Pataratara | Magbikol Kita

Pataratara | Magbikol Kita Mga Ideyang Bikolnon, Bikol na Tataramon Tue, 12 Jan :39:32 en hourly 1 Pataratara | Magbikol Kita Bagong taon na, magmarata na kita Tue, 12 Jan :39:29 Gulpi kitang manlainlain na inagihan kan nagtalikod na taon: paglakop kan CoViD19 sa Pilipinas, rinibong kahimanwa ta an nagkagaradan,  makukusog na mga bagyo na nagtao nin kadipisilan sa mga tawo,  pag-aresto asin paggadan kan militar sa mga aktibista asin dating aktibista, mga demonstrasyon laban sa gobyerno ni DU30, mga nakakadudang pagpa-utang kan Tsina sa Pilipinas, [&#;] The post Bagong taon na, magmarata na kita appeared first on Magbikol Kita . ]]> Gulpi kitang manlainlain na inagihan kan nagtalikod na taon: paglakop kan CoViD19 sa Pilipinas, rinibong kahimanwa ta an nagkagaradan,  makukusog na mga bagyo na nagtao nin kadipisilan sa mga tawo,  pag-aresto asin paggadan kan militar sa mga aktibista asin dating aktibista, mga demonstrasyon laban sa gobyerno ni DU30, mga nakakadudang pagpa-utang kan Tsina sa Pilipinas, an dai pagtao nin prangkisa sa ABS-CBN, kakulangan asin pagkawara nin trabaho kan kadaklan, an pagsulong kan virtual classes asin paggamit nin modules imbes na in-person classes dara kan CoViD19, garadanan, asasinasyon, harabunan, grabeng pagtios, asin iba pa. Sasabihon kan ibang mga tawo: Onli in da Pilipins. May pagláom pa daw an Pilipinas? Ano ta an kadaklan sa mga tawo garo mayo nang pakiaram sa mga nangyayari sa sosyudad? Ano ta may mga prinsipyong tawo nasa preso pero an mga kurap—bako man gabos—nasa gobyerno? Ano ta mayong nangyayari sa mga darakulang sira na imbwelto sa droga? Ini an iba sa mga kahaputan na dapat pag-isipan kan lambang Pilipino, mayaman o dukha, edukado man o bako, Muslim o Kristiyano, sibilyan, o militar ngunyan na taon asin sa maabot pang mga taon. Bagong taon na baga. Magmarata na kita. Gulpi pang maarabot na mga problema sa buhay kan mga Pilipino. Dai pwedeng mayo kitang gibuhon sa tahaw kan buhay na mayong kasiguraduhan. Yaon an nakakatakot na red-tagging. Yaon an pagprofile kan pulis sa mga indibidwal na sinususpetsahan na “leftists”.  Yaon an pag-abuso sa karapatan pantawo. Yaon an garo mayong katapusan na enkwentro kan AFP kontra NPA na kun minsan may mga sibilyan na nagiging biktima.  Yaon man an padagos na pagkamkam kan Tsina sa mga isla na pagsadiri kan Pilipinas. Yaon an mga kidnapping, prostitusyon, asin human trafficking na konektado sa POGO—an online gambling na an iba dai regulated kan gobyerno. Yaon an nakatudan nang mga problema kan korapsyon sa gobyerno, unemployment, gutom, kriminalidad, tapos nadagdagan pa kan ibang problema na konektado sa CoViD19. Kun minsan naiisip ko na may pagkukulang kitang mga namamanwaan kun tano  arog kaini an satuyang sitwasyon.  Inot, mayo kitang pakiaram sa mga problema sa sosyudad basta dai kita personal na apektado. Kun apektado man, pirmi kitang may rason: “arog talaga kayan an buhay,” “mayo talaga kitang swerte,” “kagustuhan kan Dyos yan,” o “mayo man akong magiginibo.” Talagang mayong mangyayari kun arog kaini an satuyang disposisyon sa buhay. Panduwa, kulang kita sa inaapod na kritikal na pag-isip (critical thinking). Madali kitang magtubod sa mga fake news o mga trolls . Sinabi lang ni presidente o ni konggresman, tubod na kita. Ibinoboto ta ang mga politikong de kampanilya na an solamenteng kwalipikasyon mambola. Tawan lang kitang t-shirt o sanggatos pesos, binoboto ta na sinda.  Parte kan inaapod na kritikal na pag-isip, dapat kumpleto an satuyang impormasyon bago kita maghusga kun tama o sala an nadadangog o nababasa ta. Saro pa, dapat i-konsidera ta kun sain hali o siisay an nagtatao kan impormasyon nganing maaraman ta kun may mga nakatagong assumption o mga biases . Halimbawa, kun hali ki Mocha Uson an sarong impormasyon, aram tang biased na sya para ki Presidente Duterte kaya siguradong makaduda an impormasyon nya. Pantulo, madali kitang magpatawad. Napapatawad ta an mga politikong kurap o parahabon maski aram tang dai sinda nagbabago.  Bako lang yan, binoboto ta pa. Mayo man maraot na magpatawad. Sa totoo lang, sarong birtud an magpatawad. Pero dapat an tawong pinapatawad may determinasyon na baguhon an sadiri. Kita an problema kun paulit-ulit tang binoboto an mga politikong mayong pagbabago o aram tang an iniisip iyo sana an saindang sadiri. Akuon ta na, inutil an mga ini. Pan-apat, madali kitang malingaw. Siguro lingaw na kita duman sa 70 deputado na nagboto tanganing dai ma-renew an prangkisa kan ABS-CBN na nagresulta sa 10,000 empleyado na nawaran nin trabaho.  Lingaw na ngani siguro kita na kan panahon ni Ferdinand  Marcos gulpi siyang ipinagadan asin hinabon na pig-eenjoy na ngunyan kan saiyang mga aki.   Kadaklan sa 70 deputado o siguro si Bongbong Marcos mismo madalagan giraray sa masunod na eleksyon. Kaya an hapot: Ano, nalingaw na kita? Bagong Taon na baga. Lugod man magmarata na kita. The post Bagong taon na, magmarata na kita appeared first on Magbikol Kita . ]]> 0 Surat ki Emmanuel Sat, 19 Dec :27:00 The post Surat ki Emmanuel appeared first on Magbikol Kita . ]]> Dear Emmanuel, Nagngangalas ako saimo. Saro ka sa inaapod na “paradoxical figures”. Ipinangaki ka sa sabsaban. Mayong doktor. Mayong nars. Yaon sana an saimong ama asin ina. An nakapalibot saimo mga manlainlain na hayop. Para sakuya, kun sain ka ipinangaki, simbolo nin simpleng buhay asin pagpakumbaba.  Saro pang nakakangalas iyo na tulong hading gayo hali sa hararayong lugar an mga nainot na nagbisita saimo, anas may darang regalo. Sigun sa kasuratan, pinukaw kan mga angel an katuninungan kan bangi sa paagi kan saindang mga awit. Garo baga grabe an kaugmahan kan si mga angel. Tano daw? Iba-iba an apod saimo kan mga tawo: Messiah, Great Counselor, Emmanuel, Aki ni David, Aki nin Dyos, Marhay na Pastor, asin iba pa. Nakakaribong kun minsan. Siisay ka man nanggad? Mantang na nagdadakula ka, nadiskubre mo na an kinaban palan bagong perpekto. May mga tawong pasaway. Kadaklan sa mga pulitiko asin relihiyosong lider kan kapanahunan mo kontra sa mga pigtukdo mo. May mga tawong dai bilib saimo ta mayo ka man poder o yaman na maipahiling. Bakong malinaw kun ano an pinag-adalan mo. Kwinestyon an saimong pagkatao: Aki ka man sana daa nin sarong karpintero. An hiling saimo sarong instigador na may maraot na intensyon. Kaya may mga tawong gusto kang ipadakop sa mga awtoridad. Kun buhay ka ngunyan, na panahon siguradong subersibo an apod saimo. Mala ta maski si mga barkada mo, binayaan asin inabandona ka baga kan nagkaipitan na. Binenta ka pa kan saro mong disipulo. Haros dai ko maisip kun ano si iniisip mo asin namamatian kan mga oras na ito. Sa katapusan, solo kang ipinako sa krus, sa tahaw pa nin duwang parahabon. May mga nagharapot kaidto sagkod ngunyan: Kun Dyos ka, ano ta nagpapako ka sa krus? Habo kong pag-urulayan an saimong pagkabuhay pagkaagi nin tulong aldaw ta panô ini nin misteryo. Mas lalong mariribong an mga tawo. An gusto kong ipaabot saimo sa surat na ini, iyo an mga iniisip ko ngunyan na harani na an Pasko. Tutal saimo nagpuon an Pasko. Kun dai ka ipinangaki, mayong Pasko. Kan ako aki pa, an hiling ko sa Pasko sarong maugmahon na aldaw. May masisiram na mga kakanon pag-abot kan Noche Buena. May mga regalong nakapalibot sa ibaba kan Christmas tree. Halos arualdaw madadangog mo an magagayon na mga kanta na nakakapagtao nin kaugmahan asin pagláom. May mga aki asin mga hoben na nagkakaranta nin Christmas songs sa mga programa sa eskwelahan. Sa mga Christmas cards na mareresibe mo, may nakasurat:  Katuninungan. Kaugmahan. Alagad dai ko maibitaran na haputon an sadiri ko ngunyan kun sagkod na sana talaga sa arog kaining mga aktibidad an kahulugan kan Pasko. Minaluwas na garo taunan na ritwal sana an Pasko. Hilinga ta pirang taon nang pigseselebrar an Pasko, pero ano ta mayo pang katuninungan o tunay na kaugmahan sa kinaban? Sa kundisyon kan Pilipinas ngunyan, garo dipicil man an magin maugma bako sana ta may pandemya, kundi gulpi an nagtitios resulta kan apat na bagyong uminagi. An katuninungan garo baga sa pangaturugan sana ta sige an pag-abuso sa karapatan pantawo. Labing kwarentang taon na an nakaagi kan ginadan kan militar an saro kong amigo. An “kasalan” nya saro syang aktibista na imbwelto sa pagbabago kan sosyudad. Magpapasko kaidto pero dai ako nagin maugma. Arog mo man, Emmanuel,  itinao kan amigo ko an saiyang buhay tanganing an ibang tawo mabuhay na may dignidad. Duman ko napag-isip-isipan na mas sublime palan an life-giving, arog kan ginibo mo, kisa sa gift-giving, arog kan ginigibo kan kadaklan kun Pasko. Ining mga nakaaging aldaw o bulan, may mga aktibista o dating aktibista na basta na sanang dinarakop asin kinakasuhan nin mayong katutuuhan.  An iba mayong swerte na binabaradil sa katahawan kan bangi arog kan mga senior citizens na sinda Eugenia Magpantay saka an agom nyang si Agaton Topacio. Kan nakaaging Disyembre 15 ngunyan na taon, binadil si Dr. Mary Rose Genisan Sancelan asin an agom nyang si Edwin sa Negros Oriental. An rason iyo an saiyang pagsirbi sa mga tawo sa Guihulngan bilang doktora. Imbes na tawan syang onra, bala an itinao saiya. Aram mo, Emmanuel, kun naiisip-isip ko an nagin buhay mo puon sa sabsaban sagkod sa pagkagadan mo sa krus, dai ko maibitaran na maghapot:  Nuarin kaya magkakaigwa nin tunay na katuninungan asin kaugmahan na kun sain mayo nang pag-abuso sa karapatan pantawo?  Bakong saro sa mga rason na nagin tawo ka iyo na tanganing isalbar mo an tawo sa gabos na kasàlan, arog kan opresyon sa ekonomiya (economic oppression), pag-abuso sa karapatan pantawo, kurapsyon, pag-abuso sa mga kababaihan, asin iba pa? Buót sabihon “total salvation” kan tawo, bako sana kan saiyang kalag. Ano, tama ako o sala? Mawot ko kuta na mamundag ka giraray ngunyan na taon tanganing maipasabot mo sa mga tawo an tunay na kahulugan kan saimong pagkamundag o tano ta nagin tawo ka. May social media na ngunyan kaya mayo kang problema sa pagpalakop kan saimong kaisipan o mga gustong itukdo. Pero gulpi pa man siguro an dai matubod saimo. Kaya an hinahagad ko na sana saimo ngunyan na Pasko iyo na i-remind mo an mga tawo na an Pasko bako sanang pagtao nin mga regalo o magdangog nin mga kantang pamasko o magsimba nin syam na sunod-sunod na aldaw. An Pasko nasa puso saka sa gibo sa arualdaw. Sana itao mo sakuya ining pamaskong hinahagad ko. The post Surat ki Emmanuel appeared first on Magbikol Kita . ]]> 0 Halipot na saysay kan O’Bikoliana Sun, 08 Nov :15:28 Kun may Filipiniana, igwa man nin O’Bikoliana. Bakong basta-basta an magtukar kan adbokasiya kan sarong tawo tanganing ining adbokasiya nya magtao nin inspirasyon, bako sana sa saiyang mga nagin estudyante, kundi  sa iba pang mga tawo sa maabot na henerasyon urog na sa Kabikulan. An tawong ini mayong iba kundi si Padre James O’Brien, SJ, [&#;] The post Halipot na saysay kan O’Bikoliana appeared first on Magbikol Kita . ]]> Kun may Filipiniana, igwa man nin O’Bikoliana. Bakong basta-basta an magtukar kan adbokasiya kan sarong tawo tanganing ining adbokasiya nya magtao nin inspirasyon, bako sana sa saiyang mga nagin estudyante, kundi  sa iba pang mga tawo sa maabot na henerasyon urog na sa Kabikulan. An tawong ini mayong iba kundi si Padre James O’Brien, SJ, sarong Amerikanong Heswita na nagtukdo sa Ateneo de Naga nin nagkapirang taon. Nabansagan si Padre O’Brien na mas Bikolano pa kumpara sa ibang mga Bikolano ta mayong kapagalan nyang tinukduan an saiyang mga estudyante na i-apresyar asin buhayon an kulturang Bikolnon. Sya mismo nakanuod magtaram asin magkanta sa Bikol, pinagadalan nya an kasaysayan (history)  kan Bikol,  asin nagsurat nin libro manungod sa kulturang Bikolnon na ginamit nyang teksbuk sa pagtukdo nya sa Ateneo de Naga. An titulo kan libro, The Historical and Cultural Heritage of the Bicol People . Dara kan saiyang pagkamuot sa Bikol, sa mga Bikolano, sa kulturang Bikolnon, nagin personal na adbokasiya ni Padre O’Brien an pagpreserbar, pag-adal, pagrukyaw, pagpadanay, asin pagpauswag kan kulturang Bikolnon. Binawian si Padre O’Brien nin buhay kan Mayo 26, , sa edad na 66 anyos. Importante sa sarong tawo o maski sa sarong grupo kun ano an magigi nindang pamana pag-abot kan panahon.  Kaya kan magselebrar kan saindang Golden Jubilee an mga myembro kan Ateneo de Naga High School Class , nagdesidir an klase na saindang buhayon an adbokasiya ni Padre O’Brien sa paagi kan O’Bikoliana. Sa tabang asin suporta ni Tito Valiente, na aktibong myembro kan  Manunuri ng Pelikulang Pilipino asin saro man na Atenista, Edna San Buenaventura, pamayo kan James O’Brien Library kan Ateneo de Naga, asin Padre Primitivo Viray Jr., SJ, presidente kaidto kan Unibersidad kan Ateneo de Naga, namundag an O’Bikoliana kan . An seksyon kan O’Bikoliana kan Ateneo de Naga library repositoryo nin manlain-lain na librong Bikolnon manungod sa kultura, mga  nobela, mga video saka CDs,  mga magasin, mga rawitdawit, mga kanta, mga luma asin bagong dyaryo, asin  manlain-lain na babasahon o mga bagay-bagay nganing ibalangibog o mapalakop an mayaman na kulturang Bikolnon. Pursigido an mga myembro kan AdeN Class ‘66 na susuportahan an O’Bikoliana sa maabot pang mga taon nganing pirming updated an O’Bikoliana collection nin mga bagong libro saka mga video. An tataramon na O’Bikoliana ideya ni Ernie “Bido” Verdadero, sarong personalidad sa midya sa Syudad kan Naga asin myembro kan AdeN High School ‘66. Hali sa tulong tataramon an O’Bikoliana: OB , an gaha o apod ki Padre. O’Brien kan saiyang mga estudyante; Bikol , an lugar o rehiyon na saiyang namutan; asin aniana , na an etimolohiya hali sa Kastilang tataramon na an gustong sabihon, “selected items of information.” Dakulang resource pan-edukasyon (educational resource) an O’Bikoliana sa mga estudyante, mga paratukdo, mga trabahador pangkultura (cultural workers), mga tawong simbahan, mga parasaliksik (researchers) asin iba pa na buót adalan an ano man na aspekto kan kulturang Bikolnon. Tanganing mapalakop pa an adbokasiya ni Padre O’Brien, piglaunch kan O’Bikoliana kan an Annual James O’Brien, SJ, Memorial Lecture Series saka an  Hurop-Hurop , sarong libreto na an laog iyo an mga topic kan lecture series. Tuyo kan taunang lecture series an mag-imbitar nin mga lecturers o iskolar hali sa manlain-lain na propesyon nganing pag-urulayan asin i-promote an mga temang harani sa puso ni Padre O’Brien arog baga kan lingwaheng Bikol, mga isyung pansosyudad,  kultura asin musikang Bikolnon, kasaysayan kan rehiyon, asin iba pa. An mga tema asin nagtararam sa Annual James O’Brien, SJ, Memorial Lecture Series kan nakaaging apat na taon puon kan iyo an mga minasunod:  Dr. Danny Gerona, Fr. O’B and the Birth of Bikol Studies; Gemma B. Mendoza, The Role of Media in Social Change; Jesus C. Hernandez, Bikol Language Mapping: A Guide to Zellenial; Joey Gianan Vargas saka Jaime Jesus Borlagdan, Ano Daw Idtong sa Gogon: Original Bikol Music from Folk to Contemporary Songs. Medyo may pagkapareho an O’BIkoliana sa Filipiniana. An pagkakaiba sana, igot na pakukusogon pa kan O’Bikoliana an koneksyon kan Ateneo de Naga, bilang sentro nin edukasyon, sa komunidad sa paagi kan pag-imbitar sa gabos na mga eskwelahan o mga unibersidad asin mga institusyon nin edukasyon (educational institutions) na gamiton an O’Bikoliana bilang sarong  research resource. Si Andy Villanueva, saro sa mga nagin maestro kan mga myembro kan AdeN High School ’66, pigdescribe an O’Bikoliana na garo sarong pisog o tulang na tinanom kan Class ’66. Sabi ni Villanueva, “At present or even in the immediate future, it may still be unnoticed. But I am convinced that your concept, as inspired by Fr. Jim O’Brien, will bear fruits in the years to come that will open the eyes and stir up the inner hearts of future Bikolanos.” . The post Halipot na saysay kan O’Bikoliana appeared first on Magbikol Kita . ]]> 0 Buhay Amerika Sun, 27 Sep :17:47 Taon kan nag-abot ako sa Amerika. Bago ako nagpa-Amerika, may mga nabasa na ako asin nadangog na gulping oportunidad sa Amerika. Apwera kaini, nadadalan ko sa mga sine kan ako nagdadakula na magayon an Amerika asin kadakol nin mga manlain-lain na higanteng istruktura asin mga imbensyon  na mayo sa inaapod na Third World na [&#;] The post Buhay Amerika appeared first on Magbikol Kita . ]]> Taon kan nag-abot ako sa Amerika. Bago ako nagpa-Amerika, may mga nabasa na ako asin nadangog na gulping oportunidad sa Amerika. Apwera kaini, nadadalan ko sa mga sine kan ako nagdadakula na magayon an Amerika asin kadakol nin mga manlain-lain na higanteng istruktura asin mga imbensyon  na mayo sa inaapod na Third World na nasyon (third world countries)  arog kan Pilipinas.  Sa eroplano pa lang, nasa imahinasyon ko na an mga darakulang harong na natatakupan nin yelo, mga skyscrapers, mga kawat sa NBA, mga magagayon na artista sa Hollywood na personal kong mahihiling, matitibay na Amerikanong atleta, mga kotseng Mustang, saka mga tindahan na panô nin manlai-lain na tsokolate. An inot kong ekspiryensa kan inaapod na “American values” nangyari sa airport. An impresyon ko kan si mga opisyales kan imigrasyon garo bako sindang parapakiamigo. Trabaho, bakong personal na pakikipagrelasyon, an importante sainda. Garo pirming suspetsado sa mga bagong abot na imigrante. Gulping hapot sakuya an imigrasyon: Ano ta gusto kong mag-migrate sa Amerika? Sain ako maistar? Ano an magigi kong trabaho saka kun pàno ako mabubuhay sa Amerika? Conscious kan sakuyang Pinoy accent, luhay-luhay, pero panô nin kumpyansa kong sinimbag si mga kahaputan. Medyo ninerbyos ako ta baka kun dai ako maintindihan pabalikon ako sa Pilipinas. Si pagmate ko, bakong legal na imigrante si paghiling sakuya kundi sarong istranghero na may maraot na plano. Grabe si kaugmahan ko kan tinatakan na si pasaporte ko kan si alien registration number saka sinabi kan si opisyal kan imigrasyon na mareresibe ko sa mail an green card ko.  Pag-abot naman sa kustom, pinabuksan si sakuyang maleta. Si mga dara-dara kong kakanon na bakong tipikal na kakanon nin mga Amerikano, arog kan sitsaron kinumpiska. Mayo man akong maginibo kundi magngurob-ngurob na lang. Excited na baya akong makaluwas nin airport tanganing maekspiryensa an buhay sa Amerika. Paghali sa airport paduman sa apartment na dadagusan mi ni agom, nag-agi kami sa Interstate 5 kan Washington. Mayo man akong narisang pagkakaiba kan Interstate 5 kumpara sa North Diversion Road sa Pilipinas. Si parong kan pine trees na inagihan mi pareho man kan si parong kan mga aguho sa Baguio kun sain ako nagbabakasyon kun summer kan nasa kolehiyo pa ako. An Seattle Kingdome—bago ini ginaba kan taon tanganing magin mas moderno—na dakulang sports facility, garo man lang Araneta Coliseum, kun sain pinatumba ni Flash Elorde an Amerikanong si Harold Gomes kan dekada 60. Mayong pakilabot (indifference) si namatian ko sa primerong aldaw ko sa Amerika. Garo man lang ako nasa Pilipinas. Aminado ako na may ibang mga bagay na yaon sa sarong syudad sa Amerika na mayo sa Pilipinas kan panahon na nag-abot ako sa Amerika. Nanibago ako sa mga makinang pwedeng ribayan an papel na dolyar na magin karatsotso (coins), mga bangkong self-service (self-service banks), parking meters, underground parking garage, asin iba pa.  Luway-luway akong na-attract sa panteknolohiyang kauswagan sa Amerika. Naobserbahan ko sa mga kapwa ko Pilipino na grabe an epekto sainda kan  konsumerismo. May nabisto akong mga Pilipinong teenagers na mas gusto nindang magtrabaho sa McDonalds kisa mag-adal tanganing makabakal tulos nin kotse. Maski ako mas gusto kong pirming panô an refrigerator mi nin mga prutas, tsokolate, keso, beer, hams, asin iba pa. Dai ko nareparo, nalingawan ko na si simpleng buhay ko sa Pilipinas. Marhay palan an buhay sa Amerika, sabi ko sa sadiri ko. Madaling magkakotse o magkaigwa nin harong ta madaling mag-utang basta may trabaho. Pagkaagi nin pirang bulan, nahiling ko an ibang aspekto kan buhay sa Amerika na dati dai ko nahiling. An mga harong pirming sarado an mga bintana; garo pirming mayong mga tawo, garo na lugod haunted house an luwas. An mga buses panô nin mga gurang na an mga lalawgon panô nin kamunduan. Pag naglalakaw ako sa kasentruhan gulpi akong nasasabatan na mga burat saka mga tawong may hilang sa isip. An pampublikong opisina para sa mga nangangaipo (public assistance office) pirming panô nin mga tawo na nag-aapply nin food stamps saka medical coupons. Pwede man palan mangyari na an sarong nasyon arog kan Amerika na poderoso asin makusog an pwersa militar magkaigwa nin mga tawo na tikapo sa mga materyal na bagay. Bigla akong napaisip. Ano ta arog kaini? Pag-abot ko kan dekada ‘80, kadikiton pang marhay an mga mayong harong (homeless) sa Seattle. Ngunyan kun sain-sain mo na mahihiling an mga homeless na nagtutururog sa tent sa gilid kan mga tinampo. Bigla akong napaisip ako. Ano ta arog kaini? An mga malls panô nin mga binibentang appliances, mga bado, mga sapatos, mga gadgets, mga TV, asin mga computers na gibo sa Korea, China, Indonesia, Philippines, Malaysia, Guatemala, El Salvador kun sain barato an sweldo kan mga trabahador. Kaya palan gulpi an mga mayong trabaho ta an mga darakulang kumpanya sa Amerika sa third world na mga nasyon na nagpapagibo kan saindang mga produkto. Kaya gulpi an Amerikanong mayong trabaho.  Bigla akong napaisip. Ano ta arog kaini? Kan magpuon na akong maghanap nin trabaho, pirmi akong hinahanapan nin lokal na ekspiryensa maski kwalipikado ako. Sa hiling ko unfair na hagadan nin lokal na ekspiryensa an sarong tawo na bagong abot sa Amerika. Naaraman ko sa mga kapareho ko imigrante na arog palan kaini an istilo kan ibang kumpanya kun habo nindang maghire nin mga bagong salta, maski kwalipikado an aplikante. An iba naman sasabihan kang overqualified. Bigla akong napaisip. Ano ta arog kaini? Minsan may sinusundan akong Amerikano sa linya para magbayad ako kan si binakal kong mga groceries. Pag-abot sakuya, hinagadan akong ID kan kahera, pero si sinusundan kong puting Amerikano dai pighagadan. Bigla akong napaisip ako. Ano ta arog kaini? Nababasa ko sa mga dyaryo na kadaklan sa mga preso mga Aprikano-Amerikano. Bigla akong napaisip. Ano ta arog kaini? An inaapud na mga Indians (Native Americans) pirming mga traydor o bakong sibilisado kun i-portray sa mga sine sa Hollywood. Bigla akong napaisip. Ano ta arog kaini? Kadaklan sa mga presidente kan mga darakulang bangko asin mga korporasyon anas putting kalalakihan. Anong nangyari sa  kababaihan? Bigla akong napaisip. Ano ta arog kaini? Dakulang agyat (challenge) an mabuhay sa Amerika. An tentasyon lalo na sa bagong abot na imigrante iyo an masilaw sa mga materyal na bagay dangan dai na makiaram sa problema kan sosyudad. Sadiri na saná an iniisip. Totoong may oportunidad sa Amerika para sa gabos. Pero an oportunidad na ini dai nahuhulog hali sa langit, kundi ipinapakipaglaban. Ipinaglaban ini kan si mga nainot na Pilipino na nag-arabot kan s arog na Carlos Bulosan, Larry Itliong, Philip Vera Cruz kaibahan an mga minoryang imigrante arog kan mga Mehikano, Hapones, asin Intsik. Kaya an hapot sa mga bagong abot na imigrante: Anong klaseng buhay an gusto nindo sa Amerika? . The post Buhay Amerika appeared first on Magbikol Kita . ]]> 0 An edukasyon susog ki Carlos Bulosan Sun, 09 Aug :14:29 Siisay si Carlos Bulosan? Si Bulosan sarong awtor, aktibista, asin komentarista sa pulitika na nagin  pamosong parasurat sa Amerika. Ipinangaki sya sa Binalonan, Pangasinan, kan Nobyembre 24, . Sa edad na 19 anyos, nagpaduman sya sa Amerika asin nagin makusog asin epektibong boses kan mga migranteng Pilipino na biktima nin rasismo asin opresyon. Dara kan [&#;] The post An edukasyon susog ki Carlos Bulosan appeared first on Magbikol Kita . ]]> Siisay si Carlos Bulosan? Si Bulosan sarong awtor, aktibista, asin komentarista sa pulitika na nagin  pamosong parasurat sa Amerika. Ipinangaki sya sa Binalonan, Pangasinan, kan Nobyembre 24, . Sa edad na 19 anyos, nagpaduman sya sa Amerika asin nagin makusog asin epektibong boses kan mga migranteng Pilipino na biktima nin rasismo asin opresyon. Dara kan saiyang pagka-aktibista, gusto syang i-deport kan gobyerno kan kapanahunan nin McCarthyismo sa Amerika. Alagad sinuportahan sya kan mga progresibong Amerikano kaya dai nadagos an planong pagdeport saiya.  Sa huring panahon kan saiyang buhay, nag-irok si Bulosan sa Seattle, Washington, kun sain nagi syang aktibong miyembro kan International Longshoremen’s and Warehousemen’s Union (ILUW), Local 37. Binawian si Bulosan nin buhay kan Setyembre 11, , sa edad na 44 anyos. Piglubong si Bulosan sa sementeryo kan Mt. Peasant sa Seattle. Segun sa amigo nyang si Chris Mensalvas, nagadan si Bulosan na mayong nawalat kundi sarong lumang amerikana, lumang medyas saka mga manuskritong dai tapos. Naiiba si Bulosan sa ibang mga awtor ta sya an nag-edukar sa sadiri nya (self-educated). Mahilig syang magbasa nin mga libro. Second year high school an natapusan nya sa Pilipinas bago nagmigrate sa Amerika, alagad nakanuod syang magsurat nin mga rawitdawit, mga halipot na usipon, mga saysay (essays), asin mga nobela na may manlainlain na tema. Kadaklan kan saiyang mga sinurat nakatago sa archives kan Unibersidad kan Washington. An saiyang pinakapamosong nobela, na inot na ipinublikar kan ,  iyo an Nasa Puso an Amerika ( America is in the Heart), kun sain tinawan nyang buhay an mga ekspiryensya kan mga migranteng Pilipino sa Amerika na panô nin pagsakit. An librong ini ginagamit na teksbuk sa kursong Asian Studies sa ibang unibersidad sa Amerika. Kan , saro si Bulosan, kaibahan an iba pang awtor na si Will Durant, Booth Tarkington, saka si Vincent Benet, sa napiling magsurat nin teksto sa sarong dibuho ni Norman Rockwell na kun sain ikinurit an Apat na Katalingkasan ni Presidente Franklin Roosevelt—Katalingkasan sa Pagtubod, Katalingkasan sa Pagtios, Katalingkasan sa Pagpahayag, saka Katalingkasan sa Pagkatakot. Si Bulosan an nagsurat kan essay manunungod sa Katalingkasan sa Pagtios. May mga nagkapirang akademikong iskolar na an nag-analisar kan mga ideya asin sinurat ni Bulosan. Saro na dyan si Sonny San Juan na kun sain pinag-estudyaran nya an rebolusyonaryong kaisipan ni Bulosan. Si Susan Evangelista man pig-estudyaran an nagin kontribusyon ni Bulosan sa pagpauswag kan inaapud na “Third World Consciousness.” Alagad mayo pang nag-analisar kun ano an nagin kontribusyon kan mga ideya ni Bulosan sa tunay na kahulugan kan edukasyon. Kan pinag-adalan asin pinag-analisar ko an mga sinurat ni Bulosan bilang parte kan sakuyang doktorado sa multikultural na edukasyon sa Unibersidad kan Washington, may mga pananaw syang pigtukar na nagkontribwer sa totoo asin tamang kahulugan kan edukasyon. Apwera kan saiyang mga progresibong ideya bilang sarong unyonista, maliwanag sa mga sinurat ni Bulosan na an pagigin edukado sarong proseso na pwedeng mangyari sa luwas kan eskwelahan o sa luwas kan pormal na pagtukdo. Saro ining kaisipan na pwedeng mag-agyat sa presenteng sistema kan edukasyon ngunyan. Inot, maliwanag sa mga obra ni Bulosan na an sosyal na kundisyon kan mga tawo pwedeng magin lehitimong gikanan nin mga ideyang pan-edukasyon. An  paghiling o konseptong ini dai nawawara sa gabos nyang mga obra. Nahiling ni Bulosan sa sosyal na kundisyon kan mga tawo, lalo na kan mga Pilipino sa Amerika, kun ano an saindang tunay na kamugtakan. Dara kan saiyang exposure, nagimata sya sa mga pagtios kan mga Pilipino na biktima nin rasismo. Igdi nagpuon an saiyang edukasyon. Naagimadmadan ni Bulosan na an kaaraman (knowledge) pirming nakabase o nakadepende sa partikular na oras asin kongkretong kundisyon na saiyang hinihiruan. Panduwa, mayong lugar an pagigin nyutral sa sarong sosyudad na igwa nin mga nang-aapi saka inaapi. Sa nobela nyang Nasa Puso an Amerika , malinaw na gusto nyang ipamuklat sa mga tawo na kada sosyudad pirming may grupong dominante, saka may grupong pigdodominar. Sa arog kaining relasyon pansosyudad (social relation), pirmi nang bentahe an grupong dominante ta kontrolado ninda an midya, an kapulisan, an pwersa militar, asin an mga lider kan gobyerno na nagsusurat kan mga ley. An mga nasa poder iyo an nagdedesisyon kun anong values o mga pagtubod an dapat ipasabot sa mga tawo. An grupong pigdodominar pirmi nang dehado. An magin silensyo sa arog kaining kamugtakan o magin nyutral sarong manipestasyon nin pagsuporta sa status quo o sa dominanteng grupo. Iyo man ini an gustong sabihon ni Lorraine Code sa libro nyang, What Can She Know? Feminist Theory and the Construction of Knowledge, na an satuyang mga kaaraman pirming resulta o impluwensyado kan sosyal na posisyon kan dominanteng grupo. Dagdag man ni Alan Singer na sarong edukador, “An pagigin silensyo sa tahaw kan mga importanteng isyu kan sosyudad kontra sa paghanap nin tamang kaaraman, akademikong pagurulay, asin sa tamang pagdiskubre kan satuyang mga dapat maaraman.” An arog kaining kaisipan nagpapataratara na an edukasyon bakong nyutral na proseso. Palibhasa an eskwelahan iyo an sinusulugan kan mga kaaraman na nagpapakusog  sa dominanteng grupo nganing mapadanay ninda an impluwensya sa sosyudad, dapat lang na an mga maestro asin mga maestra mapagmata sa kun ano an dapat itukdo kun may nag-aapi saka may inaapi o kun may pag-abuso sa karapatan pantawo o may kakulangan nin hustisya sa sosyudad. Arog kan sinabi ni Bulosan: “And education—what kind? The filth that the culture-mongers teach in schools? That one race is inferior to another race because of the pigmentation of skin? Books that are written by the cultural procurers of the ruling class.” Sa simpleng pagsabi, kaipuhan i-deconstruct an presenteng pagtukdo nin kaaraman. An dekonstruksyon nagpupuon sa pagdesidir kun pabor o kontra an sarong tawo sa kakulangan nin hustisya, pagkapantay-pantay, o karapatan pantawo. Pantulo, an aksyon politikal o paghiro (political action) importanteng elemento kan edukasyon na dai maiibitaran. An edukasyon, para ki Bulosan, pirmi nang may politikal na implikasyon. Tubod si Bulosan na an buhay kan tawo nakasentro sa pagbabago kan sosyudad. Kaya an edukasyon, para saiya, bako sanáng an pag-acquire nin kadunungan kundi an magin aktibo sa pagbabago kan sosyudad. Pwedeng sabihon na may impluwensya si Bulosan ki Paulo Freire, an Brazilian na edukador, na nagsabi na dapat an mga estudyante magpartisipar sa sarong pag-aadal na kun sain an teorya isinasapraktika. Pan-apat, an edukasyon dapat may ideolohiya. Maski dai nya ngani pig-define kun ano an gusto nyang sabihon kan “ideolohiya,” malinaw sa mga sinurat nya na igwa syang balangkas o salming (framework) kung sain inaalisar nya asin naiintindihan nya an mga sosyal asin politikal na nangyayari saka kun ano an dapat gibuhon. An balangkas na ini malinaw sa sinurat nyang editoryal kan sa yearbook kan International Longshoremen’s and Warehousemen’s Union, Local 37 (Seattle). Sabi nya, “I believe that this Yearbook fully presents our case to the working men and women of America; that it explains once and for all time that we do not discriminate against sex, race or national origin, political and religious convictions…(that we) are demanding higher wages and better living conditions, preservation of our civil rights and liberties as guaranteed by the Constitution of the United States and a chance to live in a world of peace.” Sabi ni Antonia Darder, sarong edukador na Amerikana, na nagsurat 40 taon pagkatapos magadan si Bulosan, “The notion of ideology cannot be ignored within the context of a critical ideology, for it defines for students the perceptual field from which to make sense of the world.” An mga polisiya kan eskewelahan, arog kan polisiya sa pagdisiplina kan mga estudyante, pagtao nin onra sa katapusan kan taon, o pagtaram nin English, dai man yan basta na saná nahulog hali sa langit. Repleksyon an mga iyan nin sarong ideolohikal na paghiling (ideological perspective) na sinusunod kan administrasyon. Kun anong subjects an mga dapat itukdo saka kung pàno an mga ini itutukdo nakabase nanggad sa sarong ideolohiya o perspektibo. An mga nasambit na pananaw ni Bulosan nagpapatunay na an totoong edukasyon dapat magin sarong sangkap o armas na dapat gamiton nganing magkaigwa nin hustisya asin pagkapantay-pantay an mga tawo. An eksperiensya ni Bulosan nagpapatotoo na an mga tawo na bakong edukador sa tradisyonal na paagi pwedeng maging edukador asin makapagtao nin mga ideya na importante sa pagpauswag kan edukasyon. . The post An edukasyon susog ki Carlos Bulosan appeared first on Magbikol Kita . ]]> 0 Ano daw an mangyayari sa lenggwaheng Bikol? Sat, 11 Jul :25:41 Sobra an sakuyang kaugmahan kan imbitaran ako ni Vic [Nierva] na magsurat sa website Magbikol Kita. Pero may kaibahan na nerbyos an sakuyang ugma ta dai man ako nagsusurat sa Bikol. Mayo akong aram sa Bikol grammar. Sabi ko ki Vic, an Bikol ko Bikol Sipocot na nanudan ko sa istasyon kan tren kan ako [&#;] The post Ano daw an mangyayari sa lenggwaheng Bikol? appeared first on Magbikol Kita . ]]> Sobra an sakuyang kaugmahan kan imbitaran ako ni Vic [Nierva] na magsurat sa website Magbikol Kita. Pero may kaibahan na nerbyos an sakuyang ugma ta dai man ako nagsusurat sa Bikol. Mayo akong aram sa Bikol grammar. Sabi ko ki Vic, an Bikol ko Bikol Sipocot na nanudan ko sa istasyon kan tren kan ako nagdadakula kan dekada ’60. Pero napaghuna-huna ko na an importante sa sarong lenggwahe nagkakairintindihan an mga tao. Kun nagkakairintindihan kami kan si mga tambay kaidto sa istasyon kan tren sa Sipocot saka kan sakuyang mga kakawat asin kaklase, napag-isipan ko na maiitindihan kan mga kapwa ko Bikolano an mga susuraton ko. Magayon asin suportado ko ining proyekto ni Vic. Dakulang tabang ini nganing mas maintindihan ta pa an esensya kan kulturang Bikolnon kun ginagamit ta an satuyang sadiring lenggwahe sa pagtaram, sa pagsurat, asin saka sa pag-intindi kan mga bagay-bagay na nangyayari sa satuyang kapalibutan. Haloy na panahon akong mayo sa Pilipinas ta nag-migrate kami sa Amerika kan . Kan nagbalik ako sa Naga kan tanganing magtukdo sa sarong unibersidad, narisa ko na Tagalog ng magtararam an mga estudyante. Pag hinahapot ko an mga estudyante kun Bikolano sinda o Tagalog, an simbag, “Bikolano, sir.”  Sabay hapot ko kun tatao sindang magtaram nin Bikol,  simbag tulos ninda, “Iyo man, sir.” Sabay hapot ko na naman, “Ano ta Tagalog kamo kun magtaram o makiulay sakuya?”  Kun minsan minangisi na saná, pero mayong malinaw na eksplanasyon kun tano ta Tagalog, bakong Bikol, an lenggwaheng  ginagamit. Sa opinyon ko, unconscious o tuod na an mga estudyante na magtararam sa Tagalog kaya dai na ninda maeksplikar kun tano ta Tagalog, imbes na Bikol, an saindang ginagamit. Arog baga kaiyan an tawo. Pag tuod asin pirming ginagamit o ginigibo an sarong bagay, halos automatic ng ginigibo ini, dai na pinag-iisipan. Sa SM malinaw kun tano Tagalog magtararam an mga salesgirls. Sabi sakuya kan nakapirang salesgirls, may reglamento daa an management kan SM na dapat Tagalog an saindang gamiton pag nakikiulay sa customers ta tibaad bako man gabos na customers mga Bikolano. Naiintindihan ko an arog kaining reglamento, pero ano ta maski Bikolano o Bikolana an mga customers, Tagalog man giraray an dapat ginagamit? May makuapo ako sa sobrino na Grade 1 pa saná pero Tagalog na kun magtaram sa laog asin sa luwas kan harong. Parehong Bikolano an mga magurang. May bistado man akong aki, limang taon an edad, purong Bikolano an mga magurang, pero Tagalog na kun magtaram. Dai tataong magtaram sa Bikol an aki. Yaon sain an pagkukulang kan mga magurang o mga edukador ta may tendensya an mga aki ngunyan na magtaram sa Tagalog imbes na sa Bikol? Sa paghiling ko, kun padagos an arog kaining tendensya kan mga Bikolanong  aki asin mga jovenes na magtararam sa Tagalog, maabot an panahon na magiging endangered an lenggwaheng Bikol.  Baka ngani magi pang extinct . Susog sa Wikipedia, “Endangered language is a language that is at risk of falling out of use as its speakers shift to speaking another language.” Idineklara kan UNESCO na igwang limang klase nin language endangerment . An inot na duwa  iyo an inaapod na safe   saka vulnerable , kun sain an lenggwahe dai pigtataram kan mga aki sa luwas kan harong. An sunod inaapod na definitely endangered , kun sain dai na pigtataram kan mga aki an lengwahe. An pan-apat iyo an inaapod na severely endangered , kun sain an lenggwahe  ginagamit na saná kan mga gurang (oldest generation) . An pan-lima iyo an inaapod na critically endangered , kun sain kakadikit na saná sa mga gurang (oldest generation) an naggagamit kan lengwahe. Ano kaya an mangyayari kun an masunod na henerasyon sa satuyang mga lolo asin mga lola dai na nagtatararam nin Bikol? May pagka-ironic ngani ta an nagtanom sa isip ko na ipagrukyaw an kulturang Bikolnon, kaiba na an pagsurat saka pagtaram nin Bikol, sarong Heswitang Amerikano—si Fr. James O’Brien. High school pa saná kami sa Ateneo de Naga, pigtukdo na samuya ni Fr. O’Brien na importanteng mamutan asin buhayon tang mga Bikolano an sadiri tang kultura, kaiba na an lenggwahe, ta ini an magtatao nin kahulugan sa satuyang pagkatao.  Sa Ingles, sabi nya, “Our Bikol culture will define us as a people. You abandon your culture, and you lose your identity. You lose your language and you are nothing.” Hararom na kaisipan na sagkod ngunyan dai ko nalilingawan. Siguro iniisip kan ibang mga Bikolano na mas sikat o prestihiyoso an Tagalog kumpara sa lenggwaheng Bikol. An simbag dyan ni Fr. O’Brien, “Bikol is the best.”  Dai ko man sinasabi na bakong importante an Tagalog. An sinasabi ko dapat saná na magtaram kita sa Bikol. An henerasyon ko anas man matibay magtaram nin Tagalog. Pero kun kami-kami an nag-uurulay, Bikol man giraray an samuyang ginagamit.  Ngunyan iba na an panahon. Pag parehong Bikolano o Bikolana an nag-uurulay, may tendensya na magtaram sa Tagalog.  Minsan na-ospital ako kan yaon ako sa Naga. Sarong aldaw, pig-eksplikar sakuya  sa Tagalog kan si Bikolanong doktor si resulta kan si ultrasound. Sinabihan ko sya sa Bikol na pwede man kaming mag-ulay sa Bikol ta pareho man kami Bikolano. Pero si simbag nya sa Tagalog man giraray. Dai man ako nagpadaog, sinimbag ko liwat sya sa Bikol. Garo kami ido saka ikos, maski na ngani nagkakaintindihan, mayong gustong magpadaog kun anong lenggwahe an gagamiton. Susog sa mga eksperto, igwang 6,000 sagkod 7,000 na lenggwahe sa kinaban.  Mga 50 sagkod 90 porsyento kaini magigin extinct sa maabot na . Saro na daw an lenggwaheng Bikol digdi? . The post Ano daw an mangyayari sa lenggwaheng Bikol? appeared first on Magbikol Kita . ]]> 0


Magbikol Kita | Pataratara

Magbikol Kita | Pataratara Saturday, December 27, , 4:29am Pataratara Greg Castilla Tubong-Sipocot, Camarines Sur si Greg Castilla, asin igwa nin doktorado sa multikultural na edukasyon hali sa Unibersidad kan Washington sa Seattle. Awtor sya nin pitong libro. Nagsusurat sya dapit sa dawa anong temang importante nanggad sa buhay. Bagong taon na, magmarata na kita by Greg Castilla | Pataratara Gulpi kitang manlainlain na inagihan kan nagtalikod na taon: paglakop kan CoViD19 sa Pilipinas, rinibong kahimanwa ta an nagkagaradan,  makukusog na mga bagyo na nagtao nin kadipisilan sa mga tawo,  pag-aresto asin paggadan kan militar sa mga aktibista asin... read more Surat ki Emmanuel by Greg Castilla | Pataratara Dear Emmanuel, Nagngangalas ako saimo. Saro ka sa inaapod na “paradoxical figures”. Ipinangaki ka sa sabsaban. Mayong doktor. Mayong nars. Yaon sana an saimong ama asin ina. An nakapalibot saimo mga manlainlain na hayop. Para sakuya, kun sain ka ipinangaki, simbolo... read more Halipot na saysay kan O’Bikoliana by Greg Castilla | Pataratara Kun may Filipiniana, igwa man nin O’Bikoliana. Bakong basta-basta an magtukar kan adbokasiya kan sarong tawo tanganing ining adbokasiya nya magtao nin inspirasyon, bako sana sa saiyang mga nagin estudyante, kundi  sa iba pang mga tawo sa maabot na henerasyon urog... read more Buhay Amerika by Greg Castilla | Pataratara Taon kan nag-abot ako sa Amerika. Bago ako nagpa-Amerika, may mga nabasa na ako asin nadangog na gulping oportunidad sa Amerika. Apwera kaini, nadadalan ko sa mga sine kan ako nagdadakula na magayon an Amerika asin kadakol nin mga manlain-lain na higanteng... read more An edukasyon susog ki Carlos Bulosan by Greg Castilla | Pataratara Siisay si Carlos Bulosan? Si Bulosan sarong awtor, aktibista, asin komentarista sa pulitika na nagin  pamosong parasurat sa Amerika. Ipinangaki sya sa Binalonan, Pangasinan, kan Nobyembre 24, . Sa edad na 19 anyos, nagpaduman sya sa Amerika asin nagin makusog... read more Ano daw an mangyayari sa lenggwaheng Bikol? by Greg Castilla | Pataratara Sobra an sakuyang kaugmahan kan imbitaran ako ni Vic [Nierva] na magsurat sa website Magbikol Kita. Pero may kaibahan na nerbyos an sakuyang ugma ta dai man ako nagsusurat sa Bikol. Mayo akong aram sa Bikol grammar. Sabi ko ki Vic, an Bikol ko Bikol Sipocot na nanudan... read more Importanteng Paisi: An Magbikol Kita minatao nin galang asin nagmimidbid sa katalingkasan kan lambang kag-ambag na parasurat na makapaglahayag kan saiyang personal na ideya, opinyon, o panànaw, sa pagtubod na ini nakasusog saka nakagamot sa pag-adal, pagsaliksik, asin hararom na paghurup-hurop. An indibidwal na mga artikulo dai nagsasalming sa pangkagabsan na paninindugan kan Magbikol Kita . Kag-ambag na mga Parasurat Kenneth Isaiah Ibasco Abante Khryss Arañas Mae Diane Azores Nephtaly Botor Niles Jordan Breis Luis Cabalquinto Jethro Calacday Greg S. Castilla France Clavecillas Christian Dy Maria Leny Felix Dennis B. Gonzaga Jaya Jacobo Jingjin 淨近 Victor John Loquias Vic Nierva Pen Prestado Joseph Reburiano Adrian V. Remodo Aika Robredo Ronald &#;Bong&#; Rodriguez Jenn Romano Javier Leonardo Vitug Rugeria Jay Salvosa Sari Saysay Jonas Cabiles Soltes Kerwin Orville Tate P. Francis Tordilla Melba T. Vera Cruz Ernie Verdadero Magbikol Kita is published by We create blogs, videos, websites, graphics, and social media content so you can engage customers online and offline. Visit Creative Coconut Ph for ideas and to contact us . Resibihon an mga artikulo sa email Magsubscribe sa mailing list kan Magbikol Kita . Resibihon an mga artikulo direkta sa saindong email. Yaon ka na sa mailing list! Name Email Mag-subscribe An Magbikol Kita sarong adbokasiyang nagtutulod, nagpapararom, asin nagpapahiwas kan paggamit sa mga tataramon na Bikol sa online na kinaban. Orihinal ining sarong midyum nin paghiras nin kaaraman dapit sa lenggwaheng Bikol para sa mga nagtutukdo asin nag-aadal kan tataramon. An paghimo kan website na ini sarong lakdang nin pagpahiwas kan sakop asin abot kan Magbikol Kita tanganing magin sarong kamalig nin impormasyon para sa mga Bikolnon—asin mga buót makanuod kan tataramon—yaon man sinda sain sa bilog na kinaban. Madya na, Magbikol Kita ! Para sa mga buót maghiras nin mga artikulo, opinyon, suhestyon, asin iba pang buót nindong ipaabot samuya, mag-email sa [email protected] o imessage kami sa contact form sa ibaba. An ortograpiya asin istilo sa lenggwahe na ginagamit kan Magbikol Kita nakasusog sa ginagamit kan Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE) kan Departamento kan Edukasyon. Ini tanganing an anuman na maipublikar sa idea hub na ini pwedeng magamit kan mga eskwela, urog na sa mga pampublikong eskwelahan. Follow Follow Follow I-message sana kami para sa mga hapot o anuman na buót nindong ipaabot sa samuya. Pangaran Email Address Contact Number Mensahe 5 + 11 = Ipadara Magbikol Kita © Reserbado an gabos na karapatan


Javier Leonardo Vitug Rugeria | Magbikol Kita Mga Ideyang Bikolnon, Bikol na Tataramon Thu, 14 Jan :25:32 en hourly 1 Javier Leonardo Vitug Rugeria | Magbikol Kita Pagrumdom ki Florencio Lerma Tue, 12 Jan :40:13 Kan Enero 4, iyo an ika-124 anibersaryo kan eksekusyon kan onse sa kinse martires kan Bikol. Limang aldaw sana pagkagadan ni Dr. Jose Rizal, kan 4 Enero , ginaradan kan kolonyal na gobyerno kan Espanya sa paagi kan sarong peloton de fusilamiento o firing squad sinda P. Inocencio Herrera, P. Gabriel Prieto, P. Severino [&#;] The post Pagrumdom ki Florencio Lerma appeared first on Magbikol Kita . ]]> Kan Enero 4, iyo an ika-124 anibersaryo kan eksekusyon kan onse sa kinse martires kan Bikol. Limang aldaw sana pagkagadan ni Dr. Jose Rizal, kan 4 Enero , ginaradan kan kolonyal na gobyerno kan Espanya sa paagi kan sarong peloton de fusilamiento o firing squad sinda P. Inocencio Herrera, P. Gabriel Prieto, P. Severino Diaz, Manuel Abella, Domingo Abella, Macario Valentin, Tomas Antonio Prieto, Mariano Melgarejo, Cornelio Mercado, Camilo Jacob, sagkod Florencio Lerma, mga prominente asin impluwensyal na mga namamanwaan kan Nueva Caceres. Sinda sinahutan na kaayon sa rebolusyon kan Katipunan laban sa Espanya. Trahedya an saindang kagadanan nin huli ta sinda mga marhay na mga namamanwaan. An iba sainda, mga inosente, bako man talagang mga filibustero , sagkod sinahutan sana nin mga kaputikan. Alagad, an mas dakulang trahedya, dawa pa ngani pirang beses pang mag-organisar an lokal na gobyerno kan Naga na rumdumon an saindang kabayanihan o kaya man pirang kalye o barangay pa an ipangaran sa sainda, iyo na haros mayo kitang aram manungod sa saindang mga buhay asin agi-agi, na sinda danay ta nang nalingawan. Sa halipot na saysay na ini, buot kong ipamidbid an buhay kan saro sa kinse, dawa pa ngani igwang barangay sa Naga o kalye sa Sampaloc, Manila, na dara an saiyang apelyido, haros mayo kitang narurumduman dapit saiya: si Don Florencio Lerma. Sarong musiko, dramaturgo, negosyante, parasurat, sagkod paratukdo, namundag si Florencio Lerma kan 13 Pebrero sa arrabal kan Quiapo, Manila. Sya panduwa sa apat na aki ninda Jose asin Teodorica Lerma. Inot syang nagklase sa Colegio de Niños Tiples de la Santa Iglesia Catedral , sarong eskwelahan para sa mga aking lalaking parakanta sa simbahan na itinugdas sa Manila kan Hunyo sa pagbuót ni Arsobispo Juan Angel Rodriguez, O.S.T., asin nin sarong real cedula na pinirmahan kan 26 Abril . Digdi napaurog ni Lerma an saiyang talento sa pagkanta asin digdi man sya nakanuod magtugtog nin pyano asin byolin. Nagklase sa Ateneo Municipal para sa saiyang segunda enseñanza . Nagin aktibo sa teatro si Lerma asin sinasabi nin mga historyador na nakaibahan asin nakatrabaho nya sa nagkapirang pasali sa entablado (stage performance) an duwa sa pinakasikat ng babaying artista sa Pilipinas kan ika-19 siglo—sinda Patrocinio Tagaroma, na iyong prinsipal na aktres kan Compania de Zarsuela Carvajal , asin an aktres-parakanta-parabayli na si Praxedes Julia Fernandez o mas midbid sa saiyang gaha na Yeyeng. Kan , kaiba an saiyang agom na si Simeona Navoa asin an saindang mga aki, nagdakit si Lerma sa syudad nin Nueva Caceres, sa Ambos Camarines, kun sain sya nag-irok sagkod na sya inaresto dangan pinadara sa Manila kan . Sarong debotong Katoliko, sya nagtukdo nin musika sa Colegio de Santa Isabel, nagin private tutor, nagpurupurbar man magnegosyo, sagkod nagsirbi bilang organista sa Katedral kan Naga. Kan 16 Setyembre , mga duwang semana sana makalihis kan magkurab an labanan sa syudad kan San Juan del Monte, sa Manila, pinaaresto kan kolonyal na gobyerno kan Espanya asin kan mga prayle sa Nueva Caceres an nagkapirang mga prominente asin impluwensyal na mga indibidwal sa probinsya kan Camarines. Saro na duman si Lerma, na inakusahan kan gobyerno na kaibahan kan mga Katipunero sa Manila sa saindang rebolusyon laban sa Espanya. Urog pa, may nagkapirang burabod an nagsasabi na igwang nakuang badil (sarong riple) na itinago nya subuot sa laog kan saiyang organ sa katedral, alagad apokripo ini—usip na daing susugan—asin dai ta masiguro an katutuuhan kan siring na istorya, a pwera na sana siguro kun may primaryang burabod na makakapagpatunay digdi. Ini sarong halimbawa kaidtong mga napasa-pasang mga chismis, dangan nagin na sanang hecho historico o historical fact .  Susog sa sarong testimonya kan matua nyang aki na si Doña Maria Patrocinio Lerma, may nagkapira ngunang mga pag-aresto sa mga namamanwaan na nangyari sa Nueva Caceres bago inaresto an saiyang ama tangarig makahimo nin mga testigo falso (o false witnesses) laban sa saiya asin sa iba pang mga pigsuspetsahan na imbwelto sa rebolusyon—arog na sana kan dating seminarista asin parmasyutiko na si Tomas Prieto asin an mekanikong si Pedro Benito. Dagdag pa ni Doña Maria Patrocinio, an mga testimonya kan duwang ini, na pirit pinaluwas sa saindang mga nguso sa paagi nin tortyur, an nagin basehan kan kolonyal na gobyerno sa pag-aresto asin prosekusyon ki Lerma asin sa iba pang mga impluwensyal na mga persona sa syudad para sa mga kasong sedisyon asin rebelyon. Pagkaaresto sa saiya, kinumpiska kan mga guardia civil asin kan pinsan kan gobernador kan Camarines (na dai nya na nginaranan) an mga pagrurugaring kan pamilyang Lerma. Para ki Doña Maria Patrocinio, paghabon an nangyari, asin bako sanang simpleng pagpautob nin orden de registro (o nin search warrant), nin huli ta kan dai nakahanap nin mga dokumento o armas na pwedeng ebidensya laban ki Lerma, kinua pa kan mga awtoridad an saindang mga alahas kaiba an sarong kronograpo asin saro pang bulawan na relo. Dinara si Lerma sa kwartel kan mga guardia civil kan Camarines. Sa presensya kan mga manlainlain na mga opisyal, binitay an saiyang braso sa laog nin walong oras, dangan linatigo asin pigparapakol tangarig mapiritan na kumpirmahon an pabrikadong istorya dapit sa pag-abot nin mga armas sa Nueva Caceres na pinadara ni Domingo Abella hali sa Manila, an pagbariwas kaini, sagkod an paglusob asin pagpabagsak ninda sa kolonyal na gobyerno sa probinsya.  Dai naghaloy, pinadara si Lerma asin an iba pang mga tinipon na mga pigsususpetsahan na mga filibustero sa Manila, sakay kan barkong Isarog . Pagkaabot duman, dinara sinda kan mga guardia civil veterana sa Santa Potenciana, sarong dating real na kolehiyo (royal college) sa Intramuros, dangan dinara sa presidio , asin an iba man dinara sa Fort Santiago. Sa presidio ikinulong si Lerma nin 16 na aldaw, bago dinakit sa Carcel y Presidio Correcional , (o mas bisto sa apod na Old Bilibid Prison sa Manila) dangan sa presinto kan guardia civil veterana sa Tondo. Susog ki Doña Maria Patrocinio, igwa nin sarong corporal sa Veterna na ipinagapos an saiyang ama dangan tinortyur liwat gamit an latigo sagkod kumpirmahon ni Lerma an saiyang mga nainot na declaracion jurada (o sworn statement). Binantaan kan nasabing corporal si Lerma na lalatiguhon sya sagkod magadan kun dai sya magdeklara na an mga riple na nakua ninda haling Manila, inarapon ninda sa salog. Dawa ini, mayo man katutuuhan, napiritan na sanang mag-iyo si Lerma para maisalbar an saiyang buhay. Nagprotesta si Lerma sa comision militar , dangan kinondena an mga pang-aabuso saiya kan mga guardia civil . Sinabi nya man na sya inosente asin mayong katutuuhan an mga sahot sa saiya. Alagad, dai dinangog an saiyang depensa. Dai naghaloy, ibinaba kan kolonyal na gobyerno an sentensya sa saiya asin sa saiyang mga pag-iriba. An hatol: kagadanan. Sugo kan sentensya an saindang eksekusyon nin huli ta sinda mga traydor subuot sa mata kan kahadian kan Espanya.  Mahalagang girumdumon na an pagkakaaresto ni Lerma asin kan iba pang mga martir parte kan ibinungsod kan mahiwas na kampanya ni Gobernador-Heneral Ramon Blanco na dakupon an mga sinususpetsahan na mga filibustero dawa na ngani alegasyon o huna-huna pa sana an basehan kan siring na pag-aresto asin dai kaipuhan nin sustantibong ebidensya. Pamilyar, bakong iyo? . Hali sa sinupan kan National Historical Commission of the Philippines Kan Enero 4, , sarong Lunes, alas-7 nin aga, hinalian nin buhay si Lerma, kaiba an sampulo sa minimidbid ta ngunyan na kinseng martir kan Bikol. Winalat nya an saiyang agom na si Doña Simeona asin saindang pitong aki na sinda Maria Patrocinio, Maria Engracia, Teodora Carmen, Jose Deogracias, Maria Clementina, Esperanza, sagkod Caridad, na saiyang tigdeklarang mga tagapagmana. Por otra parte , haros mayo man syang naipamanang pagrurugaring sa saiyang mga aki nin huli ta kinamkam an mga ini kan kolonyal na gobyerno kan Camarines. Sya edad 35 sana.  Susog sa historyador na si Norman G. Owen, kagsurat kan librong The Bikol Blend , diridipisil aramon kun si Lerma asin an iba pang mga martir kan Bikol tunay na mga rebolusyonaryo asin nakisaro sa pag-alsa kan Katipunan o sinda napag-initan sana asin biktima nin conspiracion kan kolonyal na gobyerno, huli ta kadidikit an burabod na pwedeng magpatunay kaini. Sa halimbawa ni Florencio Lerma, naaraman ta sa halipot na saysay na ini na sya nagdeklara na sya inosente asin pignigaran an mga akusasyon na sya imbwelto sa rebolusyon laban sa Espanya&#;bagay na sinegundahan kan saiyang aki na si Doña Maria Patrocinio. Sabihon tang may katutuuhan sa likod kan saindang testimonya&#;na si Lerma daing sala asin mayo man talaga nin partisipasyon sa rebolusyon. Napapaisip akong gayo (asin iyo naman ini an mga hapot na pabalon ko saindo): ano man nanggad an martirio o kabayanihan ni Lerma na rinurumdom ta bilang sarong banwaan kada ikaapat na aldaw kan Enero? O ginigirumdom sa mga tinampo asin barangay na ipinangaran ta sa saiya? An saiyang nasyonalismo o pagkamuot sa nasyon daw? Dai daw an siring na pagrumdom ta sa saiya resulta sana kun papàno pig- cooptar kan mga nasyonalistang historyador sa saiyang buhay, agi-agi, asin kagadanan sa pagsurat nin mga kinakaipuhan na piksyon sa pag-imahinar nin kun ano an &#;Bikol&#;, urog na sa pagmukna asin pagbilog kan nasyon? Mga Susugan Ataviado, Elias M. The Philippine Revolution in the Bikol Region , Vol. 1 (August -January ), trans. Juan T. Ataviado. Quezon City: New Day Publishers, . Icagasi, Rosa Maria Magno. “The Filipina as Artist and Art Subject in Nineteenth-Century Philippine Art,” Review of Women’s Studies, Vol. 8, No. 2, . Irving, D.R.M. Colonial Counterpoint: Music in Early Modern Manila . Oxford: Oxford University Press, . Manuel, E. Arsenio. Dictionary of Philippine Biography . Quezon City: Filipiniana Publications, . Owen, Norman G. The Bikol Blend: Bikolanos and their History. Quezon City: New Day Publishers, .Zaide, Gregorio. Great Filipinos in History . Manila: Verde Bookstore, . The post Pagrumdom ki Florencio Lerma appeared first on Magbikol Kita . ]]> 0 Justino, Salvador, sagkod an mga Encinas kan Gubat, Sorsogon Sun, 30 Aug :38:16 Sarong mahalagang lakdang an mga pag-adal asin panurat kan historyador na si Stephen Henry Totanes sa paglatag kan pulitikal na kasaysayan kan Kabikolan. Sa haloy na panahon, haros kaya mayo nin mga pag-adal na tinutukar asin sistematikong sinisiyasat an mga buhay, agi-agi, pulitika, asin polisiya kan mga principalia asin mga darakulang tawo kan Bikol kan [&#;] The post Justino, Salvador, sagkod an mga Encinas kan Gubat, Sorsogon appeared first on Magbikol Kita . ]]> Sarong mahalagang lakdang an mga pag-adal asin panurat kan historyador na si Stephen Henry Totanes sa paglatag kan pulitikal na kasaysayan kan Kabikolan. Sa haloy na panahon, haros kaya mayo nin mga pag-adal na tinutukar asin sistematikong sinisiyasat an mga buhay, agi-agi, pulitika, asin polisiya kan mga principalia asin mga darakulang tawo kan Bikol kan panahon kan Kastila siring man kan Amerikano. Dawa pa kita pamilyar sa mga manlainlain na apelyido kan mga prominenteng pamilya kan rehiyon asin mga pulitiko, haros mayo kitang aram manungod sa pagbuskad asin ebolusyon kan Bikolano elite huli ta mayo pa nin mga sistematikong pag-adal kaini siring kan ginibong pag-adal ni Michael Cullinane dapit sa elite kan Cebu o ni Glenn Anthony May sa Batangas. Kun kaya dakula an kontribusyon ni Totanes sa pagsurat kan pulitikal na kasaysayan kan mga principalia kan Sorsogon kan panahon nin mga Amerikano. An saiyang Sorsogon, : Principalia Politics and Economic Development asin Ang Pagbabagong-Anyo ng Principalia sa Kapanahunang Amerikano Kabikolan, , mga pag-adal na dinepensahan nya sa Departamento kan Kasaysayan sa Unibersidad kan Pilipinas Diliman kan asin , siring na an mga artikulong ipinublikar nya sa Philippine Studies asin The Journal of History an pira saná sa mga mahalaga nyang kontribusyon sa pagsurat kan pulitikal na kasaysayan kan Bikol. Sa paagi kan halipot na artikulong ini, buót kong mag-ambag sa presente asin yaon na literatura asin sa mga napuunan na mga pag-adal ni Totanes dapit sa pulitikal na kasaysayan kan Kabikolan. Kun kaya sa minasunod, ipapamidbid ko sinda Justino asin Salvador Encinas—duwa sa pinakaprominenteng representante kan Sorsogon kan ika-20 siglo—sa paagi nin pagtukar kan saindang pulitkal na karera. Sa paagi man nin sarong genealogy o pagsusog, ipapahiling ko man na sinda gikan sa sarong pamilyang principal asin munisipal na elite kan Gubat.  Si Salvador Encinas kan , sa inot nyang termino bilang representante kan inot na distrito kan Sorsogon. (Hali sa: Official Directory of the House of Representatives, . (Manila: Bureau of Printing, ), 226. An artikulong ini sarong eksploratoryong pag-adal asin pagsaysay saná, huli ta kadakol pang kaipuhan hanapon na mga dokumento sa artsibo. Kadakol man na mga naratibo an kaipuhan pang maisaysay kan mga nabubuhay pang mga desendyentes kan pamilya. Alagad, sa tabang nin mga rehistro sa simbahan, mga katiripak mga burabod, asin mga istorya, nakabilog ako nin sarong halipot na naratibo manungod sa mga Encinas kan Gubat. An Encinas saro sa mga orihinal na pamilya kan Gubat. Maaaraman ini tulos sa inot na letra kan saindang apelyido. Kan ipinautob kaya ni Gobernador-Heneral Claveria an dekreto na nagtao nin apelyido sa lambang indibidwal sa Pilipinas kan , an mga apelyido sa Catalogo Alfabetico de Apellidos na nagpupuon sa letrang E an itinalaan kan gobernador kan Albay sa mga pueblos costales kan Sorsogon—arog kan Gubat. Huli kaini, bakong makangalas na kadaklan sa mga kamidbid nindo na may apelyidong nagpupuon sa E, mga tubong-Sorsogon arog na sana kan mga Encinares, Escurel, Esquivel, Escober, Escandor, Espedido, Enaje, sagkod an pinakapamilyar sa gabos, Escudero. Susog sa historyador na si Milagros Guerrero, an mga orihinal na pamilya iyo man an mga elite o mga principales kan sarong munisipalidad. An mga Encinas, kun siring, saro sa mga municipal elites kan Gubat o idtong may mga pagrurugaring, arog nin kwarta asin kadagaan, sagkod mga principalia o idtong may mga posisyon sa gobyerno. Paglaog kan s sagkod s, naiitaas an estado kan pira sainda, dangan nagin mga probinsyal na mga elite . Kan panahon kan mga Espanyol, duwang myembro kan pamilyang Encinas an naging mga opisyal kan Gubat. Inot, si Don Mariano Encinas, na nagin gobernadorcillo kan Gubat asin nagin myembro kan konseho nin mga elektor kan pirilián kan . Si Don Francisco Encinas an ikaduwa na saro sa mga prominenteng principales kan munisipalidad. Susog sa historyador na si Luis Camara Dery, si Don Francisco an saro sa mga generosong nag-atang nin kwarta para mapondohan an pagtugdas kan kumbento kan parokya kan Gubat. Saro man sya sa mga nagpetisyon ki Gobernador-Heneral Fernando Norzagaray kan siring na proyekto na inaprubahan kan 26 Oktubre . Haros mayo pang ibang nadudukhayan na mga burabod manungod sa saindang karera sa pulitika, alagad masasabi na sinda mga myembro kan (munisipal na) elite nin huli sa gamit kan titulo na “Don” asin sinda mga principalia nin huli sa saindang halangkaw na estado sa munisipalidad. Si Don Francisco an minimidbid na patriarch kan pamilya kan huri ining nag-reunion sa harong ni Judge Simon Encinas sa Gubat kan . Susog sa sarong family tree na iprinisenta sa nasabing okasyon, si Raymunda Enaje an naagom ni Don Francisco, dangan nagkaigwa sinda nin anom na aki, apat na babayi asin duwang lalaki: sinda Margarita, Potenciana, Dominga, Cristeta, Simon, sagkod Juan Encinas.  Sa linya ni Simon Encinas gikan sinda Justino asin Salvador.  Si Justino Encinas namundag kan 12 Disyembre sa Gubat, Sorsogon. Saro sya sa limang aki ni Simon sa inot kaining agom na si Simeona Espadero. An naagom nya si Victoria Bailon, sarong mestisang Tsino na an pamilya gikan sa Iloilo, dangan nagdakit sa Pilar sagkod sa Gubat. Inot na naglaog sa pulitika si Justino kan sya 40 anyos na, kan nagdalagan sya asin nanggana sa pagka- municipal presidente kan Gubat kan . Sa siring na pirilian, nakahampang nya si Juan Ramos. Ini an saiyang naging kapital pasiring sa nasyunal na pulitika. Pakalihis kan saiyang termino, nagdalagan sya liwat alagad bilang representante kan primer na distrito kan Sorsogon kun sain kaidto nakapalaog an mga munisipalidad kan Barcelona, Bulan, Bulusan, Irosin, Matnog, Prieto Diaz, Santa Magdalena, sagkod Gubat. Nagdalagan sya sa irarom kan partido ni Manuel Roxas, an Nacionalista, na iyo an dominanteng partido kaidto. (An tulo sa apat na representate kan ika-8 lehislatura myembro kan Partido Nacionalista). Kan 5 Hunyo , nanggana si Justino asin nagin myembro kan ika-8 Philippine Legislature , kun sain irinepresenta nya asin ni Francisco Arellano (kan ikaduwang distrito) an probinsya kan Sorsogon. Pagkalihis nin tulong taon sa kongreso, nagretiro na sa serbisyo publiko si Justino. Dai na sya nagdalagan giraray kan , dangan ipinaubaya nya na ini sa saiyang kapartidong si Adolfo Gerona na nagsirbing representate kan primer distrito sagkod . Mas pinili ni Justino an pribadong buhay kaiba an saiyang agom sagkod mga aki. 1 Setyembre kan sya binawian nin buhay sa kun sain syang munisipalidad namundag sa edad na 89.  An saiyang medyo-hermano (half-brother) na si Salvador (na nguhod ki Justino nin 21 taon) iyo an nagdanay sa nasyonal na pulitika. Mas midbid sa gaha nyang Badong, saro sya sa duwang aki ni Simon Encinas ki Maria Rocha. Namundag si Salvador Encinas kan 3 Oktubre sa Gubat, Sorsogon. Nagtapos nin Bachelor of Arts asin Doctor of Dental Surgery sa Manila, kun sain nya namidbid an saiyang naagom na si Jacoba Delgado. Nagkaigwa sinda nin anom na aki, an saro nagdalagan alagad nadaog sa pagka-gobernador nin Sorsogon asin an saro nagin huwes. Inot na naglaog sa pulitika si Salvador kan , kan nagdalagan sya bilang bokal kan Sorsogon. Kan Ika-2 Gyerang Pankinaban, saro sya sa mga ikinulon kan mga Hapon sa Capas, Tarlac. Pagkatapos kan Gyera, nagbalik sya sa Bikol, dangan nagsirbi bilang City Auditor kan syudad kan Naga asin Acting Provincial Auditor kan Camarines Sur. Nagin representate si Salvador kan ikaduwang distrito kan Sorsogon sa laog nin 19 taon, puon sagkod kan isinara kan diktador na si Ferdinand Marcos an Kongreso kan sya nagdeklara kan batas militar kan . Apat na beses syang na-reelect pagkatapos kan inot nyang kapangganahan asin termino. Nanggana sya sa liwat sa pirilian kan , , , asin .  Inot syang na-elehir bilang myembro kan ikatulong Kongreso kan Pilipinas kan , kun sain nya irinepresenta an inot na distrito kan Sorsogon. Siring ki Justino, nagdalagan si Salvador kan pirilian kan , ‘57, sagkod ‘61 sa irarom kan Nacionalista. Alagad nagdakit sya sa Partido Liberal kaiba si dating gobernador Juan Frivaldo kan nagbisita si Diosdado Macapagal sa Sorsogon kan . Kun kaya kan asin , nagdalagan sya sa irarom na kan nasabing partido, alagad nadaog an saindang presidente kan pambato kan mga Nacionalista: si Marcos. Susog sa Official Directory kan House of Representatives na ipinublikar kan , nagin aktibong myembro si Salvador nin manlainlain na mga komite sa Kongreso arog kan Committee on Health, Economic Planning, Public Lands, Mines, Franchises, and Civil Service. Nin huli ta sya sarong dentista, naka-sentro sa health an mga polisiya nya para sa saiyang mga nasasakupan. Kaya saná kan , ipinangaran sa saiya an District Hospital kan Gubat. Nagpurbar man sa lokal na pulitika an pira sa mga disendyentes ni Justino asin Salvador. Kan , nagdalagan asin nangganang alkalde kan Gubat an aki ni Justino na si Alejandro Encinas. Susog sa antropolohistang si Mark Alexander Neupert kan Oregon Institute of Technology, asin kagsurat nin sarong disertasyon dapit sa Paradijon, Gubat, nagsirbing alkalde si Alejandro sa laog nin 16 na taon huli sa batas militar ni Marcos. Kun kaya yaon sya sa poder sagkod , bago sya sinanglian ni Angel Pura, Jr.  An aki man ni Salvador na si Simon, pinagnumbraha na Juez de Paz kan munisipalidad kan Barcelona kan 6 May , bago sya dagos na naging Regional Trial Court (RTC) judge sa kabisera kan probinsya. An tugang nyang si Melchor, nagpurbar man magdalagan bilang gobernador kan sa irarom kan Partido Nacionalista. Duwang myembro nin Liberal an saiyang nakahampang: sinda Atty. Teodulo Diño sagkod Juan Frivaldo. Dawa midbid an saiyang ama bilang representate, dai sya pinalad nin huli ta makusog an suporta kan mga Sorsoganon ki Frivaldo. Dawa ngani an propaganda kan kampo ni Diño—na si Frivaldo asin Encinas mga “trapo” o mga tradisyunal na pulitiko asin kaipuhan nin bagong pangaran sa kapitolyo—dai man nag-ubra.  An pinakahuring myembro kan pamilya Encinas na nagpurbar sa pulitika sa Gubat iyo si Antonio o Toni, na aki ni Salvador. Kan , nagdalagan sya sa pagka-alkalde kan Gubat laban ki Deogracias Ramos na kaidto bise-alkalde. Alagad dai sya pinalad. Iyo na idto an huring pagkakataon na may nagkandidatong Encinas sa Gubat. Kan sana, nanggana an makuapo sa tuhod ni Justino Encinas na si Jonas Encinas Duran kan sya nagdalagan sa pagkakonsehal kan Sulnupan na Distrito kan Sorsogon City sa irarom kan National People’s Coalition (NPC). Alagad, siring ki Justino, dai na sya nagdalagan giraray para sa ikaduwang termino kan nakaaging pirilian kan ; mas pinili nya an tuninong na pribadong buhay bilang sarong negosyante. Madudukhayan sa artikulong ini na nagin dakulang parte an mga Encinas sa buhay sosyal asin politikal kan munisipalidad kan Gubat, siring man kan iba pang mga kataraid na banwaan sa Sorsogon, puon pa kan panahon kan mga Espanyol sagkod kaining nagkapirang huring dekada pa saná. Sa artikulong ini, iprinisenta ko an sarong genealogy o an pagsusog sa pamilyang Encinas sa sarong prinsipal na pamilya sa Gubat kan ika-19 siglo. Iprinisenta ko man digdi an mga haralipot na mga biographical sketches ninda Justino, Salvador, sagkod kan iba pang myembro kan pamilyang naglaog sa serbisyo publiko susog sa mga kadidikit na burabod sagkod mga istorya. Alagad an siring kaining pagsaysay kapinunan pa saná kan urulay. Kadakol pang mga kahaputan an dai pa nasisimbagan. Ano an mga naging polisiya ni Justino asin Salvador sa saindang distrito? Ano daw ta nagdanay si Salvador asin Alejandro sa saindang mga posisyon? Pàno an political dynamic s kan mga Encinas sa mga nakaatubang kaini sa mga nakaaging pirilian arog ninda Frivaldo, Ramos, Villaroya, asbp.? Sinda daw mga magkurumpadre saná man o danay na magkaribal? Anong klaseng mga tawo man daw sinda? Sinda daw mga mararahay an buót? Asin urog sa gabos, pàno sinda narurumduman kan saindang mga konstituwentes siring na kan saindang mga sadiring-tawo?  Mayo sa artsibo an gabos na naratibo. Kun kaya mahalaga na urog pang mamidbidan o makaistoryahan an mga nabubuhay pang disendyentes kan pamilya na nabisto pa an mga nasambit na mga personahe sa artikulong ini. Mahalagang maisurat na an saindang mga narurumduman bago pa ini magkarilingawan. Siguradong mapapayaman kan mga naratibong ini bako sana an kasaysayan kan pamilya, kundi an pulitikal na kasaysayan kan Sorsogon. Dyos mabalos kinda Marian Urbano Encinas asin Tito Benjie Encinas. Sa pagbilog kan artikulong ini, nagin dakulang tabang, inspirasyon, sagkod burabod an saindang mga istorya manungod sa saindang pamilya . DD The post Justino, Salvador, sagkod an mga Encinas kan Gubat, Sorsogon appeared first on Magbikol Kita . ]]> 4 Amigotismo sagkod an &#;Some Are Smarter than Others&#; ni Ricardo L. Manapat Sun, 16 Aug :52:24 Kan Byernes, Agosto 14, , ibinungsod kan Ateneo de Manila University Press sagkod kan Ateneo School of Government an annotated reissue kan Some Are Smarter than Others ni Jose Ricardo L. Manapat. Sagkod ngunyan, an librong ini, na haros 600 na pahina an laog, an pinakakumprehensibo asin detalyadong naratibo dapit sa kasaysayan kan amigotismo (o [&#;] The post Amigotismo sagkod an &#;Some Are Smarter than Others&#; ni Ricardo L. Manapat appeared first on Magbikol Kita . ]]> Kan Byernes, Agosto 14, , ibinungsod kan Ateneo de Manila University Press sagkod kan Ateneo School of Government an annotated reissue kan Some Are Smarter than Others ni Jose Ricardo L. Manapat. Sagkod ngunyan, an librong ini, na haros 600 na pahina an laog, an pinakakumprehensibo asin detalyadong naratibo dapit sa kasaysayan kan amigotismo (o cronyism ) kan diktadurya ni Ferdinand Marcos.  Nagpuon an librong ini bilang sarong anonimo asin kwarentang pahinang folleto saná na pinunan isurat ni Manapat kan asin ipinublikar sa nagsunod na taon. Pigpalakop nya ini sa mga impormal na paagi sa tabang kan saiyang mga katuod sa Kapulungan ng Sandigan ng Pilipinas (KASAPI), sarong underground na grupong pulitikal na aktibo puon kan mga huring taon kan dekada 60. Pirang semana saná pagkaluwas kan folleto sa imprenta, naglakop ini sa Manila asin nakaabot man sa mga probinsya. Inapod ini kan publiko na The Octopus , sarong reperensya sa nakakurit na pugita na may duwang payo sa takop kan dokumento na kinurit kan saiyang ina. An pugita asin an mga galamay kaini rinirepresenta an rayo sagkod hiwas kan impluwensya, interes, sagkod institusyunalisadong kurapsyon ni Marcos asin kan saiyang mga crony sa haros gabos na aspekto kan ekonomiya kan Pilipinas.  Dawa peligroso asin magastos an pagpublikar kan dokumento, dinagos man giraray ninda an proyekto tangarig maipaisi ninda sa publiko an ilegal na yaman ni Marcos asin kan saiyang mga crony. Huli kaini, nakaresibe si Manapat nin kadakol na death threats . Kun kaya kan , napiritan sya na maglayog pasiring Amerika, kun sain sya nag-distyero (exile) sagkod na napatalsik si Marcos kan . Sa New York sya nag-irok asin duman nya sinurat an mas halawig na bersyon kan folleto . An Some Are Smarter than Others iyo an pinahiwas asin updated na bersyon kan The Octopus . Pinabisto kaini an konsepto nin crony capitalism sa diskurso sa lado politika sagkod kasaysayan. Tinukar ni Manapat sa libro an yaman kan pamilyang Marcos. Pigtaidtaid nya kun pano naggastos nin kwarta an pamilya sa kun pàno nagtitios an kadaklan kan mga Pilipino, dangan ipinaliwanag na an pahingurag na yaman kan nagkapirang pamilya dara kan pagtios kan kadaklan. Igwa ining mga datos na nagpapahiling kan malnutrisyon asin pagtios sa Pilipinas, mantang sa mga apendise man ipinapahiling an mga mamahalon na mga artworks asin alahas na binarakal ni Imelda. Ipinaliwanag nya man sa libro kun pano nagbuskad an crony capitalism sa Pilipinas, dangan sinambit na an kaso ni Marcos bakong aberasyon. Sa tabang nin mga primaryang burabod arog kan Estado de las Islas Filipinas ) ni Tomas de Comyn sagkod an Informe Sobre el Estado de las Islas Filipinas ) ni Sinibaldo De Mas, ipinahiling ni Manapat na bako na bago an paggamit ni Marcos kan kapangyarihan nin estado para paurugon an saiyang yaman asin pagrurugaring. Susog ki Manapat, saro ining “ historically established pattern of behavior ” kan tradisyunal na elite sa Pilipinas. Mahihiling ini, halimbawa, sa institusyon kan indulto de comercio kun sain an alcalde mayor nagdidilihensya sa pagmukna nin mga monopolyo asin sa pagkokolekta nin buwis sa mga tawo pasiring sa sadiring bulsa. Siring man an pagigin kaniguan ni Imelda, bago na ining bago. Kan , nagkaigwa nin sarong engrandeng pagtiripon para sa kaaldawan ni Eugenio Lopez Sr. sarong midbid na oligarka (alagad bakong amigo) na may kagsadiri nin mga plantasyon nin asukar, dyaryo, kumpanya nin kuryente, sagkod istasyon nin telebisyon—an ABSCBN—asin patron nin mga naging presidente kan Pilipinas. Susog ki Manapat, may mga chartered na mga eroplano pa kaidto haling Amerika sagkod Europa tangarig ihatod an saiyang mga bisita. An handa man mga mamahalon na kakanon sagkod inumon, may banda pang hali sa Amerika. Inapod an nasabing na birtdeyhan na “ party of the century .” Sinasabing an okasyon na ito an nagtao ki Imelda nin mga ideya kun papano maggastos sagkod mamuhay.  Sarù-sarô man tinukar ni Manapat an mga crony ni Marcos, siring na an saindang mga negosyo, interes, yaman, pagrurugaring sa Pilipinas asin sa ibang bansa, sagkod an saindang mga istorya kun pàno sinda naging dayupot na katuod kan diktador. Halawigon ining listahan nin mga pangaran na sinasabing natagitihan nin biyaya—biyaya arog kan mga choice positions , monopolies , concessions , government contracts , asbp. Ipinahiling man digdi ni Manapat kun pàno ginamit ni Marcos asin mga amigote an estado sa pagmukna nin mga monopolyo, paghabon nin mga pondo o kontribusyon (pamilyar daw?) kan mga pensyonado sagkod parakopra, pag-anab nin daga sa mga parauma, paggadan sa negosyo kan ibang tradisyunal na oligarkang bakong kaalyado, asbp.  Dai man pinalagpas kan mapanas na kritisismo ni Manapat dawa an pira sa mga estimadong personahe sa pulitika urog na si dating presidente Corazon C. Aquino na kinsokonsiderar kan kadaklan na imahen nin demokrasya, asin kun pàno nya pig-daihan na i-default an trilyon na utang ni Marcos. Tinuyaw nya man si Jovito Salonga, sarong batikan na senador, asin kun pàno nagpalya an Presidential Commission on Good Governance o PCGG sa paglamag sa mga Marcos asin sa pag-rekober kan saindang bilyun-bilyon na iligal na yaman, nin huli sa nepotismo asin kawaran nin aksyon, siring man an mabansay na senador na si Raul Roco sa saiyang partisipasyon sa kontrobersyal na ACCRA asin an pagtukaw nya sa board of directors kan pira sa mga darakulang kumpanya kan mga crony ni Marcos.  Makulugon, mapagalon, makaanggot, sagkod magabat sa buót basahon an siring na libro. Bako saná nin huli sa kun pàno ginamit kan mga nasa poder sagkod mga dakulang-tawo an estado para paurugon an saindang mga sadiri, yaman, sagkod pagrurugaring, kundi kun pàno nagti(ti)rios an satuyang mga kahimanwa nin huli digdi—arog na sana kan mga parakopra na binuwisan asin haros mayo man nakuang benipisyo hali sa COCOFED, kan mga pensyonado na naglalóm sa SSS asin GSIS, alagad nakulimbat an saindang mga pinagsakitan na kwarta, asbp. Kan sinusurat ko ngani an mga anotasyon kan libro kan taon asin , kinaipuhan kong butasan ini nguna, mag-untok, alagad i-proseso an mga datos na nababasa. Alagad sarong mahalagang tekstong an libro nin huli ta ini sarong makusog asin epektibong armas kontra sa pagrebisa kan satuyang kasaysayan asin sa propaganda kan mga Marcos kan ini inot na ilinuwas kan . Tinuyo man kan kagsurat o dai, sinsabing dakula an nagin impluwensya kan libro sa opinyon kan publiko asin sa kinaluwasan kan eleksyon kan kun sain nagdalagan sinda Imelda Marcos (sa irarom kan partidong Kilusang Bagong Lipunan ) asin Eduardo “Danding” Cojuangco Jr. na sarong crony ni Marcos. Sinda panlima asin pantulo sana sa nasabing pirilian. Dawa ngani si Jovito Salonga, ika-anom sana! Si Fidel V. Ramos an nanggana kaidto, mantang si Miriam Defensor-Santiago man an pinili kan mga taga-Metro Manila. Pagkalihis nin 29 taon puon kan inot ining naipublikar, bako sanáng napapanahon an Some Are Smarter than Others kundi kinakaipuhan. Rumdumon na kan , tinugutan kan presenteng administrasyon an pamilyang Marcos na ilubong si Ferdinand sa mga Libingan kan mga Bayani. Pirang kaso man ni Imelda asin kan mga crony ni Marcos an ibinasura kan Korte Suprema nin huli ta photocopies saná an mga ebidensyang iprinisenta kan PCGG. Risahon man na ini mga pagpurbar na lingawan o ipasipara na saná an saindang mga sala. An librong ini, kun siring, an satuyang pusog na depensa kontra sa mga danay na nagpupurbar bàguhon asin rebisahon an kasaysayan kan diktadurya asin sa propaganda na nahihiling ta sa internet tangarig makabalik an pamilyang Marcos sa poder. Sa panahon kan disinformation asin kan mga bayad na trolls , an historikal na impormasyon sa Some Are Smarter than Others an satuyang panlaban. Kun kayâ kun mabasa man nindo ini, iniimbitahan ko kamo na mag-post sa Facebook o kaya mag-tweet nin mga passages gikan digdi tangarig maihiras asin mapalakop an impormasyon na iwinalat satuya ni Ric sa paagi kan librong ini. Lugod iparumdom kaini satuya an kadikluman na inaragihan kan satuyang nasyon, an katutuuhan dapit sa diktaduryang Marcos, siring man an amigotismo (cronyism) na nagdanay sa saiyang rehimen, asin padagos tang ikukurahaw an satuyang grito de guerra : dai liwat, dai nanggad. Para sa mga interesadong magbakal nin kopya kan Some Are Smarter than Others: The History of Marcos&#; Crony Capitalism, mag-email sana sa o kaya bisitahon an Ateneo de Manila University Press website, o an saindang pahina sa Lazada o Shopee . Dios mabalos kinda Karina Africa Bolasco, pamayo kan Ateneo de Manila University Press, Christy Manapat-Sims, Lisandro E. Claudio, sagkod JC Punongbayan. . . The post Amigotismo sagkod an &#;Some Are Smarter than Others&#; ni Ricardo L. Manapat appeared first on Magbikol Kita . ]]> 0 Mga Bikolnon sa Unibersidad kan Santo Tomas, Sun, 09 Aug :08:18 Kan nagsusurat pa ako nin MA tesis manungod ki Jose Maria Panganiban, pabalik-balik ako sa Archivo de Universidad de Santo Tomas (AUST) sa Miguel de Benavides Library para magkalot asin magbasa nin mga primaryang burabod manungod sa buhay estudyante kan nasambit na propagandistang Bikolnon. Saro sa kagayunan nin pagkondusir nin pagsaliksik sa artsibo iyo an [&#;] The post Mga Bikolnon sa Unibersidad kan Santo Tomas, appeared first on Magbikol Kita . ]]> Kan nagsusurat pa ako nin MA tesis manungod ki Jose Maria Panganiban, pabalik-balik ako sa Archivo de Universidad de Santo Tomas (AUST) sa Miguel de Benavides Library para magkalot asin magbasa nin mga primaryang burabod manungod sa buhay estudyante kan nasambit na propagandistang Bikolnon. Saro sa kagayunan nin pagkondusir nin pagsaliksik sa artsibo iyo an oportunidad na makahanap nin mga datos na dai mo man talaga kaipuhan sa tesis, alagad pwedeng magamit sa ibang proyekto o papel sa puturo. Kun dai man, sinisimbag kan siring na mga datos an mga kahaputan na haloy ng nagpupurisaw-isip sa mga tawo. Kun minsan pati, dai man tinutuyong mahanap an mga ini—kapaladan kumbaga! Manunumpungan mo na saná sa mga binabasang burabod dangan tuninong na mapapakurahaw sa kairaruman nin buot. Kinikilig an mga historyador sa siring na ekspiryensya. Sa kadakulan nin dokumento sa koleksyon nin AUST, saro an Libros de Matriculas de Facultad sa mga binasa ko. Digdi nakasurat an mga pangaran nin mga estudyante, an saindang edad, sagkod ginikanan. Mahihiling man sa librong ini kun ano an mga kurso na pig-atendiran ninda, an saindang mga propesor, mga grado, asin iba pang mga obserbasyon, arog na saná halimbawa kun an estudyante nagpasar sa eksam o kaya natawan nin lisensya o dai. Sa madaling sabi ini an katumbas kan mga student records na yaon sa Office of the University Registrar ngunyan.  Digdi ko man naaraman na si Panganiban, na kinokonsiderar nin iba na bayani o “Bikolanong propagandista”, nagpuon nin pagklase nin medisina sa siring na Unibersidad kan . Alagad dai nya ini natapos nin huli ta nagdakit sya sa Unibersidad nin Barcelona para ipadagos an saiyang pagklase. Kan sinirip ko saru-saro an mga taon-akademiko na yaon sa Santo Tomas si Panganiban—puon sa saiyang Ampliacion o prepartoryong mga kurso sagkod sya naghali kan —nariparo ko na kadakol estudyanteng gikan sa Kabikulan na nagkaklase nin medisina, abogasya, sagkod parmasya sa Unibersidad. (Mahalagang girumdumon na yaon pa sa Intramuros an UST kaidto. s na sana sinda naglipat sa Sampaloc). Binilang ko sinda gabos asin kun susumahon, igwa nin 24 na mga estudyante gikan sa Kabikulan kan yaon sa UST si Panganiban—11 haling Albay, 8 haling Camarines Sur, sagkod 5 haling Camarines Norte. (Girumdumon na an Sorsogon parte pa kaidto kan Albay).  Uya an saindang mga bio-sketches sa mga masurunod na tabla: Tabla 1. Mga Bikolnon sa Facultad de Medicina, . Pangaran Ginikanan Bernardino Monreal  Daraga, Albay Eladio Anson y Alcera Cagsaua, Albay Felipe Tomas y Rodriguez  Daraga, Albay Severo Tomas y Rodriguez Daraga, Albay Jose Ma. Panganiban y Enverga Mambulao, Camarines Norte Justo Lucban y Rilles Labo, Camarines Norte Jose Abella y Calolong Nueva Caceres, Camarines Sur Severo Patrocinio y Mendoza San Jose, Camarines Sur Ginikanan: Libros de Matriculas de Facultad de Medicina, AUST. Tabla 2. Mga Bikolnon sa Facultad de Jurisprudencia (Abogasya), . Pangaran Ginikanan Angel Camara y Galarosa Gubat, Albay Tiburcio Siguenza y Cerdeña Libon, Albay Patricio Baylon y Sotto Pilar, Albay Ignacio Garcia y Lopez Sorsogon, Albay Cayetano Lucban y Rilles Labo, Camarines Norte Ramon Pimentel y Campos Daet, Camarines Norte Severino Balce y Obusan Indan, Camarines Norte Ludovico Arejola y Padilla Nueva Caceres, Camarines Sur Mariano Abella y Isaac Nueva Caceres, Camarines Sur Pedro Leonen y Osorio Nueva Caceres, Camarines Sur Tomas Arejola y Padilla Nueva Caceres, Camarines Sur Ginikanan: Libros de Matriculas de Facultad de Jurisprudencia, AUST. Tabla 3. Mga Bikolnon sa Facultad de Farmacia, . Pangaran Ginikanan Agustino Samson y Solano  Camalig, Albay  Norberto Trinidad y Espina  Daraga, Albay  Ramon Alvarez y Valenzuela Albay, Albay Anselmo Ventura y Gomez Nueva Caceres, Camarines Sur Tomas Prieto y Antonio Nueva Caceres, Camarines Sur Ginikanan: Libros de Matriculas de Facultad de Farmacia, AUST. An iba sa mga pangaran pamilyar, mantang an iba obskuro o dagos nang nalingawan.  An iba sainda nakatapos nin pagklase asin nagawadan nin lisensya kan Unibersidad, arog ni Tomas Prieto na nagin parmasyutiko o ni Tiburcio Siguenza na nagin abogado, mantang an iba man naghali para magdakit asin magpadagos nin pagklase sa Espanya. Igwa man nin mga dai pinalad makapasar sa eksaminasyon kaya dai nagawadan nin lisensya arog ni Severo Patrocinio y Mendoza, tubong San Jose, Camarines Sur. Kan taon-akademiko , kan sya nasa ikaanom na taon na sa medisina, suspenso an nakua nyang grado sa examenes ordinar , o itong inaapod ngunyan na revalida . Buót sabihon kinaipuhan nya mag-remedial exam o examenes extraordinar . Dawa natawan sya nin saro pang pagkakataon, dai nya man giraray pinasaran ini. Naghali sya sa Santo Tomas na dai nagawadan nin lisensya. Puon kaidto, haros dai ta na nadangog an pangaran nya sa kasaysayan. An iba sa mga estudyanteng ini hali sa prominente o prinsipal na mga pamilya kan Kabikulan. Arog na saná halimbawa ni Agustino Samson kan Facultad de Farmacia na gikan sa mga Samson kan Albay o kaya ni Mariano Isaac Abella asin Jose Abella Calolong na gikan sa saro sa mga buena familia kan syudad kan Nueva Caceres, siring man kan magtugang na Lukban, Justo asin Cayetano, kan Labo, Camarines Norte. An iba man sainda mga kapista (o mga iskolar) na pinaklase nin mga pading Vincenciano kan Seminaryo kan Nueva Caceres. Sinda Panganiban kan Mambulao, Camarines Norte sagkod Tomas Prieto, na saro sa kinseng martir kan Bikol, mga halimbawa kaini. An iba sa mga estudyanteng ini hali sa mga pamilyang Tagalog o Ilonggo na mas pinili mag-irok sa Kabikulan dangan mas minidbid an saindang mga sadiri bilang mga Bikolnon. Susog sa historyador na si Norman Owen, an pamilyang Anson kan Cagsaua sagkod Baylon kan Pilar, Albay, duwa saná sa mga pamilyang nagdakit sa Albay kan nagbuskad an industriya nin abaka. Kun siring, si Eladio Anson asin Patricio Baylon na parehong nagklase sa Santo Tomas marhay na mga halimbawa kaini. Saro man na maray na halimbawa kaini sa Panganiban. Ipinahiling ko sa tesis ko na Tagalog an ginikanan kan saiyang pamilya—sa Hagonoy, Bulakan gikan an saiyang ama asin an pamilyang Panganiban, mantang sa Mauban, Tayabas (Quezon) man an saiyang ina asin pamilyang Enverga.   Igwa man sainda na naging mga midbid na personahe sa kasaysayan kan satong nasyon. Namidbidan ta sinda nin huli ta sinda naging mga propagandista asin pusuanon na kritiko kan Unibersidad (urog na si Panganiban asin an saiyang “La Universidad de Manila” sa La Solidaridad ), mga rebolusyonaryo na nagtumang sa kolonyal na gobyerno nin Espanya sa Pilipinas (arog ni Prieto), o kaya mga nagtumang sa mga Amerikano kan Filipino-American War, arog ni Ludovico Arejola. An iba man sainda nagtapsok sa pulitika pagkatapos mag-ayon sa propaganda o rebolusyon arog na sana ninda Bernardino Monreal na nagin inot na Pilipino asin elehidong gobernador kan Sorsogon puon sagkod , si Tomas Arejola na nagin delegado kan Ambos Camarines sa National Assembly kan , sagkod si Justo Lukban na nagin delegado sa Kongreso kan Malolos asin alkalde kan Manila puon sagkod . Totoo man nanggad an sinabi kan Heswitang historyador na si John Schumacher—na dakula an nagin papel kan Unibersidad nin Santo Tomas, siring na kan mga Seminaryo, sa paghurma nin sentimyentong maka-nasyon sa mga estudyante kaini. An iba man, pinili an buhay nin sarong ordinaryong syudadano, alagad sinda mga lisensyado, (kun siring, mga ilustrado), na tuninong na sanáng nag-praktis kan saindang mga propesyon. Dawa kita igwa na nin pirang mga pag-adal manungod sa pirang bistong personahe sa kasaysayan kan Kabikulan siring kan Bicolano Revolutionaries: Tomas and Ludovico Arejola ni Evelyn Caldera Soriano, “Promoting Un Bien Gobierno in Sorsogon” asin iba pang panurat manungod sa principalia kan Sorsogon ni Stephen Henry Totanes kun sain nya ipinamidbid si Bernardino Monreal, sagkod an sadiri kong pag-adal ki Panganiban, asbp., kadakol pa nanggad mga karakter sa satuyang kasaysayan na naghahalat pang madukhayan, maisaysay, maisurat, dangan maipabisto sa publiko. Siisay, halimbawa, si Justo Lukban? Ano an nagin papel nya sagkod kan tugang nyang si Vicente sa rebolusyon? Siisay an mga Camara kan Gubat? O an mga Rodriguez kan Daraga? O an mga Pimentel nin Daet? Sinda daw mga principalia kan saindang mga munisipalidad? An mga Abella kan Naga daw? Dawa igwa nin barangay asin kalyeng Abella sa Naga, haros mayo kitang aram manungod sainda. Kadakol pa nanggad kitang pwedeng adalan asin maisurat manungod sa satuyang kasaysayan kun saná kita danay na nagngangalas asin padagos na naghahapot.  Dulot ko an artikulong ini kinda John Emil A. Alegre, Mary Joan A. Alegre, Clarice B. Trinidad, sagkod Marianne Oliveros, mga dayupot na katuod na nagkralase nin medisina sa Unibersidad nin Santo Tomas, siring man sa gabos na mga doktor, nars, asin sa gabos na frontliners na ngunyan nasa tahaw nin laban kontra pandemya. Dulot ko man ini sa mga abogadong danay na naglalaban sa ngaran nin katanusan . . The post Mga Bikolnon sa Unibersidad kan Santo Tomas, appeared first on Magbikol Kita . ]]> 1 Bikol: historikal, arbitraryo, nagbabago Sat, 01 Aug :47:26 Historikal na konstruksyon an “Bikol.” Sa paglihis nin panahon, pirang beses nagbago an pagsabot, pag-imahinar, pag-organisa, sagkod pagbaranga-banga kaini bilang sarong pulitiko-administratibong yunit. Arbitraryo ini, kaya manlainlain an kahulugan sa kasaysayan. Kun babasahon ta an mga primaryang burabod na isinurat sagkod ipinublikar kan panahon nin mga Kastila, Amerikano, siring na kan mga inot na taon [&#;] The post Bikol: historikal, arbitraryo, nagbabago appeared first on Magbikol Kita . ]]> Mapa kan Bikol sagkod/. (Source: Francisco Asya Mallari, SJ,  Ibalon Under Storm and Seige: Essays on Bicol History, . Cagayan de Oro City: Xavier University, ). Historikal na konstruksyon an “Bikol.” Sa paglihis nin panahon, pirang beses nagbago an pagsabot, pag-imahinar, pag-organisa, sagkod pagbaranga-banga kaini bilang sarong pulitiko-administratibong yunit. Arbitraryo ini, kaya manlainlain an kahulugan sa kasaysayan. Kun babasahon ta an mga primaryang burabod na isinurat sagkod ipinublikar kan panahon nin mga Kastila, Amerikano, siring na kan mga inot na taon kan Pilipinas bilang sarong matalingkas na nasyon puon , maoobserbahan ta na manlainlain an gamit o pagkasabot kan tataramon na ini. Alagad, mahalagang girumdumon na kolonyal an siring na konstruksyon nin huli ta mas hinihiling kan mga Bikolnon kaidto an mga pueblo o probinsya bilang mga organikong komunidad kisa mga heyograpikong espasyo na igwang mga dai nahihirong mga linderos (o fixed boundaries ). Kan panahon nin mga Kastila, mayo pa nin konsepto nin Bikol bilang sarong rehiyon. Igwa saná kaidto nin mga provincia , partido , alcaldia , pueblo , visita , aspb. An “Bicol” (riparuhon na c an ginamit ko sa pagbaybay kan siring na tataramon asin bakong k) saro saná sa walong partido (o distrito) kan Kabikolan kaidto. Mas sadit sana na espasyo o yunit ini kisa Bikol na aram ta ngunyan.   Sagkod na binanga an Camarines sa duwa kan , igwa saná nin duwang probinsya an Kabikolan: an Albay sagkod an Camarines. Patindog an linderos na nagbabanga sa duwa, dangan igwa nin tig-apat na distrito an mga probinsyang nasambit. An mga partido kan Albay iyo an Partido de Lagonoy, Catanduanes, Sorsogon, sagkod Tabaco, dangan Iraya, Rinconada, Camarines Norte, sagkod Bicol an mga Partido kan Camarines. Riparuhon na an Partido de Lagonoy, kun yaon sain an Caramoan, Goa, San Jose, Sangay, Tigaon, asbp., parte pa kan Albay kaidto, siring man an Iraya, kun yaon sain an Camalig, Guinobatan, Libon, Ligao, asbp, parte pa kan Camarines.  An mga munisipalidad na nakapalibot sa Bay kan San Miguel arog kan Libmanan, Calabanga, dangan an pira sa mga munisipalidad na inaagihan kan salog Bicol arog kan Milaor, Camaligan, Gainza, dangan an syudad kan Nueva Caceres iyo an mga na nakapalaog sa Partido de Bicol. (Bako daw ini an sityo kun sain inadal ni Marcos de Lisboa an tataramon na Bicol? O kaya man, bako daw ini an kinokosiderar tang Bikol Sentral ngunyan?)  Kan nasabing taon, binanga an Camarines sa duwa sagkod an dating Partido nin Camarines Norte dagos na nagin sarong probinsya na man. Susog ki Alfredo Ruiz Puya, an Daet, Paracale, Mambulao (Jose Panganiban), Capalonga, Indan (Vinzons), Talisay, Labo, dangan an Ragay, Sipocot, sagkod Lupi an mga pueblo na pig-ayon sa bagong muknang probinsya. Pinagsarô giraray ini kan , pinagsuhay liwat kan , dangan pinagsaro giraray kan , bago dagos nang sinuhay kan .  Kan , binago ni Gobernador-Heneral Narciso Claveria an patindog na linderos na nagbabanga sa Albay sagkod sa Camarines Sur. An Partido de Iraya itinao na sa Albay, dangan an Partido de Lagonoy itinao na sa Camarines Sur. Kan parehong taon, ginibo man na sarong politiko-militar na komandansya an Masbate asin Ticao. Dagos naman nagsuhay an Sorsogon sa Albay para maging sarong bagong probinsya kan .  Panahon na nin mga Amerikano kan kolektibong binisto an mga probinsya nin Albay, Ambos Camarines, sagkod Sorsogon bilang the “Bicol provinces.” Sa ibang primaryang burabod, inapod man na “Bikolandia” an mga probinsyang nasambit. Bako na sanáng sarong partido an pagsabot sa “Bicol” kaidto kundi saro nang grupo nin mga probinsya. Kaya dawa su mga Tagalog na parte kan Camarines Norte arog kan Mambulao, Paracale, asbp., o si parte kan Masbate na Bisaya na an tataramon, nagin parte ipso facto kan “Bicol.” An konseptong ini kan “Bicol” nakabase sa etnolingwistikong kategorya—sa tataramon na Bicol sagkod sa mga tawong nag-iirok digdi: an mga Bikolnon. Kan Agosto 29, , inaprubahan kan kongreso kan Estados Unidos an Philippine Autonomy Act o an Jones Law. Katakod kan pagpawarang-bisa kan Philippine Organic Act of asin an pagmukna nin sarong elihidong lehislatura, pig-reorganisar kan batas na ini an mga probinsya kan Pilipinas, dangan, grinupo ini sa doseng distrito senatoryal. Napabilang an mga probinsya nin Albay, Ambos Camarines, sagkod Sorsogon sa ika-anom na distrito. Arbitraryo an siring na paggrupo asin tuninong an mga primaryang burabod kun pàno binaranga an mga probinsya. Alagad, pwede tang sabihon na ini an nagsirbing painot na pagbilog kan mga rehiyon kan Pilipinas ngunyan. Kan Marso 10, , inaprubahan man ni Gobernador-Heneral Francis Burton Harrison an Act na nag-amyenda sa administrative code kan Pilipinas. Inorganisa asin nginaranan kaini an mga syudad asin mga munisipalidad na nakapalaog sa lambang probinsya sa Pilipinas.  Susog sa Artikulo II, Seksyon 38, an mga minasunod an mga probinsyang nakapalaog sa ika-anom na distritong senatoryal sagkod hudisyal dangan an saindang lambang na mga munisipalidad:  1. An probinsya kan Albay, kaiba an mga isla kan San Miguel, Cagraray, Batan, Rapu-Rapu, sagkod an subprobinsya kan Catanduanes. An mga munisipalidad kan Albay iyo an mga minasunod: Albay, Bacacay, Baras, Bato, Calolbon, Camalig, Daraga, Guinobatan, Jovellar, Legazpi, an kabisera kan probinsya, Libog (Sto. Domingo na ngunyan), Libon, Malilipot, Malinao, Manito, Oas, Pandan, Panganiban, Polangui, Rapu-Rapu, Tabaco, Tiwi, Viga, sagkod Virac;  2. An probinsya kan Camarines Norte. An mga munisipalidad iyo an minasunod: Basud, Capalonga, Daet, an kabisera nin probinsya, Indan, Jose Panganiban, Labo, Paracale, San Vicente, sagkod Talisay;  3. An probinsya kan Camarines Sur, kun sain nakapalaog an mga munisipalidad kan Baao, Bato, Buhi, Bula, Cabusao, Calabanga, Camaligan, Canaman, Caramoan, Del Gallego, Gainza, Goa, Iriga, Lagonoy, Libmanan, Lupi, Magarao, Milaor, Minalabac, Nabua, Naga, an kabisera kan probinsya, Pamplona, Pasacao, Pili, Ragay, Sagnay, San Fernando, San Jose, Sipocot, Siruma, Tigaon, Tinambac; 4. An probinsya kan Masbate, kaiba an Ticao, Burias, sagkod an mga sararadit na isla sa palibot kaini, dangan an mga munisipalidad nakapalaog sa siring na probinsya: Aroroy, Cataingan, Dimasalang, Masbate, an kabisera, Milagros, San Fernando, San Jacinto, sagkod San Pascual; 5. An probinsya kan Sorsogon, kun sain nakapalaog


Javier Leonardo Vitug Rugeria

 Magbikol Kita | Javier Leonardo Vitug Rugeria

 {"@context":"https://schema.org","@graph":[{"@type":"Organization","@id":"https://magbikolkita.com/#organization","name":"Magbikol Kita","url":"https://magbikolkita.com/","sameAs":["https://www.facebook.com/magbikolkita/","https://www.instagram.com/magbikolkita/","https://www.youtube.com/magbikolkita/","https://twitter.com/magbikolkita"],"logo":{"@type":"ImageObject","@id":"https://magbikolkita.com/#logo","inLanguage":"en","url":"","caption":"Magbikol Kita"},"image":{"@id":"https://magbikolkita.com/#logo"}},{"@type":"WebSite","@id":"https://magbikolkita.com/#website","url":"https://magbikolkita.com/","name":"Magbikol Kita","description":"Mga Ideyang Bikolnon, Bikol na Tataramon","publisher":{"@id":"https://magbikolkita.com/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":"https://magbikolkita.com/?s={search_term_string}","query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en"},{"@type":"ProfilePage","@id":"https://magbikolkita.com/author/javier-leonardo-vitug-rugeria/#webpage","url":"https://magbikolkita.com/author/javier-leonardo-vitug-rugeria/","name":"Magbikol Kita | Javier Leonardo Vitug Rugeria","isPartOf":{"@id":"https://magbikolkita.com/#website"},"inLanguage":"en","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https://magbikolkita.com/author/javier-leonardo-vitug-rugeria/"]}]},{"@type":"Person","@id":"https://magbikolkita.com/#/schema/person/74f47f0cd1d447ea514ba3f73fc73a85","name":"Javier Leonardo Vitug Rugeria","image":{"@type":"ImageObject","@id":"https://magbikolkita.com/#personlogo","inLanguage":"en","url":"https://magbikolkita.com/wp-content/uploads//12/22-DJaiR.jpg","caption":"Javier Leonardo Vitug Rugeria"},"description":"Si Djai Rugeria (@djairugeria), sarong historyador sagkod katuwang na propesor sa Departamento nin Kasaysayan sa Unibersidad nin Pilipinas, Diliman. Tubong Naga, nagtapos sya nin Pilosopiya sa Ateneo de Naga University asin igwa nin Masterado sa Kasaysayan sa Ateneo de Manila University. Sya man an katuwang na kagtugdas nin #TBR by Javier and Marian, sarong inisyatibong nakabase sa Quezon City para sa mga parabasa sagkod mga mahihilig sa libro.","mainEntityOfPage":{"@id":"https://magbikolkita.com/author/javier-leonardo-vitug-rugeria/#webpage"}}]}