An sikolohiya kan “resilience”: pagkamasarig asin pagbangon | Magbikol Kita

Saturday, December 27, , 7:19am
# An sikolohiya kan “resilience”: pagkamasarig asin pagbangon
Published on Tuesday, December 08, , 4:29pm
by [Nephtaly Botor]( "Posts by Nephtaly Botor") \| [Sa Balyong Kudal](
Pirang semana na sana, matatapos na an . Halangkaw an satuyang paglaom na lugod an mas mabúot satuya. Ini sa tahaw kan padagos tang pag-atubang sa pandemya asin sa parada kan mga bagyong nag-agi sa Bikol asin iba pang rehiyon. Bako bagang madali. Dakol nawaran nin pagrurugaring. An iba nairido o nawaran nin mahal sa buhay.
Bakong bago sato an mga kalamidad na arog kaini. Ako, halimbawa, nagimatan ko na na an harong mi digdi sa Naga binabaha talaga. Dai sakuya makangangalas kun maselebrar kami nin Pasko o Bagong Taon na mayong kuryente dahil dakol an naragpang mga poste nin kuryente. Dai ko aram kun marhay o malain na dai na bago satuya mga kalamidad. Sa marhay, sa maraot gayod. Marhay, ta tuod na kita sa mga arog kaini. Maraot, ta mapagal bagang magbagunas nin salog pag naghupa na an baha. Pero mas mapagal isipon na sa laog nin pirang dekada garo nagtitikapo pa giraray an satuyang nasyon sa aspekto nin _disaster response_. Ini sa balyo kan reyalidad na susog sa World Risk Report, an Pilipinas nagpapangaduwa o pangatulo sa _most at-risk countries_ sa kinaban.
Sa tahaw kan ekspiryensyang ini sa mga kalamidad, naglulutang an diskurso tungkol sa _resilience._ Ano baya nanggad ini? Sa sakong pagkaaram, an pinakaharaning dakitaramon kaini iyo an pagkamasarig o kapusugan—“pagbangon sa tahaw nin problema.” Sinasabi na an mga Pilipino daa _resilient_—may karakter nin resilience. Kaya tang magngirit dawa may problema o nakukulgan na. Matinios. Maginibo. Mahigos. Maray-rahay bagang mga kaugalian. Pero kan mga nakaaging aldaw, garo napapagal na an mga Pilipino na akuon an identidad na ini. Habo ta nang sabihon na _resilient_ kita. Pagal na kita sa pagigin _resilient_. Pàno man kaya ginigibong rason kan iba para ipasipara an saindang mga responsibilidad na pakarayhon an mga sistema asin imprastraktura na dapat yaon para maiwasan o mabawasan an katibaadan kan _disaster_.
Pero, ano baya talaga an _resilience_? Manlainlan na paghiling, base sa disiplina. Sa sikolohiya, an _resilience_ pigkokonsiderar na sarong proseso nin pag-angay sa tahaw nin mga katibaadan o problema, urog na idtong mga magagabat asin nakaka-traumang mga sitwasyon (American Psychological Association, , p. 1). Ini kakayahan na magtindog asin maka-agwanta sa tahaw nin krisis (Walsh, , p. 1-2). Sa sikolohikal na pakahulugan, inot ginamit an terminong _resilience_ sa mga pag-adal sa epidemyolohiya, urog na sa mga interbensyon sa mga tawong may _schizophrenia_—kundisyon medikal kun sain nagkakaigwa nin problema sa integrasyon asin koordinasyon kan naiisip, namamati, asin ginigibo kun kaya naapektuhan an persepsyon sa reyalidad (Dielman, ; Garmezy, ).
Sa kontemporanyong panahon, may tulong rani sa konsepto kan _resilience_: 1\. bilang _trait_ o kalidad, 2. bilang _outcome_ o kaaabtan, o 3. bilang daynamikong proseso  (Hu, Zhang, & Wang, ). Bilang kalidad, an _resilience_ nakadepende sa konteksto kan tawo—edad, kultura, kasarian (Connor & Davidson, , p. 76). An sarong tawo masarig o pusog kun nahihiling nya an problema bilang sarong oportunidad, aram nya an saiyang kusog asin kaluyahan, igwa syang pusog na relasyon sa kapwa, nagtutubod sya sa sadiring kakayahan, may _sense of humor_ asin positibong paghiling sa sitwasyon, asin mapinasensya (Kobasa, ; Rutter, ; Lyons, , as cited in Connor & Davidson, , p. 77; Lai & Yue, ). Kumbaga sa kasabihan, kayang mabuhay sa tagilid na kinaban mantang dai nawawaran nin pagtubod asin pagláom.
Bilang kaaabtan, an _resilience_ sarong katuyuhan. Saro ining resulta kan kun anuman an ginigibo kan indibidwal asin mga tawo sa palibot nya. Buót sabihon, may dapat himuhon bago magin masarig an sarong tawo. Kun may mga bagay na nakakaulang sa pag-uswag kan indibidwal, dapat ining baguhon, baklion, hirahon. Digdi naglalaog an impluwensya asin responsabilidad kan mga institusyon pansosyudad. Obligasyon kan mga institusyon na ini na siguruhon an patas na oportunidad para sa gabos para magin matatag. Dapat pinagtatarabangtabangan na tanggalon an mga ulang o bulnerabilidad kan tawo—halimbawa pagtios, diskriminasyon, kawaran nin sistema sa pagtao nin tabang, asin iba pa. Kun dai papakarhayon an mga bagay sa palibot—mga programa, mga mekanismo, mga polisiya—posibleng masakitan an tawo na magbaklay pasiring sa pagiging matatag. Sa positibong paghiling, an _resilience_ abilidad na mas kayang pakusugon urog na kun igwang suporta gikan sa luwas kan indibidwal.
Bilang proseso, an resilience nag-uuswag. Ini hinihiling bilang pagbaklay pasiring sa sarong destinasyon. Ano an destinasyon? _Recovery_, o giraray na pagbalik sa marhay na estado ( _well-being_) asin halangkaw kalidad nin pamumuhay ( _quality of life_). Sa pag-agi kan panahon, an pagkamasarig nag-uurog depende sa disposisyon asin sirkumstansya. Kun an sarong tawo maluya ngunyan, pwedeng sa aga makusog sya. Kun  makusog sya ngunyan, pwedeng sa aga mas pakusugon pa. Garo tinanom an _resilience_ na pag tama an init kan saldang, tubig, asin sustansya kan daga, mas nagtatalubo asin nagbubunga. Huli ta proseso an _resilience_, naaapektuhan man ini kan iba ibang salik arog halimbawa kan kapasidad ta na intindihon asin imanehar an satong emosyon (Koole, ; Linehan, ; Lee, Dolan, & Critchley, ; Mestre, Nuñez-Lozano, Gomez-Molinero, Zayas, & Guil, ; Schneider, Lyons, & Khazon, ).
Ano ang manunudad ta sa mga konseptwalisasyon na ini kan _resilience_. Inot, bako ining _passive_—naghihiro asin may paghiro na dapat ginigibo. Bakong _resilience_ an pagtuninong na sana. An pagigin matinios saro sana sa kalidad kan _resilience_. Apwera kaini, dapat may pagláom asin paghimo na pakarhayon an sitwasyon. Mapagal bagang magbuhat hali sa mga kalamidad. Kaya sarong esensya kan _resilience_ iyo an padanay na pagpapakaray, pangangataman, asin pagpapauswag kan ekolohiya na iniirukan ta. Esensya man kan _resilience_ an pangapudan sa mga may kamanungdanan na ilaag sa saindang plataporma an pagsiguro kan mga mekanismo sa _relief_, _response_, asin _recovery_.
Sa hiling ko, dawa pagal na kitang apudon na _resilient_, padagos man giraray na magigin _resilient_ an Pilipino. An satong espiritwalidad, an mga ngirit, an pag-ataman ta sa sadiri asin sa kapwa, an satuyang pag-andam asin higos mapadagos. Alagad kun an mga sistema na nakakaapekto sa satuyang pagkamasarig dai mabakli, dai mapakarhay, dawa sisay na maisog, mabaskog, asin maurag, aabutan nin kapagalan asin kaluyahan.
Kaya, sa mga masurunod na aldaw, padagos kita. Mahibi kun kaipuhan, alagad mahangos, matindog, malinig kan dalnak sa salog, mapakarhay kan linayog na atop, malakaw pasiring sa linalaúman na puturo. Pero sa iba, lalo na si mga nakakaulang sa _resilience_ kan kapwa, pag-isipan an posisyon kan saimong prebilehiyo. Magsalming, maghuruphurop kun pàno ka mahiro tanganing makatabang.
.
Si Nephtaly Botor sarong taga-Naga na ngunyan nagtutukdo sa Departamento ng Pag-aaral ng Pagpapaunlad Pantao at Pampamilya, Kolehiyo ng Ekolohiyang Pantao, sa Unibersidad ng Pilipinas Los Baños. Sya man an Education and Training Director kan Balik Kalipay Center for Psychosocial Response, Inc., . An saiyang interes nakapokus sa family and community counseling, mental health and psychosocial support, family resilience, asin gender and sexuality. Bisitahon an saiyang website na o mag-email sa .
### Submit a Comment[Cancel reply](
Your email address will not be published. Required fields are marked \*
Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment.
This site uses Akismet to reduce spam. [Learn how your comment data is processed](
**Importanteng Paisi:** An _Magbikol Kita_ minatao nin galang asin nagmimidbid sa katalingkasan kan lambang kag-ambag na parasurat na makapaglahayag kan saiyang personal na ideya, opinyon, o panànaw, sa pagtubod na ini nakasusog saka nakagamot sa pag-adal, pagsaliksik, asin hararom na paghurup-hurop. An indibidwal na mga artikulo dai nagsasalming sa pangkagabsan na paninindugan kan _Magbikol Kita_.
Kag-ambag na mga Parasurat
Kenneth Isaiah Ibasco Abante
Ronald ‘Bong’ Rodriguez
Javier Leonardo Vitug Rugeria
Jonas Cabiles Soltes
Magbikol Kita is published by
We create blogs, videos, websites, graphics, and social media content so you can engage customers online and offline. Visit **[Creative Coconut Ph]( for ideas and to **[contact us](
Resibihon an mga artikulo sa email
Magsubscribe sa mailing list kan **Magbikol Kita**. Resibihon an mga artikulo direkta sa saindong email.
## Yaon ka na sa mailing list!
An **Magbikol Kita** sarong adbokasiyang nagtutulod, nagpapararom, asin nagpapahiwas kan paggamit sa mga tataramon na Bikol sa online na kinaban. Orihinal ining sarong midyum nin paghiras nin kaaraman dapit sa lenggwaheng Bikol para sa mga nagtutukdo asin nag-aadal kan tataramon. An paghimo kan website na ini sarong lakdang nin pagpahiwas kan sakop asin abot kan **Magbikol Kita** tanganing magin sarong kamalig nin impormasyon para sa mga Bikolnon—asin mga buót makanuod kan tataramon—yaon man sinda sain sa bilog na kinaban. Madya na, **Magbikol Kita**!
Para sa mga buót maghiras nin mga artikulo, opinyon, suhestyon, asin iba pang buót nindong ipaabot samuya, mag-email sa [](mailto:) o imessage kami sa contact form sa ibaba.
An ortograpiya asin istilo sa lenggwahe na ginagamit kan **Magbikol Kita** nakasusog sa ginagamit kan Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE) kan Departamento kan Edukasyon. Ini tanganing an anuman na maipublikar sa idea hub na ini pwedeng magamit kan mga eskwela, urog na sa mga pampublikong eskwelahan.
- [Follow]( "Follow on Facebook")
- [Follow]( "Follow on Instagram")
- [Follow]( "Follow on Youtube")
I-message sana kami para sa mga hapot o anuman na buót nindong ipaabot sa samuya.
Magbikol Kita © Reserbado an gabos na karapatan


Siisay an mga terorista? | Magbikol Kita

Saturday, December 27, , 7:18am
# Siisay an mga terorista?
Published on Sunday, August 30, , 3:58pm
by [Mae Diane Azores]( "Posts by Mae Diane Azores") \| [Pagpasabot](
Kadakol nang sinabi manugon sa kontrobersyal na _Anti-Terrorism Law_. Manlainlain na opinyon asin komento na an ibinareta, dakol na abogado, aktibista, reporter pati mga myembro kan simbahan an nagpahayag na nin kahaditan sa batas na ini. Patung-patong na man an mga nagsampa ki kaso sa Korte Suprema tanganing maibasura an Anti-Terror Law, kaiba na mga midbid na eksperto sa batas arog kan dating Senior Associate Justice Antonio Carpio, dating Ombudsman Conchita Carpio-Morales, Atty. Chel Diokno, asin iba pa. Alagad nasasabutan daw kan ordinaryong tawo kun ano ang batas na ini dangan nata grabe an kahandalan manungod digdi?
Tanganing matawan linaw an mga bagay na ini, aramon ta nguna ano baya an Anti-Terrorism Law?
An Anti-Terrorism Law sarong batas na ipinasa tangani daa pauntukon dangan kastiguhon an terorismo, inamyendahan kaini an nainot nang batas dapit sa terorismo—an _Human Security Act_.
Sa Human Security Act, an terorismo iyo an paggibo ki mga krimen na nagdadara nin mahiwas na pagkatakot asin kahaditan sa mga tawo, tanganing mapatugot an gobyerno na itao an maraot na kahagadan kan mga terorista. Alagad sa bagong batas—sa Anti-Terrorism Law—dai malinaw asin dakula an sakop kan bagong depinisyon kan terorismo kaya nakakahandal ini. Sabi sa Section 4 kan batas na ini: terorista ka kun naggibo ka ki mga akto na nagdadara nin kagadanan o seryosong kulog sa maski siisay na tawo o darahon sa peligro an buhay nya; maggibo nin mga bagay na magdadara nin grabeng pagkaraot sa mga pagsasadiri kan gobyerno o maski nin mga pribadong tawo; maggibo ning mga akto na makakaraot sa mga kritikal na imprastaktura; maggibo, magdara, magtransport o maggamit ki armas, bombang pasabog o mga _biological ,nuclear, radiological o chemical_ na mga armas, asin magpaluwas ki mga delikadong _substances_ na magdadara nin kasulo, pagbaha, o pagsabog kun ang intensyon kang mga ginibo mo iyo na mantakot o magpahadit kan publiko, magdara nin pagkatakot sa mga tawo, impluwensyahan—gamit ang _intimidation_—an gobyerno o mga pulitikal, ekonomiko asin pansosyudad na istruktura kan masyon; maggibo nin mga _public emergency_ o seryosong hunâ o banta sa pampublikong kaligtasan. Maski nasa laog o luwas ka man kan Pilipinas kan ginibo mo an mga ini, pwede ka ibilang asin kastiguhon na sarong terorista.
Bakong arog kan Human Security Act na may malinaw na limitasyon kan terorismo, sa Anti-Terror Law madalion na sahutan na terorista dahil ngani dakulaon an sakop kaini. Halimbawa, pag naggibo ka daa ki akto na nagraraot ki mga pribadong pagsadiri asin nagdulot man ini nin pagkatakot, pwede na ini makonsiderar na terorismo. Isipon mo na saná, ang mga simpleng iriwal sa sarong _bar_ na nagdara nin pagkararaot nin mga lamisa asin tukawan tapos nagdara man nin pagakatakot sa ibang mga kustomer, pwede na makonsiderar na terorismo.
Sa gabos, an mga pinakanahahandal iyo idtong mga aktibista, nahihiling ta man sa mga bareta an wala-tuong mga pag-aresto sa mga aktibista, an iba sainda pig-aapod na komunista asin pigakonsiderar na terorista. Dakulaon an saindang takot na gagamiton an batas na ini tanganing pahiwason pa an pagpatuninong kan mga nagkokontra sa gobyerno. Sabi man kan mga pabor sa batas na ini, dai daa dapat mahadit ta igwa man ki nakalaag sa depinisyon kan terorismo na dai daa kaiba an mga pag-protesta, rally, asin aktibismo. Garo magayon man nanggad na may arog kaan, alagad pag binasa mong marhay, mahihiling mo na an pagprotesta, rally, o aktibismo bako daang terorismo kun dai ini man nagdadara nin kagadanan, seryosong kulog sa hawak o buhay nin tawo, asin kun dai ini magdadara nin seryosong katatakutan sa pampublikong kaligtasan.
Dahil sa probisyon na ini, dakulaon man giraray an tsansa na makonsiderar na terorista an sarong aktibista o kritiko. Halimbawa, ngunyan na panahon kan pandemya, madalion taramon na porma na terorismo an mga rally na ginigibo tanganing mangapudan para sa mas maray na pagresponde sa CoViD19 ta nagdadara ini nin seryosong katatakutan sa pampublikong kaligtasan ta tibaad may virus an iba sainda. Huli kaini, garo tigadisganar asin tigapugulan an mga legal na aktibidad, matalingkas na pagtaram, pagbareta, asin mga asosasyon, dahil na ngani sa takot na mapadusahan dahil digdi.
Bukod sa dai malinaw asin dakula an sakop kan depinisyon kan terorismo, an pinakatatakutan man na probisyon kan Anti-Terror Law iyo an Section 29. Pwedeng  arestuhon an sarong tawo na warang _warrant of arrest_ sa simpleng pagsahot saná kan Anti-Terrorism Council. An pagkakakulong pwedeng mag-abot hanggang 24 aldaw na warang kaso. Sa satuyang konstitusyon, pigatugutan saná an abot tulong aldaw na pagkakakulong na warang kaso. Lain pa sa pagkakakulong, an sinasahutan na terorista pwede man na tiktikan asin imonitor an saiyang mga gawi nin komunikasyon kaiba na an text messages asin posts sa social media. Pwedeng hilingon an kwarta sa bangko asin pwede man na ikulong ka saná sa harong mo na wara nin cellphone o ano pa man na komunikasyon o kontak sa mga tawong dai mo kaibahan.
Sa tahaw nin nakatatakot na pandemya, ining Anti-Terror Law abang rikas na naipasar sa Kongreso. Naglalala an kultura nin pag-aabuso asin dai pagpapadusa sa mga nagkakasala. Nagdadakol man ang pag-aresto asin paggadan sa mga kritiko kan gobyerno. Kaya dai lugod kita makaiwas na maghapot kun ano baya talaga an pagagamitan kan batas na ini?  Saro daw ini na panakot asin  paagi para patuninungon an mga kritiko asin nagkokontra sa administrasyon na ini? Dai daw urog pang maabuso kan mga nasa posisyon an saindang awtoridad sa implementasyon kan batas na ini?
Karapatan ta bilang Pilipino an magtaram, magkomento, asin magtuyaw kan mga saláng ginigibo kan mga opisyal kan gobyerno. Saro ining karapatan na ginagarantiya kan Konstitusyon. Sagrado ini dangan pinapahalagahan na maray sa sarong tunay na demokrasya.  Bako kang terorista huli saná ta nagtuyaw ka nin gibo kan gobyerno. Bako kang terorista huli sana ta nag-ayon ka sa rally. Urog pa, bako kang terorista huli ta pinili mong gamiton an boses mo tanganing ipaaram sa iba an mga sala na nangyayari sa nasyon.
Imbes na tawan kita nin pagláom asin seguridad laban sa terorismo, takot asin pagkahadit an mas nangibabaw huli sa batas na ini. An batas na ini dai uyon sa satong Konstitusyon asin mga karapatan pantawo. Pigatakot kaini an mga tawo, bako ang mga terorista.
Kaya siisay man nanggad ang mga tunay na terorista?
.
Sarong CPA-Lawyer si Mae Diane Azores na taga-Legazpi City. Nagtapos sya nin Accountancy sa Bicol University, dangan an saiyang Juris Doctor gikan man sa University of Santo Tomas-Legazpi. Sya an topnotcher kan Bar Exams. Bilang sarong hoben na abogada, buót nyang makapaghiras sa mga tawo nin edukasyon dapit sa kababaihan, mga obrero, asin mga karapatan pantawo.
### Submit a Comment[Cancel reply](
Your email address will not be published. Required fields are marked \*
Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment.
This site uses Akismet to reduce spam. [Learn how your comment data is processed](
**Importanteng Paisi:** An _Magbikol Kita_ minatao nin galang asin nagmimidbid sa katalingkasan kan lambang kag-ambag na parasurat na makapaglahayag kan saiyang personal na ideya, opinyon, o panànaw, sa pagtubod na ini nakasusog saka nakagamot sa pag-adal, pagsaliksik, asin hararom na paghurup-hurop. An indibidwal na mga artikulo dai nagsasalming sa pangkagabsan na paninindugan kan _Magbikol Kita_.
Kag-ambag na mga Parasurat
Kenneth Isaiah Ibasco Abante
Ronald ‘Bong’ Rodriguez
Javier Leonardo Vitug Rugeria
Jonas Cabiles Soltes
Magbikol Kita is published by
We create blogs, videos, websites, graphics, and social media content so you can engage customers online and offline. Visit **[Creative Coconut Ph]( for ideas and to **[contact us](
Resibihon an mga artikulo sa email
Magsubscribe sa mailing list kan **Magbikol Kita**. Resibihon an mga artikulo direkta sa saindong email.
## Yaon ka na sa mailing list!
An **Magbikol Kita** sarong adbokasiyang nagtutulod, nagpapararom, asin nagpapahiwas kan paggamit sa mga tataramon na Bikol sa online na kinaban. Orihinal ining sarong midyum nin paghiras nin kaaraman dapit sa lenggwaheng Bikol para sa mga nagtutukdo asin nag-aadal kan tataramon. An paghimo kan website na ini sarong lakdang nin pagpahiwas kan sakop asin abot kan **Magbikol Kita** tanganing magin sarong kamalig nin impormasyon para sa mga Bikolnon—asin mga buót makanuod kan tataramon—yaon man sinda sain sa bilog na kinaban. Madya na, **Magbikol Kita**!
Para sa mga buót maghiras nin mga artikulo, opinyon, suhestyon, asin iba pang buót nindong ipaabot samuya, mag-email sa [](mailto:) o imessage kami sa contact form sa ibaba.
An ortograpiya asin istilo sa lenggwahe na ginagamit kan **Magbikol Kita** nakasusog sa ginagamit kan Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE) kan Departamento kan Edukasyon. Ini tanganing an anuman na maipublikar sa idea hub na ini pwedeng magamit kan mga eskwela, urog na sa mga pampublikong eskwelahan.
- [Follow]( "Follow on Facebook")
- [Follow]( "Follow on Instagram")
- [Follow]( "Follow on Youtube")
I-message sana kami para sa mga hapot o anuman na buót nindong ipaabot sa samuya.
Magbikol Kita © Reserbado an gabos na karapatan


Magbikol Kita | Pagpasabot

Saturday, December 27, , 7:17am
Sarong CPA-Lawyer si Mae Diane Azores na taga-Legazpi City. Nagtapos sya nin Accountancy sa Bicol University, dangan an saiyang Juris Doctor gikan man sa University of Santo Tomas-Legazpi. Sya an topnotcher kan Bar Exams. Bilang sarong hoben na abogada, buót nyang makapaghiras sa mga tawo nin edukasyon dapit sa kababaihan, mga obrero, asin mga karapatan pantawo.
## [Hain na an separation pay ko?](
by [Mae Diane Azores]( "Posts by Mae Diane Azores") \| [Pagpasabot](
Sa ngunyan, lagpas anom na bulan na kitang naka-quarantine, mas dipisil an pagkabuhay, dakol na an warang trabaho, dai na aram kan iba kun sain pa makutkot nin kwarta pambayad para sa mga gastuson. Nagsara an mga negosyo dahil sa pagkalugi; damay na syempre dyan an...
## [Siisay an mga terorista?](
by [Mae Diane Azores]( "Posts by Mae Diane Azores") \| [Pagpasabot](
Kadakol nang sinabi manugon sa kontrobersyal na Anti-Terrorism Law. Manlainlain na opinyon asin komento na an ibinareta, dakol na abogado, aktibista, reporter pati mga myembro kan simbahan an nagpahayag na nin kahaditan sa batas na ini. Patung-patong na man an mga...
**Importanteng Paisi:** An _Magbikol Kita_ minatao nin galang asin nagmimidbid sa katalingkasan kan lambang kag-ambag na parasurat na makapaglahayag kan saiyang personal na ideya, opinyon, o panànaw, sa pagtubod na ini nakasusog saka nakagamot sa pag-adal, pagsaliksik, asin hararom na paghurup-hurop. An indibidwal na mga artikulo dai nagsasalming sa pangkagabsan na paninindugan kan _Magbikol Kita_.
Kag-ambag na mga Parasurat
Kenneth Isaiah Ibasco Abante
Ronald ‘Bong’ Rodriguez
Javier Leonardo Vitug Rugeria
Jonas Cabiles Soltes
Magbikol Kita is published by
We create blogs, videos, websites, graphics, and social media content so you can engage customers online and offline. Visit **[Creative Coconut Ph]( for ideas and to **[contact us](
Resibihon an mga artikulo sa email
Magsubscribe sa mailing list kan **Magbikol Kita**. Resibihon an mga artikulo direkta sa saindong email.
## Yaon ka na sa mailing list!
An **Magbikol Kita** sarong adbokasiyang nagtutulod, nagpapararom, asin nagpapahiwas kan paggamit sa mga tataramon na Bikol sa online na kinaban. Orihinal ining sarong midyum nin paghiras nin kaaraman dapit sa lenggwaheng Bikol para sa mga nagtutukdo asin nag-aadal kan tataramon. An paghimo kan website na ini sarong lakdang nin pagpahiwas kan sakop asin abot kan **Magbikol Kita** tanganing magin sarong kamalig nin impormasyon para sa mga Bikolnon—asin mga buót makanuod kan tataramon—yaon man sinda sain sa bilog na kinaban. Madya na, **Magbikol Kita**!
Para sa mga buót maghiras nin mga artikulo, opinyon, suhestyon, asin iba pang buót nindong ipaabot samuya, mag-email sa [](mailto:) o imessage kami sa contact form sa ibaba.
An ortograpiya asin istilo sa lenggwahe na ginagamit kan **Magbikol Kita** nakasusog sa ginagamit kan Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE) kan Departamento kan Edukasyon. Ini tanganing an anuman na maipublikar sa idea hub na ini pwedeng magamit kan mga eskwela, urog na sa mga pampublikong eskwelahan.
- [Follow]( "Follow on Facebook")
- [Follow]( "Follow on Instagram")
- [Follow]( "Follow on Youtube")
I-message sana kami para sa mga hapot o anuman na buót nindong ipaabot sa samuya.
Magbikol Kita © Reserbado an gabos na karapatan


{"id":,"date":"T15:58:07","date_gmt":"T07:58:07","guid":{"rendered":"http:\/\/magbikolkita.com\/?p="},"modified":"T16:10:26","modified_gmt":"T08:10:26","slug":"siisay-an-mga-terorista","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/magbikolkita.com\/pagpasabot\/siisay-an-mga-terorista\/","title":{"rendered":"Siisay an mga terorista?"},"content":{"rendered":"\n
Kadakol nang sinabi manugon sa kontrobersyal na Anti-Terrorism Law<\/em>. Manlainlain na opinyon asin komento na an ibinareta, dakol na abogado, aktibista, reporter pati mga myembro kan simbahan an nagpahayag na nin kahaditan sa batas na ini. Patung-patong na man an mga nagsampa ki kaso sa Korte Suprema tanganing maibasura an Anti-Terror Law, kaiba na mga midbid na eksperto sa batas arog kan dating Senior Associate Justice Antonio Carpio, dating Ombudsman Conchita Carpio-Morales, Atty. Chel Diokno, asin iba pa. Alagad nasasabutan daw kan ordinaryong tawo kun ano ang batas na ini dangan nata grabe an kahandalan manungod digdi?<\/p>\n\n\n\n
Tanganing matawan linaw an mga bagay na ini, aramon ta nguna ano baya an Anti-Terrorism Law?<\/p>\n\n\n\n
An Anti-Terrorism Law sarong batas na ipinasa tangani daa pauntukon dangan kastiguhon an terorismo, inamyendahan kaini an nainot nang batas dapit sa terorismo\uan Human Security Act<\/em>. <\/p>\n\n\n\n
Sa Human Security Act, an terorismo iyo an paggibo ki mga krimen na nagdadara nin mahiwas na pagkatakot asin kahaditan sa mga tawo, tanganing mapatugot an gobyerno na itao an maraot na kahagadan kan mga terorista. Alagad sa bagong batas\usa Anti-Terrorism Law\udai malinaw asin dakula an sakop kan bagong depinisyon kan terorismo kaya nakakahandal ini. Sabi sa Section 4 kan batas na ini: terorista ka kun naggibo ka ki mga akto na nagdadara nin kagadanan o seryosong kulog sa maski siisay na tawo o darahon sa peligro an buhay nya; maggibo nin mga bagay na magdadara nin grabeng pagkaraot sa mga pagsasadiri kan gobyerno o maski nin mga pribadong tawo; maggibo ning mga akto na makakaraot sa mga kritikal na imprastaktura; maggibo, magdara, magtransport o maggamit ki armas, bombang pasabog o mga biological ,nuclear, radiological o chemical<\/em> na mga armas, asin magpaluwas ki mga delikadong substances<\/em> na magdadara nin kasulo, pagbaha, o pagsabog kun ang intensyon kang mga ginibo mo iyo na mantakot o magpahadit kan publiko, magdara nin pagkatakot sa mga tawo, impluwensyahan\ugamit ang intimidation<\/em>\uan gobyerno o mga pulitikal, ekonomiko asin pansosyudad na istruktura kan masyon; maggibo nin mga public emergency <\/em>o seryosong hun\u00e2 o banta sa pampublikong kaligtasan. Maski nasa laog o luwas ka man kan Pilipinas kan ginibo mo an mga ini, pwede ka ibilang asin kastiguhon na sarong terorista.<\/p>\n\n\n\n
Bakong arog kan Human Security Act na may malinaw na limitasyon kan terorismo, sa Anti-Terror Law madalion na sahutan na terorista dahil ngani dakulaon an sakop kaini. Halimbawa, pag naggibo ka daa ki akto na nagraraot ki mga pribadong pagsadiri asin nagdulot man ini nin pagkatakot, pwede na ini makonsiderar na terorismo. Isipon mo na san\u00e1, ang mga simpleng iriwal sa sarong bar<\/em> na nagdara nin pagkararaot nin mga lamisa asin tukawan tapos nagdara man nin pagakatakot sa ibang mga kustomer, pwede na makonsiderar na terorismo.<\/p>\n\n\n\n
Sa gabos, an mga pinakanahahandal iyo idtong mga aktibista, nahihiling ta man sa mga bareta an wala-tuong mga pag-aresto sa mga aktibista, an iba sainda pig-aapod na komunista asin pigakonsiderar na terorista. Dakulaon an saindang takot na gagamiton an batas na ini tanganing pahiwason pa an pagpatuninong kan mga nagkokontra sa gobyerno. Sabi man kan mga pabor sa batas na ini, dai daa dapat mahadit ta igwa man ki nakalaag sa depinisyon kan terorismo na dai daa kaiba an mga pag-protesta, rally, asin aktibismo. Garo magayon man nanggad na may arog kaan, alagad pag binasa mong marhay, mahihiling mo na an pagprotesta, rally, o aktibismo bako daang terorismo kun dai ini man nagdadara nin kagadanan, seryosong kulog sa hawak o buhay nin tawo, asin kun dai ini magdadara nin seryosong katatakutan sa pampublikong kaligtasan. <\/p>\n\n\n\n
Dahil sa probisyon na ini, dakulaon man giraray an tsansa na makonsiderar na terorista an sarong aktibista o kritiko. Halimbawa, ngunyan na panahon kan pandemya, madalion taramon na porma na terorismo an mga rally na ginigibo tanganing mangapudan para sa mas maray na pagresponde sa CoViD19 ta nagdadara ini nin seryosong katatakutan sa pampublikong kaligtasan ta tibaad may virus an iba sainda. Huli kaini, garo tigadisganar asin tigapugulan an mga legal na aktibidad, matalingkas na pagtaram, pagbareta, asin mga asosasyon, dahil na ngani sa takot na mapadusahan dahil digdi.<\/p>\n\n\n\n
Bukod sa dai malinaw asin dakula an sakop kan depinisyon kan terorismo, an pinakatatakutan man na probisyon kan Anti-Terror Law iyo an Section 29. Pwedeng  arestuhon an sarong tawo na warang warrant of arrest<\/em> sa simpleng pagsahot san\u00e1 kan Anti-Terrorism Council. An pagkakakulong pwedeng mag-abot hanggang 24 aldaw na warang kaso. Sa satuyang konstitusyon, pigatugutan san\u00e1 an abot tulong aldaw na pagkakakulong na warang kaso. Lain pa sa pagkakakulong, an sinasahutan na terorista pwede man na tiktikan asin imonitor an saiyang mga gawi nin komunikasyon kaiba na an text messages asin posts sa social media. Pwedeng hilingon an kwarta sa bangko asin pwede man na ikulong ka san\u00e1 sa harong mo na wara nin cellphone o ano pa man na komunikasyon o kontak sa mga tawong dai mo kaibahan. <\/p>\n\n\n\n
Sa tahaw nin nakatatakot na pandemya, ining Anti-Terror Law abang rikas na naipasar sa Kongreso. Naglalala an kultura nin pag-aabuso asin dai pagpapadusa sa mga nagkakasala. Nagdadakol man ang pag-aresto asin paggadan sa mga kritiko kan gobyerno. Kaya dai lugod kita makaiwas na maghapot kun ano baya talaga an pagagamitan kan batas na ini?  Saro daw ini na panakot asin  paagi para patuninungon an mga kritiko asin nagkokontra sa administrasyon na ini? Dai daw urog pang maabuso kan mga nasa posisyon an saindang awtoridad sa implementasyon kan batas na ini?<\/p>\n\n\n\n
Karapatan ta bilang Pilipino an magtaram, magkomento, asin magtuyaw kan mga sal\u00e1ng ginigibo kan mga opisyal kan gobyerno. Saro ining karapatan na ginagarantiya kan Konstitusyon. Sagrado ini dangan pinapahalagahan na maray sa sarong tunay na demokrasya.  Bako kang terorista huli san\u00e1 ta nagtuyaw ka nin gibo kan gobyerno. Bako kang terorista huli sana ta nag-ayon ka sa rally. Urog pa, bako kang terorista huli ta pinili mong gamiton an boses mo tanganing ipaaram sa iba an mga sala na nangyayari sa nasyon.<\/p>\n\n\n\n
Imbes na tawan kita nin pagl\u00e1om asin seguridad laban sa terorismo, takot asin pagkahadit an mas nangibabaw huli sa batas na ini. An batas na ini dai uyon sa satong Konstitusyon asin mga karapatan pantawo. Pigatakot kaini an mga tawo, bako ang mga terorista.<\/p>\n\n\n\n
Kaya siisay man nanggad ang mga tunay na terorista?<\/p>\n\n\n\n
.<\/p>\n\n\n\n\n\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kadakol nang sinabi manugon sa kontrobersyal na Anti-Terrorism Law. Manlainlain na opinyon asin komento na an ibinareta, dakol na abogado, aktibista, reporter pati mga myembro kan simbahan an nagpahayag na nin kahaditan sa batas na ini. Patung-patong na man an mga nagsampa ki kaso sa Korte Suprema tanganing maibasura an Anti-Terror Law, kaiba na mga […]<\/p>\n","protected":false},"author":30,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_et_pb_use_builder":"off","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":""},"categories":[507],"tags":[510,69,47,514,146,166,512,515,355,513,509,49,508,511],"yoast_head":"\n<title>Siisay an mga terorista? | Magbikol Kita<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/magbikolkita.com\/pagpasabot\/siisay-an-mga-terorista\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Siisay an mga terorista? | Magbikol Kita\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Kadakol nang sinabi manugon sa kontrobersyal na Anti-Terrorism Law. Manlainlain na opinyon asin komento na an ibinareta, dakol na abogado, aktibista, reporter pati mga myembro kan simbahan an nagpahayag na nin kahaditan sa batas na ini. Patung-patong na man an mga nagsampa ki kaso sa Korte Suprema tanganing maibasura an Anti-Terror Law, kaiba na mga […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/magbikolkita.com\/pagpasabot\/siisay-an-mga-terorista\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Magbikol Kita\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/magbikolkita\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"T07:58:07+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"T08:10:26+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/magbikolkita.com\/wp-content\/uploads\/\/12\/MKidentity.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@magbikolkita\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@magbikolkita\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\">\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"4 minutes\">\n


<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
 <title>Pagpasabot | Magbikol Kita</title>
 <atom:link href=" rel="self" type="application/rss+xml" />
 <description>Mga Ideyang Bikolnon, Bikol na Tataramon</description>
 <lastBuildDate>Wed, 16 Dec :39:09 </lastBuildDate>
 <language>en</language>
 hourly </sy:updatePeriod>
 <sy:updateFrequency>
 1 </sy:updateFrequency>
 <title>Pagpasabot | Magbikol Kita</title>
 <title>Hain na an separation pay ko?</title>
 <dc:creator><![CDATA[Mae Diane Azores]]></dc:creator>
 <pubDate>Sun, 27 Sep :09:10 </pubDate>
 <category><![CDATA[Pagpasabot]]></category>
 <category><![CDATA[Bicol]]></category>
 <category><![CDATA[BIkol]]></category>
 <category><![CDATA[compensation]]></category>
 <category><![CDATA[employee benefits]]></category>
 <category><![CDATA[Labor]]></category>
 <category><![CDATA[Labor Code]]></category>
 <category><![CDATA[Labor Law]]></category>
 <category><![CDATA[Law]]></category>
 <category><![CDATA[Mae Diane Azores]]></category>
 <category><![CDATA[Magbikol Kita]]></category>
 <category><![CDATA[Redundancy]]></category>
 <category><![CDATA[Retrenchment]]></category>
 <category><![CDATA[Separation Pay]]></category>
 <category><![CDATA[workers welfare]]></category>
 <guid isPermaLink="false">
 <description><![CDATA[
Sa ngunyan, lagpas anom na bulan na kitang naka-quarantine, mas dipisil an pagkabuhay, dakol na an warang trabaho, dai na aram kan iba kun sain pa makutkot nin kwarta pambayad para sa mga gastuson. Nagsara an mga negosyo dahil sa pagkalugi; damay na syempre dyan an mga empleyado na nag-aasa sa sainda.  May iba man [&#;]
\

The post <a rel="nofollow" href=" na an separation pay ko? appeared first on <a rel="nofollow" href=" Kita.
\
 <content:encoded><![CDATA[\

Sa ngunyan, lagpas anom na bulan na kitang naka-quarantine, mas dipisil an pagkabuhay, dakol na an warang trabaho, dai na aram kan iba kun sain pa makutkot nin kwarta pambayad para sa mga gastuson. Nagsara an mga negosyo dahil sa pagkalugi; damay na syempre dyan an mga empleyado na nag-aasa sa sainda.  May iba man na dai man kuta inali sa trabaho, alagad dai muna pipalaog ta wara na ki pambayad ki sweldo an kumpanyang pigalaugan ninda.
\

Sa mga nag-aging aldaw, kadakol an nagaapot sako kun pwede ba sinda mag-agad nin separation pay kun inali sinda sa trabaho dahil ngani kaining pandemya.
\

Ano man nanggad an separation pay? An separation pay iyo an kwartang pigatao sa sarong empleyado huli kan saiyang pagkatanggal sa trabaho tanganing matabangan sya mantang nagahanap ki bagong trabaho. Iba pa ini sa pigaapod na “last pay.” An “last pay” an huring sweldo mo para sa tinrabaho mo bago ka mag-ali, madalas dai muna ini pigatao sagkod dai ka pa nakakapag-clerance sa kumpanyang hahalian mo. Sa separation pay, bako gabos na nawaran nin trabaho pwede makakua kaini. Syempre kun boluntaryo kang nag-resign o nag-ali sa kumpanya, dai ka pwede maghagad nin separation pay. Sa mga minasunod saná na kadahilanan pwede makakua nin separation pay an sarong empleyado:
\

(1) Mga awtorisadong dahilan (Authorized Causes) na nakapalaog sa Labor Code:
\

(a) Installation of labor-saving device — Kun halimbawa may makina na piglaag an tagsadiri kan kumpanya tanganing makatipid asin kaya na man kaini na gibuhon an trabaho nin sarong empleyado.
\

(b) Redundancy — Pag ang posisyon kan empleyado dai na kaipuhan kan kumpanya o kun doroble na an gibo kan mga empleyado kaya kaipuhan na magtanggal.
\

(c) Retrenchment — Ini an kadaklan na nangyari ngunyan na pandemya. An retrenchment iyo an pagbawas nin empleyado tanganing mapugulan an seryosong pagkalugi kan kumpanya. Dapat may ebidensya, arog kan audited financial statements, na nagpapatunay na malulugi na nanggad an kumpanya dahil sa sarong krisis.
\

(d) Closure NOT due to serious business losses — Ini an pagsara kan mga negosyo sa ibang kadahilanan lain pa sa pagkalugi.
\

Sa inot asin panduwa, an separation pay na ibabayad iyo an kun arin an mas halangkaw sa sarong bulan na sweldo o sarong bulan na sweldo sa kada taon nin serbisyo.
\

Sa pantulo asin pangapat, an ibabayad na separation pay iyo an kun arin an mas halangkaw sa sarong bulan na sweldo o kabangang bulan na sweldo sa kada taon nin serbisyo.
\

An anom na bulan pigabilang nang sarong taon para sa pagkwenta kan separation pay.
\

Alagad kun igwa nin CBA o polisiya an kumpanya sa mas halangkaw na separation pay, iyo iyan an masusunod.
\

Kun an kumpanya padagos nang nagsara dahil sa pagkalugi, dai kinakaipuhan na magbayad nin separation pay. Alagad dai man pigabawalan an kumpanya na magtao nin separation pay na masirbing tabang sa empleyado nindang mawawaran nin trabaho.
\

Sa gabos na mga awtorisadong dahilan na ini, kinakaipuhan na magtao nin pagpaaram sa empleyado na aalion, asin mag-report an employer sa DOLE, sa laog nin 30 aldaw bago alion an empleyado. Pag dai ini ginibo, pwede makakuha nin danyos an empleyado.
\

(2) Illegal dismissal sa empleyado alagad dai na posible na maibalik pa sya sa saiyang trabaho.
\

Ang sarong empleyado na iligal na inali sa trabaho igwang duwang remedyo, an pagbayad nin backwages asin pagbalik saiya sa trabaho. Alagad kun dai na posibleng maibalik pa sya sa trabaho nya, separation pay na saná an dapat itao.
\

Sarong halimbawa nin illegal dismissal iyo an dai pagpalaog sa trabaho nin empleyado na lagpas anom na bulan o ang pigaapod na “floating status”.
\

(3) Sa bihirang mga pagkakataon, pigatawan kan Korte Suprema an sarong empleyado na legal na inali nin separation pay dahil sa kaaluyan sa serbisyo o dahil sa pagkaherak sa sitwasyon kan empleyado. Pigakonsiderar man an kadahilanan kan pagkaali sa trabaho kun baga man maninigo syang tawan nin separation pay.
\

Ini saná ang mga rason kun sain pwede makahagad nin separation pay an mga empleyado. Sa panahon ngunyan, kada sentimo na pwede makua kan sarong empleyado na may pigabuhay na pamilya labi ka-importante, kaya importanteng maaraman kun pigabayadan ka nin tama kan saimong kumpanya.
\

.
\

The post <a rel="nofollow" href=" na an separation pay ko? appeared first on <a rel="nofollow" href=" Kita.
\
]]></content:encoded>
 <slash:comments>0</slash:comments>
 <title>Siisay an mga terorista?</title>
 <dc:creator><![CDATA[Mae Diane Azores]]></dc:creator>
 <pubDate>Sun, 30 Aug :58:07 </pubDate>
 <category><![CDATA[Pagpasabot]]></category>
 <category><![CDATA[Anti-Terrorism Act]]></category>
 <category><![CDATA[Bicol]]></category>
 <category><![CDATA[BIkol]]></category>
 <category><![CDATA[Constitution]]></category>
 <category><![CDATA[Democracy]]></category>
 <category><![CDATA[Dissent]]></category>
 <category><![CDATA[Duterte Administration]]></category>
 <category><![CDATA[Government]]></category>
 <category><![CDATA[justice]]></category>
 <category><![CDATA[Law]]></category>
 <category><![CDATA[Mae Diane Azores]]></category>
 <category><![CDATA[Magbikol Kita]]></category>
 <category><![CDATA[Terrorism]]></category>
 <guid isPermaLink="false">
 <description><![CDATA[
Kadakol nang sinabi manugon sa kontrobersyal na Anti-Terrorism Law. Manlainlain na opinyon asin komento na an ibinareta, dakol na abogado, aktibista, reporter pati mga myembro kan simbahan an nagpahayag na nin kahaditan sa batas na ini. Patung-patong na man an mga nagsampa ki kaso sa Korte Suprema tanganing maibasura an Anti-Terror Law, kaiba na mga [&#;]
\

The post <a rel="nofollow" href=" an mga terorista? appeared first on <a rel="nofollow" href=" Kita.
\
 <content:encoded><![CDATA[\

Kadakol nang sinabi manugon sa kontrobersyal na Anti-Terrorism Law. Manlainlain na opinyon asin komento na an ibinareta, dakol na abogado, aktibista, reporter pati mga myembro kan simbahan an nagpahayag na nin kahaditan sa batas na ini. Patung-patong na man an mga nagsampa ki kaso sa Korte Suprema tanganing maibasura an Anti-Terror Law, kaiba na mga midbid na eksperto sa batas arog kan dating Senior Associate Justice Antonio Carpio, dating Ombudsman Conchita Carpio-Morales, Atty. Chel Diokno, asin iba pa. Alagad nasasabutan daw kan ordinaryong tawo kun ano ang batas na ini dangan nata grabe an kahandalan manungod digdi?
\

Tanganing matawan linaw an mga bagay na ini, aramon ta nguna ano baya an Anti-Terrorism Law?
\

An Anti-Terrorism Law sarong batas na ipinasa tangani daa pauntukon dangan kastiguhon an terorismo, inamyendahan kaini an nainot nang batas dapit sa terorismo—an Human Security Act.
\

Sa Human Security Act, an terorismo iyo an paggibo ki mga krimen na nagdadara nin mahiwas na pagkatakot asin kahaditan sa mga tawo, tanganing mapatugot an gobyerno na itao an maraot na kahagadan kan mga terorista. Alagad sa bagong batas—sa Anti-Terrorism Law—dai malinaw asin dakula an sakop kan bagong depinisyon kan terorismo kaya nakakahandal ini. Sabi sa Section 4 kan batas na ini: terorista ka kun naggibo ka ki mga akto na nagdadara nin kagadanan o seryosong kulog sa maski siisay na tawo o darahon sa peligro an buhay nya; maggibo nin mga bagay na magdadara nin grabeng pagkaraot sa mga pagsasadiri kan gobyerno o maski nin mga pribadong tawo; maggibo ning mga akto na makakaraot sa mga kritikal na imprastaktura; maggibo, magdara, magtransport o maggamit ki armas, bombang pasabog o mga biological ,nuclear, radiological o chemical na mga armas, asin magpaluwas ki mga delikadong substances na magdadara nin kasulo, pagbaha, o pagsabog kun ang intensyon kang mga ginibo mo iyo na mantakot o magpahadit kan publiko, magdara nin pagkatakot sa mga tawo, impluwensyahan—gamit ang intimidation—an gobyerno o mga pulitikal, ekonomiko asin pansosyudad na istruktura kan masyon; maggibo nin mga public emergency o seryosong hunâ o banta sa pampublikong kaligtasan. Maski nasa laog o luwas ka man kan Pilipinas kan ginibo mo an mga ini, pwede ka ibilang asin kastiguhon na sarong terorista.
\

Bakong arog kan Human Security Act na may malinaw na limitasyon kan terorismo, sa Anti-Terror Law madalion na sahutan na terorista dahil ngani dakulaon an sakop kaini. Halimbawa, pag naggibo ka daa ki akto na nagraraot ki mga pribadong pagsadiri asin nagdulot man ini nin pagkatakot, pwede na ini makonsiderar na terorismo. Isipon mo na saná, ang mga simpleng iriwal sa sarong bar na nagdara nin pagkararaot nin mga lamisa asin tukawan tapos nagdara man nin pagakatakot sa ibang mga kustomer, pwede na makonsiderar na terorismo.
\

Sa gabos, an mga pinakanahahandal iyo idtong mga aktibista, nahihiling ta man sa mga bareta an wala-tuong mga pag-aresto sa mga aktibista, an iba sainda pig-aapod na komunista asin pigakonsiderar na terorista. Dakulaon an saindang takot na gagamiton an batas na ini tanganing pahiwason pa an pagpatuninong kan mga nagkokontra sa gobyerno. Sabi man kan mga pabor sa batas na ini, dai daa dapat mahadit ta igwa man ki nakalaag sa depinisyon kan terorismo na dai daa kaiba an mga pag-protesta, rally, asin aktibismo. Garo magayon man nanggad na may arog kaan, alagad pag binasa mong marhay, mahihiling mo na an pagprotesta, rally, o aktibismo bako daang terorismo kun dai ini man nagdadara nin kagadanan, seryosong kulog sa hawak o buhay nin tawo, asin kun dai ini magdadara nin seryosong katatakutan sa pampublikong kaligtasan.
\

Dahil sa probisyon na ini, dakulaon man giraray an tsansa na makonsiderar na terorista an sarong aktibista o kritiko. Halimbawa, ngunyan na panahon kan pandemya, madalion taramon na porma na terorismo an mga rally na ginigibo tanganing mangapudan para sa mas maray na pagresponde sa CoViD19 ta nagdadara ini nin seryosong katatakutan sa pampublikong kaligtasan ta tibaad may virus an iba sainda. Huli kaini, garo tigadisganar asin tigapugulan an mga legal na aktibidad, matalingkas na pagtaram, pagbareta, asin mga asosasyon, dahil na ngani sa takot na mapadusahan dahil digdi.
\

Bukod sa dai malinaw asin dakula an sakop kan depinisyon kan terorismo, an pinakatatakutan man na probisyon kan Anti-Terror Law iyo an Section 29. Pwedeng  arestuhon an sarong tawo na warang warrant of arrest sa simpleng pagsahot saná kan Anti-Terrorism Council. An pagkakakulong pwedeng mag-abot hanggang 24 aldaw na warang kaso. Sa satuyang konstitusyon, pigatugutan saná an abot tulong aldaw na pagkakakulong na warang kaso. Lain pa sa pagkakakulong, an sinasahutan na terorista pwede man na tiktikan asin imonitor an saiyang mga gawi nin komunikasyon kaiba na an text messages asin posts sa social media. Pwedeng hilingon an kwarta sa bangko asin pwede man na ikulong ka saná sa harong mo na wara nin cellphone o ano pa man na komunikasyon o kontak sa mga tawong dai mo kaibahan.
\

Sa tahaw nin nakatatakot na pandemya, ining Anti-Terror Law abang rikas na naipasar sa Kongreso. Naglalala an kultura nin pag-aabuso asin dai pagpapadusa sa mga nagkakasala. Nagdadakol man ang pag-aresto asin paggadan sa mga kritiko kan gobyerno. Kaya dai lugod kita makaiwas na maghapot kun ano baya talaga an pagagamitan kan batas na ini?  Saro daw ini na panakot asin  paagi para patuninungon an mga kritiko asin nagkokontra sa administrasyon na ini? Dai daw urog pang maabuso kan mga nasa posisyon an saindang awtoridad sa implementasyon kan batas na ini?
\

Karapatan ta bilang Pilipino an magtaram, magkomento, asin magtuyaw kan mga saláng ginigibo kan mga opisyal kan gobyerno. Saro ining karapatan na ginagarantiya kan Konstitusyon. Sagrado ini dangan pinapahalagahan na maray sa sarong tunay na demokrasya.  Bako kang terorista huli saná ta nagtuyaw ka nin gibo kan gobyerno. Bako kang terorista huli sana ta nag-ayon ka sa rally. Urog pa, bako kang terorista huli ta pinili mong gamiton an boses mo tanganing ipaaram sa iba an mga sala na nangyayari sa nasyon.
\

Imbes na tawan kita nin pagláom asin seguridad laban sa terorismo, takot asin pagkahadit an mas nangibabaw huli sa batas na ini. An batas na ini dai uyon sa satong Konstitusyon asin mga karapatan pantawo. Pigatakot kaini an mga tawo, bako ang mga terorista.
\

Kaya siisay man nanggad ang mga tunay na terorista?
\

.
\

The post <a rel="nofollow" href=" an mga terorista? appeared first on <a rel="nofollow" href=" Kita.
\
]]></content:encoded>
 <slash:comments>0</slash:comments>


Hain na an separation pay ko? | Magbikol Kita

Saturday, December 27, , 7:17am
# Hain na an separation pay ko?
Published on Sunday, September 27, , 4:09pm
by [Mae Diane Azores]( "Posts by Mae Diane Azores") \| [Pagpasabot](
Sa ngunyan, lagpas anom na bulan na kitang naka-quarantine, mas dipisil an pagkabuhay, dakol na an warang trabaho, dai na aram kan iba kun sain pa makutkot nin kwarta pambayad para sa mga gastuson. Nagsara an mga negosyo dahil sa pagkalugi; damay na syempre dyan an mga empleyado na nag-aasa sa sainda.  May iba man na dai man kuta inali sa trabaho, alagad dai muna pipalaog ta wara na ki pambayad ki sweldo an kumpanyang pigalaugan ninda.
Sa mga nag-aging aldaw, kadakol an nagaapot sako kun pwede ba sinda mag-agad nin separation pay kun inali sinda sa trabaho dahil ngani kaining pandemya.
Ano man nanggad an separation pay? An separation pay iyo an kwartang pigatao sa sarong empleyado huli kan saiyang pagkatanggal sa trabaho tanganing matabangan sya mantang nagahanap ki bagong trabaho. Iba pa ini sa pigaapod na “last pay.” An “last pay” an huring sweldo mo para sa tinrabaho mo bago ka mag-ali, madalas dai muna ini pigatao sagkod dai ka pa nakakapag-clerance sa kumpanyang hahalian mo. Sa separation pay, bako gabos na nawaran nin trabaho pwede makakua kaini _._ Syempre kun boluntaryo kang nag-resign o nag-ali sa kumpanya, dai ka pwede maghagad nin separation pay.Sa mga minasunod saná na kadahilanan pwede makakua nin separation pay an sarong empleyado:
**(1)** _Mga awtorisadong dahilan (Authorized Causes)_ na nakapalaog sa _Labor Code_:
(a) _Installation of labor-saving device_— Kun halimbawa may makina na piglaag an tagsadiri kan kumpanya tanganing makatipid asin kaya na man kaini na gibuhon an trabaho nin sarong empleyado.
(b) _Redundancy_— Pag ang posisyon kan empleyado dai na kaipuhan kan kumpanya o kun doroble na an gibo kan mga empleyado kaya kaipuhan na magtanggal.
(c) _Retrenchment_— Ini an kadaklan na nangyari ngunyan na pandemya. An retrenchment iyo an pagbawas nin empleyado tanganing mapugulan an seryosong pagkalugi kan kumpanya. Dapat may ebidensya, arog kan audited financial statements, na nagpapatunay na malulugi na nanggad an kumpanya dahil sa sarong krisis.
(d) _Closure NOT due to serious business losses_ — Ini an pagsara kan mga negosyo sa ibang kadahilanan lain pa sa pagkalugi.
Sa inot asin panduwa, an separation pay na ibabayad iyo an kun arin an mas halangkaw sa sarong bulan na sweldo o sarong bulan na sweldo sa kada taon nin serbisyo.
Sa pantulo asin pangapat, an ibabayad na separation pay iyo an kun arin an mas halangkaw sa sarong bulan na sweldo o kabangang bulan na sweldo sa kada taon nin serbisyo.
An anom na bulan pigabilang nang sarong taon para sa pagkwenta kan separation pay.
Alagad kun igwa nin CBA o polisiya an kumpanya sa mas halangkaw na separation pay, iyo iyan an masusunod.
Kun an kumpanya padagos nang nagsara dahil sa pagkalugi, dai kinakaipuhan na magbayad nin separation pay. Alagad dai man pigabawalan an kumpanya na magtao nin separation pay na masirbing tabang sa empleyado nindang mawawaran nin trabaho.
Sa gabos na mga awtorisadong dahilan na ini, kinakaipuhan na magtao nin pagpaaram sa empleyado na aalion, asin mag-report an employer sa DOLE, sa laog nin 30 aldaw bago alion an empleyado. Pag dai ini ginibo, pwede makakuha nin danyos an empleyado.
**(2)** Illegal dismissal sa empleyado alagad dai na posible na maibalik pa sya sa saiyang trabaho.
Ang sarong empleyado na iligal na inali sa trabaho igwang duwang remedyo, an pagbayad nin backwages asin pagbalik saiya sa trabaho. Alagad kun dai na posibleng maibalik pa sya sa trabaho nya, separation pay na saná an dapat itao.
Sarong halimbawa nin illegal dismissal iyo an dai pagpalaog sa trabaho nin empleyado na lagpas anom na bulan o ang pigaapod na “floating status”.
**(3)** Sa bihirang mga pagkakataon, pigatawan kan Korte Suprema an sarong empleyado na legal na inali nin separation pay dahil sa kaaluyan sa serbisyo o dahil sa pagkaherak sa sitwasyon kan empleyado. Pigakonsiderar man an kadahilanan kan pagkaali sa trabaho kun baga man maninigo syang tawan nin separation pay.
Ini saná ang mga rason kun sain pwede makahagad nin separation pay an mga empleyado. Sa panahon ngunyan, kada sentimo na pwede makua kan sarong empleyado na may pigabuhay na pamilya labi ka-importante, kaya importanteng maaraman kun pigabayadan ka nin tama kan saimong kumpanya.
.
Sarong CPA-Lawyer si Mae Diane Azores na taga-Legazpi City. Nagtapos sya nin Accountancy sa Bicol University, dangan an saiyang Juris Doctor gikan man sa University of Santo Tomas-Legazpi. Sya an topnotcher kan Bar Exams. Bilang sarong hoben na abogada, buót nyang makapaghiras sa mga tawo nin edukasyon dapit sa kababaihan, mga obrero, asin mga karapatan pantawo.
### Submit a Comment[Cancel reply](
Your email address will not be published. Required fields are marked \*
Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment.
This site uses Akismet to reduce spam. [Learn how your comment data is processed](
**Importanteng Paisi:** An _Magbikol Kita_ minatao nin galang asin nagmimidbid sa katalingkasan kan lambang kag-ambag na parasurat na makapaglahayag kan saiyang personal na ideya, opinyon, o panànaw, sa pagtubod na ini nakasusog saka nakagamot sa pag-adal, pagsaliksik, asin hararom na paghurup-hurop. An indibidwal na mga artikulo dai nagsasalming sa pangkagabsan na paninindugan kan _Magbikol Kita_.
Kag-ambag na mga Parasurat
Kenneth Isaiah Ibasco Abante
Ronald ‘Bong’ Rodriguez
Javier Leonardo Vitug Rugeria
Jonas Cabiles Soltes
Magbikol Kita is published by
We create blogs, videos, websites, graphics, and social media content so you can engage customers online and offline. Visit **[Creative Coconut Ph]( for ideas and to **[contact us](
Resibihon an mga artikulo sa email
Magsubscribe sa mailing list kan **Magbikol Kita**. Resibihon an mga artikulo direkta sa saindong email.
## Yaon ka na sa mailing list!
An **Magbikol Kita** sarong adbokasiyang nagtutulod, nagpapararom, asin nagpapahiwas kan paggamit sa mga tataramon na Bikol sa online na kinaban. Orihinal ining sarong midyum nin paghiras nin kaaraman dapit sa lenggwaheng Bikol para sa mga nagtutukdo asin nag-aadal kan tataramon. An paghimo kan website na ini sarong lakdang nin pagpahiwas kan sakop asin abot kan **Magbikol Kita** tanganing magin sarong kamalig nin impormasyon para sa mga Bikolnon—asin mga buót makanuod kan tataramon—yaon man sinda sain sa bilog na kinaban. Madya na, **Magbikol Kita**!
Para sa mga buót maghiras nin mga artikulo, opinyon, suhestyon, asin iba pang buót nindong ipaabot samuya, mag-email sa [](mailto:) o imessage kami sa contact form sa ibaba.
An ortograpiya asin istilo sa lenggwahe na ginagamit kan **Magbikol Kita** nakasusog sa ginagamit kan Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE) kan Departamento kan Edukasyon. Ini tanganing an anuman na maipublikar sa idea hub na ini pwedeng magamit kan mga eskwela, urog na sa mga pampublikong eskwelahan.
- [Follow]( "Follow on Facebook")
- [Follow]( "Follow on Instagram")
- [Follow]( "Follow on Youtube")
I-message sana kami para sa mga hapot o anuman na buót nindong ipaabot sa samuya.
Magbikol Kita © Reserbado an gabos na karapatan


{"version":"1.0","provider_name":"Magbikol Kita","provider_url":"https:\/\/magbikolkita.com","author_name":"Nephtaly Botor","author_url":"https:\/\/magbikolkita.com\/author\/nephtaly-botor\/","title":"An sikolohiya kan \u201cresilience\u201d: pagkamasarig asin pagbangon | Magbikol Kita","type":"rich","width":600,"height":338,"html":"
An sikolohiya kan \u201cresilience\u201d: pagkamasarig asin pagbangon<\/a><\/blockquote>\n


<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
 <title>Sa Balyong Kudal | Magbikol Kita</title>
 <atom:link href=" rel="self" type="application/rss+xml" />
 <description>Mga Ideyang Bikolnon, Bikol na Tataramon</description>
 <lastBuildDate>Wed, 16 Dec :01:17 </lastBuildDate>
 <language>en</language>
 hourly </sy:updatePeriod>
 <sy:updateFrequency>
 1 </sy:updateFrequency>
 <title>Sa Balyong Kudal | Magbikol Kita</title>
 <title>An sikolohiya kan “resilience”: pagkamasarig asin pagbangon</title>
 <dc:creator><![CDATA[Nephtaly Botor]]></dc:creator>
 <pubDate>Tue, 08 Dec :29:10 </pubDate>
 <category><![CDATA[Sa Balyong Kudal]]></category>
 <category><![CDATA[Bicol]]></category>
 <category><![CDATA[BIkol]]></category>
 <category><![CDATA[Disaster preparedness]]></category>
 <category><![CDATA[Magbikol Kita]]></category>
 <category><![CDATA[Nephtaly Botor]]></category>
 <category><![CDATA[Psychology]]></category>
 <category><![CDATA[resilience]]></category>
 <category><![CDATA[wellbeing]]></category>
 <guid isPermaLink="false">
 <description><![CDATA[
Pirang semana na sana, matatapos na an . Halangkaw an satuyang paglaom na lugod an mas mabúot satuya. Ini sa tahaw kan padagos tang pag-atubang sa pandemya asin sa parada kan mga bagyong nag-agi sa Bikol asin iba pang rehiyon. Bako bagang madali. Dakol nawaran nin pagrurugaring. An iba nairido o nawaran nin mahal [&#;]
\

The post <a rel="nofollow" href=" sikolohiya kan “resilience”: pagkamasarig asin pagbangon appeared first on <a rel="nofollow" href=" Kita.
\
 <content:encoded><![CDATA[\

Pirang semana na sana, matatapos na an . Halangkaw an satuyang paglaom na lugod an mas mabúot satuya. Ini sa tahaw kan padagos tang pag-atubang sa pandemya asin sa parada kan mga bagyong nag-agi sa Bikol asin iba pang rehiyon. Bako bagang madali. Dakol nawaran nin pagrurugaring. An iba nairido o nawaran nin mahal sa buhay.
\

Bakong bago sato an mga kalamidad na arog kaini. Ako, halimbawa, nagimatan ko na na an harong mi digdi sa Naga binabaha talaga. Dai sakuya makangangalas kun maselebrar kami nin Pasko o Bagong Taon na mayong kuryente dahil dakol an naragpang mga poste nin kuryente. Dai ko aram kun marhay o malain na dai na bago satuya mga kalamidad. Sa marhay, sa maraot gayod. Marhay, ta tuod na kita sa mga arog kaini. Maraot, ta mapagal bagang magbagunas nin salog pag naghupa na an baha. Pero mas mapagal isipon na sa laog nin pirang dekada garo nagtitikapo pa giraray an satuyang nasyon sa aspekto nin disaster response. Ini sa balyo kan reyalidad na susog sa World Risk Report, an Pilipinas nagpapangaduwa o pangatulo sa most at-risk countries sa kinaban.
\

Sa tahaw kan ekspiryensyang ini sa mga kalamidad, naglulutang an diskurso tungkol sa resilience. Ano baya nanggad ini? Sa sakong pagkaaram, an pinakaharaning dakitaramon kaini iyo an pagkamasarig o kapusugan—“pagbangon sa tahaw nin problema.” Sinasabi na an mga Pilipino daa resilient—may karakter nin resilience. Kaya tang magngirit dawa may problema o nakukulgan na. Matinios. Maginibo. Mahigos. Maray-rahay bagang mga kaugalian. Pero kan mga nakaaging aldaw, garo napapagal na an mga Pilipino na akuon an identidad na ini. Habo ta nang sabihon na resilient kita. Pagal na kita sa pagigin resilient. Pàno man kaya ginigibong rason kan iba para ipasipara an saindang mga responsibilidad na pakarayhon an mga sistema asin imprastraktura na dapat yaon para maiwasan o mabawasan an katibaadan kan disaster.
\

Pero, ano baya talaga an resilience? Manlainlan na paghiling, base sa disiplina. Sa sikolohiya, an resilience pigkokonsiderar na sarong proseso nin pag-angay sa tahaw nin mga katibaadan o problema, urog na idtong mga magagabat asin nakaka-traumang mga sitwasyon (American Psychological Association, , p. 1). Ini kakayahan na magtindog asin maka-agwanta sa tahaw nin krisis (Walsh, , p. 1-2). Sa sikolohikal na pakahulugan, inot ginamit an terminong resilience sa mga pag-adal sa epidemyolohiya, urog na sa mga interbensyon sa mga tawong may schizophrenia—kundisyon medikal kun sain nagkakaigwa nin problema sa integrasyon asin koordinasyon kan naiisip, namamati, asin ginigibo kun kaya naapektuhan an persepsyon sa reyalidad (Dielman, ; Garmezy, ).
\

Sa kontemporanyong panahon, may tulong rani sa konsepto kan resilience: 1. bilang trait o kalidad, 2. bilang outcome o kaaabtan, o 3. bilang daynamikong proseso  (Hu, Zhang, & Wang, ). Bilang kalidad, an resilience nakadepende sa konteksto kan tawo—edad, kultura, kasarian (Connor & Davidson, , p. 76). An sarong tawo masarig o pusog kun nahihiling nya an problema bilang sarong oportunidad, aram nya an saiyang kusog asin kaluyahan, igwa syang pusog na relasyon sa kapwa, nagtutubod sya sa sadiring kakayahan, may sense of humor asin positibong paghiling sa sitwasyon, asin mapinasensya (Kobasa, ; Rutter, ; Lyons, , as cited in Connor & Davidson, , p. 77; Lai & Yue, ). Kumbaga sa kasabihan, kayang mabuhay sa tagilid na kinaban mantang dai nawawaran nin pagtubod asin pagláom.
\

Bilang kaaabtan, an resilience sarong katuyuhan. Saro ining resulta kan kun anuman an ginigibo kan indibidwal asin mga tawo sa palibot nya. Buót sabihon, may dapat himuhon bago magin masarig an sarong tawo. Kun may mga bagay na nakakaulang sa pag-uswag kan indibidwal, dapat ining baguhon, baklion, hirahon. Digdi naglalaog an impluwensya asin responsabilidad kan mga institusyon pansosyudad. Obligasyon kan mga institusyon na ini na siguruhon an patas na oportunidad para sa gabos para magin matatag. Dapat pinagtatarabangtabangan na tanggalon an mga ulang o bulnerabilidad kan tawo—halimbawa pagtios, diskriminasyon, kawaran nin sistema sa pagtao nin tabang, asin iba pa. Kun dai papakarhayon an mga bagay sa palibot—mga programa, mga mekanismo, mga polisiya—posibleng masakitan an tawo na magbaklay pasiring sa pagiging matatag. Sa positibong paghiling, an resilience abilidad na mas kayang pakusugon urog na kun igwang suporta gikan sa luwas kan indibidwal.
\

Bilang proseso, an resilience nag-uuswag. Ini hinihiling bilang pagbaklay pasiring sa sarong destinasyon. Ano an destinasyon? Recovery, o giraray na pagbalik sa marhay na estado (well-being) asin halangkaw kalidad nin pamumuhay (quality of life). Sa pag-agi kan panahon, an pagkamasarig nag-uurog depende sa disposisyon asin sirkumstansya. Kun an sarong tawo maluya ngunyan, pwedeng sa aga makusog sya. Kun  makusog sya ngunyan, pwedeng sa aga mas pakusugon pa. Garo tinanom an resilience na pag tama an init kan saldang, tubig, asin sustansya kan daga, mas nagtatalubo asin nagbubunga. Huli ta proseso an resilience, naaapektuhan man ini kan iba ibang salik arog halimbawa kan kapasidad ta na intindihon asin imanehar an satong emosyon (Koole, ; Linehan, ; Lee, Dolan, & Critchley, ; Mestre, Nuñez-Lozano, Gomez-Molinero, Zayas, & Guil, ; Schneider, Lyons, & Khazon, ).
\

Ano ang manunudad ta sa mga konseptwalisasyon na ini kan resilience. Inot, bako ining passive—naghihiro asin may paghiro na dapat ginigibo. Bakong resilience an pagtuninong na sana. An pagigin matinios saro sana sa kalidad kan resilience. Apwera kaini, dapat may pagláom asin paghimo na pakarhayon an sitwasyon. Mapagal bagang magbuhat hali sa mga kalamidad. Kaya sarong esensya kan resilience iyo an padanay na pagpapakaray, pangangataman, asin pagpapauswag kan ekolohiya na iniirukan ta. Esensya man kan resilience an pangapudan sa mga may kamanungdanan na ilaag sa saindang plataporma an pagsiguro kan mga mekanismo sa relief, response, asin recovery.
\

Sa hiling ko, dawa pagal na kitang apudon na resilient, padagos man giraray na magigin resilient an Pilipino. An satong espiritwalidad, an mga ngirit, an pag-ataman ta sa sadiri asin sa kapwa, an satuyang pag-andam asin higos mapadagos. Alagad kun an mga sistema na nakakaapekto sa satuyang pagkamasarig dai mabakli, dai mapakarhay, dawa sisay na maisog, mabaskog, asin maurag, aabutan nin kapagalan asin kaluyahan.
\

Kaya, sa mga masurunod na aldaw, padagos kita. Mahibi kun kaipuhan, alagad mahangos, matindog, malinig kan dalnak sa salog, mapakarhay kan linayog na atop, malakaw pasiring sa linalaúman na puturo. Pero sa iba, lalo na si mga nakakaulang sa resilience kan kapwa, pag-isipan an posisyon kan saimong prebilehiyo. Magsalming, maghuruphurop kun pàno ka mahiro tanganing makatabang.
\

.
\

The post <a rel="nofollow" href=" sikolohiya kan “resilience”: pagkamasarig asin pagbangon appeared first on <a rel="nofollow" href=" Kita.
\
]]></content:encoded>
 <slash:comments>0</slash:comments>
 <title>Pandemya, pagláom</title>
 <dc:creator><![CDATA[Nephtaly Botor]]></dc:creator>
 <pubDate>Sun, 09 Aug :48:07 </pubDate>
 <category><![CDATA[Sa Balyong Kudal]]></category>
 <category><![CDATA[BIkol]]></category>
 <category><![CDATA[Covid19]]></category>
 <category><![CDATA[family security]]></category>
 <category><![CDATA[Hope]]></category>
 <category><![CDATA[Magbikol Kita]]></category>
 <category><![CDATA[Mental Health]]></category>
 <category><![CDATA[Nephtaly Botor]]></category>
 <category><![CDATA[Pandemic]]></category>
 <category><![CDATA[Psychology]]></category>
 <category><![CDATA[resilience]]></category>
 <category><![CDATA[Sa Ba]]></category>
 <category><![CDATA[safety]]></category>
 <category><![CDATA[wellbeing]]></category>
 <guid isPermaLink="false">
 <description><![CDATA[
Paglaog kan Agosto, naglaog man sa labing syen-mil an kaso nin CoViD19 na nailista sa bilog na nasyon. Sa perspektiba kan ordinaryong namamanwaan na nagpupurbar pangatamanan an saiyang sadiri asin pamilya sa paagi kan paghanaw nin kamot, paggamit nin mask, asin pag-utob sa physical distancing, bakong magayon sa pagmati na sa tahaw kan paghinguwang magsunod [&#;]
\

The post <a rel="nofollow" href=" pagláom appeared first on <a rel="nofollow" href=" Kita.
\
 <content:encoded><![CDATA[\

Paglaog kan Agosto, naglaog man sa labing syen-mil an kaso nin CoViD19 na nailista sa bilog na nasyon. Sa perspektiba kan ordinaryong namamanwaan na nagpupurbar pangatamanan an saiyang sadiri asin pamilya sa paagi kan paghanaw nin kamot, paggamit nin mask, asin pag-utob sa physical distancing, bakong magayon sa pagmati na sa tahaw kan paghinguwang magsunod sa mga regulasyon, garo mayong epekto an indibidwal na paghiro sa kadakulaan kan problemang dapat solusyunan. Mapagal an mga adaptasyon asin akomodasyon na ginigibo para maglikay, pero mas mapagal pag-atid-atidon an pabugsok na dalan na linalakdangan. Alagad, gamit an lente kan sikolohiya, pwedeng magkaigwa nin bagong perspektibo sa mga pinag-aagihan asin maghurup-hurop sa mga bagong kahaputan sa tahaw kan pandemya.
\

Pandemya
\

Sa saiyang librong The Psychology of Pandemics, naghiras si Steven Taylor ) nin mga anekdota gikan sa mga nakaaging pandemya tanganing tukaron an mga katakod na konseptong sikolohikal. Mantang binabasa ko an haralipot na mga istorya, naisip ko na sa tahaw kan ipinagkaiba kan sosyudad kaidto saka ngunyan, may mga aspekto kan pagdanas sa pandemya an nagdanay.
\

Inot, dai nagbabago an sikolohikal na reaksyon kan kadaklan. Yaon an takot, hadit, kawaran nin tiwala, na dara kan kawaran nin kasiguraduhan asin pagbaba kan kakayahan na kontrolon an sitwasyon. Sa sarong banda, an takot o hadit pwedeng motibasyon para mag-ingat. Alagad, kun sobra, nagkakawsa nin pagkaparalisa asin kawaran nin kakayahan na gibuhon an mga esensyal na aktibidad sa arualdaw. Sa ibang sitwasyon pa, pwedeng magdulot nin mas malalang kundisyon sikolohikal. An kawaran nin tiwala man, pwedeng magtulod na dai magpasipara. Alagad, kun sobra, pwedeng magkawsa nin negatibong epekto sa relasyon sa kapwa.
\

Ikaduwa, dai nagbago an epekto kan pandemya sa mga imprastrakturang pansosyudad. Nagbababa an kakayahan kan mga sistemang pan-edukasyon, pansalud, asin pan-ekonomiya na mantiniron an saindang integridad tanganing suportahan an pangangaipo kan banwaan. Sa tahaw kan pandemya, normal na maapektuhan an mga proseso kan mga insitusyon na ini. Alagad, yaon man giraray an linalaúman na magpadagos sinda sa pagtao nin serbisyo sa mga namamanwaan.
\

Ikatulo, yaon an pagkawara kan kakayahan kan mga pamilya na sustiniron an pan-arualdaw na pangangaipo dara kan epekto kan pandemya sa hanapbuhay. Puon kaidto sagkod ngunyan, an inot na tinatamaan kan negatibong epekto kan pandemya iyo an mga tawong nasa pagtios. Importante ini ta an pinansyal na sitwasyon pwedeng makaapekto sa kakayahan na mag-utob sa mga protective measures urog na kun an mga ini nangangaipo nin kwarta—arog na saná kan pagbakal nin disinfectant asin face mask—o nakakaulang sa pag-access sa mas basic na pangangaipo—arog kan  pagtinir sa harong sa tahaw kan pangangaipong magtrabaho tanganing may pambakal kakanon.
\

Dakol pagkakapareho an ekspiryensya ta sa CoViD19 ngunyan sa nangyari sa mga tawo kaidto. An hapot: kun arog palan kaini, na sa kasaysayan kan kinaban dakol na an inagihan na pandemya, tano ta garo dai pa kita nanggad handa? Halawig an diskusyon sa hapot na ini  pero ang gusto kong pag-isipan ta ngunyan iyo an konsepto kan hope o pagláom—ta sa kadakol na pwede tang kuanan kusog, saro ini sa pwede tang pangaputan.
\

Pagláom
\

May iba-ibang teorya manungnod sa hope, pero sunô ko an konsepto ni C. R. Snyder ) sa saiyang librong The Psychology of Hope. Sa halipot na tataramon, an hope para kay Snyder iyo an kumbinasyon kan willpower (agency)/kusog nin pagsarig asin waypower (pathway)/kusog-isip na planuhon an dalan pasiring sa sarong katuyuhan. Sa mga pag-adal nadiskubre na halangkaw an lebel kan pagláom kan mga taong makusog an pagsarig na an sarong masakit o kumplikadong sitwasyon temporaryo saná. Makusog an saindang pagmawot na pakarhayon an sitwasyon. Halangkaw man an paglaom kan mga tawong may dedikasyon na pag-isipan an mga istratehiya na pwedeng gibuhon tanganing mapakarhay an sitwasyon. Sa tahaw kan mga ini, yaon an paghuna na an mga taong naglaláom may malinaw na imahen kun ano an puturong linalauman ninda.
\

Sa tahaw kan pandemyang ini, naglaláom kita gabos na magkakaigwa nin medikal na solusyon an health crisis na ini. Naglaláom kita na makakabalik kita sa mga dating aktibidad na nakakarahay satuya asin naglaláom man na bayaanan na an mga gawi-gawi na dai nakakatabang.
\

Dahil aram ta na an pandemya may epekto sa sikolohiya kan tao, naglaláom kita na dapat may mga programa sa baskog-isip na nakaantabay para sa mga tawo sa komunidad, na significanteng parte  kan mga serbisyong pansalúd. Dahil aram ta na an pandemya may epekto sa relasyon ta sa iba, naglaláom kita na parte kan mga kampanya sa tahaw kan pandemya iyo an pagpakusog sa espiritu nin komunidad asin pagtinarabangtabangan—an pagbalangibog sa mensahe na, sa mga arog kaining panahon, an pag-utob sa mga protective measures bako sanáng responsibilidad sa sadiri kundi responsibilidad ta sa iba.
\

Dahil aram ta na an pandemya pwedeng makaapekto sa mga imprastrakturang pansosyudad, naglaláom kita sa responsabilidad kan mga institusyon na panginutan an mga programang makakatabang para makabalik sa normal an paghiro kan mga tao sa komunidad. Naglalaom kita sa obligasyon ninda na magsirbing marhay na pangarugan asin episyenteng tagatao nin impormasyon sa mga tao. Asin naglaláom kita na sinda magmamaigot na mag-andam para sa mga maaarabot na aldaw.
\

Dahil aram ta na an mga dai inaasahan na pangyayari pwedeng makaapekto sa mga proseso kan satuyang pamilya lalo na sa aspektong sosyoekonomiko, naglaláom kita na magtarabangtabang sa pagpreparar kan satuyang sadiri sa mga susunod na agyat na pwede tang atubangon. Naglaláom man kita sa padagos na pag-adbokasiya para magin patas an mga polisiya asin programa sa satuyang nasyon na makakapagpataas sa kakayahan kan mga pamilyang nasa pagtios na pauswagon man an saindang mga sadiri.
\

Sa ekolohikal na paghiling, importanteng manudan ta na an satuyang naiisip asin namamatian bilang indibidwal dai pwedeng isuhay sa kabilugan kan eksperiyensa sa satuyang pamilya asin banwaan. Kun kaya, an kapangganahan sa pandemya dai pwedeng iasa saná sa indibidwal na espwerso kan mga namamanwaan kundi sa sistematiko asin sararong paghiro kan kagabsan.
\

Sa ngaran nin pagláom, sana mapagtarabangan tang pakusugon an satuyang pagsarig, pagmawot, asin plano sa pagbilog nin sarong komunidad na igwa nin mapag-ataman asin enabling na kapalibutan kun sain madali asin posible sa gabos an pag-iwas sa impeksyon asin pagpapakusog kan salúd.
\

.
\

The post <a rel="nofollow" href=" pagláom appeared first on <a rel="nofollow" href=" Kita.
\
]]></content:encoded>
 <slash:comments>0</slash:comments>
 <title>Migrasyon, baskog-isip, asin pangataman sa sadiri</title>
 <dc:creator><![CDATA[Nephtaly Botor]]></dc:creator>
 <pubDate>Sat, 25 Jul :15:24 </pubDate>
 <category><![CDATA[Sa Balyong Kudal]]></category>
 <category><![CDATA[Anxiety]]></category>
 <category><![CDATA[Baskog Isip]]></category>
 <category><![CDATA[Bicol]]></category>
 <category><![CDATA[BIkol]]></category>
 <category><![CDATA[Magbikol Kita]]></category>
 <category><![CDATA[Mental Health]]></category>
 <category><![CDATA[Migration]]></category>
 <category><![CDATA[Nephtaly Botor]]></category>
 <category><![CDATA[OFW]]></category>
 <category><![CDATA[Overseas Filipino Workers]]></category>
 <category><![CDATA[Self Care]]></category>
 <category><![CDATA[Stress]]></category>
 <guid isPermaLink="false">
 <description><![CDATA[
Kan sarong semana, nagtao ako nin webinar sa sarong unibersidad na inatindiran nin mga paratukdo asin administrador. An tema kan webinar: saykososyal na interbensyon para sa mga aki asin pamilya sa tahaw nin pandemya.  Dakul magagayon na hapot kan open forum na, pero saro sa nagtatak sako iyo an manungod sa isyu kan mga migrante [&#;]
\

The post <a rel="nofollow" href=" baskog-isip, asin pangataman sa sadiri appeared first on <a rel="nofollow" href=" Kita.
\
 <content:encoded><![CDATA[\

Kan sarong semana, nagtao ako nin webinar sa sarong unibersidad na inatindiran nin mga paratukdo asin administrador. An tema kan webinar: saykososyal na interbensyon para sa mga aki asin pamilya sa tahaw nin pandemya.
\

Dakul magagayon na hapot kan open forum na, pero saro sa nagtatak sako iyo an manungod sa isyu kan mga migrante asin kan saindang pamilya sa panahon nin COVID-19.
\

Migrasyon asin Baskog-Isip
\

Harani sa buót ko an migrasyon bilang sarong penomena. Magsasarong dekada na an nakaagi kan ako nagluwas nasyon para magtrabaho sa United Arab Emirates. Apat na taon akong nakipagsapalaran duman: inot bilang sarong psychometrician sa human resource consultancy, dangan bilang sarong counselor sa international school. Kan , nagpuli ako sa Pilipinas para magklase giraray.
\

Halipot an apat na taon para masabi kong batikan ako sa ekspiryensya bilang sarong Overseas Filipino Worker (OFW). Alagad, sayod ini para maihiras ko kun anu-ano an mga isyung inaatubang kan sarong OFW sa aspeto nin baskog-isip.
\

May duwang lado an area of concern kan mga migrante. Inaatubang ninda an mga hamon sa saindang  nasyon na pinagtatrababuhan (host country) mantang iniisip man an kamugtakan kan saindang pamilya sa saindang nasyon na ginikanan (home country).
\

Sa nasyon na pinagtatrabahuhan, dakulang adjustment urog na kun iba an lenggwaheng gamit asin kung an kultura lain sa nakatudan. Yaon man an stress asin ansyedad na dara kan reyalidad na sinda dayo saná asin mas pinapaburan an mga lokal sa manlainlain na dimensyon kan pagbuhay urog na sa trabaho. Minsan nakakamati din nin diskriminasyon an mga dayong migrante dahil sa rasang kinakabilangan. May impluwensya an klase kan trabaho sa kalidad kan buhay (quality of life) ninda. Igwang mga OFW na marhay an benepisyo asin sweldo; igwa man na nagtitikapo dahil sa kadikit sana an nakukua. Urog na ngunyan sa panahon nin pandemya, dakol sa mga OFW an naapektuhan an mga trabaho. Igwang mga migrante na marhay an istaran; igwa man na suruksukan saná sa sadit na kwarto. May mga OFW man na nakakamati nin kamunduan asin hadit dara kan pagigin harayo sa pamilya.
\

Mantang inaatubang an mga nasambit na agyat, dai mahahali sa mga migrante na isipon an kundisyon kan saindang mga nawalat na paryentes. Mawot ninda na regular makapagpadara nin kwarta na panggastos kan saindang pamilya, kaya nahahandal kun may mga remalaso sa hanapbuhay. Nagsosolo-solo sinda sa panahon na may hilang o kamatian. Kun may mga dai pagkakairintindihan sa laog kan harong, halangkaw an lebel kan stress nin huli ta dai tulos sinda makaresponde kaya nakakamati nin kawaran-kakayahan (powerlessness). Minsan kawsa man nin kahaditan an mga huringhuding asin bareta na nakakaabot sainda manungod sa sitwasyon sa Pilipinas.
\

Baskog-Isip asin Pangataman sa Sadiri
\

Sa tahaw kan mga isyung inaatubang ninda, anu-ano an mga istratehiyang pwedeng purbaran para mapakusog an baskog-isip asin pangataman an sadiri (self care) kan mga migrante asin kan saindang pamilya?
\

1. Marhay kun sinda igwang mga amigo o amiga na masirbing support system ninda. Mga tawong pigtitiwalaan na pwedeng makaulay o hagadan tabang.
\

2. Makakatabang kun mapartisipar sinda sa mga aktibidad na recreational na ikakaugma ninda, arog kan isports, creative activities, asin iba pa.
\

3. Kun sinda may mga religious practices, makakatabang kun maiseselebrar ninda ini dawa sa pribado o kaiba an mga tawong may siring man na pagtubod.
\

4. Importante an pagrereserba nin oras sa pagpahingalo sa luwas kan trabaho. Kaiba kaini an pagturog nin tama sa oras asin balansyadong pagkakan.
\

5. Kun makakatabang, mantiniron an komunikasyon sa saindang pamilya digdi sa Pilipinas sa paagi ni pag-apod o paggamit nin mga teknolohiya siring kan social media o video conferencing.
\

6. Kun may mga okasyon arog kan birthday, anibersaryo, o pyesta, pwede ining iselebrar gamit man an mga social media technologies para makabali man an kapamilya na nasa abroad.
\

7. Purbaran an mga ehersisyong pampakalma (relaxation exercise) arog kan hararom asin kontroladong paghangos (deep and controlled breathing) asin mga self-soothing exercises arog kan pagdangog nin musika, pagkakan nin masiram asin masustansya, pagpamasahe, paghiling nin magayagayang kapalibutan.
\

8. Kun halangkawon an stress, ansyedad, o kamunduan na namamatian na dai na kayang solusyunan kan sadiri o kan mga kairiba, dai masupog magrani sa mga propesyunal sa baskog-isip (mental health professional) arog kan mga counselor, sikolohista, o psychiatrist. Sa panahon nin pandemya, an mga propesyunal na ini padagos na nagseserbisyo sa paagi nin telecounseling o telemedicine.
\

An mga nasambit pwedeng makatabang sa pagpaurog kan baskog-isip bako saná kan mga migrante kundi pati kan saindang pamilya, o sisay man na nagmamawot pangatamanan an sadiri. Maninigong paghurup-hurupan na an lambang saro may kakusugan nin isip asin buót na pwedeng gamiton para atubangon an mga problema sa buhay. Alagad, kun mag-abot an oras na dai ta na kinakaya an mga sirkumstansya, bakong kaluyahan an paghagad tabang kundi sarong senyales nin kusog.
\

.
\

The post <a rel="nofollow" href=" baskog-isip, asin pangataman sa sadiri appeared first on <a rel="nofollow" href=" Kita.
\
]]></content:encoded>
 <slash:comments>0</slash:comments>
 <title>Sikolohiya/Baskog-Isip: Pagpamidbid</title>
 <dc:creator><![CDATA[Nephtaly Botor]]></dc:creator>
 <pubDate>Thu, 09 Jul :42:08 </pubDate>
 <category><![CDATA[Sa Balyong Kudal]]></category>
 <category><![CDATA[Bicol]]></category>
 <category><![CDATA[BIkol]]></category>
 <category><![CDATA[Magbikol Kita]]></category>
 <category><![CDATA[Mental Health]]></category>
 <category><![CDATA[Nephtaly Botor]]></category>
 <category><![CDATA[Pinoy Psych]]></category>
 <category><![CDATA[Psychology]]></category>
 <guid isPermaLink="false">
 <description><![CDATA[
An lambang saro naghuhuna na an kasagkuran kan saindang panànaw iyo man an kasagkuran kan kinaban. (“Every man takes the limits of his own field of vision for the limits of the world.”).― Arthur Schopenhauer, Studies in Pessimism: The Essays  Gabos kita nag-agi sa pagka-aki. Kun babalikan ta an panahon kan kita sadit pa, marurumduman ta idtong [&#;]
\

The post <a rel="nofollow" href=" Pagpamidbid appeared first on <a rel="nofollow" href=" Kita.
\
 <content:encoded><![CDATA[\

An lambang saro naghuhuna na an kasagkuran kan saindang panànaw iyo man an kasagkuran kan kinaban. (“Every man takes the limits of his own field of vision for the limits of the world.”).― Arthur Schopenhauer, Studies in Pessimism: The Essays
\

Gabos kita nag-agi sa pagka-aki. Kun babalikan ta an panahon kan kita sadit pa, marurumduman ta idtong mga aga na pagkamata may oras magtukaw-tukaw sa balkon para magtuninong mantang naghihigop nin kape. Idtong dakulon pa an oras para magkawat sa natad o makipagdingkilan sa mga tugang, na an padumanan daing untok na harakatak. Idtong nali kita sa mga bagay, hararom an kuryusidad, asin pahà sa manunudan. Idtong nagpapantasya kita kun ano bayâ an nasa balyong kudal, an pagmati kan gurang na nagtatrabaho—mahali sa harong pagka-aga, tapos mauli banggi na. Idtong maliwanag asin hararom an satuyang pagtubod sa paglaom asin sa pagreyalisar kan satong mga pangaturugan. Iyo baga si mga panahon—kaidto.
\

Alagad, ngunyan na kita may idad na, namamatian ta na si mga pighuhuna-huna ta saná kaidto o si mga dai ta lamang hinuna na aatubangon ta sa luwas kan satuyang natad. Sa arualdaw na pagkabuhay, bihira nang magtuninong para maghurup-hurop sa mga agi-agi ta sa bilog na maghapon naglalayog an isip sa dakol na mga bagay. Pagkamata sa aga, kapot tulos an cellphone, urog na sa mga panahon na ini, ta makikibareta kun ano na an nangyayari sa nasyon o kaya ririparuhon an email ta tibaad may kaipuhan asikasuhon sa trabaho. An oras pigbibilang ta sa kadakulaan kan mga responsabilidad—sa harong, sa trabaho, sa komunidad—daing lugar ang pag-untok, urog na an pagkawat. Sa nag-aapaw na dagat nin impormasyon, napapàdukan na kita sa mga bagay na nadadangog o nahihiling, asin dagdag na gabat an pagsarà kun arin an kaipuhan, arin an dai.
\

Kun uugkuron, sa kadaklan, iba nanggad an itsura kan kinaban sa duwang parte kan kudal: kadto asin ngunyan, pagkaaki asin pagkagurang, mga bagay na aram asin dai aram, mga paglaom/pangiturugan asin reyalidad. An iba swabe si pagbalyo. An iba sinasakitan. An iba habo pang bayaan an natad ta maugma pa sa kinakamugtakan o kayâ takot pa sa kakaabtan. An marhay sana ta sa tahaw kan gabos, igwa nin pag-ultanan: momento kun sain pinakadanay an kapangyarihan na magdesisyon asin hinguwahon na maghimo para sa napagdesisyunan.  An pag-ultanan na dawa may kapurisawan, ta tibaad baga magbagsak, saro pa man na oportunidad para mag-uswag.
\

Sikolohiya
\

Sa parteng ini kan istorya naglalaog an papel kan sikolohiya—disiplina nin pag-adal na manungod sa gawi-gawi, isip, asin buót nin tawo. Bilang disiplina, an sikolohiya nakakatabang sa pag-analisar kan satuyang mga intensyon, motibasyon, paglaom, o kinatatakutan. Ini sarong syensya huli ta may mga proseso asin mga metodong ginagamit tanganing klaruhon an mga konseptong inaadalan. Ini man sarong praktika dahil an mga nanunùdan gikan sa mga pagsaliksik o research na ginagamit tanganing magbilog nin mga istratehiya asin programa na makakatabang sa pagkamidbid bako saná sa mga pangyayari sa satuyang palibot kundi pati na sa satuyang sadiri. Ginagamit man an mga kaaraman sa sikolohiya tanganing pakusugon an sadiri dangan paurugon an maginhawang pagbuhay-buhay kan mga indibidwal, mga pamilya, asin mga komunidad.
\

Manlainlain an mga sanga kan sikolohiya. May sikolohiya nin pag-uswag (developmental psychology) na dapít sa mga agi-agi nin tawo puon sa saiyang pagkaaki sagkod sa saiyang paggurang. May sikolohiya nin pagkatawo (personality psychology) na dapít sa mga aspektong nakakaimpluwensya sa pagbilog kan satuyang karakter asin personalidad, na kapareho o lain man sa lambang saro. May sikolohiyang pansosyudad (social psychology) na dapít sa gawi-gawi nin tawo sa konteksto nin mga grupo, organisasyon, asin komunidad. May sikolohiya nin kapalibutan (environmental psychology) na manungod sa relasyon kan tawo sa saiyang kapalibutan asin an epekto kan ekolohiya sa sikolohiya kan tao. May sikolohiya nin salud (health psychology) na dapít sa mga bagay na nakakatabang tanganing pataason an lebel kan kabaskugan kan satuyang hawak, isip, asin buot. May sikolohiya nin pag-ataman o pagmangno (psychology of care/psychotherapy) na dapít sa manlainlain na mga perspektiba asin paagi nin pagtabang sa mga tawong nadidipisilan. Asin, saro sa mga bagong paghiro sa disiplina iyo an positibong sikolohiya (positive psychology) na dapít sa kabansayan, kakusugan, asin karahayan nin tawo asin pagkabuhay. Dakol pang ibang mga sanga an sikolohiya na interesanteng pag-ulayan.
\

Baskog-Isip
\

An lambang sanga kan sikolohiya may kanya-kanyang katuyuhan susog sa natura kan mga pag-konsepto asin metodong ginagamit ninda. Alagad, an mga obhetong ini nagkakanurumpungan sa sarong katuyuhan: baskog-isip (mental health). Susog sa World Health Organization (WHO), an baskog-isip bako saná an kawaran nin hilang sa isip kundi an presensya nin kaginhawahan, kun sain an sarong indibidwal nagagamit an saiyang mga potensyal asin kakayahan dangan nagagampanan an saiyang mga responsabilidad sa sadiri, sa pamilya, asin sa komunidad.
\

Sa kontemporanyong panahon, nagkukusog an mga paghiro dapít sa baskog-isip. Tinutulod ini kan pangangaipo nin tawo na atamanon an sadiri sa tahaw kan maribok asin dipisil na kapalibutan. Mantang nagigimata kita sa importansya kan baskog-isip, nadudukhayan ta na halangkaw palan an kaso kan mga klinikal na kondisyon arog kan depresyon asin ansyedad (anxiety) na nangangaipo nin propesyunal na tabang. Nagigi kitang marigmat sa sitwasyon kan satuyang mga kapamilya, katrabaho, amigo o amiga. Alagad sa hiling ko, saro pa sa nagtutulod sa mga paghiro iyo an paglaom—an tiwala na dawa natatànaw ta an kasakitan asin pagtios na nakakaapekto sa satuyang isip asin buot, naglalaom kitang bako ini an kasagkuran. Nagsasarig kita na may kapangyarihan kitang pakarhayon an satuyang ekolohiya—panluwas asin panlaog—asin may kakayahan kitang tabangan bako lang an sadiri kundi an iba.
\

“Sa Balyong Kudal”
\

Sa kolum na ini tutukaron ta an manlainlain na isyu, diskurso, konsepto, proseso, asin perspektiba sa sikolohiya asin baskog-isip. Kan pinaghuhurup-hurupan ko an kolum na ini, sarong imahen, sarong metapora, an naglaog sa isip ko: pagbalyo sa pag-ultanan—pagbalyo sa kudal, pagdalhog hali sa pampang pasiring sa katubigan. Sa gabos na bagay na manungod sa baskog-isip, dakulang parte an pagdesisyon, kun sain magkaakbay an kaaraman asin pagtubod. Sa satuyang pagbalyo sa kudal dai ta perpektong masasabi an magiging dalagan kan satong pagbaklay, dai ta sigurado an aatubangon, alagad may mga bagay asin sirkumstansya na pwede tang impluwensyahan.
\

Sa mga masurunod na luwas kan kolum na ini ibanan nindo ako sa pagbalyo sa pag-ultanan. Lugod sa mga pag-uulayan ta, mas magin masarig an satuyang pagtubod na sa tabang nin sikolohiya, kaya tang pagbaskugon an satuyang mga sadiri asin an mga tawong mahalaga satuya. An kaaraman subuot kapangyarihan, kayâ magbalyo kita pasiring sa natad nin kaaraman.
\

.
\

The post <a rel="nofollow" href=" Pagpamidbid appeared first on <a rel="nofollow" href=" Kita.
\
]]></content:encoded>
 <slash:comments>0</slash:comments>


Saturday, December 27, , 7:18am
# Hain na an separation pay ko?
Published on Sunday, September 27, , 4:09pm
by [Mae Diane Azores]( "Posts by Mae Diane Azores") \| [Pagpasabot](
Sa ngunyan, lagpas anom na bulan na kitang naka-quarantine, mas dipisil an pagkabuhay, dakol na an warang trabaho, dai na aram kan iba kun sain pa makutkot nin kwarta pambayad para sa mga gastuson. Nagsara an mga negosyo dahil sa pagkalugi; damay na syempre dyan an mga empleyado na nag-aasa sa sainda.  May iba man na dai man kuta inali sa trabaho, alagad dai muna pipalaog ta wara na ki pambayad ki sweldo an kumpanyang pigalaugan ninda.
Sa mga nag-aging aldaw, kadakol an nagaapot sako kun pwede ba sinda mag-agad nin separation pay kun inali sinda sa trabaho dahil ngani kaining pandemya.
Ano man nanggad an separation pay? An separation pay iyo an kwartang pigatao sa sarong empleyado huli kan saiyang pagkatanggal sa trabaho tanganing matabangan sya mantang nagahanap ki bagong trabaho. Iba pa ini sa pigaapod na “last pay.” An “last pay” an huring sweldo mo para sa tinrabaho mo bago ka mag-ali, madalas dai muna ini pigatao sagkod dai ka pa nakakapag-clerance sa kumpanyang hahalian mo. Sa separation pay, bako gabos na nawaran nin trabaho pwede makakua kaini _._ Syempre kun boluntaryo kang nag-resign o nag-ali sa kumpanya, dai ka pwede maghagad nin separation pay.Sa mga minasunod saná na kadahilanan pwede makakua nin separation pay an sarong empleyado:
**(1)** _Mga awtorisadong dahilan (Authorized Causes)_ na nakapalaog sa _Labor Code_:
(a) _Installation of labor-saving device_— Kun halimbawa may makina na piglaag an tagsadiri kan kumpanya tanganing makatipid asin kaya na man kaini na gibuhon an trabaho nin sarong empleyado.
(b) _Redundancy_— Pag ang posisyon kan empleyado dai na kaipuhan kan kumpanya o kun doroble na an gibo kan mga empleyado kaya kaipuhan na magtanggal.
(c) _Retrenchment_— Ini an kadaklan na nangyari ngunyan na pandemya. An retrenchment iyo an pagbawas nin empleyado tanganing mapugulan an seryosong pagkalugi kan kumpanya. Dapat may ebidensya, arog kan audited financial statements, na nagpapatunay na malulugi na nanggad an kumpanya dahil sa sarong krisis.
(d) _Closure NOT due to serious business losses_ — Ini an pagsara kan mga negosyo sa ibang kadahilanan lain pa sa pagkalugi.
Sa inot asin panduwa, an separation pay na ibabayad iyo an kun arin an mas halangkaw sa sarong bulan na sweldo o sarong bulan na sweldo sa kada taon nin serbisyo.
Sa pantulo asin pangapat, an ibabayad na separation pay iyo an kun arin an mas halangkaw sa sarong bulan na sweldo o kabangang bulan na sweldo sa kada taon nin serbisyo.
An anom na bulan pigabilang nang sarong taon para sa pagkwenta kan separation pay.
Alagad kun igwa nin CBA o polisiya an kumpanya sa mas halangkaw na separation pay, iyo iyan an masusunod.
Kun an kumpanya padagos nang nagsara dahil sa pagkalugi, dai kinakaipuhan na magbayad nin separation pay. Alagad dai man pigabawalan an kumpanya na magtao nin separation pay na masirbing tabang sa empleyado nindang mawawaran nin trabaho.
Sa gabos na mga awtorisadong dahilan na ini, kinakaipuhan na magtao nin pagpaaram sa empleyado na aalion, asin mag-report an employer sa DOLE, sa laog nin 30 aldaw bago alion an empleyado. Pag dai ini ginibo, pwede makakuha nin danyos an empleyado.
**(2)** Illegal dismissal sa empleyado alagad dai na posible na maibalik pa sya sa saiyang trabaho.
Ang sarong empleyado na iligal na inali sa trabaho igwang duwang remedyo, an pagbayad nin backwages asin pagbalik saiya sa trabaho. Alagad kun dai na posibleng maibalik pa sya sa trabaho nya, separation pay na saná an dapat itao.
Sarong halimbawa nin illegal dismissal iyo an dai pagpalaog sa trabaho nin empleyado na lagpas anom na bulan o ang pigaapod na “floating status”.
**(3)** Sa bihirang mga pagkakataon, pigatawan kan Korte Suprema an sarong empleyado na legal na inali nin separation pay dahil sa kaaluyan sa serbisyo o dahil sa pagkaherak sa sitwasyon kan empleyado. Pigakonsiderar man an kadahilanan kan pagkaali sa trabaho kun baga man maninigo syang tawan nin separation pay.
Ini saná ang mga rason kun sain pwede makahagad nin separation pay an mga empleyado. Sa panahon ngunyan, kada sentimo na pwede makua kan sarong empleyado na may pigabuhay na pamilya labi ka-importante, kaya importanteng maaraman kun pigabayadan ka nin tama kan saimong kumpanya.
.
Sarong CPA-Lawyer si Mae Diane Azores na taga-Legazpi City. Nagtapos sya nin Accountancy sa Bicol University, dangan an saiyang Juris Doctor gikan man sa University of Santo Tomas-Legazpi. Sya an topnotcher kan Bar Exams. Bilang sarong hoben na abogada, buót nyang makapaghiras sa mga tawo nin edukasyon dapit sa kababaihan, mga obrero, asin mga karapatan pantawo.
### Submit a Comment[Cancel reply](
Your email address will not be published. Required fields are marked \*
Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment.
This site uses Akismet to reduce spam. [Learn how your comment data is processed](
**Importanteng Paisi:** An _Magbikol Kita_ minatao nin galang asin nagmimidbid sa katalingkasan kan lambang kag-ambag na parasurat na makapaglahayag kan saiyang personal na ideya, opinyon, o panànaw, sa pagtubod na ini nakasusog saka nakagamot sa pag-adal, pagsaliksik, asin hararom na paghurup-hurop. An indibidwal na mga artikulo dai nagsasalming sa pangkagabsan na paninindugan kan _Magbikol Kita_.
Kag-ambag na mga Parasurat
Kenneth Isaiah Ibasco Abante
Ronald ‘Bong’ Rodriguez
Javier Leonardo Vitug Rugeria
Jonas Cabiles Soltes
Magbikol Kita is published by
We create blogs, videos, websites, graphics, and social media content so you can engage customers online and offline. Visit **[Creative Coconut Ph]( for ideas and to **[contact us](
Resibihon an mga artikulo sa email
Magsubscribe sa mailing list kan **Magbikol Kita**. Resibihon an mga artikulo direkta sa saindong email.
## Yaon ka na sa mailing list!
An **Magbikol Kita** sarong adbokasiyang nagtutulod, nagpapararom, asin nagpapahiwas kan paggamit sa mga tataramon na Bikol sa online na kinaban. Orihinal ining sarong midyum nin paghiras nin kaaraman dapit sa lenggwaheng Bikol para sa mga nagtutukdo asin nag-aadal kan tataramon. An paghimo kan website na ini sarong lakdang nin pagpahiwas kan sakop asin abot kan **Magbikol Kita** tanganing magin sarong kamalig nin impormasyon para sa mga Bikolnon—asin mga buót makanuod kan tataramon—yaon man sinda sain sa bilog na kinaban. Madya na, **Magbikol Kita**!
Para sa mga buót maghiras nin mga artikulo, opinyon, suhestyon, asin iba pang buót nindong ipaabot samuya, mag-email sa [](mailto:) o imessage kami sa contact form sa ibaba.
An ortograpiya asin istilo sa lenggwahe na ginagamit kan **Magbikol Kita** nakasusog sa ginagamit kan Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE) kan Departamento kan Edukasyon. Ini tanganing an anuman na maipublikar sa idea hub na ini pwedeng magamit kan mga eskwela, urog na sa mga pampublikong eskwelahan.
- [Follow]( "Follow on Facebook")
- [Follow]( "Follow on Instagram")
- [Follow]( "Follow on Youtube")
I-message sana kami para sa mga hapot o anuman na buót nindong ipaabot sa samuya.
Magbikol Kita © Reserbado an gabos na karapatan


<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
 Comments on: An sikolohiya kan “resilience”: pagkamasarig asin pagbangon </title>
 <atom:link href=" rel="self" type="application/rss+xml" />
 <description>Mga Ideyang Bikolnon, Bikol na Tataramon</description>
 <lastBuildDate>Wed, 16 Dec :55:01 </lastBuildDate>
 hourly </sy:updatePeriod>
 <sy:updateFrequency>
 1 </sy:updateFrequency>