Wichtige Skjonisse ap dän 7. Januoar 49 f. Kr.: Die Roomske Senoat beslut, dät Gaius Iulius Caesar eerste sien Troppen äntläite un sien Imperium, dät hat sien Befeels-Moacht uur Gallien un Illyrien, deellääse skuul, eer hie wier näi foar dät Konsuloat kandidierje duur. Pompeius kricht dän Apdraach, ju Roomske Republik juun Caesar tou ferdäägenjen. 1878: Anthony W. Gardiner wäd Präsidänt fon Liberia. Hie is die Ätterfoulger fon James Spriggs Payne 1959: Juu kubaniske Regierenge unner Fidel Castro wäd truch doo USA anärkoand. 2009: John Atta-Mills wäd die Präsidänt fon Ghana, as Ätterfoulger fon John Agyekum Kufuor. 2015: Bie n islamistisken Terror-Sleek truch twäin Kampere fon Al-Qaida in dän Jemen ap ju frantsööske Satire-Tiedskrift Charlie Hebdo wäide in Paris tweelich Moanskene uumebroacht. 1800: Millard Fillmore, fon 1850 tou 1853 tou die trättienste Präsidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa 1830: Albert Bierstadt, Kunstler fon ju Romantik 1899: Francis Jean Marcel Poulenc, frantsöösken Komponist 1989: Hirohito, Kaiser fon Japan (* 1901). 2003: Erich Beyreuther, düütsken luthersken Theologe un Säärkenhistoriker 2018: France Gall, frantsööske Sjungerske 2021: Henri Schwery, Swaitser roomsk-kathoolsken Kardinoal un Biskop fon Sitten


Dät rakt Stoffe do der lääse twiske Laitere un Isolatore. Dät sunt do sonaamde Hoolichlaitere Me kon kweede, dät do ju Elektrizität n bitsken laitje. Bekoande Hoolichlaitere sunt Silizium (Si), Gallium-Arsenid (GaAs), Germanium (Ge), usw. Ju Laitenge bie do Stoffe kumt toustande truch deeran ne litje "Keetegaid" (Dope) toutouföigjen. Ju Keetegaid suurget dan deerfoar, dät in dän Hoolichlaiter Leedengsdreegere oun kuume. Dät konnen negative Leedengsdreegere weese - Elektrone - af uk positive - do sonaamde Goatere ("holes", "Leerstellen"). In dän eersten Fal rakt dät dan n N-Typ Hoolichlaiter, in dän twäiden Fal n P-Typ Hoolichlaiter. Af wie n N- af P-Typ Hoolichlaiter kriege, honget je ou fon ju touföigede Keetegaid: Phosphor in Silizium rakt N-Typ un Bor af Aluminium in Silizium rakt P-Typ. Fon ju Keetegaid houget man n gans littek bitje deeroane, oafte in Grööte fon n poor millionste Prozent. Dät hat dät die Hoolichlaiter eerste gans goud skeen un süüwer moaked wäide mout un buppedäm skällen dät gans flugge Kristalle weese. Do Kristalle bestounde uut loange Steeuwe mäd n Truchmäite fon t.B. 10, 15 of noch moor Säntimeeter. Fon do Steeuwe wäide dan Skieuwen ousoaged mäd Hälpe fon ne rundtraalende Diamantsoage. Do Skieuwen wäide dan ätters truch Sliepen


Dät Internet is ne Samlenge fon Computernätte wierbie fuul Computere mädnunner ferbuunen sunt un Doaten uuttuuskje. Deertruch kon me Internettjoonste as E-mail, Doatäiuurdreegenge, WWW, Telefonie, Radio un Fiersjoon nutsje. Wült n Computernät gewöönelk apbaud is uut köärperelke Komponente (Koabele, Skaltengen usw.), bestoant n Internet bloot uut ne Riege Protokolle, in dän Fal fon dät gängelke Internet dät sonaamde IP Computere in ferskeedene Nätte un mäd unnerskeedelke Bedrieuwssysteme konnen truch dät Anweenden fon do Protokolle mädnunner kommunisierje. N köärperelk Computernät is maast begränsed tou n Gebiet of ne Organisation. Dät System fon juunsiedige Kommunikation in sun bekniepen Gebiet wäd uk je wäil Intranet naamd. Uut aal moor Intranätte häär is uk Tougong muugelk tou dät Internet, wült uursuume däälich uk wäkke Sieden ap dät Waareld-wiede-Wäb (www) bloot foar Persoone of Organisatione tougongelk sunt, do deer apaat foar ärmächtiged sunt. Wät in dän Spreekgebruuk as “dät Internet” beteekend wäd, is n groot eepenbeer Computernät, n Nät fon Nätte, wierbie me sik haalt an do Requests For Comments (Bidden uum Bemäärkengen), ferwalted fon ju Internet Engineering Task Force. Eegentelk rakt dät naan Oainer fon dät Internet. Do Foarskrifte fon dät Internet sunt apstoald uum dät muugelk tou moakjen, dät ferskeedene Nätte ferbuunen wäide.


17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1983 - 1984 - 1985 - 1986 - 1987 - 1988 - 1989 - Spanien un Portugal wäide Meedglid in ju Europäiske Union. 6. Januoar: Unner een näie Ferfoatenge wäd Samuel K. Doe, die sik al in 1980 oun'e Moacht putsked häd, as Stoatspräsident un Regierengsboas fon Liberia fereediged. 6. Juni: Dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen wäd gruunded. 18. Juni: In un uum ju peruoanske Haudstääd Lima kumt dät tou Moiteräien in Kitjene, uk mäd Jeeselnoame. Ju Regierenge slacht do Moiteräien blouderch deel, hunnerde Fangene wäide doodskeeten, uk fuul, do sik al roat hääbe. 6. Januoar: Christina Arend, düütske Foutbaal-Spielerske 14. Januoar: Cristina Aicardi, peruoanske Badminton-Spielerske 14. Januoar: Stefanie Sargnagel, aastriekiske Skrieuwerske un Cartoon-Teeknerske 14. Januoar: Donna Reed, US-amerikoanske Skauspielerske 14. Januoar: Fatma Rikkat Kunt, turske Illuminatoorinne un Kalligroafinne


17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1982 - 1983 - 1984 - 1985 - 1986 - 1987 - 1988 - 1. Januoar: Gräinlound ferlät ju Europäiske Union. 10. Januoar: Die käddene Daniel Ortega fungiert as näien Präsident fon Nicaragua. Man uumdät do USA un uur Stoaten nit akseptierje wollene, wät bie ju Köär in'n November 1984 ruutkeemen is, kumt dät tou aan Stöän fon dän Contra-Kriech juun ju Regierenge. 15. Januoar: Tancredo Neves wäd as Präsident fon Brasilien kädden, wiermäd eenuntwintich Jiere Militär-Diktoatuur eendje. 21. Februoar: 13. Alwestäädetuur won truch Evert van Bethem uut St. Janskleaster in n Tied fon 6.47 Uure. 15. Oktober: Michael Gorbatsjov introdusiert sien perestrojka Politik. 6. November: Guerilleros fon ju M-19 nieme dän Justiz-Palast in Bogotá, ju Haudstääd fon Kolumbien, ien. As ju Stoatsmoacht dän tourääch-äroobert, kuume hunnerde Ljuude tou Dood. 13. November: In Kolumbien bräkt die Nevado del Ruiz uut, wiertruch dät ap dän Top fon dän Bierich tou een Snee-Smilte kumt un in'e Foulge een Hoochwoater fon ju Äi Lagunilla ju Stääd Armero in Mudde ferskäddet. Duusende kuume in ju Floud uum't Lieuwend un foar fuul, do dät uurlieuwje, wäd ju Haudstääd Bogotá een


Die Stiekelboars is ne Oard fon doo Bunkenfiske. Die Stiekelboars frät foarallen Äisen, litje Krääpse un Moaden fon Insekten un mongs uk litjere Fiske. Die Stiekelboars is normoal 4 bit 8 cm, säilden uk bit tou 11 cm groot. Sien Häid is glääd un ap sin Rääch häd hie normoal träi Stiekele, man in dän noudwäästelken Deel fon Schottlound rakt dät uk Stiekelboarse sunner Stiekele. Wan doo Stiekelboarse meerje, häd dät Montje ne blaugräine Bupperkaante un n rooden Buuk, wiertruch him dät Wiefken as Montje ärkanne kon. Commons: Gasterosteus aculeatus – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie


Ju Hoonkebloume is ne Weedebloume mäd purpurroode Blöiten, do uut luuter fiene litje Bleedere bestounde un ap n 30 bit 50 cm hoogen Steel sitte. Juu Plonte wuude al oafte fon Wietenskuppere mäd ferskeedene Noomen beskrieuwen, toueerst fon Linné as Lychnis dioica L., wierfon die Sleeknoome "Lychnis" falsk is, juu Plonte heert tou dän Sleek Silene. Die Oardnoome dioica häd oawers as ooldsten gjuchten Noomen däälich juu offizielle Betjuudenge, also hat juu Plonte offiziell "Silene dioica". Ieuwenske dissen Noomen rakt dät noch uur Noomen: Lychnis dioica L., as al gekweeden, die ooldste Noome, man mäd n falsken Sleek. Cucubalus dioicus L. Lychnis dioica var. rubra Weigel Lychnis sylvestris Schkuhr Lychnis diurna Sibth. Melandrium sylvestre Schkuhr Melandrium diurnum Sibth. Melandrium dioicum L. Melandrium rubrum Garcke


Die Loundkring Bad Doberan is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.


Die Loundkring Demmin is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.


Die Loundkring Güstrow is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.


Die Loundkring Ludwigslust is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.


Die Loundkring Mecklenburg-Strelitz is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.


Die Loundkring Müritz is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.


Die Loundkring Nordvorpommern is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.


Do Hopi sunt n Indioanerfoulk in dät Noudaaste fon Arizona in do USA. Jo woonje siet oolden Tieden in steenene Huuse of eegentelk ganse touhoope baude Täärpe (Pueblos), wier me bloot mäd Laadern oun kuume kon. Do Navajo uum him tou hääbe do nit. Noomen fon wäkke Pueblos sunt: Hano, Sichmovi, Walpi, Polacca, Mishongnovi, Sipaulavi, Shongopavi. Ju Hopi-Sproake heert tou ju uto-aztekiske Sproakfamilie. Ju is fuul studierd wuuden in Fergliek tou europäiske Sproaken. So koom dät tou ju Sapir-Whorf Hypothese: "Ju Sproake is dät eer sälwen, ju dän Toacht foarmt." "Dät Hopi (Arizona, USA) is mäd sowät 6.000 Spreekere een fon do vitoalste noudamerikoanske Indioanersproaken." "Ju Hopi-Sproake änthaalt neen Woude, grammatiske Foarme, Konstruktione ... " "N Hopi-Indioaner hät in sien Sproake n uuren Tiedbegrip as t.B. n ängelsksproakigen Amerikoaner of n Düütsksproakigen." Hier eenige Biespiele fon Woude: Een Suukya' - Two Lööyö' - Tjo Pàayo' - Fjauer Naalöyö' - Fieuw Tsivot - Mon Taaqa - Wieuw Wùuti - Sunne Taawa - Moune Muuyaw - Woater Kuuyi Do Hopi ferbjoode dät moakjen fon Bielden un Toonapnoamen in hiere Täärpe. Do Hopi sunt djoop religiös. Jo leeuwe dät in dät Universum die Almachtige lieuwet. Hie is sunner Foarm un Gewicht, ju Sunne


Die Loundkring Nordwestmecklenburg is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.


Die Loundkring Ostvorpommern is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.


Die Loundkring Parchim is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.


Die Loundkring Rügen is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.


Die Loundkring Uecker-Randow is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.


Greifswald is n kringfräie Stääd in Mecklenbuurich-Foarpommern. Deer woonje 53.845 (31. Dez. 2007) Moanskene un häd ne Fläche fon 50,5 km².


Neubrandenburg is n kringfräie Stääd in Mecklenbuurich-Foarpommern. Deer woonje 66.735 (31. Dez. 2007) Moanskene un häd ne Fläche fon 85,65 km².


Rostock is n kringfräie Stääd in Mecklenbuurich-Foarpommern. Deer woonje 200.413 (31. Dez. 2007) Moanskene un häd ne Fläche fon 181,44 km². Rostock is ju grootste Stääd fon Mecklenbuurich-Foarpommern.


Schwerin is ne kringfräie Stääd un Haudstääd fon Mecklenbuurich-Foarpommern. Deer woonje 95.855 (31. Dez. 2007) Moanskene un dät häd ne Fläche fon 130,46 km².


Ju Hoppe (Humulus lupulus) mäd do Hopranke. Ju fint foarallen Ferweendenge bie ju Bjoor-Häärstaalenge, wier ju dät Bjoor dän släiske Smoak rakt.


Stralsund is n kringfräie Stääd in Mecklenbuurich-Foarpommern. Deer woonje 58.027 (31. Dez. 2007) Moanskene un häd ne Fläche fon 38,97 km². Dät Düütske Meeresmuseum in dät eemoalige Katharinenklaaster is Nouddüütsklounds maastbesoachte Museum un bjut Ienblikke in ju Waareld fon dät Woater un sien Bewoonere.


Wismar is n kringfräie Stääd in Mecklenbuurich-Foarpommern. Deer woonje 45.012 (31. Dez. 2007) Moanskene un häd ne Fläche fon 41,36 km².


Flensbuurich is ne kringfräie Stääd in Släswiek-Holstein. Deer woonje 87.792 (31. Dez. 2007) Moanskene un ju häd ne Fläche fon 56,38 km².


Kiel is ne kringfräie Stääd un Haudstääd fon Släswiek-Holstein. Deer woonje 236.902 (31. Dez. 2007) Moanskene un ju häd ne Fläche fon 118,6 km².


Lübeck is ne kringfräie Stääd in Släswiek-Holstein. Deer woonje 211.541 (31. Dez. 2007) Moanskene un ju häd ne Fläche fon 214,14 km².


Neumünster is ne kringfräie Stääd in Släswiek-Holstein. Deer woonje 77.595 (31. Dez. 2007) Moanskene un ju häd ne Fläche fon 71,63 km².


Die Huund (Canis lupus familiaris) is n Suugediert. Hie is domestizierd foar 15.000 Jiere. Ätter ne Theorie fon Konrad Lorenz waas düt neen normoale Domestikation, sunnern häd sik uut ne Symbiose äntwikkeld. Hie häd schrieuwen, dät juu Oard Canis aureus, uum n Leeger fon Moanskene lieuwede, uum Fodder tou sik hoaljen, man uk doo Moanskene fon grattere Dierte schutsede un sik leeter tou n gjuchten Jaachthuund äntwikkeld häd. Däälich weet me, dät doo Huunde fon dän Wulf (Canis lupus) oustamme, filiecht fon juu indiske Unneroard Canis lupus pallipes, un sälwen uk ne - wan uk truch Tucht gans oaintüümelk moakede - Unneroard fon dän Wulf is.


Huang Xianfan (Hoochchinesisk: 黄現璠/黄现璠), (*13. November 1899, Fusui - †18. Januoar 1982, Guilin) waas n Historiker fon China. Ätter dän Internoatsbesäik in Guangxi studierde Huang Xianfan siet 1926 an ju Pädagogiske Universität fon Peking (Haudstääd fon China) do Feeke Geskichte, Flugge Literatuur un Ängelsk, leeter an ju Universität fon Tokio (Haudstääd fon Japan). Siet 1941 waas Huang Xianfan Professor an ju Universität Sun Jatsen, leeter an ju Universität fon Guangxi. Fon 1943 bit 1953 hiede Huang Xianfan ne Professur foar Geskichte an ju Universität fon Guangxi un fon 1954 bit 1982 an ju Pädagogiske Universität fon Guangxi. In disse Tied, nämmelk 1943/1982, moakede hie sien Studien fon ju Anthropologie un fon dät Zhuang (Chinesisk Minnerhaidsfoulk) an ju Universität fon Guangxi un ju Pädagogiske Universität fon Guangxi. Chinesiske Geskichte, Ⅰ-Ⅲ, Peking, 1932-1934. Geskichte fon dät Zhuang, Nanning,1957. Ängelsk:Geskichte fon dät Zhuang Düütsk: Zhuang [1] Ängelsk: Studien fon dät Zhuang [2] Hoochchinesisk: Chinesisken historiker Huang Xianfan [3] Hoochchinesisk: Chinesiske Anthropologie [4] Hoochchinesisk: Professur fon dät Zhuang: Huang Xianfan [5] Normdoaten: LCNAF: no2009197873 | VIAF: 103560844


Bosnien un Herzegowina sunt touhoope een Lound ap dät Balkan-Hoolichailound (Suudaast-Europa). Ju Haudstääd is Sarajevo. Die Ministerpräsidänt is hoast Denis Zvizdić (Stound:2016). Bosnien un Herzegowina wäide beskat fon: Kroatien in dät Noude un Wääste, ju Adriatiske See in dät Wääste, Montenegro in dät Suude, Serbien in dät Aaste. Do Ienwoonere fon dän Stoat naamt me aaltouhoope Bosnier. Monken do Bosniere sunt do as grootste Befoulkengsdeele do muslimiske Bosniaken, do orthodoxe Serben un do katoolske Kroaten. In dän grootste Deel fon dät Lound boalt me ijekaviske Dialekte, dät heert tou ju štokaviske Dialekt-Gruppe fon dät Serbokroatiske. Ap dät Ijekaviske gruundet sik ju kroatiske, bosniske un montenegriniske Skrift-Sproake. Uk ju Serbiske Skriftsproake gruundet sik ap štokaviske Dialekte. Bosnisk, Serbisk un Kroatisk sunt as ferskeedene Skrift-Sproaken uk aal tjo Amtssproaken, uk wan jo sik so äänelk sunt un sik ap jusälge Dialekt-Gruppe gruundje. Besunners wichtich is dät, uumdät ju Serbiske Skriftsproake in Kyrilliske Skrift, ju Bosniske un ju Kroatiske oaber in Latienske Skrift skrieuwen wäide. Fääre rakt dät in Bosnien un Herzegowina Roma, do baale Romani; buppedät Sephardiske Juden, do Sephardisk baale, wät nai bie dät Spoanske stoant. Man düsse bee Minnerhaide moakje touhoope minner as een Prosänt fon ju heele Befoulkenge uut.


Thuner (Wääst-Fräisk: Tonger) waas n fräisken God. Hie waas die God fon do Natuurkrafte. Dät wääst-fräiske Woud tonger is sin Noome, man kon uk in dät Seelterfräiske uursät wäide mäd 'Grummelschuur'. Foar do Fräisen waas hie aan fon do wichtichste Godde, die Noome Tuunsdai is ätter Tuner (in dät Oold-Fräiske: Thunresdei of Thunersdei, Wääst-Fräisk: Tongersdei) naamd. Tuhner waas die eensige God die ne Weerreewe hiede. Dät waas n Hoomer, die älke Moal ätter him wieruume keem as hie deermäd smeet. Fräiske Mythologie D. Kalma, Skiednis fan Fryslân, (Grou, 1965) Wääst-Fräisk


Dät Juudendum is die Gloowe fon do Juuden, man uk Seeken as juudske Kultuur un Geskichte heere tou dät Juudendum. Doo Juuden wäide deelwiese nit bloot as religiöse Gruppe, man uk as Foulk blouked. Et rakt ungefeer 13,5 Millione Juuden ap ju Waareld, wierfon ungefeer 6,8 Millione in Israel woonje. Dät Juudendum is n monotheistisken Gloowe, do Juuden leeuwe also dät et aan God rakt. Dät is uk die ooldste monotheistiske Gloowe. Dät Juudendum waas ju Gruundloage foar do uur twäin monotheistiske Gloowen, dät Kristendum un dän Islam. Dät hillige Bouk fon do Juuden hat die Tanach, dät is dät Oolde Tästamänt fon do Kristen, bloot mäd ne uur Iendeelenge un Riegenfoulge fon do oankelde Bouke. Deer sunt Deele fon dän Tanach schrieuwen wuuden in dät Aramäiske, man die grootste Deel is ap Hebräisk. Man die Tanach is nit een eenhaidelk Bouk, juu wäd apdeeld in träi Deele, doo sik sälwen wier apdeele: Juu Tora, Thora af Torah is die eerste un wichtichste Deel fon dän Tanach un bestoant uut doo Bouke fon Mose: As „Nevi'im“ beteekent me doo Prophetenbouke fon doo Juuden. Bouk Josua Bouk Gjuchter Dät eerste un twäide Bouk Samuel Dät eerste un twäide Köönichsbouk Jesaja Jeremia


Ju Huushollenge (dt. Haushalt) beteekend een Woonhuus un aal, wät deer oane tou dwoon is. Brood Tuffelke Gräinte Molk Buutere Sies Huunich Die Stoafsuuger Ju Waaskmaskiene Ju Säimaskiene Die Roasenmjooer Ju Putsreewe Die Magnetron-Häid Dät zentroale Bäiten


Israel (Hebräisk: מדינת ישראל "Medinat Jisra'el", Arabisk: دولة إسرائيل "Daulat Isrā'īl") is n Lound in dät Midde-Aaste. Israel is dät eensige Lound ap ju Waareld wier ne juudske Moorhaid woont, uungefeer 7,1 Millione fon do 9.791.840 Million Ienwoonere sunt Juudsk. Ieuwenske do juudske Ienwoonere rakt et ne arabiske Minnerhaid. Do historiske Wuttele fon dän moderne Stoat Israel lääse in dät bibliske Lound Israel. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do Fereende Natione skuul et two Stoate reeke, n juudsken un n arabisken Stoat. Jerusalem keem unner ju Ferwaltenge fon do Fereende Natione. As Israel sik 1948 uunouhongich ferkloord hiede, foulgede dän Ramstäk fon arabiske Stoate aan Dai leeter. Sietdäm häd Israel in fuul ferskeedene Kriege kämped mäd arabiske Noaberstoate. Ju ooldste Wälle foar dät Woud Israel is ju ägyptiske Merenptah-Stele (däälich in dät Ägyptisken Museum in Kairo). Ju beskrift n Fääldtoach juun n Foulk Israel in dät Lound Kanaan un wäd ap dät Jier 1211 f. Kr. datiert. Ju Foulksetymologie fon dät Oolde Testamänt tjut Israel as Goddesstrieder an (Gen. 32,29). As Jookub sik wrongen hiede mäd n Ängel fon God kreech hie dissen näien Noomen. Sien Ätterkuumen wuuden Bäiden fon Israel, Israeliten of kuut Israel naamd. Die Noome fon


Huuslook af Donnerkruud (dt. Hauswurze)


Koos Tiemersma (*10. Meerte 1952 in Frjentsjer) waas twiske 1999 un 2009 n fräisken Skrieuwer. Tiemersma is in ne Buurenfamilie in Frjentsjer (Wääst-Fräislound) apwoaksen. Hie moakede sien Koasteruutbildenge un oarbaidet siet 1975 in ju Gruundskoule in Kollumersweach, deer woont hie uk. As Sjunger tried hie uk Solo ap, so as bie dät Tsjochfestival in Drachten. Hie waas Gruunder un Meeglid fon ju fräisksproakige Band Skift (1992-1999). Ap Eende fon do njuugentiger Jiere fäng hie mäd skrieuwen oun. Skift won die twäide Pries bie Liet '92 (Musikwetbewerb in Wääst-Fräislound) un die eerste Pries bie dät Noud-Niederloundske Läidwetbewerb mäd ferskeedene Läidere. Deerätter foulgede ne riege Shows bie ferskeedene Buurensteeden in Fryslân, Groningerlound un Uuriesel. In 1999 is juu Gruppe uutnunner geen. In 1999 skreeuw hie n Dööntjen foar dän Rely Jorritsmapries, deerfoar kreech hie n goud Uurdeel fon ju Jury. Truch dän Ärfoulch geen hie fääre mäd sien Skrieuwoarbaid un skreeuw dät Dööntjen Job - in alter (Job - n Oalter), wiermäd hie een Jier leeter dän Rely Jorritsmapries won. Hie geen fääre mäd skrieuwen, Job - in alter waas ju Gruundloage foar sien Debütroman De Ljedder (ju Laadere) (2002); deeruur wieren do Leesere un Literatuurkritikere gjucht positiv, deerfoar kreech hie in


Ne Wiek is in ju Tiedreekenge fon däälich ne Periode fon soogen Deege. As eersten Dai fon ju Wiek jält in dän kristelke un islamitiske Kalender die Sundai, in uur Systeme (as ISO 8601 un NEN 2772) die Moundai. In do maaste Sproaken hääbe do Wiekendeege n Noome, man in wäkke Sproaken wäide do Deege nummerd. Deertruch kon dät Ferwikselenge reeke, as twiske Portugiesisk un Rusk. Do soogen Deege fon de Wiek sunt: Do Benaamengen fon do Deege fon de Wiek bestounde al duusende fon Jiere un stamme uut dät Sanskrit. Disse Betjuudengen fon do Noomen fon do Deege fon de Wiek sunt noch altied in jusälge Foulge un Betjuudenge in dät Sanskrit tourääch tou fienden. Do Babylonier noomen disse Benaamengen uur truch dän Tuuskhondel die oafte geböärde. Fon do Babylonier koomen do Noomen uk in Europa un dän Räst fon de Waareld. Älken Dai waas n uur Godhaid of Heemelköärper widmed. Uk in ju vediske Astronomie waas ju Taal 7 wichtich. Dät rakt 7 Heemelköärpere do der deeges sichtboar weese konnen mäd dät noakende Ooge (ju Sunne, ju Moune un fieuw Planeten). Disse Köärpere wäide älk mäd ne Godhaid identifizierd. Ätter ne uur Theorie toankt me, dät ju 7-deegse


Dät Huusmeerswien kumt uut Suudamerikoa un heert juust so as Muuse, Kateekere un aal sowät tou do Gnauedierte. Dät wuude in do Anden al foar loange Tied tom moaked - twiske 2000 un 5000 foar Kristus. Nieper wieten do Wietenskuppere dät nit, uumdät archäologiske Ätterwiese truch do litje Bunken stuur tou moakjen sunt un foar n molekuloarbiologisken Ätterwies ju Genetik fon dät Diert noch beeter unnersoacht wäide mout. Uk is dät striedich, uut wäkke Oard fon wüülde Meerswiene do tuchted wuuden sunt: Loange Tied geen me fon dät Meene Meerswien (Cavia aperea) uut, in jungere Tied roate dät genetiske Indizien, dät dät Tschudi-Meerswien (Cavia tschudii) in't Altiplano-Rebät ju Wüüldfoarm is. Huusmeerswiene wuden uurspröängelk tou't Sloachtjen heelden, wät in Deele fon Suudamerikoa noch däälich so is. In Europa sunt do gewöönelk bloot nüüdelke Huusdierte. Ju loange Tucht häd heel ferskeedene Meerswiene foarbroacht, loanghierige juust so as kuuthierige un in masse Faawen.


Doo Gnauedierte (Rodentia) sunt ne Oardenge fon doo Suugedierte. Deertou heert toun Biespil alles, wät me so as "Muus" beteekend, man toun Biespil uk die Kateeker. Doo Gnauedierte sunt wäil mäd 29 rezente Familien, 468 Sleeke un 2052 Oarde juu grootste Oardenge fon doo Suugedierte. Traditionell häd me joo, foarallen mäd doo Määrkmoale fon juu Keeuwenmuskulatuur un dän Schäädel, in 3 Unneroardengen ienoardend. Doo Sciuromorpha (t.B.: die Kateeker), doo Myomorpha (t.B.:alles, wät me so as Rotten un Muuse beteekend) un doo Hystricomorpha (t.B.: Hystrix cristata, düütsk: Gewöhnliches/Westafrikanisches Stachelschwein). Owwol disse Systematik bit däälich noch mongs in Gebruuk is, kweede moonige Ljuude, dät dät komplisierder is: Dät rakt n näier System, wät innerdoat bloot 2 Unneroardengen häd, doo mäd Hälpe fon dän Unnerkeeuwenapbau apdeeld wäide, man deel wäd dät komplisierder mäd Deeloardengen, Uurfamilien un Familien, doo foarallen mäd Hälpe fon Keeuwen-Anatomie un doo Tusk-Määrkmoale oardend wuuden: Oardenge Gnauedierte (Rodentia) Unneroardenge Sciurognathi Deeloardenge Protrogomorpha Familie Aplodontidae Deeloardenge Sciuromorpha Familie Sciuridae (t.B.: Die Kateeker) Deeloardenge Castorimorpha Familie Castoridae (t.B.: Castor fiber düütsk: Europäischer Biber) Deeloardenge Myomorpha Uurfamilie Geomyoidea Familie Geomyidae Familie Heteromyidae Uurfamilie Dipodoidea Familie Dipodidae Uurfamilie Muroidea Familie Muridae (t.B.: Juu Fäildmuus) Deeloardenge Anomaluromorpha Familie Anomaluridae Familie Pedetidae Deeloardenge Ctenodactylomorpha Familie Ctenodactylidae


Doo Euarchontoglires sunt ne Uuroardenge fon doo Suugedierte. Deertou heere wie (Homo sapiens) uk. Placentalia (Eutheria) Afrotheria Exafroplacentalia Xenarthra Boreoeutheria Laurasiatheria Euarchontoglires Uuroardenge: Euarchontoglires Taxon sunner Stappe: Euarchonta Oardenge:Scandentia (düütsk:Spitzhörnchen) Taxon sunner Stappe: Primatomorpha Oardenge:Dermoptera (düütsk:Riesengleiter) Oardenge:Primates (Oapen un Moanskene, doo biologisk touhoope een Taxon sunt, düütsk: Primaten) Taxon sunner Stappe: Glires Oardenge:Hoasenoardige (Lagomorpha) Oardenge:Gnauedierte (Rodentia)


Doo Hoasenoardige (Lagomorpha) sunt ne Oardenge fon doo Suugedierte, juu me apdeele kon in 2 lieuwjende Familien un fääre in 13 Sleeke un 81 Oarde. Familie: Ochotonidae Familie: Leporidae (Doo sunt bekoand truch Hoase un Kanienken.)


Ju Häkkebloume (Tropaeolum majus) hat uk Stäitbloume.


Doo Glires sunt n Taxon fon doo Suugedierte. Dät kon me apdeele in doo Oardengen Hoasenoardige un Gnauedierte. Fröier toachte me, doo Hoasenoardige wieren ne binnere Gruppe in doo Gnauedierte, man deer roate dät ferskeedene Argumente juun disse Ansicht. Ätterdät doo Wietenskuppere joo as gans ferskeedene Oardengen ienoardend hääbe, leeuwe joo däälich maasttieds, dät doo Hoasenoardige mäd doo Gnauedierte so nai früünd sunt (man nit deertou heere), dät me doo bee Oardengen touhoope in een Taxon, disse Glires, ienoardenje kon.


N Käädenkraftwierk of Atomkraftwierk is n thermisk Kraftwierk dät Elektrizität produziert mäd Hälpe fon Käädenenergie. Ju Gruundloage fon n Käädenkraftwierk is dät Winnen fon Energie truch Käädenkleeuwenge. Deerbie wäd Waarmte wonnen, ju bruukt wäd uum Woater tou ferdampjen. Die Damp gungt dan ätter ju Turbine wai, deermäd wäd n Generator in Bewäägenge sät. Dät Köilmiddel wät truch dän Reaktor fljut is Gas (t. B. Helium of CO2) of n fljooten Metal (t. B. Natrium of ne Bläi-Legierenge), dät dan truch n uur Köilruumte mäd Woater fljut, deertruch äntstoant Damp foar dän Turbine. N Käädenkraftwierk is truch ju Radioaktivität gjucht gefoorelk. Atomkraft kon ap Käädenkleeuwenge of Käädenfusion beraue. Bau un Bedrieuw fon Kleeuwengsreaktore rakt dät al n Moanskenlieuwend, wült ju Ferweendenge fon Fusionsreaktore noch aal sieläärge in ju Wröigephase sit. Unner Käädenenergie beträft also foar allen Kleeuwenge. Die Käädenreaktor is die zentroale Deel fon n Käädenkraftwierk. Die Reaktor moaket do energie-produzierende Käädenreaktione muugelk. Ju Energie kumt hääruut as Waarmte of ionisierende Stroalenge. Ju lääste moaket unnerskeedene Foarme fon Ouskirmenge nöödich. Ju Waarmte wäd deertou benutsed, Woater tou ferdampjen. Woaterdamp unner hoogen Druk wäd Turbinen toufierd, do ju Waamte in elektriske Energie uumesätte. Ätter dän Goang truch ju Turbine kondensiert die Woaterdamp


Swasilound is n Lound in Afrikoa. Do Noaberlounde sunt Suud-Afrikoa un Mosambik.


As dät Lesebouk foar Seelterlound apheerde, fängen Hermann Janssen un Pyt Kramer oun mäd Seelter Trjoue, Tidschrift foar alle Seelter. Disse eerste wuudelke seelter Tiedschrift ärscheen bloot schablonierd in jierelk fjauer Goawen fon 12 Sieden. Dät fäng oun in n Suumer 1966 un die soogende un lääste Jiergong koom 1972. Ju eerste Nummer bjut bloot Biedraage fon Kramer, man ju twäide Nummer fäng Janssen al oun mäd sien Serie Ap do Spuren fon do Seelter Fräisen, (leeter Ap do Foutstappen fon us Foarfoaren. Fääre bood dät Blääd Geriemsele, Seekgeschichte, wät uur ju Sproake, n Rubrik foar do Bäidene un n Serienroman. Leeter lääwerde Janssen uk noch Fertälstere uut Seelterlound un Sproak-Unnergjucht foar do Bäidene as uk Stukke uur ju näie politiske un moanskelke Geschichte. 1967 koom uk n Biedraach uur ju Sproake fon n amerikoansken Professor, Marron C. Fort, die dän Winter toun eersten Moal Seelterlound besoachte. Dän uur Winter lääwerde Fort uk noch n Geschichte. So geen dät aal fääre. Dan ärscheenen moal n poor litje Teekengen un n Lieste fon Pestoore un Huusnoomen (mäd Koarten) un Spitsnoomen. Tjooter foont sik 1969 mäd n Twiegespräk fon Gesina Dumstorf, ätter dät al eer n oolden fon Pestoor Schulte roat waas.


Hälgelound is dät eensichste fräiske Fälsenailound. Ap Hälgelound wäd uk n Oard Fräisk boald, dät Hälgeloundske. Ju Äiloundgruppe Hälgelound un Düne heere siet 1890 tou dät düütske Stoatsgebiet un sunt touhoope ju amtsfräie Meente Hälgelound in n Kring Pinneberg (Släswiek-Holstein). Ju Ailoundgruppe lait fjautich Kilometer foar ju Kuuste un is Deel fon dät düütske Wirtskupgebiet, man nit fon dät Tolgebiet fon ju Europäiske Union un uk nit fon dät düütske Ougoawengebiet. Ap Hälgelound woonje 1.267 Moanskene (2008). Hälgelound lait in ju Düütsken Bucht, ungefeer 47 Kilometer wäästelk fon ju Wäästkuste fon ju Hoolichailound Eiderstedt. Ätter dät Suuden wai sunt et 43 Kilometer bit tou Wangerooge. Ju Loage fon Hälgelound in dät geogroafisken Koordinoatensysteem (WGS 84) is 54° 11' noudelke Bratte un 7° 53' aastelke Loange. Wät ju Ferwaltenge angungt is dät Ailound Deel fon dät Buundeslound Släswiek-Holstein, un heert tou dän Loundkring Pinnebierich. Ju Fläche fon dät Haudailound is ungefeer 1 Km². Ju Fläche fon Düne, dät Ailound ieuwenske Hälgelound, bedreecht ungefeer 0,7 Km². Dät Haudailound wäd historisk maast twiske 'Buppelound' un 'Unnerlound' apdeeld. Siet dät 20. Jierhunnert kon dät Ailound in fieuw Gebiete apdeeld wäide: Buppelound, Unnerlound, Middellound un do in't 20. Jierhunnert apkemen Noudaastlound un Suudhoawen. Dät Buppelound


Ju Groep fan Auwerk (Stf.: Gruppe fon Aurk) is ne Organisation, ju sik foar n uunouhongich Fräislound iensät. Ju Groep fan Auwerk foardert n uunouhongigen fräisken Stoat. Deertou skällen do naiste Deelgebiete heere: Provinz Fryslân in dän Niederlounden Provinz Groningen in dän Niederlounden Region Wääst-Fräislound in dän Niederlounden Region Aast-Fräislound in Düütsklound Kring Noud-Fräislound in Düütsklound Kring Ditmarske in Düütsklound Loundkring Cuxhaven in Düütsklound Ap ferskeedene Koarten fon ju Groep fan Auwerk sunt Gebiete wier ju fräiske Identität in ju Geskichte nit allerwaiens fertreeden waas. Ju Groep fan Auwerk oarbaidet foar ne stäärkere fräiske Identität in do fräiske Lounde. N Biespil deerfoar is ju Beandreegenge foar ju fräiske Nationalität: Ätter ju Groep fan Auwerk skäl ju fräiske Nationalität muugelk weese foar aal Fräisen, ieuwenske hiere düütske of niederloundiske Stoatsburgerskup. Ju Gruppe is 2003 äntsteen. In dät Jier 2005 begon hiere eerste politiske Aktivität: Die fräiske Stoatsburgerskup wuude in ju niederloundiske Provinz Fräislound beandrain. Deerätter wuude bie n Stikker-Aktion ap Euro-Kenteeken ju offizielle Loundoukuutenge in dät blaue Beend links an dät Nuumerskild in n „FRL“ foar Fräislound ferannert, so konnen uur Ljuude sjo, dät do Moanskene mäd „FRL“ appe Woain ljoower Fräisen as Niederlounder of Düütske sunt. In 2005 keem noch


Dät Lesebouk foar Seelterlound waas ne Riege fon seelter Saitengstukke. Dän 13.2.1953 ärskeen in dän General Anzeiger fon Wäästrauderfeen n Aproup an dät seelter Foulk. Dät geen uut fon dän 1952 apgjuchte (oolde) Seelterbuund, wierfon wät uur ju Foargeskichte fertäld wäd. Dan hat et: Wie wollen fersäike mäd älk interessierjende Artikkele as Geskichten, Dööntjene, Fertälstere un uut oolde Tieden, wät uus uus Oolden un Grootoolden fertäld hääbe. Dan foulget wät uur ju Skrieuwwiese un dan: Dät Feentjer Blääd (GA) wol uus Artikkele alle Fräindeege brange mäd "Foutsättenge foulget" un so sätte, dät wie dät drukte uutsniede un apwoarje konnen. Wan älke Seelter do Stukke uutsnit un bienunner lait, so hälpt hie meeoarbaidjen an ju Ärhooldenge fon de seelter Sproake. Wäl noch bestimde oolde Bouke uur Seelterlound hied, kuud sik weende an Hermann Janssen. Ju uur Wiek koomen dan do Satsengen foar de Seelterbuund un uk glieks al n Fertälster uur Ju fon de Waareld ferjeetene Sproakeninsel. Un deermäd fäng dan ne ganse wiekse Riege oun. An Meeoarbaidere fiende sik uut Roomelse ieuwenske Janssen noch Konrad Burmann, Casper Deeken un Gesina Siemer un uut Strukelje Engelbert Wallschlag, Sixtus Kordes un Sixtus Schröer. Do Skäddeler moakeden do eepenbeer noch nit mee. In


Bäärsel is n Täärp in ju Meente Bäärsel in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon uungefeer 84 km² un 12.714 Ienwoonere (2015). Bäärsel is Sit fon ju Meente un ju is ju noudelke Noabermeente fon Seelterlound Bäärsel gränset in dät Noude an dän Loundkring Lier un deermäd an Aastfräislound, in dät Suud-Wääste an Seelterlound, in dät Suud-Aaste an ju Stääd Ait un in dät Noud-Aaste an dän Loundkring Ammerlound mäd ju Meente Edewäächt in dät Aaste. Tou ju Meente Bäärsel heere do foulgjende Täärpe un Buurskuppe: Bäärsel Bäärselerfoan Carolinenhof Elisabethfeen Harkebrääch Lohe Loher-Ostmark Loher-Westmark Neuland Neulohe Aasterhusen Reekenfäld Roagebierich Ju fröiere Koksfabrik in Elisabethfeen. Säärke St. Cosmas und Damian in Bäärsel Christussärke in Elisabethfeen St. Marien-Säärke in Harkebrääch Ebkensche Wiendmäälne fon 1854 in Bäärsel Soiste Bootshoawen in Bäärsel Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen Elisabethfeenkanoal Commons: Bäärsel – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie


Gysbert Japiks (1603, Boalsert - 1666, Boalsert), waas Skrieuwer, Kantor un Koaster. Die Gysbert Japikspriis is ätter him naamd. Hie is apwoaksen in Boalsert, wier sin Baabe dät Räidhuus fon Boalsert baud häd. As hie uutwoaksen waas look hie uum ätter Wytmarsum, wier hie as Koaster oarbaidede. Leeter geen hie tourääch ätter Boalsert wai, deer waas hie Koaster un Kantor in ju Martinisäärke fon Boalsert. Japiks stoorf in 1666 an ju Pest. Mäd Japiks fäng ju mid-wääst-fräiske Tied gjucht oun. Hie moakede ne näie Gjuchtskrieuwenge foar dät Wääst-Fräiske. Dät waas uk ju Boasis foar ju Gjuchtskrieuwenge fon dät Näi-Wääst-Fräiske in dät 19. Jierhunnert. Ieuwenske sien Sproakwietenskuppelke Laistenge waas hie uk die bääste wääst-fräiske Renaissanceskrieuwer. In sien Gedichte benutsede Japiks uk klassiske Motive, do hie foont in dät Frantsööske. 1640: Friessche Tjerne 1668: Friesche Rymlerye (postuum ärskienen) GYSBERT JAPICX, Wurken. Bisoarge fan J.H. Brouwer, J. Haantjes en P. Sipma. Two Beende, Boalsert 1966, twäide Aploage, 408 un 397 Sieden. BRANDSMA, W.L.Het werkwoord by Gysbert Japicx, Assen 1936. KALMA, DOUWE - Gysbert Japiks; in stúdzje yn dichterskip, Dokkum 1938. C. KRAMER, Gysbert Japicx as oersetter en biwirker, Assen 1943. Dät Gysbert Japiksmuseum Wääst-Fräisk Normdoaten: GND: 119072092 (OGND) | KB (Niederlounde): 068659660 |


Dät Aastfräiske Huus, uk Gulfhuus namd, is n Huustyp uut Aast-Fräislound un Groningerlound, die ätter dän groote Bround in Skäddel uk in dät Seelterlound ienwonderd is. Woonhuus un Staal sunt innerdoat unner een Täk baud, oaber uurs as in t eepene Huus, fonunner tränd truch ju Broundmuure. Dät Täk fon dän Staal (Bääterhuus) is wieder häärunnerleeken as dät fon t Woonhuus (Faanderhuus), wiertruch dät Bääterhuus bradder is. Dät Huus wäd nit fon do Muuren drain, man fon do holtene Stiepele int Binnere. Dät Gulfhuus is namd ätter dät Aadenleeger inne Midde fon dät Huus, dän Gulf. Die is nit appe Been, man appe Gruund, so dät me eenfach mädde Woain truch ju Grootdoore inne Göäwel appe Toal fiere konn, die Aaden ienleegerje un truch ju uur Grootdoore an t Faandereend wier ruutfiere kon. Ap ju uur Siede is ju Groupe, wier do Bäiste stounde un inne bääterste Timpe dät Plumpsklo is. Ieuwenske dän Gulf sunt Hukke foar Swiene un Koolwere un n Hoangstestaal, wieruur noch n Been foar Hoo un Aaden is. Dät Aastfräiske Huus is äntsteen in t 16. un 17. Jierhunnert in Aastfräislound. Do Buuren bruukten n gratter Leeger, wil jo truch beetere Technik moor Aaden hieden. In


14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1600 - 1601 - 1602 - 1603 - 1604 - 1605 - 1606 - 24. Meerte: Köönich James VI. fon Skotlound uut dät Huus Stuart wäd as James I. uk Köönich fon Änglound un Irlound, ätterdät ju oolde Kööniginne Elisabeth I. sunner Bäidene stuurwen is. Foar dät eerste Moal bruukt hie dän Uutdruk Grootbritannien, die toufoarne bloot geographiske Betjuudenge hiede, uk politisk, uum ju breekelke Personoal-Union Stöän tou reeken. 20. April: Hüsem (dt. Husum) in Noudfräislound kricht dät Stäädgjucht. Tjo Jiere ätter ju Uurwinnenge fon sin grootsten Juunstrieder Ishida Mitsunari lät sik Tokugawa Ieyasu fon dän Tennō dän Titel Shōgun reeke. Deermäd begint dät Tokugawa-Shogunoat. Düssen uk as Edo-Tied bekoanden Deel fon ju japoanske Geskichte, wier uk ju loangste freedelke Tied fon ju Näitied ien faalt, skäl moor as twohunnert Jiere duurje. Naresuan, Köönich fon dät siameesisk Köönichriek Ayutthaya, roaket in aan trääden Siameesisk-Kambodschoansken Kriech 1603 ju Uppermonskup uur Kambodscha, uumdät hie deer mäd Reachea IV. n Marionetten-Köönich an ju Heerskup brangt. Johann Bayer rakt in Augsbuurich ju Uranometria uut, dän eersten Stiern-Atlas, wier ju heele Heemelskuugel ap is. Man die Atlas änthoaldt bloot Stierne,


14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1663 - 1664 - 1665 - 1666 - 1667 - 1668 - 1669 - Newton sien Gravitationsgesäts 6. September - Tsaar Ivan V. fon Ruslound († 1696). Gysbert Japiks, wääst-fräisken Skrieuwer 6. August - Tsjerk Hiddes de Vries, wääst-fräisken Seefoarer un Seehäld (* 1622)


14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1619 - 1620 - 1621 - 1622 - 1623 - 1624 - 1625 - 14. Januoar: Molière, frantsöösken Komödien-Dichter, Tjooter-Regisseur un Skauspieler (fermouded Doatum) 6. August: Tsjerk Hiddes de Vries, wääst-fräisken Seefoarer un Seehäld († 1666).


Antoine Marie Roger Vicomte de Saint-Exupéry [ɑ̃tˈwan maˈʀi ʀoˈʃeː vikõt də ˌsɛ̃tɛgzypeːˈʀi] waas n frantsöösken Skriftstaaler un Fljooger. Antoine de Saint-Exupéry waas bie sien Lieuwendstied n anärkoanden un ärfoulchrieken Autor un wuud, fielicht uk weegen sin ädderen un mysteriösen Dood, n Kultautor fon do Ätterkriechsjiere, wan hie sik sälwen uk eer as n bloot deerieuwenske skriftstaalenden Berufspilot saach. Dät Bäidensbouk Le petit prince is 2009 truch Margaretha Grosser ätter ju seelterfräiske Sproake uursät wuuden (Die litje Prins). 1926: L'aviateur – „Der Flieger” 1928: Courrier Sud – „Südkurier” (Rauch, 2001, ISBN 3-7920-0034-2) 1931: Vol de nuit – „Nachtflug” (Niemeyer, Hameln, 1991, ISBN 3-8271-0756-3) 1939: Terre des hommes – „Wind, Sand und Sterne” (ISBN 3-7920-0030-X) 1941: Lettre a un otage – „Bekenntnis einer Freundschaft”, (Rauch, 1999, ISBN 3-7920-0031-8) 1942: Pilote de guerre – „Flug nach Arras” (Karl Rauch-Verlag, 2002; ISBN 3-7920-0035-0) 1943: Le petit prince – „Der kleine Prinz” (Karl Rauch-Verlag, ISBN 3-7920-0027-X) Ap Seeltersk: “Die litje Prins” (Verlag Tintenfass un Oldenburgische Landschaft), 2009, (ISBN 978-3-937467-64-1) posthum 1948: Citadelle posthum; unvollendet – „Die Stadt in der Wüste” (Rauch, 2002, ISBN 3-7920-0037-7) Bielden fon dän Skrieuwer Normdoaten: GND: 118604902 (OGND) | KB (Niederlounde): 068731876 | LCNAF: n80126188 | VIAF: 93810507


Ju Ierwe (Stellaria media), uk Hanne-Ierwe af Hannebäi-Ierwe is n Wuucherkruud mäd fuul Ronken, wät immer ticht bie de Gruunde blift. Hanne-Ierwe duurt me uk iete. Deerfon kon me smoakelken Seloat moakje. Dät is ne Heelplonte.


Ruslounddüütske sunt Düütske, do der in dän Loop fon ju Geschichte ätter Ruslound uutwonderden, as uk hiere Ätterkuumen, do in leetere Tied toun Deel wier ätter Düütsklound koomen. Die ruske Zar Päiter I. (die Groote) (1689-1725 liet ju näie Haudstääd Sankt Päitersbuurich baue (1703), wier fon nu an do maaste fon do wonnene Fäkljuude woonde, wierunner fuul Düütsk-Balten. Unner sien Ätterfoulgere noom ju düütske Ienfloud noch tou. Ministere un Räidreekere koomen uut Düütsklound un ju Zarenfamilie fon do Romanows miskede sik mäd uur europäiske Huuse. Ju düütske Katharina II. (1762-1796) fertried as do Härskere in Prüüsen un Aastriek dän apkläärden Absolutismus un föärderde as do ju Kolonisation fon innerstoatelke, bolde nit bewoonde Gestriche, uum so n haager Befoulkerengswoaksdum tou beloangjen un deertruch gratteren Macht un Riekdum foar dän Stoat. Foarallen in düütske Fürstendumme wuuden do Ljuude fon do Ferspreekengen lokked, do Katharina II. truch hiere Anwierwere in Saitengen un Säärken ferspreede liet. Deertou koomen do Foulgen fon dän Soogenjierige Kriech (1756-1763), wierunner foarallen do Bewoonere fon dän Rhienprovinz, Noudbayern, do hessiske Gebiete un juu Palts tou lieden hieden. Al in do Jieren 1764-1767 wonnerden rund 30.000 Düütske (un deerbie n litjeren Antaal fon Frantsoosen, Niederloundere un Sweden) ätter Ruslound uut.


Ju Imkeräi häd truch dän Huunich-Ferkoop in Seelterlound oafte fuul Jäild ienbroacht. Dät häd aal tou dwoon mäd ju Foutplontenge fon do Iemen. Ju Muur bestiftet (lait hiere Oaiere in) do Doppe, do der fon do (Oarbaids)Iemen moaked wuuden sunt uut Woaks. Dan kuume do Droanen un befruchtje do Oaiere, wieruut dan do Moaden woakse (dät Broud). Do wäide fodderd mäd Huunich fon do Iemen, do truch ju Wiese fon fodderjen moakje konnen dät deer ne Muur, ne Droane of in do maaste Fälle wier Oarbaidsiemen uut woakse. Me kon dät uk an do Doppe sjo: do Iemedoppe sunt man litjet, do Droanedoppe wät gratter un do Muurdoppe gans groot. Dän Huunich hoalje do Iemen uut Bloumen wied uumetou un in hiere Lieuwend moakje jo deerfon uk dän Woaks tou do Doppe, do tou ne Moarte annunner baud wäide. In ju Natuur sitte do Moarten toun Biespil in holle Boome, man do Moanskene hääbe al eer leerd do Iemen in Kuurige tou lokjen. Deer wäide dan Woaksskieuwen mäd Spielen oun fääststat, so dät do Iemen deer Moarten uut moakje konnen. Sun Kuurich, wan ju loos is uk Täine of Heeuwe naamd, wäd moaked fon troald Sträi, dät mäd Twiege touhoopesäid


Juu Bliende (Haematopota pluvialis), juu der Bloud sucht, is n Insekt. Doo Dierte fljooge fon Moai bit Oktober, besunners an n Wooldraant un in eepene fuchtige Loundskuppe. N besunners apfaalend Määrkmoal fon disse Oard sunt doo bunte wällige Striemele ap doo Facetten-Oogene.


Omsk (rusk Омск) is ne ruske Stääd in Sibirien, Haudstääd fon ju Oblast Omsk un ju soogendgröötste Stääd fon Ruslound mäd 1.134.800 Ienwoonere (Stand 2007). Ju Stääd lait wier do Äien Irtysch un Om touhoopeloope. Ju Stääd is in fieuw Stääddeele (okrug/округ) iendeeld, deerfon fjauer gjuchts fon dän Irtysch: Zentralny (271.400 Ienwoonere, Stäädzentrum un noudaastelk fon dät Stäädzentrum) Oktjabrski (162.400 Ienwoonere, aastelk fon dät Stäädzentrum) Sowjetski (256.100 Ienwoonere, noudwäästelk fon dät Stäädzentrum) Leninski (194.400 Ienwoonere, suudelk fon dät Stäädzentrum) Links fon dän Irtysch lait die Kirowski okrug (238.000 Ienwoonere). Die Tiedunnerskeed tou Moskau bedrächt tjo Uuren (UTC +06:00), die Oustand tou Moskau is 2555 Kilometer. Der härsket kontinentoal Klima mäd kuuten, heeten Suumer un koolden Winter, truchsnittelke Temperatuure: Jierstruchsnit: 0,4 °C Suumer: +19,5 °C, Winter: -18,9 °C Hoochste meetene: + 36,4 °C, joopste: - 44,1 °C Do maaste Ruslounddüütske in uus Loundkring Kloppenbuurich kuume deer häär.


Die Impressionismus is n Stiel die der sik gjucht ap ju Deerstaalenge fon dän fluchtigen Iendruk. Die Stiel häd sik fon ju Moaleräi uurdrain ap Dichtenge un Musik. In ju Moaleräi wol ju atmosphäriske Ienwierkengen ap Körpere wierreeke bit doo gans aplöösd sunt. Apbau fon ju Bielde uut de Faawe. Bekoande Moalere sunt: Eugène Boudin - Johan Barthold Jongkind - Edouard Manet - Edgar Degas - Claude Monet - Camille Pissarro - Berthe Morisot - Paul Cézanne - Pierre-Auguste Renoir - Mary Cassatt - Alfred Sisley - Ecole de Rouen


Ju Oamse is ne Äi in dät Noudwääste fon Düütsklound un fljut truch Aast-Fräislound. Ju Äi fljut truch do Deelstoate Noudrhien-Wäästfoalen un Läichsaksen. Ju Äi begint in Senne un fljut truch dän Dullert un dät Wattenmeer ätter ju Noudsee wai. Ju Oamse is 371 km loang, 238 km deerfon is Foarwoater. Die Oamse-Jade-Kanoal, die bie Oamde begint, ferbient ju Oamse mäd ju Jade. N groot Deel fon dän Dortmund-Oamskanoal fljut deer an loangs. Bie Lier lapt ju Leda in ju Oamse. In Gandersum in ju Meente Moormerlound stound dät Oamse-Speerwierk.


Dät Griechiske is ne Indo-Germaniske Sproake. Dät is ju offizielle Sproake fon Griechenlound un Zypern. Ju Sproake wuude fröier baald in Griechenlound, bie do Kuste fon Littik Asien loangs un in dät Suude fon Italien. Dät waas uk ju Amtssproake in dät Roomske Riek. Do Griechen naame hiere Sproake Ελληνικά (Helleniká). Dät Griechiske häd ne Geschichte fon moor as 3.500 Jiere. Dät is aller as do maaste europäiske Sproaken. Däälich baale ungefeer 15 millione Ljuude Griechisk. Do Baalere lieuwje foar n groot Deel in Griechenlound un ap Zypern. Do Griechen hääbe hiere oaine Alphabet. Dät Latiensk Alphabet (dät wie bruuke foar do fräiske Sproaken un fuul uur europäiske Sproaken) kumt fon dät Griechiske Alfabet. Dät griechiske Alphabet waas uk ju Gruundloage foar uur Alphabette, so as dät Kyrilliske Alphabet. Do Griechen hääbe dät Alphabet nit sälwen uutfuunen, dät kuumt fon do Phönizier.


Do Indioaner sunt mäd do Inuit do Uurienwoonere fon Amerikoa. Do hääbe uk hiere oaine Sproaken. Däälich wäide in do USA noch 176 fon do originoale Sproaken boald; al mindestens 52 sunt uutstuurwen in ju Tied fon ju Kolonisation truch do Europäer bit nu. Navajo: 178.000 Ljuude Dakota: 18.000 Ljuude (4000 in Canada) Zentral Alaska Yup'ik: 16.000 Ljuude. (Inuit) Cherokee: 16.000 Ljuude Wäästelk Apache: 12.500 Ljuude Pima: 12.000 Ljuude Choctaw: 11.000 Ljuude Keres: 11.000 Ljuude Zuni: 10.000 Ljuude Ojibway/Chippewa: 7000 Ljuude (deertou 48.000 Spreekere in Canada) Lakota: 6000 Spreekere, lät fuul ap Dakota Litjere sunt: Do grootste sunt: Nahuatl 1,7 Millionen Spreekere in Mexiko. Heert uk tou Uto-Aztecan. Yucatec Maya 805,000 Spreekere in Mexiko un Belize. Quechua in Colombia, Equador, Peru, Bolivien, Chile un Argentinien. 10 Millionen Spreekere. Guarani in Bolivien, Paraguay, Argentinien un dät Suudwääste fon Brasilien. 6 Millionen Spreekere. Eepentelke Sproake in Paraguay. Aymara in Peru, Bolivien un Chile. Moor as 2 Millionen Spreekere. Mapudungun of Araucanisk in Chile un Argentinien. Ne isolierde Sproake mäd 440.000 Spreekere. Suud Amerikoa häd 34 Sproakfamilien mäd sun 1000 Sproaken ((Athena Review, Vol. 1, No.3 mäd ne Koarte fon do Sproaken in do Amazone un Orinoco Stroomgebiete). Dät Toba-Foulk in Argentinien is


Chile is een Lound in dät suud-wäästelke Suud-Amerikoa, dät sik ap n smälle, loange Striepe twiske do Anden un ju Pazifik-Kuste loangs lukt. Die hoochste Bierich fon Chile is die Nevado Ojos del Salado, ju Haudstääd is Santiago de Chile un ju Präsidentinne fon ju Republik is sänt 2014 foar't twäide Moal Michelle Bachelet (Stound: Januoar 2018). Uk dät polynesiske Paaske-Ailound (Rapa Nui), dät moor as 3500 Kilomeetere foar ju Kuste fon't chileniske Fäästlound lait, heert tou dän Stoat. Peru in dät Noude, Bolivien in dät Noud-Aaste, Argentinien in dät Aaste Sowät trättienduusend Jiere foar Kristus roakeden do eerste Moanskene dät Rebät fon Chile. Kuut eer do Spoaniere dät ärooberden un tou aan Deel fon hier Kolonioal-Riek moakeden, heerde dät een kuute Wiele tou dät Inka-Riek. In't Jier 1520 foont die portugiesiske Seefoarder Ferdinand Magellan wilst sin Fersäik, uum ju Äide tou sailjen, ju ätter him benaamde Magellansträite ju oun't suudelke Spit fon Chile lait. Dät touken Moal, dät Europäere ätter Chile koomen, waas, as Diego de Almagro un sien Monskup in't Jier 1535 fon Peru uut ap Gouldsäike deer wai koomen, man jo wuuden fon do ienheemske Indioanere ferdrieuwen. Ju eerste fääste Siedelenge fon Europäere ap dät Rebät fon


Düütsk is ne Germaniske Sproake un heert mäd dät Niederlounsk tou dät Kontinoalwäästgermaansk. Ungefeer 95 bit 100 Millionen Moanskene hääbe düütsk as Määmesproake. Düütsk wäd schrieuwen mäd dät Latiensk Alphabet. Deer sunt oaber fjauer Teekene bie keemen: Ä/ä, Ö/ö, Ü/ü un ẞ/ß. Düütsk wäd as Määmesproake baald in Düütsklound, Aastriek, dät düütsksproakige Deel fon ju Swaits un Liechtenstein. Et rakt Sproakminnerhaide in do Noaberstoate so as Luxembuurich, Suudtirol (Italien), dät aastelke Deel fon Belgien, Elsass (Frankriek) un dät aastelke Deel fon Lothringen (Frankriek), un in dät Suude fon Dänemark. In Aast-Europa rakt et düütske Sproakailounde in Polen, Tschechien, ju Slowakäi, Ruslound, Rumänien un Ungarn. Buuten Europa rakt et Lounde in Säntroal-Asien, so as Kasachstan un Kirgisistan, wier litje Minnerhaide woonje. In Brasilien wäd ju Sproake in ferskeedene Meenten bruukt as Amtsproake. In Suudafrikoa is in dät Gruundgesäts fäästlain, dät et bruuken fon ju düütske Sproake "stimuliert un respektiert" wäide skäl. In dän Noaberstoat Namibien rakt et uk ne düütske Sproakminnerhaid.


Posterholt (Limbuurchsk: Postert) is n Täärp in Limbuurich, do Niederlounde. In Posterholt rakt et uungefeer 4500 Ienwoonere. Dät Täärp heert bie ju Meente Roerdalen. In Postert boalt me Limbuurchsk.


Indogermanisk of Indo-europäisk is ne Sproakfamilie. Tou dät Indogermaniske wäide do ätterstoundene Sproakgruppen reekend: Griechisk Italisk Germanisk Romanisk Keltisk Indisk-Arisk, wiertou Romani Persisk (Iranisk) Armenisk Slawisk Baltisk Albanisk Uutstuurwen sunt: Illirisk Thrasisk Phrygisk Hethitisk Tocharisk


Dissen Artikkel stoant in dät Wikipedia-Review. N Mjotäärsker is ne sälwen fierende Maskine, ju der ferwoand wäd tou dät Aadenjen fon Koarelfruchte, Räiwsäid, Sunnenbloumen, Äkkerboonen un Gäärssäid. Ju Maskine is uutrusted mäd n Soaksboolke, Sniededisk, Haspel, Ienluuksnigge, Täärsktrummel un Sieuwen. Deertruch wäd in aan Oarbaidsgong dät Gewoaks mäind, toarsken un wäd dät Säid skeeniged. Ouhongich fon do tou aadenjene Fruchte wäd n Mjofoarsats, die der bestoant uut Mjoboolke, Sniededisk un Haspel an ju Maskine koppeld. Do eerste moderne Mjotäärskere uut do füüftiger Jiere fon dät 20. Jierhunnert hieden n Dieselmotor un wuuden fon n Traktor leeken. Ju Mjobratte kon lääse twiske 3 un uur 10 Meter. Ju Frucht wäd n Aantje buppe de Gruunde oumäind, wiertruch n Eende fon dän Stängel (ju Stoppel) stounde blift. Dät Gewoaks faalt ätter dät Mjoon ap dän Sniededisk un wäd fon dän rundtraalende Haspel un dän Ienluuksnigge in dän Täärsktrummel ounfierd. Die Gewoaksstroom wäd twiske dän Täärsktrummel un dän Moantel fierd, wier truch Wrieuwenge dät Säid (do eenpelde Koarele) fon dät Sträi skat wäd. Ätters kumt dät Sträi ap do Skäddere un do mäd dät Sträi noch meefierde Koarele faale truch Goate ätter unneren ap ju buppeste Sieuwe. Dät Säid uut dän Täärsktrummel faalt


Telofonie of Telefon is elektrisk Reeskup. Dät Woud is ne Touhoopestaalenge fon dät Griechiske Leenwoud tèle-phónè (τῆλε (tèle, fier) un φωνή (phónè, luud). Dät is n Telekommunikationsysteem wiertruch two Ljuude mädnunner baale konne sunner dät do tichte bienunner stounde. Deerfor hääbe bee ne Telefon nöödich, un et skäl ne Ferbiendenge twiske do Reewe reeke. Ju Ferbiendenge kuud ne direkte Koabelferbiendenge weese (foar n Huustelefon), man dät rakt däälich uuk Reewen, do mäd ju Telefonsäntroale ferbuunden sunt mäd n waareldwied Nät un dan is ju Ferbiendienge sunner (direkten) Koabel.


Ju Informatik is ne Wietenskup un Technik tou Äntwiklenge un Anweendenge fon Anloagen foar elektroniske Doatenferoarbaidenge (EDV). Me kon uk kweede dät ju ne Wietenskup is, ju sik beschäftiget mäd Behärskenge fon Komplexität, as dät gungt uur Information un Doaten, Kommunikation, Software-Bau un technisk-wietenskuppelk Reekenjen. Informatik is uk ju Technik, ju sik beschäftiget mäd dät Programmierjen fon Komputere. Technike un Methoden (as Rekursion, top-down Design, polymorfisk Programmierjen usw.) Sproaken (as Fortran, Algol, Basic, C++, Java, usw.) Theorien (formelle Sproakentheorie, Graphentheorie, Täiweslange-Theorie, usw.) Reewen (as Compilere, Doatenboank-Ferwaltenge, Bedrieuwssysteme, usw.)


Aastrauderfeen is ne Meente in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 10 683 Moanskene (Jan. 2008) un ju Meente häd ne Fläche fon 51 km². Dät is ne Noabermeente fon Seelterlound. In dät Jier 1765 fräigeden fieuw Koopljuude an dän Köönich fon Prüüsen of jo n näien Feen moakjen doarsten, noudelk fon Uurledingerlound. An n 19. April 1769 kreegen do Koopljuude Toustämmenge fon dän Köönich un so is ju Geskichte fon Aastrauderfeen ounfangd. Die Noome is roat ätter dät Täärp Raude. Ienwooneräntwikkelenge 1975 - 7.321 1985 - 8.162 1995 - 9.520 2005 - 11.069 Tou ju Meente Aastrauderfeen heere do Tärpe un Buurskuppe: Aastrauderfeen Holterfeen Idafeen Holterfoan Loangholt (heert deelwiese tou Rauderfeen) Potshuusen In ju Buurskup Idafeen lait die Idasee. Ju Määlne in Idafeen Evangeelske Petrus-Säärke in Aastrauderfeen Evangeelske Friedenssäärke in Idafeen St.Martin-Säärke in Potshuusen Ju evangeelske Petrus-Säärke in Aastrauderfeen Ju St.Martin-Säärke in Potshuusen Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Meente Aastrhauderfehn ap Genealogie-Forum Aastrhauderfeen ap Genealogie-Forum


Die Tüüdik (Tringa totanus) is n Fuugel. Hie is nit fuul gratter as ne Dröiselke, man sien loange roode Beene un sin loangen rooden Snoabel läite him gratter uutsjo, as hie wuddelk is.


N Koabel is n Träid of Roop foar ferskeedene Swäkke. Dät kon bruukt wäide uum deermäd bestimde Seeken aptoutillen, as n Foarstoul in n Hoochhuus. N Koabel kon uk foar dän Transport fon Elektrizität bruukt wäide. Truch n Koabel kon Elektrizät fon ne Elektrizitätszentroale ätter Huuse of uur Bauwierke wai broacht wäide un kon me deer ju Elektrizität bruuke.


N Analogsignoal is n Signoal dät ineens Information dreege kon sunner Schofttied. Wan me fon n Analogsignoal kwäd, dan beträft et maastens Elektronik. Mongs rakt et bie mechaniske, pneumatiske un hydrauliske Systeeme n Analogsignoal.


Dät Hillige Roomske Riek (Latiensk: Sacrum Romanum Imperium) waas n Stoatenbuund fon ferscheedene litje Lounde in dät Middeloaler bit tou 1806. Dät Stoatenbuund bestounde uut Lounde uut Wääst- un Midden-Europa. Dät Riek wuude Roomsk naamd wült dät die Ätterfoulger fon dät Roomske Riek weese schuul. Uk do Byzantinere saagen hiere Riek as Ätterfoulger fon dät Roomske Riek. Mäd dän Begriep 'Hillich' waas ju Beluukenge tou ju Roomske Säärke meend. Voltaire hiede moal kweeden dät et Riek nit Hillich, nit Roomsk un uk nit n ächt Riek waas. Kristelke Ljuude meenden dät in ju Biebel, in dät Bouk fon Daniël schrieuwen stoant, dät ju Waareld ätter dät fjoode Riek fergunge schuul. Dät Riek äntstuude uut dän aastelke Deel fon dät Frankiske Riek mäd dät Unnerschrieuwen fon dän Ferdraach fon Verdun (843). Dät waas n Ferdraach twiske do träi Suune fon Ludwig dän Fromme. Mäd dät Krounjen fon Otto I truch dän Poapst Johannes XII in 962 wuude dät Riek formel gruunded. In 1450 wuude die Noome annerd tou dät 'Hillige Roomske Riek fon ju Düütske Nation'. Dät Hillige Roomske Riek is sieläärge nit n Nationoalstoat wuuden. Dät waas n Stoatenbuund wieroun die Kaiser ju hoochste politiske Gewalt hiede. Bit tou dät


Dät Bieldetälster (uk Bieldeskichte naamd) is een fon do ooldste Foarme fon Literatuur, man dät rakt deer uk een näie Foarm fon, nämelk dän Comic. N Bieldetälster bestoant uut ne Riege fon Oubieldengen, do der n Tälster uutmoakje. N Bieldetälster wäd moaked fon n Teekener un n Skrieuwer. Bietiede skrift die Teekener uk ju Geskichte, man bietiede oarbaidje uk moorere Ljuude an ju Teekenoarbaid (skizzierje, in Äänket uurluuke, fon Bouksteeuwen fersjo) of an dät Tälster. Bieldetälstere hääbe hieren Uursproang in ju Bieldeskrift. Ne äddere Foarm fon Bieldetälster is die Teppich fon Bayeux, wierap dän Slacht bie Hastings uutbielded is. Mesoamerikoanske Hondskrifte roaten mythologiske Tälstere wier truch n touhoopestoald System fon Oubieldengen un Logogramme, also n bitje ap jusälge Wiese as in do Bieldetälstere fon däälich. Uk do uurgeskichtelke Oubieldengen, do der in Höölen fuunen wuuden sunt (as in do Höölen fon Lascaux), konnen betrachted wäide as ne äddere Foarm fon Bieldegeskichte. Ju Uurfoarm fon ju egyptiske Hieroglyphenskrift is faktisk uk ne Foarm fon teekende Bieldetälstere. N bekoand Biespiel fon Bieldetälstere uut dät Middeloaler is ju Äärmebiebel (biblia pauperum). In dän eerste Haaldeel fon dät 19. Jierhunnert waas unner uur die Swaitser Rodolphe Töpffer bekoand foar sien Bieldetälstere. Hie fereepentelkte 1845


Do Inuit sunt n Foulkgruppe in dät Noude fon Kanada un Alaska, in Noudwääst-Siberien un ap do Kuste fon Gräinlound. Dät Woud "Inuit" betjut eegentelk "Moanskene", die Singular hat "Inuk". Ju Sproake fon do Inuit hat Inuktitut. Ju wäd boald in ferscheedene Dialekte (mäd deerbääte ju Taal fon do Ljuude do dät baale): Qawiaraq 4000 Inupiatun 9000 Do foulgjende tjo sunt gjucht in Gefoor un wäide boald fon mänunner 4000 Ljuude: Siglitun Inuinnaqtun Natsilingmiutut Dan kuume noch fääre ätter dät Aaste: Aivilimmiutut Kivallirmiutut Nunavimmiutut Nunatsiavummiutut Qikiqtaaluk nigiani Qikiqtaaluk uannangani Un dan ap Gräinlound: Inuktun of Avanersuaq 1000 Kalaallisut 54.000 (moor as aal uur) Tunumiit oraasiat Steedenoomen in Inuktitut Leer Inupiaq (ängelsk) Wikipedia Wikipedia in Kalaallisut Eskimo-aleutiske Sproaken Inuktitut Sproake


Pointillismus een Gjuchte fon dän Post-Impressionismus, in dän heele Bielden uut Punkte un Striepen touhoopesät sunt.


Oksitoansk, Lenga d'òc of Langue d'oc (Oksitoansk: occitan, lenga d'òc) is ne romaniske Sproake, ju der in Oksitanien, dät is dät suudelke Frankriek, Monaco, un wäkke Doale in Italien un Spanien boald wäd. Foan do Sproakkundige wäd Frankriek ätter do ferskeedene Foarme fon dät Woud "jee" in two groote Sproakgestriche ferdeele: Dät Noude, wät dät Woud oui foar "jee" bruukt, is dät Gestrich fon ju langue d'oïl ("ju oïl-Sproake"), in dät Suude wäd ju langue d'oc boald (oïl un oc betjuude bee "jee"). Oksitoansk wäd as ju groote Sustersproake fon dät Frantsööske betrachted, sien oold Sproakgestrich in dät Suude nimt n Träädendeel ien fon dät Frankriek fon däälich. Ju gnaue Taal Baalere is nit bekoand, man ätter Skätsengen rakt dät 700 000 Ljuude, do der dät noch altied as Uumgongssproake benutsje un muugelk tweelich Millione potentielle Baalere, do der ne passive Kunde fon ju Sproake hääbe of do der mäd Hälpe fon Unnergjucht hiere gruundlääsende Kunde fon dät Oksitoanske so ferbeeterje konnen uum dät as een Ferkiersproake tou bruuken. Oksitoanien (Oksitoansk: Occitània) is die Deel fon Suud-Frankriek, wier sik ju oksitoanske Sproake, ju langue d'oc of Occitan, uut ju Gallisk-Roomske Variante fon dät Vulgärlatienske äntwikkeld häd. Die Noome "Oksitanien" wäd


Italien is n Lound in Middel-Europa. Ju Haudstääd is Room un die Präsident fon ju Republik is sänt 2015 Sergio Mattarella Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Mont Blanc de Courmayeur (4.748 m), ne Bierichspitse ieuwenske dän Mont Blanc. Ju grootste Äi fon Italien is die Po. Italien wäd begränsed fon: Ju Swaits un Aastriek in dät Noude, Slowenien in dät Aaste, Dät Middelmeer in dät Suude, Frankriek in dät Wääste. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $30.900 in 2007. In 2007 waas 2% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 27% Industrie un 70,9% Tjoonste. Amtssproake is Italienisk, regionoal lät ju Ferfoatenge noch uur Sproaken tou: Düütsk, Frantsöösk, Ladinisk un Slowenisk, moor deertou sjuch Sproaken.


Dät Phonem is in ju Phonologie ju Benaamenge foar een of moor Luude, do jusälge betjuudengsunnerscheedende (distinktive) Funktion hääbe. Bestimde Luude (Allophone) konnen fon dän Sproakbenutser as Varianten fon dätsälge Phonem heerd wäide. Me spräkt fon n Minimoalpoor, wan two Woude weegen een eenpeld uur Phonem ferscheedene Betjuudengen hääbe (toun Biespil Bäiden un Mäiden). Dät hat dan: dät rakt ne 'phonologiske Opposition' twiske dät b un dät m. Je moor Minimoalpoore me fint foar sun phonologiske Opposition, je gratter is ju 'funktionoale Belastenge' fon sun Opposition. Bie min Minimoalpoore spräkt me fon ne ‘swäkke Oppostion’ un wan dät fon ferwante Luude neen Minimoalpoore rakt, dan sunt do as Allophone fon een Phonem tou betrachtjen. In dät läästnaamde Biespil hondelt dät sik uum Konsonante. Konsonantphoneme sunt in dät Seelterske uungefeer dätsälge as ap Düütsk. Bloot sunt do ap Seeltersk fuul minner of goarnit anbloased un is ju Uutsproake fon g, l, r, sch un st uurs bie do maaste Spreekere. Vokoalphoneme rakt dät ap Seeltersk sun tjoon moor as ap Hoochdüütsk. Dät naamt me n ‘rieken Phoneminventoar’. Deertruch unnerscheede do sik gans fien un sunt deertruch fon Nit-Seelter oafte stuur uutnunner tou hoolden. Wie reeke do oardend ätter phonetiske Oainskuppe. Twiske


Juu Phonologie is ne Wietenskup un n Deelgebiet fon juu Linguistik. Dät befoated sik mäd Phoneme (In dän Artikkel uur dät Phonem stounde uk moor Informatione).


Dr. Jacob Botke (1877-1939) waas n wäästfräisken Koaster un Biologe, die der in do 1930-er Jiere dät Seelterlound moorere Moale besäiken diede. In sien deeruur ärskienen litje Bouk 'Sealterlân' rakt hie ne Beskrieuwenge fon dät Lound, dät Buurenhuus (Eepen Huus) - bee mäd Bielden - un ju Geskichte. Fon ju Seelterske Sproake rakt hie eenige Texte (wierunner Gedichte fon Gesina Lechte-Siemer), man uk Anekdoten uur dän Nutsen fon ju apaate Sproake. Fon besunneren Wäid is sien Lieste fon Plonten- un Diertenoomen (s. 32-43), wier hie sik wäil stutset ap Pestoor Schulte. Dän Noome Stinzeplonten hied Dr. Jacob Botke in dät Jier 1932 dät eerste Moal in Fryslân bruukt. Hie häd uk ne Samlenge Bielden fon Seelterlound ätterlät. It Heitelân (1919) Fen Fryslâns Groun (1922, 1925, 1942) Fryske plante- en dierenammen (1928) De geakunde op de Fryske skoallen (1931) De gritenij Dantumadiel (1932) Sealterlân (1934) Natûr en gea (6 Deele, 1936-1941) Plonten (Lieste ätter Dr. Botke) D.T.E.v.d.Ploeg, B.v.d.Veen (red), Balstiennen en wâldblommen, Libben en wurk fan Dr.Jacob Botke. Fryske Akademy Ljouwert, 1977 Bouk "SEALTERLAN" , Geakindige skets, Boalsert 1934, 58 Sieden, mäd Bielden, fon Dr. Botke(PDF-Doatäie 40 MB). 'Uut dät Lieuwend fon Dr. Botke' ap ju Websiede fon Damwoude (ap holloundsk).


Blau is ne Faawe, ju in dät Spektrum lait twiske zyan un saang. Dät is ju komplementäre Faawe fon orange. Blau häd ne Woogenlaangte fon sowät 470 Nanometer. Blau is ne primäre Faawe in dät System fon additive Faawenmiskenge. Dät is ne sekundäre Faawe in dät System fon subtraktive Faawenmiskenge. In ju Bieldeskirmtechnik wäd die twäide Faawetoon benutsed as ne Annaierenge foar ju eerste; deeruum sjo wie in ju unnerstoundene Faawe dän twäide Faawetoon. Wan ju Luft, dät Firmament, deeges wulkenloos is, sjo wie ju as nu blaue Luft, ju der oafte uk as blau reflektierd wäd in ne Woateruurfläche. Blau fon dunker ätter ljoacht: Fon zyan ätter blau:


Ju Phylogenetiske Systematik is Systematik ap Gruund fonne Äntstoundenge fon Oarde uut hiere Foarfoaren. Inne Phylogenetiske Systematik wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. Ju Methode fon ju Phylogenetiske Systematik hat Kladistik, ju lät sik uk as Kladogramm teekenje.


Gräinens Läid (Grönnens laid) is ju Nationoalhymne fon Groningerlound. Audio foan dät Gräinens Läid. ?/i Grönnens laid. Van Lauwerzee tot Dollard tou Van Drente tot aan 't Wad, Daor gruit, daor bluit 'n wonderlaand, Rondom ain wondre stad: *) Ain Pronkjewail in gaolden raand Is Grönnen: Stad en Ommelaand. Daor broest de zee, daor hoelt de wind Daor soest 't aan diek en wad, Maor rusteg waarkt en wuilt het volk Het volk van loug en stad. Ain Pronkjewail in gaolden raand Is Grönnen: Stad en Ommelaand. Daor woont de dege degelkhaaid De wille, vast as staol, Daor vuilt het haart, wat tonge sprekt In richt- en slichte taol. Ain Pronkjewail in gaolden raand Is Grönnen: Stad en Ommelaand. *) Wordt gezongen: Rondom, rondom, ain wondre stad. Zo ook in de andere strofen. Fon Lauwersee bit Dollard tou, Fon Drente bit an 't Wääd, Deer groaijt, deer blöit een Wunderlound Runduum een wundere Stääd. Een Prunkjuuweel in goulden Raant Is Gräinen, Stääd un Umelound; Een Prunkjuuweel in goulden Raant Is Stääd un Umelound; Deer bruust ju See, deer huult die Wiend, Deer suust 't an Diek un Wääd, Man rauelk oarbaidet un plouget dät Foulk, Dät Foulk fon Täärp un


Ju Champs-Élysées in Paris, is een fon doo fluchste Prachtsträiten ap de Waareld. Ju Sträite häd ne Laangte fon 1910 meter un ne Bratte fon 70 meter. Gjucht bekoande Bauwierke sunt Place de la Concorde un die Arc de Triomphe. Ju Hiere foar 100 m² kostet €900.000 pro Jier. Elaine Sciolino, "Megastores March Up Avenue, and Paris Takes to Barricades", New York Times, 21 January 2007. Commons: Avenue des Champs-Élysées – Mediendoatäie www.champselysees.org


Ju Repuplik is ne Stoatsfoarm, wierbie do Ljuude truch ne Oustämmenge an ju Macht kuume. Siet juu Frantsööske Revolution is ju Republik dät Juunmodel tou ju Monarchie. Ätter ju historiske Betjuudenge is dät Wichtichste fon ju Republik, dät et moor as aan Stoatsuppermon rakt. Däälich is die demokratiske Aspekt wichtiger.


Jules Verne (*1828, †1905) waas n frantsöösken Skrieuwer. Hie skreeuw as eerste utopiske hoolichwietenskuppelke Eewentüürromane. Raise tou dät Middelpunkt fon ju Äide 20.000 Mielen unner Woater Raise uum ju Waareld in 80 Deege Raise ätter de Moune Wietenskupsdichtenge Normdoaten: GND: 118626620 (OGND) | KB (Niederlounde): 068426046 | LCNAF: n79064013 | VIAF: 76323989


Dät Ruumtefeer is n Dreechsysteem foar dän Ruumtetransport, dät ätter sien Wieruumekuumen ap ju Äide wier bruukt wäide kon. Dät Ruumtefeer gungt mäd Rakete ätter dät Al wai un loundet ap ju Äide as n Luchtfoartjuuch. Ap maaste bekoand is däälich wäil dät Amerikoanske Space Shuttle. In 1981 bruukten do Fereende Stoaten eerstmoals dän Ruumtetransport. In 1983 wuude die Ruumtetransport foar dät Waareldruumlaboor Spacelab bruukt. Ju Explosion fon dät Ruumtefeer Challenger (1986) waas een läipe Äntwikkelenge foar dät amerikoanske Ruumtefoartprogram. In 1988 hiede ju Sowjetunion sien oain Ruumtefeer Buran, deermäd sunt do Russen insen in dät Al weesen. Dät Shuttleprogram kreech n aisken Bäätesleek in 2003, as dät Ruumtefeer Colombia bie sin Wierientreed in ju Äidatmosfääre kuutbriek un oustätte. Eerste in 2005 geen NASA fääre mäd dän Shuttlebedrieuw. Uut Kostengruunde wuud dät Space Shuttle-Programm in 2011 ienstaald. Space Shuttleprogram Spaceshuttles: Spaceshuttle Columbia (feruunlukked 2003) Spaceshuttle Challenger (feruunlukked 1986) Spaceshuttle Discovery Spaceshuttle Atlantis Spaceshuttle Endeavour Testspaceshuttles: Spaceshuttle Pathfinder (buute Bruuk) Spaceshuttle Enterprise (buute Bruuk) Spaceshuttle Explorer (buute Bruuk) Transport fon do Shuttles mäd n Boeing 747: Shuttle Carrier Aircraft Buranprogram Ruumtefeere: Buran (buute Bruuk; in 2002 stukken geen truch Touhoopestäiten fon dän Hangar) Ptitsjka (nooit oufäidiged) Hermes (nooit oufäidiged) Commons: Space


James Krüss (* 31. Moai 1926 ap Hälgelound; † 2. August 1997 ap Gran Canaria) waas n düütsken un n fräisken Dichter un Skriftstaaler. James Krüss (Düütske Biographie) Ju offizielle James Krüss Huussiede, mäd Informatione uur him un sien Bouke. N düütsk Gedicht fon James Krüss: ju Wienachtsmuus. Normdoaten: GND: 118724762 (OGND) | KB (Niederlounde): 06937399X | LCNAF: n50047259 | VIAF: 92004185


N Superspezifisk Taxon (Pl.: Superspezifiske Taxa) is n Taxon, wät moorere Oarde uumfoated, so as n Sleek (düütsk:Gattung), ne Familie (düütsk:Familie), ne Oardenge (düütsk:Ordnung) un so fääre. Juu Phylogenetiske Systematik boalt nit fon Stappen as Sleeke, Familien, Oardengen, Klassen etc.. Deeruum, dät dät bloot taksierd wäd un nit objektiv äntskeeden wäide kon, af wät een Familie af Oardenge is, boalt me inne Phylogenetiske Systematik bloot fon Oarde (ätter dät biologiske Oardkonzept) un Superspezifiske Taxa. Peter Ax: Das Phylogenetische System; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X


Dät Biologiske Oardkonzept is een fon two wichtige Definitione fon dän Begriep "Oard" in juu Biologie. Disse Definition kwäd, dät een Oard ne Gruppe fon sik mongs fermiskjende Populatione is, juu fon uur Gruppen so isolierd is, dät juu sik nit moor mäd disse Gruppen fermiskje kon. Stuur is hier juu Begränsenge in juu Tied. Truch juu Evolution wäd sunne Oard uurloang natüürelk ferannerd, un moonige Ljuude kweede, dät me ätter hunnert Generatione nit moor fon juu sälge Oard baale kon. Man naan wol wäil kweede, wie däälich wieren ne uur Oard as doo Moanskene foar n poor duusend Jiere. Deeruum, dät in dät Biologiske Oardkonzept juu Begränsenge in juu Tied so stuur is, rakt dät uk dät Evolutionär Oardkonzept, wiermäd me dät gans objektiv fäästlääse kon. Peter Ax: Das Phylogenetische System; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X


Dät Evolutionäre Oardkonzept is een fon two wichtige Definitione fon dän Begriep "Oard" in juu Biologie. Ne Oard is ätter disse Definition ne eenpelde Oustammengslienje mäd Foarfoaren un ätterkuumende Generatione, mäd oaine evolutionäre Tendenzen un n historisk Schiksoal. Disse Definition kwäd gans düütelk - uurs as dät Biologiske Oardkonzept, in dät juu Tiedbegränsenge fon ne Oard stuur is - dät ne Oard fon hiere Äntstoundenge truch Apkleeuwenge fon ne Stamoard bit tou hier Eende - truch oaine Apkleeuwenge in two näie Oarde af truch Uutstierwen - een Oard blift, gans egoal, wo fuul Evolution deertwiske geböärt. Ne Oard ätter disse Definition wäd uk "Chronospezies" naamd. Deer is n Kladogramm mäd Variablen. Sun Kladogramm is so äänelk apbaud as n Stamboom, so sjucht me, dät k juu Stamoard fon alle Oarde in düt Kladogramm is, j juu Stamoard fon doo Stamoarde g, h, i un doo lieuwende Oarde B, C, D, E, F, me sjucht uk, dät i juu Stamoard fon juu uur Stamoard g un doo lieuwende Oarde D, E un F is, un dät juu Stamoard g juu Stamoard fon D un E is. Uut juu Stamoard k äntstuuden truch Apkleeuwenge doo Linien fon A un j, wierbie juu


Dät Finske (Finsk: suomi) is ne Finno-ugriske Sproake. Ju is ju eerste fon do two offizielle Sproaken fon Finlound.


Japan is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Tokio. Do Japaniske Ljuude naame hiere Lound ‘’Nihon’’ of ‘’Nippon, dät betjut sowät as ‘’Die Uursproang fon de Sunne‘’. Japan häd fjauer groote Ailounde: (fon dät Noude ätter dät Suude) Hokkaido, Honshu, Shikoku un Kyushu. Honshu is dät grootste Ailound; deer sunt do wichtichste Stääde fon Japan tou fienden. Uk do Ryukyu-Ailounde suudelk fon do fjauer groote Ailounde heere tou Japan, touhoupe mäd fuul uur litje Ailounde. Japan is ferdeeld in 47 ‘’Prefekture’’. Ap Hokkaido is n Besirk wier dät Ainufoulk woont, do uursproangelke Bewoonere fon Japan. Do wichtichste Japaniske Stääde sunt: Tokio Osaka Kioto Kobe Hiroshima Yokohama Nagasaki Sapporo Nagano Japan is ferdeeld in 47 Prefekture. Offizielle Website fon dän Japaniske Ministerpräsidänt un ju Regierenge


Jonava is ne Stääd fon Litauen.


N Space-Shuttle waas ne amerikoanske Oard fon Ruumtefeer. Dät was n Deel fon dät Space Transportation System (STS), wiertou uk n externen Tank un two Booster-Raketen heerden. Uut Kostengruunde wuud dät Space-Shuttle-Programm in 2011 ienstaald.


Ju Huussääge (Capra hircus) is n Suugediert un heert, gnauer, as domestizierde Unneroard fonne Sääge, tou do Poorhoufere (Artiodactyla) Et is ätter dän Huund un tousommen mäd dät Skäip fermoudelk dät eerste wirtskaftelk nutsede Huusdiert. Huussäägen heere tou dän Sleek fon do Säägen in ju Familie fon do Houdendreegere (Bovidae). Ju Säägemolk Dät Säägeflaask Dät Säägeleeder Die Säägesies


Die Jugendstil, uk naamd Art-Nouveau af Modern Style is n optimistisken Stiel. Optimistiske Moalerstiel. Neen Ferweendenge fon Symmetrie. Bruukt jädden fuul Ornamente, wierbie krullerge Wieuwljuude-, Bloumen-, un Fuugelmotive dominierje. Moalere sunt: Gustav Klimt - Aubrey Beardsley - Alphonse Mucha - Henri de Toulouse-Lautrec - Victor Horta - Charles Rennie Mackintosh - Hector Guimard - Henry van de Velde - Paul Cauchie - Akseli Gallen-Kallela


Brasilia is ju Haudstääd fon Brasilien. Deer woonje 214.529 Ljuude. In 1891 wuude in ju Ferfoatenge fäästlaid dät deer ne näie Haudstääd kuume moaste. In ju Tied waas Rio de Janeiro noch ju Haudstääd. Insteede fon n Haudstääd an ju Kuste wüül ju Regierenge ne Haudstääd ätter dät Binnenlound, ap ne moor neutrale Steede. Ap dän 7. September 1922 wuude die Gruundsteen laid, man fuul moor skaach nit. Präsident Juscelino Kubitschek (1902–1976) häd dan ap dän 22. Oktober 1956 dän Bau ounoardend. Feroantwoudelken Stäädploaner waas Lúcio Costa; die Architekt Oscar Niemeyer moakede as Boas fon dät stoatelke Bau-Amt do Ploane foar do eepentelke Bauwierke. Ap n 21. April 1960 wuude Brasilia ju Haudstääd fon Brasilien. Do stoatelke Iengjuchtengen, biespilswiese do Ministerien, wuuden gjucht gau ätter Brasília uumeleeken. Man do Ljuude, do deer ounstoald wieren, wäigerden sik foar't eerste, deer wai tou kuumen. Jo heerden deelwiese tou oolde Sibben, do sänt fuul Generatsjoone in Rio de Janeiro woond hieden. Deeruum sätte ju Regierenge dän 7. September 1972 as Doatum fääst, bit tou dät aal do Stoats-Amtsljuude in Brasíla woonje skuulen, uurs skuulen jo dät Boantje ferljoose. Dät latte in dän läästen Knipkensleek tou aan Wädloop uum do lääste Woonengen, deer wieren


München is ne Stääd in Düütsklound un Haudstääd fon Buundeslound Beieren. Deer woonje ungefeer 1.4 Million Moanskene (2011). Dät is ju tweelftgrootste Stääd in ju Europäiske Union un ju träädgrootste Stääd fon Düütsklound. München is bekoand uum sien Longschlong. Ju Weißwurst kumt uut München.


Köln (Ripuarisk un Limbuurichsk: Kölle) is n Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Deer woonje ungefeer 1.000.000 Moanskene (2015). Ju Stääd lait an dän Rhien.


Julius Bröring (1867 – 1947) waas Suun fon n Roomelster Koaster. In sien Bouk Das Saterland rakt hie ne Beschrieuwenge fon dät Lound, ju Sproake, Oarbaidswiesen, Sitten un Gebruuke, Spiele, dät Woonhuus (mäd Teekengen) un ju Dracht (mäd faawige Bielde). In dät twäide Beend foulgje dan eenige Läidere, Märchen un Soagen, Räätsele un foarallen ne ganse Masse Spräkwoude. Do sunt maast ätter Minssen in Roomelster Sproake uurbroacht, man daach sunt eenige näie bietouföiged. As Julius von Ramsloh schäl hie ju Geschichte fon Ju slaue Gräite romantisierd hääbe. Dr. Julius Bröring, Das Saterland. Eine Darstellung von Land, Leben, Leuten in Wort und Bild. I. Teil, Oldenburg 1897, II. Teil, Oldenburg 1901 (305 Sieden). Fertälstere Doaten Normdoaten: GND: 1023757400 (OGND)


Juu Monophylie (Adj:monophyletisk) is juu Oainskup fon n Taxon, dät aal doo Oarde, doo der oane sunt, een Stamoard hääbe, un dät aal doo Oarde, doo fon disse Stamoard oustamme, uk in dät Taxon sunt. In juu Phylogenetiske Systematik wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. Sun monophyletisk Taxon wäd uk "Monophylum" naamd. Paraphylie Polyphylie Peter Ax: Das Phylogenetische System; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X


Juu Paraphylie (Adj.: paraphyletisk) is juu Oainskup fon n Taxon, dät nit aal doo Oarde, doo fon juu Stamoard fon dät Taxon oustamme, deer oane sunt, bloot doo maaste. So sunt doo Reptilien (Reptilia) sunner doo Fuugele (Aves) paraphyletisk un wäide uut dissen Gruund oafte tou een Taxon, doo Sauropsida touhoopefoated. In juu Phylogenetiske Systematik jält Paraphylie as ferkierd, deer wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. N paraphyletisk Taxon wäd uk "Paraphylum" naamd. Monophylie Polyphylie Peter Ax: Das Phylogenetische System; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X


Juu Polyphylie is juu Oainskup fon n Taxon, dät dät uut phylogenetisk nit naier früünde Taxa bestoant. Wan me Fuugele un Suugedierte touhoope in een Taxon ienoardend, dan is dät toun Biespil polyphyletisk. Doo hääbe innerdoat een gemeensoame Stamoard, man juu is nit bloot juu Stamoard fon doo two Taxa, man uk juu Stamoard fon fuul moor Taxa. Monophyletisk waas dät Taxon bloot, wan me aal doo Taxa roane däd, doo fon disse Stamoard oustamme. Polyphyletiske Taxa sunt inne Phylogenetiske Systematik ferkierd. Deer wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. Monophylie Paraphylie Peter Ax: Das Phylogenetische System; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X


Deensk (deensk: dansk) is ne Noudgermaniske Sproake. Deensk wäd truch ungefeer 5,5 million Moanskene baald, foarallen in Deenemäärk. In do deenske Gebiete Färöer un Gräinlound rakt it een litje Gruppe fon Ljuude, do Deensk baale. In dät Noude fon Släswiek-Holstein rakt et ne anerkoande Minnerhaid, ju der Deensk boalt. In't Ooldnordiske rakt et n Unnerskeed twiske do ooldwäästnordiske un ooldaastnordiske Sproaken. Ju oolddeenske un ooldsweedske Sproaken heerden tou ju ooldaastnordiske Gruppe. Dät Oolddeenske un Ooldsweedske wieren juustgliek. In ju Sproakwietenskup wäide do skandinaviske Sproaken as n Dialektkontinuum beskreeuwen. Ju platdüütske Sproake hiede n Masse Ienfloud ap ju deenske Sproake. In Deenemäärk wäd dät Deenske fon ca. 5 Millionen Määmetoaler boald. Dät Deenske is de facto ju Amtssproake fon Deenemäärk. Ap do Färöer is dät Deenske, ieuwenske Färöersk, ju twäide Amtssproake. In do Skoulen is ju deenske Sproake n Plichtfäk. Deer woonje soowät 1.5000 Deensksproakigen ap do Färöer-Ailounde. Ap Gräinlound rakt et Deenskunnergjucht in do Skoulen un ju Sproake wäd deer fon do deenske Immigranten boald. Bit 2009 wieren do Amtssproaken Deensk un Gräinloundsk, sietdäm rakt et bloot noch Gräinsloundsk as Amtssproake. Soowät 12 Protsänt fon do Ienwoonere fon Gräinlound häd deenske Foaroolden, man dät is nit bekoand wo groot ju


N Lound is maastens dät Gebiet fon n Nation. Dät kon uk n Region weese mäd sien oaine Kultuur un Tradition. As n Lound uk n Stoat is jält binne do Gränsen ne Ferfoatenge. In Aastriek un Düütsklound wäide do Deelstoate uk wäil Lounde naamd. Me kon uk Lound kweede wan me dät Gebiet buute ne Stääd of Täärp meent. Lounde


Dät Metropolgebiet Rhein-Ruhr is een fon do grootste Metropolregione in ju Europäiske Union un lait in dät Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen in Düütsklound. Do grootste Stääde in dät Gebiet sunt Köln, Dortmund, Düsseldorf un Essen. Dät Gebiet is 7000 km² groot un deer woonje moor as 10 Millione Moanskene. Dät Rhien-Ruhr Gebiet häd ju hoochste Befoulkengstichtegaid fon Düütsklound (1.436 Moanskene pro km²). Dortmund (587.830) Duisburg (502.522) Essen (581.406) Düsseldorf (Haudstääd Buundeslound) (581.858) Köln (989.766) Bochum, Bottrop, Gelsenkirchen, Hagen, Hamm, Herne, Iserlohn, Moers, Mülheim an der Ruhr, Oberhausen, Recklinghausen, Witten Bergisch-Gladbach, Remscheid, Solingen, Wuppertal Bonn, Krefeld, Leverkusen, Mönchengladbach, Neuss http://www.megacities.uni-koeln.de


Die Jupiter (Symbol: ) is die füüfte Planet fon de Sunne, do Planetoiden nit mee gereekend. Hie bruukt ap sin Wai uum de Sunne 12 Jiere un is 5 moal so wied fon de Sunne as wie, un häd 'n alwen-fachen Uumfang fon uus Waareld.


Jura sunt ferskeedene Gesätse fon formelle Räägele in ju Gemeenskup do ju Ferhooldenge twiske dän Moanske un ju Regierenge räägelt. Ju beskrift do Fräigaide fon do Moanskene, un wät do Moanskene moakje konnen, wät jo mouten un duuren. "Jura" is ne Sammelnoome foar alles wät heert tou ju Ferhooldenge fon do Ljuude mädnunner, in ne Zivilitation wier dät Foulk woont un beskrieuwen in Gjuchttäksten. Jura is nit altied foar aal Lounde un Foulkere juust gliek. Jäildengeberäk Objektiv Gjucht un subjektiv Gjucht Formell Gjucht un materiell Gjucht Eepentelk Gjucht un Privoatgjucht Subordinationsgjucht un Koordinationsgjucht Absolute Gjuchte un relative Gjuchte Jura in Fräislound


Confucius (bädden in Qufu in 551 f.Kr. - stuurwen juust deer in 479 f.Kr.) waas n bekoanden Philosoph fon China. "bädden" is een oold Woud foar "gebooren"


Die Karmswuttel (Acorus) wäd uk wäil moal ankieked foar Stoarksbrood (Claviceps purpurea), wäil weegen ju Frucht, wan ju swot wuuden is.


Mäd Twosproakegaid of Bilinguismus (dt. uk Zweisprachigkeit) wäd maasttied meend, dät wäl in ferskeedene Situatione slonk two Sproaken bruuke kon. Dät Studium fon Twosproakegaid is binne ju anwoande Sproakkunde n Foarskengsgebiet fon ju Psycholinguistik. Wan dät uk groote Gruppen fon Moanskene rakt, do der bloot eene Sproake baale, as fuul Amerikoaner un Chinesen, so is daach Twoosproakegaid aal moor Räägel as Uutnoame. In bolde aal Äntwiklengslounde is ju Huussproake ne Lokoalsproake, ju sik unnerskat fon ju eepentelke Ferwaltengssproake, as toun Biespil Ängelsk, Frantsöösk of Spoanisk. In uur Falle is ju Huussproake n Dialekt, dät sik ounsjoonelk fon ju Standoardsproake unnerskeede kon. Uk in Sproakeskeed-Gebiete is Twosproakegaid bolde sälwenferständelk un truch ferhaagerde Mobilität loundje aal moor Ljuude in n twosproakich Gestrich, toun Biespil truch Miskhilke. Foarallen in dät Studium fon dän Sproakärwäärb is Twosproakegaid n wichtich Unnersäikengsgebiet. Me unnerskat twiske: gliektiedige Twosproakegaid, wierbie Bäidene in ne twosproakige Uumgeebenge apwoakse. Dät kricht me toun Biespil wan tou do Bäidene in n Huus Seeltersk boald wäd un do Noabersbäidene wäide ap Hoochdüütsk apleeken. Do seelter Bäidene hääbe dan al bolde fon n Ounfang two Sproaken. apnunnerfoulgjende Twosproakegaid, wierbie do Bäidene bäätnunner in ferskeedene eensproakige Uumgeebengen apwoakse. Dät hied me fröier in Seelterlound, wan


Ju Ploansproake (also kunstelke Sproake) Lojban [ˈloʒban] (Sproakcode ätter ISO 639-2: jbo) wuude in 1987 fon ju Logical Language Group äntwikkeld. Ju basiert sik ap ju uk kunstelke Sproake Loglan. Bie ju Äntwikkelenge wuude besunneren Wäid deer ap laid, een bruukbeere, fräi ferföigbeere Sproake tou skäpjen, ju so uumfoatend as muugelk is. Die Woudskät fon do Gruundwoude is uut Woudstomme fon do säks waareldwied maastboalde Sproaken ätter aan bestimden Algorithmus bilged. Düsse Uursproangssproaken sunt Arabisk, Chineesk, Ängelsk, Hindi, Rusk un Spoansk. Een besunner Määrkmoal fon Lojban is, dät do betjuudengsdreegende Woude nit in Verben, Substantive, usw. unnerskat wäide. Ju Grammatik is strom ätter ju Prädikatenlogik apbaud. Die Sätbau is truch een Masse Struktuurwoude flexibel. Uurs as in dät Düütske mouten in dät Lojban die Numerus (Antoal) of dät Tempus (Tied) nit uutdrukkelk anroat wäide, wilst dät een Genus nit rakt. Foar dän Faal, dät die Spreeker Wäid ap düsse Informatsjoon lait, kon hie do mäd Struktuurwoude detaillierd formulierje.


Dät Tibetiske (Tibetisk: བོད་ཡིག, Wylie: bod yig) heert tou do Tibeto-birmaniske Sproaken fon Asien. Dät wäd fon ca. 6 Millionen Tibetere boald, wierfon do maaste in Tibet lieuwje. Deerieuwenske rakt et sowät 130.000 Tibetere in Exil, haudseekelk in Nepal, Indien un Bhutan. Ju Sproake wäd mäd dät tibetiske Alphabet schrieuwen, dät woarschienelk uut n Typ fon ju ooldindiske Brahmi-Schrift oulat is.


Wuhan is ju Haudstääd fon de Provinz Hubei un is ju maast befoulkede Stääd in Zentroal-China. Ju lait bie de Touhoopeflus fon do Äien Jangtse un Han. Deer woonje sowät 9.100.000 Ljuude (2006). Wuhan bestoant uut tjo Stääddeele: Wuchang, Hanyang un Hankou. Ju Stääd lait ap dän Kjuuspunkt fon do fjauer wichtichste Stääde in China: ap ju Lienje Chongqing - Shanghai un ju Lienje Peking - Hongkong/Kanton.


Kartographie belukt sik ap dät Moakjen fon Loundkoarten un ju Geschichte deerfon. Dät wäd hier uutoarbaided foar Seelterlound. Ju eerste Koarte fon Seelterlound stamt uut 1588. Ju rakt neen Loundnoomen, man daach ju äddere Loage, besunners in t Noude. Ju Koarte belukt sik ap ju Scheedstried juun Klaaster). Ju lapt fon Filsum in t Noude bit ju Skäddeler Säärke in t Suude un wiest uk Bäärsel. Do Täärpe sunt ounroat mäd realistiske Teekengen fon Säärken, Huuse un Määlnen; Weege un Paade sunt schematisk ounroat. Ap dät Woater sunt Schiepe ienteekend. Eerste 200 Jier leeter koomen wier goude Koarten fon Seelterlound. Intwiske ärschient Seelterlound daach ap Koarten fon grattere Gebiete, man do sunt aal läip ferfoarmd. So lääse ap ju Koarte fon Mercator uut 1595 Roomelse un Skäddel an ferscheedene Äien un ju Bielde sjucht me mäd fuul Variationen wier ap säks uur Koarten sogoar bit 1747. Dan ärschient dät "Plan der Marckaa oder des Sagter-Dieps von Ellerbroock bis Scharrel samt dem Niveau, par G.C. Bartel 1773". Ju Koarte belukt sik wäil ap Kanoalploane un rakt alwen Loundnoomen un topografiske Details an ju Marka. Ju Schrieuwwiese fon do Noomen is bolde phonetisk. Ju Parzellierenge is gjucht ouwiekend fon alle leetere Wällen


Päiter die Groote, Tsaar Peter I Aleksejevitsj Romanov fon Ruslound; bädden in Moskau, 9. Juni 1672 - Sint Petersbuurich, 8. Februoar 1725 (ätter dän Julioaniske Kalänner 30. Moai 1672 - 28. Januoar 1725). Päiter waas wuddelk "groot", hie waas ungefeer two meter, man hie waas uk n grooten Stoatsman die Ruslound modernisiert häd.


Dät Baltikuum is n Gebiet an ju Aastkuste fon ju Aastsee. Maastens wuuden do Lounde Letlound, Estlound un Litauen deermäd meend. Monges uk dät nu ruske Köönichsbierich (Kaliningrad).


Radbod (wäästfräisk: Redbad) (-719) waas n Köönich fon do Fräisen un aan fon do maast bekoande Persoonelkhaide uut ju fräiske Geskichte. Hie wäd in Chronike un Hilligenlieuwende ärwäänd as Köönich of Härtsoch fon Fräislound. Unner sien Heerskup häd Fräislound sien grootsten Uumfang häiwed, un wuude bekoand unner dän Noomen Magna Frisia. In dät Wällenmaterioal uut ju Tied fon Radbod wäd duudelk dät dän fräisken Köönich sik insätte foar n groot un heedensk Fräislound, un hiede dät kristelke Frankiske Riek as sien grootsten Fäind. Uur Radbods Juugd un junge Jiere is niks bekoand. Wan in leetere Chronike uk behaupted wäd, hie skuul n Suun weese fon Aldgisl, so bestoant deerfoar in dät Wällenmaterioal uut ju Tied naan Bewies. Hie is wäil sicher apwoaksen in ne oadelige Familie un geloang nit eer an de Macht as uum 680, ätter dän Dood fon Aldgisl. In n Ounfang ferron Radbod sien Regierenge änttuuskjend. Dät roate Konflikte mäd dät Frankiske Riek un hie moaste sik genöigje mäd ne unneroardende Rulle juunuur dän mächtigen Noaber. Twiske 688 un 695 ärleed hie wäkke Niederloagen juun dän Frankisken Huusmaier Peppin fon Herstal, as in dän Slacht bie Dorestääd. Hoolichwais do njuugentiger Jiere slooten Radbod un Peppin Free, wierbie


Ferkier is juu Bewäägenge fon Ljuude af Seeken ap fääste Sträiten, Iersenboanlinien, Woater af Fljoogrouten. Auto sjuch deertou uk Autonavigation Flitsepee af "Rääd" Iersenboan Honnel un Schipfoart un aal soowät. Museumseisenbahn Ammerland - Saterland


Rouen is ju Haudstääd fon ju Region Normandie. Dät Gestrich wät administrativ tou ju Stääd Rouen heert, häd 125.000 Ienwoonere, in ju Agglomeration lieuwje 400.000 Moanskene.


Dät Frankiske Riek waas n Riek twiske dät 5. un 9. Jierhunnert. In do eerste Jierhunnerte waas dät n Köönichriek. Ap n 25. Dezember 800 wuude dät Frankiske Riek n Kaiserriek, Karl die Groote wuude dan fon dän Paus in Room kround. Uum 800 wuude Fräislound uk n Paat fon dät Frankiske Riek. Die Deelgong fon dät Riek begon mäd dän Ferdraach fon Verdun (843), wierbie dät Riek in tjo Gebiete deeld wuude. Die aastelke Deel wuude leeter dät Hillige Roomske Riek.


Do Canidae sunt ne Familie fon do Roowdierte. Ätter Walkers Mammals of the World bestoant ju Familie Canidae uut 16 rezente Sleeke un 36 Oarde, wierbie hier die Huund as oaine Oard ienoardend wäd, die normoal as Unneroard fon dän Wulf blouked wäd. Groaf wäd ju Familie in twäin Triben iendeeld Tribus Canini, wiertou toun Biespil die Wulf (Canis lupus), un fonsäärm uk die Huund (Canis lupus familiaris) heert, die ja ätter ju gewöönelke Sichtwiese niks uurs as ne tomme Unneroard fon dän Wulf is. Tribus Vulpini, wiertou toun Biespil die Foaks heert. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9


Die Jadebousem is ne Seebucht ju ungefeer 190km² groot is. Ju Seebucht lait aastelk fon dät aast-fräiske Hoolichailound. Die Jadebousem is n Deel fon dät Wattenmeer un is ferbuunden mäd ju Noudsee. In 1856 wuude Wilhelmshoawen an ju noudwäästelke Kuste baud foar dän düütske Marine.


Ju roomsk-katoolske Säärke of Roomske Säärke is ju grootste kristelke Konfession ap ju Waareld. Uur ju ganse Waareld sunt uungefeer 1,17 Milliard Ljuude meeglid. Die Poapst is die bupperste Autorität, wan dät uum ju katoolske Leere gungt. Hie wäd betrachted as die Ätterfoulger fon dän Apostel Petrus. Ju Struktuur fon ju katoolske Säärke is hierarchisk. Seelterlound is fon oolds häär toun grootsten Deel katoolsk. Wo die Gloowe broacht wuude, konnen wie wie n bitje ouleese an do uuroolde Gedichte as Heliand un Genesis. Clemens August von Galen Gloowe in Seelterlound Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Aktuelle Zahlen der Weltkirche: Vorstellung des „Annuario Pontificio 2010“, 22. Februoar 2010


Butjadingen is n Hoolichailound un Meente in dän Kring Wesermarsch. Ju Meente häd 6.180 Ienwoonere (2015). An Butjadingen gränsed die Jadebousem in dät Wääste un Weser in dät Aaste. Butjadingen is die lääste Deel die der uurichblieuwen is fon dän fräiske Gau Rüstringen.


Bielde:MarseillePaysage.jpg Marselha is een fon do fieuw grootste Stääde fon Frankriek. In 2013 hiede Marseille 855.393 Ienwoonere. In ju Agglomeration woonje ungefeer 1,7 Million. Dät sunt do Phönizier weesen, do uum 600 foar Kristus ätter dät Gebiet wai keemen un ju Stääd Massilia naamden. Do Phönizier hieden fuul Ärfoulch mäd dän Apbau fon ju Stääd. Dät wuude n groot Hondelssäntrum, mäd n grooten Hoawen. Jo hääbe as eerste in Wääst-Europa ne goude Kanalisation anlaid. In dät Jier 1218 kreech ju Stääd Autonomie, man in 1347 keem ju Pest ätter Frankriek wai. Ju Pest is fielicht in Marselha ankeemen, un kuude sik so ätter dät Noude wai wiedje. Unner ju düütske Besättenge in n November 1942 - August 1944 wuuden groote Hoawengebiete fernäild. Bie Ougreeuwengen ätter dän Kriech sunt twiske Quai du Port un de Rue Casserie Spuure äntdäkt fon dän oolde Hoawen, Dokke un n Tjooter. Olympique Marseille is ne gjucht bekoande Foutbalmanskup uut Marselha, jo spielje in dät Stade Vélodrome wier 60.031 Touskauere oane konnen. Commons: Marselha – Mediendoatäie


Lordi is n rockkoppel uut Finlound. Meegliedere fon dän Koppel wieren: Mr. Lordi Hella Hiisi Amen Mana Get Heavy (2002) The Monsterican Dream (2004) The Arockalypse (2006) Deadache (2008) Babez For Breakfast (2010) To Beast or Not To Beast (2013) Scare Force One (2014) Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy (2016) Sexorcism (2018) Killection (2020) Lordiversity (2021) Market Square Massacre (2006) Bringing back the Balls to Stockholm 2006 (2007) Recordead Live – Sextourcism in Z7 (2018) Would You Love a Monsterman? (2002) Devil is a Loser (2003) Blood Red Sandman (2004) My Heaven Is Your Hell (2004) Hard Rock Hallelujah (2006) Who's Your Daddy? (2006) It Snows In Hell (2006) They Only Come Out At Night (2007) Beast Loose In Paradise (2008) Bite It Like A Bulldog (2008) Deadache (2008) This is Heavy Metal (2010) Rock Police (2010) The Riff (2013) Hug You Hardcore (2016) Your Tongue’s Got the Cat (2018) Naked in My Cellar (2018) Shake the Baby Silent (2019) I Dug a Hole in the Yard for You (2019) Like A Bee To The Honey (2020) Believe Me (2021) Would You Love a Monsterman? (2002) Devil Is a Loser (2003) Blood Red Sandman (2004) Hard Rock Hallelujah (2006) Who's


Keltisk (dt. Keltisch) is ne Sproakgruppe ju der heert tou dät Indogermaniske. Tou dät Keltiske wäide do ätterstoundene (Unner-)Sproakgruppen reekend: Inselkeltisk: Brittannisk Walisisk (jeel ap ju Koarte) Kornisk (orange) Bretonisk (saangen) Goidelisk Irisk (gräin) Skottisk Gälisk (blau) Manx (bruun) Fäästloundkeltisk: Gallisk (uutstuurwen) Henry Lewis, Holger Pedersen, A Concise Comparative Celtic Grammar, Göttingen 1989. Kurse un Woudebouke fon keltiske Sproaken


Monochamus sutor is n Rust uut juu Familie Cerambycidae un is in Noud un Middel-Europa juuso as in Asien in Näddelwoolde ap Bierige tou fienden. Hie is een fon fjauer middeleuropäiske Monochamus-Oarde, man deerfon ap maaste tou sjoon. Monochamus sutor is n swotten Rust mäd ne Loangte fon 15 - 24 Millimetere. Hie häd, as alle Ruste uut dän Sleek Monochamus, besunners loange Taastere. Mongs häd hie ljoachte Fläkke. Dät litje Skild twiske doo Basen fon doo Juuken is ljoacht behierd. Sien Moaden äntwikkelje sik in Näddelboome, foarallen in Kjuusdannen, oaber uk in dannene Boome un Fjuurenboome. An sukke Boome moaket n Wiefken ne litje Dobbe in dän Boark un lait dan n Oai roane. Deer sluupje doo Moaden un dan lieuwje se an n Ounfang unnern Boark wier joo uut Bast un Spint Stukke wächfrätte, bit joo sik leeter djapper int Holt boorje un noch moor fernäile. Wan doo Moaden ne Loangte fon fjauer Zentimetere hääbe, is Raue, dan moakje se hiere Metamorphose un boorje sik deerätter truch n rund Gat wier uut dän Boom hääruut. Sukke Imagines (uutwoaksene Ruste) kon me fon Juli bit September an doo Boome sjo. Karl Wilhelm Harde, František Severa: Der Kosmos Käferführer KOSMOSnaturführer


Monochamus galloprovincialis is n Rust uut juu Familie Cerambycidae. Doo sunt in Fjuurenboomwoolde foarallen in Suud-Frankriek, oaber uk in uur Regionen as Suud-Düütsklound tou fienden. Juu Oard häd ne Loangte fon 12 - 25 Millimetere. Man kon hier aaltouhoope as dunker beteekenje, man juu häd fuul ljoachte Fläkke, deeruum dät dät Hoalsskild un doo Juuken mäd wietjeele, griese un swottbruune Hiere bunt behierd sunt. Dät litje Skild twiske doo Juukenbasen is uk tou groote Deele so behierd, dät häd oaber aan uunbehierden dunkeren Fläk. Juu Lieuwendswiese fon Monochamus galloprovincialis is so äänelk as juu fon Monochamus sutor. Ne litje Moade fon Monochamus galloprovincialis frät ätter dät Sluupjen an n Ounfang bloot unnern Boark, leeter oaber djapper in dän Boom roane. Dan rauje doo Moaden, wan joo fat sunt, in ne Koomere uut Spoune, un äntwikkelje sik deer tou n uutwoaksenen Rust. Die frät sik dan tou n rund Gat wier uut dän Boom hääruut un frät an Spiere un an dän Boark fon junge Riesen. Doo uutwoaksene Ruste sunt fon Juni bit Semptember tou sjoon. Karl Wilhelm Harde, František Severa: Der Kosmos Käferführer KOSMOSnaturführer ISBN-13: 978-3-440-10617-4 ISBN-10: 3-440-10617-9 Monochamus galloprovincialis ap juu Siede "Insektenbox"


Monochamus sartor is n Rust uut juu Familie Cerambycidae. Disse Oard rakt dät fon Aast-Frankriek, juu Swaits un dän Räst fon Middel-Europa, Noud-Italien un Rumänien bit tou juu Ukraine. Monochamus sartor is aan swotten Rust mäd ne Loangte fon 15 bit 37 Millimetere. Sien Bupperjuuken (Elytrae) faale an hiere Basis ou. Dät litje Skild (Scutellum) is n bitje behierd. Moaden fon disse Oard wäide bit tou 6 Zentimetere loange, Puppen sunt wiet, 15 bit 38 Millimetere loange un hääbe Taastere, doo an hieren Buuk in Spiralfoarm touhoopebuunen sunt. Dät Wiefken bit litje Dobben in dän Boark un lait in älke Dobbe n oankeld ovoal Oai mäd ne Loangte fon 4,6 bit 5,4 Millimetere Loangte. Fluks ätter dät sluupjen frät sik sunne litje Moade unnern Boark, truch dän Bast un doo buutere Deele fon dän Spint. Die Gong wäd eerste mäd fernäilden Boark (bruun), dan mäd ljoachte Holtspounen apfälld. Joo frätte sik foar een Mound truch dät Holt, dan boorje se 18 Millimetere breede Gonge bit tou 14 Zentimetere djoop in dän Boom, wier se dan hiere Koomere baue. Deer rauje se as Puppe un äntwikkelje sik tou n uutwoaksenen Rust, die sik truch n 7,5 bit 10 Millimetere breed oval


Langenau is ne Stääd mäd 14.526 Ienwoonere (2014). Dät lait in Baden-Würtembierich an n Rant fonne Swäbiske Alb.


Ju Skoule Risum (deensk Risum Skole, noudfräisk Risem Schölj) as ne Gruund- un Haudskoule in Risum in Noudfräislound. Ju Skoule is tjosproakich, ju Unnergjucht lapt ap Hoochdüütsk, Deensk un Fräisk. Dät rakt do Klassen 1 bit 9 ap ju Skoule, do oawers ap tjo Klassen apdeeld sunt. Ju 1. bit ju 3. Klasse leere touhoope, dan ju 4. bit ju 6. un uk ju 7. bit ju 9. Klasse. Aaltouhoope sunt dät 38 Bäidene un säks Koastere. Ju Skoule hääbe jo 1946 gruunded. Dät skäl ne Skoule weese, ju do sleswigske Sproaken un Sproakenfuulfoold stutsed. Ju Unnergjucht ron in do eerste Jiere in ferskeedene Sproaken, fuul uk ap Fräisk. 1956 häd Skouleboas Marie Tångeberg Fräisk offiziell as Unnergjuchtssproake fäästlaid. Dät waas fon dät Skoulegesäts so nit foarsäin, dät koant neen Fräisk, man jo hääbe fon dät Skoulamt niks kweeden, hääbe dät wainuumen. Dät geen so fääre bit 1970. Ju Tied hied sik annerd un wan do Bäidene foartied aal fon Huus uut Fräisk koanden, so waas dät nu oafte so, dät do junge Ljuude fon Fräisk goarniks moor ouwisten. Hoochdüütsk un Deensk wieren nu do Unnergjuchtssproaken. Man uk Fräisk is blieuwen un wäd do Bäidene leerd un bietiede uk as


Die Kiddeboom, Kitjeboom af Kiddene Boom (Sambucus), ap düütsk "Holunder", häd Blosseme, do Köike heete, un (bie mooniche Oarde swotte) Bäie, do der Kidde heete, af Kiddebäie. Dät Holt hat fon Älloodenholt, af uk Knalbussenholt. Uut Kiddebäien-Holt moakeden do Wäänte sik Knallbussen. Dan wude deermäd scheeten. Me kon uk Kiddetee fon do Kidde-Blöiten moakje of Kiddewien. Do Blöiten wäide uk wäil in Ponkuke-Dee stat un dan inne Friteuse of in n'eenfachen Pot mäd Fat uutboaken. Fon do swotte Bäie moakje moan Sap. Die is uk goud inne Winter bie Ferkoaleräi. Die Sap wät dan heet droanken. ne Blöite Kiddeboom (Sambucus nigra) mäd Kidde Ne gans litje Oard fon Kiddeboom (Sambucus ebulus) mäd Köike Bäien Plonten Commons: Sambucus_nigra – Bielden, Videos un Audiodoatäie


Do Aminosüüren sunt ne Klasse fon organiske Ferbiendengen. Do bestounde toumindest uut ne Carboxylgruppe (-COOH) un ne Aminogruppe (-NH2). Bie do natüürelk foarkuumende Aminosüüren stoant ju Aminogruppe an dät C-Alpha-Atom ieuwenske dät Koolestof-Atom fon ju Carboxylgruppe (-COOH). (H = Woaterstof; C = Koolestof; O = Suurstof; N = Stikstof) Ju eenfachste Aminosüüre is Carbaminsüüre. Ju bestoant bloot uut düsse Deele, is oaber instabil. Natüürelk kon sunne Aminosüüre oaber uk n gratter Molekül weese. Dät Koolestofatom inne Midde mout nit fluks mäd ju Aminogruppe ferbuunen weese, deertwiske kon uk noch fuul weese, also rakt dät uk unnerskeedelke Aminosüüren. Struktuurfoarmel fon Carbaminsüüre, dät Koolestof-Atom inne Midde wuude nit mee oubielded, is oaber deer. Dät is touhoope mäd dät buppere Suurstof-Atom un ju OH-Gruppe n Deel fon ju Carboxylgruppe (-COOH). "H2N" is bloot uurs ne Skrieuwwiese fon NH2, also ju Aminogruppe. Ne Alpha-Aminosüüre. Deer is noch twiske dät Koolestofatom fonne Carboxylgruppe un ju Aminogruppe NH2 n CH mäd n Räst (R). Die Räst kon unnerskeedelk weese, also rakt dät uk ferskeedene Alpha-Aminosüüren. Wan nu düsse Gruppe (dät CH mäd Räst un NH2) un dät C fonne Carboxylgruppe noch ne CH2-Gruppe is, is dät ne Beta-Aminosüüre; wan deertwiske two CH2-Gruppen sunt, is dät ne


Do Oaiwiete sunt uut Aminosüüren apbaude besunners groote Moleküle (Polypeptidkätten). Do spielje in dän Apbau fon alle Sällen ne wichtige Rulle. Ju Ruumte-Struktuur wäd apdeeld in Primär-, Sekundär-, Tertiär- un Quartär-Struktuur. Dät betjudt nit in älken Faal, dät n Protein bloot een fon düsse Struktuure hiede, noa, do Struktuure beskrieuwe bloot unnerskeedelke Oainskuppe fon ju Ruumtestruktuur. Fonsäärm rakt dät in dän Häärstaalengs-Ouloop fon Oaiwiete (Proteinbiosynthese) unnerskeedelke Stadien, deeroane mongs ju Aminosüüresequenz al deer is, man ju Fooldenge in ju Ruumte noch nit. Ju Primär-Struktuur fon n Protein beskrift ju Aminosüüre-Sequenz, dät hat, wäkke Aminosüüren in dät Protein sunt, un in wäkke Riegenfoulge. Wan deer bloot n gans litjen Unnerskeed twiske two Proteine is, sunt dät al two ferskeedene Proteine. Dät jält natüürelk uk foar do uur Struktuure. Ju Sekundär-Struktuur beskrift ju Ruumte-Struktuur fon aan spezifisken Ousnied fon dät Protein. So aan Ousnied kon as Helix (Moortoal:Helices), as Fooldblääd (düütsk:Faltblatt) af as n Strik (düütsk:Schleife) apbaud weese, wierbie dät fon Helices, Fooldbleede un Strieke moorere Varianten rakt. Oafter rakt dät: α-Helix π-Helix 310-Helix β-Fooldblääd β-Strieke Ne α-Helix in n Protein N β-Fooldblääd in n Protein Ju Tertiär-Struktuur fon n Protein beskrift nu ju Ruumte-Struktuur fon dät heele Protein, wo dät uut


Nukleinsüüren sunt Kätten uut Nukleotide. Älk Nukleotid bestoant uut: N Sukker N Phosphoat-Räst Ne Base: Doo Nuklein-Basen af Nukleo-Basen wäide apdeeld in: Purin-Basen: Adenin Guanin Hypoxanthin Xanthin Pyrimidin-Basen Cytosin Thymin Uracil Düsse Nukleotide sunt Deele fon juu Nukleinsüüre. In juu belieuwede Natuur rakt dät bloot two Nukleinsüüren: Ribonukleinsüüre (RNA) mäd dän Sukker Ribose un Desoxyribonukleinsüüre (DNA) mäd dän Sukker Desoxyribose. Truch ferskeedene Sequenzen (Riegenfoulgen) fon Nukleotide kon ferskeedene Information spiekerd wäide. So spiekert juu DNA juu genetiske Information (Äärwgoud) fon doo Lieuweweesen un eenige Viren, wierbie dät uk Viren rakt, doo hiere genetiske Information mäd RNA spiekerje. Normoal is RNA deertou, uum Äärwgoud in Proteine uumetousätten.


Mexiko (Spanisk: Estados Unidos Mexicanos) is n Lound in Midden-Amerikoa. Ju Haudstääd is Mexiko-Stääd. Deer woonje 106.202.903 Moanskene (2005). In dät Noude wäd Mexiko begränsed fon do Fereende Stoaten. In dät Suude fon Belize un Guatemala.