Mga Tubong Kaisipan | Magbikol Kita

Mga Tubong Kaisipan | Magbikol Kita Mga Ideyang Bikolnon, Bikol na Tataramon Wed, 24 Mar :01:03 en hourly 1 Mga Tubong Kaisipan | Magbikol Kita Igo asin rahay (1. Pagsusog) Wed, 24 Mar :00:59 Para sa urog pang pagpararom kan satong pagkasabot sa etika kan “rahay,” paghuruphurupan nyato an hapot kun ano man nanggad baya an gibong marhay? An sarong simbag na pwede nyatong itao kaini iyo an sinasabi tang “maninigò.” An marhay na gibo iyo idtong maninigòng gibuhon. Mahalagang susugon an ugat na tataramon kaini tanganing ikabiklad an [&#;] The post Igo asin rahay (1. Pagsusog) appeared first on Magbikol Kita . ]]> Para sa urog pang pagpararom kan satong pagkasabot sa etika kan “rahay,” paghuruphurupan nyato an hapot kun ano man nanggad baya an gibong marhay? An sarong simbag na pwede nyatong itao kaini iyo an sinasabi tang “maninigò.” An marhay na gibo iyo idtong maninigòng gibuhon. Mahalagang susugon an ugat na tataramon kaini tanganing ikabiklad an tubong pagkasabot na gikan sa karanasan nyato sa ngunyan na panahon asin kan mga nagkairinot pang naggamit kan tataramon. Parehong madudukhayan sa mga daan na diksyunaryong Bisaya ni Matheo Sanchez ) asin Alonso de Mentrida ) an ugat na tataramon na “igò.” Nagkakauyon sinda sa kahulugan kaini bilang “an tamang bagay o gibo.” Kun imbwelto an iba, an “igò” iyo idtong patas ( fair ). Pwede man ining ipanladawan sa maninigòng aldaw o panahon, “ tiempo o dia oportuno. ”  Alagad sa Vocabulario de la lengua Bicol ni Morcos de Lisboa ), apwera kan “tama,” “ lo con que se acierta, ” an “igò” iyo idtong nauuyon sa rason, hustisya, o sa kun ano an maninigò, “ cosa conforme a razon, y justicia, o que viene al justo. ” Arog sa mga Bisaya, yaon man an kahulugan kan pagigin patas asin marahay, “ tener por justo, y bueno algo, ” kun imbwelto an kapwa tawo.   Nagdadanay an mga kahulugan na ini sa presenteng panahon sa Bisaya asin Bikolnon na mga tataramon. Sa diksyunaryo ni Malcolm Mintz an dakitaramon kaini sa Ingles “ fitting, proper (clothes, situations), to fit (as a peg in a hole) ,” mga kahulugan na yaon man asin kaibanan kan “ suitable, just, adapted, right ” sa diksyunaryong Visayan-English ni John Kauffman ). Sa diksyunaryong Cebuano-Visayan ni John Wolff ), yaon an kahulugan kan enough asin sufficient sa Ingles. Kun pantukoy sa bagay na inaaprubitsaran kan mga tawo, an igò iyo idtong bastante sa gabos, gabos nakikinabang, o tupod an gabos sa madaling sabi. Sa Rinconada parehong ginagamit an terminong “igò” asin “usto” (inampon gayud ini gikan sa Espanyol na justo ) siring kan pagkakan sa okasyon na usto o igò para sa gabos. Sa literal na gamit kan tataramon ngunyan kadalasan man na ilinaladawan kan “igò” an relasyon kan sarong bagay na tama sanang ikalaog sa espasyo kan sarong kaganan. Sinasabing dai igò kun mas dakula an bagay kisa sa espasyong lalaogan, mantang sinasabing kawang o haluag kun mas dakula o mas mahiwas an espasyo kisa sa bagay na ilalaog. Panò man an apod kun an bagay na yaon sa laog okupado gabos na espasyo kan kaganan, abot an mga magkasalipan na kasagkuran sa wala asin tuo, itaas asin ibaba, asin bilog na kapalibutan siring kan panong baso nin tubig.  Kun sa mga parte kan sarong makina na kaipuhan pagtarakodon tanganing magin marhay an dalagan, an bilog na kahulugan kan igò iyo an kaipuhan. Dai pwedeng haluag an turnilyo halimbawa, ta iyo ini an pupunan kan pagkaralaskalas dangan kan pagkaraot kan makina. Siring kan sinabi na ni Wilmer Joseph Tria ) an marhay iyo idtong nagagamit asin minagana ( functional ). Nakaangkla sa konsepto kan “maninigò” an saiyang mga halimbawa puon sa mekanikal sagkod sa etikal na lado arog kan marhay na relo asin awto, pagigin marahay na katrabaho, marhay na ugali, asin marhay na tawo.   Kun gagamiton an “igò” sa lado nin etika kun sain an kalidad kan gibo asin buhay kan tawo an ilaladawan, pwedeng isipon nyato an relasyon kan sarong indibidwal sa saiyang sadiri, saiyang kapwa (ibang indibidwal asin banwaan), asin sa kapalibutan tanganing masabutan nyato an kahulugan kan pagigin “maninigò.”  Kun ilaladawan an bilog na pagkabuhay kan tawo, an “maninigò” pwedeng saboton sa konteksto kan kapanoan kan saiyang buhay sa kinaban, o kun sa mga tataramon ni Albert Alejo ), an saiyang “inagihan sa pabahon” (asin bako sanang inagihan kan panahon) na nagpapamidbid kan saiyang buot sa pagsabuhay kan saiyang mga paninindugan sa kinaban.  An konteksto kaini ni Alejo iyo an saiyang konsepto kan “abot-kaya” kan tawo bilang loob. Sa satuyang tataramon an literal na kahulugan kan “laog” bakong hayag mismo sa termino nyatong buot (na kapantay kan loob sa Tagalog). Alagad susog ki Tria, an satuyang buot iyo man giraray an pinakapanlaog na santwaryo kan satuyang pagkatawo. An tataramon, hiro, gibo, asin gawi an mga nagigin kabikladan kan buot kan tawo sa kinaban.  Sa etika, pasan kan tawo an responsibilidad kan saiyang mga gibo huli ta nagburabod ini sa saiyang pagbuot. An kongkretong bunga, resulta, o konsekwensya kan saiyang desisyon asin an paninindugan nahihiling sana sa pag-agi kan panahon gurano man kadali o kahaloy. Kun an kinaban an materyal na espasyong kinamumugtakan kan tawo, an panahon man an nagtataong dalan sa pagpahiwas, pagpararom, asin pagpano kan kahulugan kan saiyang buhay sa kinaban na ini. Masasabing marhay an tawo kun sa pag-agi kan panahon nagin maninigò an hiro asin gawi kan tawo sa atubang kan saiyang kapwa, sa banwaan, asin sa saiyang kapalibutan. An mga ini an iyo an ipapaliwanag ko pa sa igò sa mga masunod na kabtang. (Susundan) The post Igo asin rahay (1. Pagsusog) appeared first on Magbikol Kita . ]]> 0 Pambungad sa Etika Tue, 02 Mar :14:25 Sarong pusuanon na lakdang an ginibo ni P. Rodel Cajot ) sa saiyang papel na “The Bikolano Ethics of Marahay and Maraot” sa Hingowa journal. Tinukoy nya an “rahay” bilang patugmadan kan Bikolnon na pananaw sa etika. An saiyang basehan iyo an mga kasimbagan sa mga ginibong paghapot-hapot manungod sa kahulugan kan terminong “rahay”, asin [&#;] The post Pambungad sa Etika appeared first on Magbikol Kita . ]]> Sarong pusuanon na lakdang an ginibo ni P. Rodel Cajot ) sa saiyang papel na “The Bikolano Ethics of Marahay and Maraot ” sa Hingowa journal. Tinukoy nya an “rahay” bilang patugmadan kan Bikolnon na pananaw sa etika. An saiyang basehan iyo an mga kasimbagan sa mga ginibong paghapot-hapot manungod sa kahulugan kan terminong “rahay”, asin kan “raot” na iyo an salungat kaini. Sa saiyang mga datos, 60 porsyento kan mga respondents an naggamit kan marahay bilang panladawan sa relasyon kan tawo sa saiyang kapwa asin sa komunidad, 25 porsyento an ginamit ini bilang panladawan sa relasyon kan tawo sa Dyos dangan an natatadang 15 porsyento ginamit ini sa relasyon kan tawo sa kapalibutan kabali na an pagigin kontento, estable sa pagbuhay, karahayan salud asin kawaran nin mga problema sa buhay. Kaya an kinaabtan na konklusyon ni Cajot, “an primerong oryentasyon kan Bikolano ethics iyo an pagpadanay kan harmoniya sa relasyon kan tawo”. Susog sa saiya an nagdadalagan na pananaw na ibinibiklad sa mga gawi asin pag-iisip kan mga Bikolano iyo na sagrado an interpersonal na relasyon asin an halaga kaini kapantay mismo sa buhay kan tawo.   Sinigundahan ini ni P. Wilmer Tria ) asin tinukoy an rahay bilang nagtatao nin etikal na padudumanan kan iba pang katakod na mga konsepto arog kan “yaon”, “boot,” asin ‘katungdan” na pag pinagtarakud-takod, minakumpwesto kan pananaw nin “marahay na buhay” o the good life para sa mga Bikolano. An mga siring na lakdang ni Cajot asin Tria nagin parte kan saindang burunyog na kamawutan kan mga inot na parte kan taon sa pagsasakatutubo kan pilosopiya sa Bikol. An saro sa mga mayor na lakdang iyo an gamiton an sadiring tataramon sa mga paghuruphurop, pag-adal, pagsalliksik, dangan pagtukdo nin pilosopiya pasiring sa pagpauswag kan banwaan. Dai nararayo an inisyatibong ini sa mga nainot nang mga naginibuhan kan mga nanginotan sa pamimilosopiyang Pilipino na nakabase sa Manila arog ni P. Leonardo Mercado asin Rolando Gripaldo na parehong nagtalikod na sa kinaban, Florentino Timbreza asin iba pang nagkakasaro sa pagtubod na igwang madudukhayan o mahihimong identidad na Pilipinong gawi nin pamimilosopiya. An pagkakaiba iyo na nakatungkos sa rehiyonal na identidad an mga pag-adal ni Cajot asin Tria susog sa linggwahe asin kultura kan mga Bikolano. An sinarigan ninda iyo an mga pan-arualdaw na gamit ngunyan na panahon kan “rahay” sa tataramon na sarong dakulang bagay ta nakaangkla mananggad ini sa ekspiryensya kan mga tawong naggagamit kan tataramon. An satong mga gawi asin tataramon kaya iyo man an nagsisirbing materyal na kabikladan kan satong mga kaisipan. Alagad kun sususugon pa an linggwahe kan mga katutubo sa Bikol, ginagamit na ini sa tataramon kaidtong panahon. Mahihiling an “carahayan” o “ la bondad ” (goodness) asin iba pang katakod na kahulugan sa diksyunaryo ni Marcos de Lisboa ) bilang patunay kan halawig nang kasaysayan kan tataramon. Mahalagang lakdang an mga paghingowa ni Cajot asin Tria tanganing punan an mga diskurso sa lado nin Etika gamit an tataramon na Bikol. Alagad kaipuhan na girumdumon na an pilosopiya, partikularmente an etika, sarong panpangabsan na iisipon asin gigibuhon kan tawo magin Bikolano man o bako, o magin taga sain man sya sa kinaban. An pagkaigwa nyato sa sadiring tataramon nin mga terminong pwedeng magamit sa mga diskurso sa etika nagpapatunay na nagkakaigwa nin hugis sa manlainlain na kultura an etikal na dimensyon kan buhay kan tawo. Kun sumpayan pa an mga hinimo ninda pwedeng magrambong an pag-adal sa etika gamit an sadiring tataramon.  Maninigong magsalingoy sa ginikanan mismo kan terminong “etika” ( ethics ) o “moralidad” ( morality ) na nagin parte na kan satong bokabularyo. An suanoy na Griyegong pilosopo na si Aristoteles an nag-apod kaini sa ikaduwang libro kan saiyang Nicomachean Ethics bilang “ ethike ”, gikan sa terminong “ ethos ” o “kinatudan” asin kapantay man kan “ mos ”, an ugat kan “moralitas” sa Latin kan mga Romano. Sa kapaliwanagan ni Aristoteles, dai basang na sanang itinatao kan natura sa tawo an pagigin moral kundi pinagtutudan mismo kan tawong igwang pagbuot na gibuhon kun ano an marahay sa manlainlain na sitwasyon sagkod sa magin kinagawian nya na an paggibo nin marhay huli ta nahurma na ini sa saiyang pagkatawo bilang disposisyon o karakter. Sa pagkasabot ni Aristoteles, an marhay na gibo iyo idtong maninigo sa sitwasyon.  An pag-adal sa “kun ano an marhay” na pwedeng magsiribing giya sa hiro o gawi kan tawo iyo an pambungad na kahulugan kan Etika o Moralidad. Siring kan sabi ni James Rachels ) sa saiyang librong The Elements of Moral Philosophy, “an moralidad iyo an paghingowa kan sarong tawo na giyahan kan pagkasabot an saiyang gawi, an gibuhon an bagay na uyon sa mga urog-karahay na dahilan mantang hinihinimbang an mga interes kan lambang indibidwal na apektado kan saiyang hiro.” Alagad pareho nang halawig an tradisyon nin pamimilosopiya sa sirangan asin sulnupan na lado kan kinaban asin dakol nang mga teyorya an iniatang kan mga paraisip gikan sa manlainlain na kultura puon pa kan suanoy sagkod sa presenteng panahon. An kaipuhan nyato iyo an maadalan an mga ini kasabay kan kaaraman na maguguno nyato dapit sa manlainlain na kultura kun sain nagtalubo an siring na mga pananaw sa etika. Digdi maninigong sambiton an sinabi kan depuntong si Ramon Reyes na an etika dai man nagpupuon bilang sarong ideya o kaisipan kan sarong pilosopo. Parte na mismo kan panbanwaan na buhay nyato an moralidad katakod kan panahon na kinamumugtakan ta. Minana o pinagtudan na kaya nyato an mga gawi-gawing yaon na mismo sa satong kumonidad o banwaan. Pero dai buót sabihon na basta na sana nyatong aakuon an mga ini. Kaipuhan tang ripasuhon an satong mga kinatudan sa paagi nin moral na paghuruphurop. Susog ki Reyes, iyo ini an magigin dalan sa transpormasyon kan satong mga indibidwal na buhay asin kan satong banwaan. Giraray, an etika bakong pag-adal sana kan mga teyorya tanganing makadugang sa satong mga kaaraman. Nilinaw na ni Aristoteles kaidto na an moral na kabansayan iba man sa urag intelektwal huli ta nabibilog an pagigin moral sa pauruutrong paggibo nin marahay mantang naguguno man an kadunungan sa pagtukdo. Buót sabihon, gikan sa sadiring paghinguwa mismo kan tawo an moralidad. Yaon an pagbuot asin paghiro susog mismo sa karahayan na nasabutan. Apudon ta ining “katanusan”. Idinakitaramon kan dayuhan na si Lisboa an “buót” bilang “ voluntad ” (will) asin minsan, imbes nang rahay,” ginamit nya an “tanos” sa pagladawan kaini: “Mátanos an boot ni coyan,” “ fulano es de buen corazón, ó voluntad .” Dangan linadawan nya man minsan an “mabuot na tawo” bilang “marahay”: “ hombre prudente, y de gobierno ”. Kun ano baya an buót sabihon ni Lisboa kan mga ini kaidtong panahon nin kolonyalismo sarong bagay na kaipuhan nyatong ikonsulta sa mga historyador. Ta an sakong hunahuna, dai maisusuhay ni Lisboa na isipon an “matanos” asin “marahay” susog sa inimponer na dominanteng pananaw kan kolonyalista na dara man kan saiyang panahon. Alagad huli ta igwa na kaidto kaining mga tataramon na ginagamit nyato sa etika, pwede tang sabihon na yaon na sa agimadmad kan mga katutubo an “karahayan” (miski ano pa man an buot sabihon ninda kaini kaidto) na iyo man an nagtaong katuyuhan asin giya sa saindang mga gawi. Para sa sato na yaon sa presenteng panahon, danay nyatong katungdan an paghurop-hurop sa kahulugan kan karahayan asin paghiro susog sa pagkasabot na maguguno nyato sa lambang paghurop-hurop kun ano mananggad baya an maninigong gibuhon sa manlainlain na sitwasyon kan satong buhay kun sain imbwelto an ibang tawo, an satong banwaan, asin satuyang kapalibutan. The post Pambungad sa Etika appeared first on Magbikol Kita . ]]> 0 Pag-adal kan mga manlain-lain na kultura pasiring sa pagigin namamanwaan kan kinaban Tue, 12 Jan :02:47 Sa ngunyan na panahon, kawáng an pagkatawo kan sarong indibidwal kun namamanwaan sana sya sa sadiri nyang lugar, banwaan man ini, syudad, o nasyon. Kaipuhan nyang magin namamanwaan mismo kan kinaban. Cosmopolitanism an apod kan kaisipan na ini na bako man ngani talagang bago huli ta haloy nang nag-abot sa pagkasabot kan tawo an arog [&#;] The post Pag-adal kan mga manlain-lain na kultura pasiring sa pagigin namamanwaan kan kinaban appeared first on Magbikol Kita . ]]> Sa ngunyan na panahon, kawáng an pagkatawo kan sarong indibidwal kun namamanwaan sana sya sa sadiri nyang lugar, banwaan man ini, syudad, o nasyon. Kaipuhan nyang magin namamanwaan mismo kan kinaban. Cosmopolitanism an apod kan kaisipan na ini na bako man ngani talagang bago huli ta haloy nang nag-abot sa pagkasabot kan tawo an arog kaining pananaw. Isinususog sa suanoy na Griyegong si Diogenes Laertius kan Sinope an terminong kosmopolitanismo huli ta sya an inot na nagsayod kaini minsan haputon kun taga sain sya, dangan nagsimbag kosmo polites o “namamanwaan kan kinaban” imbes nang sambiton an saiyang sadiring syudad. Mababasa an istorya kan buhay ni Diogenes sa librong Lives of the Eminent Philosophers ni Diogenes Laertius ). Bakong arog ngunyan kun sain kaipuhan sanang mag log-in sa social media tanganing makanumpong nin mga tawo sain man na parte kan kinaban, kaipuhan pa kaidtong panahon na dayuhon mismo an mga lugar na yaon sa balyong kadagaan nganing makanumpungan an mga kapwa-tawo. Alagad bako pirming matuninong an mga pagkakanumpungan na ini huli ta sa kasaysayan kan kinaban, igwang darang byolensya an mga minadayo na katakod kan saindang mga pansadiring katuyuhan siring kan pananakop, o kun bako man sa lado kan minadayo, byolensya mismo an ipinapansambat kan mga katutubo sa lugar na bakong bukas sa pag-ako kan kapwang minadayo o minabisita. An pagkanimanlain-lain asin pagkakaiba an inot na nahihiling kan duwang taong gikan sa magkaibang lugar na nagkakanumpungan. Garo bako tulos na pagmidbid sa kada saro bilang “kapwa” an inot na nagigin kasimbagan ninda sa pagkanumpungan na ini. Garo inot ngunang nahihiling an kapwa-tawo bilang “ibang-tawo”, garo naiinot an paghunang malain an pagkanimanlain-lain. An makuring bunga kan paghunang ini iyo an kaisipan na dapat pagbarangaon asin ralain-lainon an mga tawo. Nagbuburabod ini sa kaluyahan o kawaran nin pagbuot na midbidon asin akuon an ibang lalawgon bilang kapwa. Iyo man ini an kawsa kan pagkabaranga kan mga tawo sa mga manlain lain na banwaan sa mga iba-ibang kapanahunan miski sa sadiring lugar na mismong kapwa ninda iniirukan. Igwang pagtusayan sa tahaw kan pagigin “dayuhan” asin “katutubo”. Mantang an “katutubo” saro sana man na terminong pwedeng gamiton kuta na pantukoy sa sarong nabubuhay, nagtalubo o namundag sa sarong lugar, susog ki Raymond Williams ) sa saiyang librong Keywords , nagkaigwang negatibong konotasyon an “katutubo” huli sa pulitikal na pananakop asin dominasyon. Itinakod sa pagigin katutubo an pagigin hababang nilalang na nag-iirok sa lugar na sinakop kan dayuhan. Susog ki Williams, nagin kumon na pan-apod ini sa mga bakong Europeo kan mga panahon nin kolonyalismo asin imperyalismo. An “dakula” asin “sadit” na pwede man sana ngani kutang magin mga literal na ladawan kan porma kan hawak kan tawo, nagin lugod mga estado pulitikal kan mga tawo sa banwaan. An “halangkaw” asin “hababa” nagkaigwa nin sosyopulitikal na kahulugan na naglaladawan sa tawong igwang poder asin kapangyarihan dangan kan tawong maluya asin ipinasairarom sa kusog kan makapangyarihan. Apwera sa kusog pulitikal an “halangkaw” asin “hababa” mga nagin dibisyon man sa kultura kan mga tawo. Nagigin sukulan an raning naabtan kan kultura sa sibilisasyon tanganing apudon ining halangkaw o hababa. Kaya miski sagkod ngunyan na panahon garo baga nagkaigwa nin pagsayuma na apudon bilang sarong katutubo huli ta garo naitampad ini sa pagigin dai sibilisado. Garo sarong kasusupgan an apudon na katutubo huli sa paghuna na kulang ini kan mga katudan na angay sa nakaistar sa kasentruhan, sa sibilisadong lugar, sa lugar sain yaon an kulturang “halangkaw”. Susog ki Williams, an civilization na gikan sa ugat na Latin na civis o “namamanwaan” nagtutukoy na ngunyan sa nahaman o estado nin organisadong buhay panbanwaan. Pwede ining gamiton pantukoy sa kauswagan na naabtan kan banwaan sa iba-ibang panahon siring kan sibilisasyon industriyal, siyentipiko asin teknolohikal. Garo nagtundag man sa “katutubo” an kahulugan kan pagigin “purò” o pagigin dai pang gayo nagamusan kan yaon sa luwas o kan pagigin “moderno”, preserbado pa an kulturang inaakong katutubo sa lugar. Yaon an aspekto kan “kultura” sa dibisyon kan “katutubo” asin “dayuhan.” An kultura mismo an nagigin timbangan kan kalidad kan pagkanimanlain-lain. Tinitimbang susog sa “baba” o “langkaw” kaini gikan sa daga, o sa natura asin ikaduwang naturang (kultura) nahaman sa lawig kan panahon na pagbuhay sa kinaban. An tinatambunan kaining pagkasabot na nagdudulot kan pagkalingaw kan pangabsan na kamugtakan nyato gabos bilang tawo sain man sa kinaban iyo an katutuuhan na gabos kita mga “katutubo” sa kinaban. Kadakol kahulugan kan kultura. Susog pa ki Wiliams, iyo ini an saro sa mga pinakakumplikadong tataramon huli ta halawig na an kasaysayan kaini asin nagsarangasanga na an mga pagkasabot sa iba-ibang disiplina. An nagkapira sa mga kahulugan kaini iyo an “pagtuod (inhabit) sa lugar” gikan sa Latin na colonus (colony) asin pagkultibar (cultivate). Kun hihimayon ini, yaon na an elemento kan pagsakop kun sain kinukudalan kan nagtutuod sa lugar an mga abot kan saiyang binibirikan. An saro pa sa pinakainot na kahulugan kan kultura na nasusog ni Williams iyo an “pag-ataman nin mga pananom o hayop” na maitatakod man giraray sa kahulugan kan “pagtuod” bilang mga bagay na ginigibo kan mga tawo dapit sa pagbuhay ninda sa lugar. Iyo ini an mga patugmadan kan ngapit nagin mga metaporikal na kahulugan kun sain an kultura nagtutukoy na sa kabilugan kan mga kauswagan kan tawo asin kan saiyang banwaan. An kultura asin sibilisasyon haros magkahulugan na sa puntong ini siring sa pagkasabot kan pirang mga Aleman na parasurat. Sa mga Pranses asin Ingles man daa gikan an pananaw sa kultura bilang refinement , mga kalidad na kadalasan nyatong hinuhunang ipinapahiling kan sarong “halangkaw” an pinag-adalan, igwang arte sa gawi, pagpili asin pannamit lain sa pangabsan na pinapahiling kan kadaklan. Garo an pagtubod sa hirarkiya imbes nang pagkanimanlainlain an nagdudulot sa sarong tawo na hunaon an saiyang kultura bilang mas maurag ki sa iba. Sa mga kapanuhanan kan kolonyalismo asin imperyalismo naghahadi pa an paghunang mas halangkaw an kultura na ginikanan kan mananakop huli sa nahihiling nyang kauswagan kan saiyang banwaan. Kauswagan, bakong pagkanimanlainlain, an ipinapansukol sa nanunumpungan na banwaan sa ibang lugar na saiyang naabtan. Alagad sa ngunyan na panahon, dawa gayud igwa pa man giraray mga naghuhunang mas maurag sinda kisa iba, mas naghiwas naman an agimadmad kan mga tawo pag-abot sa pagkanimanlainlain dara kan modernong transportasyon, mga makabagong teknolohiya nin komunikasyon, asin internet. An terminong multiculturalism, o sayudon ta sa Bikol na “pagkanimanlainlain-katudan,” an saro sa nagpapatunay kaini. Bako nang kaulangan an rayo o distansya tanganing “makapagdayo” sa ibang lugar asin manumpangan an kapwa-tawo sa balyog parte kan kinaban. An pag-adal kan mga manlain-lain na kultura kaya nang gibuhon bago pa man makaduman mismo sa lugar asin komunidad kan mga tawong igwa kan siring na mga gawi nin pamumuhay. Sublion ko ki Martha Nussbaum ) sa saiyang librong Cultivating Humanity , an kanuudan na mahalaga para sa pagigin namamanwaan kan kinaban an pag-adal kan mga manlainlain na kultura bako sana tanganing maagimadmadan an pagkanimanlain kan kultura kundi mamaanan urog na an saindang pagkatarakod-takod. An pagkasabot kan pagkamanlainlain-katudan ( multiculturalism ) kun siring dapat pang mag-antos sa pagkatarakod-katudan ( interculturalism ). Mahihimo ini kun malilikayan an duwang gawi nin pag-iisip. Inot iyo an paghunang mas maurag an sadiring kultura ki sa iba. Mapaabaw-abaw an arog kaining paghusga sa ibang kultura asin komunidad, Chauvinism kun sa terminong gamit ni Nussbaum. An ikaduwa iyo an Romanticism , o an paghiling na exotic , kakaiba, asin purò (kaya sarong ngangalasan) an ibang kultura. Sa Rinconada an terminong “layas” sa kadlagan (wild, untamed) an angay na gamiton para sa paghunang ini. Sabi ni Nussbaum uso ini sa mga taga sulnopan na naghahangad nin katalingkasan sa saindang modernong gawi nin pagkabuhay asin mawot magbalik sa mga mas katutubong gawi. Mapaabaw-abaw man giraray ini huli sa paghunang lain na maray an iba, bako pang sibilisado, asin mayong pagkakaagid sa sadiri (kaya maninigong sadirihon). Sa reyalidad, igwang pagkakatarakod-takod an mga katudan asin kanuudan kan mga tawo sa kinaban. Igwang mga pagkakabaing na mamaanan sa pagkanimanlain-lain kun tutungkusan sana sa pag-adal. Huli ta an gabos pwede nang makiaram asin kayang man-impluwensya sa social media dapit sa miski anong bagay, maninigo na an pakikiaram nakagamot sa pagka-aram asin pagkasabot sa kapwa. Mahalaga asin urog kapraktikal man na pag-andam ini para sa mga nag-aadal ngunyan asin ngapit madayo sa ibang lugar tanganing maghanap-buhay o mag-irok na mismo duman. An pagmidbid kan mga kaibahan asin pagkakaagid-agid kan lambang kultura dakulang lakdang tanganing makapamuhay sa gawing nalilikayan an byolensyang pwedeng darahon kan sadiri sa iba o mamidbidan tulos an byolensyang naghahalat sa sarong bagong salta. An kamawutan iyo na makipamuhay sa katahawan kan mga pagkakaiba asin pagkanimanlain-lain asin, kun makakaya man sana, likayan na makapagdolot nin byolensya sa lambang saro. Miski pa igwa nin pagkakaiba-iba sa mga gawi kan tawo nin pagsimbag sa mga problema o katungdan sa buhay, an pagsabot kun “papàno” magsimbag an gikan sa magkaibang kultura an pwedeng magin inot na lakdang pasiring sa pagkasinarabutan. Mas nagkakaigwang dalan nganing makapag-ulay asin makapagdesisyun nin matuninong imbes nang sa madahas na paagi. Mantang mas naghihiwas an kaisipan kan lambang saro mas naghihiwas man an kinaban para sa gabos. Sa inot pa sana kaya, gabos man talaga kita katutubo sa kinaban. An pag-ako kaini dangan an pag-ako kan ibang tawo bilang kapwa an mga pambungad pasiring sa pagigin namamanwaan kan kinaban. The post Pag-adal kan mga manlain-lain na kultura pasiring sa pagigin namamanwaan kan kinaban appeared first on Magbikol Kita . ]]> 1 An pagsantigwar sa banwaan: puon metapora sagkod pilosopiya Mon, 21 Dec :02:36 Sa saiyang katiripunan nin mga rawitdawit sa librong Santigwar ), iminundag ni Kristian S. Cordero bilang metapora an daan nang gawi nin pananantigwar. Dawa ngani mas dakol na an nagtutubod ngunyan sa modernong medisina asin pagpabulong sa doktor, dai pa man giraray napara an pagsarig sa kaumayan na dulot kan pagpasantigwar. Sabi ngani ni Cordero [&#;] The post An pagsantigwar sa banwaan: puon metapora sagkod pilosopiya appeared first on Magbikol Kita . ]]> Sa saiyang katiripunan nin mga rawitdawit sa librong Santigwar ), iminundag ni Kristian S. Cordero bilang metapora an daan nang gawi nin pananantigwar. Dawa ngani mas dakol na an nagtutubod ngunyan sa modernong medisina asin pagpabulong sa doktor, dai pa man giraray napara an pagsarig sa kaumayan na dulot kan pagpasantigwar. Sabi ngani ni Cordero sa saiyang huruphurop sa journal na Pagpukaw ) , “an iba pag naghilang mapuon nguna sa pagsantigwar ta iyo an barato, igwa man ibang baliktad. Si mga may kaya sa doktor nguna, dangan pag dai na kaya minadulok na sa parasantigwar, saka minakapot sa tarom, minabalyo sa bangin nin pagtubod asin pagduda, marahay sana an kahilangan.” An pagdulok kaya sa parasantigwar man o doktor, minagikan man sana sa kabutan kan tawo na maumayan sa minamating hilang sa hawak.  Kundi sa paggamit niya kan santigwar bilang metapora nagibuhan na nin tulay ni Cordero tanganing maidakit sa ibang lado asin kinaban nin mga kahulugan an gawi nin pagbulong na ini. An dating katuyuhan kan pagsantigwar na kaumayan sa hawak asin ginigibo kan parasantigwar nagin saro nang gawi nin pagbulong sa banwaan na pasan na kan mga parasurat gamit an lenggwahe imbes nang lusang plato, kandila asin lana sa pananantigwar. Sa metaporikal na pinagdarhan kaini, nagigin magkaulian an kultural-antropolohikal na dimensyon kan santigwar asin an gawi kan modernong medisina sa pagbulong. An pagtukoy nin hilang o diagnosis parehong ginigibo kan parasantigwar asin doktor. Kun ipasipara an klase nin mga pan-umay na itinatao kan parasantigwar asin doktor, an bulong na itinatao susog man sa kun ano an namidbidan na kahilangan sa hawak. An pagtukoy kan kahilangan kan banwaan iyo man an katungdan kan parasurat. Kaya, susog ki Cordero, “sa pagsantigwar, minimidbid kan tawo an saiyang hilang. Iyo ini an inot na tangga sa kaumayan, an bistuhon asin akuon na may hilang an banwa, na may makulog an banwa asin magdulok sa mga para-santigwar na iyo an matabang satuya tanganing bistuhon an kaiwal.” Sa pagsurat ni Cordero sa lenggaweng Bikolnon, ibinugtak man an katungdan kan pagsantigwar sa sadiring banwaan kan mga parasurat. Alagad an gawing ini igwa man nin panpangabsan na halaga. Susog ki P. Wilmer Tria, na iyong midbid kong nagpatuod kan pamimilosopiya gamit an sadiring tataramon sa Bikol, an sarong huruphurop nagkakaigwa nin pilosopikal na dimensyon kun pampangabsan an mga abot kaini. (An paggamit kan sadiring tataramon na Bikol sa pamimilosopiya sarong inisyatibang duwang dekada na kan pinunan ni P. Tria asin iba pang mga pagiriba. Ini sarong pagmidbid kan sadiring mga rekurso kultural, lenggwahe asin iba pang mga kakayahan sa mga paghuruphurop, pagsurat, asin pagtukdo nin pilosopiya.)  Sabay na ipinasan ni Cordero an pampublikong katungdan kan pilosopiya sa pagsayod kan pagsantigwar bilang metaporikal na katungdan kan parasurat. Kundi kadakul na kayang depinisyon kan pilosopiya ngunyan puon kan iminundag ini sa tataramon kan mga suanoy na Griyego gikan sa pinag-agom na philia asin Sophia . “Katuod” an literal na dakitaramon kan philia sa satuyang lenggwahe, mantang “kadunungan” (kun susugon an pinili ni Tria [] para kaini) o “pagkasabot” (kun susugon an pinilli ni Remodo [] sa journal na Bikolnon ) man an sophia . Pagkamuut sa pagkasabot o love of wisdom kun sa tubong kahulugan sa tataramon na Griyego. Huli ta an pagigin katuod igwa nin mga tangga, asin an philia iyo an kahurohalangkawing gawi nin pakikipagkatuod na kun sain an pinapaurog iyo mismo an katuod, nagkanigong nang apudon ini bilang pagkamuot, pagkamuot sa kadunungan mismo o pagkamuot sa pagkasabot.  Mas maninigong hilingon kun siring kun papano sinasabot an pilosopiya susog sa naggigibo kaini, o sa namimilosopiya mismo, imbes nang magbase sa hinuhunang saro sanang depinisyon nin pilosopiya. An pilosopikal na gawing nakatakod sa metaporikal na kahulugan kan pananantigwar iyo an kabaing sa kontemporanyong gawi nin pamimilosopiya ngunyan na social critique o apudon nyatong pagkritiko sa banwaan. Inampon man ngani kan linggwaheng Ingles an critique gikan sa suanoy na Griyegong krinein kun sain yaon an mga gawi kan paghuruphurop, pag-atid-atid asin pagsabot sa halaga kan mga bagay-bagay. Kadaklan na beses an pagkritiko itinatampad sana sa pagparatuyaw, bagay na gibo man talaga kan sarong nagkikritiko. Kabali an pagtuyaw sa gibo kan pagkritiko kun an buót sabihon kaini iyo an pagtukoy kan mga tataramon asin gibong lihis sa katutuuhan. Buót sabihon, an paghurop-hurop na gibo kan pagkritiko igwang katuyuhan na magbiklad kan katutuuhan miski pa mag-atubang sa pag-alaman na pwedeng darahon kan pagtuyaw sa mga salang gibo o gawing nakakapalagalag parayo sa katutuuhan.  Alagad sa gamit ni Cordero na simbolo kan parasantigwar kan banwaan, malinaw kun sisay mananggad an inaatangan nya kan katungdan nin pagkritiko kan banwaan:  Santigwaron niyato an banwaan. Kumua nin dakulang daso Na dai napapara an liwanag Gamiton an kalayo kan bulkan Na minapaisog kan satuyang mga kalag. Sa mga nakakaaram kan alegorya kan lungib ni Platon, an mga parasurat nin mito, rawit dawit asin iba pa sa linya nin literatura ilinadawan sa imahen kan mga yaon sa laog kan lungib na nagdadalan kan mga anino sa lanob gikan sa mga bagay na ipinapasali sa atubangan kan kalayo na yaon sa saindang likod. An dasong “dai napapara an liwanag” asin an “kalayo kan bulkan na minapaisog” sa kalag anas mga simbolong lain sa gamit ni Platon para sa pilosopo na nakatalingkas sa mga kadena, nagkamang paluwas kan lungib dangan luway luway na iminuklat an mga mata sa liwanag na gikan sa saldang. Susog ki Platon, an katungdan kan pilosopo iyo na magbwelta sa laog kan lungib tanganing ihiras an saiyang natanaw sa luwas dawa pa ngani saro ining magigin dipisil na gibuhon huli sa katibaadan na dai man tulos sya tutubudan kan saiyang mga pag-iriba. Sa paggamit kan daso asin kalayo kan bulkan, na kun sain an kusog ipinapamati gikan sa kairaruman kan daga pag minatuga, linadawan man ni Cordero an katalingkasan na pwedeng idulot kan mga parasurat sa literatura gamit an imahenasyon: an daso bilang liwanag tanganing mamidbidan an mga yawa sa banwaan na naka-iba asin nagdulot nin kahilangan, dangan an kalayo kan bulkan bilang representasyon kan imahenasyon na pwedeng gamiton na armas tanganing mabuhay tumang sa mga yawang nakapaipli sa banwaan. An mga yawa kayang ini kaibanan mismo sa kapalibutan alagad dai mga nahihiling o namamaanan siring kan pagtubod sa pagsantigwar.  Danay pa man giraray na gibuhon an pagsantigwar sa banwaan na katungdan kan mga obrero sa literatura. Garo mas nagin makuri pa nganing gayo an mga kahilangan kan banwaan nyato. Napapangaranan na ngani alagad mas nagin masakit lugod mamidbidan arog kan fake news . Nagkapandemya na asin igwa nang bakuna para kaini alagad an mga kahilangan kan banwaan na pinabutwa mismo kan pandemya arog kan salang pagsimbag sa mga problema kan sosyudad, pag-elihir sa pwesto asin danay na pagsuporta sa mga salang tawo sa gubyerno, pagtanaw ni utang na buót sa mga nagibuhan kan mga yaon sa pwesto imbes nang pagtrato kaini bilang katungdan ninda mismo, kawaran nin pantay asin maninigong suporta sa lambang sektor kan banwaan, an danay na paggamit kan kasaraditan sa personal o pulitikal na ambisyon, asin kadakul pang simtomas kan mga kahilangan kan banwaan, garo mawawalat na dai mababakunahan sagkod na magin garo sipon na sana satuya an CoViD19.  Linalauman na madulok sa mga parasurat an mga tawong minidbid na an saindang mga sadiri na naghihilang tanganing sinda maumayan. Alagad garo bakong arog kaini kadali an dalan sa kaumayan siring kan linalauman. Inot, garo pinagtudan nang pugulon kan mga tawo an minamating kulog kan saindang banwaan siring kan pagpugol kan sarong may kahilangan sa hawak asin habong magdulok miski sa doktor o parasantigwar. An hawak kan tawong kinumbinsir an saiyang sadiri na mayong hilang ngapit nagagadan sa kawaran kan bulong na kaipuhan kaini. Alagad an banwaan na kinumbinsir man an saiyang sadiri na normal sana an gabos, nagbubutwa sa gawi kan pamumuhay kan mga kaayon digdi an pagkalapa na yaon sa kawaran nin hustisya, magayon na buhay para sa mas kadaklan, asin imahensyon na mabuhay nin mas urog pa kisa sa dikta asin patuod kan mga naghahading poder sa banwaan. An malala ta naipapatuod ini sa mga minasunod na henerasyon sagkod sa bilog nang mapara an pagmati sa kulog kaini asin magkagamot na nin palta rason para kaini.  An ikaduwa ta an mga parasurat dai man libre sa pananantigwar. Kaayon mismo sya sa naghihilang na banwaan. Kaayon sya sa kinaban nin mga pinapahalagahan, igwa man sya nin mga sinusurog, mga sinasarigan asin dai pinapanigan. Sabi ngani kayan, pulitikal na gibo man daa an pagsurat. Kaya igwa man kaipuhan gibuhon an tawong nagbabasa o nagdudulok sa mga parasurat, iyo ini an pagsantigwar man sa mismong nananantigwar. Sa pilosopikal na kinaantosan kan pagsantigwar, bako sanang para sa mga parasurat an panbanwaan na katungdan kaini. An pagmidbid sa mga yawa sa banwaan, pangabsan na gibuhon kan lambang indibidwal na kaayon digdi.  Papano nyato kun siring mamimidbidan an mga yawang ini kun natuod na kitang hunaon na mayong kahilangan an satuyang banwaan? Siring kan nararanasan nyato gabos na simtomas kun sain naaaraman nyatong may hilang o magkakahilang kita, an pag(hi)mati an nagsisirbing senyal satuya na igwang malain na nangyayari sa laog kan satuyang banwaan, na dawa dai man nyato nahihiling pero naapektuhan an bilog nyatong pagkabuhay, an bilog nyatong banwaan. Bakong parasantigwar o doktor mismo an nagbubulong sa hawak, yaon na sa hawak mismo an nagdadarang kaumayan, an hawak mismo an nagpapaumay sa sadiri kaini. An simbag nyato, an ginigibo ta, pag nakamati kita kan mga sintomas nin hilang an magigin susugan kan kapalaran kan satong banwaan sa maabot na panahon. The post An pagsantigwar sa banwaan: puon metapora sagkod pilosopiya appeared first on Magbikol Kita . ]]> 2 An kababaihan asin an etika nin pagpadangat ni Carol Gilligan Tue, 08 Dec :09:42 Garo mas urog pang namimidbidan kan sarong aki an personalidad kan saiyang ina pag nagkaagom naman sya asin mga aki. Sa sakuyang karanasan, huli ta haloy nang nagtalikod sa kinaban an sakuyang ina asin memorya na sana an sakong sinasalingoy, an mga memoryang nababanwit ko sa kahiwasan kan ordinaryo asin arualdaw ming pagkabuhay kaidto kan [&#;] The post An kababaihan asin an etika nin pagpadangat ni Carol Gilligan appeared first on Magbikol Kita . ]]> Garo mas urog pang namimidbidan kan sarong aki an personalidad kan saiyang ina pag nagkaagom naman sya asin mga aki. Sa sakuyang karanasan, huli ta haloy nang nagtalikod sa kinaban an sakuyang ina asin memorya na sana an sakong sinasalingoy, an mga memoryang nababanwit ko sa kahiwasan kan ordinaryo asin arualdaw ming pagkabuhay kaidto kan kaibanan mi pa sya garo nagkakahugis giraray sa pisikal na reyalidad sa mga namamasdan kong gawi kan sakuyang agom sa arualdaw ming pag-ibanan. Nagbubutwa man kaya sa sakuyang agimadmad an mga pagkakaiba kan samuyang personalidad sa mga paagi mi nin pag-atubang sa mga bagay-bagay dapit sa pagpapamilya, na minapagirumdom man giraray kan mga pagkakaibang namamasdan ko kaidto sa sakuyang ama asin ina. Igwang kalidad nin personalidad na bako man na eksklusibo sana sa mga ina asin kababaihan, pero garo mas nangungurog asin maririsa sainda kadaklan na beses. Para sa mga kakabaihan, agom asin ina, an pag-ataman asin pagigin mainatom sa saindang mga namumutan garo natural sanang parte kan saindang buhay sa arualdaw. An pagkamuot asin pag-ataman duwang bagay na dai mapagsuhay sainda. Para sa sarong tawong nakadanas nang mag-akong sabay kan duwang ini, yan an buót sabihon kan pinapadangat. Pwede kayang an pag-ataman ginigibo man sa ngaran nin trabaho sana, minsan an hayop asin pananom inaataman dahil sa hilig, o an sarong bagay inaataman nganing dai maraot asin ikapabakal. Kundi sa pagpadangat an pag-ataman minaburabod mismo sa pagkamuót. An pagpadangat iyo an pagkamuót na kongkretong namamatian mismo sa pag-ataman, pagkamuót na yaon sa pag-ataman. Iyo ini an tinungkusan ni Carol Gilligan na sarong peministang sikolohista sa saiyang librong In a Different Voice ) bilang susugan kan moral na pagdesisyon na ipinapahiling sa gawi kan mga kababaihan. Tinampadan nya an pag-adal na ginibo kan saiyang maestrong si Lawrence Kohlberg kun sain an nagbutwang prinsipyo kan pagdesisyon moral iyo an susog sa paggurang (maturity) na itinatakod sa kakayahan na magsurosadiring-buhay asin maghanap-buhay. Susog ki Gilligan iniitsapwera kaini an mga datos na gikan sa mga kababaihan dapit sa moral na pagdesisyon asin daing gayo tinawan nin nagkanigong pagmidbid pabor sa pananaw na sinarà ni Kohlberg sa mga datos na gikan sa anas mga kalalakihan. Para sa mga kababaihan, bakong pagsuhay asin pagsurosadiring buhay an burabod kan mga kaisimbagan sa hapot na itinao ni Gilligan sa mga nakisumaro sa saiyang pag-adal. An mga desisyon na hinihimo ninda minagikan sa paghimati, responsibilidad asin pagpadangat. Miski pa si mga kababaihan na nag-uswag naman ngani sa mga manlain-lain na propesyon, ipinapasipara nguna an saindang nagunong kanuudan para sa mas personal na lado kan saindang buhay kun sain imbwelto an pagpadangat. Pagpadangat an patugmadan ninda kadaklan na beses kan mga man manlain-lain na pagdesisyon. Alagad dai intensyon ni Gillligan na pagsuhayon an kalalakihan asin kababaihan sa duwang magkaibang kinaban. Susog saiya, pinapahiwas niya sana an pananaw na inot nang tinukoy kan saiyang maestro dapit sa pagtalubo kan mga indibidwal magin babayi man o lalaki. Sa katunayan, sabi nya, magkasalipan na dimensyon kan paggurang an pagsuhay asin an pagpadangat. Mantang an pagsurosadiring buhay nakaangkla sa etika nin mga karapatan, an danay na pagkatakod-buot minagikan man sa etika nin pagpadangat. Para ki Gilligan marka nin paggurang an pagmidbid kan duwang ladong ini kan buhay kan tawo. Dangan an urog kahalagang kaipuhan na magsunod sa agimadmad na ini iyo an pagbuot asin paghinguwa mismo na magpadangat. An pagsurosadiring-buhay asin an pagpadangat na udok sa buót signos na mismo kan moral na pagbuót.  Alagad sa saiyang librong The Birth of Pleasure ) mahihiling na ilinagak naman ngani ni Gilligan an pagpadangat sa mga guna kan sekswalidad. Susog saiya: “An pagtalingkas kan pagkamuot asin kagayagayahan-buót sa patriyarkiya kan pagkalalaki o pagkababayi nangangahulugan nin pag-untok kan pagsurohay-suhay dangan paglaog sa katibaadan kan pagpadangat—pagsabot kan saiyang mga naaraman, paghimati kan saiyang mga namamaanan, an hubang pag-atubang sa presensya kan namumutan, paghuba kan mga panhilom na gubing kan pagkalalaki asin pagkababayi, miski pa gurano pinagayon kan kultura.” Sarong katibaadan an magpadangat, katibaadan na makulgan, dai balosan, kamùtan o padangaton man kan pinapadangat asin kun ano-ano pang mga katibaadan. Alagad bako kayang sadiri an pinapaurog kan nagpapadangat kundi an saiya mismong pinapadangat kaya inaako nya mismo an mga katibaadan na ini. Bako man gayud harayo kun sambiton nyato si Maria bilang sarong ladawan nin pagigin ina na rinimpos na sana sa saiyang puso an mga tataramon kan saiyang aki na naglampaw tanganing maghulit sa templo na nagpahadit na maray sa saiya. Ki Maria mahihiling an ladawan kan pagkasaro kan pagpadangat asin pagtubod. Alagad pwera sa pagtubod, yaon man an pagpatawad sa pagpadangat. Giraray bako man gayud harayo kun sambiton bilang ladawan nin pagpatawad an amang inako man giraray an saiyang aking naglampaw bitbit an hiras nyang pamana, na gusto naman kutang magsurosadiri alagad nagpuli matapos waldason an saiyang mga pagrurugaring. Yaon man sa pagpadangat an pag-ako kan katungdan siring na lamang kan sarong tugang na udok sa buot na nag-aako kan katungdan kan pagigin magurang sa saiyang mga tugang huli ta kapos sinda sa kabuhayan. Dai mawawara an paglapigot sa pagpadangat siring kan duwang nagkakaminuotan na nag-aandam naman para sa buhay na minamawot ninda sa maabot na panahon sa tahaw kan daing kasiguraduhan. Sa ngunyan na panahon urog na kaumaw-umaw lugod an mga nagdedesisyon man giraray na magpadangat sa tahaw kan dai pag-ako o kakulangan nin pag-ako sainda kan banwaan,  kawaran proteksyon kan ley sa saindang pagsaro, asin pag-alaman kan diskriminasyon asin panunuya-nuya kan mga tawong habong itukal an pagkamuut sa kinatudan na baynaryong (binary) pag-iisip kan pagkalalaki asin pagkababayi. Sa sainda mahihiling an ladawan kan pagpadangat bilang pag-ako kan katibaadan na gikan mismo sa banwaan.  An mga halimbawang sinambit nagpapahayag sana man na kaya asin pwedeng gibuhon kan miski sisay man an magpadangat. Gabos man kayang tawo igwang buot asin namumuot. Alagad an garo nagtataong laman kan hirong ini gikan sa buot iyo an pagpadangat sa namumutan. Makusog an tanog kan elemento nin pagmati sa tataramon na “pagkamuot” alagad kun papano kongkretong namamatian kan namumutan an pagkamuot na ini garo malinaw na sinasayod kan tawong nagsasabing siya pinadangat.   Magayon an mamuot asin magayagaya sa buot an magpadangat dara an gabos kaining katibaadan. Siring kan sabi ni Gilligan, an pagsurosadiri asin pagpadangat mga parehong burabod nin kahulugan sa buhay kan tawo sa kinaban. Dai kaipuhan pagtimbangon kun siring an duwang bagay na parehong timbangan mismo kan satong pagkayaon. The post An kababaihan asin an etika nin pagpadangat ni Carol Gilligan appeared first on Magbikol Kita . ]]> 0 An edukasyon asin teknolohiya sa laog kan pamilya Sun, 25 Oct :55:20 An pisikal na pagkaburugkos kan pamilya an tinukoy kong kaluyahan mismo kan pamilya sa panahon nin pandemya huli ta libreng nakakadakit an virus sa mga hawak kan magkaparamilya. Ibiniklad ko man an pagkaburogkos na ini bilang dahilan kun tano ta nagdadanay an malain na kultura sa banwaan kun sain sinasakop kaini an ibang ladong luwas [&#;] The post An edukasyon asin teknolohiya sa laog kan pamilya appeared first on Magbikol Kita . ]]> An pisikal na pagkaburugkos kan pamilya an tinukoy kong kaluyahan mismo kan pamilya sa panahon nin pandemya huli ta libreng nakakadakit an virus sa mga hawak kan magkaparamilya. Ibiniklad ko man an pagkaburogkos na ini bilang dahilan kun tano ta nagdadanay an malain na kultura sa banwaan kun sain sinasakop kaini an ibang ladong luwas naman sa personal na sakop kan pamilya arog kan ekonomiya asin pulitika. An pag-iisip kaya madali sanang maipatuod sa laog kan pamilya, sa mga aki asin iba pang myembro kaini. Garo angay na sabihon na sa laog kan pamilya an virus asin ideya nagkakaigwa nin tipping point siring kan sabi ni Malcolm Gladwell ). Tulo daa an dahilan kun tano ta an sadit na bagay o simpleng ideya nagdadakula asin naglalakop arog kan mekanismo kan mga epidemya. Inot iyo an kusog kan nagkapirang indibidwal na iyong nagdadara kan virus o ideya dangan dai nag-aaram na nang-uulakit na palan sa kadaklan. Ikaduwa, an kusog asin pagkamadinukot kan sarong virus o ideya, dangan an ikatolo iyo an biglaan na pagkuriyat kan virus o paglakop kan ideya huli sa pagkasensitibo kan mga tawo sa saindang kundisyon asin kinamumugtakan. Kun makanuud kita sa pinagsasapo nyato ngunyan na pandemya urog na kan disgrasyang idinulot sa pamilya kan palyadong sistema pwedeng sa laog kan pamilya mismo magpuon an dakulang pagbabago sa banwaan asin pagbabago kan pamilya mismo.   Duwang dalan an hinawan kan pandemya para sa pamilya kun sain an dakulang pagbabagong ini, sa ikakarahay man o ikakaraot, nagin yaon na mismo asin dai na madudulagan pa. Inot iyo an dati nang yaon asin nagdulot na nin pagbabago sa buhay kan pamilya: an teknolohiya asin an internet na nakakapagtakod sa tawo sa birtwal na kinaban. Distansya an pinarang kaulangan kaini huli ta bako nang problema an rayo kan magkakapamilya sa pakikipagkomunikar sa lambang saro. Alagad an katumbalikan kaini ta, huli sa kadakol man an kasibutan na yaon sa birtwal na kinaban asin pwedeng kabangkagan, pwedeng magin dikit na sana lugod an panahon na pwedeng idulot kan lambang saro miski sa laog kan saindang harong. An ikaduwang dalan iyo an pagdara kan edukasyon mismo sa laog kan harong huli ta dai pa giraray makaruluwas an mga eskwela dara kan peligro sa salud. Arog kan teknolohiya, an edukasyon garo nagsasakop naman kan harong. Giraray, an epekto kaini ta an oras na pwede kutang idulot sa mga personal na gibuhon sa harong napapaduman na sa paggibo kan mga requirement kan eskwelahan sa modular o online classes. Apwera pa kaini an magabat na katungdan asin agyat sa mga magurang na direktang antabayan an saindang mga kaakian sa pag-adal mismo. Sa mga naghahanap buhay na magurang o tugang na nakikihiras naman kan katungdan, dugang ining pasakit na kaipuhan na sanang atubangon. Sabi ngani kayan, mapakusog na sana sa satuya an bagay na dai nyato ikagadan.  Alagad an pagpahiwas kan agimadmad asin pagpararom kan pagmati bagay na dara man kan teknolohiya asin internet huli ta pwedeng maaraman kan sarong tawong dai nakakaluwas sa harong an mga pangyayari bako sana sa saindang banwaan kundi pati na sa bilog na kinaban. Sigurado man na igwang kanuudan na maguguno mismo an mga kamagurangan sa pag-ako ninda giraray kan pagtukdo sa saindang mga aki asin pag-antabay ninda sa bilog na proseso kan edukasyon ngunyan.    Pag-abot sa teknolohiya, mas nakakalamang na an mga kaakian asin kahobenan sa paggamit kan saindang mga gadget asin iba pang kanuudan teknolohikal. Duda ko mas mahiwas naman an saindang agimadmad pag abot sa pamamanwaan, sa ekonomiya asin pulitika kisa mga gurang. Alagad igwa syempreng mga nanununod naman sa gawi kan saindang mga kamagurangan. Sa pulitika halimbawa, an mga nagmamana kan poder asin posisyon kan saindang mga magurang mas nagkaigwa pa lugod nin dugang na makinarya huli sa teknolohiya asin rikas kan impluwensyang pwedeng ipalakop sa internet.    Kun madinukot an virus sa laog kan pamilya siring man kayan an impluwensya. Kaipuhan sanang magkaigwa nin utang na buot sa nasa posisyon an sarong myembro kan pamilya ta an gabos damay kayan sa pagtubos. Sibut sa paggibo nin mga pabrikadong impormasyon o barita an mga paslo sa poder ta an pagbari kan katotoohan asin paglagalag kan tawo ngunyan mas pinadali na kan teknolohiya. Saro sanang myembro kan pamilya an kaipuhan mahulog sa patibong ta siya na an bahalang magdara kayan sa saiyang harong. Sabi ngani kan saro kong nagin estudyante, dai na kaipuhan ngunyan nin mga armas o bomba nganing punan an sarong gyera mundyal, sarong pabrikadong barita sana an kaipuhan, asin dakulon tulos an biktima, nanginginutan na digdi si mga madaling mapatubod asin basang na sanang minaako kan nabasa o nadalan. Haloy naman an mga arog kaining pagtuyaw sa sistema kan banwaan. Baka ngani sa pag-agi kan haloy na panahon kun igwang makabasa kan pyesang ini, asin siring pa man giraray an sistema, panluyahan lugod sya nin buot asin paglaom. Bako naman nganing bago an mga sinasabi ko ta an sakuyang ama mismo na aktibista kan saiyang panahon siring naman kaini an mga sinabi. Kan sya nabubuhay pa danay na sana an pagirumdom sa sakuya na pagklase asin sadiri na sana lugod daa an atupagon. Alagad dai nasigbo an baga kan saiyang pagmawut nin maulyas na pagbabago sa banwaan sagkod sa saiyang kagadanan. Igo na ini tanganing magsarig asin magdanay na maghinguwa asin magmawot nin ikakarahay kan banwaan. Madanay an pamilya bilang institusyon nin katalingkasan sa personal na lado kan panbanwaan nyatong buhay. Si Karl Marx asin an saiyang katuod na si Friedrich Engels nagmawut kan saindang panahon na mapara an pamilya tanganing magtaong dalan sa ideyal na sosyalismong banwaan. Saro ining bagay na garo dai nanggad mangyayari urog na sa satuyang makipamilyang kultura. Si buhay pamilya mismo ni Marx garo taliwas sa kamawutan na mapara an pamilya. Sa bayograpiya ni Marx susog ki Francis Wheen ), mahihiling na sa tahaw kan saindang makuring pagtios an debosyon ni Marx sa saiyang mga aki asin agom nagdanay sagkod sa saiyang pagkagadan. Baad nakatakod sana kaya an kamawutan nindang idto ni Engels sa pagtrato ninda kan pamilya bilang saro sa mga estrukturang pinapadalagan kan ekonomiya. Dai mangyayari an abolisyon kan pamilya alagad dai man pwedeng maghadi an pamilya sa buhay panbanwaan kan tawo. An pamilya an nagtatao kan mga pambungad na pagmidbid (recognition) na iyong kaipuhan sagkod sa magtalubo an tawo bilang sarong indibidwal na may pagkasabot, paghimate asin paghinguwa. Alagad an mga paghinguwa dai dapat nakatungkos sana sa saiyang pamilya asin namumutan kundi, asin urog na, para sa banwaan. Pirmi man igwang pagbabago sa buhay kan mga tawo, alagad an magbago nin pukaw asin igwang paghinguwa sarong makusog na pwersa nganing an mga simpleng gibo na pwedeng magpuon sa pamilya magkaigwa nin mas mahiwas na kaabtan. Panahon ngunyan na ripasuhon an mga pinapahalagahan mismo sa laog kan pamilya. Tibaad kaipuhan kan mga magurang na mas makanuod pang magbutas kan saindang mga aki, asin pagtud


Magbikol Kita | Mga Tubong Kaisipan

Magbikol Kita | Mga Tubong Kaisipan Saturday, December 27, , 4:26am Mga Tubong Kaisipan Victor John Loquias Si Victor John Loquias sarong Propesor sa pilosopiya, paraadal sa lado nin mga katutubong kaisipan, pilosopiya nin edukasyon asin critical theory. An pamamanwaan bilang paglampaw sa pulitika kan sadiring-tawo pasiring sa pakikipagkapwa-tawo by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Sa ngunyan na panahon an “banwaan” pwedeng magtukoy sa munisipalidad, sa syudad, o sa nasyon depende sa pakahulugan kan nagtataram. Alagad sa sakuyang pagkasabot an banwa, dai saná nagtutukoy sa lugar kun sain ginigibo an mga manlain-lain na kasibutan kan tawo kundi... read more An unibersidad asin an birtwal na banwaan by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Tuyo nang nagsatubuanan an edukasyon sa birtwal na kinaban siring kan sabi ko sa sarong kolum. Yaon na sa kinaban na ini an mga manlain-lain na kasibutan kan tawo sa lado personal, ekonomiya asin pulitikal. Tinawan kong duon an napapalain na katungdan kan edukasyon,... read more Si Charles Taylor asin an eskwelahan bilang panalmingan by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Sa kasagkuran kan pagsaysay ni Charles Taylor kan saiyang “Politics of Recognition” tinukoy niya an edukasyon bilang lugar na iyo mismong kinatitindugan kan tema manungod sa pagkanimanlainlain-katudan o muliticulturalism. Mahalaga an saysay (essay) na ini huli ta... read more Mga la ka-dyosnon pero bukö man na sadyosan by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Kin matuud na sa baluy unang magigimat-an a mga kaulugan ka ngabilün, sa balüy ko man nanggayüd natüran a terminong “sadyosan.” Ki madiris ko di dakül na beses marürüngog kadto sa balüy ag sa luwas, san kasentruwan ka Iriga pagkabisara nya su mga madiyün saka amiga... read more An pagtanom asin pag-ataman sa sadiri sa panahon nin pandemya by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Daing gayo namalisyahan alagad sarong pagpuli sa pagbuhay saka gawing katutubo kan pagtanom an itinulod kaining pandemya sa satuya. Kan pagpuon kan lockdown, maski ngani sagkod ngunyan, maririsang an saro sa mga gibo kan kadaklan na tawong minapasirip sa social media... read more An paratukdo by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Ngunyan na panahon, an paratukdo iyo an siisay man indibidwal na yaon sa propesyon kan edukasyon. Sya an nag-adal kan mga kaaraman na kumpwesto kan saiyang partikular na disiplina. An ibang paratukdo minsan imbwelto pa sa research tanganing urog pang mapahiwas an mga... read more Pagsasatubuanan kan edukasyon sa birtwal na kinaban by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Kan nakaagi kong kolumn, ginamit ko an kinagimatan kong tataramon sa Rinconada tanganing susugon an sarong kahulugan kan tuud sa gamit asin pagkasabot kan mga taga-Rinconada asin nadukhayan ko sa mga Bisayang diksyunaryo. An buot sabihon kan matuud sa Rinconada siring... read more Matuud o butig? by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Ku ginigibo ko su research ko manüngöd sa Bikolnon na konsepto sa edukasyon, sa karayan buot ka Ateneo de Naga University Research Council, sinarigan kong mga teksto su daan na diskyunaryo ni Marcos de Lisboa ) ag su Bikol Dictionary ni Malcolm Mintz ).... read more Mayong ginurangan! by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Sarong estudyante ko sa Seminar of Filipino Philosophy an nakasurat nin sarong papel manungod sa gamit kan terminong “gurang”. Igwang pagkasabot na nag-abot saiya pagkatapos anggutan sarong beses kan saiyang mga magurang na nagpanamit saiya kan malanit na saritang... read more « Older Entries Next Entries » Importanteng Paisi: An Magbikol Kita minatao nin galang asin nagmimidbid sa katalingkasan kan lambang kag-ambag na parasurat na makapaglahayag kan saiyang personal na ideya, opinyon, o panànaw, sa pagtubod na ini nakasusog saka nakagamot sa pag-adal, pagsaliksik, asin hararom na paghurup-hurop. An indibidwal na mga artikulo dai nagsasalming sa pangkagabsan na paninindugan kan Magbikol Kita . Kag-ambag na mga Parasurat Kenneth Isaiah Ibasco Abante Khryss Arañas Mae Diane Azores Nephtaly Botor Niles Jordan Breis Luis Cabalquinto Jethro Calacday Greg S. Castilla France Clavecillas Christian Dy Maria Leny Felix Dennis B. Gonzaga Jaya Jacobo Jingjin 淨近 Victor John Loquias Vic Nierva Pen Prestado Joseph Reburiano Adrian V. Remodo Aika Robredo Ronald &#;Bong&#; Rodriguez Jenn Romano Javier Leonardo Vitug Rugeria Jay Salvosa Sari Saysay Jonas Cabiles Soltes Kerwin Orville Tate P. Francis Tordilla Melba T. Vera Cruz Ernie Verdadero Magbikol Kita is published by We create blogs, videos, websites, graphics, and social media content so you can engage customers online and offline. Visit Creative Coconut Ph for ideas and to contact us . Resibihon an mga artikulo sa email Magsubscribe sa mailing list kan Magbikol Kita . Resibihon an mga artikulo direkta sa saindong email. Yaon ka na sa mailing list! Name Email Mag-subscribe An Magbikol Kita sarong adbokasiyang nagtutulod, nagpapararom, asin nagpapahiwas kan paggamit sa mga tataramon na Bikol sa online na kinaban. Orihinal ining sarong midyum nin paghiras nin kaaraman dapit sa lenggwaheng Bikol para sa mga nagtutukdo asin nag-aadal kan tataramon. An paghimo kan website na ini sarong lakdang nin pagpahiwas kan sakop asin abot kan Magbikol Kita tanganing magin sarong kamalig nin impormasyon para sa mga Bikolnon—asin mga buót makanuod kan tataramon—yaon man sinda sain sa bilog na kinaban. Madya na, Magbikol Kita ! Para sa mga buót maghiras nin mga artikulo, opinyon, suhestyon, asin iba pang buót nindong ipaabot samuya, mag-email sa [email protected] o imessage kami sa contact form sa ibaba. An ortograpiya asin istilo sa lenggwahe na ginagamit kan Magbikol Kita nakasusog sa ginagamit kan Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE) kan Departamento kan Edukasyon. Ini tanganing an anuman na maipublikar sa idea hub na ini pwedeng magamit kan mga eskwela, urog na sa mga pampublikong eskwelahan. Follow Follow Follow I-message sana kami para sa mga hapot o anuman na buót nindong ipaabot sa samuya. Pangaran Email Address Contact Number Mensahe 8 + 6 = Ipadara Magbikol Kita © Reserbado an gabos na karapatan


Magbikol Kita | Mga Tubong Kaisipan

Magbikol Kita | Mga Tubong Kaisipan Saturday, December 27, , 4:26am Mga Tubong Kaisipan Victor John Loquias Si Victor John Loquias sarong Propesor sa pilosopiya, paraadal sa lado nin mga katutubong kaisipan, pilosopiya nin edukasyon asin critical theory. Igo asin rahay (1. Pagsusog) by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Para sa urog pang pagpararom kan satong pagkasabot sa etika kan “rahay,” paghuruphurupan nyato an hapot kun ano man nanggad baya an gibong marhay? An sarong simbag na pwede nyatong itao kaini iyo an sinasabi tang “maninigò.” An marhay na gibo iyo idtong maninigòng... read more Pambungad sa Etika by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Sarong pusuanon na lakdang an ginibo ni P. Rodel Cajot ) sa saiyang papel na “The Bikolano Ethics of Marahay and Maraot” sa Hingowa journal. Tinukoy nya an “rahay” bilang patugmadan kan Bikolnon na pananaw sa etika. An saiyang basehan iyo an mga kasimbagan sa mga... read more Pag-adal kan mga manlain-lain na kultura pasiring sa pagigin namamanwaan kan kinaban by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Sa ngunyan na panahon, kawáng an pagkatawo kan sarong indibidwal kun namamanwaan sana sya sa sadiri nyang lugar, banwaan man ini, syudad, o nasyon. Kaipuhan nyang magin namamanwaan mismo kan kinaban. Cosmopolitanism an apod kan kaisipan na ini na bako man ngani... read more An pagsantigwar sa banwaan: puon metapora sagkod pilosopiya by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Sa saiyang katiripunan nin mga rawitdawit sa librong Santigwar ), iminundag ni Kristian S. Cordero bilang metapora an daan nang gawi nin pananantigwar. Dawa ngani mas dakol na an nagtutubod ngunyan sa modernong medisina asin pagpabulong sa doktor, dai pa man... read more An kababaihan asin an etika nin pagpadangat ni Carol Gilligan by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Garo mas urog pang namimidbidan kan sarong aki an personalidad kan saiyang ina pag nagkaagom naman sya asin mga aki. Sa sakuyang karanasan, huli ta haloy nang nagtalikod sa kinaban an sakuyang ina asin memorya na sana an sakong sinasalingoy, an mga memoryang... read more An edukasyon asin teknolohiya sa laog kan pamilya by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan An pisikal na pagkaburugkos kan pamilya an tinukoy kong kaluyahan mismo kan pamilya sa panahon nin pandemya huli ta libreng nakakadakit an virus sa mga hawak kan magkaparamilya. Ibiniklad ko man an pagkaburogkos na ini bilang dahilan kun tano ta nagdadanay an malain... read more An pamilya sa panahon nin pandemya by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Ibiniklad kan pandemyang ini an bulnerabilidad (vulnerability) kan pamilya bilang sarong institusyon, asin man an kaluyahan kan tawo mismo sa laog kan saiyang pamilya. Sa pisikal na lado mantang an pagsulot nin face mask asin face shield dangan kan physical distancing... read more Hiwas, rarom, asin laog kan kanuudan by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Sarong bulawan na pagkasabot manungod sa pagkatawo an maguguno sa librong Tao Po? Tuloy! Isang Landas ng Paguunawa sa Loob ng Tao ni Padre Albert Alejo, S.J. ). Sarong bilog na kurso sa pilosopiya nin tawo an manunudan kan si isay man na magbasa kaini apwera kan... read more Si Confucius asin an katungdan kan pagtukdo by Victor John Loquias | Mga Tubong Kaisipan Namaanan na kaidtong panahon ni Confucius, an “inot na paratukdo” kan suanoy na Tsina, an panbawaan na katungdan kan sarong paratukdo na iyong nagtaong kahulugan asin katuyuhan kan saiyang bilog na pagkabuhay. Namundag sya kan taon 551 B.C. sa banwaan kan Lu na... read more « Older Entries Importanteng Paisi: An Magbikol Kita minatao nin galang asin nagmimidbid sa katalingkasan kan lambang kag-ambag na parasurat na makapaglahayag kan saiyang personal na ideya, opinyon, o panànaw, sa pagtubod na ini nakasusog saka nakagamot sa pag-adal, pagsaliksik, asin hararom na paghurup-hurop. An indibidwal na mga artikulo dai nagsasalming sa pangkagabsan na paninindugan kan Magbikol Kita . Kag-ambag na mga Parasurat Kenneth Isaiah Ibasco Abante Khryss Arañas Mae Diane Azores Nephtaly Botor Niles Jordan Breis Luis Cabalquinto Jethro Calacday Greg S. Castilla France Clavecillas Christian Dy Maria Leny Felix Dennis B. Gonzaga Jaya Jacobo Jingjin 淨近 Victor John Loquias Vic Nierva Pen Prestado Joseph Reburiano Adrian V. Remodo Aika Robredo Ronald &#;Bong&#; Rodriguez Jenn Romano Javier Leonardo Vitug Rugeria Jay Salvosa Sari Saysay Jonas Cabiles Soltes Kerwin Orville Tate P. Francis Tordilla Melba T. Vera Cruz Ernie Verdadero Magbikol Kita is published by We create blogs, videos, websites, graphics, and social media content so you can engage customers online and offline. Visit Creative Coconut Ph for ideas and to contact us . Resibihon an mga artikulo sa email Magsubscribe sa mailing list kan Magbikol Kita . Resibihon an mga artikulo direkta sa saindong email. Yaon ka na sa mailing list! Name Email Mag-subscribe An Magbikol Kita sarong adbokasiyang nagtutulod, nagpapararom, asin nagpapahiwas kan paggamit sa mga tataramon na Bikol sa online na kinaban. Orihinal ining sarong midyum nin paghiras nin kaaraman dapit sa lenggwaheng Bikol para sa mga nagtutukdo asin nag-aadal kan tataramon. An paghimo kan website na ini sarong lakdang nin pagpahiwas kan sakop asin abot kan Magbikol Kita tanganing magin sarong kamalig nin impormasyon para sa mga Bikolnon—asin mga buót makanuod kan tataramon—yaon man sinda sain sa bilog na kinaban. Madya na, Magbikol Kita ! Para sa mga buót maghiras nin mga artikulo, opinyon, suhestyon, asin iba pang buót nindong ipaabot samuya, mag-email sa [email protected] o imessage kami sa contact form sa ibaba. An ortograpiya asin istilo sa lenggwahe na ginagamit kan Magbikol Kita nakasusog sa ginagamit kan Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE) kan Departamento kan Edukasyon. Ini tanganing an anuman na maipublikar sa idea hub na ini pwedeng magamit kan mga eskwela, urog na sa mga pampublikong eskwelahan. Follow Follow Follow I-message sana kami para sa mga hapot o anuman na buót nindong ipaabot sa samuya. Pangaran Email Address Contact Number Mensahe 15 + 5 = Ipadara Magbikol Kita © Reserbado an gabos na karapatan