie diede dät daach un stoalde dät as Räddenge fon dän Stoat deer. Do Roomske Befäästigengen kuuden sunne groote un stäärke Armee nit ouhoolde. Hie befuul dän Senoat, tweelich Ljuude uut ju politiske un militäriske Fierenge fon do Populoaren tou Stoatsfäinde tou ferkloorjen un tou ju Säikenge un Waigjuchtenge uuttouroupen. Niep nuumen doarste"}
{"id": "9788", "contents": "Ju Groote Hungersnood in Irlound (irisk: An Gorta Mór; ängelsk: Great Famine of Irish Potato Famine) waas twiske 1845 un 1852. Uurseeke waas ju Tuffelke-Fuuleräi, ju tou moorere Mis-Aadenten fierde. Ju Tuffelke waas domoals ju wichtichste Ietelweere bie do Iren, wilst Koarel un Dierte-Ärtjuuchnisse as Hiere oun do britiske Grootgruund-Oainere betoald wuuden. Ju Uundäidegaid fon ju Whig-Regierenge moakede dät aal noch läpper. Fon wät moor as oachte Millionen Iren in düsse Tied is een Million ferhungerd un two Millionen sunt uutwonnerd."}
{"id": "9793", "contents": "Dät Köönichriek Prüüsen waas n historisk Lound, dät ne groote Rulle in ju Düütske un europäiske Geskichte spielde. Dät äntstuude ap dän 18. Januoar 1701 truch ju Krounenge fon dän brandenbuurichsken Kurfürst un prüüsken Heertoach Freerk III. toun Köönich Freerk I. in Prüüsen. In't Foaren roate dät Prüüsen uk al, do waas dät dät Heertoachdum Prüüsen. Dät Köönichriek Prüüsen waas eerste n Deelstoat fon't Hillige Roomske Riek (dät nit moor fuul Betjuudenge hiede) bit düt in 1806 sien Eende foont. Ätters waas dät n poor Jiertjaande oainstoundich. Twiske 1871 un 1918 waas dät Köönichriek n Deelstoat fon't Kaiserriek Düütsklound un die prüüske Köönich waas uk düütsken Kaiser. Truch ju Outonkenge fon dän Köönich blw. Kaiser ätter dän Eersten Waareldkriech wuude Prüüsen toun Fräistoat Prüüsen. Freerk I. (Köönich fon 1701 bit 1713 tou) Freerk Wülm I. (Köönich fon 1713 bit 1740 tou) Freerk II. (Köönich fon 1740 bit 1786 tou) Freerk Wülm II. (Köönich fon 1786 bit 1797 tou) Freerk Wülm III. (Köönich fon 1797 bit 1840 tou) Freerk Wülm IV. (Köönich fon 1840 bit 1861 tou) Wülm I. (Köönich fon 1861 bit 1888 tou, fon 1871 oun düütsken Kaiser) Freerk III. (Prüüsken Köönich un Düütsken Kaiser fon Meerte bit Juni"}
{"id": "98", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "9805", "contents": "Die 31. Januoar is die 31. Dai fon dän gregorioanske Kalänner, deer blieuwe ätters noch 334 Deege (in Skaltjiere sunt dät 335) tou dät Jierseende tou. 1542: Die Spanier Álvar Núñez Cabeza de Vaca findt as eersten Europäer do Woaterfaale fon dän Iguaçu. 1606: Do lääste katoolske Fersweerdere fon dän Gunpowder Plot juun dän protestantisken Köönich Jakob I. fon Änglound wäide waigjucht. Monken do Feruurdeelde is uk die bit däälich bekoandste Fersweerder, Guy Fawkes. 1773: Freerk die Groote bielget truch Kabinettsorder ju näie Provins Wäästprüüsen. 1793: Ju köönichstjou uutgjuchte Groafskup Nizza wäd ätter dän Ienmarsk fon frantsööske Revolutsjoons-Troppen fon Frankriek anektierd. Dät Département Alpes-Maritimes äntstoant. 1876: In do USA wäide do Indioanere fon ju Regierenge in Reservoate beoarderd. 1958: Die eerste Satellit fon do USA, näämelk Explorer 1, wäd fjauer Mounde ätter dän rusken Satellit Sputnik inne Äid-Uumloop-Boan broacht. Deerbie slumpet unner Ounleedenge fon James Van Allen die Ätterwies fon dän Van-Allen-Stroalengsgäddel uum ju Äide. 1961: Die Schimpanse Ham fljucht mäd ju Mercury-Redstone 2-Mission fon ju NASA fon Cape Canaveral uut in't Aal. Hie ferbrangt sowät säks Minuten inne Sweereloosegaid un gungt leeter mäd sien Kapsel uunferseerd inne Atlantik deel. 1989: Die SPD-Paatäifoarstound beslut, ju Paatäisaitenge Vorwärts uut Kostengruunde ientoustaalen."}
{"id": "9806", "contents": "Do Noachtskaade (Solanum) sunt n Sleek fon Plonten, die sowät 1400 Oarde uumefoatet. Jo sunt apgruunde fon ferskeedene Alkaloide oafter giftich, man dät rakt uk Oarde, fon do Deele as Ietelweeren bruukt wäide konnen: Tuffelke (Solanum tuberosum), Tomoaten (Solanum lycopersicum), Auberginen (Solanum melongena). Wäkke wäide uk as Heelmiddele of as Sier-Plonten bruukt."}
{"id": "9812", "contents": "Do Noachtskaadplonten sunt ne Familie fon Plonten, ju in sowät njuugentich bit hunnert Sleeke iendeeld wäd, do wieruum sun 2700 Oarde uumfoatje. Two bekoande Sleeke sunt do Noachtskaade (Solanum) wier t.B. ju Tuffelke tou heert, un do Tebaksplonten (Nicotiana)."}
{"id": "9818", "contents": "Do Noachtskaadoardige sunt ne Oardenge fon do Plonten. Ju Oardenge uumfoatet fieuw Familien: Convolvulaceae (düütsk: Windengewächse) Hydroleaceae Montiniaceae Noachtskaadplonten (Solanaceae; düütsk: Nachtschattengewächse) Sphenocleaceae"}
{"id": "9819", "contents": "Robert Müller, bekoand as Robert Warthmüller (* 16. Januoar 1859 in Landsberg oun ju Warthe; † 25. Juli 1895 in Berlin) waas n düütsken Historienmoaler in ju leete Romantik. Hie is besunners bekoand foar sien Oubieldengen fon Freerk dän Groote."}
{"id": "9821", "contents": "Die Aconcagua of Cerro Aconcagua in do Anden is mäd 6962 Meetere die hoochste Bierich fon Suudamerikoa un dän Amerikoansken Dubbelkontinent juust so as die hoochste Bierich buute fon Asien un ap ju suudelke Hemisphäre. Hie lait in't Wääste fon Argentinien in ju Provins Mendoza, tichte bie dät Skeed ätter Chile. Oun dän Bierich rakt dät masse Glitskere. Aleer wuude hie foar n Vulkoan heelden, in Chile naamde me him foar loange Tied el volcano. Dät waas, uumdät deer oafter Wulken uum sien Top hongje, in Wuddelkhaid is hie naan Vulkoan. Eerste Exkursionen in dät Rebät unnernoom die Uunouhongegaids-Strieder José de San Martín, as hie uur do Passe oun dän Aconcagua fon Argentinien ätter Chile ientroang. Robert FitzRoy moakede Mäitengen fon ju See uut un reekende een Hööchte fon 23,200 Fout uut, wiermäd die Aconcagua as hoochsten Bierich fon do Anden fääststuude. Toufoarne häd me toacht, die Chimborazo waas die hoochste Bierich fon Suudamerikoa. Twiske 1882 un 1883 unnernoom die düütske Paul Güßfeldt een Exkursion ätter dän Aconcagua, wierbie hie ätterwiese kuude, dät hie naan Vulkoan is. Sien Bestiegengs-Fersäike fon't Noude uut moaste hie oubreeke, uumdät dät Weeder tou läip wuuden is. Ju grootste Hööchte, ju hie roaked häd, wieren"}
{"id": "9825", "contents": "Peru is n Lound in't Wääste fon Suudamerikoa. Die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2016 Pedro Pablo Kuczynski (Stound: Januoar 2018). Dät rakt junner aiske unnerskeedelke Loundskuppe mäd heel ferskeedene Plonten un Dierte. Peru is bekoand foar sien Fergeenhaid in dät Inka-Riek, dät leeter dän Spoanske Kolonioalismus tou Offer fäl. Archäologisk wäidfulle Steeden so as ju Ruinen-Stääd Machu Picchu tjuuge bit däälich fon do Inka. Man uk dät Quechua, een Sproake, ju al fon do oolde Inka boald wuude, is däälich wier een fon tjo Amtssproaken un wäd fon trättien Prosänt fon ju Befoulkenge bruukt. Uk dät Aymara, uurs een ienheemske Sproake, is Amtssproake. Man ju wichtichste Amts- un Ferkierssproake is bit däälich dät Spoanske, dät in ju Kolonioaltied ätter Suudamerikoa broacht wuude. Tachentich Prosänt fon ju peruoanske Befoulkenge baale Spoansk as Muursproake. In 2007 wieren 81,3 % fon ju Befoulkenge katoolsk un 12,5 % evangeelsk. 3,3 % roaten oun, dät jo een nit apfierde Religion touheere un 2,9 % hääbe kweeden, dät jo nit religiös sunt. Ap't Lound rakt dät sowät fieuw Prozent minner Katholiken as in'e Stääd. Peru lait in't Wääste fon Suudamerikoa, loangs dät Ouger fon dän Pazifisken Ozean. Ätter sien Flakte is Peru mäd 1.285.216"}
{"id": "9828", "contents": "Bolivien is n Binnestoat in Suudamerikoa. Die wäästelke Haaldeel fon Bolivien wäd fon two fier uutnuurlääsende Bierichkätten truchleeken, do tou do Anden heere, deertwiske lait die Altiplano, ne Hoochieuwene ap 3000 bit 4000 Meetere Hööchte. In dän Altiplano lait ap ne Hööchte fon 3810 Meetere uk die Titicaca-See, wier ju Bolivioanske Marine Skiepe lääsen häd, uumdät dät Lound sänt dän Salpäiter-Kriech (1879 bit 1884 tou) naan Tougong moor tou ju Pazifikkuste häd. Die hoochste Bierich in Bolivien is die Sajama, n ferläskeden Vulkoan mäd ne Hööchte fon 6542 m. Aastelk fon do Anden lait dät läigere Aastbolivioanske Bierichlound, deer twiske sunt ap ne Hööchte fon 1200 bit 1800 Meetere Doale mäd fuchtige Woolde tou fienden. Noch fääre aastelk sunt do \"Llanos\" tou fienden, groote Ieuwenen, do sik bit ätter't Skeed tou Brasilien un Paraguay uutdiene. Bolivien wäd beskat fon... Brasilien in't Noude un Noudaaste, Paraguay in't Suudaaste, Argentinien in't Suude Chile un Peru in't Wääste."}
{"id": "9829", "contents": "Die Altiplano (Spoansk) of Qullaw (Quechua un Aymara) is n fergliekswiese ieuwen Hoochlound ap ne Hööchte fon uum do 3600 Meetere, dät twiske two Bierichkätten fon do Anden lait, ju Cordillera Occidental (Wääst-Anden) un ju Cordillera Oriental, do Aast-Anden. Dät Woater kon fon deer nit ätter ju See oufljoote, dät fljut in Binne-Woaterdoaben as biespilswiese dän Titicaca-See, die in't Noude fon dät Hoochlound lait. Fon düssen uut lukt sik die Altiplano sowät duusend Kilomeetere ätter't Suude."}
{"id": "983", "contents": "Terbium is n chemisk Element mäd Symbol Tb un Atomnummer 65. Dät is ne griesfaawige Lanthanide. Terbium is 1843 äntdäkt wuuden fon Carl Gustaf Mosander. Dissen sweedisken Chemiker foont dät Element as Keete in Yttriumoxid. Dät duurde bit uungefeer 1900 eer Georges Urbain instande waas, dät Element toun eersten Moal tou isolierjen mäd Hälpe fon Ionenuutwikselenge. Die Noome \"Terbium\" is oulat fon dän Täärpnoome Ytterby in Sweden. Eenige industrielle Anweendengsgebiete fon Terbium sunt: Ferriekenge fon Kalziumfluorid. Soalte fon Terbium wäide ferwoand in Lasere As Hybridisierengssonde in de Biochemie. Terbium wäd bloot min ferwoand. Terbium is n beegsoam un licht tou deformierjen Metal, wät ferglieked mäd do maaste uur Lanthanide täämelk beständich is juun Luft. Dät rakt deerfon two bekoende Kristalstruktuure, wierbie die Uurgongspunkt bie 1562 K lait. In de Natuur kumt Terbium nit foar as fräi Element, man dät ferskient in läige Konzentratione (bit 0,03%) in moorere Mineralien, wieroun uk uur Lanthanide fuunen wäide, as Gadolinit, Monasit un Bastnasit. De Mineralien Xenotim un Euxenit änthoolde bietiede bit tou 1% Terbium. Ju maast anwoande Isolationsmethode is Reduktion fon Terbiumfluorid of -Chlorid mäd Kalzium. 159Tb is dät eensige stabile Isotop. Dät rakt 33 bekoande radioactive Terbiumisotope. 158Tb häd deerfon mäd 180 Jiere"}
{"id": "9833", "contents": "Die Titicaca-See (Quechua: Titiqaqa qucha, Spoansk: Lago Titicaca) is n grooten Woaterdoabe in't Noude fon dän Altiplano, dät säntroale Hoochlound twiske ju wäästelke un ju aastelke Bierichkätte fon do Anden. Hie lait ap dät Skeed twiske Peru un Bolivien mäd sin Woaterspeegel ap 3810 Meetere buppe ju See un häd ne Flakte fon 8.288 km². Hie is läip keetich un jält as n betruued Biotop. Die See is uk ne wichtige Boasis fon ju bolivioanske Militär-Flotte, uumdät Bolivien sänt dän Salpäiter-Kriech (1879 bit 1884 tou) naan Oundeel moor oun'e Pazifik-Kuste häd. Ieuwenske do Ätterkuumere fon do Kolonioalisten lieuwje bie dän Titicaca-See uk Indioaner-Foulke as do Urus un do Quechua. Wichtige Dierte in un uum dän Titicaca-See sunt ju Titicaca-Poage (Telmatobius culeus) as Fertreeder foar do Amphibien, die Titicaca-Duuker (Rollandia microptera) as Fertreeder foar do Fuugele, die Sleek Orestias un ju Oard Trichomycterus rivulatus as Fertreedere fon do Fiske."}
{"id": "9839", "contents": "Die 3. Januoar is ätter dän gregorioansken Kalänner die trääde Dai fon't Jier, somäd blieuwe noch 362 Deege bit tou dät Eende fon't Jier, blw. 363 in n Skaltjier. 1777: In dän Amerikoansken Uunouhongegaidskriech kumt dät tou ju Slacht fon Princeton, do ju Kontinentoal-Armee fon do Trättien Kolonien unner Generoal George Washington ju Uurwinnenge juun britiske un hessiske Troppen unner Charles Cornwallis roaket. 1795: In aan Ferdraach twiske Ruslound, Prüüsen un Aastriek wäd ju trääde Deelenge fon Polen uuthonneld. 1833: Do Briten roakje truch ne Flotten-Statsjoonierenge ju Heerskup uur do Falklound-Ailounde. 1848: Joseph Jenkins Roberts wäd die eerste Präsident fon dän näi gruundeden Stoat Liberia. 1851: Die frantsööske Physiker Léon Foucault fiert in dän Käller fon sien Huus foar't eerste Moal n Experiment mäd dän Foucault'sken Slinger truch, mäd dän hie ju Traalenge fon uus Äide ätterwiese kon. 1958: In do Wäästindiske Ailounde sluute sik een Riege fon britiske Kolonien tou ju Wäästindiske Föderatsjoon touhoope. 1990: In dän Ferloop fon een US-Invasion in Panama wäd die Diktoatoor Manuel Noriega truch Krääfte fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa fäästnuumen. 1999: Die Mars Polar Lander, ne Ruumte-Sonde fon ju NASA, wäd in ju Gjuchte fon dän Mars skeeten. 2020: Ap Befeel fon"}
{"id": "9844", "contents": "Die fjoode Januoar is die fjoode Dai in dän Gregorioansken Kalänner, wiermäd noch 361 Deege bit tou Jiers-Eende tou blieuwe (of 362 in Skaltjiere). 46 f. Kr.: Titus Labienus uurwint apgruunde fon toalenmäitige Uurlainhaid do Troppen fon Gaius Iulius Caesar, bie dän hie aleer as Offisier tjoond häd. 275: Eutychianus foulget as Poabst ap Felix I. 871: In ju Slacht fon Reading wäd die angelsaksiske Köönich Ethelred fon Wessex fon deenske Invasions-Troppen sloain. 1798: Ju bit do tou ju Swaits heerende Republik Mülhausen stämt foar dän Wiksel tou Frankriek. 1880: Edward Whymper un do Bruure Jean-Antoine Carrel un Louis Carrel roakje as eerste Bierichstiegere dän Top fon dän Anden-Bierich Chimborazo. 1894: Twiske Ruslound un Frankriek wäd die Twäierferbuund gultich. Truch dät Ferdäägengs-Buundnis kon Frankriek sien two Jiertjaande ounhooldende Isoloatsjoon be'eendje, wilst Düütsklound in ju Two-Fronten-Positsjoon kumt, foar ju al Otto von Bismarck waadend häd. 1896: Utah, bit do dät Utah-Territorium, wäd die 45. Buundesstoat fon ju USA. Deertou hiede sik ju Buundesregierenge eenich wäide moast mäd do junner foarheerskjende Ounhongere fon ju Mormonen-Bewäägenge Säärke Jesu Christi fon do Hillige fon do Lääste Deege. 1933: Franz von Papen mät Adolf Hitler in't Kölner Huus fon dän Bankier Kurt Freiherr von Schröder"}
{"id": "9847", "contents": "Die See Alliqucha (Quechua foar \"Gouden Woaterdoabe\", Spoansk: Allicocha) is n Woaterdoabe in ju Bierichkätte Cordillera Blanca in do Anden fon Peru suudwäästelk fon dän Bierich Qupa. Hie lait ap ne Hööchte fon 4474 Meetere, häd ne Loangte fon 204 Meetere un ne Bratte fon 113 Meetere oun ju wiedeste Steede."}
{"id": "9849", "contents": "Do Inka (benaamd ätter dän Titel fon hieren Heersker) wieren ne ienheemske Stääd-Kultuur in Suudamerikoa, uum nau tou weesen in dät Rebät fon do Anden. Jo boalden Quechua as wichtichste Sproake. Hiere Sproake kuuden jo nit skrieuwe, eer do Spaniere koomen, man jo hieden dät Knät-System Quipu, uum Toalen in n Dezimoal-System deer tou staalen. Buppedät kuuden se Metall feroarbaidje un sunt besunners bekoand foar hiere Gould- un Säälwer-Skätte. Sukke Uumhonge hieden do Inka Düt is n Quipu, dät tou ju Deerstaalenge fon Toalen tjoonde. N Gouldbieker fon do Inka Jo hääbe twiske dät trättienste un dät säkstienste Jierhunnert uur n groot Riek heersket, in dät moor as twohunnert Foulke lieuwden. Dät Riek hiet tawantinsuyu (tawantin „Fjauerfooldegaid“, suyu „Lound“), uumdät dät uut fjauer Deele bestuude: Antisuyu, Chinchaysuyu, Kuntisuyu un Qullasuyu. Die bupperste Heersker waas die Sapa Inka, die sik as n God fer'eerje liet, uumdät hie in Ounspröäk noom, dän Sunnengod Inti monken sien Foaroolden tou hääben. In ju Midde fon dät 15. Jierhunnert begonnen do Inka, do toufoarne fääre suudelk wieren, hier Riek ätter't Noude uuttoudienen. Noch unner Tupaq Yupanki, die fon sowät 1471 bit sowät 1493 dät Inka-Riek regierde, hieden jo dät stuur, deer Fout tou foatjen, uumdät"}
{"id": "9850", "contents": "Cusco (allere Skrieuwwiese: Cuzco, Quechua: Qusqu of Qosqo) is ne Stääd in Peru. Aleer waas dät ju Haudstääd fon dät Inka-Riek. Do Inka deelden ju Stääd ien in Bupper-Cusco (Hanan Qusqu) un Unner-Cusco (Urin Qusqu). In dät Rebät fon Cusco is fon düsse Fergeenhaid noch fuul tou sjoon. Däälich wäd dät fon ju peruoanske Ferfoatenge as \"histooriske Haudstääd\" fon Peru beteekend, uk wan ju näie Haudstääd Lima is. Ju Stääd wäd fon ju UNESCO as Waareldäärfgoud liested. Machu Picchu Commons: Cusco – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "9855", "contents": "Llaqtapata (fon Quechua llaqta \"Siedelenge\" un pata \"Terasse\" / \"Stappe\" / \"Ouger\"), uk uumekierd Patallaqta of uurs Q'inti Marka (fon Quechua Q'inti \"Kolibri\" un Marka \"Täärp) beteekend, is ne Ruinen-Stääd fon do Inka oun ju Äi Urubamba in Peru. Dät lait sowät tachentich Kilomeetere noudwäästelk fon Cusco, dät ju Haudstääd fon't Inkariek waas, un sowät 15 Kilomeetere suudaastelk fon Machu Picchu, uurs ne Ruinen-Stääd fon do Inka. Dät waas somäd gjucht säntroal lain un uk goud oun't Sträiten-Nätwierk fon do Inka ounbuunen. Ju Siedelenge waas befäästiged, uumdät ju Steede in ju Tied fon't Inka-Riek strategisk wichtich waas. Buppedät roate dät Masse Fäildere in ju Stääd, wier Tuffelke un Mais ounbaud wuuden sunt. Manku Qhapaq II., eerste n Marionetten-Heersker uur dät spoansk besätte Inka-Riek, leeter n Apstoundisken juun dän Kolonioalismus, baadende Llaqtapata deel, ätterdät hie sik in 1536 uut dät Rebät fon Cusco touräächluuke moaste. Hie wüül truch ju Fernäilenge fon Siedelengen loangs do Inka-Sträiten do spoanske Ferfoulgere äntmoudigje."}
{"id": "9863", "contents": "Kolonioalismus hat ju maast stoatelk stöände Inbesitnoame fon froamde Rebätte, wät sik deelwiese truch Uurwinnenge, Ferdrieuwenge of sogoar Fermöärenjen fon ju ienheemske Befoulkenge uutwierket. Do Kolonioalisten sjo sik deerbie maasttieds as kulturell haager stoundend, wät mongs in Ferbiendenge stoant mäd n rassistisk Toanken. Ne typiske Wirtskupswiese in dän Kolonioalismus is, dät dät Muurlound kloormoakede Produkte in do Kolonien lääwert un deer Räistoffe foar kricht. In ju Praxis, wäd kritisierd, sunt do Kolonien uutbüüted wuuden."}
{"id": "9866", "contents": "Wienoachten is n wichtich kristelk Fääst, wiermäd ju Moanskwäidenge Goddes fierd wäd. Dät hat, dät Jesus Kristus (die ätter dät Kristendum tou ju hillige Tjofooldegaid Goddes heert) in Bethlehem fon dät hillige Jungwucht Maria tou Waareld broacht wuude, uum ju Moanskhaid fon hiere Sänden un Äiländ ou tou hälpen, so as dät in ju Wienoachtsgeskichte in ju Bibel stoant (Dät wichtichste: Lk 2,1–20). Wienachten in do wäästelke Säärken (Evangeelske un Katoolske) ap n 25. un mongs deertou uk dän 26. Dezember fierd, in wäkke orthodoxe Säärken momentoan trättien Deege leeter (uumdät jo sik ätter'n julioansken Kalänner gjuchte). Uumdät liturgisk die Foar-Äiwend al tou dän touken Dai heert (ätter'n antiken Kalänner eendet die Dai mäd dän Sunnen-Unnergong), kon die Äiwend fon dän 24. Dezember (Tjukkebuuks-Äiwend) uk ne wichtige Rulle iennieme, in groote Deele fon Europa häd hie sik tou dän wichtichste Dai fon't Wienachtsfääst äntwikkeld. Wäkke hääbe ju Fermoudenge, dät die Termin fon dät Fääst un wäkke fon do Bruuke, do deer in Ferbiendenge mäd stounde, sik ätter heedenske Fierdelkhaiden in n Touhoopehong mäd ju Wintersunnenweende gjuchte."}
{"id": "9872", "contents": "Dät Naie Aaste of \"die Faandere Orient\" is n uunskäärp definierd Rebät in Faander-Asien, wiertou do arabisk bestimde Lounde in Faanderasien heere (dät sunt Kuwait, Bahrain, Oman, Katar, Saudi-Arabien, do Fereende Arabiske Emiroate, die Jemen, Syrien, do Palästinensiske Autonomie-Rebätte, Libanon, Jordanien un die Irak) juust so uk Israel un ätter n wiedere Apfoatenge buppedät ju Turkäi, die Iroan, Ägypten un Zypern."}
{"id": "9885", "contents": "Ju Integroalreekenge is ne Komponente fon ju Mathematik, intbesunnere fon ju Analyse. Me ferwoant hieroun Integroale foar ju Bereekenge fon Summen, as ju Gesamtflakte unner ne Kurve, ju Gesamtannerenge fon ne bestimde Varioabele wan foar älken Moment ju Annerenge je Tiedeenhaid roat wuuden is, of ju Bereekenge fon ju Masse fon n Objekt, wan ju Tichte an älken Punkt roat is. In dän eenfachsten intuitiven Fal bereekent me mäd n bestimden Integroal fon ne Funktion ju Uurflakte begränsed truch dän Graph fon ju Funktion un ju horizontoale Koordinoatenoakse, twiske two vertikoale Lienjen. Die Integroal fon ne Funktion f uur n Tiedintervall wäd apteekend as ∫ a b f ( x ) d x {\\displaystyle \\int _{a}^{b}f(x)\\,{\\rm {d}}x} Dät Resultoat is ju Uurflakte S unner dän Graph. Praktiske Anweendenge: wan die Graph dän Rienfal uur n Dai ounrakt un do vertikoale Lienjen stounde ap bestimde Tieden, dan kricht me mäd Integration twiske do Lienjen ju ganse Rienfal twiske do bee Tieden. Ju Integroalreekenge is ferbuunen mäd ju Differentioalreekenge truch do Begriepe fon dät Derivoat un ju Stamfunktion fon ne Funktion. Ne Stamfunktion fon ne Funktion f is ne Funktion F, wierfoar jält, dät ju Ouleedenge F'=f. Bit ap ne additive Konstante"}
{"id": "9887", "contents": "Mikro-Elektronik is n Twiech fon ju Elektronik, uumfoatjend ju Foarskenge un Häärstaalenge fon elektroniske integrierde Skaltengen ap mikroskopiske Skala. Disse Hoolichfabrikoate wäide integrierde Skaltengen of Chips (Integrated Dircuit, IC) naamd un wäide ferwoand in biespilswiese Computerspiekere un Mikroprozessore. Ju geometriske Definition fon do mikroskopisk litje Strukture mäd Oumeetengen fon eenige Nanomeetere un gratter, is gruunded ap Photolithographie. In do lääste Jiertjaanden sunt do Oumeetengen fon do Strukture, Transistore, Touhoopeskaltengen un uur elektroniske Komponente in n gliekmäitich Tempo faalen (“skalierd”), ätter dät sonaamde Gesäts fon Moore. Disse Skalierenge häd groote Muugelkhaide, man gungt nit sunner Probleme. Tou do Muugelkhaide heere aal moor Funktione ap n eenpelden Chip, wiertruch dp Systeme aal moor intelligent Ferhoolden apwiese. Me kricht so moor Funktionalität foar dätsälge Jäild. Tou do Probleme heert deerjuun, dät dät aal sturre wäd, ju in ju intergrierde Skaltengen äntstoundene Waarmte outouleeden. Uk Variabilität un Touferläit wäide minner. Däälich (2010) lääse do Oumeetengen fon eenpelde Transistore bie 32 Nanometere un minner, Truch disse Miniaturisierenge läite sik integrierde Skaltengen fon moor as ne Milliarde Transistore realisierje ap een Siliziumstuk mäd ne Kaantenlaangte fon 10 Millimeetere. Deertou ferlööwet die litjere Oustand twiske do Bauelemente, do Skaltengen bie haagere Taktfrequenze tou bedrieuwen. Deerbie wäd ju"}
{"id": "9888", "contents": "N Metal is n Goud, dät speegelch is un wier me elektrisken Stroom truch seende kon. Do Metalle nieme dän grootsen Paat fon ju Periodiske Tabelle ien. Metalle sunt toun Biespil: Iersen Gould. Säälwer Natrium Aluminium. Metalle hääbe do Ljuude siet dät Eende fon ju Steentied ferwoand. Toueerst dat Kooper. Dän hääbe jo Kooper un Tin touhoope smolten un hieden dan Brons. Deerätter is ju Bronstied naamd. Un dan, sowät uum 500 f. Chr. hääbe do Moanskene hääruutfuunen, wo jo an dät Iersen kuume kuuden. Dan fäng ju Iersentied an."}
{"id": "9889", "contents": "'Häddegaid' ist ne Gratte foar Materioale, ju der in ju Fäästegaidsleere ferwoand wäd un beskrift, wo groot ju Kraft is, ju me bruukt uum sun Materioal uume tou foarmjen. Häddegaidwröige is n wichtich Paat fon ju Materioalwröige. Reewen foar ju Häddegaidmeetenge stounde as Häddegaidmeeter bekoand. Dät rakt two Gruppen fon Häddegaidmeetenge: Plastiske Meetenge, wierbie ju Meetengen ju Testprobe uumefoarmet un n düütelk Määrk in dät Materioal moaket. Elastiske Meetenge, wierbie ju Testprobe wier sien uursprüngelke Foarm kricht, wan ju Meetenge beeended is. Brinellwröige (objektive plastiske Meetenge) Knoop-Wröige (objektive plastiske Meetenge binne wiede Skeede) Mohs Häddegaidsskala (subjektive Riet-Methode) Rockwell Testing (objektive plastiske Meetenge) Shore Testing (objektive elastiske Meetenge) Vickers Testing (objektive Meetenge, plastisk as uk elastisk. Besunners anwoand ap tänne Folien)"}
{"id": "9890", "contents": "Loorp (düütsk: Lorup) is dät suudwäästelke Noabertäärp fon Seelterlound. Loorp lait in ju Samtgemeende Wäidelte in dät Noudaaste fon dän Loundkring Oamselound. Ju Sproake fon Loorp fint sik in Hans Matuszak Die saterfriesischen Mundarten von Ramsloh, Strücklingen und Scharrel inmitten des niederdeutschen Sprachraumes. Diss. Bonn, 1951. Fääre is ju beskrieuwen in Heinrich Book un Hans Taubken, Hümmlinger Wörterbuch auf der Grundlage der Loruper Mundart, Sögel 1993, 1998."}
{"id": "9891", "contents": "N Doatenboank of Doatenboanksystem (DBS) is n digitoal spiekerd Archiv, iengjucht foar flexibele Beräidenge un Gebruuk. Doatenboanke spielje ne wichtige Rulle foar ju Archivierenge fon Doaten bie toun Biespil ju Behöörde, Finanzinstitute, Unnerniemen un in de Wietenskup. Doatenboank fon ju seelter Sproake [1]. Deeroun is n Korpus mäd ju groote Meerhaid fon do seelter Texte apnuumen, mädnunner 175, as me links unner in ju Bielde sjucht. Deerbie wäd as Biespil ju Wierkenge foar dät Woud fjoose ‘frieren’ wiesd. Me kon dan mäd dän Doatenboank hääruutfiende, in wäkke Oard Satse un Betjuudengen dät Woud juust anwoand wuude. Tou dät Säiken änthaalt ju Doatenboank uk aal Tiedfoarme fon dät Woud (fjust, froos, fäärsen) un uk aal Skrieuwfoarme do do Skrieuwere deerfoar ferwoand hääbe. Wäkke deerfon sjucht me gjuchts in ju Bielde. Un dan kricht me uk t.B. ju Foarm färsen un dät rakt dan in dät Resultoat uk moal dät toufällich foarkuumende düütske Moortaal Färsen ‘Räire’, man dät fint die maaste Bruker eenfach hääruut. Midde unner sjucht me, dät me ap ju Wiese 118 Foarkuumen fon dät Woud fjoose fint, wiertruch me gans fuul uur dät Woud leere kon. Truch klikken ap älke faawige Woudfoarm kon deertou uk ju ganse Uumtext sichtboar"}
{"id": "9892", "contents": "Ju Tied is ne Grööte in de Physik, dät Formelteeken is t, un ju SI-Eenhaid is ju Sekunde s. Ju Kloktied gjucht sik ätter ju Sunne un is in Tiedsoonen fäästlaid. Ju Tied häd ne groote Betjuudenge in dät Lieuwend fon do Moanskene un is n Themoa in fuul Wietenskuppe. Commons: Tied – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie"}
{"id": "9894", "contents": "Galicien (Galisisk: Galicia, Galiza, Spoanisk: Galicia) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien. Galicien häd 4 Provinzen: A Coruña Lugo Ourense Pontevedra"}
{"id": "99", "contents": "Jiere Uursicht"}
{"id": "990", "contents": "Thorium is n Actinoid. BGIA -Institut für Arbeitsschutz der Deutschen Gesetzlichen Unfallversicherung- Gestis Stoffdatenbank"}
{"id": "9901", "contents": "Die soogende Februoar is die oachtuntrüütichste Dai fon dän gregorioanske Kalänner, ätters blieuwe deer bit dät Jiers-Eende tou tjohunnertsoogenuntwintich Deege, blw. tjohunnertaachtuntwintich in Skaltjiere. 457: Leo I. wäd ätter Markian sin Dood fon Aspar, aan magister militum, foar'n Kaiser fon dät Aastroomske Riek benaamd. Ju Krounenge wäd foar't eerste Moal fon dän Patriarch fon Konstantinopel uurnuumen. 1238: In Ruslound in ju Tied fon do Mongoolenstoarme iendroangene Mongolen unner Batu Khan nieme ju in't Foaren beleegerde Haudstääd Wladimir in't Fürstendum Wladimir-Susdal ien, gjuchte monken ju Befoulkenge n Bloudboad oun un baadenje ju Stääd deel. 1249: In Christburg wäd n Free-Ferdraach ousleeten, die dät Ferhooldnis fon do Prussen (Oold-Prüüsen, n baltisk-sproakich Foulk) un dän Düütske Orden, die wunnen häd, räägelt. 1311: In Prag wäide Johann von Böhmen foar'n Köönich, sien Wieuwmoanske Elisabeth for ju Kööniginne fon Böhmen kround. 1497: Ätter ne Präätenje fon dän Reformator Girolamo Savonarola wäide in Florenz masse Luxus-Seeken un Kultuurgoude ferbaadend. Die Kunstler Sandro Botticelli smit wäkke fon sien Wierke mäd oaine Hounde in't Fjuur. 1550: Kardinoal Giovanni Maria del Monte, Konzilspräsident in Trient un Bologna, wäd ap dät Konklave in Room foar'n Poabst kädden un nimt dän Noome Julius III. oun. 1637: Mäd dät Eende fon ju"}
{"id": "9906", "contents": "Ju Stoa of die Stoizismus (ooldgriechisk: Στοά) is ne Leere fon ju antike Philosophie, ju fon sowät 300 foar Kristus bit in dät twäide Jierhunnerd ätter Kristus eerste fon Griechen un leeter uk fon Roomske bedrieuwen wuude. Dät waas seküür een fon do ienfloudriekste philosophiske Gjuchten in ju Geskichte fon dät Äiwendlound. Ju Stoa is benaamd ätter ju Στοά ποικίλη (Bemoalde Süülenhalle), n Bauwierk ap ju Agora, dän Määrkedploats fon Athen, uumdät ju tou hiere Uursproangstied in düt Bauwierk unnergjuchted wuude. Die Gruunder fon ju Stoa waas Zenon uut Kition, uur wichtige Fertreedere wieren Chrysippos uut Soloi, Panaitios uut Rhodos, Poseidonios uut Apameia, Lucius Annaeus Seneca un sogoar die roomske Kaiser Marcus Aurelius. Do Stoikere hieden ju Uurtjuugenge, dät ju Waareld-Oardenge as ne truchgungende Kausoalkätte tou ferstounden is. Aal, wät geböärt, uk dät Toanken, Wollen un Honneljen fon do Moanskene, geböärt, uumdät dät ju logiske Foulge uut Uurseeken is. Uumdät Philosophen in't Oalerdum ätter hiere Leere lieuwje skuulen, latten jo deer uk ne Lieuwendswiese fon ou: Groote Seekelkgaid wuude ferloanged, wilst joop Föilen as Unduugd goolt. Stromme Stoikere foonten nit moal Kroankhaid un Dood läip, uumdät jo dät aal nieme wüülen, as dät koom. Wan däälich fon \"stoisk\" boald wäd,"}
{"id": "9916", "contents": "Rio de Janeiro is een Stääd in't Suudaaste fon Brasilien in dän Buundesstoat Rio de Janeiro. Deer woonje sowät 6.429.923 Ljuude (Stound: 2013), man wan me dät Metropol-Rebät deer uumetou meereekent, sunt dät 11.875.063 (Stound: 2010). As Weerteeken fon Rio de Janeiro jält die Sukkerhoud, ju 38 Meetere hooge Christus-Figur ap dän Bierich Corcovado un die Strand fon dän Stääd-Deel Copacabana die as aan fon do bekoandste ap ju Waareld jält. Ju Bucht, wier däälich ju Stääd lait, wuude ap dän 1. Januoar 1502 fon dän Seefoarder Gaspar de Lemos fuunen. Uumdät hie ju Bucht foar ju Mundenge fon een groote Äi heelt, wierbie hie sik ferdäin häd, hat ju Stääd daach deerätter Rio de Janeiro (dät hat \"Äi fon dän Januoar\"). Ätter dän Ferdraach fon Tordesillas moakeden do Portugiesen Ounspröäke ap dät Rebät jäildend, wier däälich Brasilien lait. Dät hieden do Eende fon't 15. Jierhunnert fuunen. Man do Frantsoosen wüülen do dät nit toustounde. Jo gruundeden in't Jier 1555 een Fäästenge ap dät Ailound Ilha do Serigipe, dät is foar ju Kuste fon dät Stuk Lound wier däälich Rio de Janeiro lait. Hiere Fäästenge naamden do Frantsoosen Fort Coligny. Dät Rebät, wät do Frantsoosen fon junner uut kontrollierje kuuden,"}
{"id": "992", "contents": "Dät Uran is n räätselhaft un uunbekoand Metal, dät do maaste Moansken goarnit tou sjoon kriege. Man dät häd Waareldgeskichte moaked. Foar uur twohunnert Jiere wuud et fuunen, man bolde uurelhunnert Jiere uunbeoachted lät, wil deer noch neen Ferweertenge foar waas. Däälich stoant dät Uran uur Gould un Diamanten, un ju Hoast, wier däälich mäd soacht wäd ätter do ferbuurgene Uranleegere, uurträft bie wieden dät Gouldfiewer in do fergeene Jierhunnerte. Die Berliner Chemieprofessor Klaproth foont 1789 bie dät Unnersäiken fon Pik-blenden dät chemiske Element Nr. 92 un roate et dän Noome Uran. Et waas n säälwerskimmerjend, häd Metal, dät bie 1125 Groad smilt un wät lichter is as Platin. Der wuude dan fääststoald, dät dät Element in de Natuur bloot in ju Foarm fon Ferbiendengen vorkumt, maast tousommen mäd do Ertse fon do Metalle Kobalt, Säälwer un Wismut. Et wuud bruukt bie dät faawjen fon Glääs un Porselain. Leeter spielden Uransoalte in ju Glöiköärperhäärstaalenge ne Rulle, un toulääst ferwoande man et tou hädjen fon Metalle, insteede fon Wolfram. Die frantsööske Physiker Becquerel foont 1896 truch n glukkelken Toufal, dät Uran Stroalen uutsoant. Düsse Stroalen hääbe äänelke Wierkengen as Röntgen-Stroalen. Jo moakje ju Luft rundhääruume elektrisk un konnen ne fotografiske Platte"}
{"id": "9921", "contents": "As Mäid beteekent me Gäärslound, dät truch Mjoon fon ju Ferbuskenge fräiheelden wäd (uurs as ne Weede, wier Huusdierte dät uurnieme). Ne Mäid wäd bruukt, uum Hoo of Siloasje as Fäi-Fodder tou winnen, oaber toumäts uk uum der Fruchteboome ap tou plontjen. Fääre kon me Baulound ne Wiele wäst lääse läite, uumdät sik die Gruund ferhoalje kon. Wan ju Mäid riek an blöiende Bloumen is, is ju uk goud foar ju Imkeräi (as Iemen-Weede). Fonsäärm is sunne Mäid dan uk foar wüüld lieuwjende Insekten un uur Dierte n goadelken Lieuwendsruum, uk wan ju neen Natuur-, man ne Kultuurloundskup is. Do Mäide liegen fröier aal in dät läige Lound bie de Äi, wäil deeruum dät do mäd de Saise mäind wäide kuuden. Bäiste wüülen dät Gäärs in wäite Tieden fertrappelje. Wüült do Loundnoomen ap -Mäid maast sunner Persoonenoomen touhoopestoald sunt, belukt dät sik wäil maastens ap uursproangelk gemeenskuppelke Gruundstukke."}
{"id": "9927", "contents": "Ju Drina is ne Äi ap dät wäästelke Balkan-Hoolichailound. Ju lukt Woater uut ne Flakte fon 19.926 km² un häd touhoope mäd ju Wäl-Äi Tara een Loangte fon 486 Kilomeetere. Ju Drina äntstoant in do Dinoariske Bierge bie Hum an dät suudelke bosnisk-herzegowiniske Skeed, wier Tara un Piva, do uut Montenegro kuume, touhoopefljoote. Besunners do bee Wäl-Äien ferloope in joop iensniedene Doale, fon ju Drina sälwen kon me dät uk mongs kweede, uumdät ju truch Karst-Loundskup, also besunners kalk-hooldich Rebät fljut. Dät rakt oaber uk Ousniede fon ju Äi, wier dät n sachter Ouger rakt, wier goud siedeljen is un al loange waas. Deeruum wuuden in't Drina-Doal uk Siedelengen uut ju Jungsteentied fuunen. Fääre is uur dät Drina-Doal tou tällen, dät dät moorere Moale skäärp ouknikket, wät uk typisk is foar ne Äi in ne Karst-Loundskup. Die Bupperloop fljut truch Bosnien un Herzegowina. Oun't Ouger lääse do Stääde Foča, Goražde un Višegrad. Die Middelloop bieldiget bolde dät Skeed tou Serbien. Ap ju serbiske Siede lait bolde deer ätter Bajina Bašta. Die Middelloop gungt bit Zvornik. Uk die Unnerloop känteekent noch dät Skeed twiske Serbien un Bosnien un Herzegowina. Ap ju serbiske Siede lääse dan noch Banja Koviljača un Loznica. Bie"}
{"id": "994", "contents": "Plutonium is n chemisk Element mäd dät Elementsymbol Pu un ju Oardnengstaal 94. In dät Periodesystem stoant et in ju Gruppe fon do Actinoide (7. Periode, f-Block) un tält tou do Transurane. Plutonium is n giftich un radioaktiv Sweermetal. Benaamd wuud et ätter dän Dwärchplanet Pluto. Dät heert tou do sweerste in de Natuur foarkuumende Elemente. Deerbie wäd dät Element oawers bloot in litste Spuure in gans oolde Gesteene fuunen. Gratter is ju Masse, ju der kunstelk in Käädenkraftwierke moaked wäd. As een fon do min Elemente do der kleeuwboar sunt, spielt et ne wichtige Rulle foar dän Bedrieuw fon Käädenkraftwierke un dän Bau fon Käädenwaffen. So waas dät Kleeuwmaterioal fon ju Atombombe, ju ap n 9. August 1945 ap Nagasaki ousmieten wuud, Plutonium. In Bezug auf ihre Gefährlichkeit wurde die Substanz von der EU noch nicht eingestuft, eine verlässliche und zitierfähige Quelle hierzu wurde noch nicht gefunden. Die Radioaktivität gehört nicht zu den einzustufenden Eigenschaften. Genaueres über Gefährlichkeit und Sicherheit von Plutonium findet man in den Abschnitten Toxizität und Sicherheitshinweise"}
{"id": "9949", "contents": "Intonation is in ju Linguistik n Deelberäk of n Määrkmoal fon ju Prosodie. In ju Phonetik ferstoant me unner Intonation dän woarnuumenen, tiedelken Ferloop fon ju Toonhööchte binne n Woud (Woudmelodie), n Sats of n Spreekakt. Intonation wäd falskerwiese oafte gliekstoald mäd ju Prosodie, is oawers in äängeren Sin bloot n Deel deerfon. In Juunsats tou Toone wäd Intonation nit ferwoand uum Woude fonnunner tou unnerskeeden. Daach kon dät ju Betjuudenge fon n Sats betoonje of ferdüütelkje. In fuul Sproaken rakt dät n Unnerskeed in ju Intonation fon Froagesatse un Uutkweedesatse. Toonsproaken as dät Chinesiske ferweende Intonation un Toone uum Betjuudengsunnerskeed twiske Woude ountoureeken. Intonation in ju Sproake wäd betrachted as n Oard Köärpersproake. Me boalt deerbie uk wäil fon Stämsproake of Paralinguistik. Jörg Peters, Saterfrisian intonation An analysis of historical recordings In: Us Wurk 57 (2008) 141-169"}
{"id": "9953", "contents": "Bjoor is aan Dronk, dät truch Jeesenge uut Moalt un/of uut Plontdele wonnen un nit destilliert wäd. Foar ju Produksjoon fon Bjoor is Woater, Moalt, Hoppe un Jääst nödich. Maastens rakt et in Bjoor 4% bit 6% Alkohol, man dät rakt uuk Bjore do twiske 1% un 20% Alkohol häbbe. Commons: Bjoor – Mediendoatäie"}
{"id": "996", "contents": "Curium (Symbol Cm, Oardnengstoal 96) is n kunstelk Element un is benaamd ätter Marie Curie un Pierre Curie."}
{"id": "9964", "contents": "Roubaix (Niederloundsk: Robaais of aller Roodebeke) is ne oolde industrielle Stääd in dät Noude fon Frankriek, in dän suud-aastelken Deel fon ju aleer Provinz Frantsöösk-Flandern, apnaisten fon dät belgiske Skeed. Ju Stääd is uk ne Meente un lait in dät frantsööske Departement Nord in ju Region Hauts-de-France, mäd ne Flakte fon sowät 13 km². Roubaix häd ungefeer 96 Duusende Ienwoonere, un is deermäd ätter Lille un Amiens ju träädgrootste Stääd fon ju Region. Touhoope mäd do Noaber-Stääde Lille, Tourcoing, Villeneuve-d'Ascq un 86 uur Meenten, bildet ju Stääd n Metropoolregion bekoand unner dän Noome Métropole européenne de Lille, wier moor as 1,1 Million Ljuude woonje. In ju Midde fon dät njuugentiende Jierhunnert wuude Roubaix dät Säntrum foar Tekstil-Industrie fon Noud-Frankriek, wilst ju Industrielle Revolutsjoon in dät Lound begint. Deertruch wuuks ju Taal Ienwoonere fon 8.091 in 1800 ätter 124.661 in 1896. Unner dät Woaksdumstied, weegen sien ekonomiske un soziale Äntwikkelenge, kreech ju Stääd dän Spitsnoome „Frantsöösk-Manchester“. Däälich is ju Stääd foarallen bekoand as die Ankumstplakke fon dän Flitsepee-Wädstried Paris – Roubaix. Do Partnerstääde fon Roubaix sunt: Mönchengladbach, Düütsklound (siet 1969) Verviers, Belgien (siet 1969) Bradford, Groot-Britannien (siet 1969) Skopje, Noudmakedonien (siet 1973) Prato, Italien (siet 1981) Sosnowiec, Polen (siet 1993) Covilhã,"}
{"id": "9966", "contents": "Ju Foutbal-Europamästerskup 2016 wuude fon n 10. Juni bit tou dän 10. Juli 2016 in Frankriek heelden. Portegal won ju Finoale mäd 1-0 juun Frankriek. Commons: UEFA Euro 2016 – Mediendoatäie EURO 2016 Websiede fon ju UEFA"}
{"id": "997", "contents": "Käädenkleeuwenge is ju Kleeuwenge fon n Atomkääden truch n Körper, maasttied n Neutron. Käädenkraftwierk"}
{"id": "9970", "contents": "Die Bungsbierich in ju sonaamde Holstenske Swaits, dät Höäwellound fon Aast-Holsten, is mäd 167,4 m uur NHN ju grootste Hööchte in Släswiek-Holsten. Hie äntstuude in ju Saale-Iestied foar sun 150.000 Jiere as Eend-Moräne fon 'n Glitsker. In ju Weichsel-Iestied foar sun 10.000 Jiere kuuden do Glitskere deer nit moor uur kuume un flooten deer an do Sieden uumetou. In düsse Tied waas die Bierich also n sonaamden Nunatak. Bie dän Bungsbierich lait ju Wälle fon ju (näie) Schwentine, een fon do loangste Äien in Släswiek-Holsten. Nit ap dän hööchste Punkt, man uk nit fier wäch stoant n grooten Seende-Mäst fon dän NDR un ap ju uur Kaante n Uutsjuchts-Touden, die Elisabeth-Touden uut dät Njuugentienste Jierhunnert."}
{"id": "9974", "contents": "Die Groote Plöner See is n Woaterdoabe mäd ne Flakte fon moor as 28 km² in dän Kring Plön in't Suudaaste fon Släswiek-Holsten un is bit tou 56 Meetere joop. Die Groote Plöner See is die grootste Woaterdoabe in Släswiek-Holsten un die tjaandgrootste in Düütsklound. Tiedwiese waas hie noch gratter, uumdät hie fon't 13. Jierhunnert oun ne Tied loang foar n Määlnebedrieuw apstauet waas. Dät wuude oaber, uum Lound tou winnen, wier fernäilt. Truch dän Groote Plöner See fljut ju (näie) Schwentine. Oun sien noudelk Ouger lait ju Stääd Plön. In ju Weichsel-Iestied äntstuude die Doabe truch Glitskere."}
{"id": "9975", "contents": "Ju Schwentine is mäd 62 Kilomeetere Loangte een fon do loangste Äien in Släswiek-Holsten. Ju häd hiere Wälle bie dän Bungsbierich un fljut fon deer truch dän Höäwellound fon Aast-Holsten, ju sonaamde Holstenske Swaits, ätter't Noude in ju Kieler Förde. Unnerwaiens fljut ju truch moorere Woaterdoaben, t.B. dän Groote Plöner See. Die Noome fon ju Schwentine skäl fon 'n slawisk Woud foar \"hillich\" kuume. Uurspröängelk belook sik die Noome ap hiere linke Ieuwen-Äi Oolde Schwentine, ju fääre wäästelk ferlopt un aleer een Skeed-Äi twiske do Slawiske Obodriten un do noud-elbiske Saksen waas."}
{"id": "9976", "contents": "Ju Oolde Schwentine häd hiere Wälle bie Bornhöved, fon wier ju truch dän Bornhöveder See, dän Schmalensee un dän Belauer See, ätters truch dän Stolper See un fääre noudelk truch dän Postsee bie Preetz dan läiweloa in ju (näie) Schwentine fljut. Ju Oolde Schwentine hiet uurspröängelk eenfach bloot Schwentine. Truch n Fersäin fon dän Kartogroaph Caspar Danckwerth in 1652 wuude die aastelke Äi-Ierm, die fon dän Bungsbierich kumt, tou ju Haud-Äi ferkloort un drächt fon deer oun bit däälich däälich dän Noome \"Schwentine\". Ju Äi, ju in't Foaren Schwentine hiet, hat nu Oolde Schwentine un ousnitswiese uk Bornau, Depenau, Kührener Au, Postau un Mühlenau."}
{"id": "9977", "contents": "Ju Trave is een Äi in Släswiek-Holsten mäd ne Loangte fon 113,6 km. Ju häd hiere Wälle bie Gießelrade in Aast-Holsten un fljut fon deer ätter't Suudwääste truch dän Wardersee ätter Bad Segeberg un Bad Oldesloe, dan knikket ju wier ou ätter't Aaste un fljut truch Lübeck ätter hiere Mundenge in ju Aastsee bie Travemünde. Ju Ienmundenge in ju Lübecker Bucht lät as ne Förde. Foar n Deel markierde ju Trave dän Ferloop fon dät karolingiske Skeed Limes Saxoniae, dät domoals ätter oolde Skriftstukke twiske do noudelbiske Saksen un do slawiske Obodriten uuthonneld waas."}
{"id": "9979", "contents": "Ju aastfräiske Sproake is een fon do tjo fräiske Sproaken. Bolde ju ganse Sproake is däälich uutstuurwen, bloot dät Seelterske rakt et däälich noch in dät Seelterlound. Mäd ju wäästfräiske un noudfräiske Sproake is ju aastfräiske Sproake Deel fon ju fräiske Sproakgruppe. Do tjo Sproake stamme fon dät Ooldfräiske ou, man do hääbe sik in do fergeene Jierhunnerte aal uurs äntwikkelt. Ju Äntwikkelenge geen foar älke fräiske Sproake uurs, un so sunt do uutnunner woaksen. Die naiste Früünd tou do fräiske Sproaken is ju ängelske Sproake. Ju ängelske Sproake un do fräiske Sproaken heere tou ju Ängelsk-Fräiske Sproakfamilie (Anglofräisk). Dät Anglofräiske wäd uk wäil Noudwäästgermanisk naamd, un bildet ne Unnersproakgruppe binnen do Germaniske Sproaken. In dät Middeloaler wuude fon Groningerlound bit tou dät Lound Wursten aastlauwersk Fräisk (Ooldfräisk) boald. Uut disse Tied sunt ferskeedene Gjuchthondskrifte so as dät Brookmer Gjucht uurlääwerd. Sietdäm 15. Jierhunnert wuude dät Läichdüütske in disse Region immer wichtiger. Uur dän Unnergong fon ju fräiske Sproake is oaber nit fuul bekoand, eenfach uumdät domoals nit so fuul apskreeuwen wuude. Ubbo Emmius wist oaber dät et foar sien Tied een fräiske Sproake roate un dät do nit-Fräisen ju Sproake nit ferstuuden, man hie säärm kuude ju Sproake nit"}
{"id": "9980", "contents": "Wülm I. (Düütsk: Wilhelm I., * 22. Meerte 1797 as Wilhelm Friedrich Ludwig von Preußen in Berlin; † 9. Meerte 1888 juust deer) uut dät Huus Hohenzollern waas sänt 1858 die Regent un sänt 1861 Köönich fon Prüüsen, fon 1867 oun hiede hie dät Buundespräsidium fon dän Nouddüütske Buund un leeter, fon 1871 oun waas hie Düütsken Kaiser. In 1829 hilkede hie ap Bedrieuwen fon sin Foar ju Prinsässine Augusta von Sachsen-Weimar-Eisenach. Ju Ächte skäl nit glukkelk weesen hääbe, man do bee kreegen two Bäidene: Friedrich Wilhelm Nikolaus Karl von Preußen (1831–1888) (in 1888 foar 99 Deege Kaiser as Freerk III.) un Prinzessin Luise Marie Elisabeth von Preußen (1838–1923) Wülm koom as twäiden Suun fon dän domoalige prüüske Krounprins un leetere Köönich Freerk Wülm III. un sien Wieuwmoanske Luise von Mecklenburg-Strelitz tou Waareld. As hie njuugen waas, wuude hie fon sin Foar tou'n Leutnant benaamd, man hie wuude in düt Oaler nit as Bäidenssuldoat iensät. As hie trättien waas, stoorf sien Määme. Dät eerste Moal stuude hie mäd nit gans soogentien Jiere ap n 27. Februoar 1814 ap n Slachtfäild, dät waas ju Slacht bie Bar-sur-Aube in do Befräiengskriege, wierfoar hie dät Iersene Kjuus in twäide Klasse kreech. Fon deer"}