(%) |\n|---------------------------|--------------|------------------|-----------------------|----------------------------|------------------|---------------------------------|----------------------------------|\n| | 1 | 28.04 | 83. 3 | | | | |\n| | 2 | 28.05 | 104.4 | 30 | | | |\n| | 3 | 13.06 | 97.6 | 16 | | | |\n| | 4 | 27.06 | 95. 4 | 14 | | | |\n| SI | 5 | 11.07 | 96. 2 | 14 | 8 | 761.0 | 100 |\n| % 100 | 6 | 24.07 | 90. 6 | 13 | | | |\n| | 7 | 07.08 | 94. 5 | 14 | | | |\n| | 8 | 23.08 | 99. 0 | 16 | | | |\n| | 1 | 28.04 | 82. 4 | | | | |\n| | 2 | 04.06 | 90. 3 | 37 | | | |\n| | 3 | 18.06 | 84. 1 | 14 | | | |\n| | 4 | 02.07 | 84. 0 | 14 | | | |\n| S2 | 5 | 15.07 | 86. 2 | 13 | 7 | 595.0 | 91 |\n| % 80 | 6 | 29.07 | 83.5 | 14 | | | |\n| | 7 | 12.08 | 84. 5 | 14 | | | |\n| | | | | | | | |\n| | 1 | 28.04 | 66. 0 | | | | |\n| | 2 | 07.06 | 69. 1 | 40 | | | |\n| | 3 | 18.06 | 67.7 | 11 | | | |\n| 83 | 4 | 30.06 | 63. 1 | 12 | | | |\n| % 60 | 5 | 12.07 | 63. 5 | 12 | 7 | 455.0 | 83 |\n| | 6 | 24.07 | 62. 5 | 13 | | | |\n| | 7 | 06.08 | 63. 1 | 12 | | | |\n| | l | 28.04 | 54. 2 | | | | |\n| | 2 | 17.06 | 63.4 | રે0 | | | |\n| S4 | 3 | 10.07 | 62. 0 | 23 | 5 | 300.0 | 75 |\n| % 40 | 4 | 02.08 | 60. 2 | 23 | | | |\n| | 5 | 28.08 | 60. 2 | 26 | | | |\n| | | | | | | | | seviyenin belli bir miktar altına düşmesine izin verilmiştir. Bunun sonucu olarak bitki strese girmiş ve verim % 91'e düşmüştür. Şekil 4.3 ve Şekil 4.4 de bu şekilde elde edilmiştir.\n\nŞeker pancarı için su kaynağı kapasıtesi, toplam sulama suyu miktarı ve sulama sayısından oluşan grafik Şekil 4.5'de verilmiştir.\n\nAraştırmada çözülen sulama programı sayısı oldukça fazla olduğundan (85x3-255 sulama programı), bu programların tümü verilememiştır, ancak bu programların sonuçları Çizelge 4.2'de özetlenmiştir. Çizelgede sulama programlarına ilişkin mevsimlik sulama suyu miktarı (I), sulama sayısı (N) ve YaYm değerlerinden yararlanarak hesaplanan gerçek verim (Ya) değerleri verilmiştir. Değerler incelendiğinde bitkiye verilen sulama suyu miktarı azaldıkça sulama sayısında ve verimde de azalma ortaya çıktığı görülmektedir.\n\nT 9\n\n\n\nŞekil 4.5 Şeker pancarı için su kaynağı kapasitesi, toplam sulama suyu miktarı ve sulama sayısı | Bitki-ekim tarihi-su miktarı | | Ortalama yıl | | | Sıcak-kurak yıl | | | Serin-yağışlı yıl | | |\n|------------------------------|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|--------------|------|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|------|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-------------------|------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|\n| kombinasyonları | | 1 * | N * | Y * | I | N | Ya | I | N | Ya |\n| | | mm | adet | kg/da | mm | adet | kg/da | mm | adet | kg/da |\n| Buğday | SB01-E1-S1 | 181 | 2 | રેટર્ડ | 427 | 4 | રેડર | 94 | 1 | ર્સ્ડર |\n| | S2 | 140 | 2 | ર09 | 280 | 4 | 504 | 70 | 1 | રી ૪ |\n| | ટેરે | 100 | 2 | 488 | 240 | 3 | 483 | 50 | 1 | 514 |\n| | S4 | 70 | 1 | 420 | 140 | 2 | 378 | 36 | 1 | રીવે |\n| | E2-S1 | 218 | 2 | રેડિયારે રહ્યારે તે અને સાંતર પ્રદેશના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામનાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામનાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસા | 426 | 4 | રેડિયારે રહ્યારે તે અને સાંતર પ્રદેશના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામનાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામનાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસા | 100 | 1 | રેડિયા સાચના પાસની તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામનાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામનાં મુખ્યત્વે ખેત |\n| | S2 | 160 | 2 | ર09 | 320 | 4 | રે08 | 80 | 1 | 514 |\n| | 83 | 120 | 2 | 493 | 240 | 3 | 477 | 60 | 1 | રીવે |\n| | S4 | 80 | 1 | 478 | 140 | 2 | 368 | 40 | 1 | 493 |\n| | E3-S1 | 312 | 3 | રેડિયા સ્વિડિત દિવસ તાલુકામાં આવેલું એક ગામનાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામનાં મુખ્યત્વે ખેત-ઉત્પાદની ખેતી કરવામાં આવેલું એક ગામનાં મુખ્યત્વ | 450 | 4 | રેડિયારે રહ્યારે તે અને સાંતર પ્રદેશના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામનાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામનાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસા | 199 | 2 | રેડિ |\n| | S2 | 240 | 3 | રી તે | 320 | 4 | 478 | 160 | 2 | રેજિ |\n| | ટેરે | 180 | 2 | 493 | 260 | 3 | 467 | 75 | l | 493 |\n| | S4 | 120 | 2 | 472 | 180 | 3 | 378 | 80 | 1 | 488 |\n| Şeker pancarı | SB02-E1-S1 | 689 | 7 | 5000 | 761 | 8 | 5000 | 570 | 6 | 5000 |\n| | S2 | 490 | 7 | 4650 | રેતેર | 7 | 4547 | 450 | 6 | 4750 |\n| | ટેરે | 398 | 5 | 4300 | વર્સ્ટ | 7 | 4150 | 350 | 5 | 4550 |\n| | SA | 260 | 4 | 3900 | 300 | 5 | 3750 | 210 | 3 | 4045 |\n| Mısır | SB03-E1-S1 | 486 | 5 | 820 | રેલી | 6 | 820 | 379 | 4 | 820 |\n| | S2 | 332 | 4 | 782 | 438 | 6 | 756 | 300 | 4 | 791 |\n| | ટેરે જે રે | 280 | 4 | 732 | 305 | 4 | 703 | 231 | 3 | 767 |\n| | S4 | 194 | 3 | 699 | 210 | 3 | 650 | 140 | 2 | 734 |\n| | E2-S1 | 481 | 5 | 820 | 557 | 6 | 820 | 466 | 5 | 820 |\n| | S2 | 370 | 5 | 781 | 432 | 6 | 763 | 371 | 5 | 797 |\n| | ટેરે | 280 | 4 | 722 | 320 | 4 | 705 | 219 | 3 | 752 |\n| | S4 | 180 | 3 | 675 | 213 | 3 | 656 | 189 | 3 | 726 |\n| | E3-S1 | 480 | 5 | 820 | રેરે રેજે | 6 | 820 | 474 | 5 | 820 |\n| | S2 | 385 | 5 | 768 | 415 | 5 | 746 | 375 | 5 | 782 |\n| | ટેરે જે રે | 280 | 4 | 735 | 310 | 4 | 699 | 282 | 4 | 754 |\n| | SA | ી તેર | 3 | 672 | 220 | 4 | 645 | 180 | 3 | ર્ભ રેત્તર |\n| Karpuz | SB04-E1-S1 | 445 | 5 | 3500 | 617 | 6 | 3500 | 404 | 5 | 3500 |\n| | S2 | 358 | 4 | 3302 | 415 | 5 | 3150 | 320 | 4 | 3472 |\n| | ટેરે | 270 | 4 | 3199 | 314 | 4 | 2905 | 210 | 3 | 3339 |\n| | S4 | 180 | 3 | 2993 | 210 | 3 | 2590 | 175 | 2 | 3062 |\n| | E2-S1 | 439 | 5 | 3500 | રેતું રેતે વિવે | 6 | 3500 | 440 | 5 | 3500 |\n| | S2 | 321 | 4 | 3266 | 400 | 5 | 3185 | 340 | 4 | 3371 |\n| | ટેરે | 260 | 4 | 3157 | 300 | 4 | 2870 | 255 | 3 | 3168 |\n| | S4 | 173 | 3 | 2947 | 200 | 3 | 2590 | 175 | 2 | 3052 |\n| | E3-S1 | 435 | 5 | 3500 | 560 | 6 | 3500 | 434 | 5 | 3500 |\n| | S2 | 340 | 4 | 3290 | 396 | 5 | 3161 | 300 | 4 | 3360 |\n| | ટે 3 | 260 | 3 | 3101 | 296 | 4 | 2922 | 225 | 3 | 3182 |\n| | SA | 170 | 2 | 2723 | 198 | 3 | 2457 | 156 | 2 | 2929 |\n| Domates | SB05-E1-S1 | 844 | 14 | 4500 | 906 | ોર | 4500 | 803 | 13 | 4500 |\n| | S2 | 650 | 10 | 3938 | 720 | 8 | 3843 | 630 | 9 | 4109 |\n| | ટેરેન્ડર્લેન્ડરીયાર્ટ કરે છે. જોડી જિલ્લાના પાસની વસવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામનાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામના | 508 | 6 | 3528 | રેડિયાર્સ રહ્યારે તે અને સાંતર પ્રદેશ પર પ્રદેશ પર પ્રદેશ પર પ્રદેશ કર્યા છે. આ ગામનાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામનાં પ્રાથમિ | 7 | 3118 | 480 | 6 | 3708 |\n| | SA | 340 | 5 | 2993 | | | | 320 | 4 | 3231 |\n| | E2-S1 | 826 | 14 | 4500 | 897 | ો ર | 4500 | 794 | 13 | 4500 |\n| | S2 | 660 | 9 | 3879 | 710 | 8 | 3744 | 630 | 9 | 4091 |\n| | ਟੈਤੇ | 495 | 6 | 3429 | રેડિયે | 7 | 3037 | 430 | 6 | 3618 |\n\n## Çizelge 4.2 Bitkilerinin yeterli ve kısıtlı su koşullarında sulama programları ve gerçek verimleri Çizelge 4.2' de en yüksek verimlerin serin yağışlı yılda elde edildiği, bunu ortalama yılın takip ettiği ve en düşük verimin ise sıcak-kurak yılda elde edildiği görülmektedir. Ancak, SB07-E3-S2'den, sıcak-kurak yılda ve ortalama yılda elde edilen verimler incelendiğinde sıcak-kurak yılda, ortalama yıla çok yakın bir verimin elde edildiği görülmektedir. Bunun nedeni, SB07-E3-S2 ortalama yılın sulama programı oluşturulurken, bitkinin hasat döneminde sulama suyuna ihtiyaç duymasıdır. Ancak, bitkilerin hasat dönemlerindeki su istekleri, tarlada çalışmanın zorluğu açısından, istenmeyen bir durum olduğu için bu dönemdeki sulama suyu, sulama programından çıkartılmakta ve verimin azda olsa düşmesine izin verilmektedir.\n\n## 4.2 Yeterli ve Kısıtlı Su Koşullarında İşletme İçin Brüt Kar Değerleri\n\nHer üç yılda herbir bitki-ekim alanı-su miktarı kombinasyonu için brüt kar değerleri Çizelge 4.3' de verilen örnekteki gibi hesaplanmıştır. Çizelgede yer alan verime göre değişen masrafların, verime göre değişmeyen masrafların ve sulama suyu masraflarının hesaplanmasında Ek 7'den yararlanılmıştır. Şeker pancarı hasatı aile işgücü ile yapıldığı için hasat masrafı alınmamıştır. Yapılan bütün masraflar değişen masraflar olup kendi\n\niçinde, verime göre değişmeyen ve verime göre değişen masraflar olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Verime göre değişmeyen üretim masrafları, yeterli su (S1) için hesaplanmış diğerlerinde de (S2, S3, S4) aynı değer kullanılmıştır. Maksimum verim için verime göre değişen üretim masrafları da, gerçek verimin maksimum verime eşit (Ya = Ym) olduğu S1 konusu için hesaplanmış, yetersiz su (S2, S3, S4) koşullarında bu değer ve verim oranı (YaYm) kullanılarak gerçek verim için verime göre değişen üretim masrafları elde edilmiştir.\n\nYöntem bölümünde de belirtildiği gibi, aile işgücü masrafı göz önüne alınmamıştır. İşgücü masrafı, aile işgücü kapasitesinin yeterli olmaması ve geçici işgücü temin edilmesi durumunda, doğrusal programlama modelinde göz önüne alınmıştır. Araştırmada ele alınan bütün bitkiler için yapılan işlemler ve işlemlerin gerektirdiği işgüçleri ve masrafları ek çizelgelerde verilmiştir. Çizelge 4.3'de verilen değerler incelendiğinde % 80 kısıt yapılan konuda (S2), yeterli sulanan konuya (S1) oranla verimin ve buna bağlı olarak gayrısafi üretim değerinin azaldığı ve verimdeki, Çizelge 4.3 Şeker pancarı (SB02-E1-Kurak yıl) için brüt kar hesabı (YTL/da)\n\n| Brüt kar unsurları | SI | S2 | ਟ ਤੋਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਤੋਂ ਵੱਡ ਹੈ ਕਿ ਵੀ ਵੱਡ ਹੈ। | S4 |\n|--------------------------------------------------------------|--------|--------|--------------------------------------------------------------------------------------------|--------|\n| A. Gayri safi üretim değeri (YTL/da) | | | | |\n| 1. Urün gerçek verimi (kg/da) | 5000 | 4547 | 4150 | 3750 |\n| 2. Urün satış fiyatı (YTL/kg) | 0.095 | 0.095 | 0.095 | 0.095 |\n| 3. Gayri safi üretim değeri (1x2) (YTL/da) | 475.00 | 431.96 | 394.25 | 356.25 |\n| B. Değişen masraflar (YTL/da) | | | | |\n| 1. Verime göre değişmeyenen masraflar (YTL/da) | | | | |\n| Ilk sürüm<br>1.1 | 7.60 | 7.60 | 7.60 | 7.60 |\n| 1.2<br>İkinci sürüm | 5.40 | 5.40 | 5.40 | 5.40 |\n| 1.3<br>Üçüncü sürüm | 4.52 | 4.52 | 4.52 | 4.52 |\n| 1.4<br>Ekim | 2.50 | 2.50 | 2.50 | 2.50 |\n| 1.5<br>Gübre | 17.81 | 17.81 | 17.81 | 17.81 |\n| 1.6<br>Sulama hazırlığı | 3.06 | 3.06 | 3.06 | 3.06 |\n| 1.7 Verime göre değişmeyen masraflar toplamı (YTL/da) | 40.89 | 40.89 | 40.89 | 40.89 |\n| 2. Verime göre değişen masraflar toplamı (YTL/da) | | | | |\n| 2.1<br>Verim oranı (Ya/Ym) | 1.00 | 0.91 | 0.83 | 0.75 |\n| 2.2<br>Taşıma | 37.25 | 33.90 | 30.92 | 27.94 |\n| 2.3 Verime göre değişen masraflar toplamı (YTL/da) | 37.25 | 33.90 | 30.92 | 27.94 |\n| 3. Sulama suyu masrafi (YTL/da) | 10.81 | 8.65 | 6.47 | 4.32 |\n| 4. Masraflar toplamı (YTL/da) | 88.95 | 83.44 | 78.28 | 73.15 |\n| 5. Döner sermaye faizi [ (Masraflar toplamı x % 50) x % 18 ] | 8.00 | 7.51 | 7.05 | 6.58 |\n| 6. Değişen masraflar toplamı (YTL/da) | 96.95 | 90.95 | 85.33 | 79.73 |\n| C. Brüt kar (YTL/da) | 378.05 | 341.01 | 308.92 | 276.52 | sulama sayısındaki, sulama suyu miktarındaki azalmaya bağlı olarak değişen masrafların da azaldığı görülmektedir. Suyun yeterli olduğu S1 konusu için 378.05 YTL/da olan brüt kar, yeterli suyun % 80'inin karşılandığı S2 konusunda ise 341.01 YTL/da olarak hesaplanmıştır.\n\nAraştırmada ele alınan bütün bitki-ekim tarihi-su miktarı kombinasyonları için hesaplanan brüt kar değerleri Çizelge 4.4' de verilmiştir. Şekil 4.6' da ise ortalama yıl, yeterli su için bitkilerin brüt kar değerleri, grafik olarak verilmiştir. Çizelge 4.4' deki değerler yeterli su (S1) konuları için incelendiğinde 2003-2004 yılı fiyatlarına göre kurak yılda en karlı bitkinin domates olduğu (ekim tarihine göre değiştirmek üzere 1567.11 YTL/da) görülmektedir. Domatesten sonra en karlı bitki ise patlıcandır.\n\nÇizelge 4.4'den de görüleceği gibi, sulama suyu miktarı azaldıkça brüt kar değerleri de azalmaktadır. Bu azalmanın nedeni verimdeki azalmadır. Azalma miktarı yıllar arasında farklılık göstermektedir. Bunun nedeni ise yağış miktarlarıdır. Serin-yağışlı yılda düşen yağış miktarı, sıcak-kurak yılda düşen yağış miktarından fazla olduğu için daha az sulama suyuna ihtiyaç duyulmakta, sulama suyu masrafı azalırken bitki ihtiyaç duyduğu\n\nsuyun belli bir miktarını yağıştan karşıladığı için verim artmaktadır.\n\n## 4.3 Yeterli ve Kısıtlı Su Koşullarında İşletme İçin Optimum Bitki Desenleri\n\nAraştırmada, su kaynağı kapasitesinin yeterli (K1) ve kısıtlı olduğu (K2, K3, K4, K5) koşullarda ele alınan, 1. ünitede ortalama 104 da ve 11. ünitede ortalama 63 da tarım alanına sahip örnek iki işletmede her üç yıl (ortalama, sıcak-kurak ve serin-yağışlı yıllar) için optimum bitki desenleri, doğrusal programlama tekniğinden yararlanılarak elde edilmiştir. Doğrusal programlama modelinde yer alan değişkenlerin amaç fonksiyonu katsayıları olan brüt kar değerleri, brüt kar değerlerinin verilmiş olduğu Çizelge 4.4' den alınmıştır.\n\nNadas değişkeninin (X86) katsayısı sıfır, işgücü teminine ilişkin değişkenlerin (X87, X88, X90, X91, X92, X93, X94, X95, X96, X97) katsayısı ise 2.0 YTL/saat olarak alınmıştır (Anonim 2004d). | Bitki-ekim tarihi-su<br>miktarı kombinasyonu | | YIL | | |\n|----------------------------------------------|------------|----------|-------------|---------------|\n| | | Ortalama | Sıcak-kurak | Serin-Yağışlı |\n| Buğday | SB01-E1-S1 | 101.15 | 99.00 | 103.19 |\n| | S2 | 96.28 | 93.93 | 101.07 |\n| | 23 | 91.96 | 88.84 | 100.04 |\n| | S4 | 72.28 | 59.07 | 98.94 |\n| | E2-S1 | 100.65 | 99.01 | 102.65 |\n| | S2 | 96.76 | 95.14 | 99.17 |\n| | 23 | 91.48 | 87.27 | 96.65 |\n| | S4 | 89.05 | રેરે તેવે | 94.10 |\n| | E3-S1 | 100.16 | 98.73 | 102.11 |\n| | S2 | 99:45 | 85.99 | 97.70 |\n| | 23 | 92.62 | 84.02 | 92.90 |\n| | S4 | 87.27 | 58.79 | 92.11 |\n| Şeker pancarı | SB02-E1-S1 | 379.69 | 378.05 | 381.43 |\n| | S2 | 351 54 | 341.01 | 361.16 |\n| | 83 | 323.39 | 308.92 | 346.39 |\n| | S4 | 290.67 | 276.52 | 312.48 |\n| Mısır | SB03-E1-S1 | 214.49 | 213.55 | 215.85 |\n| | S2 | 201.97 | 191.62 | 206.87 |\n| | ਟੇਤ | 184.96 | 173.84 | 199.16 |\n| | S4 | 174.63 | 156.95 | 187.66 |\n| | E2-S1 | 214.52 | 213.67 | 215.08 |\n| | S2 | 201.05 | 194.58 | 206.99 |\n| | ਟੇਤ | 182.06 | 174.83 | 192.77 |\n| | S4 | 165.98 | 159.05 | 187.12 |\n| | E3-S1 | 214.54 | 213.79 | 215.10 |\n| | S2 | 193.89 | 188.93 | 202.08 |\n| | ਟੇਤ | 185.94 | 173.05 | 192.73 |\n| | SA | 164.11 | 155.21 | 172.79 |\n| Karpuz<br>Domates | SB04-E1-S1 | 918.77 | 917.41 | 920.67 |\n| | S2 | 863.91 | 821.56 | 912.83 |\n| | ਟੇਤੇ | 837.77 | 755.40 | 877.58 |\n| | SA | 782.19 | 669.24 | 804.77 |\n| | E2-S1 | 918.83 | 918.02 | 918.82 |\n| | S2 | 855.06 | 831.48 | 884.44 |\n| | ਟੇਤੇ | 826.64 | 745.43 | 829.58 |\n| | SA | 769.76 | 668.10 | 799.14 |\n| | E3-S1 | 918.85 | 917.59 | 918.88 |\n| | S2 | | 824.94 | |\n| | | 861.90 | | 881.49 |\n| | ટે 3 | 810.65 | 760.14 | 833.52 |\n| | S4 | 772.85 | 631.85 | 761.25 |\n| | SB05-E1-S1 | 1568.00 | 1567.11 | 1569.24 |\n| | S2 | 1359.31 | 1320.43 | 1422.19 |\n| | ટેરે | 1215.92 | 1049.27 | 1272.72 |\n| | SA | | | 1095.31 |\n\nÇizelge 4.4 Araştırmada ele alınan bitkilerin brüt kar değerleri (YTL/da) | Bitki-ekim tarihi-su<br>miktarı kombinasyonu | | YIL | | |\n|----------------------------------------------|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|----------|-------------|----------------|\n| | | Ortalama | Sıcak-kurak | Serin- Yağışlı |\n| | E2-S1 | 1567.57 | 1566.28 | 1569.42 |\n| | S2 | 1334.51 | 1283.49 | 1415.28 |\n| | ਟੇਤੇ | 1167.05 | 1018.32 | 1238.82 |\n| | SA | 1067.47 | 1003.60 | 1151.31 |\n| Patlıcan | SB06-E1-S1 | 1432.37 | 1431.45 | 1433.95 |\n| | S2 | 1269.85 | 1175.55 | 1320.51 |\n| | ટેરે | 1101.16 | 1066.94 | 1159.40 |\n| | SA | 951.79 | 843.36 | 993.45 |\n| | E2-S1 | 1432.47 | 1431.55 | 1433.21 |\n| | S2 | 1248.73 | 1200.80 | 1304.22 |\n| | ટેરે | 1068.43 | 1006.12 | 1145.02 |\n| | SA | 922.85 | 843.45 | 1004.03 |\n| Pamuk | SB07-E1-S1 | 224.14 | 222.67 | 225.29 |\n| | S2 | 191.94 | 176.74 | 215.89 |\n| | ਟੇਤੇ | 159.35 | 149.79 | 201.33 |\n| | S4 | 142.94 | 125.48 | 190.45 |\n| | E2-S1 | 224.37 | 222.71 | 225.47 |\n| | S2 | 182.48 | 170.71 | 212.13 |\n| | ਟੇਤੇ | 156.59 | 149.26 | 199.38 |\n| | S4 | 131.51 | 118.46 | 185.72 |\n| | E3-S1 | 224.55 | 222.90 | 225.47 |\n| | S2 | 188.33 | 179.50 | 215.09 |\n| | ਟੇਤੇ | 155.69 | 148.04 | 205.35 |\n| | SA | 134.46 | 118.58 | 188.67 |\n| Mısır II.<br>ürün | SB08-E1-S1 | 214.35 | 213.56 | 215.46 |\n| | S2 | 155.79 | 151.23 | 186.44 |\n| | ટેરેન્ડર્લેન્ડર્લેન્ડરની સાચના વિસ્તારમાં છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામનાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામનાં મુખ્ | 136.88 | 114.26 | 151.88 |\n| | SA | 118.94 | | 130.92 |\n| | E2-S1 | 214.54 | 213.79 | 215.55 |\n| | S2 | 159.71 | 154.21 | 187.38 |\n| | ਟੇਤੋ | 139.82 | 110.54 | 158.68 |\n| | S4 | 121.79 | | 132.81 |\n| Mısır (kuru bitki) | KB09-E1 | 12.39 | | 20.43 |\n| | E2 | 10.67 | 7.66 | 22.84 |\n| | E3 | 7.91 | 9.46 | 16.61 |\n| Buğday (kuru bitki ) | KB10-E1 | | | 7.67 |\n| | E2 | | | 5.68 |\n| E3 | | | | 5.82 |\n| Ayçiçeği<br>(kuru bitki) | KB11-E1 | 12.89 | 12.35 | 15.31 |\n| | E2 | 12.58 | 12.25 | 17.71 |\n| | E3 | 13.57 | 12.50 | 14.27 |\n\nÇizelge 4.4 Araştırmada ele alınan bitkilerin brüt kar değerleri (YTL/da) (devam) \n\nŞekil 4.6 Ortalama yıl ve yeterli su için bitkilerin brüt kar değerleri\n\nSulu ve kuru tarım için bitkilere ilişkin maksimum ekiliş oranları; Dernek ve Erdem ' de verilen değerler ve (toprak verimliliğinin muhafazası, işgücünün dengeli kullanımı, pazar sınırlılığı ve şeker pancarı için de Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. tarafından uygulanan ekiliş oranı göz önünde tutularak) Ankara Universitesi Zıraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü Oğretim ile yapılan görüşmelerden yararlanılarak belirlenmiş olup Çizelge 4.5' de verilmiştir.\n\nModelin maksimum ekim alanına ilişkin kısıtların kapasite değeri (sağ taraf) olarak Çizelge 4.5'de verilen değerlerden yararlanılarak hesaplanan ekim alanı değerleri kullanılmıştır. Münavebe kısıtı uygulanmamıştır. İkinci ürün kısıtı hububat ekim alanı ile sınırlandırılmıştır. Yörede buğday nadasa bırakılmaktadır.\n\nİşgücü kapasitesine ilişkin kısıtlarda, değişkenlerin katsayıları olarak herbir bitkinin 11 ayda ihtiyaç duyduğu işgücü miktarları ve kapasıte değerleri olarak ise Çizelge 4.5 Bitkilerin maksimum ekiliş oranları (%) ve I. ve II. ünite için maksimum ekiliş alanları (da) (Dernek ve Erdem 1993)\n\n| Bitkiler | Maksimum ekiliş | Maksimum ekiliş | |\n|---------------|-----------------|-----------------|----------------|\n| | oranı (%) | alanı (da) | |\n| | | I. ünite (da) | II. ünite (da) |\n| Buğday | 50 | 52.00 | 31.50 |\n| Pamuk | રે0 | 52.00 | 31.50 |\n| Mısır | 10 | 10.40 | 6.30 |\n| Ayçıçeği | 10 | 10.40 | 6.30 |\n| Şeker pancarı | 33 | 34.32 | 20.79 |\n| Karpuz | 10 | 10.40 | 6.30 |\n| Domates | 10 | 10.40 | 6.30 |\n| Patlıcan | 10 | 10.40 | 6.30 |\n\nÇizelge 3.11' de verilen aile işgücü kapasiteleri ile o aydaki geçici işgücü teminine\n\nilişkin değişkenin toplamı kullanılmıştır.\n\nOnar günlük dönemlere ilişkin sulama suyu kısıtlarında değişkenlerin katsayıları olarak her bir bitkinin o dönemde ihtiyaç duyduğu sulama suyu miktarları, kapasite değerleri olarak ise, yeterli su koşulu için ihtiyaç duyulabilecek miktardan daha büyük bir sayı alınmıştır. Modelin çözümü ve optimum bitki deseninin elde edilmesinden sonra, pik dönemdeki artan kapasite değerlerinden yararlanılarak yeterli su koşulunda optimum bitki deseni için ihtiyaç duyulan sulama suyu miktarı (K1, % 100) elde edilmiştir. İşletmenin sulama suyu kapasitesinin kısıtlı olduğu koşullarda (K2, K3, K4, K5) ise, K1 için elde edilen değerin Çizelge 3.14'de verilen oranlar ile çarpılması sonucunda bulunan değerler, modeldeki sulama suyu kapasitesi değerlerini oluşturmuştur.\n\nSıcak-kurak yılda yeterli su kapasitesine sahip bir işletme için oluşturulan doğrusal programlama modeli, örnek olarak Çizelge 4.6'da özetlenerek verilmiştir. Çizelgede kısıtların önünde parantez içinde verilen sayılar, kısıt numarasını göstermektedir. Yüne - Çizelge 4.6 Sıcak-kurak yıl ve yeterli su kapasitesinde I. ünite için doğrusal programlama modeli\n\t- I. Amaç Fonksiyonu 99.00X1 + 93.93X2 + ...... + 12.50X85 + 0X86-2X87-2X88.....-2X97 II. Kısıtlar A. Alan kısıtları 1. Toplam ekim alanı kısıtı (da) (X1..X68) + (X77..X85) + X86 ≤104 2. İkinci ürün ekim alanı kısıtı (da) (X69..X76)≤ (X1..X12) + (X80..X82) 3. Maksimum ekim alanı kısıtları (da) (X1..X12)≤ 52.00 (X13..X16) = 34.32 (X17.X28) < 10.40 (X29..X40) < 10.40 (X41..X48) < 10.40\n\n```\n (X49..X56) ≤ 10.40\n (X57..X68) ≤ 52.00\n4. Nadas alanı kısıtı (da)\n X86=(X80 .... X82)\nB. İşgücü kısıtları (sa)\n 0.50X1+0.50X2+.....+0.05X82 ≤ 648+X87 (Şubat)\n 1.91X1+2.41X9+.....+0.07X85≤ 676+X88 (Mart)\n.\n.\n.\n 1.91X5 ≤ 730+X97 (Aralık)\nC. Sulama suyu kısıtları (Ekim 1'den Eylül 3'e kadar) (m')\n 72X66+68X67≤ 50000 (Ekim1)\n 63X1≤ 50000 (Kasım1)\n.\n.\n 67X68≤ 50000 (Eylül3)\n``` parantez içinde, arasında iki nokta ile verilen değişkenler verilen iki değişken arasındaki bütün değişkenlerin (verilen iki değişken dahil) toplanması gerektiğini ifade etmektedir. Artı işareti arasındakı beş nokta ise, o kısıtta o alanda diğer değişenlerinde yer aldığını, ancak kısıtlama yapılması açısından bunların gösterilmediğini ifade etmektedir. Araştırmada benzer şekilde oluşturulan doğrusal programlama modellerinin çözümü sonucunda her 3 yıl için yeterli ve kısıtlı sulama suyu kapasitesi ve işletme gelirleri (Z maksimum) I. ünite için Çizelge 4.7' de ve II. ünite için Çizelge 4.8' de verilmiştir.\n\nÇizelge 4.7' de sıcak-kurak yıl ve K1 (% 100 yeterli su kapasitesi) için elde edilen optimum bitki deseninde; 104 da'lık alanın 38.50 da'ına buğday (SB01-E1S1), 34.30 da' ına şeker pancarı (SB02-E1S1), 10.4 da' ına karpuz (SB04-E2S1), 10.4 da' ına domates (SB05-E1S1), 10.4 da'ma patlıcan (SB06-E1S1) ve 38.48 da'ma ise mısır ikinci ürün (SB08-E2S1) ekilmesi gerektiği görülmektedir. Şeker pancarı için ekim alanı kısıtında % 33 oranında (34.32 da) şekerpancarı (SB02- E1S1) ekilmesi zorunlu kılındığı için alanın tamamı kullanılmıştır. Domates brüt karı en yüksek bitkidir ve bu nedenle kısıtlarda izin verilen en üst sınırda desende yer almıştır. Domatesten sonra en\n\nkarlı bitki olan patlıcan ve sonrasında desende yer alan karpuz için de aynı durum söz konusudur. Yeterli su için elde edilen optimum bitki deseninde bütün bitkilerin su ihtiyacının tam olarak karşılandığı S1 konusu yer almıştır.\n\nlşletme sulama suyu kapasitesinin % 80' e düştüğü K2 konusunda elde edilen optimum bitki deseninde ise karpuz, domates ve patlıcan için ekiliş oranları aynı kalmış ancak buğday ve mısır II. ürün için ekiliş oranları değişmiş ve farklı ekim tarihi ve su miktarı kombinasyonlarına yer verilmiştir. Ekiliş alanı toplam 38.50 da olmak üzere yeterli su koşulunda 1. ekim tarihli buğday ( SB01 - E1S1 ) için 29.80 da' lık alan ve yeterli su koşulunda 3. ekim tarihli buğday (SB01-E3S1) için ise 8.67 da'lık alan söz konusudur. Yeterli su koşulunda 1. ekim tarihli mısır II. ürün (SB08 - E1S1) için 34.36 da ve yine yeterli su koşulunda 2. ekim tarihli mısır II. ürün için ise ( SB08 - E2S1) 4.12 da uygun görülmüştür. Bu kapasıtede de şeker pancarı yeterli kapasıte koşulundakı ekim tarihi - su miktarı kombinasyonu ve aynı ekiliş oranı ile desende yer almıştır (Çizelge 4.7). | | | Ortalama yıl | | | | | | Sıcak-kurak yıl | | | | | | Serin yağışlı yıl | | | | | |\n|----------|-------------------------|--------------|-------|-------|-------|-------|----|-----------------|-------|-------|-------|-------|----|-------------------|-------|-------|-------|-------|-------|\n| Değişken | Bitki-ekim tarihi-su | K1 | K2 | K3 | K4 | ાર ર | K6 | K1 | K2 | K3 | K4 | K ર | K6 | K1 | K2 | K3 | K4 | K ર | K6 |\n| no | miktarı kombinasyonu | %100 | %80 | %60 | %40 | %20 | %0 | %100 | %80 | %60 | %40 | %20 | %0 | %100 | %80 | %60 | %40 | %20 | %0 |\n| X1 | SB01-E1S1 Buğday | 38.50 | 38.50 | 34.50 | 25.60 | 12.80 | | 38.50 | 29.80 | 28.30 | 19.50 | | | | | 7.70 | 13.70 | | |\n| X2 | SB01-E1S2 Buğday | | | | | | | | | | | | | | | | 2.25 | 12.90 | |\n| XS | SB01-E2S1 Buğday | | | | | 4.30 | | | | | | 15.39 | | 38.48 | 38.48 | 30.80 | 22.57 | 12.90 | |\n| X6 | SB01-E2S2 Buğday | | | | 12.89 | 20.60 | | | | | 5.42 | | | | | | | 26.00 | |\n| X9 | SB01-E3S1 Buğday | | | | | | | | 8.67 | 10.22 | 9.87 | | | | | | | | |\n| X10 | SB01-E3S2 Buğday | | | 4.01 | | | | | | | | | | | | | | | |\n| X12 | SB01-E3S4 Buğday | | | | | 4.90 | | | | | | 30.23 | | | | | | | |\n| X13 | SB02-E1S1 Şeker Pancarı | 34.32 | 21.02 | | | | | 34.30 | 34.33 | 14.00 | 0.27 | | | | 22.72 | 11.53 | | | |\n| X14 | SB02-E1S2 Şeker Pancarı | | | | | | | | | 20.28 | 4.66 | | | | | | 5.99 | | |\n| X15 | SB02-E1S3 Şeker Pancarı | | 5:45 | 22.85 | 6.96 | | | | | | 0.27 | | | | 0.88 | | 6.35 | | |\n| X16 | SB02-E1S4 Şeker Pancarı | | 7.86 | 11.47 | 27.36 | | | | | | 29.13 | 34.32 | | 34.32 | 10.72 | 22.79 | 21.97 | | |\n| X27 | SB03-E3S1 Misir | | | | | | | | | | 3.73 | | | | | | | | |\n| X29 | SB04-E1S1 Karpuz | | | 5.20 | | | | | | | 10.40 | 3.50 | | 10.40 | 10.40 | | | | |\n| X30 | SB04-E1S2 Karpuz | | | | | 6.20 | | | | | | | | | | 10.40 | | | |\n| X33 | SB04-E2S1 Karpuz | | | 5.20 | | | | 10.40 | 10.40 | 10.40 | | | | | | | | | |\n| X36 | SB04-E2S4 Karpuz | | | | 10.40 | 4.10 | | | | | | | | | | | | | |\n| X37 | SB04-E3S1 Karpuz | 10.40 | 10.40 | | | | | | | | | | | | | | | | |\n| X38 | SB04-E3S2 Karpuz | | | | | | | | | | | | | | | | 10.40 | 10.40 | 10.40 |\n| X39 | SB04-E3S3 Karpuz | | | | | | | | | | | 6.90 | | | | | | | |\n| X41 | SB05-E1S1 Domates | 10.40 | 10.40 | | | | | 10.40 | 10.40 | | 10.40 | | | 10.40 | | 2.63 | 6.54 | 1.90 | |\n| X43 | SB05-E1S3 Domates | | | | 6.35 | | | | | | | | | | | | 3.86 | 0.50 | |\n| X45 | SB05-E2S1 Domates | | | 10.40 | 3.65 | 4.60 | | | | 10.40 | | | | | 10.40 | 7.77 | | | |\n| X47 | SB05-E2S3 Domates | | | | 0.36 | | | | | | | | | | | | | 7.90 | |\n| X48 | SB05-E2S4 Domates | | | | 0.04 | 5.80 | | | | | | 0.03 | | | | | | | |\n| X49 | SB06-E1S1 Patlıcan | 3.01 | 3.01 | 10.40 | 5.14 | 3.20 | | 10.40 | 10.40 | 10.40 | 8.12 | | | 3.01 | 10.40 | 9.90 | 2.94 | | |\n| X50 | SB06-E1S3 Patlıcan | | | | 0.54 | 1.50 | | | | | | 3.35 | | | | | | 3.30 | |\n| X21 | SB06-E1S4 Patlıcan | | | | | 5.50 | | | | | | 3.99 | | | | | | 2.50 | |\n\nÇizelge 4.7 I. ünite için optimum bitki deseni (da) | | II | | | | | | |\n|---------------------------------------------|------------------------------------------------------------------------------------------|-----|-------|-----------------------|---------------------------------------|-------|--|\n| X70<br>X71<br>X72<br>X73 | SB08-E1S2 Mısır II<br>SB08-E1S3 Mısır II<br>SB08-E1S4 Mısır II<br>SB08-E2S1 Mısır II | | 38.48 | 11.53<br>1.38<br>6.78 | | | |\n| X74<br>X75<br>X76<br>X79 | SB08-E2S2 Mısır II<br>SB08-E2S3 Mısır II<br>SB08-E2S4 Mısır II<br>KB09-E3 Mısır (kuru) | | | 6.30 | 10.99 | 7.47 | |\n| X80<br>X85 | KB10-E1 Buğday(kuru)<br>KB11-E3Ayçiçeği (kuru) | | | | | 30.00 | |\n| Sulu bitkiler toplamı (da)<br>Boş alan (da) | | 104 | 104 | 104 | 104 | 74.00 | |\n| İkinci ürün toplamı (da) | | | | | 38.48 38.48 38.48 10.99 | 7.47 | |\n| Kuru bitkiler toplamı (da) | | | | | | 30.00 | |\n| İşletme geliri (Zmaks) (x 10 3 YTL) | | | | | 58.94 58.11 55.66 46.25 38.36 | | | Geçiçi işgücü ihtiyacı (saat) D3\n\n## Çizelge 4.8 II. ünite için optimum bitki deseni (da)\n\n| | | Ortalama yıl | | | | | | Sıcak-kurak yıl | | | | | Serin yağışlı yıl | | | | | | |\n|----------------|----------------------------------------------|--------------|-------|-------|-------|-------|----|-----------------|------|---------------|-------|------|-------------------|-------|-------|-------|-------|-------|----|\n| Değişken<br>no | Bitki-ekim tarihi-su<br>miktarı kombinasyonu | K1 | K2 | K3 | K4 | KS | K6 | K1 | K2 | K3 | K4 | KS | K6 | K1 | K2 | K3 | K4 | K ર | K6 |\n| | | %100 | %80 | %60 | %40 | %20 | %0 | %100 | %80 | %60 | %40 | %20 | %0 | %100 | %80 | %60 | %40 | %20 | %0 |\n| X1 | SB01-E1S1 Buğday | 23.31 | 23.31 | 20.86 | 15.90 | | | | | | | | | 23.31 | 12.99 | 11.68 | 5.02 | | |\n| ૪ ર | SB01-E2S1 Buğday | | | | | 8.64 | | 23.31 | | 19.74 20.00 | 11.09 | 9.34 | | | 10.32 | 11.63 | 18.29 | 12.17 | |\n| X6 | SB01-E2S2 Buğday | | | | 7.40 | 8.00 | | | | | 4.01 | | | | | | | 4.04 | |\n| X8 | SB01-E2S4 Buğday | | | | | 14.70 | | | | | | | | | | | | 11.53 | |\n| X9 | SB01-E3S1 Buğday | | | | | | | | 3.57 | 3.30 | 5.94 | | | | | | | | |\n\n| | 7363 | 5890 | 4417 | 2945 | 1472 | |\n|---------------|--------------|---------------|-------------|------------|------|--|\n| D4 | 142 | 142 | 142 | 126 | 107 | |\n| D5 | 345 | 354 | 362 | 256 | | |\n| D6<br>D7 | રૂ 39<br>143 | 546<br>ા રેડે | 508<br>292 | 257<br>214 | | |\n| D8 | 2326 | 2215 | 1732 | 1541 | | |\n| D9 | | | 132 | | 120 | |\n| | | | | | | |\n| Toplam 3495 | | 3410 | 3168 2394 | | 227 | |\n\n. | X53 | SB06-E2S1 Patlıcan | 6.30 | 6.30 | 6.30 | 5.54 | 3.92 | | | | | | | | 6.30 | 6.30 | 6.30 | 6.30 | | |\n|-------------------------------------|--------------------|-------|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|---------------|---------------|-------|\n| X55 | SB06-E2S3 Patlıcan | | | | | | | | | | | | | | | | | 1.01 | |\n| X56 | SB06-E2S4 Patlıcan | | | | 0.26 | | | | | | | | | | | | | | |\n| X69 | SB08-E1S1 Mısır II | 23.31 | | 9.02 | | | | | 20.79 | 23.31 | 10.21 | | | | | | | | |\n| X70 | SB08-E1S2 Mısır II | | | | | 41.64 | | | | | 2.06 | | | | | | 19.60 | 27.74 56.70 | |\n| X71 | SB08-E183 Mısır II | | | | | 1.80 | | | | | | | | | | | | | |\n| X72 | SB08-E1S4 Mısır II | | | 4.56 | | | | | | | | 18.40 | | | | | | | |\n| X73 | SB08-E2S1 Mısır II | | 23.31 | 8.20 | | | | 23.31 | 2.52 | | | | | 23.31 | 23.31 | 23.31 | 3.71 | | |\n| X75 | SB08-E283 Mısır II | | | | | | | | | | 8.76 | 9.29 | | | | | | | |\n| X76 | SB08-E2S4 Mısır II | | | 1.53 | 7.87 | | | | | | | | | | | | | | |\n| X80 | KB10-E1 Buğday | | | | | 11.90 | | | | | | | | | | | | | 56.70 |\n| X85 | KB11-E3 Ayçiçeği | | | | | | 63.00 | | | | | | 63.00 | | | | | | |\n| Sulu bitkiler toplamı (da) | | 63.00 | 63.00 | 63.00 | 63.00 | 50.80 | | 63.00 | 63.00 | 63.00 | 63.00 | 59.20 | | 63.00 | 63.00 | 63.00 | 63.00 63.00 | | 6.30 |\n| Boş alan (da) | | | | | | 12.10 | | | | | | 3.77 | | | | | | | |\n| İkinci ürün toplamı (da) | | 23.31 | 23.31 | 23.31 | 7.87 | 43.44 | | 23.31 | 23.31 | 23.31 | 21.03 | 27.69 | | 23.31 | 23.31 | 23.31 | 23.31 | 27.74 | 56.70 |\n| Kuru bitkiler toplamı (da) | | | | | | 11.90 | 63.00 | | | | | | 63.00 | | | | | | 56.70 |\n| Işletme geliri (Zmaks) (x 10 ° YTL) | | 38.51 | 37.97 | 36.78 | 30.70 | 23.82 | 0.86 | 38.44 | 37.43 | 35.95 | 30.51 | 17.85 | 0.79 | 38.67 | 38.66 | 38.29 | 35.20 | 28.76 | 16.55 |\n| Su kaynağı kapasitesi (m3/10 gün) | | 6128 | 4902 | 3677 | 2451 | 1226 | | 7002 | 5602 | 4201 | 2801 | 1400 | | 4577 | 3662 | 2746 | 1831 | છે રિ | |\n| Geçiçi işgücü ihtiyacı (saat)<br>D8 | | 310 | 671 | 178 | 468 | 193 | | 716 | 310 | | | | | 603 | 502 | 529 | 392 | 186 | |\n| D9 | | 382 | | 381 | | | | | 382 | 671 | 561 | 317 | | | | | | | |\n| | 692 | 671 | રેતે રેતે પ્રતિષ્ઠા જિલ્લામાં આવેલું એક ગામનાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખાતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ખેત-ઉત્પત્તમજૂરી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ | 468 | 193 | | 716 | 692 | 671 | રહ | 317 | | 603 | 502 | 529 | 392 | 186 | | | Kapasitenin % 60' a düştüğü K3 konusunda ise, yeterli su koşulunda 1. ekim tarihli buğday (SB01-E1S1) için 28.30 da'lık bir alan, yeterli su koşulunda 3. ekim tarihli buğday (SB01-E3S1) için ise 10.22 da'lık bir alan buğday tarımı için ayrılmıştır. Karpuz ve patlıcan için ayırılan alan yeterli su kapasitesine sahip (K1) ve yeterli su kapasitesinin % 80' ine sahip işletmelerdeki (K2) gibi kalmış domates ise yeterli su koşulunda ve 10.40 da'lık bir ekiliş alanı ile 2. ekim dönemine (SB05-E2S1) kaymıştır. Şeker pancarı ise su kapasitesinin azalması nedeni ile yeterli su yanında, kısıtlı su konusu ile de desene girmiştir. Mısır II.ürün ise (SB08-E1S1) 1. ekim tarihi ve yeterli su koşulu ile 38.48 da' lık alanla desende yer almıştır (Çizelge 4.7).\n\nKapasitenin % 40'a düştüğü K4 konusunda ise yeterli su koşulunda ve 1. ekim tarihli buğday (SB01-E1S1) 19.50 da, % 80 su koşulunda 2. ekim tarihli buğday (SB01-E2S2) 5.42 da ve yeterli su koşulunda 3. ekim tarihli buğday (SB01-E3S1) 9.87 da alanla 3 farklı ekim tarihi ile desende yer almıştır. Şeker pancarı yine su kapasitesinin düşük olması nedeni ile tek ekim tarihinin farklı su miktarı seçeneklerinin hepside farklı ekiliş alanları ile desende yer almıştır. Domates (SB05-E1S1) yeterli su koşulunda 1. ekim tarihi ve 10.40 da ile, patlıcan (SB06-E1S1) yeterli su koşulunda 1. ekim tarihi ve yine yeterli su koşulunda 2. ekim tarihi (SB06-E2S1) ile toplam 10.35 da olmak üzere iki farklı ekim tarihi ile desende yer almıştır. Sıcak-kurak yılın K4 konusunda diğer yıllardan farklı olarak 3.73 da ve yeterli su koşulunda 3. ekim tarihi ile mısır (SB03-E3S1) bitkisi de desene girmiştir (Çizelge 4.7).\n\nKapasitenin % 20 ye düştüğü K5 konusunda buğday, 15.39 da SB01-E2S1 ekim tarihi ile ve 30.23 da SB01-E3S4 ekim tarihi ile şeker pancarı ise 34.32 da SB02-E1S4 ekim tarihi ile desende yer almıştır. Karpuz 3.5 da SB04-E1S1 ekim tarihi, 6.9 da SB04-E3S3 ekim tarihi ile domates, 0.03 da SB05-E2S4 ekim tarihi ile pathcan, 3.35 da SB06-E1S3 ekim tarihi ve 3.99 da SB06-E1S4 ekim tarihi ile desende yer almıştır. Mısır II. ürün ise 15.37 da ile SB08-E2S3 ekim tarihi ile desene girmiştir (Çizelge 4.7).\n\nSıcak-kurak yıl için işletmenin su kaynağı kapasitesinin % 0 olduğu K6 konusunda ise kuru bitki olarak 3. ekim tarihiyle 18.09 da alanla mısır ve 85.91 da alanla ayçıçeği desene girmiştir (Çizelge 4.7). Ortalama yıl ve serin-yağışlı yıl için işletme kapasitesinin % 20'ye düştüğü K5 ve % 0' a düştüğü K6 konusunda optimum bitki desenine ilişkin çözüm alınamamış bu nedenle şeker pancarı kısıtı = 34.32 yerine ≤ 34.32 olarak değiştirilmiştir. Dolayısı ile şeker pancarı için ekim alanı zorunluluğu ortadan kaldırılmıştır. Sıcak-kurak yılın K.5 konusunda ise su kapasitesinin ortalama ve serin-yağışlı yıla oranla yüksek olmasından dolayı böyle bir değişikliğe intiyaç duyulmazken aynı değişiklik K6 konusunda yapılmıştır.\n\nSonuçlar incelendiğinde, işletmenin sahip olduğu su kaynağının kapasitesi azaldığında işletme gelirinin maksimum düzeye çıkartılması için öncelikle farklı ekim tarihleri seçilerek pik su ihtiyacının daha geniş bir zaman dilimine yayılmasının sağlandığı görülmektedir. Ekim tarihindeki farklılığın yeterli olmaması durumunda ise, yeterli su yanında çeşitli düzeylerde kısıtlı su uygulanan bitkiler de seçilmektedir.\n\nSonuçlarda % 20 su kapasitesindeki K.5 işletmesinde bile 104 da'lık alanın neredeyse tamamının sulanabilmesi dikkat çekicidir (Çizelge 4.7).\n\nSebze ekim alanları, işletmenin % 0 su kapasitesine sahip olduğu konu hariç diğer bütün su kapasitesi konularında (K1, K2, K3, K4, K5) desende yer almış ve genelde, kısıtların izin verdiği en üst düzeyde (10.40 da) tutulabilmiştir (Çizelge 4.7).\n\nİşletme gelirleri incelendiğinde, sıcak- kurak yılda yeterli kapasiteye sahip işletmede gelirin 58300 YTL olduğu, ortalama yılda yeterli kapasitede gelirin 58940 YTL olduğu ve serin-yağışlı yılda ise 59260 YTL olduğu görülmektedir. Gelirler arasında büyük bir fark olmamakla beraber yağışlı koşuldan kurak koşula gidildikçe yağıştakı azalmaya ve artan işgücü ihtiyacına bağlı olarak gelirde de azalma olmaktadır (Çizelge 4.7).\n\nSıcak-kurak yılda işletme geliri, yeterli sulama suyuna sahip işletme için 58300 YTL iken sulama suyu kapasitesi azaldığı ve işletmenin su kapasitesinin % 20 oluğu K5 konusunda gelirin 28570 YTL'ye düştüğü görülmektedir. Ancak serin - yağışlı yılın her bir su kapasitesi için işletme gelirleri incelendiğinde K5 konusunda gelirde diğer yıllarda önemli bir azalma yaşanırken serin yağışlı yılda ise bir artış göze çarpmaktadır. Bunun nedeni serin yağışlı yılda K5 su konusunda şeker pancarının % 33 ekim zorunluluğunun kaldırılması ve onun yerine geliri daha yüksek bitkilerin desene girmesidir (Çizelge 4.7).\n\nSu kapasitesinin % 0 olduğu koşulda, serin-yağışlı yılda işletme geliri 27330 YTL ve sıcak - kurak yılda 1240.00 YTL iken ortalama yılda ise 1380.00 YTL'dir. Bunun nedeninin yağış etkisi olduğu söylenebilir (Çizelge 4.7).\n\nYıllar arasındaki değişim işletme geliri açısından incelendiğinde yeterli su için yıllar arasındakı farklılığın kısıtlı suya (K5) oranla daha az olduğu görülmektedir. Diğer bir deyişle iklim koşullarındaki farklılık sulama suyu kapasitesinin kısıtlı olduğu işletmelerde geliri daha fazla etkilemektedir (Çizelge 4.7).\n\nSerin-yağışlı yılda su kapasitesi 7150 m³/10 gün iken ortalama yılda 7363 m³/10 gün'e ve sıcak-kurak yılda ise 11559 m³/10 gün' e çıkmaktadır (Çizelge 4.7).\n\nÇizelge 4.7' de aylık ve toplam olarak ihtiyaç duyulan geçici işgücü miktarı verilmiştir. Sonuçlara bakıldığında su kapasıtesi azaldığında, geçiçi işgücü ihtiyacının da genelde azaldığı görülmektedir.\n\nII. ünitenin (63 da) optimum bitki deseni sonuçları ise Çizelge 4.8 de verilmiştir. Çizelge 4.7 ile Çizelge 4.8 karşılaştırıldığında her iki ünite için de elde edilen optimum bitki deseni sonuçlarının pek farklılık göstermediği ancak işletmelerin büyüklüklerinden kaynaklanan farklılıktan dolayı 11. ünitede desene giren bitkilerin ekiliş alanlarında bir azalma olduğu görülmektedir.\n\nII. ünitede yeterli su kapasıtesi koşulunda; sıcak-kurak yılda işletme geliri 38440 YTL, serin yağışlı yılda 38670 YTL ve ortalama yılda ise 38510 YTL' dir (Çizelge 4.8). Ortalama yıl ve yeterli su için I. ünite ve II. üniteye ait optimum ürün deseni grafiği Şekil 4.7' de verilmiştir. Yine ortalama yıl için işletmenin su kapasitesi ve işletme geliri grafiği I.ünite ve II. ünite için Şekil 4.8' de verilmiştir. ## 5. SONUÇ\n\nAraştırmada ele alınan Yaylak Proje Alanı 520 m kotunun altında 1. ünite ve üstünde 11. ünite olmak üzere ikiye ayrılmıştır ve araştırmada 1. ünitede ortalama genişliği 104 da olan işletmeler ve II. ünitede ise ortalama genişliği 63 da olan işletmeler için optimum bitki desenleri belirlenmiştir. Her iki örnek işletmede de sulu koşullarda yetiştirilen 8 bitki ve farklı ekim tarihleri için yeterli ( % 100 ) ve kısıtlı ( % 80, % 60, % 40 ) su koşullarında sulama programları geliştirilmiştir. Kısıtlı su koşullarında, bitkinin büyüme mevsimi boyunca ihtiyaç duyduğu su miktarına uygulanan kısıt arttıkça, sulama sayısında ve verimde azalma olduğu belirlenmiştir.\n\nOrtalama yıl, sıcak-kurak yıl ve serin-yağışlı yıl için farklı tarihlerde ekilen ve farklı su kısıtı uygulanan her bitki için brüt kar değerleri hesaplanmıştır. Bu hesaplamalar sonucunda işletme için en karlı bitkinin domates olduğu belirlenmiştir. Ortalama yılda yeterli su koşulunda domatesin brüt karı 1568.00 YTL/da iken, bu rakam kısıtlı sulama uygulamalarında azalmakta ve % 80 su uygulamasında 1359.31 YTL/da, % 60 su\n\nuygulamasında ise 1215.92 YTL/da değerine düşmektedir. Ortalama yılda, domatese % 40 miktarında uygulanan su kısıtında ise gerçek bitki su tüketiminin maksimum bitki su tüketimine oranının 0.50' nin altına düşmesi nedeniyle verimde güvenilir sonuç elde edilememiş bu nedenle domatesin % 40 su uygulamasından kar edilememiştir.\n\nAraştırmada ele alınan her iki örnek ünite için yeterli ( % 100 ) ve kısıtlı ( % 80, % 60, % 40, % 20 ) su koşullarında maksimum gelirin elde edilebileceği maksimum bitki desenleri belirlenmiştir.\n\nOptimum bitki desenini elde etmek için kurulan modelde dikkate alınan alan, maksimum ekiliş oranı ve su kaynağı kapasitesi kısıtlarına bağlı olarak ortalama yılda ve yeterli su koşulunda 1. örnek ünitedeki işletmenin optimum bitki deseni 38.5 da buğday ( 1. ekim tarihi, % 100 su ), 34.32 da şeker pancarı ( 1. ekim tarihi, % 100 su ), 10.40 da karpuz ( 3. ekim tarihi, % 100 su ), 10.40 da domates ( 1. ekim tarihi, % 100 su ), 3.01 da patlıcan ( 1. ekim tarihi, % 100 su ), 7.39 da patlıcan ( 2. ekim tarihi, % 100 su ), 38.48 da mısır II. ürün ( 1. ekim tarihi, % 100 su ) olarak elde edilmiştir. Ortalama yılda yeterli su koşulunda işletmenin geliri (Z maks.) hesaplanırken, optimum bitki deseninde yer alan bitkilerin ortalama yılda sahip oldukları brüt kar değerlerinin, ekiliş oranları ile çarpılması söz konusudur. Buğdaydan I. örnek ünitede, 1 da alan için ortalama yılda (1. ekim tarihi, % 100 su) 101.15 YTL brüt kar elde edilmekte ve ortalama yıl yeterli su koşulunda buğday (1. ekim tarihi, % 100 su) 38.5 da ile desende yer almaktadır. Bu koşullar için işletmenin buğdaydan elde edeceği gelir 3894.27 YTL' dir. Desene giren her bitki çeşidi için elde edilecek gelir bu şekilde hesaplanmış ve bu değerler toplandığında işletme geliri ( Z maks.) elde edilmiştir. Ortalama yıl, yeterli su koşulunda işletmenin geliri 58940 YTL' dir.\n\nİşletmenin sahip olduğu su kaynağının kapasitesi, yeterli suya ( % 100 ) oranla % 80, % 60, % 40, % 20'ye düşürüldüğünde optimum bitki deseninde öncelikle ekim tarihleri değişmiş ve farklı ekim tarıhlerine sahip bitkiler birlikte desene girmiştir.\n\nİşletme geliri, işletmenin su kapasitesindeki düşmeye bağlı olarak azalma göstermiştir. Ortalama yılda I. ünitede, % 80 su kapasitesine sahip işletmenin geliri 58110 YTL' ye,\n\n% 60 su kapasitesine sahip işletmenin geliri 55660 YTL'ye, % 40 su kapasitesine sahip işletmenin geliri 46250 YTL'ye ve % 20 su kapasitesine sahip işletmenin geliri ise 38360 YTL' ye düşmüştür.\n\nKuru bitkiler optimum bitki desenine, % 0 ve % 20 su kapasitesine sahip işletmelerde şeker pancarı ekim alanı zorunluluğunun ortadan kaldırılması koşuluyla, her üç yıl için de desende yer almıştır.\n\nPamuk bitkisi her iki ünitenin optımum bitki deseninde yer almamıştır. Bunun nedeni, son yıllarda pamuk bitkisinin satış fiyatındaki düşüşten kaynaklanıyor olabilir. Ayrıca pamuk için birim alandan elde edilen maksimum verimin diğer bitkilere nazaran daha düşük olması da pamuğun brüt karında azalmaya ve dolayısıyla optimum bitki deseninde yer almamasına neden olmuş olabilir. Bu iki nedenin yanı sıra pamuk bitkisinin büyüme mevsimi boyunca ihtiyaç duyduğu su miktarının yüksek olması bunun yanında yağışın yetersizliği pamuğun optimum bitki desenlerinde yer almayışının bir göstergesi olarak kabul edilebilir.\n\nOrtalama yıl ve yeterli su kaynağı koşulu için oluşturulan modelden elde edilen sonuca göre eğer işletmeci, 1 da alanda pamuk yetiştırmek isterse 1. ekim tarihi ve % 100 su koşulu için I. ünitede birim alandan elde edeceği gelirde 219 YTL kadar, II. ünitede ise birim alandan 165 YTL kadar bir kayıp söz konusu olacaktır.\n\nAltın tarafından Şanlıurfa-Harran Ovası'ndaki orta büyüklükteki işletmelerde yeterli ve kısıtlı su koşullarında sulama programlaması ve optimum bitki desenini elde etmek amacıyla yaptığı çalışmada ortalama genişliği 100 da olan bir işletmede yeterli su koşulunda optimum bitki desenini 50 da buğday, 10 da pamuk, 10 da karpuz, 10 da biber, 10 da patlıcan ve 10 da domates olarak belirlemiştır. Araştırma sonuçlarına göre yeterli su koşulunda pamuk, buğday, karpuz, biber, patlıcan ve domates ekim alanı kısıtının izin verdiği en üst sınırda optımum bitki deseninde yer almıştır.\n\nVural tarafından Urfa - Harran Ovası'ndaki büyük işletmelerde optimum bitki\n\ndesenini belirlemek amacıyla yapılan araştırmada yeterli su koşulunda ortalama büyüklüğü 350 da olan bir işletmede optımum bitki desenini 175 da pamuk ve 175 da domates olarak belirlenmiştir. Pamuk ve domates; ekim alanı kısıtının izin verdiği en üst sınırda optimum bitki deseni içinde yer almıştır.\n\nYaylak Proje Alanı'nda optimum bitki desenini belirlemek amacıyla yapılan bu araştırmada elde edilen sonuçlar, Altın ve Vural tarafından Harran Ovası için elde edilen sonuçlarla karşılaştırıldığında her üç araştırmada da yeterli su koşulunda, sebzeler ekim alanı kısıtının izin verdiği en üst sınırda optimum bitki deseninde yer almış, ancak pamuk bitkisi Yaylak Proje Alanına ait optimum bitki deseninde yer almamıştır. Bu durum pamuk bitkisinin Yaylak Proje Alanına ait optimum bitki deseninde yer almama nedeninin pamuk fiyatlarındaki düşüşten kaynaklanma ihtimalini biraz daha güçlendirebilir. Araştırma sonuçları, çok düşük su miktarlarında bile işletme gelirinin yüksek düzeylerde tutulmasının mümkün olabileceğini göstermektedir. Ancak bu, bitkilerin su-verim ilişkilerinin iyi bilinmesi ile mümkündür.\n\nBu sonuçlar, ülkemizde sulama ve su kaynaklarının geliştirilmesine yönelik çalışmalarda, belirli bir işletmede sulama zaman planlarının hazırlanmasının önemini göstermektedir. Ozellikle işletmede mevcut su ile daha fazla alanın sulanması, suyun işletme içerisinde düzenli bir şekilde dağıtılması, suyun kısıt olarak ortaya çıktığı işletmelerde, kısıtlı sulama zaman planlarının hazırlanmasına ağırlık verilerek çiftçilerin bu yönde eğitilmesi yararlı olacaktır. ## KAYNAKLAR\n\n- Aksöz, 1. 1971. Lineer programlama metodunun Nebraska' da bir bölgeye tatbiki. Atatürk Universitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, Yayın No: 110, Erzurum.\n- Aküzüm, T. ve Kodal, S. 2000. GAP' da tarım politikaları. Güneydoğu Anadolu Projesi Türkiye'nin geleceğinde GAP'ın yeri. Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası, s. 229-318, Ankara.\n- Allen, R. G., Pereira, L. S., Raes, D. and Smith, M. 1998. Crop Evapotranspiration Guidelines for Computing Crop Water Requirements. FAO Irrigation and Drainage, Paper 56, 300 p., Rome.\n- Altın, M. 2002. Şanlıurfa Harran Ovasındakı orta büyüklükteki işletmelerde yeterli ve kısıtlı su koşullarında sulama programlaması ve optimum bitki deseni. Ankara Universitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. Yüksek lisans tezi, 72 s., Ankara.\n- Altun, A. ve Koral, A.I. 2000. Türkiye'de üretilen tarım ürünlerinin üretim gırdileri rehberi, Toprak ve Su Kaynakları Araştırma Şube Müdürlüğü Yayını: 104, 349 s., Ankara.\n\t-\n- Anonim 1991. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü. Yaylak Projesi Planlama Raporu, 92 s., Ankara.\n- Anonim 2000. Türkiye İstatistik Kurumu. 2000 yılı nüfus sayımı sonuçları.\n- Anonim 2004a. Türkiye Istatistik Kurumu. Toptan eşya fiyatları. Ankara.\n- Anonim 2004b. Türkiye İstatistik Kurumu. Ürünlerin tarımsal fiyatları. Ankara.\n- Anonim 2004c. Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü. Yıllık meteoroloji bültenleri. Ankara.\n- Anonim 2004d. Şanlıurfa Tarım Il Müdürlüğü. Şanlıurfa'da üretilen tarım ürünlerinin üretim girdileri, Şanlıurfa.\n- Ayla, Ç. 1988. Ankara koşullarında kısıtlı su uygulaması ile şeker pancarının su-verim ilişkisi. Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Ankara Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Yayınları, Genel yayın no:147, Rapor Serisi No:67, 30 s., Ankara. - Balçın, M. ve Güleç, H. 1997. İRSİS ve CROPWAT paket programlarından elde edilen sulama programlarının tarla şartlarında elde edilen sulama programları ile karşılaştırılması. 6. Ulusal Kültürteknik Kongresi, 5-8 Hazıran 1997, Kirazlıyayla, Bursa.\n- Benli, E. 1974. Aksaray-Ulurmak Ovası'nda sulama suyundan yararlanma olanaklarının geliştirilmesi üzerine bir araştırma. Ankara Universitesi Ziraat Fakültesi Kültürteknik Bölümü, Doçentlik tezi, 75 s., Ankara.\n- Benli, E. ve Erözel, Z. 1980. Sulama alanlarında sistem yaklaşımı ile optimum bitki deseninin belirlenmesi üzerine bir araştırma. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları: 749, Bilimsel Araştırma ve Incelemeler: 438, 16 s., Ankara.\n- Benli, B., Şelli, F. ve Kodal, S . 2001. GAP-Tahılalan Sulama Birliği'nde küçük ölçekli tarım işletmeleri için kısıtlı sulama suyu koşullarında optimum bitki deseni. GAP II. Tarım Kongresi, s. 705-714, Şanlıurfa.\n- Beyribey, M., Çakmak, B. ve Aküzüm, T. 1992. Ülkemizde ve diğer ülkelerde sulama sistemlerinin işletilmesi. Ankara Universitesi Ziraat Fakültesi Yayınları: 1246, Bilimsel Araştırma ve İncelemeler: 686, 34 s., Ankara.\n- Bilgel, L., Sözbilici, Y. ve Çetin, O. 1997. GAP Bölgesi Harran Ovası koşullarında kırmızı mercimeğin su tüketimi. Top. ve Su Kay. Araş. Yıllığı. KHGM. Yay. No: 102. s. 295-307.\n- Cinemre, H. A. 1990. Şanlıurfa Ili Akçakale Ilçesi tarım işletmelerinin doğrusal programlama yöntemi ile planlanması. Ankara Universitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora tezi (basılmamış), 188 s., Ankara.\n- Çelik, Y. 2000. Şanlıurfa IIi Harran Ovası'nda arazi toplulaştırması yapılmış alanlarda sulu tarım yapan ve yapmayan tarım işletmelerinin optımum üretim planlarının tespiti üzerine bir araştırma. Ankara Universitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarım Ekonomisi Ana Bilim Dalı, Doktora Tezi. 161 s., Ankara.\n- Dernek, Z. ve Erdem, G. 1993. Ankara Ili Beypazarı İlçesinde tarım işletmelerinde en uygun ürün deseni ve yeter gelirli işletme büyüklüğü. KHGM Ankara Araş. Ens. Md. Yayın. 186/93. 119 s., Ankara. ## EKLER\n\nEK 1 Şanlıurfa yöresinde pamuğun fiziki üretim girdileri EK 2 Şanlıurfa yöresinde domatesin fiziki üretim girdileri EK 3 Şanlıurfa yöresinde patlıcanın fiziki üretim girdileri EK 4 Şanlıurfa yöresinde buğdayın fiziki üretim girdileri EK 5 Şanlıurfa yöresinde mısırın fiziki üretim girdileri EK 6 Şanlıurfa yöresinde karpuzun fiziki üretim girdileri EK 7 Şanlıurfa yöresinde şeker pancarının fiziki üretim girdileri EK 8 Şanlıurfa yöresinde kuru koşullarda ayçıçeğinin fiziki üretim girdileri EK 9 Şanlıurfa yöresinde kuru koşullarda buğdayın fiziki üretim girdileri EK 10 Ortalama yıl için bitkilerin aylık işgücü ihtiyaçları (sa/da) EK 11 Serin yağışlı yıl için bitkilerin aylık işgücü ihtiyaçları (sa/da) | ÜRETİM İŞLEMLERİ | IŞLEM<br>SAYISI | IŞLEM<br>ZAMANI | HARCANAN İŞGÜCÜ<br>(sa/da) | | | KULLANILAN<br>EKİPMAN | KULLANILAN<br>MATERYAL | | |\n|-------------------------------------------|-----------------|-----------------|----------------------------|-------------------|-------------------|-----------------------|------------------------|-------------------|-------------------|\n| | | | Insan<br>(sa/da) | Makine<br>(sa/da) | Ucret<br>(YTL/da) | | Cinsi | Miktar<br>(kg/da) | Tutar<br>(YTL/da) |\n| 1. TOPRAK HAZIRLIĞI | | | | | | | | | |\n| 1.1. İlk sürüm | 1 | Ekim | 0.86 | 0.86 | | 2-3 gövdeli pulluk | | | |\n| 1.2. İkinci sürüm | 1 | Mart | 0.86 | 0.86 | | 2-3 gövdeli pulluk | | | |\n| 1.3. Üçüncü sürüm | 1 | Nisan | 0.20 | 0.20 | | Kültivatör | | | |\n| 1.4. Tapan ve ark açma | 1 | Nisan | 0.13 | 0.13 | | Tapan-Sürgü | | | |\n| 1.5. Ekim | 1 | Nisan | 0.17 | 0.17 | | Ekim Makinası | Tohum | 4.60 | |\n| 1.6. Ekim | | Nisan | 0.17 | | | Yardımcı | | | |\n| 2. BAKIM İŞLERİ | | | | | | | | | |\n| 2.1. Gübreleme | 2 | Mart-May1s | 0.61 | - | | Elle Serpme | Gübre | 15.50 | |\n| 2.2. Çapalama | 2 | Mayıs-Haziran | 29.5 | - | | El ile | | | |\n| 2.3. Seyreltme | 1 | Mayıs-Haziran | 5.54 | - | | El ile | | | |\n| 2.4. Sulama | 1 | | 3.29 | - | | Kanaletten | | | |\n| 2.5. İlaç | | | 0.81 | | | El ile | | | |\n| 3. HASAT-HARMAN-TAŞIMA | | | | | | | | | |\n| 3.1. Hasat (toplama, balyajlama, yükleme) | 2 | Ekim | 40.68 | - | | El ile | | | |\n| 3.2. Taşıma | | Ekim-Kasım | 0.46 | 0.46 | | Kamyon | | | |\n| 3.3. Ambalaj | | | | | | | Çuval.ip | | |\n\n## Ek 1 Şanlıurfa yöresinde pamuğun fiziki üretim girdileri (Altun ve Koral 2000) | ÜRETİM İŞLEMLERİ | İŞLEM<br>SAYISI | İŞLEM<br>ZAMANI | HARCANAN İŞGÜCÜ<br>(sa/da) | | | KULLANILAN<br>EKİPMAN | KULLANILAN<br>MATERYAL | | |\n|------------------------|-----------------|-----------------|----------------------------|-------------------|-------------------|-----------------------|------------------------|-------------------|-------------------|\n| | | | Insan<br>(sa/da) | Makine<br>(sa/da) | Ücret<br>(YTL/da) | | Cinsi | Miktar<br>(kg/da) | Tutar<br>(YTL/da) |\n| 1. TOPRAK HAZIRLIĞI | | | | | | | | | |\n| 1.1. İlk sürüm | 1 | Eylül - Ekim | 0.41 | 0.41 | | 2-3 gövdeli pulluk | | | |\n| 1.2. İkinci sürüm | 2 | Mart | 0.33 | 0.33 | | Kültivatör-Gobldisk | | | |\n| 1.3. Üçüncü sürüm | | Nisan | 0.15 | 0.15 | | Gobldisk-Tapan | | | |\n| 1.4. Dikim | | Nisan | 13.4 | | | El ile | Fide | 980 | |\n| 2. BAKIM İŞLERİ | | | | | | | | | |\n| 2.1. Gübreleme | 1 | Nisan | 1.68 | - | | Elle Serpme | Gübre | 10.75 | |\n| 2.2. Çapalama | 2 | Nisan - Mayıs | 29.20 | - | | El ile | | | |\n| 2.3. Ilaçlama | | Nisan | 7.71 | - | | El ile | İlaç | | |\n| 2.4. Sulama | | | 3.18 | | | | | | |\n| 3. HASAT-HARMAN-TAŞIMA | | | | | | | | | |\n| 3.1. Hasat | 22 | Eylül - Ekim | 58.0 | - | | El ile | | | |\n| 3.2. Ayırım | | Eylül - Ekim | 16.9 | - | | El ile | | | |\n| 3.3. Yükleme. boşaltma | | Eylül - Ekim | 1.97 | - | | El ile | | | |\n| 3.4. Taşıma | | Eylül - Ekim | 1.48 | 1.48 | | Traktör - Römork | | | |\n| 3.5. Ambalaj | | Eylül - Ekim | | | | | Kasa | 12.50 | |\n\n## Ek 2 Şanlıurfa yöresinde domatesin fiziki üretim girdileri (Altun ve Koral 2000) | ÜRETİM İŞLEMLERİ | İŞLEM<br>SAYISI | İŞLEM<br>ZAMANI | HARCANAN İŞGÜCÜ<br>(sa/da) | | | KULLANILAN<br>EKİPMAN | KULLANILAN<br>MATERYAL | | |\n|--------------------------|-----------------|-----------------|----------------------------|-------------------|-------------------|-----------------------|------------------------|-------------------|-------------------|\n| | | | Insan<br>(sa/da) | Makine<br>(sa/da) | Ücret<br>(YTL/da) | | Cinsi | Miktar<br>(kg/da) | Tutar<br>(YTL/da) |\n| 1. TOPRAK HAZIRLIĞI | | | | | | | | | |\n| 1.1. İlk sürüm | l | Ekim | 0.41 | 0.41 | | 2-3 gövdeli pulluk | | | |\n| 1.2. İkinci sürüm | 2 | Mart | 0.32 | 0.32 | | Kültivatör-Gobldisk | | | |\n| 1.3. Ekim | | Nisan | 8.5 | - | | El ile | Tohum | 0.5 | |\n| 2. BAKIM İŞLERİ | | | | | | | | | |\n| 2.1. Gübreleme | 1 | Nisan - Mayıs | 1.37 | - | | El ile | Gübre | 10.7 | |\n| 2.2. Çapalama - Seyretme | 2 | Nisan - Mayıs | 23.82 | - | | El ile | | | |\n| 2.3. Ilaçlama | 1 | Nisan - Mayıs | 1.00 | - | | El ile | Ilaç | 10.00 | |\n| 2.4. Sulama | | | 2.41 | - | | | | | |\n| 3. HASAT-HARMAN-TAŞIMA | | | | | | | | | |\n| 3.1. Hasat | 18 | Eylül - Ekim | 69.3 | - | | El ile | | | |\n| 3.2. Yükleme. boşaltma | | Eylül - Ekim | 2.74 | - | | El ile | | | |\n| 3.3. Ambalaj | | Eylül - Ekim | 18.15 | - | | | Kasa | 12.50 | |\n| 3.4. Taşıma | | Eylül - Ekim | 1.66 | 1.66 | | Traktör - Römork | | | |\n\n## Ek 3 Şanlıurfa yöresinde patlıcanın fiziki üretim girdileri (Altun ve Koral 2000) | ÜRETİM İŞLEMLERİ | İŞLEM<br>SAYISI | İŞLEM<br>ZAMANI | HARCANAN İŞGÜCÜ<br>(sa/da) | | | KULLANILAN<br>EKİPMAN | KULLANILAN<br>MATERYAL | | |\n|------------------------|-----------------|-----------------|----------------------------|-------------------|-------------------|-----------------------|------------------------|-------------------|-------------------|\n| | | | Insan<br>(sa/da) | Makine<br>(sa/da) | Ucret<br>(YTL/da) | | Cinsi | Miktar<br>(kg/da) | Tutar<br>(YTL/da) |\n| 1. TOPRAK HAZIRLIĞI | | | | | | | | | |\n| 1.1. İlk sürüm | 1 | Nisan | 0.31 | 0.31 | | 2-3 gövdeli pulluk | | | |\n| .2. İkinci sürüm | | Ekim | 0.12 | 0.12 | | Kültivatör | | | |\n| 1.3. Üçüncü sürüm | | Ekim | 0.10 | 0.10 | | Diskaro-Tapan | | | |\n| 1.4. Ekim + gübreleme | | Ekim | 0.12 | 0.12 | | Mibzer | Tohum | 1.5 | |\n| 1.5. Ekim + gübreleme | | Ekim | 0.12 | | | Yardımcı | | | |\n| 2. BAKIM İŞLERİ | | | | | | | | | |\n| 2.1. Gübreleme | 1 | Şubat | 0.5 | 0.5 | | Gübreleme makin. | Gübre | 11.45 | |\n| 2.2. Gübreleme | | | 0.5 | - | | Yardımcı | | | |\n| 2.3. Sulama | | | 1.91 | - | | | | | |\n| 2.4. İlaç | | | | | | | İlaç | 0.47 | |\n| 3. HASAT-HARMAN-TAŞIMA | | | | | | | | | |\n| 3.1. Hasat | | Haziran | 0.8 | 0.8 | | Biçerdöver | | | |\n| 3.2. Hasat | | Haziran | 0.8 | - | | Yardımcı | | | |\n| 3.3. Ambara taşıma | | Haziran | 0.08 | 0.08 | | Traktör - Römork | | | |\n| 3.4. Yükleme. boşaltma | | Haziran | 0.9 | - | | | | | |\n| 3.5. Taşıma | | Haziran | 0.02 | 0.02 | | Kamyon | | | |\n\n## Ek 4 Şanlıurfa yöresinde buğdayın fiziki üretim girdileri (Altun ve Koral 2000) | ÜRETİM İŞLEMLERİ | İŞLEM<br>SAYISI | İŞLEM<br>ZAMANI | HARCANAN İŞGÜCÜ<br>(sa/da) | | | KULLANILAN<br>EKİPMAN | KULLANILAN<br>MATERYAL | | |\n|------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-----------------|----------------------------|-------------------|-------------------|-----------------------|------------------------|-------------------|-------------------|\n| | | | Insan<br>(sa/da) | Makine<br>(sa/da) | Ücret<br>(YTL/da) | | Cinsi | Miktar<br>(kg/da) | Tutar<br>(YTL/da) |\n| 1. TOPRAK HAZIRLIĞI | | | | | | | | | |\n| 1.1. İlk sürüm | 1 | Kasım-Aralık | 0.28 | 0.28 | | 2-3 gövdeli pulluk | | | |\n| 1.2. İkinci sürüm | 3 | Aralık-Şubat | 0.46 | 0.46 | | Gobldisk | | | |\n| 1.3. Ekim | | Nisan | 0.13 | 0.13 | | Ekim Makinesi | Tohum | 2.5 | |\n| 1.4. Ekim | | Nisan | 0.13 | | | Yardımcı | | | |\n| 2. BAKIM İŞLERİ | | | | | | | | | |\n| 2.1. Gübreleme | | Haziran | 0.05 | 0.05 | | Gübreleme Makinesi | | | |\n| 2.2. Gübreleme | | Haziran | 0.05 | - | | Yardımcı | | | |\n| 2.3. Gübreleme | | Haziran | 0.11 | 0.11 | | Gübreleme Makinesi | | | |\n| 2.4. Gübreleme | | Haziran | 0.11 | - | | Yardımcı | Gübre | 42 | |\n| 2.5. Çapalama | 3 | Nisan-Mayıs | 0.28 | 0.28 | | Traktör Çapası | | | |\n| 2.6. Çapalama | | Haziran-Tem | 3.85 | - | | El Çapası | | | |\n| 2.7. Sulama | | | 0.78 | | | | | | |\n| 2.4. İlaçlama | | Haziran | 0.14 | | | | İlaç | 0.7 | |\n| 3. HASAT-HARMAN-TAŞIMA | | | | | | | | | |\n| 3.1. Hasat | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ | Ağustos-Eylül | 40.68 | 0.11 | | Biçerdöver | | | |\n| 3.2. Hasat | | Ağustos-Eylül | 0.46 | | | Yardımcı | | | |\n| 3.3. Taşıma | | Ağustos-Eylül | - | 0.20- | | Kamyon | | | |\n\n## Ek 5 Şanlıurfa yöresinde mısırın (ana ürün) fiziki üretim girdileri (Altun ve Koral 2000) | ÜRETİM İŞLEMLERİ | İŞLEM<br>SAYISI | IŞLEM<br>ZAMANI | HARCANAN İŞGÜCÜ<br>(sa/da) | | | KULLANILAN<br>EKİPMAN | KULLANILAN<br>MATERYAL | | |\n|------------------------|-----------------|-----------------|----------------------------|-------------------|-------------------|-----------------------|------------------------|-------------------|-------------------|\n| | | | Insan<br>(sa/da) | Makine<br>(sa/da) | Ücret<br>(YTL/da) | | Cinsi | Miktar<br>(kg/da) | Tutar<br>(YTL/da) |\n| 1. TOPRAK HAZIRLIĞI | | | | | | | | | |\n| 1.1. İlk sürüm | 1 | Eylül - Nisan | 0.34 | 0.34 | | 2-3 gövdeli pulluk | | | |\n| 1.2. İkinci sürüm | 1 | Nisan | 0.28 | 0.28 | | Diskara | | | |\n| 1.3. Üçüncü sürüm | 1 | Nisan | 0.22 | 0.22 | | Tırmık-Merdane | | | |\n| 1.4. Ekim | | Nisan | 0.15 | 0.15 | | Mibzer | Tohum | 1 | |\n| 1.5. Ekim | | Nisan | 0.15 | - | | Yardımcı | | | |\n| 2. BAKIM İŞLERİ | | | | | | | | | |\n| 2.1. Gübreleme | 1 | Nisan | 0.59 | - | | Elle Serpme | Gübre | 24.5 | |\n| 2.2. Sulama Hazırlığı | | Mayıs | 0.11 | 0.11 | | Tek gövdeli pulluk | | | |\n| 2.3. Çapalama | 3 | Haziran-Ağust | 52.49 | - | | | | | |\n| 2.4. Sulama | | | 2.64 | | | | | | |\n| 3. HASAT-HARMAN-TAŞIMA | | | | | | | | | |\n| 3.1. Hasat | | Eylül | 48.28 | - | | | | | |\n| 3.2. Yükleme-Boşaltma | | Eylül | 2.49 | - | | | | | |\n| 3.3. Taşıma | | Eylül | 0.41 | 0.41 | | Traktör-Römork | | | |\n\n## Ek 7 Şanlıurfa yöresinde şekerpancarının fiziki üretim girdileri (Altun ve Koral 2000) | ÜRETİM İŞLEMLERİ | İŞLEM<br>SAYISI | İŞLEM<br>ZAMANI | HARCANAN İŞGÜCÜ<br>(sa/da) | | | KULLANILAN<br>EKİPMAN | KULLANILAN<br>MATERYAL | | |\n|------------------------|-----------------|-----------------|----------------------------|-------------------|-------------------|-----------------------|------------------------|-------------------|-------------------|\n| | | | Insan<br>(sa/da) | Makine<br>(sa/da) | Ücret<br>(YTL/da) | | Cinsi | Miktar<br>(kg/da) | Tutar<br>(YTL/da) |\n| 1. TOPRAK HAZIRLIĞI | | | | | | | | | |\n| 1.1. İlk sürüm | 1 | Nisan | 0.21 | 0.21 | | 2-3 gövdeli pulluk | | | |\n| .2. İkinci sürüm | 1 | Ekim | 0.11 | 0.11 | | Kültivatör | | | |\n| 1.3. Ekim + Gübreleme | 1 | Ekim | 0.11 | 0.11 | | Mibzer | Tohum | 10 | |\n| 1.4. Ekim + Gübreleme | 1 | Ekim | 0.11 | - | | Yardımcı | | | |\n| 2. BAKIM İŞLERİ | | | | | | | | | |\n| 2.1. Gübreleme | 1 | Şubat | 0.05 | 0.05 | | Gübreleme makinesi | Gübre | 8.45 | |\n| 2.2. Gübreleme | | | 0.05 | - | | | | | |\n| 2.3. İlaç | | | | | | Ilaç | | 3.61 | |\n| 3. HASAT-HARMAN-TAŞIMA | | | | | | | | | |\n| 3.1. Hasat | | Haziran | 0.07 | 0.07 | | Biçerdöver | | | |\n| 3.2. Hasat | | Haziran | 0.07 | - | | Yardımcı | | | |\n| 3.3. Ambara taşıma | | Haziran | 0.07 | 0.07 | | Traktör-Römork | | | |\n| 3.4. Yükleme. boşaltma | | Haziran | 0.08 | - | | | | | |\n| 3.5. Taşıma | | Haziran | 0.02 | 0.02 | | Kamyon | | | |\n\n## Ek 9 Şanlıurfa yöresinde kuru koşullarda buğdayın fiziki üretim girdileri (Altun ve Koral 2000) | Bitki ekim<br>tarihi-su<br>miktarı | Şubat | Mart | Nisan | Mayıs | Haziran | Temmuz | Ağustos | Eylül | Ekim | Kasım | Aralık |\n|------------------------------------|-------|------|-------|-------|---------|--------|---------|-------|------|-------|--------|\n| kombinas- | | | | | | | | | | | |\n| yonu<br>SB01-E1-S1 | 0.50 | | | 1.91 | 1.70 | | | | 0.12 | | |\n| S2 | 0.50 | | | 3.06 | 1.65 | | | | 0.12 | | |\n| 83 | 0.50 | | | 2.30 | 1.60 | | | | 0.12 | | |\n| 24 | 0.50 | | | 1.15 | 1.36 | | | | 0.12 | | |\n| E2-S1 | 0.50 | | | 3.92 | 1.70 | | | | 0.12 | | |\n| S2 | 0.50 | | | 1.53 | 3.18 | | | | 0.12 | | |\n| 83 | 0.50 | | | 1.15 | 2.75 | | | | 0.12 | | |\n| 24 | 0.50 | | | 0.77 | 1.55 | | | | 0.12 | | |\n| E3-S1 | 0.50 | | | 3.82 | 3.61 | | | | 0.12 | | |\n| S2 | 0.50 | | | 3.10 | 3.22 | | | | 0.12 | | |\n| 23 | 0.50 | | | 1.15 | 2.75 | | | | 0.12 | | |\n| 24 | 0.50 | | | 0.76 | 2.29 | | | | 0.12 | | |\n| SB02-E1-S1 | | | 0.74 | 2.64 | 22.78 | 22.78 | 22.78 | 50.77 | | | |\n| ട് 22 | | | 0.74 | 2.12 | 25.41 | 27.52 | 23.30 | 47.22 | | | |\n| 23 | | | 0.74 | | 22.76 | 21.18 | 21.18 | 45.28 | | | |\n| 24 | | | 0.74 | | 23.84 | 24.89 | 23.84 | 39.60 | | | |\n| SB03-E1-S1 | | | 0.13 | | 5.64 | 1.56 | 0.890 | | | | |\n| S2 | | | 0.13 | 0.65 | 5.33 | 0.63 | 0.105 | | | | |\n| દ્વિડ | | | 0.13 | | 5.02 | 5.02 | 0.099 | | | | |\n| 24 | | | 0.13 | | 4.71 | 4.39 | 0.094 | | | | |\n| E2-S1 | | | 0.13 | 0.78 | 5.64 | 1.56 | 0.110 | | | | |\n| S2 | | | 0.13 | | ર : 96 | 1.25 | 0.104 | | | | |\n| 23 | | | 0.13 | | 5.49 | 0.47 | 0.097 | | | | |\n| 24 | | | 0.13 | | 4.71 | 0.32 | 0.091 | | | | |\n| E3-S1 | | | 0.13 | 0.78 | 4.86 | 1.56 | 1.560 | 0.110 | | | |\n| S2 | | | 0.13 | | 5.33 | 1.25 | 0.630 | 0.103 | | | |\n| દ્વિડ | | | 0.13 | | 5.02 | 0.47 | 0.470 | 0.097 | | | |\n| S4 | | | 0.13 | | 4.71 | 0.32 | - | 0.091 | | | |\n\n## Ek 10 Ortalama yıl için bitkilerin aylık işgücü ihtiyaçları (sa/da) | Bitki ekim<br>tarihi-su<br>miktarı<br>kombinas- | Şubat | Mart | Nisan | Mayıs | Haziran | Temmuz | Ağustos | Eylül | Ekim | Kasım | Aralık |\n|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-------|------|-------|-------|---------|--------|---------|-------------------------------------------------------|-------|-------|--------|\n| yonu | | | | | | | | | | | |\n| SB04-E1-S1 | | | 2.26 | 2.01 | 4.02 | 16.64 | 20.70 | | | | |\n| S2 | | | 2.26 | 1.61 | 1.61 | 15.84 | 19.88 | | | | |\n| દ્વિડ | | | 2.26 | | 1.21 | 16.24 | 19.26 | | | | |\n| 24 | | | 2.26 | | 1.61 | 13.43 | 18.01 | | | | |\n| E2-S1 | | | 2.26 | 2.01 | 4.02 | 16.64 | 20.70 | | | | |\n| S2 | | | 2.26 | | 3.22 | 15.84 | 19.32 | | | | |\n| 83 | | | 2.26 | | 1.21 | 13.83 | 19.88 | | | | |\n| ਟੈਕ | | | 2.26 | | | 13.43 | 18.24 | | | | |\n| E3-S1 | | | 2.26 | 2.01 | 4.02 | 16.64 | | 20.70 | | | |\n| S2 | | | 2.26 | 1.61 | 1.61 | 15.84 | | 19.46 | | | |\n| 23 | | | 2.26 | | 2.42 | 15.04 | | 18.35 | | | |\n| 24 | | | 2.26 | | 0.81 | 13.43 | 0.81 | 16.11 | | | |\n| SB05-EI-S1 | | | 40.57 | 20.96 | 12.72 | 12.72 | 9.54 | 76.87 | | | |\n| S2 | | | 39.94 | 14.60 | 7.64 | 7.64 | 7.64 | 67.65 | | | |\n| 83 | | | 39.30 | 14.60 | 1.91 | 3.82 | 3.82 | 60.73 | | | |\n| 24 | | | 38.67 | 14.60 | 1.28 | 2.55 | 1.28 | રી રીકે કે કે છે. સાંદર્ભ રહ્યા રહ્યા રહ્યા રહ્યા | | | |\n| E2-S1 | | | 40.57 | 17.78 | 12.72 | 12.72 | 9.54 | 3.18 | 76.87 | | |\n| S2 | | | 39.94 | 14.60 | 2.55 | 7.64 | 7.64 | 2.55 | 66.88 | | |\n| દિવેલા તાલુકામાં આવેલું એક ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ખેત-ઉત | | | 39.30 | 14.60 | | 5.73 | 1.91 | 1.91 | 59.20 | | |\n| 24 | | | 38.67 | 14.60 | | 3.82 | 1.28 | 1.28 | 54.58 | | |\n| SB06-E1-S1 | | | 25.51 | 16.72 | 9.64 | 9.64 | 4.82 | 90.19 | | | |\n| S2 | | | 22.80 | 13.83 | 5.79 | 7.72 | 1.93 | 80.18 | | | |\n| 83 | | | 22.80 | 13.35 | 1.50 | 2.90 | 1.50 | 69.90 | | | |\n| 24 | | | 22.80 | 12.87 | 0.97 | 1.93 | | 60.70 | | | |\n| E2-S1 | | | 25.51 | 14.31 | 9.64 | 9.64 | 7.23 | | 90.19 | | |\n| S2 | | | 22.80 | 13.83 | 5.80 | 5.80 | 1.93 | | 78.92 | | |\n| દિવેલા તાલુકામાં આવેલું એક ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ખેત-ઉત | | | 22.80 | 11.90 | 2.89 | 2.89 | 1.93 | | 67.92 | | |\n| S4 | | | 22.80 | 11.90 | 2.89 | 1.93 | 1.93 | | 58.98 | | |\n\n## Ek 10 Ortalama yıl için bitkilerin aylık işgücü ihtiyaçları (sa/da) (devam) | Bitki ekim<br>tarihi-su<br>miktarı<br>kombinas-<br>yonu | Şubat | Mart | Nisan | Mayıs | Haziran | Temmuz | Ağustos | Eylül | Ekim | Kasım | Aralık |\n|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-------|------|-------|-------|---------|--------|---------|-------|-------|-------|--------|\n| SB07-E1-S1 | | 0.31 | 0.17 | 24.41 | 24.47 | 6.58 | 6.58 | | 40.68 | | |\n| S2 | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 23.16 | 5.27 | 5.27 | 2.63 | 36.21 | | |\n| ટેરેન્ડર્લો ટિંગ્રેસ કરે છે. સંદર્ભ દિવેલી છે. સાચના વિસ્તારમાં છે. સાચારી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામનાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પ | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 21.84 | 1.97 | 3.95 | 1.98 | 31.74 | | |\n| S4 | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 20.53 | 1.32 | 2.64 | - | 29.29 | | |\n| E2-S1 | | 0.31 | 0.17 | 21.12 | 24.47 | 9.87 | 6.58 | | 40.68 | | |\n| S2 | | 0.31 | 0.17 | 20.46 | 23.15 | 2.64 | 5.27 | 2.63 | 34.99 | | |\n| ટેરે | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 19.86 | 3.95 | 3.95 | 1.98 | 31.28 | | |\n| S4 | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 19.21 | 1.32 | 2.64 | 1.32 | 27.66 | | |\n| E3-S1 | | 0.31 | 0.17 | 21.12 | 24.47 | 6.58 | 6.58 | 3.29 | | 40.68 | |\n| S2 | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 23.16 | 2.63 | 5.27 | - | 2.63 | 38.43 | |\n| ટેરેન્ડર્લો ટિંગ્રેસ કરે છે. સંદર્ભ દિવેલી છે. સાચના વિસ્તારમાં છે. સાચારી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામનાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પ | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 19.86 | 3.95 | 1.98 | 3.95 | | 30.92 | |\n| S4 | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 19.21 | 1.32 | 1.32 | 1.32 | | 28.06 | |\n| SB08-E1-S1 | | | | | 0.12 | 7.34 | 2.34 | 1.56 | 0.120 | | |\n| S2 | | | | | 0.12 | 6.70 | 1.40 | 0.70 | 0.096 | | |\n| ટેરેન્ડર્લો ટિંગ્રેસ કરે છે. સંદર્ભ દિવેલી છે. સાચના વિસ્તારમાં છે. સાચારી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામનાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પ | | | | | 0.12 | 6.65 | 1.05 | | 0.088 | | |\n| S4 | | | | | 0.12 | 6.30 | 0.70 | | 0.080 | | |\n| E2-S1 | | | | | 0.12 | 7.34 | 2.61 | 1.74 | 0.120 | | |\n| S2 | | | | | 0.12 | 6.70 | 1.40 | 0.70 | 0.098 | | |\n| ટેરે | | | | | 0.12 | 6.65 | 1.05 | | 0.089 | | |\n| S4 | | | | | 0.12 | ર : 95 | 1.05 | 0.53 | 0.082 | | |\n| KB09-E1 | | | 0.13 | | 4.14 | | 0.07 | | | | |\n| E2 | | | 0.13 | | 4.14 | | 0.07 | | | | |\n| E3 | | | 0.13 | | 4.14 | | | 0.068 | | | |\n| KB10-E1 | 0.05 | | | | 0.14 | | | | 0.11 | | |\n| E2 | 0.05 | | | | 0.13 | | | | 0.11 | | |\n| E3 | 0.05 | | | | | 0.12 | | | 0.11 | | |\n| KB11-E1 | | 0.07 | | 6.60 | | | 0.07 | | | | |\n| E2 | | 0.07 | | 6.60 | | | 0.07 | | | | |\n| E3 | | 0.07 | | 6.60 | | | | 0.07 | | | |\n\nEk 10 Ortalama yıl için bitkilerin aylık işgücü ihtiyaçları (sa/da) (devam) | Bitki ekim | Şubat | Mart | Nisan | Mayıs | Haziran | Temmuz | Ağustos | Eylül | Ekim | Kasım | Aralık |\n|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-------|------|-------|-------|---------|--------|---------|-------|-------|-------|--------|\n| tarihi-su | | | | | | | | | | | |\n| miktarı<br>kombinas- | | | | | | | | | | | |\n| yonu | | | | | | | | | | | |\n| SB01-E1-S1 | 0.50 | | | | 3.61 | | | | 0.120 | | |\n| S2 | 0.50 | | | | 3.22 | | | | 0.118 | | |\n| ટ્રેઝ | 0.50 | | | | 2.82 | | | | 0.117 | | |\n| S4 | 0.50 | | | | 1.65 | 0.77 | | | 0.116 | | |\n| E2-S1 | 0.50 | | | 1.91 | 1.70 | | | | 0.120 | | |\n| S2 | 0.50 | | | | 3.20 | | | | 0.117 | | |\n| દિવેલા તાલુકામાં આવેલું એક ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ખેત-ઉત | 0.50 | | | | 2.78 | | | | 0.115 | | |\n| S4 | 0.50 | | | | 2.37 | | | | 0.112 | | |\n| E3-S1 | 0.50 | | | 1.91 | 3.61 | | | | 0.120 | | |\n| S2 | 0.50 | | | | 4.71 | | | | 0.116 | | |\n| ટેરેન્ડર્લો ટિંગ્રેસ કરે છે. સંદર્ભ દિવેલી છે. સાચના વિસ્તારમાં છે. સાચારી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામનાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પ | 0.50 | | | | 2.75 | | | | 0.113 | | |\n| S4 | 0.50 | | | | 2.35 | | | | 0.112 | | |\n| SB02-E1-S1 | | | 0.74 | | 22.78 | 22.78 | 22.78 | 50.77 | | | |\n| S2 | | | 0.74 | | 21.72 | 21.72 | 21.72 | 48.23 | | | |\n| ટેરેન્ડર્લો ટિંગ્રેસ કરે છે. સંદર્ભ દિવેલી છે. સાચના વિસ્તારમાં છે. સાચારી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામનાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પ | | | 0.74 | | 20.67 | 20.67 | 19.09 | 46.20 | | | |\n| S4 | | | 0.74 | | 17.50 | 19.61 | 18.56 | 41.13 | | | |\n| SB03-E1-S1 | | | 0.13 | | 5.64 | 1.56 | 0.110 | | | | |\n| S2 | | | 0.13 | | 5.33 | 1.23 | 0.106 | | | | |\n| ટેરેન્ડર્લો ટિંગ્રેસ કરે છે. સંદર્ભ દિવેલી છે. સાચના વિસ્તારમાં છે. સાચારી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામનાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પ | | | 0.13 | | 4.55 | 0.94 | 0.103 | | | | |\n| S4 | | | 0.13 | | 4.39 | 0.32 | 0.099 | | | | |\n| E2-S1 | | | 0.13 | | 5.64 | 1.56 | 0.890 | | | | |\n| S2 | | | 0.13 | | 5.33 | 1.23 | 0.731 | | | | |\n| દિવેલા તાલુકામાં આવેલું એક ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ખેત-ઉત | | | 0.13 | | 4.08 | 0.47 | 0.569 | | | | |\n| S4 | | | 0.13 | | 4.39 | 0.32 | 0.409 | | | | |\n| E3-S1 | | | 0.13 | | 5.64 | 1.56 | 0.780 | 0.110 | | | |\n| S2 | | | 0.13 | | 5.33 | 1.25 | 0.630 | 0.105 | | | |\n| ટે 3 | | | 0.13 | | 4.55 | 0.94 | 0.470 | 0.102 | | | |\n| S4 | | | 0.13 | | 4.40 | 0.63 | | 0.094 | | | |\n\nEk 11 Serin-yağışlı yıl için bitkilerin aylık işgücü ihtiyaçları (sa/da) | Bitki ekim<br>tarihi-su<br>miktarı<br>kombinas- | | | | | | | | | | | |\n|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-------|------|-------|-------|---------|---------------------|---------|-------|-------|-------|--------|\n| yonu | Subat | Mart | Nisan | Mayıs | Haziran | Temmuz | Ağustos | Eylül | Ekim | Kasım | Aralık |\n| SB07-E1-S1 | | 0.31 | 0.17 | 21.12 | 24.47 | 6.58 | 6.58 | | 40.68 | | |\n| S2 | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 23.16 | 5.27 | 5.27 | | 39.14 | | |\n| 83 | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 19.87 | 3.95 | 3.95 | | 36.98 | | |\n| 84 | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 19.21 | 1.32 | 2.64 | | 35.23 | | |\n| E2-S1 | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 27.76 | 6.58 | 6.58 | | 40.68 | | |\n| S2 | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 23.16 | 5.27 | 2.64 | 2.64 | 38.73 | | |\n| દિવેલા તાલુકામાં આવેલું એક ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છ | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 19.87 | 3.95 | 1.98 | 1.98 | 36.69 | | |\n| 84 | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 19.21 | 1.32 | 2.64 | | 34.66 | | |\n| E3-S1 | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 24.47 | 9.87 | 6.58 | | | 40.68 | |\n| S2 | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 23.16 | 5.27 | 2.63 | 2.63 | | 39.10 | |\n| દિવેલા તાલુકામાં આવેલું એક ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ખેત-ઉત | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 19.87 | 3.95 | 1.98 | 3.95 | | 37.55 | |\n| 24 | | 0.31 | 0.17 | 17.83 | 19.21 | 1.32 | 1.32 | 1.32 | | 35.07 | |\n| SB08-E1-S1 | | | | | 0.12 | 7.34 | 1.74 | 0.87 | 0.12 | | |\n| S2 | | | | | 0.12 | 6.30 | 1.40 | 0.70 | 0.11 | | |\n| દિવેલા તાલુકામાં આવેલું એક ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ખેત-ઉત | | | | | 0.12 | 6.12 | 0.52 | 0.52 | 0.10 | | |\n| 84 | | | | | 0.12 | ર . તેરી | 0.35 | 0.35 | 0.09 | | |\n| E2-S1 | | | | | 0.12 | 7.34 | 1.74 | 0.87 | 0.12 | | |\n| S2 | | | | | 0.12 | 6.30 | 1.40 | 0.70 | 0.11 | | |\n| ટ્રેઝ | | | | | 0.12 | 6.12 | 0.52 | 0.52 | 0.10 | | |\n| 24 | | | | | 0.12 | ર ર ર ર ર | 0.35 | 0.35 | 0.09 | | |\n| KB09-E1 | | | 0.13 | | 4.14 | | 0.085 | | | | |\n| E2 | | | 0.13 | | 4.14 | | 0.086 | | | | |\n| E3 | | | 0.13 | | 4.14 | | | 0.078 | | | |\n| KB10-E1 | 0.05 | | | | 0.14 | | | | 0.11 | | |\n| E2 | 0.05 | | | | 0.14 | | | | 0.11 | | |\n| E3 | 0.05 | | | | | 0.13 | | | 0.11 | | |\n| KB11-E1 | | 0.07 | | 6.60 | | | 0.07 | | | | |\n| E2 | | 0.07 | | 6.60 | | | 0.08 | | | | |\n| E3 | | 0.07 | | 6.60 | | | | 0.07 | | | |\n\nEk 11 Serin-yağışlı yıl için bitkilerin aylık işgücü ihtiyaçları (sa/da) (devam) # ANKARA ÜNİVERSİTESİ\n## FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ\n\n### YÜKSEK LİSANS TEZİ\n\n#### YAYLAK PROJE ALANINDAKİ İŞLETMELERDE\n##### YETERLİ VE KISITLI SU KOŞULLARINDA\n###### SULAMA ZAMAN PLANLAMASI VE OPTİMUM BİTKİ DESENI\n\n**Sema TUNCER NİMETOĞLU**\n\n**TARIMSAL YAPILAR VE SULAMA ANABİLİM DALI**\n\n**ANKARA** \n**2006**\n\n**Her Hakkı Saklıdır** # ANKARA ÜNİVERSİTESİ\n## FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ\n\n## YÜKSEK LİSANS TEZİ\n\n### YAYLAK PROJE ALANINDAKİ İŞLETMELERDE\n#### YETERLİ VE KISITLI SU KOŞULLARINDA\n##### SULAMA ZAMAN PLANLAMASI VE OPTİMUM BİTKİ DESENI\n\n**Sema TUNCER NİMETOĞLU**\n\n### TARİMSAL YAPILAR VE SULAMA ANABİLİM DALI\n\n---\n\n**ANKARA** \n**2006**\n\n**Her Hakkı Saklıdır** # TEŞEKKÜR\n\nBana araştırma olanağı sağlayan ve çalışmamın her aşamasında bilgi, öneri ve yardımlarını esirgemeyen hocam Sayın Prof. Dr. M. Fatih SELENAY’a, yüksek lisans programım boyunca kendilerinden mesleğim hakkında çok şeyler öğrendiğim ve çalışmalarım boyunca büyük katkılarla bulunan değerli hocam Sayın Prof. Dr. Süleyman KODAL’a ve çalışmalarım süresince yardımlarını esirgemeyen Sayın Prof. Dr. Taner KIRAL’a ve çalışmalarım süresince beni destekleyen eşime ve aileme en derin duygularla teşekkür ederim.\n\n---\n\n**Sema TUNCER NİMETOĞLU**\n\n**Ankara, Eylül 2006** # Şekil 3.2 Bitkilerin Yetişme Dönemi\n\n[TABLE]\n\n| Bitkiler | Ekim | Kasım | Aralık | Ocak | Şubat | Mart | Nisan | Mayıs | Haziran | Temmuz | Ağustos | Eylül | Ekim | Kasım |\n|-------------------|------|-------|--------|------|-------|------|-------|-------|---------|--------|---------|-------|------|-------|\n| Buğday (1) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Buğday (2) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Buğday (3) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Şeker Pancarı | | | | | | | | | | | | | | |\n| Misir (1) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Misir (2) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Misir (3) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Karpuz (1) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Karpuz (2) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Karpuz (3) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Domates (1) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Domates (2) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Patlıcan (1) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Patlıcan (2) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Pamuk (1) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Pamuk (2) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Pamuk (3) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Misir (II. ürün) (1) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Misir (II. ürün) (2) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Misir (kuru bitki) (1) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Misir (kuru bitki) (2) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Misir (kuru bitki) (3) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Buğday (kuru bitki) (1) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Buğday (kuru bitki) (2) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Buğday (kuru bitki) (3) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Ayçiçeği (kuru bitki) (1) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Ayçiçeği (kuru bitki) (2) | | | | | | | | | | | | | | |\n| Ayçiçeği (kuru bitki) (3) | | | | | | | | | | | | | | |\n\n[/TABLE]\n\n### Explanation:\n1. **Header**: The document starts with a title: \"Şekil 3.2 Bitkilerin Yetişme Dönemi,\" which translates to \"Figure 3.2 Plant Growth Periods.\"\n2. **Table**: The table is formatted in Markdown with pipe (`|`) delimiters for columns and hyphens (`-`) for the header row. Each row corresponds to a specific plant or crop, with multiple entries for different varieties or stages.\n3. **Columns**: The columns represent months of the year, from October (Ekim) to November (Kasım).\n4. **Rows**: Each row represents a different plant or crop, with some plants having multiple entries (e.g., Buğday (1), Buğday (2), Buğday (3)).\n5. **Content**: The table uses black-filled cells to indicate the growth periods for each plant across the months. The empty cells indicate no growth activity during those months.\n\nThis Markdown representation accurately reflects the structure and content of the original document. # Şekil 4.1 Şeker Pancarı İçin Yeterli Su Koşulunda Bitki Kök Bölgesindeki Su Miktarının Değişimi\n\n[IMAGE]\nBu grafik, şeker pancarı bitkilerinin yetişme mevsiminde (gün cinsinden) bitki kök bölgesindeki su miktarının değişimi göstermektedir. Grafikte aşağıdaki bilgiler yer almaktadır:\n\n- **Sulama sayısı**: 8\n- **Su miktarı**: 761.0 mm\n- **Verim**: %100\n\nGrafikteki eksenler şu şekilde tanımlanmıştır:\n- **Yatay eksen (X)**: Yetişme mevsimi (gün)\n- **Dikey eksen (Y)**: Su miktarı (mm)\n\nGrafikteki farklı çizgiler, aşağıdaki parametreleri temsil etmektedir:\n- **TK**: Toplam su miktarı\n- **RAM**: Raingauge-affected moisture\n- **SMC**: Soil moisture content\n- **TAM**: Total available moisture\n\nGrafikte, yetişme mevsiminin ilerlemesiyle su miktarının değişimi, özellikle sulamaların etkisiyle görülmektedir. Sulamaların ardından su miktarı artar ve zamanla azalır.\n\n[/IMAGE]\n\n---\n\n# Şekil 4.2 Şeker Pancarı İçin Kısitli Su (%80) Koşulunda Bitki Kök Bölgesindeki Su Miktarının Değişimi\n\n[IMAGE]\nBu grafik, şeker pancarı bitkilerinin yetişme mevsiminde (%80 su kısıtlaması koşulu altında) bitki kök bölgesindeki su miktarının değişimi göstermektedir. Grafikte aşağıdaki bilgiler yer almaktadır:\n\n- **Sulama sayısı**: 7\n- **Su miktarı**: 595.0 mm\n- **Verim**: %91\n\nGrafikteki eksenler şu şekilde tanımlanmıştır:\n- **Yatay eksen (X)**: Yetişme mevsimi (gün)\n- **Dikey eksen (Y)**: Su miktarı (mm)\n\nGrafikteki farklı çizgiler, aşağıdaki parametreleri temsil etmektedir:\n- **TK**: Toplam su miktarı\n- **RAM**: Raingauge-affected moisture\n- **SMC**: Soil moisture content\n- **TAM**: Total available moisture\n\nGrafikte, yetişme mevsiminin ilerlemesiyle su miktarının değişimi, özellikle sulamaların etkisiyle görülmektedir. Ancak, bu durumda su miktarı kısıtlanmıştır ve bu nedenle su miktarı değişimi daha az etkili bir şekilde gözlenmektedir.\n\n[/IMAGE] # Şekil 4.3 Şeker pancarı için kısıtlı su (% 60) koşulunda bitki kök bölgesindeki su miktarının değişimi\n\n[IMAGE]\nBu grafik, şeker pancarı yetişme mevsiminde (% 60 kısıtlı su koşulunda) bitki kök bölgesinin su miktarı değişiminin zamanla nasıl geliştiğini göstermektedir. Grafikte aşağıdaki bilgiler yer almaktadır:\n\n- **Sulama sayısı**: 7\n- **Su miktarı**: 455\n- **Verim**: % 83\n\nYatay eksen, yetişme mevsiminin günlerini (0-180 gün) temsil ederken, dikey eksen su miktarını (mm) gösterir. Grafikte üç farklı su miktarı değişimi izlenebilir:\n1. **TK**: Bu çizgi, toplam su miktarını temsil eder.\n2. **RAM**: Bu çizgi, bitki kök bölgesinin su miktarını temsil eder.\n3. **SMC**: Bu çizgi, toprak su miktarını temsil eder.\n4. **TAM**: Bu çizgi, toplam su miktarını (RAM + SMC) temsil eder.\n\nGrafikte, su miktarı zamanla genel olarak azalırken, sulama olayları sırasında bir artış gösterilir. Bu, sulama etkisinin bitki kök bölgesine ve toprak su miktarına yansımasını göstermektedir.\n\n[/IMAGE]\n\n# Şekil 4.4 Şeker pancarı için kısıtlı su (% 40) koşulunda bitki kök bölgesindeki su miktarının değişimi\n\n[IMAGE]\nBu grafik, şeker pancarı yetişme mevsiminde (% 40 kısıtlı su koşulunda) bitki kök bölgesinin su miktarı değişiminin zamanla nasıl geliştiğini göstermektedir. Grafikte aşağıdaki bilgiler yer almaktadır:\n\n- **Sulama sayısı**: 5\n- **Su miktarı**: 300\n- **Verim**: % 75\n\nYatay eksen, yetişme mevsiminin günlerini (0-180 gün) temsil ederken, dikey eksen su miktarını (mm) gösterir. Grafikte üç farklı su miktarı değişimi izlenebilir:\n1. **TK**: Bu çizgi, toplam su miktarını temsil eder.\n2. **RAM**: Bu çizgi, bitki kök bölgesinin su miktarını temsil eder.\n3. **SMC**: Bu çizgi, toprak su miktarını temsil eder.\n4. **TAM**: Bu çizgi, toplam su miktarını (RAM + SMC) temsil eder.\n\nGrafikte, su miktarı zamanla genel olarak azalırken, sulama olayları sırasında bir artış gösterilir. Bu, sulama etkisinin bitki kök bölgesine ve toprak su miktarına yansımasını göstermektedir. Ancak, bu grafikteki su miktarı değişimi, % 60 kısıtlı su koşullarındaki grafikteki değişime göre daha azdır. Bu, daha düşük su miktarı koşullarında bitki kök bölgesinin su ihtiyacını karşılamakta daha zorlandığını göstermektedir.\n\n[/IMAGE] # Transcription and Formatting of the Document\n\nThe document contains two figures and accompanying descriptions. Below is the transcription and formatting of the content:\n\n---\n\n## Figure 4.7\n\n### Description:\n**Sekil 4.7 Ortalama yıl ve yeterli su kapasitesindeki işletme için I. ünite ve II. üniteye ait optimum ürün deseni**\n\n### Image Description:\nThe figure consists of two bar charts, each representing different units (I. ünite and II. ünite) and their optimal crop designs under average annual conditions and sufficient water capacity.\n\n#### Left Bar Chart:\n- **Title:** Bitki ekili alan [da]\n- **X-Axis:** Categories include Buğday El, S. Pancar El, Karpuz E3, Domates El, Patlıcan El, Patlıcan E2, Misir II. El, and Bitkiler.\n- **Y-Axis:** Bitki ekili alan [da] ranges from 0 to 45.\n- **Observations:**\n - The chart shows varying crop areas for different crops.\n - Buğday El and Misir II. El have the largest areas, while Bitkiler has the smallest.\n\n#### Right Bar Chart:\n- **Title:** Bitki ekili alan [da]\n- **X-Axis:** Categories include Buğday El, S. Pancar El, Karpuz E2, Domates El, Domates E2, Patlıcan E2, and Misir II. El.\n- **Y-Axis:** Bitki ekili alan [da] ranges from 0 to 25.\n- **Observations:**\n - Similar to the left chart, this chart shows crop areas for different crops.\n - Buğday El and Misir II. El again have the largest areas, while Bitkiler has the smallest.\n\n---\n\n## Figure 4.8\n\n### Description:\n**Sekil 4.8 Ortalama yılda I. ünite ve II. ünite için işletmenin su kapasitesi ve işletme geliri**\n\n### Image Description:\nThe figure consists of two bar charts, each representing the water capacity and revenue of the units (I. ünite and II. ünite) under average annual conditions.\n\n#### Left Bar Chart:\n- **Title:** İşletmenin su kapasitesi ve işletme geliri\n- **X-Axis:** İşletmenin su kapasitesi, % (ranging from 0% to 100%).\n- **Y-Axis:** İşletmenin su kapasitesi ve işletme geliri, ranging from 0 to 70,000.\n- **Observations:**\n - The chart shows a decreasing trend in revenue as the water capacity decreases.\n - At 100% water capacity, the revenue is the highest, and it decreases progressively as the water capacity decreases to 0%.\n\n#### Right Bar Chart:\n- **Title:** İşletmenin su kapasitesi ve işletme geliri\n- **X-Axis:** İşletmenin su kapasitesi, % (ranging from 0% to 100%).\n- **Y-Axis:** İşletmenin su kapasitesi ve işletme geliri, ranging from 0 to 45,000.\n- **Observations:**\n - Similar to the left chart, this chart shows a decreasing trend in revenue as the water capacity decreases.\n - At 100% water capacity, the revenue is the highest, and it decreases progressively as the water capacity decreases to 0%.\n\n---\n\n## Conclusion\n\nThe figures and descriptions provide insights into the optimal crop designs and the relationship between water capacity and revenue for two units (I. ünite and II. ünite) under average annual conditions. The bar charts effectively illustrate the impact of water capacity on revenue and the distribution of crop areas for different crops. # ÖZGEÇMİŞ\n\n**Adı ve Soyadı:** Sema TUNCER NİMETOĞLU \n**Doğum Yeri:** Niğde \n**Doğum Tarihi:** 22/01/1977 \n**Medeni Hali:** Evli \n**Yabancı dili:** İngilizce \n\n## Eğitim Durumu\n\n- **Lise:** Ankara Atatürk Anadolu Lisesi 1996 \n- **Lisans:** Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarımsal Yapılar ve Sulama Bölümü (2002) \n- **Yüksek Lisans:** Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarımsal Yapılar ve Sulama Anabilim Dalı (2003-2006) \n\n## Çalıştığı Kurum: Atatürk Eğitim ve Araştırma Hastanesi"},"parts":{"kind":"number","value":109,"string":"109"}}},{"rowIdx":70,"cells":{"source":{"kind":"string","value":"sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_070734"},"combined_text":{"kind":"string","value":"## OZET\n\nBu çalışma Ankara'da üç taş ocağı ile iki kum ocağının ve çalışanlarının, işçi sağlığı ve güvenliği açısından değerlendirilmesi amacıyla yapılmıştır. Bu ışyerlerinde çalışan 203 işçiden 194'ü ile görüşüldü, muayene edildi, akcığer filmleri çekildi, ve spirometrik incelemeleri yapıldı. Kum ocakları ve taş ocaklarında işçilerin maruz kaldıkları gürültü düzeyleri yüksek olarak bulundu. Kum ocaklarında ortam havası toz konsantrasyonu düşüktü ve kuvars içermemekteydi. Taş ocaklarında ise ortam solunabilir toz konsantrasyonu yasal değerlerden yüksek bulundu. Taş ocaklarında solunabilir kuvars tozu değerleri yasal sınır değerlerin altındaydı. İşçilerin ortalama toza maruziyet süreleri 9.8±0.4 yıldı. Çalışanların %22.7'sinde öksürük ve balgam şikayeti vardı. Spirometrik incelemede %17.1'inde obstrüktif, restriktif yada karışık tip bozukluğa rastlandı. Çalışan işçilerin 85'i (%44.0) doğrudan toza maruzdu. Araç sürücüsü olarak çalışan 109 kişinin ise tozla aralarında araç kabininin oluşturduğu bariyer vardı. Bu yüzden doğrudan toza maruz değillerdi. ILO klasifikasyonuna göre 43 kişide (% 22.6) 1/0 ve üstü dağılımda opasite saptandı. Silikozis sıklığı, doğrudan toza maruziyeti olanlarda %32.1 ve araç sürücülerinde %15.1 olarak bulundu (Odd's Ratio= 2.66 ; 1.32-5.37). Ayrıca, doğrudan maruziyeti olanlarda kronik bronşit sıklığı 4 kat fazla bulundu ( Odd's Ratio= 4.18; 1.09-15.90).\n\nAnahtar kelimeler : Taş ocağı, Kum ocağı, İşçi sağlığı, İş güvenliği, Silikozis, Solunum Fonksiyon Testleri ## ABSTRACT\n\nThis study was performed at 3 quarry, 2 sand source in Ankara. In this study, occupational health and safety conditions of the work places were determined and health status of 194 of 203 workers were evaluated through physical examination, chest X-Ray and respiratory function. Sound levels were high in the sand source and quarry work place's. In the sand sources, dust concentration was low and does not contain quartz. In the quarry work place's the level of respirable dust concentration in the air was found higher than permissible limit. But the respirable quartz concentration was lower than the legal limits. The mean duration of exposure was 9.8±0.4 years. Cough and phlegm complaint was found 22.7% of the workers. Spirometric examinations revealed obstructive, restrictive and mixed type of ventilatory defects in 17.1% of the cases. Eighty-five of these workers were directly exposed to dust. Since the driver cabins protect the drivers from dust exposure, 109 drivers considered as the low exposure group. According to the classification of ILO , radiological opacities of profusion score 1/0 or more was detected in 43 ( 22.6%) of the workers. The silicosis prevalence among the workers who were directly exposed to dust and the drivers were 32.1% and 15.1% respectively. The probability of having silicosis is nearly 3 times in the directly exposed group ( Odd's Ratio= 2.66; 1.32 - 5.37). Similarly, the probability of chronic bronchitis among the workers, who were directly exposed to dust, was four times higher ( Odd's Ratio= 4.18; 1.09 -15.90).\n\nKey words: Quarry, Sand source, Occupational health, Occupational safety, Silicosis, Pulmonary Function Tests\n\nV\n\nT.C. YÜKSEKÖGRETİM KURULA DOKÜMANTASYON MERKET ## SİMGELER VE KISALTMALAR\n\n| PA | Postero-Anterior ( Arka- On ) |\n|-------|---------------------------------------------------------------------------|\n| ILO | İnternational Labor Organisation-Uluslararası Çalışma Orgütü |\n| p,a,f | Yuvarlak küçük opasiteler |\n| s,t,u | Düzensiz küçük opasiteler |\n| A | l oplam çapı 1-5 cm olan büyük opasiteler |\n| nt | Yüzey toplamları sağ üst akcığer alanından az olan büyük<br>opasiteler |\n| C | Yüzey toplamları sağ üst akciğer alanından fazla olan büyük<br>opasiteler |\n| ISGUM | İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Merkezi |\n| OSHA | Occupational Safety and Health Administration |\n| | (Amerikan) Mesleksel Sağlık ve Güvenlik Yönetimi |\n| NIOSH | National Institute for Occupational Safety and Health |\n| | (Amerikan) Ulusal Mesleksel Sağlık ve Güvenlik Enstitüsü |\n| PEL | Permissible Exposure Limit - Izin Venilebilir Maruziyet Limiti |\n| REL | Recommended Exposure Limit - Onerilen Maruziyet Limiti |\n| ISIGT | İşçi Sağlığı İş Güvenliği Tüzüğü |\n| TMK | Tozla Mücadele Komisyonu |\n| CaCO3 | Kaker |\n| 7 | Zararlılık Derecesi |\n| C | Solunabilir Toz Konsantrasyonu |\n| K | Serbest Silis % |\n| પાસિ | Umumi Hifzissihha Kanunu |\n| YHGK | Yargıtay Hukuk Genel Kurulu |\n| YHD | Yargıtay Hukuk Dairesi |\n| CSGB | Calışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı |\n| dB | Desibel |\n| HZ | Hertz |\n| 10 | Metre |\n| SFT | Solunum Fonksiyon Testi |\n| UV | Ultraviyole (Morötesi) |\n\n1 ## ŞEKİLLER DİZİNİ\n\n| Şekil | | Sayfa |\n|-------|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-------|\n| 3.1. | Çalışana yönelik örnek uyarı levhası | 13 |\n| 3.2. | Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerie Çalışılan<br>İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük<br>çerçevesinde yerüstünde serbest kristal silis içeren tozlu<br>işyerleri için zararlılık derecesi formülü | 31 |\n| 5.1. | Yiğitli kum ocağında eski elek çalışma sistemi | 44 |\n| 5.2. | Yiğitli kum ocağında yeni elek çalışma sistemi | ব |\n| 5.3. | Incelenen taş ocakları ve kum ocaklarında gözlemle elde<br>edilen bulgular. | 53 |\n| 5.4. | Kum ocakları iş akış şeması | 54 |\n| 5.5. | Taş ocakları iş akış şeması | 56 |\n| 5.6. | Çalışan bir konkasör ve oluşturduğu toz | 57 |\n| 5.7. | Çalışan bir konkasör ve çevresinde oluşturduğu toz tabakası | 57 |\n| | | |\n\n- 5.8. Çalışmada incelenen işçilerde çalışma sürelerine göre 1 81 silikozis sıklığı.\n- 5.9. Çalışmada incelenen işçilerde çalışma sürelerine göre 、 82 solunum fonksiyon testi patolojisi sıklığı.\n\nX\n\nT.C. YÜKSEMÖĞRETİM KURULU\nDOKÜMANTASYON ETTI KURULU DOKUMATAŞICİKETİN KURULU\nDOKUMANTASIYON MERKETİ ## ÇİZELGELER DİZİNİ\n\n| Çizelge | | Sayfa |\n|---------|---------------------------------------------------------------------------------------|-------|\n| 5.1. | Çalışmada incelenen kum ocaklarında ortam solunabilir<br>toplam toz konsantrasyonu | 58 |\n| 5.2. | Çalışmada incelenen taş ocaklarında ortam solunabilir<br>toplam toz konsantrasyonu | 59 |\n| 5.3. | Çalışmada incelenen taş ocaklarında ortam solunabilir<br>toplam kuvars konsantrasyonu | 60 |\n| 5.4. | Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinin<br>bazı demografik özellikleri | 61 |\n| 5.5. | Çalışmada incelenen taşocağı ve kum ocağı işçilerinin<br>çalışma alanları | |\n| 5.6. | - Çalışmada incelenen taşocağı ve kum ocağı işçilerinin<br>görev tanımları | 62 |\n\n- 5.7. Çalışmada incelenen taşocağı ve kum ocağı işçilerinin 62 sigara içme alışkanlıkları açısından incelenmesi\n- Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinde 5.8. 63 saptanan solunum sistemi şikayetleri ve şikayetlerin 194 kişi üzerinden saptanma sıklığı\n- 5.9. Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinin 64 fizik muayenelerinde saptanan solunum sistemi ile ilgili patolojileri\n- 5.10. Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinin 65 tam kan sayımı sonuçlarından patolojik olanlar\n- 5.11. Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinin 65 solunum fonksiyon test sonuçları\n- 5.12. Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinin હિંદ solunum fonksiyon testi sonuçlarından patolojik olanlar\n- 5.13. Akciğer grafilerinde Skor 4'den büyük opasite 67 saptananların opasitelerinin yoğunluğuna göre değerlendirilmesi - 5.14. Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinden 68 silikozis saptananların akciğer filmlerinin, opasite tiplerine göre incelenmesi\n- 5.15. Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinin ਦੇ ਮੈ akciğer filmlerinde saptanan opasiteler\n- 5.16. Az tozlu işlerde ve çok tozlu işlerde çalışanların çeşitli 70 demografik özellikleri\n- 5.17. Az tozlu işlerde çalışanlar ve çok tozlu işlerde çalışanların 71 sigara içme durumları\n- 5.18. Az tozlu işlerde çalışan ve çok tozlu işlerde çalışan 72 işçilerde çeşitli solunum şikayetleri bulunanların dağılımı\n- 5.19. Az tozlu işlerde çalışan ve çok tozlu işlerde çalışanlarda 73 fizik muayenede saptanan solunum hastalıklarıyla ilgili patoloji tipleri\n- 74 5.20. Az tozlu işlerde çalışan ve çok tozlu işlerde çalışan işçilerde solunum fonksiyon testlerinde patoloji saptananlarda patoloji tiplerinin dağılımı\n- 5.21. Az tozlu işlerde çalışan ve çok tozlu işlerde çalışan 76 işçilerde ILO 1980 klasifikasyonuna göre akciğer grafilerinde saptanan opasite tiplerinin dağılımı\n- 5.22. Maruziyet süresine göre çeşitli solunum şikayetlerinin 77 dağılımı\n- 5.23. Kısa süre ve uzun süre çalışanlar gruplarında silikozis 79 saptananların dağılımı\n- 5.24. Az tozlu işlerde çalışan ve çok tozlu işlerde çalışan 80 işçilerde çalışma süresine göre silikozis sıklığı\n- 5.25. Az tozlu işlerde çalışan ve çok tozlu işlerde çalışan 81 işçilerde çalışma süresine göre solunum fonksiyon testi patolojisi sıklığı\n- 5.26. Riskli işler ve çalışma süresi gözetilerek elde edilen dört grupta yakınmaları olanların, kronik bronşit saptananların, fizik muayenede patoloji saptananların dağılımları - 5.27. İşin türü ve çalışma sürelerine göre ayrılan grupların - 84 öksürük yakınması açısından değerlendirilmesi\n- 5.28. İşin türü ve çalışma sürelerine göre ayrılan grupların nefes darlığı yakınması açısından değerlendirilmesi.\n- 5.29. muayenede patolojik bulgu saptanması açısından değerlendirilmesi.\n- 5.30. grupta solunum fonksiyon testinde patoloji saptananların dağılımları\n- 5.31. grupta silikozis saptananların dağılımları\n- 5.32. İş türü ve maruziyet süresinin 10 yıl veya altında ve 10 88 yılın üstünde olmasına göre elde edilen dört grupta solunum fonksiyon testinde patoloji saptananların dağılımları\n- 5.33. İş türü ve süre gözetilerek elde edilen dört grubun 89 solunum fonksiyon testi patolojisi saptanan kişilerin\n\nsayıları açısından X2 testiyle değerlendirilmesi\n\n- 5.34. lş türü ve maruziyet süresinin 10 yıl veya altı ve 10 yılın 89 üstü olmasına göre elde edilen dört grupta silikozis saptananların dağılımları\n- 5.35. saptanan kişilerin sayıları açısından X2 testiyle değerlendirilmesi\n- 5.36. Silikozis oluşumunda etkili olabilecek risk faktörlerinin 91 tümel modelde lojistik regresyonla incelenmesi\n- 5.37. Silikozis oluşumunda etkili olabilecek risk faktörlerinin 91 adımsal modelde lojistik regresyonla incelenmesi\n- 5.38. Kronik bronşit oluşumunda etkili olabilecek risk 92 faktörlerinin tümel modelde lojistik regresyonla incelenmesi ## TANIMLAR\n\n| Taşıma yolları | : Rezerv alanı ile işleme alanı arasında, işleme alanı<br>ıle depolama alanı arasında, depolama alanı ile<br>asfalt ünitesi arasındaki yollar |\n|-----------------|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|\n| Rezerv alanı | : Çeşitli büyüklükte kaya parçalarının gevşetme<br>yöntemleriyle çıkarıldığı alan |\n| Konkasör | : Rezerv alanından getirilen taşları, endüstride<br>kullanılabilecek boyutlara parçalayan, boyutlarına<br>göre ayıran makineler bütünü |\n| Birincil kırıcı | : Silindirik kırıcı. Taşların ezilerek parçalandığı, ilk<br>kırıcı makine |\n| Elek | : Silindirik kırıcıdan, ikincil kırıcıdan bantlar ile taşınan<br>karışık parçalı ürünü boyutlarına göre ayıran makine |\n| lkincil kırıcı | : Çekiç kırıcı. Elek tarafından ayrılan ve halen<br>endüstride kullanılamayacak kadar büyük olan<br>parçaları kıran makine |\n| Alan İşçisi | işleme alanında çevresinde herhangi bir bariyer<br>olmadan açıkta çalışan işçi |\n| Vagondiril | : Delici makine. Rezerv alanındaki kaya kütlelerinin<br>patlayıcı yerleştirilmek üzere delinmesi işlemini<br>gerçekleştirir |\n| Ateşleyici | : Patlayıcı madde kullanmaya yetkili kişi |\n| Çatlak | : Ana kütleden ayrılmış, her an düşebilecek parçalar |\n| Fenni Nezaretçi | : İşletmenin maden mevzuatına göre, teknik esaslar<br>çerçevesinde çalıştırılmasından sorumlu, maden<br>mühendisi |\n| Kademe | : Açık işletmelerde belirli aralık kot ve eğimlerle<br>meydana getirilen basamak şeklindeki çalışma<br>yerleri |\n| Sev | : Kademelerin alın ve yüzlerindeki eğim |\n\n1 ## GİRİŞ:\n\nTaş ocağı çalışması doğal kaya bioklarının taşlar halinde çıkartılarak istenilen boyutlarda parçalanması işlemlerini içerir. İşkolunun ekonomik önemi yol, inşaat gibi bazı belirleyici işkollarında taş kırıklarının kullanımı nedeniyledir.\n\nDünyada 1930'ların sonlarından itibaren taş ocağı çalışmaları önemli teknik değişimlere uğramıştır. Yeni teknikler ve gelişmeler üretimde daha az insanın çalışmasını ve etkilenmesini doğurmuştur. Güvenli taşıma araçlarının ve patlayıcıların kullanılması kazaları önemli oranda azaltmıştır. Ocak bölgesinin jeolojik özelliklerinin daha iyi tespiti kayma ve göçüklerin oluşmayacağı tarzda çalışmayı mümkün kılmıştır. Taş ocaklarında çalışanların sağlığını başlıca iş kazaları, toz ve gürültü tehdit etmektedir. Ayrıca açık havada çalışılması nedeniyle U-V ışınların, ısı değişikliklerinin neden olduğu sorunlara ve böcek sokmasına sık rastlanmaktadır.\n\nEski çağlardan beri taş ocaklarında esirler, köleler ve mahkumlar çalıştır. Ağır çalışma koşulları ve kısmen de kişinin zorunlu kalırsa çalışabileceği işkolu olarak görülmesi isteksiz çalışmayı öne çıkartmaktadır. Kaza ve meslek hastalıkları riskinin bu iş kollarında göz ardı edilme alışkanlığı iş sağlığı açısından önemlerini artırmaktadır.\n\nAçık taş ocaklarında fozun yeraltı madenciliği kadar sorun oluşturmadığı, ancak delme (lağım açma), elle ve pnömatik araçlarla taş kırma, mekanik ezme, tarama ve ayırma işlemlerinde ayrıca taş kırıklarının yüklenme ve taşınma işlemlerinde dikkate alınması gerektiği ileri sürülmüştür. Taş ocaklarında tozun yarattığı tehlike açısından yapılan literatür taramasında saptanan sonuçlar dikkate değer bulunduğundan tez çalışmasında bu konuya ağırlıklı önem verilmesi düşünülmüştür.\n\nSilikozis insanlık tarihi kadar eski bir hastalık olup ilk olarak antik Yunan'da bildirilmiştir. Silikozisin yaygınlığı makine ile çalışmanın geliştiği ve hastalıkla toz arasındaki ilişkinin daha az bilindiği 19. yüzyılın ikinci yarısında ve 20. yüzyılın başlarında çok yükselmiştir. Bugün bile gelişmemiş ülkelerde izin\n\n1 verilen düzeyleri aşan solunabilir büyüklükteki silis tozlarıyla yoğun etkilenen işçilerde sporadik silikozis salgınları bildirilmektedir. Silis maruziyetinin yoğun olduğu iş kolları; dökümhane işleri, madencilik, faş-ocağı çalışması, tünel çalışması, taşlama işleri, kumlama, taş kesme, döşeme, perdahlama, cam üretimi ve işlenmesi, seramik üretimidir.\n\nPnömokonyozlar ve özelde silikozis önemli işçi sağlığı sorunlarıdır. Bireyin işgücü kaybına, ölümlere ve dolayısıyla toplumun zaranna yol açan meslek hastalıklarının en belirgin özelliği korunulabilir olmalarıdır. Silikozisden işçinin korunabilmesi ve silikozisin ilerlemesinin engellenmesi tozlu ortamlarda işyeri ortam analizlerinin yapılması, işe giriş muayenesinde çalışması sakıncalı işçilerin saptanarak işe alınmaması, tozla mücadele kurallarının yerine getirilmesinin yanı sıra akciğer radyografisinde silikozise uygun değişiklikler görülerin erken tespitiyle mümkündür. Bu çalışma, incelenen işyerlerinde çalışan işçilerden etkilenenleri erken tespit ederek tedavi, ikincil koruma ve yasal sürecin başlatılmasının ilk basamağı olacaktır.\n\nAyrıca bir işyerinde işçilerden bazılarında silikozis tespiti bu işçiler için ikincil koruma çalışmalarını başlatırken iş arkadaşları için birincil koruma çalışmalarını da başlatacaktır. İşçilerin sağlık muayeneleri ve işyeri ortam analizlerinin yapılıyor olması bu açıdan önemlidir. ## KONU İLE İLGİLİ GENEL BİLGİLER\n\nKonu ile ilgili genel bilgiler açık hava madenciliğinden taş ocağı işletmesine doğru giden bir sıralamayla başlatılacak, daha sonra açık işletmelerde güvenlik ve sağlıkla ilgili özellikli konulara değinilecektir. Ayrıca Türkiye'nin iş sağlığı ve iş güvenliğiyle ilgili genel mevzuatı ayrıntıya inildikçe bu tezin inceleme konusuyla daha ilgili biçimde aktarılacaktır.\n\n## 3.1. Açık Hava Madenciliği ve Onemi\n\nYer yüzeyindeki veya yer yüzeyine yakın derinlikteki madenlerin açık maden işletme teknikleriyle çıkarılmasına açık hava madenciliği denir. Bu yöntemle madenler daha ekonomik olarak çıkarılabilmektedir. Maden rezervini yeraltına doğru takip eden bu çalışma, derinlere inildikçe maliyetin artışı nedeniyle maden çıkarma işini karsız yapana kadar genişletilir ve derinleştirilir. Kazı makinelerindeki ve taşıma araçlarındaki teknik gelişmeler açık maden ocaklarının günümüzde daha büyük derinliklerde de karlı olmasını sağlamaktadır.\n\nAçık hava maden ocakçılığı, birçok ham metalin çıkarılmasında kar üstünlüğü sağlaması nedeniyle yeraltı madenciliğine tercih edilmektedir. Bugün dünyanın işletilebilir demir, bakır, fosfat, asbest, boksit, manganez ve linyitinin % 70-90'ı açık hava madenlerinden çıkartılmaktadır. İnşaatlarda kullanılan malzemelerin hemen tümü açık hava madenlerinden çıkartılır. Sert kömür ve uranyumun dahi % 25-30'u açık hava madenciliği teknikleri ile çıkartılabilir .\n\n## 3.2. Açık Hava Maden Ocağı İşletme Teknikleri\n\nAçık hava madeni işletme teknikleri ilkin kaya yatağının sertliğine ve sonuç olarak kazı yapılamamasına bağlıdır; böylece açık hava madenciliği işletme teknolojisi sert kaya ve gevşek kaya teknolojisi olarak iki büyük gruba ayrılır. Sert kaya açık hava madenciliği teknolojisi gevşetme, yükleme, taşıma gibi ana işlemler için süreksiz iş makineleri kullanımıyla karakterizedir. Kaya yatağının gevşetilmesi delme ve dinamitleme gibi özel yetişmiş elemanlarca yapılan işlemleri gerektirir. Yüklenecek kısmın kürenmesinde hidrolik taraklar ve tekerlekli yükleyici kullanılır ve taşıma temel olarak ağır yük kamyonları ile yapılır. Gevşek kayalı açık hava maden ocağı işletmelerinde gevşetme ve yükleme bir tek basit işlemde birleştirilir. Kazı makineleri kaya yatağını gevşetir ve sonra materyali daha uzağa taşınması için yükler ya da kendisi boşaltma alanına döker. Gevşek kayalı kazı alanlarında sürekli çalışan döner kepçe zincirli makineler kullanılabilmekte ve maliyeti daha da düşürmektedir.\n\n## 3.3. Taş Ocakları\n\nTaş ocağı çalışması ticari kullanımı için doğal kaya bloklarından taşların çıkarılması işlemi olarak tanımlanır. Taş ocağı endüstrisinin iki ana branşı vardır. Bunlardan birincisi artıstik kullanım ve bina yapımı için kesme taş bloklarının çıkarılması, ikincisi ise ezilmiş ya da kırılmış taş elde edilmesidir.\n\nTaş ocaklarının ürünleri çelik, inşaat ve sivil mimari, ulaşım, farım ve kimya endüstrisi gibi bazı ana endüstrilerin temel intiyaçlarını karşılarlar. Daha az olmak üzere kullanan diğer önemli endüstriler cam, çömlek, seramik, kağıt, boya imali ile bahçeciliktir. Endüstriyel aktivitede yüksek düzeyler, kentleşmenin yayılması, yeni yerleşimlerde sivil mimarinin gelişmesi taş ocağı ürünlerine ihtiyaç doğurmaktadır.\n\n1930'ların sonundan itibaren taş ocağı işletmeleri dikkate değer bir değişim göstermiştir. Eski sistemlerin bir kısmı pratik olarak korunmuş bir kısmı daha etkili ve daha az insanın risk altına girdiği modern metotlarla yer değiştirmiştir. ## 3.4. Açık Hava Maden Ocaklarında Güvenlik ve Sağlık\n\nAçık hava maden ocaklarında güvenlik ve sağlık başlığı altında iş kazaları, toz ve özelde kireç taşı tozu, gürültü, açık arazi çalışma riskleri ve sosyal-psikolojik riskler incelenecektir.\n\n## 3.4.1. İş Kazaları\n\nSon yıllarda taş ocaklarında kullanılan yeni teknikler ve araçlarla iş riskleri görece azalmıştır. Taş ocaklarında günümüzde amonyum nitrat ve fuil-oil karışımı güvenli patlayıcılar, taşıma kapasitesi yüksek iş makineleri, işleme kapasitesi yüksek kırıcılar, güvenliğe daha fazla önem veren kazı teknikleri kullanılmaktadır . Çalışma hayatının uluslararası örgütlerinin de baskısıyla, bu alanda da iş sağlığı standartları belirlenmiştir.\n\nYeraltı maden ocağı işletmelerinin aksine açık hava maden ocağı işletmelerinde diğer endüstrilerde olduğundan farklı grizu patlaması gibi özel mesleki riskler yoktur. 1980 yılında Federal Almanya'nın Rhenih Linyit bölgesinde Madencilik işlemlerindeki iş kazalarının analizleri, tüm incinmelerin % 75'inin 3 kaza nedeninden kaynaklandığını göstermiştir. Bu nedenler şöyledir :\n\n- 1) Kişinin düşmesi, tökezlemesi, kayması, ayak burkulması (% 50)\n- 2) Montaj, tamir ve temizleme işleri (% 15)\n- 3) Toprak kazı aletlerinin kullanımı, bakımı (% 10)\n\nBuradan hareketle açık hava maden ocaklarında iş kazalarının önlenmesi bakımından uyulması gereken kuralları üç başlıkta toplamak mümkündür:\n\n- 1) İşyerlerinin planını güvenlik talimatlarına ve ergonomi ilkelerine uygun yapmak,\n- 2) Çalışma çevresinde zarar verici etkiyi azaltmak, makine güvenliği kurallarına uymak. ## 3) Kendince güvenli çalışma pratiği olduğunu düşünen işçileri bilgilendirmek ve eğitim için motive etmek\n\nBu önlemler iş kazalarının sayısını azaltmayı, oluşabilecek mesleki hastalıklar ve kısıtlılıklar gibi sağlık bozukluklarını önlemeyi, uygun ve iyi bir sonuca ulaşan verimli bir çalışmayı hedeflemektedir.\n\nYukarda sayılan ilkeler çerçevesinde, açık taş ocaklarında kazaları engellemek amacı ile yapılması gereken başlıca uygulamalar; kademelerin güvenli boyutlarda yapılması, kademe diplerinde işçilerin gereksiz bulunmasının engellenmesi, kademelerin acil boşaltımına engel olacak malzeme ve birikintilerden arındırılması, lağım deliklerinin doldurulması işleminin deneyimli elemanlarla uygun hava koşullarında gerçekleştirilmesi, şevlerin 60°nin üstünde olmaması (volkanik taş ve tüflerde 45°yi, kaygan ve sulu zeminlerde 30°yi aşmaması), gece çalışması için aydınlatmanın yeferli olması, makine bakımının düzenli yapılması, işçilerin eğitimlerinin düzenli ve sürekli yapılmasıdır .\n\nİngiltere'de taş ocaklarında çalışma koşullarını düzenleyen 1954 tarihli belgenin benzeri Türkiye'de 1984 yılından itibaren yürürlüğe girmiştir. 1475 sayılı İş Kanununun 74 üncü maddesine dayanılarak hazırlanan Maden ve Taş Ocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Onlemlerine ilişkin Tüzük \" ağırlıklı olarak yeraltı maden ocaklarını konu almış, yedinci kısımda Maden ve Taş ocakları açık işletmelerinde alınacak iş güvenliği önlemleri sıralanmıştır.\n\n## 3.4.2 Toz\n\nAçık hava madenlerinde delme ve öğütme işlemlerinde her zaman yüksek etkilenme riski vardır. Çünkü bu operasyonlar çevreye açık olmakla karakterizedir. Dolayısıyla diğer işletmelerde uygulanan lokal havalandırma ve toz uzaklaştırma önlemleri pratik bir çözüm değildir. Bu durumda iki ana strateji uygulanabilir: Çevreleyerek yalıtmak ve toz bastırmak. Ömek bir uygulama olarak açık maden ocaklarındaki aletlerin operatör kabinleri yalıtılarak ve filtreli hava çevirme aygıtları kullanılarak operatöre hava verilebilir. Ancak makine operatörleri dışındaki diğer işçiler etkilenecektir. Tozu ortaya çıkaran noktaların izolasyonu da mümkündür. Su enjeksiyonu, su spreylemesi ve ıslatıcı ajanlar toz bastırılması için tüm yüzeysel ve yeraltı madenlerinde kullanılmaktadır .\n\nToz için kullanılan en önemli mühendislik kontrolü havalandırmadır. Madencilik dışı endüstrilerde havalandırma üfleme - çekme ventilasyonu ve sulu ventilasyon olarak alt gruplara ayrılır. Çoğunlukla zarar verici tozlar eksozda filtrelerle toplanarak genel çevresel kirlenmede engellenir. Seramik endüstrisinde, döküm işlerinde, cam üretimi işlerinde, öğütme ve eleme işlerinde bu yöntemler yararlı biçimde kullanılabilir .\n\nWeeks J L taş ocaklarında toz kontrolü için üç yöntem önermektedir. Birincisi ıslak delme işlemidir. İkinci yöntem lokal egzoslu havalandırma olarak belirtilmiştir. Uçüncü yöntem olarak araç sürücülerinin kabinlerinin izolasyonu önerilmektedir.\n\n3.4.3. Silis Tozu ile Ilgili Riskler ve Silikozis\n\nSilisyum dioksit veya silis dünyada en bol bulunan mineraldir. Doğada kristalin (kuvars, kristobalit, triptokristalin (kasedony), amorf (opal) şekillerde bulunur. Sıklıkla kullanılan serbest silis teriminin tanımladığı bir başka element veya bileşikle birleşmemiş silisdir. Kuvars serbest silis örneğidir. Moleküldeki silis ve oksijen atomlarının baştan sona kadar tanımlı bir desende düzgün şekilde yer alması kristal yapıyı oluşturur. Amorf sılıs uzaysal bağlantılarından biri diğerine benzemeyen bir moleküldür. Kriptokristalın silis ise her iki formun arasında kalan ve değişim gösterebilen bir türdür . Silislerden özellikle kuvars çevrede yaygın olarak bulunur ve bazı kayaların büyük kısmını oluşturur. Kristobalit ve tridimit doğal olarak püskürtü kayalarında bulunur, kuvarsın isıtılmasıyla da oluşturulabilir. Kristobalit ve tridimit kuvars'dan daha fibrojeniktir. Amorf silis olarak tanımlanan silis türü ise kristalsi yapıda olmadığından silikozise yol açmaz . Silikozis solunabilir büyüklükteki ( 0,5-5 µm çaplı) silis partiküllerinin inhalasyonuyla oluşan, çoğunlukla radyografiyle tesbit edilen akciğer hastalığıdır. En tipik görünümü basit silikozis ve progresif masif fibrosistir ve klasik silikozis başlığında toplanır. Diğer radyografik görünümleri silikoproteinosis veya akut silikozistir .\n\nBir başka görüş klinik olarak silikozisin kronik, akselere ve akut olmak üzere üç ayrı formundan bahseder. Kronik formda akciğer belirtileri, maruz kalmanın başlangıcından en erken 15 yıl sonra ortaya çıkar. Akselere silikoziste bu süre 5 - 15 yıldır. Bu formlar etkilenme süre ve yoğunluğuna bağlı olarak geçişler gösterir. Akut formda ise silikozis birkaç ay içerisinde gelişir ve kristalsi silise aşırı yoğun maruziyet söz konusudur .\n\nRadyografide basit silikozis tipik olarak üst akciğer bölgelerinde baskın küçük (1-3 mm çapında), yuvarlak opasiteler olarak görülür. Sıklıkla bu değişiklikler etkilenmeden 15-20 yıl sonra ortaya çıkar ve hiler adenopatiyle beraberdirler. Hastalığın gidişini bu opasitelerin çaplarının ve sayılarının yüksekliği etkiler. Lenf nodu kalsifikasyonları görülebilir. Karakteristik olarak nodların çevresinde ince, çok yoğun, çembersi gölgeler olarak görülür ve bu nedenle egg-shell kalsifikasyon adı da verilir. Hastalığın akışıyla ufak nodüller üst loblarda birleşerek fibrotik kütlelere yol açar. Bu durum üst lobların kontraksiyonuna, hiler çekintiye ve alt segmentlerde amfizeme neden olabilir .\n\nKronik silikozisli birçok hasta semptomsuzdur. Semptomlu hastalarda dispne sıktır, ancak sadece progresif masif fibrosisde ciddi boyuttadır. Öksürüğe rastlanabilir; sigara içenlerin kronik bronşitine veya üste yerleşmiş enfeksiyona bağlanmalıdır. Basit silikoziste solunum fonksiyon testleri sıklıkla normaldir (6,7,8). Diğer birçok çalışma ise solunum fonksiyonlarında vakakontrol grupları arasında önemsiz farklar bildirmektedir.\n\nKlasik silikozisin patogenezi ve histolojik görünüm: Klinik belirtiler maruziyet başlangıcından 15-30 yıl sonra ortaya çıkar. Bu sürenin uzunluğunda ve hastalığın gidişinde etkisi olan en önemli faktörler havadaki solunabilir silis tozlarının miktarı, toza maruz kalma süresi, sılıs parçacıklarının polimorfik yapısı, serbest silisin yüzdesi, parçacıkların boyutu\n\n9 olurken genetik özellik, sigara ıçme alışkanlığı, altta yatan hastalıklar gibi kişiye ait faktörler de silikozis gelişiminde kısmi rol oynayabilir .\n\nSadece 0,5 - 5 µm çapındaki parçacıklar alveollerde birikebilir. 1 µm çapından küçük partikülerin daha fibrojenik olduğu düşünülmektedir. Parçacık boyutuna bağlı olarak silis tozunun %80'i akciğerlerden hemen uzaklaştırılır. Tutulan parçacıkların küçük bir bölümüyse fibrojenik aktiviteyi başlatır. Silis parçacıkları sıklıkla akciğerin üst zonlarında tutulur (6,7). Solunan silis tozunun % 30'dan az kuvars içermesi ve orta düzey maruziyette silikozisin en erken 20 yılda ortaya çıktığı bildirilmiştir. Toz % 40-80 kuvars içeriyorsa süre 5 yıla kadar inmektedir .\n\nBasit silikozisin yavaş gelişimi bu hastalıkla ilgili patogenez çalışmalarının yapılabilmesini zorlaştırır. Buna rağmen hayvan modellerinin ve fibroblast doku kültürlerinin silis parçacıklarına laboratuar kontrollü olarak maruz bırakılması ve silise mesleki maruziyeti bulunan işçilerin bronko alveoler lavaj sıvı kolleksiyonlarında etken çalışmaları bu hastalığın patogenezinin gerçeklerini ortaya çıkarmaktadır.\n\nSilikozis patogenezinde birincil olay silis partikülleri ve alveoler makrofajlar arasındaki etkileşimdir. Toz birikiminden kısa süre sonra ya konakçı makrofajlar tarafından fagosite edilir ya da serbest partikül halinde interstisyuma penetre olur. Alveoler makrofajların aktive hale gelmesiyle yoğun inflamatuar yanıt ortaya çıkar. İnflamatör yanıt işlemi, makrofajlara ek olarak nötrofillerin primer göçü ve bunların sekresyon ürünleriyle de ilişkilidir. Polarize mikroskop altında silis partikülleri, inflamatör yanıt sonucu oluşan nodül içinde görülebilir. Düşük bir yüzdeyle bu nodüller birleşerek büyük nodüller oluşturabilirler (Progresif masif fibrosis gelişimi). Büyük nodüller, normal akcığer yapısına baskı yapabilir ve kaviteleşebilirler. Kaviteleşme özellikle mikobakteri yerleşimine zemin hazırlaması açısından önemlidir. Akselere silikozis için de patogenez benzerken akut silikoziste fablo farklıdır. Akut silikoziste, alveoler boşluklar eosinofilik eksudayla doludur ve parankimal fibrosis çok azdır. Alveoler makrofajlar silis parçacıkları içerirler . Pnömokonyozlar tozlu ortamlarda çalışan işçiler arasında iş göremezliğin ve ölümlerin önemli bir nedenidir. İşçilerin yarısının kömür tozu, sılıs ve asbeste maruz kaldığı bildirilmektedir . Fransa'da yapılan bir çalışmada, 1994 yılında 250 yeni silikozis vakasının tespit edildiği bildirilmiştir . Lo W.K. ve arkadaşlarının yaptığı bir çalışmada ise Hong-Kong'da 1992-1996 yılları arasında yıllık ortalama 211 vaka tespit edildiği bildirilmektedir . Ulkemizde ise hastalık çeşitlerine göre meslek hastalıklarını sınıflayan son SSK istatistik yıllığı verilerine göre, 1990 yılında 9 silikozis vakası tespit edilmiştir . Silikozis ağır iş göremezliklere yol açmaktadır. Gerek ileri aşamalarının solunum fonksiyonlarını kısıtlaması gerekse silikozisle beraber daha sık görülen tüberküloz ve akciğer kanserlerinin, ciddi iş göremezliklere ve ölümlere yol açtığı bilinmektedir. isuda 1. ve arkadaşları bir çalışmalarında pnömokonyozlu hastalarda akciğer kanseri görülme olasılığının normalden 2.1 kat fazla olduğunu bildirmişlerdir. Lo W.K. nın çalışmasında 4 yıl boyunca tespit edilen 1043 (ölümler hariç) silikozislinin % 22'sinin işgöremezliğinin %20'nin üstünde olduğu bildirilmiştir .\n\nAmerika Birleşik Devletleri Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Enstitüsü (NIOSH)'nün kaya delicilerinde silikozis ve ölümlerin engellenmesi adlı yayını tozla ilgili alınacak önlemleri oldukça sistematik bir şekilde aktarmaktadır. Bir işyerinde silisten etkilenme olması istenmiyorsa;\n\n- 1. Madencilik çalışması başlamadan önce kristal silis ile etkilenme durumu olan işçilerin olası etkilenme düzeylerinin jeolojik raporlarla ve hava debisi, çalışma yoğunluğu, üretim zorunlulukları ve bu gibi diğer bilgiler ışığında belirlenmesi.\n- 2. Hava kirliliği izlemi gerçekleştirilerek işçinin etkilenmesinin ölçülmesi\n- 3. Tozun çıkışının engellenmesi veya tozun uzaklaştırılması gibi kontrol yöntemleriyle etkilenmelerin azaltılması\n- 4. Kışısel hijyen sağlanmasına yönelik uygulamalarla silis tozlarından gereksiz etkilenmenin engellenmesi\n\nT.C. VÜKSEP OGRETIM KURUND DOKUMANTASYON MERKETI - 5. İşyerlerinde, yıkanabilir veya tek kullanımlı koruyucu giysiler giyilmesi; çalışma sonrasında duş alınarak ve temiz giysiler giyilerek arabalar, evler ve temiz çalışma alanlarının silis ile kirlenmesinin önlenmesi\n- 6. Kaynakta kontrol yöntemleriyle toz önenlen düzeylerin altına indirilemiyorsa solunum sistemi kişisel koruyucuları kullanılması\n- 7. Kristal silis ile etkilenme olasılığı olan tüm işçilerin aralıklı tıbbi kontrollerin sağlanması\n- 8. Riskler ve bu risklere karşı kullanılan koruyucu malzemelerle ilgili afişlerie işçilerin uyarılması\n- 9. Kristal silisin sağlığa olan etkileri, doğru çalışma etkileri, koruyucu malzemeler konularını içeren işçi eğitimlerinin sağlanması\n- 10. İlgili bölge sağlık birimlerine tüm silikozis vakalarının bildirilmesi izlenecek yöntemdir.\n\nRiskli malzemelerin konsantrasyonlarının ölçümü özel mühendislik kontrol yöntemlerinin temelidir. Diğer kontrol yöntemlerin yerindeliği ve etkililiği için yapılması zorunludur.\n\nMühendislik kontrolleri içerisinde toz bastırma, ıslak delme, yerel havalandırma ile uzaklaştırma , işçilerin izolasyonu sayılabilir.\n\nKişisel hijyenin sağlanması çalışmaları işçileri kristal silis etkilenmesine karşı koruyan her programın önemli bir bileşenidir. Tüm işçiler yemeden, içmeden, sigara içmeden önce el ve yüzlerini yıkamalıdır. Etkilenme alanındaki işçiler iş başında iken yememeli, içmemeli ve tütün ürünleri kullanmamalıdır. İşçiler işyerini terk etmeden önce yıkanmalıdır. İşçi, özel arabasını silis ile kirleneceği bölgeye park etmemelidir. lşçi tozlu giysileri ile arabasını, evini veya işyerinin tozsuz bölgesini kirletmemelidir. İşyerinde, yıkanılabilir veya tek kullanımlık koruyucu giysiler, işyeri terk edilirken de temiz giysiler giyilmelidir.\n\nSolunum koruyucuları tek başlarına hava kirleticileriyle etkilenmeden korunmak veya etkilenmeyi azaltmak için kullanılmamalıdır. Bu hedeflere ulaşmak için ilk uygulanacak yöntemlerin etkili kaynakta koruma yöntemleri olduğu unutulmamalıdır.\n\nTıbbi muayeneler işe yerleştirilmeden sonraki belirli dönemlerde; NIOSH'a göre her 3 yılda bir, tüm işçilere yapılmalıdır. Daha sık muayeneler NIOSH tarafından akut veya akselere silikozis riski olan işçiler için önerilmektedir. Muayenelerde işçinin kristal silis ile etkilenmesi açısından tıbbi ve mesleki hikayesi alınmalı ve solunum hastalıklarının semptom ve bulguları aranmalıdır. Akcığer filmleri ILO Pnömokonyoz filmi klasifikasyonuna uygun kalitede olmalı ve okunmalıdır. Solunum fonksiyon testleri yapılmalıdır. Tüberküloz için yıllık tarama yapılmalıdır.\n\nŞekil 3.1 : Çalışana yönelik örnek uyarı levhası\n\n\n\nİşçinin çalışırken kurallara uygun solunum koruyucusu kullanabilme yeteneği değerlendirilerek sürekli eğitim sağlanmalıdır. Aralıklı çevresel izleme aksatılmamalıdır. Solunum koruyucusunun uygunluğu test edilmelidir. Solunum koruyucusunun seçiminde, bakım, onarım, temizlenme ve depolanmasında standartlara uyulmalıdır. Kristal silisten etkilenen işçilerin solunum koruyucuları kullanımıyla ilgili olarak NİOSH'un önerisi şöyledir:\n\n| 10 x REL | Yüksek etkili tanecik filtreli herhangi bir hava süzücü |\n|------------|------------------------------------------------------------------------|\n| | solunum aleti |\n| 25 x REL | Yüksek etkili tanecik filtreli hava süzücü herhangi bir |\n| | güçlü hava süzücü solunum aleti veya başlık veya |\n| | miğferle uyumlu sürekli akım sağlayıcı solunum aletleri |\n| 50 x REL | Yüksek etkili tanecik filtreli tüm yüzü kaplayan hava |\n| | süzücü solunum aleti veya yüze bakan kısmı tam |\n| | oturan güçlü hava süzücü solunum aleti |\n| 1000 x REL | Yarım maske tarzında pozitif basınçlı tarzda çalışan |\n| | hava maskesi |\n| 2000 x REL | Tüm yüzü kaplayan pozitif basınç tarzında çalışan |\n| | hava maskesi |\n| Bilinmeyen | Kendi kendine solunum sağlayan parçası olan tüm |\n| | konsantrasyona acıl yüzü kaplayan pozitif basınçlı tarzda çalışan hava |\n| giriş veya | maskesi |\n\n>2000 x REL\n\nSilis tozu için, REL ( Recommended Exposure Limit) yani altında kalınması tavsiye edilen etkilenme sınırı olarak NIOSH 0.05 mg/m² değerini vermektedir. PEL ( Permisible Exposure Limit) yani izin verilebilir sınır değer ise 0.1 mg/m3 dür .\n\nlşçilerin eğitiminde kristal silis ile ilgili bilgi, kristal silisin ilerleyici olan sağlık etkileri konusunda bilgi, kristal silis içeren çalışma alanının sınırları içerisinde kurallara uygun çalışılması gerektiği, mühendislik kontrollerinin, kişisel hijyenin, iyi iş düzeninin kristal silisten etkilenmeyi azaltacağı anlatılmalıdır.\n\nTüm silikozis vakaları ulusal birime rapor edilmelidir . ## 3.4.4. Kireçtaşı Tozu ile İlgili Riskler\n\nKonumuz olan işletmelerden özellikle taş ocakları ISGUM maden bölümünün görüşleri, Ankara çevresinin jeolojik yapısı göz önüne alınarak karşılaşılacak tozun büyük kısmının kireç taşı fozu olacağı öngörülmüştür.\n\nKireç taşı yeryüzü kabuğunda yüzeyel olarak bulunur ve yüzeyel maden ocaklarından çıkartılır. Tortul kayaların içeriğini çoğunlukla kalsıt minerali tarzında kalsiyum karbonat oluşturur. Kireç taşları içeriklerinin karışımına uygun olarak, dolomitik (bol oranda magnezyum karbonat içerikliler), argillaceous (yüksek kif içerikli olanlar), silikos (kum veya kuvars içerenler) kireç taşı olmak üzere üç gruba ayrılırlar.\n\nEski zamanlardan beri kireç taşı ev yapımında kullanılır. Kireç taşı çoğunlukla kireç yapımı için parçalanır ve rafine edilir, demiryolu ve karayolu yapımında moloz ve dolgu maddesi olarak kullanılır.\n\nKireç taşının çıkarılması sırasında taş ocağı güvenlik kuralları, kırılması sırasında makine koruyucu prensipleri uygulanmalıdır. Kıreç taşı tozuna maruziyetten oluşacak sağlık riskleri taş ocağındaki genel sağlık risklerinin yanında küçüktür. Havadaki kireç taşı tozu içerisinde serbest silis normalde % 1-10 arasındadır. Kireçtaşı üretimi işlerinde çalışan işçilerde yapılan radyografik taramalar pulmoner değişiklikleri göstermektedir. Klinik muayene ise faranjit, bronşit ve amfizem ortaya çıkarmıştır .\n\nKireç taşı tozu için OSHA standartlarında sınır değer toplam toz olarak bakıldığında yüzde birden az kristal silis içeren tozlar için 10 mg/m² tür. Solunabilir toz için bu sınır değer 5 mg/m³ olarak tavsiye edilmektedir (16,17).\n\n## 3.4.5. Gürültü\n\nUluslararası Çalışma Orgütü'nün tanımıyla gürültü, bir işitme kaybına yol açan, sağlığa zararlı olan veya başka tehlikeleri ortaya çıkaran bütün sesleri kapsar. Taş ocaklarında taş kırma işlemi ve patlayıcı kullanılması, ağır iş makinelerinin ve taşıyıcıların kullanılması nedenleriyle güvenli sınırı aşan gürültü faktörü önemli bir iş sağlığı sorunudur (1,4,18).\n\nGürültüye bağlı duyma kaybı gürültüye bağlı akut hasar, geçici duyma eşiği kayması ve kalıcı duyma eşiği kayması olmak üzere üç başlıkta sınıflanır . Gürültü, bedensel ve düşünsel performansı olumsuz etkilemektedir ve bu etkiler 30 dB sınırından itibaren başlayabilmektedir. 50-60 dB düzeyindeki gürültünün yorgunluğu artırabileceği, iş görümü sırasında hatalara zemin hazırlayabileceği, verimi düşürebileceği genel kabul görmektedir .\n\nGürültünün en fazla bilinen olumsuz etkisi işitme sistemi üzerine olandır. Bu etki sesin frekansı, şiddeti, gürültü tipi, gürültüye maruz kalınan süre gibi faktörlerle ilgilidir. Ayrıca yaş, sigara alışkanlığı, önceden geçirilmiş olan kulak hastalığı gibi kişisel faktörler de etkilenmenin gelişiminde rol oynamaktadır .\n\nKulakta gürültüye bağlı akut sağlık sorunları 120 dB sınırından sonraki gürültülerde ortaya çıkarlar. Sesi korti organına ileten yapıların sürekliliğin bozulması jet motorun çalışmasının yakından dinlenmesi veya patlama durumlarında olmaktadır. Daha düşük düzeydeki gürültü etkilenme süresi ve sesin şiddetine bağlı olarak geçici veya sürekli sağırlık hali ortaya çıkartabilmektedir. Kalıcı sağırlığın birinci aşaması 4000 Hz civarındaki sesler için işitme eşiğinin düşmesidir. Etkilenme sona erdirilmeyecek olursa odiyogramda 4000 Hz merkezli çentik gittikçe ilerleyecek ve konuşma seslerini de zamanla kapsayacaktır.\n\nGürültünün endokrin sisteme olan etkisi korku reaksiyonunu andıran sonuçlara yol açmaktadır. Kalp atım hacminde yükselme, periferik vazokonstrüksiyon, solunum hızı ve derinliğinde artış görülür.\n\nGürültü kontrol yönetmeliği madde 11/1 de gürültü düzeyine bağlı güvenlikli çalışma süreleri aşağıdaki gibidir: \n\nYerüstü madenlerinde kullanılan makinelerin yüksek taşıma kapasitesi gözetilerek tasarlanması nedeniyle yakınında çalışan işçilerin gürültü maruziyeti fazladır.\n\nİşçilerin maruz kaldığı gürültü makinelerin kabinlerinin varlığı ve izolasyonuyla değişmektedir. Tekerlekli dozerlerin kabinsiz olması durumunda sürücünün maruz kaldığı gürültü seviyesi 96 dB, kabinlerin izolasyonlu olması durumunda 92 dB'dir. Kamyon sürücülerinin ise 85 dB düzeyinde gürültüye maruz kaldıkları bildirilmektedir .\n\nUnver B dozer operatörünün sağ kulağı seviyesindeki 105 dB'lik gürültünün kabin tavanı, tabanı, camları ve gösterge panelinin izolasyonuyla 94 dB'e kadar indirilebileceğini bildirmektedir.\n\n## 3.4.6. Açık Arazi Çalışması Riskleri:\n\nGüneşten kaynaklanan ultraviyole radyasyona sürekli maruziyet deri ve gözde sorunlara yol açmaktadır. Etkilenme düzeyi mevsim, gün içinde etkilenme zamanı, gölge ve yansıma durumu gibi faktörlerden etkilenir. Giysiler, şapka, güneş koruyucuları, güneş gözlüğü de etkilenme düzeyini belirler .\n\nSolar radyasyonun genellikle saat 11.00-15.00 arasında yoğun olduğu kabul edilir. Deniz yüzeyinden yükseldikçe ve ekvatora yaklaştıkça etkilenme şiddeti artar . Güneşten kaynaklanan UV radyasyonun özellikle UV-B bandı (280 nm-315 nm) ve UV-A bandı (315 nm-400 nm) deriyle ve gözle ilgili sorunlara yol açmaktadır .\n\nKısa süreli etkilenme güneş yanıklarına yol açmaktadır. Yaz aylarında 11.00-15.00 saatleri arasında 12 dakikalık bir etkilenmenin güneş yanığı oluşturabileceği bildirilmiştir. Ancak genel olarak bu etki için 2 saatlik bir süre gerektiği kabul edilir .\n\nUzun süreli etkilenme fotokonjonktivit, fotokeratit; tekrarlayan etkilenme katarakt ve pterji gibi gözle ilgili sorunlara yol açabilir. Uzun süreli etkilenmede prekanseröz olarak kabul edilen keratoz görülebilir. Güneş ışığından kaynaklanan deri kanserleri 3 ana tip olarak belirlenmiştir. Bunlar bazal hücreli karsinom, skuamöz hücreli karsinom ve melanomdur.\n\nAçık hava çalışmalarında mevsimsel sıcaklık farkları da önemli riskler arasındadır. Hava sıcaklığının artması vücut sıcaklığının artışı nedeniyle bireyde stres reaksiyonuna neden olur. Konsantrasyon yeteneğinde azalma, koruyucu giysi ve malzemelerin yarattığı rahatsızlık nedenleriyle sıcak\n\nortamda kişisel koruyucuların kullanımının tercih edilmemesi ortaya çıkar. İsı stresinin ileri görüntüsü ise ısı çarpması olarak nitelendirilir. Isı çarpması, terleme nedeniyle sıvı kaybı ve periferik vazodilatasyonun sonucudur.\n\nlş ortamında hava sıcaklığının düşmesi daha bilindik sonuçlara yol açmaktadır. Soğuğun yol açtığı rahatsızlık hissi, güvenlik kurallarına uyulmaksızın çalışılması, ekstremite uçlarında donma sayılabilir. Genel vücut donması iş ortamlarında, ancak olağanüstü durumlarda beklenebilir.\n\nArazi çalışmaları yabani hayvan ve böcek ısırmaları açısından da riskli çalışmalardır.\n\nArazi çalışmalarında kaybedilen sıvının uygun vasıfta karşılanması sağlanmalıdır. İş organizasyonun yoğun etkilenme dönemlerinde işçilerinin dinlenmesini sağlayacak biçimde planlanması önemlidir. Dinlenme alanları sıcak tutulabilmelidir. İş alanında gölge yaratılması, kullanılan makinelerde şoförler için gölgeleyici veya ısı ayarlayıcı sistemlerin olması önerilmektedir.\n\nT.C. YÜKSEKÖĞRETİM KI DOKÜMANTASYON MEI Bu durum için kullanılacak kişisel koruyucular terleme ile ısı kaybını engellemeyecek, uzun kollu, tercihen pamuklu giysiler, kenarları en az 10 cm olan doğal liflerden yapılma tercihen açık renk şapkalar, deri ve dudaklar için kullanılan yüksek güneş koruma faktörü (15+) içeren güneşten koruyucu kremler, güneş gözlükleridir .\n\n## 3.4.7. Sosyal-Psikolojik Riskler\n\nMadencilik insanlığın en eski uğraşlarındandır ve eskı zamanlarda madenlerde genellikle mahkumlar ve köleler çalıştırılmıştır . Maden ocakları genellikle suçluların ve kölelerin cezalandırılması amacıyla kullanılmış üretim ikinci plana itilmiştir. Cezalandırma mantığı gereği maden ocaklarında çalışanların iş koşullarını iyileştirmek için yeterli çaba harcanmamıştır.\n\nTürkiye'de, gerek yerüstü gerek yeraltı maden ocakları en alt ekonomik refah seviyesine sahip insanların, zorunlu kalanların çalıştığı alanlar olarak görülmektedir. Kamu iktisadi teşekküllerinden olan ocaklarda dahi bu mantığın sürdüğü tahmin edilebilir. Özel sektör işletmeleri ve madenciliğin sağlık zararları konusunda bilgili yöneticisi olmayan çeşitli kamu sektörü işletmelerinde halen madenci olarak \"en alttakiler \" kullanıl-maktadır. lşe alınmada ve yerleştirmede siyasi ve feodal tercihlerin rol oynadığı kuruluşlarda bu tür işlere kaydırma cezalandırma aracı olarak halen kullanılmaktadır. Genel ve özel anlamda yönetimlerin değişimi burada çalışan işçilerin \"kurtulmasını\" gündeme getirmekte, bu umudu sürekli taşıyan işçi kendisini madenciliğin parçası olarak görmemekte ve iş güvenliği istemi yerine uygunsuz şartlara bir süre katlanmayı seçmektedir. Ayrıca istemsiz yapılan çalışma iş veriminin düşmesi ve daha az karlı işletmelerin yanı sıra iş güvenliği kurallarına uyma konusunda ve sağlanan koruyucuların kullanımı konusunda işçide direnç geliştirmektedir.\n\nBüyük kamu kuruluşlarında sektör değil işyeri bazında yapılan toplu sözleşmeler, kirli riskli işleri yapan insanlarla temiz masa başı işçileri arasında ücret olarak eşitlik sağlamaktadır. Aslında bir eşitsizlik olan bu durum kum-taş ocağı işçilerince haksızlığın diğer bir boyutu olarak da görülmektedir.\n\n19 Taş ocakları ve kum ocaklarını içine alan açık hava madenciliğine iş akışı açısından şu eklemeyi yapmak gerekmektedir. Bu materyaller taş ocaklarının veya kum yataklarının hemen yakınında özel işlem makineleriyle işlenmektedir. Bu alanlarda çeşitli petrokimya ürünleriyle karayolu döşeme malzemesi elde edilmektedir. Ortaya çıkan zararlı gaz ve buharlar dıkkate değer bir etkilenme oluşturmaktadır.\n\n## 3.5. İş Sağlığı\n\nİLO'nun 112 sayılı tavsiye kararında işçi sağlığı, çalışanların sağlık kapasitelerini en yüksek düzeye çıkarmak, çalışmanın olumsuz koşulları nedeniyle sağlığın bozulmasını önlemek, her işçiyı fiziksel ve ruhsal yeteneklerine uygun işlerde çalıştırmak, yapılan iş ile işçi arasında uyum sağlayarak en az yorgunlukla optimal randıman elde etmek amaçlarını kapsayan bir hizmet zinciridir . İş sağlığı uğraşılarının ilgisi, çalışma hayatı ve sağlık sorunları arasındaki ilişkilerin incelenmesidir .\n\nlş sağlığı, belli başlı iki tür etkinliği kapsar. Birincisi konuyu teknik ve\n\nmühendislik açılarından ele alan \"Iş Hiiyeni\", diğeri konunun daha çok tıbbi yönüyle ilgili olan \"İş Hekimliği\"dir. İş hijyeni işyerinde bulunan sağlık risklerinin saptanması, ölçülmesi, önlenmesi için teknik düzenlemeler yapılması çalışmalarıdır. İş hekimliği ise işle ilgili sağlık sorunlarının saptanması, tedavisi ve korunulması çalışmalarıdır.\n\nınsanların toplu ve daha iyi yaşamak, daha iyi barınmak, daha dayanaklı aletler ve silahlar yapmak gibi istekleri bugün tanımladığımız birçok iş alanını ortaya çıkartmıştır. Madencilik ve taş ocağı çalışması da daha dayanıklı yapıların, aletlerin, ulaşım yollarının yapılabilmesi için bir zorunluluk olarak ortaya çıkmıştır. Madenciliğin çalışma koşulları nedeniyle hastalıklara yol açtığı fark edildiyse de çalışanların köleler, esirler, suçlular olması konuya ilgiyi sınırlandırmıştır. Buna rağmen onaltıncı yüzyılda yaşayan Ağricola ve Paracelsus tozlu ortamlarda çalışmanın risklerinden bahsetmişlerdir. İşle ilgili sağlık sorunlarına ilgi üretim ilişkilerinin gelişmesi sonucunda ücretli emek kullanımının yaygınlaşmasına koşut olarak artmıştır. İşin çalışanın sağlığı üzerindeki etkisi günümüzde üstünde sıklıkla durulan bir konudur. Aynı oranda vurgulanması gereken bir diğer konu ise sağlığın işin niteliği üzerindeki etkisidir. Sağlıklı çalışanın daha verimli olacağı ve günümüzün toplam kalite yönetimi mantığında temel bileşenin insan faktörü olduğu hatırlanırsa, kaliteye ulaşmanın sağlıklı işçiyle mümkün olabileceği fark edilecektir.\n\nlş kaynaklı sağlık sorunlarının ortaya çıkmasında, çalışanın kişisel özelliklerinin de etkili olabileceği bilinmektedir. Bu nedenle kadın ve çocuklar birçok ülkede yasal düzenlemelerle özel olarak korunmaktadır. Bu çerçevede sağlık sorunları olan kişilerin işyeri ortamındaki zararlı etkenlere karşı daha duyarlı olacağı da bilinmektedir.\n\nBir çalışma ortamında çalışanın sağlığını etkileyen birçok taktör bulunur. Bu faktörler alışılageldiği üzere fiziksel etkenler, kimyasal etkenler, tozlar, biyolojik faktörler, ergonomik koşullar, psikososyal faktörler olmak üzere altı grupta sınıflandırılırlar .\n\nBilir N işyerinde birtakım ilkeleri yerine getirerek çalışan kişinin\n\netkilenmesinin engellenebileceğini belirtmektedir. İş sağlığı uygulama ilkeleri olarak tanımlanan altı ilke şu şekildedir;\n\n- 1- Uygun Işe Yerleştirme: İşe giriş muayeneleri yapılarak kişinin çalışmaya başlamadan önce sağlığı açısından değerlendirilmesi, yaşına, cinsiyetine, genel sağlık durumuna uygun işe yerleştirilmesi gereklidir.\n- 2- Işyeri Risklerinin Saptanması: Basit gözlemler kullanılarak, ancak uygun ölçüm teknikleriyle de desteklenerek iş risklerinin değerlendirilmesidir.\n- 3- İşyeri Risklerinin Kontrolü: Saptanan risklerin çalışanın sağlığını etkilemesine engel olmaktır. Bu amaçla havalandırma, ayırma yöntemleri kullanılır. Çalışma ve dolayısıyla etkilenme süresinin kısaltılması da uygulanılan bir yöntemdir.\n- 4- Aralıklı Kontrol Muayenesi: İşyerindeki faktörlere bağlı olsun olmasın kişinin sağlık sorunlarının erken tespiti ile riskli işlerden uzaklaştırılarak etkilenmesinin azaltılması için aralıklı olarak tıbbi kontrolü gereklidir.\n- 5- İşyerinde Tıbbi Bakım Hizmeti: Koruyucu ve iyileştirici sağlık hizmetlerinin bir arada sağlandığı, ilkyardım ve acil müdahale olanakları olan işyeri sağlık birimleri işyerlerine kurulmalıdır. 6-Sağlık Eğitimi: İşyerlerinde bulunan risk faktörlerini, bunların sağlık etkilerini ve korunma yollarını, ilkyardım ve kurtarma eğitimini içerdiği gibi genel sağlığı koruyucu yaklaşımı da kapsaması gereken bir eğitimdir.\n\n## 3.5.1.Türkiye'de Konu ile İlgili Yasal Düzenlemeler\n\nMevzuat hükümlerinden genel nitelendirilebilecek hükümler kısaca ve konumuz ile ilgili olan yönleriyle, taş ocaklarını ve ilgili riskleri içeren hükümler mümkün olabildiğince açıklayıcı bir çerçevede sınırlandırılarak aktarılacaktır.\n\n## Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında İlgili Hükümler\n\nMadde 49 .- ... Devlet, çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını geliştirmek için çalışanları korumak, ... için gerekli önlemleri alır.\n\nMadde 50 .- Kimse yaşına, cinsiyetine, ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz................................................................................................................................................................\n\nMadde 56 .- Herkes sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir ...\n\n## Borçlar Kanunu\n\nMadde 332.- İşverenin, sözleşme ve işin koşulları çerçevesinde, kendisinden istenebilecek düzeyde iş güvenliği kurallarına uymasının zorunluluğunu belirtir.\n\n## Umumi Hifzissihha Kanunu\n\nMadde 179 .- Ekonomi sağlık ve içişleri ile ilgili bakanlıkların beraberce aşağıdaki konuları kapsayan bir düzenleme yapması gerektiğini hükme bağlar:\n\n1- İşyerlerinin ve bunlara ait lojmanlar gibi yerlerin sağlık şartları 2- İşyerinde kullanılan alet, araç, makine ve maddelerin oluşturabileceği hastalık, meslek hastalığı ve kazalardan korunma yolları.\n\nMadde 180.- Devamlı olarak en az 50 işçi çalıştıran işverenler, en az bir hekim istihdam etmelidir. Hastanesi olmayan veya şehir dışındaki yerlerde bir hasta odası ve ilkyardım araçları bulundurulmalıdır. Sürekli işçi sayısı 100-500 olan işyerlerinde bir revir, 500'den fazla olan işyerlerinde her 100 işçiye bir yatak düşecek kapasitede hastane yapılmalıdır.\n\n## lş Kanunu\n\nMadde 73.- Her işveren işyerinde işçilerin sağlığını ve iş güvenliğini sağlamak için gerekli olanı yapmak ve bu konudaki şartları sağlamak ve ve araçları noksansız bulundurmakla yükümlüdür.\n\n... Işverenler, makinelerin kullanılmasından doğacak tehlikelerden ve bu konuda önceden alınacak tedbirlerden işçilerini münasip bir şekilde haberdar etmek zorundadırlar.\n\nMadde 74.- Bu madde işyerlerinde uygulanacak genel sağlık ve güvenlik kuralları ve iş güvenliği, iş sağlığı kurallarını tanımlayan bir veya birden fazla tüzük çıkarılması gereğini belirtmektedir. 74.madde hükümleri gereğince İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü , Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü , Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük , Maden ve Taş Ocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Onlemlerine Ilişkin Tüzük yürürlüğe konmuştur.\n\nMadde 76 .- Işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere işçi sağlığı ve iş güvenliği kurulunun oluşturulmasının; bu kurulun çalışma şartlarını, ödev ve yetkilerini tanımlayacak bir tüzüğün çıkarılması zorunluluğunu belirtir. 8.madde gereğince İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulları Hakkında Tüzük yürürlüğe konmuştur. Madde 78.- Hangi işlerin ağır, tehlikeli işlerden sayılacağı, kadınların ve çocukların hangi çeşit ağır ve tehlikeli işlerde çalışamayacağı bu madde hükümleriyle Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğünde tanımlanır.\n\n## İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü (İSİGT)\n\nlş Kanununun 74.maddesine dayandırılarak yürürlüğe konulan ISIGT 'de birinci kısım genel hükümleri, ikinci kısım işyerlerinde bulunması gereken sağlık şartları ve güvenlik tedbirlerini içermektedir. İkinci kısım içinde işyeri binalarının fiziki özellik ve dayanıklılığı, ışıklandırma, nem derecesi, sıcaklığı, havalandırılması, merdiven ve asansör güvenliği, genel hijyen kurallarına uygunluğu, içme suyu niteliği, yemek salonu, soyunma ve giyinme odası, tuvalet, duş, yatakhaneler, işçi konutları ve kadın, erkek ve çocuk işçilerin bu binalarda hangi koşullarda barındırılacağı tanımlanmaktadır.\n\nİSİGT 'in üçüncü kısmının birinci bölümünde bulaşıcı hastalıklara karşı alınacak tedbirler, ikinci bölümde meslek hastalıklarına karşı alınacak genel tedbirler, üçüncü bölümünde kimyasal etkilerle ortaya çıkabilecek\n\nmeslek hastalıklarına karşı alınacak özel tedbirler tanımlanmaktadır. ISIGT 'in üçüncü kısmının birinci bölümünü 59.madde oluşturmaktadır. Elli dokuzuncu maddenin birinci fıkrası çalışanların, meslek hastalığı oluşturabilecek malzemelerin özellikleri, zararları ve korunma çareleri hakkında eğitilmelerini, ikinci fikra bu konularda afişlerle sürekli uyarılmalarını, yedinci fıkra kişisel korunma araçlarının verilmesi ve kullanımının öğretilmesini, sekizinci fikra periyodik muayene ve işe giriş muayenelerinin yapılması gerekliliğini tanımlar.\n\nİSİGT 'in üçüncü kısmının dördüncü bölümü tozlarla ortaya çıkabilecek meslek hastalıklarına karşı alınacak özel tedbirleri açıklamaktadır. Birinci tıkrasında genel havalandırmaya ek olarak zararlı tozların bulunduğu işyerlerinde uygun aspirasyon sistemi, su perdesi, vakum, uzaktan kumanda sistemi, kapalı sistem çalışması gibi tozun ortama yayılmasını engelleyici önlemlerin gerekliliği ve havadaki toz konsantrasyonlarının yasal değerleri geçmemesi zorunluluğu belirtilmiştir. lkinci fikrada işyeri tabanının ıslak bulundurulması, delme işlerinde yaş yöntemlerin kullanılması gerekliliği belirtilmiştir. Uçüncü fikra çalışanlara uygun kişisel korunma araçlarının verilmesi, dördüncü fıkra tozlu işlerde çalışanların tozla ilgili hijyen kurallarına uyabilmelerini sağlayabilecek koşullarının oluşturulması, beş ve altıncı fıkralar ise periyodik muayeneler ve işe giriş muayeneleriyle ilgilidir. Periyodik muayenelerde altı ayda bir göğüs radyografisi alınması gerektiği belirtilmektedir.\n\nİSIGT 'in üçüncü kısmının beşinci bölümünde, gürüfü (Madde 78), titreşim (Madde 79), enfraruj ışınlara maruziyet (Madde 80), nemli ve yetersiz ışıklı işyeri (Madde 81), yüksek basınçta çalışmak (Madde 81), doğal veya yapay radyoaktıf ışınlara maruziyet (Madde 82) gibi nedenlerle oluşacak meslek hastalıklarına karşı alınacak önlemler tanımlanmıştır.\n\nÜçüncü kısmın altıncı bölümü, bulaşıcı meslek hastalıklarına karşı alınacak önlemleri tanımlamaktadır.\n\nİSİGT 'in dördüncü kısmı iş kazalarına karşı alınacak tıbbi tedbirler ve işyerlerinde bulunması gereken sıhhi tesisat ve ilkyardım malzemeleriyle ilgilidir. Bu kısımda yer alan 91.madde sürekli olarak 50 işçi çalıştıran işyerlerinde işyeri hekimi bulundurulması gerekliliğini, bu hekimlerin çalışma şartları, görev ve yetkilerini açıklayan bir yönetmeliğin yürürlükten itibaren altı ay içerisinde çıkarılacağını belirtir 92-108.maddeler ilkyardım ve yerinde tedavi malzemelerini tanımlamaktadır. Bu maddelerde her boyutta işyeri için ayrı ilkyardım ve tedavi malzeme ve örgütlenmesi belirtilmektedir.\n\nISIGT 'in beşinci kısmında işyerlerinde yangına karşı alınacak güvenlik tedbirleri, makine ve tezgahlarda alınacak güvenlik tedbirleri, elektrik tesisatında alınacak güvenlik tedbirleri, motorlu arabalarda alınacak güvenlik tedbirleri, malzemenin kaldırılma, taşınma, istiflenme ve depolanmasında alınacak güvenlik tedbirleri, bakım ve onarım işlerinde alınacak güvenlik tedbirleri gibi özel iş alanlarında alınacak güvenlik tedbirleri ayrıntılı olarak tanımlanmaktadır.\n\nİSIGT 'in altıncı kısmı, kişisel korunma araçlarının tanımı, hangi tür işlerde kullanılma zorunluluğu olduğu ve bakımları konusunda hükümler içerir. ## Maden ve Taş Ocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Onlemlerine Ilişkin Tüzük\n\nTüzük geniş bir içeriğe sahip olması nedeniyle konumuzla ilgili kısımları dışında aktarılmayacaktır.\n\nTüzüğün ikinci maddesi tüzükte ve madencilik alanında kullanılan çeşitli deyimleri açıklamaktadır . Bu deyimlerden bir kısmının burada da tanımlanması diğer maddelerinin anlaşılabilmesi için gereklidir.\n\nAteşleyici: Patlayıcı madde kullanılması koşullarını yerine getirmek üzere yeterlilik belgesine sahip en az ilkokul mezunu kişi.\n\nÇatlak: Ana kütleden ayrılmış, her an düşebilecek parçalar. Fenni Nezaretçi: İşçi sağlığı ve iş güvenliği gereklerinin yerine getirilmesinden ve işletmenin teknik esaslar çerçevesinde çalıştırılmasından sorumlu, maden mevzuatına göre görevlendirilmiş maden mühendisi veya maden yüksek mühendisi.\n\nKademe: Açık işletmelerde belirli aralık kot ve eğimlerle meydana getirilen basamak şeklindeki çalışma yerleri.\n\nŞev: Kademe alın ve yüzlerindeki eğim.\n\nTüzüğün dördüncü maddesi fenni nezaretçiye on beş günde bir ocağın işçi çalışan alanlarını denetlemek, fenni nezaretçi rapor defterine bulgularını öneri ve önlemlerle beraber yazmak görevini vermiştir. Bu görevlerinin yerine getirilmesinden işvereni sorumlu tutmuştur. 363.madde kazı ve doldurucu makinelerin çalıştırıldığı veya derin lağım deliklerinin uygulandığı işletmelerde işveren veya fenni nezaretçi tarafından bir yönerge hazırlanmasını, yönergenin içeriğinin nasıl olması gerektiğini tanımlar. Yönerge çenğinde olması gereken konular kademe yüksekliği, kademe genişliğinin güvenli üst sınırları, çalışılan yerin tiziki, jeolojik, tektonik yapısına göre kademelere verilmesi gereken şev derecesini, lağım boyutu yeri ve içine konulacak patlayıcının miktarını, ateşleme sırasında makinelerin ve işçilerin güvenliği için gerekli önlemleri, makinelerin çalışma koşulları, manevra yerleri, yükleme, taşıma ve boşaltma işlemlerinde uygulanacak güvenlik önlemlerini, patlayıcı madde dokdurma, sıkılama ve ateşleme sırasında alınacak güvenlik önlemlerini, çalışma yerlerine yetkililer dışında kişilerin girmesini engelleyici önlemleri, patlayıcı maddelerin depolanması, kullanılacakları yere güvenli olarak taşınması ve kullanılmalarına ilişkin önlemleri içermelidir.\n\nTüzüğün 353.maddesi, ocak alanının kitle ve blok kayması ve parça düşmesi açısından ilgili nezaretçi farafından sık kontrolünü, tehlike varsa giderilene kadar bu alanda çalışılamayacağını hükme bağlar.\n\nTüzüğün 361.maddesi, makine çalıştırılan kademelerin yüksekliğini kazıcı ve doldurucu makinelerin yüksekliklerine göre artırabileceğini, 362.madde ise kademe düzlüğünün makinelerin rahat ve güvenli manevra yapabilecekleri genişlikte olması gerektiğini hükme bağlar.\n\nTüzüğün 364.maddesi, huni, kuyu, oluk ve silolarda meydana gelecek tıkanıklıkların işçilerin yaralanmalarını engelleyecek önlemler alınarak giderilebileceğini belirtir.\n\nTüzüğün 380.maddesine dayanılarak Maden ve Taş Ocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle İlgili Yönetmelik çıkarılmıştır.\n\n## Maden ve Taş Ocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle İlgili Yönetmelik\n\nYönetmeliğin beşinci maddesi kapsam içindeki işyerlerindeki işverenlerin, çalışma sırasında yoğun toz çıkışını önlemek, çalışılan ortam havasındaki toz konsantrasyonunu ölçmek veya ölçtürmek, çıkan tozu bastırmak için önlemler almak, işçi sağlığına ilişkin tıbbi kontrol yöntemlerini uygulayarak çalışanları toz hastalıklarından korumak, işyerlerinde teknik ilerlemelerinin getirdiği daha uygun sağlık şartlarını sağlamak zorunda olduğunu belirtir.\n\nToz tipi, kullanılan teknoloji, toz yoğunluğu tespit edilerek işçi sağlığı açısından sorun oluşturmadığı düşünülen işyerleri tozla mücadele komisyonunun kararı ve bakanlık onayı ile belli süre veya süresiz olarak kapsam dışına çıkarılabilmektedir (Madde 7). Ancak aynı durum tersi için de geçerlidir.\n\nTozla mücadele komisyonu (TMK) üyeleri üç yıl için seçilir ve komisyon en az altı ayda bir toplanarak teknik ve tıbbi açıdan görüş belirtir. Uyeleri Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Maden İşçileri ve İşverenleri Sendikalarından birer temsilci ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca uygun görülen tozla mücadele ve pnömokonyoz konusunda çalışmalarıyla tanınmış birer uzmandır (Madde 6).\n\nSekizinci maddeye göre 100 km. çaplı bir alanda 300 ve daha çok sayıda işçi çalıştıran işveren ayrıca tozla mücadele birimi kurmakla yükümlüdür. Bu birim tozla mücadele mühendisi, toz değerlendirme laboratuar sorumlusu ve örnekçi(ler)den oluşur. Ornek alma cihazı ve ömeği inceleyecek laboratuan olmalıdır (Madde 9). Üçyüzden az işçi çalıştıran işyerleri İSGUM veya TMK'ca yetkilendirilen laboratuarlardan yararlanabilirler (Madde 10).\n\nKullanılan örnek alma cihazları yeraltı işyerlerinde ve yerüstü kapalı mekanlarında MRE 4 gözlü yatay çöktürücü tipi gravimetrik sürekli toz toplama cihazı, açık alan yerüstü toz yoğunluğu değerlendirilmelerinde ve gereğinde yeraltı işletmelerinde kişisel toz toplayıcı Casella 123A veya TMK tarafından amaca uygunluğu onaylanan başka bir örnek alma cihazıdır (Madde 13).\n\nYönetmeliğin 15.maddesinde, toz oluşan tüm yeraltı ve yerüstü işletmelerinde solunabilir toz ve kuvars yoğunluğu ölçümü yapılması, kuvars oranı %5'ten düşük tespit edilirse takip eden ölçümlerde kayaç tipi değişmedikçe kuvars ölçümünün yapılmayabileceğini tanımlanmıştır. Aynı madde açık alan yerüstü işletmelerinde en yoğun toz ortamında çalışan işçilerin üzerinden kişisel toz toplama cihazı ile örnek alınması gerektiğini belirtmiştir.\n\nYönetmeliğin 16.maddesi yeraltı işyerlerini toz tipi ve miktarına göre 4 risk derecesine ayırmaktadır. Bu tür bir derecelendirme yerüstü işyerleri için belirlenmemiştir. Toz riski derecesine göre işyerlerinde çalışmanın nasıl yapılacağını tanımlayan 17.maddede d fıkrası sağlığa zararlı toz görülen yerüstü işyerleri ile kırma, eleme, öğütme tesislerinde 5 mg/m³ den fazla kuvars içeren solunabilir toz veya 0.25 mg/m² den fazla solunabilir kuvars tozu saptanırsa bu işyerlerinde işçi çalıştırılamayacağını belirtmiştir. Bu durumdaki işyerlerinin tekrar çalışmaya başlayabilmesi, toz oluşumunun önlenmesi ve bastırılması önlemleri ile tozun eşik sınır değerin altına düşürülmesiyle mümkündür.\n\nYönetmeliğin 20.maddesinde işçilerin olabildiğince az tozlu ortamda çalıştırılması için toz oluşumu önleme yöntemlerinin uygulanması gerektiği ifade edilmiş ek olarak yerüstü işletmelerinde taşıma yollarının da ıslatılması gerektiği belirtilmiştir.\n\nYirmi beşinci madde teknik tozla mücadele önlemlerine yardımcı araç olarak, kısa süreli toza maruziyet durumlarında toz maskesi kullanabileceğini belirtmiştir.\n\nYönetmeliğin beşinci bölümünü oluşturan 26-30.maddeler pnömokonyozdan korunma, pnömokonyoz tanısı ve pnömokonyozlularla ilgili işlemleri içermektedir. Yirmi altıncı maddede işe giriş muayenelerinin ve periyodik muayenelerin yapılması zorunluluğu ve bu muayenelerde göğüs filmi bulgularına özen gösterilmesi gerekliliği hükme bağlanmıştır. Madde 27 bu tür işyerlerinde en az iki yılda bir muayeneyi şart koşmuştur. Ayrıca bu madde göğüs filmlerinin pnömokonyoz değerlendirme kurulları tarafından, Uluslararası Çalışma Orgütü, Üluslararası Pnömokonyoz Radyografisi 1980 sınıflamasına göre okunmasını hükme bağlamıştır. İşveren filmleri sağlamak ve pnömokonyoz değerlendirme kuruluna iletmekle sorumludur. Yirmi sekizinci madde pnömokonyoz saptanan kişilerin işverence SSK ilgili şubesine bildirilmesini öngörmektedir. Yirmi dokuzuncu madde 1/1p, 2/2p, 1/1q, 2/2q yaygınlık ve opasite tipleri hariç pnömokonyoz saptanan kişilerin tozlu işlerde çalıştırılmasını yasaklamıştır. Yukarıda anılan yaygınlık ve opasite düzeyleriyse en az yılda bir kez muayene edilmek şartıyla eğer kendileri isteklerini belirtirlerse, başkaca sağlık sorunları yok ise toz risk derecesi 1 olan işlerde çalıştırılabilirler. Otuzuncu madde pnömokonyoz değerlendirme kurullarının oluşturulması ile ilgilidir. giderici çözümlerin araştırılması, ilkyardım ve kurtarma işleriyle ilgili planlama ve personelin eğitimi, işçi sağlığı ve iş güvenliği kurullarına katılmak, iş ve işçi uyumu konusunda çalışmalar yapmak, işçilerin hijyen, beslenme, kişisel koruyucuların kullanılışı konularında eğitmek tıbbi-teknik görevleri arasındadır.\n\nMadde 4-3 Kayıt ve istatistik görevlerini tanımlamaktadır. İşyerlerinde işçilerin kişisel sağlık dosyalarının tutulması, iş kazası meslek hastalıkları konusunda kayıtların tutulması, yıllık raporlar hazırlanması kayıt istatistik görevleridir.\n\nAyrıca işyeri hekimlerinin inceleme, araştırma ve uzmanlaşmış kadroları olan kuruluşlarla ilişki kurma görevleri vardır.\n\nParlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük\n\nlkinci Maddesi b bendinde maden ocaklarından çıkanları faşların\n\ntozları da kapsam içine alınmaktadır. Aynı tüzüğün ek çizelge III kısmı tozların MAK değerlerini formüllemektedir . Yerüstü işyerlerinde serbest kristalın içeren tozlar için tüzükte belirtilen formül Şekil 3.2. de verilmiştir.\n\n| Z: Zararlılık derecesi | Z değeri < 0.2 ise zararsız |\n|-----------------------------------|--------------------------------------------------|\n| C: Solunabilir toz konsantrasyonu | İZ değeri 0.2-1 ise kritik |\n| K: Serbest SiO2 (%) | IZ= C2 x K / 100 Z değeri >1 ise tehlikeli |\n\nŞekil 3.2. Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan lşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük çerçevesinde yerüstünde serbest kristal silis içeren tozlu işyerleri için zararlılık derecesi formülü. ## 3.5.2. İşverenin Türk İş Hukuku Mevzuatına Göre İş Sağlığı Tedbirlerini Alma Borcu ve Bu Borçtan Doğan Yükümlülükleri\n\n18.10.1982 tarihinde kabul edilen Anayasanın 50. ve 60. maddelerinde iş güvenliğine ilişkin bazı hükümlere yer verilmiştir.(Madde 50: Kimse, yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz; Madde 60: Herkes sosyal güvenlik hakkına sahiptir.)\n\nBu maddelerin açılımlarının yapıldığı diğer hükümlerse Borçlar Kanunu 332; İş Kanunu 73/82, UHK 173/180, Belediyeler kanunu 15-bent 73,76. maddelerinde yer almıştır. Ayrıca Sosyal Sigortalar Kanunu 11, 114, 124 ve 130. maddelerinde de iş güvenliğiyle dolaylı ilgili hükümler vardır.\n\nİş sağlığı konusundaki tanımlayıcı hükümler bunlarla sınırlı değildir. İş sağlığına ilişkin olarak çeşitli tarihlerde yayınlanmış tüzük ve yönetmelikler içinde toplanan birçok hüküm vardır.\n\nTüm bu yasa, tüzük ve yönetmelik hükümleri başlıca iki temel sınıfa ayrılabilir. İşçi-işveren yükümlerini düzenleyenler ve işveren-devlet\n\nyükümlerini düzenleyenler. Daha hukuki bir tanımla özel hukuk niteliğinde olanlar ve kamu hukukuna dayananlar.\n\nOzel hukuk niteliği taşıyan en önemli hüküm Borçlar Kanunu'nun 332. maddesinde yer almıştır. Borçlar Kanunu'nun 332. maddesine göre, işveren, işçinin işini gördüğü sırada zarara uğramaması için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür. Bu yüküm yerine getirilmezse özel hukukun başlıca yaptırımı olan tazminat isteme hakkı uygulanabilir .\n\nBorçlar Kanunu'nun 332. maddesinde işverene yüklenilen iş güvenliğiyle ilgili koruyucu tedbirler üç grup içerisinde toplanır;\n\n- 1. İşveren, işçinin çalışması dolayısıyla maruz kaldığı tehlikelere karşı gerekli güvenlik önlemlerini almakla yükümlüdür.\n- 2. İşveren, işçiye uygun ve sağlığa yararlı çalışma yeri sağlamakla yükümlüdür.\n- 3. İşçi, işverenle birlikte oturuyorsa, işveren işçiye sağlığa yararlı bir yatacak yer de sağlamalıdır. Çalışması dolayısıyla maruz kaldığı tehlikeler ve gerekli güvenlik önlemleri, kapsamı genişleten iki ibaredir. İşveren işçiyi makinenin başında, işe gelip giderken, koridorda, tuvalet veya duşta, asansörde, yemek salonunda kısacası çalışması dolayısıyla bulunduğu her konumda oluşabilecek tehlikelerden korumakla yükümlüdür. Çalışmanın nasıl yapılması gerektiğini talımatlarla belirtecek, gereçlerin kullanım tarzını yönetmelikle belirleyecek, koruyucu malzemelerin kullanımını sağlayacak ve tüm bunları denetleyecektir.\n\nlşverenin Borçlar Kanunu'nun 332. maddesi gereğince yüklendiği gözetme borcu mutlak ve koşulsuz değildir. Bu kanun maddesine göre işveren teknik yönden mümkün olan bütün önlemleri değil de, sadece işin mahiyeti ve hizmet ilişkisinin özelliği yönünden ve adalete uygun olarak kendisinden beklenen önlemleri almakla yükümlüdür. Borçlar Kanunu bu ayırımla işverene, işçinin her aklı başında kişiden beklenebilecek dikkati göstereceğini umma hakkını vermiştir.\n\nYargıtay 9.Hukuk Dairesi'nin işverenin işçiyi gözetme borcunu yerine getirmemesinden doğan sorumluluğunu kusursuz sorumluluk olarak\n\nniteleyen kararları vardır . Bu kararlara göre işveren kusursuz olsa da, iş güvenliği tedbirlerinin aksamasından doğan zarardan sorumlu tutulur. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ( YHGK) bir ek getirerek kusuru olmayan işverenin zararın tamamından sorumlu tutulmaması gerektiğini belirtmiştir .\n\nBorçlar Kanunu'nun 332. maddesine aykırılık halinde zarar gören işçi işverene başvurarak, tazminat isteyebilir. Fakat bu hüküm yeterli değildir. Çünkü işçi işverenin kendisini işinden atacağı korkusuyla veya ondan utanarak veya sadece ihmali yüzünden emredici nitelikteki bu hükmün kendisine sağladığı hakları öne süremeyebilir. Bu nedenle, daha kuvvetle etkili olacak başka araçlar da yaratılmak zorunda kalınmıştır. Bunun sonucu olarak, iş hukukunun özel hukuk niteliği taşıyan hükümleri yanında kamu hukuku niteliği taşıyan, kendilerine uyulması ceza, zabita kuvveti gibi kamu hukuku araçlarıyla sağlanan işçiyi koruyucu hükümlere de yer verilmiştir.\n\nT.C. YÜKSEKÖĞRETİM KURULU DOKUMANTASYON MERKEZİ lşverene, iş güvenliği tedbirlerini almak ve uygulamak sorumluluğunu yükleyen, kamu hukuku niteliği taşıyan hükümler Anayasa (49/50), İş Kanunu, Belediyeler Kanunu ve Sosyal Sigortalar Kanununda yer alır. Ayrıca, İş Kanununa dayanılarak çıkartılan konuyla ilgili tüzük ve yönetmelikler de vardır.\n\nBunlardan en kapsayıcı olanlar İş Kanunu hükümleridir. Bu nedenle işverene iş güvenliği tedbirlerini almak ve uygulamak sorumluluğunu yükleyen, kamu hukuku niteliği taşıyan İş Kanunu hükümleri üzerinde kısaca durulacaktır.\n\nlş Kanununun beşinci bölümünde, \"İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği\" başlığı altında on madde yer almaktadır. Bu konudaki ana kural, \"her işveren, işyerinde işçilerin sağlığını ve iş güvenliğini sağlamak için gerekli olanı yapmak ve bu husustaki şartları ve araçları noksansız bulundurmakla yükümlüdür. İşçiler de bu yoldaki usuller ve şartlara uymak zorundadırlar\" biçiminde İş Kanunu 73.maddede tanımlanmıştır. İş Kanunu 73.maddeye dayanılarak işverenin sorumluluğu kusursuz sorumluluk olarak değerlendirilmektedir. Gerçekten de görüldüğü gibi iş Kanunu işverenin\n\nyükümlülüklerini sınırlamamaya özen göstermiştir.\n\nYargıtay'ın, işverenin yükümlülüğünün boyutunu gösteren birçok kararı bulunmaktadır. Orneğin; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu işverenin sadece tedbir almasını yeterli görmemiş, alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını da denetlemesi gerektiğini belirtmiştir . Gene Yargıtay'ın benimsediği bir başka nokta ise işverenin işçilerini tehlikelerden kaçınmaya zonlama konusunda ödevli ve yetkili olduğudur (40,41).\n\nKamu hukuku niteliği taşıyan tüm hükümler gibi iş güvenliği tedbirlerine ait hükümler de uyulup uyulmadığı açısından devletçe denetlenir.\n\nDevlet iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı hazırlamak ve yürürlüğe koymak, denetlemek dışında konuyla ilgili araştırma yapmak ve eğitim vermek gibi sorumluluklara da sahiptir Bu tormla işçilerin demografik özelliklerinin yanısıra çalıştıkları iş alanları, maruziyet süreleri, solunum sistemi ile ilgili etkilenmeleri derlenmiştir. Formun doldurulması, işçilere soruların sorulması, fizik muayeneleri araştırmacı tarafından işçilerle yüz yüze görüşülerek ve muayene saatleri olan saat 9-12 arasında gerçekleştirilmiştir.\n\nHer işçiye SSK Ankara Meslek Hastalıkları Hastanesinde solunum yakınmaları ve yakınmalarının işi ile ilgisi hakkında sorular yöneltilmiştir. lşçilerin standart büyük boy PA akciğer grafileri, aynı hastanede çekilmiştir. PA akciğer grafileri ILO standartlarına göre kalitesi değerlendirilmiş, bu standartlar gereği 3. kalife ve daha düşük kalitede olanlar tekrarlanmıştır. Grafiler ILO pnömokonyoz klasifikasyonunun 1989 yılı revizyonu dikkate alınarak (Ek 2 ) pulmoner opasiteler açısından göz alışkanlığı olan araştırmacı ve SSK Ankara Meslek Hastalıkları Hastanesi Göğüs Hastalıkları Uzmanı tarafından değerlendirilmiştir. Uyuşmazlık durumunda film hakkında tartışılarak sonuca varılmıştır. Pnömokonyoz grafilerinin Uluslararası Çalışma Orgütü 1980 Uluslararası Klasifikasyonu tozların inhalasyonu ile oluşan radyografik anormaliklerin sistematik bir şekilde kaydedilmesini sağlamaktadır. Küçük opasiteler çaplarına ve yuvarlak veya düzensiz olmalarına göre kodlanmıştır. Yaygınlık dereceleri ise 4 kategoride belirlenmiştir. Küçük opasitelerin yoğunluğu için kullanılan 4 kademeli sıkala (0/0, 1/1, 2/2, 3/3) (kısa sıkala) alt açılımlarıyla 12 kademeli tam sıkalaya okuyucunun yorumu ile dönüştürülür. Okuyucunun okuduğu filmi ILO standart filmlerinden birine yakın bulması, ancak diğer standart filmi de ciddi olarak düşünmesi durumunda tam sıkala oluşur. Böylece\n\n| 0/- | Skor1 | |\n|-----|--------|----------------------|\n| 0/0 | Skor2 | |\n| 0/1 | Skor3 | |\n| 1/0 | Skor4 | |\n| 1/1 | Skor5 | |\n| 1/2 | Skor6 | |\n| | | |\n| | | |\n| 3/3 | Skor11 | |\n| 3/+ | Skor12 | olarak adlandırılır. | Benzer biçimde küçük opasitelerin şekil ve büyüklükleri de ifade edilir. Filmdeki opasitelerinin tümünün q tipinde olduğunu düşünen okuyucu bu görüşünü q/q ifadesiyle tanımlar. Filmde yuvarlak ve çapı 1.5-3 mm arası opasitelerin baskın olduğunu, ancak 1.5-3 mm arası genişlikte düzensiz opasitelerin de olduğunu düşünen okuyucu düşüncesini qft koduyla belirtmektedir. Klasifikasyon geniş içeriği nedeniyle bu çalışma içerisinde daha fazla irdelenmeyecektir. Klasifikasyonun geniş açıklaması Ek 2'de verilmiştir.\n\nSolunum fonksiyon testleri Auto Spiro AS-600 / Minato tipi spirometreyle deneyimli teknisyenler tarafından yapılmıştır. Her gün sabah saatlerinde laboratuar odası hava sıcaklığı, nem, hava basıncı açısından değerlendirilmiş ve spirometrenin kalibrasyonu yapılmıştır. Test odası ortamı sürekli olarak çalıştırılan klimayla hava sıcaklığı ve nem açısından dengede tutulmaya çalışılmıştır. Onlemlere rağmen kalibrasyonun bozulması durumunda testler durdurularak kalibrasyon tüm basamaklarıyla tekrarlanmıştır. Zorlu vital kapasite testi teknisyenler tarafından uygulama yapılarak anlatılmıştır. İşçinin boy ve ağırlığı ölçülerek yaşıyla beraber spirometreye girilmesinden sonra alınan derin nefesin ardından zorlu ekspirasyon şeklindeki zorlu vital kapasite manevrası uygulanmıştır. Solunum fonksiyon testleriyle her işçinin zorlu vital kapasitesi (FVC), ilk saniyede çıkartığı zorlu ekspirasyon havası hacmi (FEV 1), bu iki değerinin birbirine oranı ( FEV 1 / FVC ) ve zorlu ekspirasyonunun yüzde 25 ile 75'i arasındaki akım hızı (FEF 25-75) saptanmıştır. Ardarda 3 zorlu vital kapasite manevrası yaptırılarak en iyi kooperasyon sağlanan ölçüm kaydedilmiş ve SSK Ankara Meslek Hastalıkları Hastanesi Göğüs Hastalıkları Uzmanı tarafından değerlendirilmiştir.\n\nlşçilerin muayene ve laboratuar bulgularından elde edilen verilerin analizi SPSS bilgisayar programı kullanılarak yapılmıştır. Çalışma kapsamında incelenen işçilerin tümünü kapsayan marjinal tablolar üstünden değişkenlerin frekans dağılımları veya ortalamaları incelenmiştir.\n\nSilikozis, kronik bronşit, solunum fonksiyon testi patolojisi oluşumunda etkili olabilecek risk faktörlerinin araştırılmasında lojistik regresyon kullanılmıştır.\n\n38 ## 4.4.2. İşyeri Bilgi Formu ( Ek-3):\n\nlşyerinin fiziki ve sosyal koşulları, toz ve gürültüyle ilgili gözlemler, sağlığa zararlı etkenlere karşı alınan önlemler, sağlık birimleriyle ilgili bilgiler, işçilerin koruyucu malzeme kullanımıyla ilgili alışkanlıkları, toz ve gürültü ölçümleri bu forma işlenmiştir.\n\nlşyerleri ISGUM'den ilgili uzmanlar eşliğinde gezilerek iş sağlığı koşulları açısından değerlendirilmiştir. Anılan işyerlerinde İSGUM tarafından standart aletlerle toz ve gürültü ölçümleri de yapılmıştır. Gürültü ölçümleri Brüel Kjaer tip 2232 ses ölçümü aletiyle ölçülmüştür. Toz ölçümleri için AFC 123 tipi kişisel toz toplama cihazı kullanılmıştır. Gürültü ve toz ölçümleri işlemlerin olağan olarak sürdüğü bir zamanda yapılmıştır. Toz ölçümleri rezerv alanında , konkasörlerde, eleklerde çalışan işçilerden birinin üzerinde taşıdığı solunum seviyesinden hava alan bir aletle ( kişisel toz toplayıcı) 2 saat süreyle yapılmıştır. Bu süre içerisinde 3 alanda da çalışmanın olağan olarak seyri sağlanmıştır. Gürültü ölçümleri konkasörlerin ve eleklerin çevresinde işçinin çalışma alanında ve kulak seviyesinde tek ölçüm olarak yapılmıştır. Gürültü ölçümü makinelerin türnü çalışır durumdayken\n\nyapılmıştır. ## BULGULAR\n\n## 5.1. Taş ve Kum Ocaklarında Gözlemle Elde Edilen Bulgular\n\nKum ocakları Kazan İlçesine bağlı Bitik Köyünde ve Çubuk İlçesine bağlı Yığıtlı Köyü yakınlarında bulunmaktadır. Her ikisi de Ankara Çayına dökülen iki ayrı koldadır. Taş ocaklarının ikisi Yakup Abdala bağlı Kıbrıs Köyü yakınlarında ve diğeri Alacaatlı Köyü yakınlarındadır.\n\n## 5.1.1. Bitik Kum Ocağı\n\nBitik kum ocağı Ankara iline 36 km uzaklıktadır. Bir yıl içerisinde kapatılması planlanan bu ocakta, beş işçi çalışmaktadır. İşçilerin hepsi Bitik köyünde yaşamaktadır. Bitik kum ocağında bir elek makinesi bulunmaktadır. Dere yatağından kepçe ve kamyonlarla çekilen kum geniş, düz bir araziye yığılmakta; buradan gene kepçeyle kamyona yüklenerek elek ağzına boşaltılmaktadır. Boşaltılma sırasında, rezervin küçük parçalı olması nedeniyle fazla gürültü oluşmamaktadır. Elek makinesinin çalışması, döner parçalar ve motor nedeniyle gürültülü olarak gözlenmiştir. Ancak eleğe çalışma sırasında en yakın işçinin 20 metre kadar uzaklıktaki kontrol odasında olduğu ve kısa süreli olarak maruz kaldığı öğrenilmiştir. Rezervin ıslak olması ve elek ağzında akışın sağlanması amacıyla gene suyun kullanılması nedeniyle toz gözlenmemiştir. İşletilen ağır taşıtların doğal olarak açtığı patika-yollar dışında belirli taşıma yolları, taşıma güvenliği önlemleri, tehlike uyarı levhaları, iş güvenliği uyarı levhaları yoktur.\n\nOcakta yemekhane, duş, elbise dolabı bulunduğu halde kullanılmamaktadır. İşçilerin bu tür bir istemlerinin olmadığı da saptanmıştır. Bitik köyünün yakınlığı, çalışan işçilerin tümünün Bitik köyünde oturuyor olması ve öğle yemeği ve ara dinlenmeleri için bile işçilerin evlerine gidiyor olması, yemek ücretinin işçilerin aylıklarından kesiliyor olması bu durumun açıklanmasında yol göstericidir. lşçilere iş elbisesi, metal burunlu iş ayakkabısı, iş eldiveni, toz maskesi, kulak koruyucu ve başlık venidiği öğrenilmiştir. Ancak iş elbısesı ve iş ayakkabısının bazı işçilerce kullanıldığı, diğer kişisel koruyucuların ise kullanılmadığı gözlenmiştir. Koruyucuların kullanım gerekliliği ve kullanılmasının yararı konusunda işçilere eğitim verilmediği de saptanmıştır.\n\nHiçbir işçinin ilkyardım eğitimi almadığı, ilkyardım dolabının bulunduğu, ancak içerisinde gerekli ilkyardım malzemelerinin olmadığı diğer saptanan olgular arasındadır.\n\nFen İşleri Dairesi merkez binalarında bulunan iki işyeri hekiminin yıllık periyodik muayeneler ve aşılama için son iki yıldır işyerine geldikleri, ancak işe giriş muayenesi, periyodik işyeri tanıma ve durum saptama gezisi, kayıt-istatistik ve işçi eğitimi gibi İşyeri Hekimlerinin Görev Yetkı ve Sorumlulukları Hakkında Tüzükte tanımlı diğer görevleri yerine getirmedikleri saptanmıştır. Hekimler Fen İşleri Dairesinde çalışan tüm işçilere ve memurlara tedavi hizmeti vermektedir.\n\n\n\n## 5.1.2. Yiğitli Kum Ocağı\n\nYiğitli kum ocağı Ankara iline 74 kilometre uzaklıkta 1995 yılından beri işletilmekte olan bir ocaktır. Ocakta 29 işçi çalışmaktadır. İşçiler, şehir merkezinden işverenin sağladığı servisle taşınmaktadır. Yiğitli kum ocağında iki elek makinesi ve bir konkasör bulunmaktadır. Bir elek makinesi çalışırken gözlenmiştir. Konkasör arızalı olması, diğer elek makinesi kullanım zorluğu nedeniyle çalıştırılmadığından izlenememiştir. Kum rezervinin karışık içerikli olması nedeniyle bir eleğin çalışma sistemi değiştirilmiştir ve sadece bu elek kullanımdadır.\n\nŞekil 5.1. den de izlenebileceği gibi eski sistemde rezerv içerisindeki 10x10 cm'den daha büyük parçalar üst izgarada kalmaktadır. Bir kamyon rezerv döküldükten sonra, işçi ızgara üstündeki büyük taşları eliyle temizlemektedir. Bu sistem işçilerden alınan tepki ve verimsizlik nedeniyle Şekil 5.2 deki gibi şematize edilebilecek yeni sistemle değiştirilmiştir. Şu an kullanılan elekte dökülen rezervin içerisindeki 10x10 cm den büyük parçaların çoğunluğu eğimli izgaradan yuvarlanarak büyük parçaların uzaklaştırıldığı eğimli oluğa düşmektedir. Oluğun 20 mm'lik saç tabana sahip olması, düşen parçaların ağırlığının 5-30 kg arasında olması, oluğun tabanıyla ızgaranın ucu arasındaki mesafenin 50 cm ile 2 m arasında değişmesi verimi artıran, işçinin kol emeğini azaltan bu sistemin aşırı gürültülü olması sonucunu doğurmaktadır. Ayrıca eğimli ızgarada takılan parçalar işçinin kol gücüyle uzaklaştırılmak zorunda olduğundan işçi eğimli bir alanda yeterli koruma önlemleri olmadan (kemer, tutma halatı) gürültü kaynağına çok yakın olarak çalışmaktadır. Çalışma esnasında elekten kaynaklanan toz gözlenmemiştir. Konkasörün arızalı olması bu makinede toz gözlemin engellemiştir. Ancak konkasör çalıştığı sırada ISGUM ziyaretinin gerçekleştiği ve toz ölçümlerinin alındığı bildirilmiştir. Elek makinesinin motor ve döner parçalar nedeniyle gürültülü olduğu gözlenmiştir.\n\nOcakta yemekhane, duş, tuvalet, elbise dolabı, dinlenme yeri olduğu; sıcak su sağlamakta kullanılan ısıtıcının bozuk olduğu; içme suyunun çevre köylerden sağlandığı, ancak yetersiz olduğu ve içmeye uygun olup olmadığının bilinmediği (su taşımakta kullanılan bidonun dibinde tortu ve iç kenarlarında yosunlaşma görülmüştür) tespit edilmiştir.\n\nlşçilerden, soğuk ve nemli olan işyerinde, kendilerine hava şartlarından korunmalarını sağlayacak nitelikte iş giysisi verilmediği şikayeti alınmıştır.\n\nHer iki kum ocağında da büyük iş makinelerinin ve kamyonların kendiliğinden oluşan patika-yollarda hareket ettiği, yolların belirlenmemiş olduğu, yollarda güvenli seyir ve güvenli manevra sağlayıcı uyarı levhalarının yer almadığı gözlenmiştir.\n\nOzellikle Yiğitli kum ocağında işçiler, işyerine gidiş ve dönüş için çok uzun yol almaları nedeniyle şikayetleri olduğunu, mücavir alan dışında yer alan ocağa yol tazminatı almadan gittiklerini (ancak yolda geçen sürelerin iş süresinden sayıldığını) bildirmişlerdir. Şoförlerin görev yazısı verilmeden uzun mesafelere kamyonlarıyla malzeme taşıdıkları, iş kazası durumunda bu nedenle hukuki anlamda zayıf, hatta kusurlu olabilecekleri gözlenmiştir.\n\n## 5.1.3. Yeni Kıbrıs Taş Ocağı\n\nAnkara'nın Kuzeydoğusunda Yakup Abdala bağlı Kıbrıs köyü yakınlarındadır.\n\nBu bölgede birçok taş ocağı ve bir adet kireç ocağı paketleme ünitesi bulunmaktadır. Bölgeye yaklaşırken taş ocakları çıkan yoğun foz bulutu nedeniyle birkaç kilometre mesafeden seçilebilmektedir.\n\nTaş ocağı 2 kısımdan oluşmaktadır. Birinci kısım düz araziye kurulmuş olan 3 konkasör ve sosyal olanakların sağlandığı binalar, ikinci kısım ise yaklaşık 1 km'lik bir yolla tırmanılan rezervin bulunduğu ve çıkarıldığı alandır. Rezerv lağım delikleri açılıp dinamitle patlatılarak gevşetilmekte kepçeyle kamyonlara yüklenerek konkasörlere taşınmaktadır. Konkasönerde kırılan büyük parçalar eleklerden geçirilerek boyutlarına göre ayrılmaktadır. Elde\n\nedilen mıcır, asfalt ünitesinde kaplanmakta ve kullanıma hazır hale getirilerek kullanım alanına kamyonlarla taşınmaktadır.\n\nRezervin çıkarıldığı kısımda, iş makineleri ve ağır kamyonların sürücüleri dışında eleman çalışmamaktadır. Bu elemanların da koruyucu malzeme kullanmadığı tespit edilmiştir. İşleme bölgesiyle rezerv alanı arasındaki yollarda, kademelerde belirlenmiş taşıma yollarına ve tehlike uyarı levhalarına rastlanmamıştır. Kademeler 3.5-4 m yükseklikte 6 m kadar genişlikte yapılmıştır. Kayaların gevşetilmesi işlemi öncesinde ilgili kaymakamlıktan izin alınmakta ve işlem sırasında jandarma karakolundan nezaretçilerle güvenlik sağlanmaktadır. Gevşetme, eğitimli ve sertifikalı dinamitçilerin açtıkları lağımlara dinamit yerleştirilerek ve patlatılarak yapılmaktadır. İşlem sırasında taş ocağında patlama alarmı verilmekte, işçilerin alanı tamamen terk ettiğinden emin olununca patlama gerçekleştirilmektedir. Patlayıcı madde deposunun ve dinamitlerin kısa aralıklarla Jandarma tarafından kontrol edildiği , giriş-çıkış defterinin düzenli tutulduğu, güvenlik ve tehlike uyarı levhalarının bulunduğu tespit edilmiştir. Ancak lağımcı ve dinamitçilerin kask ve kulaklık dahil koruyucu malzemeleri kullanmadıkları da tespit edilmiştir.\n\nRezervin işlendiği kısımda 3 adet konkasör bulunmaktadır. Bu kısımda dikkati çeken en önemli sorun tüm bölgenin ince bir toz katmanıyla kaplı olmasıdır. Sosyal alanların içindeki masa, sandalye ve zeminin de toz tabakasıyla kaplandığı görülmüştür. Sosyal alanlar sık olarak silinmekte ve toz uzaklaştırılmaktadır. Açık arazideki tozun rüzgarlı havalarda önemli sorun oluşturduğu belirtilmiştir. Ziyaret sırasında konkasörlerden normal görüşü engelleyecek kadar yoğun toz çıkışı tespit edilmiştir. Yoğun toz bulutuna mıcırın işlenebilmesi için neminin uzaklaştırıldığı fırınlardan çıkan buhar ve asfalt ünitesinden çıkan yoğun duman eşlik etmektedir. Mıcırın kullanılması için neminin uzaklaştırılması gerekliliği, konkasörlerde islatma tekniğinin kullanımını sınırlamaktadır. Konkasörlerde islatarak tozun engellenmesi tekniğinin, havada işçinin makineleri göremeyeceği düzeyde toz yoğunluğu olması durumunda kullanıldığı belirtilmiştir. Konkasör ve eleklerin çalışması gürültülü olarak değerlendirilmiştir.\n\nBelirlenmiş taşıt yolları ve taşıma güvenliği uyan levhalarının olmadığı,\n\nbüyük araçların geri manevra seslışık uyarılarının olmadığı tespit edilmiştir. Aşırı gürültülü ve bazen görüşü tamamen kapatan tarzda tozlu olan bu alan için önemli bir eksiklik olarak değerlendirilmiştir.\n\nlşçilerin içme suyu, duş, sıcak su, elbise dolabı, tuvalet, dinlenme yeri, yemek yeri gibi sosyal olanaklardan yararlandığı gözlenmiştir. Sayılan olanaklar yeterli olarak değerlendirilmiştir. Çalışma ve dinlenme süresinin diğer taş ocaklarına göre daha net belirlendiği gözlenmiştir. Her gün saat 10.00 /10.4 arası ve 15.04/15.14 arası iki kez dinlenme ve çay saati, 12.04/13.20 arası yemek saatinde iş durdurulmaktadır.\n\nlş elbisesi, metal burunlu iş ayakkabısı, iş eldiveni, kulak koruyucu, toz maskesi ve baretin işçilere dağıtılmış olduğu, ancak birkaç işçinin iş ayakkabısı, iş elbisesi kullandığı diğer koruyucu malzemelerin hiç kullanılmadığı tespit edilmiştir. Dağıtılan iş güvenliği malzemelerinin kalite olarak da yeterli olduğu, ancak kullanımının gerekliliği konusunda yeterli eğitim verilmediği saptanmıştır. Yemekhane içindeki panolarda iş güvenliğiyle ilgili uyarıların yer aldığı izlenmiştir.\n\nHiçbir işçinin ilkyardım ve kurtarma eğitimi almadığı, sağlık biriminin bulunduğu, sağlık biriminde sabit sedye, ilkyardım olduğu, ancak ilkyardım dolabında gerekli ve yeterli malzemenin olmadığı tespit edilmiştir.\n\nlhaleyle rezervi ve makineleri kullanma hakkını alan şirketin, tam gün işyeri hekimi istihdam ettiği bu hekimin şirketin diğer işletmelerini ve incelenen taş ocağını belirli aralıklarla ziyaret ettiği, koruyucu malzemeler ve iş güvenliği konusunda birkaç seminer verdiği belirtilmiştir. İşveren yetkilisinin iş güvenliği ve koruyucu malzemeler konusunda duyarlı olduğunu belirtmesine rağmen işçi eğitimi için zaman ayırmaya istekli olmadığı saptanmıştır. İşyeri hekiminin periyodik muayeneler ve işe giriş muayenelerini yaptığı, ancak kayıt, istatistik, işçi eğitimi, periyodik işyeri gezisi gibi görevlerini yeterince yerine getirmediği saptanmıştır.\n\nKonkasörlerin çalıştığı alanda ve 1 kilometre kadar çaplı çevresinde, toprak ve bitki örtüsünün doğal rengini kaybettiği, bu alanın ince toz\n\ntabakasıyla kaplı olduğu görülmüştür.\n\n## 5.1.4. Kıbrıs Köyü Taş Ocağı\n\nAnkara'nın Kuzeydoğusunda Sadullah Ağılı mevkiinde, Ankara'ya 30 km uzaklıktadır. Kıbrıs köyü taş ocağında maden çıkarma ve işleme alanlarında 94 işçi çalıştırılmaktadır. Yeni Kıbrıs taş ocağının özel şirkete devredilmesiyle açıkta kalan işçiler Kıbrıs taş ocağında çalıştırıldıklarından işçi sayısı yüksektir.\n\nlşletme üniteleri gerek konkasörlerden çıkan toz gerekse asfalt kaplama ünitesinin yoğun dumanı nedeniyle uzaktan fark edilebilmektedir.\n\nRezerv alanıyla konkasörlerin bulunduğu alan arasında 1.5 kilometrelik bir mesafe bulunmakta çıkarılan rezerv ağır yük kamyonlarıyla taşınarak işleme alanında kırılmaktadır. Daha sonra mıcır yakındaki asfalt üntesinde kaplanmakta gene ağır yük kamyonlarıyla intiyacı olan yerlere taşınmaktadır. Sosyal tesisler, rezerv alanına 500 metre kadar mesafede yer almaktadır.\n\nRezervin çıkarıldığı kısımda iş makineleri ve kamyon sürücüleri dışında çalışan işçi gözlenmemiştir. Rezervin büyük kısmı taşınamaz ağırlıkta kayalardan oluştuğu için ocak alanında pnömatik kırıcı makine tarafından parçalanmakta ve bu şekilde taşınılabilir hale getirilmektedir. Taş ocağı alanında çalışan sürücülerin koruyucu malzeme kullanmadıkları gözlenmiştir. Kademe sisteminin olmadığı ocakta iş makineleri 12-14 metre kadar derinlikte yarı gevşemiş kaya bloklarının altında çalışmaktadır. Göçük tehlikesi nedeniyle bu durum iş güvenliği açısından kabul edilemez bulunmuştur. Kayaların gevşetilmesi işlemi kaya bloğunun altına açılan galerilere yerleştirilen dinamitlerin patlatılmasıyla yapılmaktadır. Bu yöntemle, 30 metrelik bloğun galeri boyundaki kısmı göçürülmektedir ve şevlerdeki gevşek kayaların çalışmaya başlanılmadan uzaklaştırılması yükseklik nedeniyle mümkün görülmemiştır. Büyük göçüklerin bugüne kadar yaşanmadığı, ancak gevşek kayaların çalışma sırasında düşebildiği ifade edilmiştir. Bugüne kadar gevşek kayalardan da yaralanan işçi olmadığı da\n\nifade edilmiştir.\n\nPatlayıcı uygulaması gözlenememiş, ancak dinamit uygulayıcılarının sertifikasının olduğu, dinamitlerin kurallara uygun olarak istif edildiği, yere güvenlik güçlerince sık kontrol edildiği gözlenmiştir. Ayrıca güvenlik güçlerinin patlama sırasında çevre güvenliğini aldığı ve patlatmanın gözetimlerinde gerçekleştirildiği ifade edilmiştir. Dinamitçi olarak çalışan işçilerden alınan bilgiye göre koruyucu malzemelerin (kask, kulaklık vb.) kendilerine dağıtıldığı, ancak kullanmadıkları anlaşılmıştır.\n\nRezervin işlendiği kısımda 3 adet konkasör bulunmaktadır. Konkasörlerden biri çalışırken gözlenmiştir. Konkasörler ve çevrelerindeki birkaç yüz metrelik alanda pudra gibi ince toz tabakası dikkat çekmiştir. Mıcır taşınan, ocakla işleme alanını birleştiren, sosyal tesislere giden yollarda da benzer biçimde toz dikkati çekmektedir. Ozellikle ulaşım yollarındaki toz, taşıma sırasında havalanmakta ciddi bir toz maruziyetine yol açmaktadır. Konkasörde ikincil kırıcılar (çekiç ya da konik kırıcı) ve 3 tabakalı elek bölgesinden yoğun toz ortaya çıkmaktadır.\n\nAyrıca taş kırma makinesinden kaynaklanan gürüttünün yüksek düzeyde olduğu gözlenmiştir. Besleme kısmına büyük kayaların düşmesi gürültüyü daha da artırmaktadır. Bu kısımda çalışan işçilerin hiçbirinin toz maskesi, kulak tıkacı veya kulaklık, kask, iş ayakkabısı kullanmadığı gözlenmiştir. İş güvenliği açısından diğer önemli bir gözlem ise bir işçinin sıkışan ve bantların işleyişini engelleyen bir taşı makineleri durdurmadan, konkasörün üstüne çıkarak kurtarması olmuştur.\n\nSosyal tesislerin yer aldığı bölümde içme ve kullanma suyunun dışarıdan taşınarak kötü koşullarda depolandığı tespit edilmiştir. Soyunma dolabı, duş, sıcak su, dinlenme yeri, tuvalet bulunmaktadır ve yeterli olarak değerlendirilmiştir. Yemek yenilebilecek bir odada tahsis edilmiştir, ancak işçilerin çoğunluğunun isteğiyle yemek bu tesiste yapılmamaktadır. İşçilerinin bu isteklerinin yemek ücretlerinin aylık ücretlerinden kesilmesi nedenli olduğu öğrenilmiştir. Eğimli arazi yapısı nedeniyle, asfalt tesisi bacasının sosyal tesislerin bulunduğu düzlük hizasında olmasından kaynaklanan,\n\nözellikle rüzgarın ters esmesi durumunda işçileri rahatsız eden bir duman ve koku olduğu saptanmıştır.\n\nOcak, işleme alanı, sosyal tesis arasındaki yollarda belirlenmiş taşıt yollarının olmadığı, taşıma güvenliğiyle ilgili uyarı ve güvenlik levhalarının olmadığı görülmüştür. Ayrıca ocaktan çıkarılan mıcır ve asfaltın büyük kamyonlarla taşınmasına rağmen iki yerleşim alanından geçilmekte gerek kavşaklarda gerekse anayola bağlanma noktasında uyarı levhası gözlenmemektedir. Yolların levha ve ışıklarla belirlenmemiş olması 3 vardıya çalışılan, toz nedeniyle görüşün kısıtlanabildiği bu alanda önemli bir eksiklik olarak düşünülmüştür.\n\nİş elbisesi, metal burunlu iş ayakkabısı , iş eldiveni, kulak koruyucu, toz maskesinin işçilere dağıtıldığı, ancak iş ayakkabısı ve iş elbisesi dışında kullanılmadığı gözlenmiştir. Kalite olarak yeterli olduğu koruyucu malzemelerinin kullanım gerekliliği konusunda işçilerin yeterince uyarılmadığı, eğitilmediği tespit edilmiştir. Toz, gürültü, yaralanma riskinin fazla olduğu alanlarda uyarıcı levhalar görülmemiştir.\n\nDoksan dört işçinin çalıştığı bu işyerinde, işyeri hekimi çalıştırılmadığı tespit edilmiştir. Sağlık odası bulunmamakta, ancak ilkyardım dolabı bulunmaktadır. İlkyardım dolabında gerekli malzemeler olmadığı gibi varolan malzemeler de yeterli değildir.\n\n## 5.1.5. Alacaatlı Taş Ocağı\n\nAnkara'dan Eskişehir yolu aracılığıyla ulaşılan Alacaatlı köyü yakınlarında Ankara'ya 27 kilometre uzaklıktadır. Ankara'nın yeni toplu yerleşim, inşaat alanı olması nedeniyle bölgede birçok taş ocağı bulunmaktadır.\n\nİncelenen diğer taş ocakları gibi yoğun toz bulutu uzak mesafelerden fark edilebilmektedir. Rezervin çıkarıldığı 3 alan bulunmaktadır. Rezerv tek kademe ile çıkartılmakta, kademe boyu 4 - 5 metreyi geçmemektedir. Diğer taş ocaklarından farklı olarak kaya yapısı karışıktır. Mermersi kayaların yanı sıra kil tabakaları ve kum taşları da göze çarpmaktadır.\n\nRezerv dinamitle patlatılarak gevşetilmekte kepçeyle kamyonlara yüklenerek konkasörlere taşınmaktadır. Çıkarıldığı alanlarda iş makineleri operatörleri ve kamyon sürücüleri çalışmaktadır. Toz yoğunluğu fazla değildir. Ancak gürültü maruziyeti dikkat çekmektedir.\n\nRezervin çıkarıldığı ocakla işlendiği konkasörlerin bulunduğu alanı birleştiren yollarda ve işlenen alanın çevresindeki 100 - 150 m yarı çaplı arazide yerlerde yoğun toz birikimi göze çarpmaktadır. Bu tozun araçların hareketiyle ve rüzgarla havalanması ortamın toz konsantrasyonunu artırmaktadır.\n\nRezerv işleme alanında diğer ocaklarda olduğu gibi temel toz kaynağı konkasörlerin ikincil kırıcıları ve elek kısmıdır. Gürültü, güvenliksiz çalışma, makine durdurulmadan bakım yapılması, koruyucu malzemelerin kullanılmaması gözlenmiş ve işçilerle karşılıklı konuşmadan öğrenilmiştir.\n\nKullanılan yolların belirlenmemiş olması, güvenlik uyarı ve işaretlerinin olmaması diğer taş ocaklarıyla ortak sorunlardır.\n\nSosyal tesislerde içme ve kullanma suyu bulunmaktadır. Diğer ocaklardan farklı olarak kuyu suyu kullanılmaktadır. Kalite olarak içme ve kullanma suyunun iyi olduğu ifade edilmiştir. Soyunma dolabı, duş, sıcak su, yemek yeri, dinlenme yeri, tuvalet bulunmaktadır ve yeterlidir.\n\nGezilen ocaklarda maden ve taş ocakları işletmelerinde ve tünel yapımında alınacak işçi sağlığı ve iş güvenliği önlemlerine ilişkin tüzükte madde 14 ve 16'da tanımlandığı biçimde uygun patlayıcı malzemeler, sertifikalı elemanlarca uygun patlatma biçimleriyle kullanılmaktadır. Ocaklardan sorumlu maden mühendislerinin görevlendirdiği, patlayıcı malzeme ve patlama güvenliği eğitimi almış personel patlayıcı depolarına girebilmektedir. Maden gevşetme amaçlı patlatma yerel güvenlik güçlerince de kontrol altında tutulmaktadır. Patlayıcı madde yerleştirilmesi ve patlatma işlemi sırasında fenni nezaretçi, ateşleyiciler ve yerel güvenlik güçleri dışında maden alanı ve maden işleme alanında insan kalmaması sağlanmaktadır.\n\nTüzüğün 325. maddesinde belirtilen çalışanların 3 kişiden az olmamak üzere yüzde 5'inin ilkyardım kursunda yetiştirilmesi zorunluluğu uygulanmamaktadır. Bir ilkyardım ekibi oluşturularak isimlerinin ilkyardım odası ve ocak alanına asılması gerektiği aynı tüzük maddesinde belirtilmiş olmasına rağmen anılan alanlarda bu tür bir ilan görülmemiştir.\n\nTüzüğün 326-330. maddeleri yeraltı ocaklarındaki ilkyardım koşullarını tanımlıyor görülmektedir. Kanımızca tüzüğün kapsamını belirten birinci maddesinde taş ocaklarının da sayılıyor olması, beşinci kısımda farklı bir ifadenin bulunmaması nedenleriyle anılan maddelerin taş ocaklarına göre yorumlanabileceğini göstermektedir. Bu maddeler uyarınca ilkyardım malzemesinin eksiksiz bulundurulması ve sürekli kontrolü, ilkyardım odasının ve yaralı taşıma düzeninin işverence kontrolü gezilen ocaklarda yeterli düzeyde değildir. Gezilen işyerlerinde gözlemle elde edilen bulgular Şekil 5.3. de özetlenmiştir.\n\n| GÖZLENEN | Bitik Kum | Yiğitli Kum | Yeni Kıbrıs | Kipus | Alacaatlı |\n|------------------------------------|-----------|-------------|-------------|-------|-----------|\n| ÖZELLİK | Ocağı | Ocağı | T.O. | T.O. | T.O. |\n| Kullanma suyu | Y | VY | V | W | V |\n| lçme suyu | Y | W | W | W | W |\n| Duş-Sıcak su | Y | Y | V | W | V |\n| Yemekhane | Y | W | V | Y | V |\n| Elbise dolabı | Y | W | V | V | V |\n| lş elbisesi | VYX | VYX | WX | VYX | VYX |\n| Çelik burunlu bot | VX | VX | VX | VX | VX |\n| Is eldiveni | VX | VX | VX | VX | VX |\n| Toz maskesi | G | G | VYX | VYX | VYX |\n| Kulak koruyucu | VYX | VYX | VX | WX | WX |\n| Başlık | VX | VX | VX | VX | VX |\n| likyardım dolabı | Y | Y | W | W | W |\n| lş güvenliği uyarı levhaları | Y | Y | W | Y | > |\n| lşyeri hekimi | G | G | W | Y | G |\n| Sağlık personeli | Y | Y | Y | Y | Y |\n| lıkyardımcı işçi | Y | Y | Y | Y | Y |\n| lş güvenliği eğitimi | Y | Y | VY | Y | Y |\n| T.O.<br>Taş ocağı<br>Y<br>Yok | | | | | |\n| V<br>Var (yeterli) | | | | | |\n| W<br>Var (yetersiz) | | | | | |\n| ×<br>İşçi tarafından kullanılmıyor | | | | | |\n| C<br>Gereksiz | | | | | |\n\nŞekil 5.3. İncelenen taş ocakları ve kum ocaklarında gözlemle elde edilen bulgular.\n\n## 5.1.6.Kum Ocakları İş Akış Şeması Üstünden Kısa Risk Değerlendirmesi:\n\nKum ocaklarında kullanılan kepçe ve kamyonlarda çalışan işçilerde gürültü nedenli duyma kaybı, genel vücut vibrasyonu nedenli sağlık sorunları, araç kazası nedenli hafif-ağır yaralanmalar meydana gelebileceği gözlenmiştir.\n\nKepçe ve kamyonların ayrılmış şöför alanlarının olmasına rağmen bu alanların gürültü için özel olarak yalıtılmadığı gözlenmiştir. Unver B. tarafından 1984 yılında yapılan bir çalışmada yalıtımsız kabine sahip tekerlekli kamyonların şöför alanındaki ortalama gürültü 85 dB, tekerlekli\n\n| İŞLEM | KULLANILAN | RİSKİLER |\n|-------------------------|------------|----------------------------|\n| | ARAÇLAR | |\n| Dere yatağından kum | Kepçe | Açık hava çalışma riskleri |\n| çekilmesi | Kamyon | Araç kazası |\n| | | Gürültü |\n| | | Genel vücut vibrasyonu |\n| | | Göçük |\n| Kum depolanması | Kepçe | Açık hava çalışma riskleri |\n| | Kamyon | Araç kazası |\n| | | Gürültü |\n| | | Genel vücut vibrasyonu |\n| Eleğe taşıma | Kepçe | Açık hava çalışma riskleri |\n| | Kamyon | Araç kazası |\n| | | Gürültü |\n| | | Genel vücut vibrasyonu |\n| Elekte ayırma ve yıkama | Elek | Açık hava çalışma riskleri |\n| | | Gürültü |\n| | | Genel vücut vibrasyonu |\n| Ayrılan kumun kullanım | Kepçe | Açık hava çalışma riskleri |\n| alanına taşınması | Kamyon | Araç kazası |\n| | | Gürültü |\n| | | Genel vücut vibrasyonu |\n\nŞekil 5.4. Kum ocakları iş akış şeması\n\nyükleyicide 93.5 dB olarak bildirilmiştir. Tekerlekli yükleyicinin kabininin yalıtımlı olması durumunda maruz kalınan gürültünün ortalaması 84.6 dB'e kadar inmektedir ve ancak bu gürültü düzeyi Walsh-Healy gürültü ölçütüne göre 8 saat dayanılabilecek düzeydedir. Kum ocaklarında az sayıda araç ve kışı çalışmasına, araçların manevra alanlarının genişliğine rağmen araç yollarının belirtilmemiş olması araç kazası riskini artırmaktadır.\n\nAçık havada çalışılması böcek sokmaları, yabani hayvan ısırması, gün içi ve aylar arası ısı farklılıkları ve düşüş yükselişi, UV ışın maruziyeti nedenleriyle risklidir. Çalışmanın gece de devam etmesi bu riskleri artırmaktadır.\n\n## 5.1.7. Taş Ocakları İş Akış Şeması Üstünden Kısa Risk Değerlendirmesi\n\nRezervin gevşetilmesi Kıbrıs taş ocağında kademenin altından lağım delikleri açılarak patlayıcı konması ve patlatılması, Alacaatlı ve Kıbrıs taş ocaklarında kademeye tepeden kaya delicilerle delinen deliklere patlayıcı sıkıştırılıp patlatılması yöntemleriyle yapılmaktadır. Bu çalışma sırasında delicilerin ıslak sistemle çalışmaması nedeniyle toz maruziyeti, kontrolsüz patlama riski söz konusudur.\n\nRezerv gevşetildikten sonra tekerlekli dozer ve paletli kepçe yardımıyla kamyonlara yüklenmektedir. Standartları geçen kademe yüksekliği altında çalışılması nedeniyle göçük altında kalma tehlikesi, araç kazaları oluşması, gürültü gibi riskler söz konusudur. Kamyonlara yüklenen rezerv konkasörlere taşınmaktadır. Taşıma sırasında taşıma yollarının belirlenmemiş olması, manevra alanlarının belirlenmemiş olması riski artırmaktadır. Kamyon sürücü alanlarının toz ve gürültüye karşı korunmasız olması silikozis ve duyma kaybı riski doğurmaktadır.\n\nKonkasörlerde besleme ünitesine boşaltılan rezerv işlenmektedir. İşleme sırasında konkasör operatörü ve konkasörde sıkışma olması durumunda sorunu çözen işçiler çalışmaktadır. Kamyon şoforleri de konkasör yakınında rezervi boşaltmak için uzun süre kalabilmektedir. Toz riski, gürültü riski her üç işçi grubu içinde geçerlidir (Şekil 5.5). Ayrıca tamir ve sorun giderme işi yapan işçi için dönen parçalara takılma, sıçrayan taş parçalarına hedef olabilme, düşme riski bulunmaktadır. Konkasörlerden çıkan ürün, depolama alanlarına kamyonlar ve bazen dozer aracıyla taşınmaktadır. Ürün taşıyan araçların şoförleri de iş sürelerinin çoğunu konkasör çevresinde geçirmektedir. Taşıma nedenli riskler diğer taşıma işçileriyle benzerdir. Ancak konkasör çevresinde taşıma yapmaları ve konkasör çevresinin ince taş tozuyla konkasör merkezli olarak yoğun kaplı olması nedeniyle toz riski öne çıkmaktadır (Şekil 5.7).\n\n## 5.2. Taş Ocakları ve Kum Ocaklarında Ortam Olçümleri ile Elde Edilen Bulgular\n\nZiyaret edilen 3 taş ocağı ve iki kum ocağında gürültü ölçümleri ve toz ölçümleri yapılmıştır.\n\nGürültü düzeyleri; Bitik kum ocağında 72-83 dB, Yiğitlik kum ocağında 95-103 dB olarak tespit edilmiştir. Yiğitlik kum ocağında ızgaraya malzeme dökme işlemi sırasında ise 102-103 dB gürültü düzeyi saptanmıştır.\n\nTaş ocaklarında primer ve sekonder kırıcılarda 103-104 dB, titreşimli elekte 98-99 dB, stok sahasında 85-86 dB lik gürültü düzeyleri sapfanmıştır.\n\nÇizelge 5.1 . Çalışmada incelenen kum ocaklarında ortam solunabilir toplam toz konsantrasyonu ( Ankara-1998)\n\n| Yapılan İş Türü | Ortam solunabilir toplam toz<br>konsantrasyonu (mg /m³) | |\n|-----------------|---------------------------------------------------------|-----------------------|\n| | Bitik Kum<br>Ocağı | Yiğitlik Kum<br>Ocağı |\n| Alan işçisi | 1.8 | 1.0 |\n| Kepçe operatörü | 1.2 | 1.2 |\n| Elek işçisi | 1.6 | 1.7 |\n\nGenel olarak tozsuz gözlemlenen kum ocaklarında ölçümler de gözlemleri doğrulamıştır. Bitik kum ocağında en çok 1.80 mg /m³ toplam solunabilir toz ölçülmüştür. Yiğitlik kum ocağında bu değer en çok 1.70 mg/m² olarak saptanmıştır (Çizelge 5.1 ). Her iki kum ocağında da solunabilir kuvars saptanmamıştır .\n\nAlacaatlı taş ocağında yapılan ölçümlerde en yüksek 16.0 mg /m³ solunabilir toplam toz konsantrasyonu, 0.13 mg/m³ solunabilir kuvars konsantrasyonu ölçülmüştür .\n\nYeni Kıbrıs taş ocağında yapılan ölçümlerde en yüksek 13.0 mg /m³ solunabilir toplam toz konsantrasyonu, 0.15 mg/m³ solunabilir kuvars konsantrasyonu ölçülmüştür .\n\nKıbrıs taş ocağında yapılan ölçümlerde en yüksek 15.0 mg /m³ solunabilir toplam toz konsantrasyonu, 0.15 mg/m³ solunabilir kuvars konsantrasyonu ölçülmüştür .\n\nÇizelge 5.2. Çalışmada incelenen taş ocaklarında ortam solunabilir toplam toz konsantrasyonu (Ankara-1998)\n\n| | Solunabilir toplam toz<br>konsantrasyonu (mg/m') | | |\n|-----------------|--------------------------------------------------|-------------|------------|\n| Yapılan İş Türü | Alacaatlı | Yeni Kıbrıs | Kıbrıs taş |\n| | taş ocağı | taş ocağı | ocağı |\n| Stok sahası | 7.0 | 5.0 | 6.0 |\n| Kirici | 13.0 | 9.0 | 10.0 |\n| Elek | 16.0 | 13.0 | 15.0 |\n\nTaş ocaklarında solunabilir toplam toz konsantrasyonu ve solunabilir kuvars konsantrasyonu en yüksek olan çalışma alanı her üç ocakta da elek bölgesidir (Çizelge 5.2.) (Çizelge 5.3.). Çizelge 5.3. Çalışmada incelenen taş ocaklarında ortam solunabilir toplam kuvars konsantrasyonu ( Ankara-1998)\n\n| | Solunabilir toplam kuvars<br>konsantrasyonu (mg/m³) | | |\n|-----------------|-----------------------------------------------------|--------------------------|---------------------|\n| Yapılan İş Türü | Alacaatlı<br>taş ocağı | Yeni Kıbrıs<br>taş ocağı | Kıbrıs taş<br>ocağı |\n| Stok sahası | 0.07 | 0.06 | 0.05 |\n| Kinci | 0.10 | 0.08 | 0.09 |\n| Elek | 0.13 | 0.15 | 0.17 |\n\n## 5.3. İşçilerin Muayene ve Laboratuar Bulguları\n\nSSK Ankara Meslek Hastalıkları Hastanesinde muayeneye davet edilen, 3 taş ocağı ve 2 kum ocağında çalışan toplam 203 kişiden 196 sının muayenesi gerçekleştirildi. Çağrıya uymayan 3 işçinin gelmeme nedeni öğrenilemedi. İşçilerden 4 ünün ise çalışma sürerken emekli oldukları için çağrıya uymadıkları anlaşıldı. Muayene edilen 196 kişiden 2 tanesi kadın\n\nolmaları ve incelenen ocakların merkezi idare biriminde sekreter olarak çalışmaları nedenleriyle değerlendirmeden çıkarıldılar.\n\nDeğerlendirmeye katılan 194 kişinin yaş ortalamaları 39.6 ± 0.3 yıl, boyları 169.4 ± 0.4 cm., ağırlıkları 76.52 ± 0.8 kg. olarak bulunmuştur. Çalışma süreleri ortalaması 9.8 ± 0.4 yıl ( 1-27 yıl) olarak bulundu (Çizelge 5.4.). İşçilerin 101 tanesi (% 52.3) 10 yıldan daha kısa süre çalışmakta olan kişilerdi.\n\nIncelenen işçilerden 157 tanesi (% 80,9) halen taş ocağında, 37 tanesi (% 19.1) kum ocağında çalışmaktadır (Çizelge 5.5.). Ayrıntılı iş dağılımları incelendiğinde 69 kişinin (% 35.6) kamyon şoforü, 40 kişinin (% 20.6) iş makinesi operatörü olduğu görülmüştür. Bu kişiler, tozla aralarında araç camlarından oluşan bir bariyer olması ortak noktaları nedeniyle \"az tozlu işler\" grubunda bir araya toplanmıştır. \"Çok tozlu işler\" grubunda düz işçiler (% 19.6), konkasörcüler (% 15.5), tabancacılar (% 2.6), elek işçileri (% 2.6),\n\n60 vagondrilciler (% 2.1) ve dinamitçiler (% 1.5) olmak üzere toplam 85 işçi vardır (Çizelge 5.6.).\n\nÇizelge 5.4. Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinin, bazı demografik özellikleri ( n=194) ( Ankara-1998)\n\n| DEMOGRAFIK<br>ÖZELLİK | | ORTANCA ORTALAMA±S.H. EN AZ EN ÇOK | | |\n|------------------------|-----|------------------------------------------|-----|-----|\n| Yaş (Yıl) | 39 | 39.640.3 | 27 | 57 |\n| l Çalışma Süresi (Yıl) | 10 | 9.840.4 | | 27 |\n| Boy (cm.) | 170 | 169.440.4 | 151 | 186 |\n| Ağırlık (kg.) | 76 | 76.5-0.8 | 52 | 108 |\n\nÇizelge 5.5. Çalışmada incelenen taşocağı ve kum ocağı işçilerinin, çalışma alanları ( Ankara-1998)\n\n| İÇALIŞMA | | |\n|--------------|------|------|\n| ALANI | SAYI | % |\n| Taş Ocakları | 157 | 80.9 |\n| Kum Ocakları | 37 | 19.1 |\n| i Toplam | 194 | 100 |\n\nSigara içme alışkanlıkları açısından değerlendirildiğinde elde veri olan 193 kişiden yüzde 12.4 ünün hiç sigara içmediği, 134 kişinin (% 69.4) halen sigara içtiği ve ortalama 19.86 ± 0.95 paket-yıl sigara içme ağırlıklarının olduğu (En az= 1; En çok= 70 paket-yıl), yüzde 18.1'inin önceden sigara içmiş olduğu, geçmişte ortalama 13.77 ± 1.81 paket-yıl sigara kullandıkları ve sigarayı ortalama 6.0 ± 0.8 yıl önce bırakmış oldukları saptanmıştır (Çizelge 5.7.). Çizelge 5.6. Çalışmada incelenen taşocağı ve kum ocağı işçilerinin görev tanımı ( Ankara-1998).\n\n| GÖREV | İŞİN | | |\n|-----------------------|-------------|------|------|\n| TANIMLAMASI | NİTELİĞİ | SAYI | 0/0 |\n| Kamyon Sürücüsü | AZ | 69 | 35 6 |\n| İş Makinesi Operatörü | TÖZLÜ İŞLER | 40 | 20.6 |\n| Düz İşçi | | 38 | 19.6 |\n| Konkasörcü | COK | 30 | 15.4 |\n| Tabancacı | TOZEU | 6 | 2.6 |\n| Elek İşçisi | ISLER | 5 | 2.6 |\n| Vagondrilci | | 4 | 2.1 |\n| Dinamitçi | | 3 | 1.5 |\n| Toplam | | 194 | 100 |\n\nÇizelge 5.7. Çalışmada incelenen taşocağı ve kum ocağı işçilerinin sigara içme alışkanlıkları açısından incelenmesi ( Ankara-1998).\n\n| SİGARA İÇME | | | |\n|--------------|------|------|--------------------------------------------|\n| ALIŞKANLIĞI | SAYI | % | |\n| Halen içen | 135 | 69.4 | 19.8±0.9 paket-yıl* |\n| İçmemiş | 24 | 12.4 | |\n| Önceden içen | 35 | 18.2 | 13.7±1.8 paket-yıl*<br>B.S.O=6.0±0.8 yıl** |\n| TOPLAM | 194 | 100 | |\n\n\\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* \\* Sigara içme ağırlığı ölçütü ( Yıl x Günde içilen paket sayısı)\n\n水水 Bırakma süresi ortalaması\n\nSolunum sistemi şikayetleri açısından incelendiğinde 44 kişide (% 22.7) öksürük, 44 kişide (%22.7) balgam, 27 kişide (%13.9) nefes darlığı şikayeti olduğu saptanmıştır (Çizelge 5.8). Hiçbirinde \"wheezing\" ya da kanlı balgam şikayeti saptanmamıştır. 194 kişinin 136'sında (%70.1) hiçbir şikayet saptanmamıştır. Kırk üç kişinin birden fazla şikayeti vardır. İşçilerin 12 tanesinde (% 6.2) daha önce tespit edilmiş ve şikayetleriyle de doğrulanan kronik bronşit saptanmıştır.\n\nÇizelge 5.8. Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinde saptanan solunum sistemi şikayetleri ve şikayetlerin 194 kişi üzerinden saptanma sıklığı (Ankara-1998).\n\n| SOLUNUM SİSTEMİ | | |\n|-----------------|------|-------|\n| ŞİKAYETLERİ | SAYI | 0/0 |\n| Öksürük | 44 | 22.7 |\n| Balgam | 44 | 22.7 |\n| Nefes Darlığı | 27 | 13.9 |\n| Şikayetsiz | 136 | 70.1 |\n| TOPLAM * | 251 | 129.4 |\n\n\\* 43 kişi 1 den fazla şikayet bildirmiştir.\n\nFizik muayene sonucunda 37 kişide çeşitli patolojik bulgular saptanmıştır. En sık rastlanan patolojik bulgu ekspirasyonda uzama bulgusudur (14 kişi, % 7.2)(Çizelge 5.9.).\n\nHematolojik incelemelerde beyaz küre sayıları ortalama 8.6 ± 0.1 x109/ml, kırmızı küre sayıları ortalama 5.12 ± 0.03 x 10° /ml, hemoglobin değerleri ortalama 15.38 ± 0.08 g/dl , hematokrit değerleri ortalama yüzde 45.66 ± 0.21, trombosit sayısı ortalama 217 ± 3 x 10° /ml, sedim ortalama 7.9 ± 0.6 mm/sa olarak saptanmıştır.\n\nKan tablosu açısından incelendiğinde beyaz küre sayısı 11.0 x10'lml'nin üstünde olan 23 kişi ( %11.9), kırmızı küre sayısı 4.5 x10'/ml'nin altında olan 9 kişi ( %4.6), hemoglobin değeri 13g/dl'nin altında olan 3 kişi (%1.5), hematokrit değeri yüzde40'ın altında olan 4 kişi (%2.1), trombosit sayısı 150 x10'lml'nin altında olan 14 kişi (%7.2) ve sedimentasyon değeri Çizelge 5.9. Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinin fizik muayenelerinde saptanan solunum sistemi ile ilgili patolojiler (Ankara-1998).\n\n| FİZİK MUAYENE | | |\n|----------------------|------|-------|\n| PATOLOJÍSÍ | SAYI | 0/0 |\n| Ekspirasyonda uzama | 14 | 72 |\n| Kaba ral | 0 | 4.6 |\n| Ince ral | प | 2.1 |\n| Ronküs | র্য | 2.1 |\n| Kombine patolojiler* | 6 | 3.1 |\n| Normal bulgular | 157 | 80.9 |\n| TOPLAM | 194 | 100.0 |\n\n\\* Fizik muayene sırasında tablodaki patolojilerden birden fazlası tespit edilenler.\n\n20mm/saat'in üstünde olan 13 kişi (%6.7) saptanmıştır. Sedimentasyon değeri bir saatte 7 ile 20 mm arasında olan ve şüpheli olarak nitelendirilen 60 kişi (%30.9) bulunmuştur. Hemoglobin değerinin düşüklüğü, hematokrit\n\ndeğerinin düşüklüğü ve kırmızı küre sayısının düşüklüğünün birlikteliği 1 kişide (%0.5) görülmüştür. Sedim ve beyaz küre sayısının beraberce yüksekliğine ise 3 kişide (%1.5) rastlanmıştır. Tespit edilen tüm patolojiler ile ilgili olarak işyeri hekimine bilgi venilmiştir (Çizelge 5.10.).\n\nSolunum fonksiyon testleri 194 kişide yapılmış, 13 kişi (% 6.7) yeterince koopere olamadığı için sonuçları değerlendirmeye alınmamıştır ve değerlendirme 181 kişi üzerinden yapılmıştır. Bu kişilerin 31'inde (% 17.1) çeşitli tipte solunum fonksiyon testi patolojisi saptanmıştır. On dört kişide (% 7.7) küçük hava yolu obstrüksiyonu, 9 kişide (% 5.0) obstrüktif ve restriktif tip kombine patoloji, 6 kişide (% 3.3) saf obstrüktif ve 2 kişide (% 1.1) saf restriktif tip solunum fonksiyon testi patolojisi saptanmıştır (Çizelge 5.11.). Çizelge 5.10. Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinin tam kan sayımı sonuçlarından' patolojik olarak bulunanlar (n=194) (Ankara-1998).\n\n| | | Patolojik | |\n|---------------------|-------------------|-----------|------|\n| | | Sayı | % |\n| Beyaz küre sayısı | ( > 11.0 x10³/ml) | 23 | 11.9 |\n| Kırmızı küre sayısı | ( < 4.5 x10 /ml ) | 9 | 4.6 |\n| Hemoglobin değeri | ( < 13g/dl ) | 3 | 1.5 |\n| Hematokrit değeri | ( < %40 ) | 4 | 2.1 |\n| Trombosit sayısı | ( < 150 x10°/ml ) | 14 | 7.2 |\n\nÇizelge 5.11. Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinin solunum fonksiyon test sonuçları ( Ankara-1998).\n\n| SFT SONUÇLARI | SAYI | 0/0 |\n|--------------------------------|------|------|\n| Normal | 150 | 82.9 |\n| Obstrüktif bozukluk | 6 | 3.3 |\n| Restriktif bozukluk | 2 | 1.1 |\n| Kombine bozukluk * | இ | 5.0 |\n| Küçük hava yolu obstrüksiyonu. | 14 | 7.7 |\n| TOPLAM | 181 | 100 |\n\n\\* Obstrüktif ve restriktif tip patolojinin birarada bulunduğu durumdur.\n\nHer işçinin ölçülen solunum fonksiyon test değerlerinin, yaş, boy ve cinsiyetlerine göre hesaplanan solunum fonksiyon test değerlerine yüzde oranı, değerlendirmede kullanılmıştır. Solunum fonksiyon testleri açısından incelenebilen 181 kişinin ortalama yüzde FVC değerleri 97.8 ± 0.9, yüzde FEV1 değerleri 100.6 ± 0.5, FEV1/FVC değerleri 85.3 ± 0.5, yüzde FEF25-75 değerleri 95.2 ± 2.0 dır (Çizelge 5.12.). Bu ölçümler açısından bakıldığında normal değerlerin altında kalanlar saptanmıştır. Olçülen FVC değeri beklenen değerinin yüzde 80'inden düşük olan 18 kişi (%9,3), ölçülen FEV1\n\n Haematologic Values, Davidson's Principles and Practice of Medicine, Ed. By Edwards C R W, Bouchier I A D, Sixteenth Edition, ELBS-1993; 992 değeri beklenen değerinin yüzde 80'inden düşük olan 18 kişi (%9,3), ölçülen FEF25-75 değeri beklenen değerinin yüzde 80'inden düşük olan 51 kışı (%26.3), ölçülen FEV1/FVC değeri yüzde 75'den düşük olan 13 kişi (%6.7) saptanmıştır. Solunum fonksiyon testi değerlerinin hepsinin düşük olduğu 4 kişi (% 2.21) saptanmıştır.\n\nÇizelge 5.12. Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinin solunum fonksiyon testi sonuçlarından patolojik olanlar (N:181) 1998).\n\n| SOLUNUM FONKSİYON<br>TESTİ SONUÇLARI | | Bozukluk Saptananlar | |\n|-------------------------------------------------------------------------------------------|-----------|----------------------|-------|\n| | | Sayı | 0/0 |\n| FVC* | < % 80 ** | 18 | %9.3 |\n| FEV1* | < % 80** | 18 | %9.3 |\n| FEV1/FVC* < % 75 | | 13 | %6.7 |\n| FEF25-75* ------------------------------------------------------------------------------- | < % 80 ** | 51 | %26.3 |\n\n\\*\\* Açıklamaları Sayfa 38'de yapılmıştır.\n\n\\* Kışının ölçülen solunum fonksiyon testi değerinin yaş, boy, cinsiyet ve ağırlığına göre hesaplanan\n\nbeklenen değerine yüzde oranı.\n\nPA Akciğer grafisi 194 kişiye çekilmiştir. Akciğer grafileri kaliteleri açısından değerlendirilerek düşük kalitedeki ( ILO 1980 klasifikasyonunda 3 ve 4. kalitede olan) filmler için işçilere ikinci çağrı yapılmış, ikinci çağrılara cevap vermeyen 4 kişi dışında 3. ve 4. kalite filmler tekrarlanmıştır. Birinci kalitede filmler 194 filmden 104'ünü (% 53.6) oluşturmaktadır; 2. kalite filmler 86 (% 44.3), 3. kalite filmler 2 (% 1.0) ve 4. kalite filmler 2 (% 1.0) tanedir. Filmlerin bundan sonraki değerlendirilmelerinde üç ve dördüncü kalite 4 film göz ardı edilmiştir. Sonuç olarak birinci ve ikinci kalitede olan 190 film değerlendirmeye alınmıştır.\n\nDeğerlendirilen 190 filmden 147'sinde (% 77.4) opasite saptanmamıştır. Opasite saptanan 43 filmden (%22.6) 37'sinin skor 4'de (1/0 opasite yoğunluğu), 5 inin Skor 5'de (1/1 opasite yoğunluğu) ve 1inin Skor 6'da (1/2 opasite yoğunluğu) yer aldığı görülmüştür( Skor4-5-6 tanımlamalarının açıklaması için Sayfa 37'ye bakınız) (Çizelge 5.13.). Çizelge 5.13. Akciğer grafilerinde Skor 4'den büyük opasite saptananların opasitelerin yoğunluğuna göre değerlendirilmesi ( Ankara-1998).\n\n| YAYGINLIK SKORU | SAYI | % |\n|-----------------|------|------|\n| Skor 4* | 37 | 86.0 |\n| Skor 5** | 5 | 11.6 |\n| Skor 6 *** | 1 | 2.4 |\n| TOPLAM | 43 | 100 |\n\nな 1 / 0 opasite yoğunluğu\n\n\\*\\* 1 / 1 opasite yoğunluğu\n\n大大大 1 / 2 opasite yoğunluğu\n\nSkor 4'de yer alan filmlerde en fazla rastlanan opasite tipi gene qft tarzındadır ve 21 filmde (%56.8) saptanmıştır; t/q tipi opasite 6 filmde (%16.2) , qr tipi opasite 3 filmde, p/q tipi opasite 2 filmde, q/q tipi opasite 2 filmde -ki bunlardan biri konglomerasyon gösteriyordu-, r/q ve s/p tipi opasite birer filmde saptanmıştır (Çizelge 5.14.).\n\nSkor 5'de yer alan filmlerden qt tipi opasite gösteren 4 film ve qq tipi\n\nopasite görülen 1 film olmuştur (Çizelge 5.14.).\n\nSkor 6'da yer alan film rq tipinde 1 / 2 yoğunluktadır ve B tipi büyük opasite de içermektedir (Çizelge 5.14.).\n\nSonuç olarak 43 kişide (% 22.6) radyolojik bulgular silikozis ile uyumlu olarak değerlendirilmiştir.\n\n Çizelge 5.14. Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinden silikozis saptananların akciğer filmlerinin, opasite tiplerine göre incelenmesi ( Ankara-1998).\n\n| OPASİTE | | SKOR 4 | | SKOR 5 | | SKORE | |\n|-------------|-----|--------|------|--------|-----|-------|-----|\n| TiPi | | SAYI | % | SAYI | % | SAYII | % |\n| | q/r | 3 | 8.1 | | | | |\n| | q/q | 2 | 5.4 | r | 20 | | |\n| Yuvarlak | p/q | 2 | 5.4 | | | | |\n| | q/p | 1 | 2.7 | | | | |\n| | r/q | 1 | 2.7 | | | 1 | 100 |\n| Düzensiz ve | q/t | 21 | 56.8 | খ | 80 | | |\n| Yuvarlak | t/q | 6 | 16.2 | | | | |\n| Karışık | s/p | r | 27 | | | | |\n| TOPLAM | | 37 | 100 | 5 | 100 | 1 | 100 |\n\nİLO 1980 pnömokonyoz filmleri klasifikasyonu skor1'in üstünde opasite yoğunluklarının, opasite tiplerini vermektedir. Çalışmada Skor 1'in üstünde değerlendirilerek opasite tipi belirtilen 99 kişi opasite tipine göre incelenmiştir. Bu inceleme, sadece silikozis saptananları değil aynı zamanda okuyucuların sılıkozis yönünde şüphe belirtiği filmleri de içerir. Skor 1 den daha büyük skorlarda yer alan filmlerin sayısı 99 dur ve bunlardan 36'sında (%36.4) saf yuvarlak tip opasite, 63'ünde (%63.6) yuvarlak ve çizgisel tip karışık opasite saptanmıştır. Saf çizgisel tip opasite hiçbir filmde saptanmamıştır (Çizelge 5.15.). Saf yuvarlak tip opasitelerden en fazla rastlanan pq tipidir ve 16 filmde (%44.4) saptanmıştır, qq tipi ise 13 filmde (%36.1) saptanmıştır. Yuvarlak ve çizgisel tip opasitelerin bir arada bulunduğu filmlerde en sık qt tipi opasiteye rastlanmıştır. Bu filmler arasında qt tipi opasite 44 filmde (%69.8), tq tipi opasite 16 filmde (%25.3) saptanmıştır. Çizelge 5.15. Çalışmada incelenen taş ocağı ve kum ocağı işçilerinin akciğer filmlerinde saptanan opasiteler ( Ankara-1998).\\*\n\n| Genel Opasite | SAYI | 0% | TIP | YOĞUNLUK | SAYI | 0/0 |\n|---------------|------|------|-----|----------|------|------|\n| Tipi | | | | | | |\n| | | | pd | 0/1 | 14 | 14.1 |\n| YUVARLAK | 36 | 36.4 | | 1/0 | 2 | 2.0 |\n| | | | db | 0/1 | 1 | 1.0 |\n| | | | | 1/0 | 1 | 1.0 |\n| | | | dd | 0/1 | 10 | 10.1 |\n| | | | | 1/0 | 2 | 2.0 |\n| | | | | 111 | 1 | 1.0 |\n| | | | qr | 1/0 | 3 | 3.0 |\n| | | | ra | 1/0 | 1 | 1.0 |\n| | | | | 1/2 | 1 | 1.0 |\n| | | | ps | 0/1 | 1 | 1.0 |\n| | | | pt | 0/1 | 1 | 1.0 |\n| DÜZENSİZ | | | at | 0/1 | 19 | 19.2 |\n| VE | 63 | 63.6 | | 1/0 | 21 | 21.2 |\n| YUVARLAK | | | | 111 | 4 | 4.0 |\n| KARIŞIK | | | sp | 1/0 | 1 | 1.0 |\n| | | | tq | 0/1 | 10 | 10.1 |\n| | | | | 1/0 | 6 | 6.0 |\n| TOPLAM | ਰੇਰੇ | 100 | | | ਰੂੰ | 100 |\n\n\\* Değerlendirilen akciğer filmlerinde opasite tipi belirtilenler 0/0 skoru üstündekilerdir. Bu nedenle değerlendirme 99 kişi üzerinden yapılmıştır.\n\nLiteratürden edinilen bilgiyle aynı doğrultuda olmak üzere 1/0 ve üstü yoğunlukta opasite içeren filmler pnömokonyoz olarak değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmeye göre silikozis prevalansı yüzde 22.6 olarak tespit edilmiştir. İncelenen 190 kişiden 42 vakada (% 22.1) basit silikozis ve 1 vakada (% 0.5) komplike silikozis tespit edilmiştir. Silikozis saptanan 43 filmin tip ve yoğunlukları incelendiğinde en fazla qt tipinde 1/0 dağılımında 21 film (% 48.8) tespit edilmiştir. PA Akciğer grafileri incelenen 190 kişiden 31'inde (% 16.3) plevra kalınlaşması izlenmiştir. Plevral kalınlaşmaların lokalizasyonu açısından bakıldığında; 17 kişide (% 54.9) interlober aralıkta, 9 kişide (% 29.0) kostofrenik sinüs obliterasyonu tarzında, 5 kişide (%16.1) gövde dış yüzünde olduğu görülmüştür. Ayrıca 6 kişide belirgin amfizematöz değişikler saptanmıştır.\n\nPnömokonyoz oluşması bakımından ortam toz yoğunluğu ve çalışma süresi belirleyici/önemli faktörlerdir. Bu yüzden işçiler bu iki faktöre göre gruplamalar yapılarak karşılaştırılmıştır. Toz yoğunluğu açısından az tozlu çok tozlu işlerde çalışanlar ve çalışma süresi bakımından da 10 yıl ya da daha az ve 10 yıldan daha fazla çalışanlar şeklinde gruplamalar yapılmıştır.\n\nloz rıski açısından gruplandırma yapılırken şu yol izlenmiştir: Açık işletilen taş ocaklarında toz etkilenmesinin önlenmesi için önerilen yöntemlerden biri olan kişinin çalışma alanının tozdan yalıtılması yöntemi baz alınarak işçiler iki gruba ayrılmıştır. Operatör ve kamyon şoförü gibi çalışma sırasında tozla aralarında bariyer olanlar \"az tozlu işlerde çalışanlar\" (Silisle etkilenme riski az olanlar), alan işçileri, dinamitçi, konkasörcü, tabancacı, vagondırılcı gıbi doğrudan toza maruz kalanlar \"çok tozlu işlerde çalışanlar\" (Silisle etkilenme riski fazla olanlar) olarak tanımlanmıştır.\n\nÇizelge 5.16. Az tozlu işlerde ve çok tozlu işlerde çalışanların çeşitli demografik özellikleri ( Ankara-1998).\n\n| DEMOGRAFİK | | Az tozlu işlerde Çok tozlu işlerde |\n|----------------------|---------------------------------------------|--------------------------------------|\n| ÖZELLİKLER | çalışanlar * (n:109) çalışanlar ** (n:85) | |\n| | OHISE | OHSE |\n| Yaş (Yıl) | 38.940.5 | 40.540.6 |\n| Boy (cm) | 170.040.6 | 168.740.7 |\n| Ağırlık (kg) | 77.5+1.2 | 75.4+1.2 |\n| Çalışma süresi (Yıl) | 9.740.5 | 10.140.8 |\n\n\\* Silisle etkilenme riski az olan grup (Iş makinesi operatorü, kamyon şoförü gibi )\n\n\\*\\* Silisle etkilenme riski fazla olan grup (Alan işçileri, dinamitçi, konkasörcü, tabancacı, vagondirilci gibi ) Çizelge 5.19. Az tozlu işlerde çalışan ve çok tozlu işlerde çalışanlarda fizik muayenede saptanan solunum hastalıklarıyla ilgili patoloji tipleri (Ankara-1998).\n\n| FİZİK MUAYAENE<br>PATOLOJISÍ | Az tozlu işlerde<br>çalışanlar | | Çok tozlu işlerde<br>çalışanlar | |\n|------------------------------|--------------------------------|------|---------------------------------|------|\n| | Sayı | 0/0 | Sayı | లో |\n| Ekspirasyonda uzama | র্য | 3.7 | 10 | 11.8 |\n| Kaba ral | 5 | 4.6 | 4 | 4.7 |\n| Ince ral | | 0.9 | 3 | 3.5 |\n| Ronküs | 2 | 1.8 | 2 | 2.4 |\n| Kombine | 2 | 1.8 | 4 | 4.7 |\n| Toplam patoloji | 144 | 12.8 | 23* | 27.1 |\n| Normal | 95 | 87.2 | 62 | 72.9 |\n| TOPLAM | 109 | 100 | 85 | 100 |\n\n\\* (X2= 6.252 ; p=0.01)\n\nAz tozlu işlerde çalışanlar ile çok tozlu işlerde çalışanlar arasında fizik\n\nmuayenede solunum sistemi patolojik bulgusu tespit edilmesi açısından istatistiksel olarak anlamlı fark olduğu; çok tozlu işlerde çalışan işçilerde fizik muayenede solunum sistemi patolojik bulgusuna daha sık rastlandığı tespit edilmiştir. Fizik muayenede tespit edilen solunum sistemi patolojik bulguları iş türlerine göre Çizelge 5.19. daki gibidir. Çok tozlu işlerde çalışan işçilerde fizik muayenede patoloji tespit edilme olasılığı az tozlu işte çalışan işçilere göre yaklaşık 2 kat fazla tespit edilmiştir.\n\nAz tozlu işlerde çalışan 109 işçiden 105'ine solunum fonksiyon testi yapılmıştır. On dört kişide (% 13.3) solunum fonksiyon testinde çeşitli patolojiler saptanmıştır. Çok tozlu işlerde çalışan 85 işçiden 76'sına solunum fonksiyon testi yapılmıştır. On yedi kişide (% 22.4) solunum fonksiyon testinde çeşitli patolojiler saptanmıştır. Solunum fonksiyon testinde patoloji çok tozlu işlerde çalışan işçilerde oran olarak fazla görülmesine rağmen bu fark istatistiksel olarak anlamlı değildir (X- 2.536 ; p= 0.11).(Çizelge 5.20.). Solunum fonksiyon testlerinde tespit edilen patolojiler Çizelge 5.20. deki gibidir. Çizelge 5.20. Az tozlu işlerde çalışan ve çok tozlu işlerde çalışan işçilerde solunum fonksiyon testlerinde patoloji saptananlarda patoloji tiplerinin dağılımı (Ankara-1998).\n\n| Solunum | Az tozlu | | Cok tozlu | | |\n|---------------------|------------|------|------------|------|-----------------------|\n| fonksiyon | işlerde | | işlerde | | |\n| testi | çalışanlar | | çalışanlar | | |\n| | Sayı | % | Sayı | 0/0 | |\n| Obstrüktif bozukluk | 3 | 2.9 | 3 | 3.9 | |\n| Restriktif bozukluk | ﻜﺴ | 1.0 | | 1.3 | |\n| Kombine bozukluk | 4 | 3.8 | 5 | 6.7 | |\n| KHY obstrüksiyonu* | 16 | 5.7 | 8 | 10.5 | |\n| Toplam bozukluk | 14 | 13.3 | 17 | 22.4 | (X2= 2.536 ; p= 0.11) |\n| Normal | 91 | 86.7 | 59 | 77.6 | |\n| TOPLAM | 105 | 100 | 76 | 100 | |\n\nKHY: Küçük hava yolu\n\nAz tozlu işlerde çalışan işçilerden 105 ine ve çok tozlu işlerde çalışan işçilerden 76'sına yapılan solunum fonksiyon testlerinin sonuçları incelendiğinde zorlu vital kapasitenin yüzde değerinin düşük riskli grupta ortalama yüzde 97.74 ± 1.14 yüksek riskli grupta yüzde 98.04 ± 1.74 olduğu tespit edilmiştir. İki grup arasında zorlu vital kapasitenin yüzde değerleri açısından istatistiksel fark saptanmamıştır ( t= 0.15 ; p= 0.88), Birinci saniye zorlu ekspirasyon hacmi yüzde değerinin düşük riskli grupta ortalama yüzde 100.97 ± 1.25, yüksek riskli grupta yüzde 100.08 ± 1.87 olduğu tespit edilmiştir. İki grup arasında birinci saniye zorlu ekspirasyon hacmi yüzde değeri açısından istatistiksel fark saptanmamıştır. Zorlu ekspiratuvar akımın son 74 lük kısmında çıkarılan ekspirasyon volümü yüzde değerinin düşük riskli grupta ortalama yüzde 95.58 ± 2.13 yüksek riskli grupta yüzde 94.70 ± 3.68 olduğu tespit edilmiştir. İki grup arasında zorlu ekspiratuvar akımın son ¼ lük kısmında çıkarılan ekspirasyon volümü yüzde değeri açısından ıstatistiksel fark saptanmamıştır. Birinci saniye zorlu ekspirasyon hacminin zorlu vital kapasiteye oranı değerinin düşük riskli grupta ortalama yüzde 86.04 ± 0.60, yüksek riskli grupta yüzde 84.22 ± 0.88 olduğu tespit edilmiştir. lki grup arasında birinci saniye zorlu ekspirasyon hacminin zorlu vital kapasiteye oranı değeri açısından istatistiksel fark saptanmamıştır.\n\nAz tozlu işlerde çalışan 109 işçiden 106 sının PA akciğer grafileri değerlendirilmiştir. Diğer üç film kalite sorunları yüzünden değerlendirmeye alınmamıştır. 106 PA akcığer grafisinden 90'nı sıfırıncı kategori , 16 sı (%15.1) birinci kategoride değerlendirildi. Sıfırıncı kategorideki filmlerin yüzde 32.2'si skor 3 de yer alıyordu. Birinci kategorideki filmlerin sadece 1 tanesi skor 5 te yer alıyordu.\n\nÇok tozlu işlerde çalışan 85 işçiden 84 ünün PA akcığer grafileri değerlendirilebilecek kalitededir. 84 PA akciğer filminden 57'si sıfırıncı kategoride 27'si (%32.1) birinci kategoride değerlendirilmiştir. Sıfırıncı kategorideki filmlerin yüzde 47.4'ü skor 3 de yer almıştır. Birinci kategorideki filmlerin yüzde 4.8'i skor 5 de yer almıştır ve filmlerden biri büyük opasite içermektedir.\n\nKategori 1 ve üstü kategoriler pnömokonyoz olarak değerlendirilmiştir. Az tozlu işlerde çalışan işçilerde silikozis prevalansı yüzde 15.1 bulunurken\n\nçok tozlu işlerde çalışan işçilerde yüzde 32.1 olarak tespit edilmiştir (Çizelge 5.21.). Çok tozlu işlerde çalışan işçilerde silikozis sıklığı diğer gruba göre anlamlı olarak fazladır ( X2= 7.779 ; p=0.005). Ayrıca çok tozlu işlerde çalışanlar içinde yer almak silikozise yakalanma olasılığını yaklaşık 3 kat artırmaktadır ( Odd's Ratio= 2.66 ; 1.32-5.37).\n\nAz tozlu işlerde çalışanlar ile çok tozlu işlerde çalışanlar PA akciğer filmlerinde görülen opasitelerin tipleri açısından karşılaştırılmıştır. Az tozlu işlerde çalışanlar içerisinde yer alıp da PA akcığer grafilerinde opasite saptanan 45 kişiden yüzde 44.4 ünün opasite tipleri saf yuvarlaktır. Aynı oran çok tozlu işlerde çalışan ve PA akciğer grafilerinde opasite saptanan 54 kişi için yüzde 31.5 dir ( Çizelge 5.21.). Çizelge 5.21. Az tozlu işlerde çalışan ve çok tozlu işlerde çalışan işçilerde İLO 1980 klasifikasyonuna göre akciğer grafilerinde saptanan opasite tiplerinin dağılımı (Ankara-1998).\n\n| OPASİTE<br>YAYGINLIĞI | | | Az tozlu işlerde | | Çok tozlu işlerde | |\n|-----------------------|--------|------------|------------------|------------|-------------------|--|\n| | | çalışanlar | | çalışanlar | | |\n| | | lSayı | 0/0 | Sayı | 0/0 | |\n| Kategori 0 | Skor 1 | 61 | 57.5 | 30 | 35.7 | |\n| | Skor 3 | 29 | 27.4 | 27 | 32.1 | |\n| Kategori 1 | Skor 4 | 15 | 14.2 | 22 | 26.2 | |\n| મુદ્દ | Skor 5 | | 0.9 | 4 | 4.8 | |\n| | Skor 6 | 0 | 0 | 1 | 1.2 | |\n| TOPLAM | | 106 | 100 | 84 | 100 | |\n\nત્ર Silikozis alanı\n\nÇalışma süreleri açısından gruplandırma yapılırken incelenen işçiler\n\n10 yıl ve altında toza maruziyeti olanlar ve 10 yılın üstünde maruziyeti olanlar olmak üzere iki gruba ayrılmıştır. 10 yıl ve altında maruziyeti olan grup \"kısa süre çalışanlar grubu\", 10 yılın üstünde maruziyeti olan grup ise \"uzun süre çalışanlar grubu\" olarak adlandırılmıştır. Kısa süre çalışanlar grubundaki 101 kişinin toza maruziyet süresi ortalaması 5.75 ± 0.30 yıl olarak hesaplanmıştır. Uzun süre çalışanlar grubunda ise 93 kişi vardır ve bu süre ortalama 14.33 ± 0.58 yıldır. Yaş ortalaması kısa süre çalışanlar grubunda 38.44 ± 0.52 yıl, uzun süre çalışanlar grubunda 40.95 ± 0.51 yıl olarak saptanmıştır. Uzun süre çalışanlar grubunda yaş ortalaması diğer gruptan fazladır ve istatistiksel anlamlı fark saptanmıştır (t= 3.46 ; p=0.001).\n\nKısa süre çalışanlar grubunda yer alan işçilerin yüzde 74.3'ü çalışma yapıldığı sırada sigara içmektedir, yüzde 16.8'i daha önce sigara içmiştir. Çalışma yapıldığı sırada sigara içenlerin sigara içme düzeyleri 19.48 ± 1.31 paket-yıl olarak, sigarayı bırakmış olanların eski içicilik düzeyleri 12.24 ± 2.46 paket-yıl olarak bulunmuştur. Uzun süre çalışanlar grubunda ise işçilerin yüzde 63.7'si çalışma yapıldığı sırada sigara içmektedir ve yüzde 19.8'i önceden sigara içmiştir. Uzun süre çalışanlar grubunda çalışma yapıldığı sırada içici olanların sigara içme düzeyi 20.41 ± 1.40 paket-yıl , önceden sigara içmiş olanların sigara içme düzeyi 15.22 ± 2.67 paket-yıl olarak bulunmuştur.\n\nKısa süre çalışanlar grubunda yer alan işçilerin yüzde 19.8'inde öksürük şikayeti, yüzde 20.8'inde balgam şikayeti. Yüzde 8.9'nda nefes darlığı şikayeti vardır. Yüzde 5.9'na kronik bronşit teşhisi konmuştur. Uzun süre çalışanlar grubunda ise öksürük şikayeti yüzde 25.0, balgam şikayeti yüzde 23.9, nefes darlığı şikayeti yüzde 19.6 oranlarındadır. Yüzde 6.5'ine kronık bronşit teşhisi konmuştur. Saptanan şikayetler kısa süre, uzun süre çalışanlar gruplarına göre Çizelge 5.22. de gösterilmiştir.\n\nÇizelge 5.22. Maruziyet süresine göre çeşitli solunum şikayetlerinin dağılımı (Ankara-1998).\n\n| IYAKINMA | i Kısa süre | Uzun süre | Toplam | |\n|----------|-------------|------------|--------|--|\n| | çalışanlar | çalışanlar | l Sayı | |\n\n| | grubu* | | (grubu** | | | | |\n|-----------------|--------|------|----------|------|-----|-------|------|\n| | Sayı | % | Sayı | % | | × | 0 |\n| Öksürük | 20 | 19.8 | 123 | 25.0 | 143 | 0.751 | 0 38 |\n| Balgam | 21 | 20.8 | 122 | 23.9 | 43 | 0.271 | 0.60 |\n| l Nefes darlığı | 9 | 8.9 | 118 | 19.6 | 127 | 4.541 | 0.03 |\n| Yakınmasız | 51 | 68.5 | 130 | 31,5 | 181 | | |\n| TOPLAM | 101 | 100 | 193 | 100 | 194 | | |\n\n\\* Silise maruz olarak 10 yıl veya altında süre çalışanlar\n\n\\*\\* Silise maruz olarak 10 yılın üstünde süre çalışanlar\n\nSaptanan şikayetlerin sıklığının oransal olarak uzun süre çalışanlar grubunda fazla olduğu görülmektedir. Ancak farkın istatistik olarak nefes darlığı şikayeti dışında anlamlı olmadığı saptanmıştır .\n\nlşçilerin solunum sistemi açısından yapılan fizik muayenelerinde, kısa süre çalışanlar grubunda 11 işçide (% 10.9), uzun süre çalışanlar grubunda ise 25 ışçıde (% 26.9) patoloji tespit edilmiştir. Aradaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (X2= 4.742 ; p= 0.03).\n\nKısa süre çalışanlar grubunda bulunan 94 kişiye solunum fonksiyon testi yapılmıştır. 94 kişiden yüzde 16'sında çeşitli SFT bozukluğu izlenmiştir. Uzun süre çalışanlar grubunda bulunan 92 kişiden 86 sına SFT yapılmıştır. Solunum fonksiyon testi bozukluğu bu grupta yüzde 18.6 oranında bulunmuştur. Solunum fonksiyon testi bozukluğu uzun süre çalışanlar grubunda oransal olarak fazla da görülse istatistiksel anlamlılık bulunmamıştır (X2= 0.750 ; p= 0.386). Kısa süre çalışanlar grubunda obstrüktif patoloji 4 kişide, restriktif patoloji 2 kişide, kombine patoloji 2 kişide ve küçük hava yolları obstrüksiyonu 7 kişide saptanmıştır. Üzun süre çalışanlar grubunda ise 2 kişide obstrüktif ,7 kişide kombine patoloji ve 7 kişide küçük hava yolları obstrüksiyonu saptanmıştır.\n\nSolunum fonksiyon testleri yapılabilen kişilerin solunum fonksiyon test sonuçları incelendiğinde zorlu vital kapasitenin yüzde değer ortalamasının kısa süre çalışanlar grubunda 98.91 ± 1.31, uzun süre çalışanlar grubunda 96.78 ± 1.50 olduğu tespit edilmiştir. İki grubun ortalamaları arasında anlamlı\n\nfark saptanmamıştır (t= 1.08 ; p= 0.282). Birinci saniye zorlu ekspirasyon hacmi (FEV 1) yüzde değer ortalamasının kısa süre çalışanlar grubunda 101.00 ± 1.43, uzun süre çalışanlar grubunda 100.19 ± 1.62 olduğu tespit edilmiştir. İki grubun ortalamaları arasında anlamlı fark saptanmamıştır(t= 0.37 ; p= 2.154). Zorlu ekspiratuvar akımın son 1/4'lük kısmında çıkarılan ekspirasyon hacmi yüzde değer ortalamasının kısa süre çalışanlar grubunda 94.76 ± 2.50, uzun süre çalışanlar grubunda 95.84 ± 3.14 olduğu tespit edilmıştır. Kısa süre çalışanlar grubunun zorlu ekspiratuvar akımın son 1/4'lük kısmında çıkarılan ekspirasyon hacmi yüzde ortalama değeri uzun süre çalışanlar grubundan istatistiksel olarak farklı değildir (t= 0.27 ; p= 0.786). Solunum fonksiyon testleri yapılabilen kişilerin solunum fonksiyon test sonuçları incelendiğinde birinci saniye zorlu ekspirasyon hacminin zorlu vital kapasiteye oranı değeri (FEV1 / FVC) ortalamasının kısa süre çalışanlar grubunda 85.02 ± 0.61, uzun süre çalışanlar grubunda 85.59 ± 0.84 olduğu tespit edilmiştir. Birinci saniye zorlu ekspirasyon hacminin zorlu vital kapasiteye oranı değeri ortalaması açısından iki grup arasında anlamlı fark saptanmamıştır (t= 0.55 ; p= 1.030). Kısa süre çalışanlar grubunda yer alan 101 kişiden 99'unun PA akciğer grafileri değerlendirilmiştir. Diğer iki film kalite sorunları nedeniyle göz ardı edilmiştir. Silikozis 19 kişide (% 19.2) saptanmıştır. Normal sınırlar içinde değerlendirilen 80 film vardır ve bunların yüzde 32.5'i skor 3'e (0/1 opasite yoğunluk derecesi) denk gelmektedir.\n\nUzun süre çalışanlar grubunda yer alan 93 kişiden 91 inin PA akcığer grafileri değerlendirilmiştir. Diğer iki film kalite defektleri nedeniyle değerlendirilmeye alınmamıştır. Silikozis 24 kişide (% 26.1) saptanmıştır. Normal sınırlar içinde yer alan 69 film vardır ve bunların yüzde 37.5'i skor 3'e (0/1 opasite yoğunluk derecesi) denk gelmektedir.\n\nÇizelge 5.23. de görüldüğü gibi kısa süre çalışanlarda pnömokonyoz prevalansı yüzde 19.2 bulunurken, uzun süre çalışanlarda yüzde 26.7 dir. Uzun süre çalışanlar grubunda silikozis görülme sıklığı oransal olarak daha fazla görülse de istatistiksel fark saptanmamıştır ( X = 1.103 ; p= 0.293).\n\nÇizelge 5.23. Kısa süre ve uzun süre çalışanlar gruplarında silikozis\n\n## saptananların dağılımı (Ankara-1998).\n\n| CALISMA | Silikozis (+) | | Silikozis (-) | |\n|------------------------------|---------------|------|---------------|------|\n| SÜRESİ | Sayı | % | Sayı | % |\n| ı Kısa süre çalışanlar grubu | 19 | 19.2 | 80 | 80.8 |\n| Uzun süre çalışanlar grubu | 24 | 26.7 | 67 | 73.3 |\n\nKısa süre çalışanlar grubu ile uzun süre çalışanlar grubu PA akcığer filmlerinde görülen opasitelerin tipleri açısından karşılaştırılmıştır. PA akcığer grafilerinde opasite saptanan ve kısa süre çalışan 34 işçinin yüzde 44.1'inde saf yuvarlak tip opasite vardır. Aynı oran uzun süre çalışanlar grubunda yer alıp PA akciğer grafileri opasite açısından ayrımlandırılan 53 kişi için yüzde 39.6 dır.\n\nAyrıca halen sigara kullanan ve kullanmayan işçi grupları silikozis sıklığı açısından değerlendirilmiştir. Sigara içmeyen 47 kişiden 9'unda (%16.1) silikozis saptanmıştır. Sigara içen 133 kişidense 34 ünde (%25.6) silikozis saptanmıştır. Sigara içenlerde silikozis sıklığının oransal olarak yüksek görülmesine rağmen bu fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır ( X2= 2.02 p= 0.15).\n\nÇok tozlu işlerde çalışanlar ve az tozlu işlerde çalışanlar, çalışma sürelerinin silikozis ve solunum fonksiyonları test patolojisi oluşmasında etkili olup olmadığının araştırılması için 4 çalışma süresi grubuna ayrılmıştır. Silikozis sıklığı açısından bu gruplandırma Çizelge 5.24. ve Şekil 5.8 deki sonuçları vermiştir. Görüldüğü gibi çok tozlu işlerde çalışan işçilerde, silikozis sıklığı her çalışma süresi grubunda diğerlerinden yüksek bulunmuştur. Ayrıca çok tozlu işlerde çalışanlarda daha belirgin olmak üzere her iki iş grubunda da silikozis sıklığı çalışma süresinin artışıyla beraber yükselme eğilimindedir. Ancak bu tablo ve şekilden de anlaşılabileceği gibi 5-9 yıl çalışanların oluşturduğu grupta genel eğilimin tersi bir düşme söz konusudur. 5-9 yıl arası çalışması olan işçilerin sayılarındaki azlık işçilerin işten ayrılma zamanı olarak bu dönemi seçtikleri ve fazla etkilenen işçinin ayrılmaya daha eğilimli olabileceğiyle açıklanmalıdır.\n\nÇizelge 5.24. Az tozlu işlerde çalışan ve çok tozlu işlerde çalışan işçilerde çalışma süresine göre silikozis sıklığı (Ankara, 1998).\n\n| İŞİN TOZLULUK<br>DÜZEYİ | Çalışma süresi grupları (Yıl) | | | |\n|-------------------------|-------------------------------|--------|---------|---------|\n| | 0-4 | 5-9 | 10-14 | >15 |\n| Az tozlu işlerde | 14,3 | 10,5 | 19.6 | 10,5 |\n| calışanlar | (3/21)* | (2/19) | (9/46) | (2/19) |\n| Çok tozlu işlerde | 26,3 | ، 15,4 | 33,3 | 45,5 |\n| çalışanlar | (5/19) | (2/14) | (10/30) | (10/22) |\n\n\\* Parantez içerisindeki sayılardan kesme işaretinin sağındaki, grup içerisindeki silikozisli işçi sayısını, diğeri gruptaki toplam işçi sayısını gösterir. \n\nŞekil 5.8. Çalışmada incelenen işçilerde çalışma sürelerine göre silikozis sıklığı.\n\nSolunum fonksiyon testi patolojisi açısından bu gruplandırma Çizelge 5.25. ve Şekil 5.9'daki sonuçları vermiştir.\n\nÇizelge 5.25. Az tozlu işlerde çalışan ve çok tozlu işlerde çalışan işçilerde çalışma süresine göre solunum fonksiyon testi patolojisi sıklığı (Ankara-1998).\n\n| İSİN TOZLULUK<br>DÜZEYİ | Çalışma süresi grupları (Yıl) | | | |\n|-------------------------|-------------------------------|--------|--------|--------|\n| | 0-4 | 5-9 | 10-14 | >15 |\n| Az tozlu işlerde | 13,6 | 5,6 | 15,9 | 15,0 |\n| çalışanlar | 3/22) | (1/18) | | (3/20) |\n| Çok tozlu işlerde | 11,8 | 38,5 | 19,2 | 25.0 |\n| çalışanlar | (2/17) | (5/13) | (5/26) | (5/20) |\n\n\\* Parantez içerisindeki sayılardan kesme işaretinin sağındaki, grup içerisindeki silikozisli işçi sayısını diğeri gruptaki toplam işçi sayısını gösterir. \n\nŞekil 5.9. Çalışmada incelenen işçilerde çalışma sürelerine göre solunum fonksiyon testi patolojisi sıklığı.\n\nAz tozlu işlerde çalışan ve çok tozlu işlerde çalışan işçiler 10 yıl\n\nüstünde ve 10 yıl veya altında süre çalışanlar olmak üzere alt gruplara ayrılarak çeşitli değişkenler açısından değerlendirilmiştir (Çizelge 5.26.) . Bu değerlendirme sonucunda az tozlu işlerde çalışan işçilerin kısa süre çalışanlar alt grubu ile uzun süre çalışanlar alt grubu arasında öksürük şikayeti açısından (X2= 0.011 ; p= 0.915), balgam şikayeti açısından (X2= 0.011 ; p= 0.915), nefes darlığı şikayeti açısından (X= 0.005 ; p= 0.943) anlamlı fark saptanmamıştır. Düşük riskli grubun kısa süre çalışanlar alt grubuyla düşük riskli grubun uzun süre çalışanlar alt grubu arasında solunum fonksiyon testi patolojisi görülmesi açısından (X2= 0.044 ; p= 0.830) ve silikozis görülmesi açısından (X2= 0.022 ; p= 0.880) da anlamlı fark saptanmamıştır.\n\nOksürük şikayeti bildirme sıklığının tüm gruplarda benzer yüzdelerde olduğu görülmüştür. Çok tozlu işlerde 10 yıldan fazla çalışan işçilerde öksürük şikayeti sıklığı yüzde 28.21 olarak saptanmıştır (Çizelge 5.26.). Çizelge 5.26. Riskli İşler ve çalışma süresi gözetilerek elde edilen dört grupta yakınmaları olanların, kronik bronşit saptananların, fizik muayenede patoloji saptananların dağılımları (Ankara-1998).\n\n| İSİN TOZLULUK | | Yakınmalar | | | | | | Kr. | | F.M.'de | | |\n|----------------------|----------------------------|------------|------|--------|------|----------|------|-------------|------|-------------|------|----|\n| DÜZEYİ ve | | Öksürük | | Balgam | | Nefes D. | | Bronsit (+) | | patoloji(+) | | N |\n| ÇALIŞMA SÜRESİ | | C | 0% | n | 0/0 | n | 0/0 | n | 0/0 | n | 0/0 | |\n| Az tozlu<br>islerde | Kısa süre<br>çalışanlar g. | 13 | 23.6 | 13 | 23.6 | 6 | 10.9 | 2 | 3.6 | 5 | 9.0 | 55 |\n| çalışanlar | Uzun süre<br>çalışanlar g. | 12 | 22.6 | 12 | 22.6 | 7 | 13.2 | 1 | 1.9 | 8 | 15.1 | 53 |\n| Cok tozlu<br>işlerde | Kısa süre<br>calışanlar g. | 7 | 15.2 | 8 | 17.4 | 3 | 6.5 | 4 | 8.7 | 6 | 13.0 | 46 |\n| çalışanlar | Uzun süre<br>çalışanlar g. | 11 | 28.2 | 10 | 25.6 | 11 | 28.2 | 5 | 12.8 | 17 | 43.6 | 39 |\n\nBalgam şikayeti bildirme sıklığı tüm gruplarda benzer yüzdelerdedir. En yüksek sıklık değeri çok tozlu işlerde 10 yıldan fazla çalışanlarda görülmüştür ( Çizelge 5.26.). Oksürük ve balgam şikayetleri sıklığı açısından gruplar çaprazlanmış ve X2 testiyle değerlendirilmiştir. Gruplar arasında öksürük ve balgam şikayeti sıklığı açısından fark saptanmamıştır. (Çizelge 5.27.).\n\nNefes darlığı şikayeti bildirme sıklığı en fazla çok tozlu işlerde 10 yıldan fazla çalışanlarda yüzde 28.21 değerinde tespit edilmiştir. Bu gruptaki nefes darlığı şikayeti sıklığı çok tozlu işlerde 10 yıldan az çalışan işçilere göre istatistiksel olarak anlamlı düzeyde fazla bulunmuştur (X²= 5.723 ; p=0.016) (Çizelge 5.28.). Kronik bronşit saptanma sıklığı açısından değerlendirme frekansların düşüklüğü göz önüne alınarak dikkatle yorumlanmalıdır. Ancak kronik bronsit sıklığı açısından en yüksek değer yüzde 12.80 ile çok tozlu işlerde 10 yıldan fazla çalışanlarda tespit edilmiştir.\n\nOksürük, balgam şikayetleri açısından anlamlı fark saptanmamıştır (X- 1.426 ; p= 0.232). Nefes darlığı şikayeti sıklığı çok tozlu işlerde uzun süre çalışanlar alt grubunda kısa süre çalışanlar alt grubuna göre istatistiksel olarak anlamlı şekilde fazla bulunmuştur (X-= 5.723 ; p= 0.016). Kronik bronşit görülme sıklığı 5'in altında beklenen frekans değeri nedeniyle göz ardı edilmiştir. Fizik muayenede patoloji saptanma sıklığı çok tozlu işlerde uzun süre çalışanlar alt grubunda kısa süre çalışanlar alt grubuna göre istatistiksel olarak anlamlı şekilde fazla bulunmuştur (X2- 8.490 ; p= 0.003). Bu durum çok tozlu işlerde 10 yıldan fazla çalışanlarda fizik muayenede patoloji saptanma olasılığının ve nefes darlığı şikayeti görülme sıklığının 10 yıldan az çalışanlara göre istatistiksel olarak anlamlı düzeyde fazla olduğunu göstermiştir. Fizik muayenede patoloji saptanma sıklığı en çok tozlu işlerde 10 yıldan fazla çalışanlarda yüzde 43.59 gibi yüksek bir oranda görülmüştür. Bu gruptaki fizik muayenede patoloji saptanma sıklığı diğer tüm gruplardan\n\nanlamlı olarak fazla bulunmuştur. (Çizelge 5.29.).\n\nAz tozlu işlerde çalışıp sigara kullananlarda solunum fonksiyon testi patolojisi görülme sıklığı yüzde 13.68'dir. Çok tozlu işlerde çalışıp sigara kullananlarda ise yüzde 21.54'dür. X2 testiyle değerlendirildiğinde ise anlamlı tark saptanmamıştır.\n\nÇizelge 5.30. da görüldüğü gibi az tozlu-çok tozlu iş gruplandırması kendi içerisinde sigara kullanmış olanlar-kullananlar (sigara + ) ve sigara kullanmamış olanlar (sigara -) olmak üzere ikişer alt gruba ayrılarak solunum fonksiyon testi patolojisi açısından incelenmiştir. ्त्रस्यु\n\nÇizelge 5.29. İşin türü ve çalışma sürelerine göre ayrılan grupların, fizik muayenede patolojik bulgu saptanması açısından değerlendirilmesi (Ankara-1998).\n\n| İŞİN TOZLULUK | | | | Az tozlu işlerde çalışanlar Çok tozlu işlerde çalışanlar | |\n|----------------------|----------------------------|---------------|---------------|--------------------------------------------------------------|---------------|\n| DÜZEYİ VE | | Kısa süre | Uzun süre | Kısa süre | Uzun süre |\n| ÇALIŞMA SÜRESİ | | çalışanlar g. | çalışanlar g. | çalışanlar g. | çalışanlar g. |\n| Az tozlu<br>işlerde | Kısa süre<br>çalışanlar g. | × | 0.43(0.50) | 0.09(0.75) | 13.28(0.00) |\n| çalışanlar | Uzun süre<br>çalışanlar g. | × | × | 0.00(0.99) | 7.83(0.00) |\n| Çok tozlu<br>işlerde | Kısa süre<br>çalışanlar g. | X | × | × | 8.49(0.00) |\n| çalışanlar | Uzun süre<br>çalışanlar g. | × | × | × | × |\n\nTabloda parantez dışındaki değerler yates düzeltmeli X2 değerini, Parantez içindeki sayılar anlamlılık katsayısını belirtir\n\nÇizelge 5.30. İşin türü ve sigara hikayesi gözetilerek elde edilen dört grupta\n\nsolunum fonksiyon testinde patoloji saptananların dağılımları (Ankara-1998),\n\n| İŞİN TOZLULUK DÜZEYİ VE | | Solunum fonksiyon testi patolojisi | | |\n|-------------------------|-----------------------------|------------------------------------|----|------|\n| ISİGARA KULLANIMI | | Sayı | % | |\n| Az tozlu işlerde | Sigara (-) ( n: 10) 2 | | | 20.0 |\n| calışanlar | Sigara (+) ( n: 95) 14 | | | 14.7 |\n| Cok tozlu işlerde | Sigara (-) ( n:13) | | 12 | 15.4 |\n| çalışanlar | Sigara (+) ( n:71) 25 | | | 35.2 |\n| | TOPLAM ( n:189) 43 | | | 22.8 |\n\nÇizelge 5.30. da yer alan frekans hücreleri incelendiğinde görülecektir ki bazı hücrelerde frekansların düşük olması yapılabilecek diğer çaprazlamaların istatistiksel olarak incelenmesini imkansızlaştırmıştır. Az tozlu işlerde çalışıp sigara kullanmayan kişilerin yüzde 10'unda, çok tozlu işlerde çalışıp sigara kullanmayan kişilerin ise yüzde 21.54'ünde solunum fonksiyon testi patolojisi saptanmıştır.\n\nÇizelge 5.31. de görüldüğü gibi az tozlu-çok tozlu iş gruplandırması kendi içerisinde sigara kullanmış olanlar-kullananlar ve sigara kullanmamış olanlar olmak üzere ikişer alt gruba ayrılarak silikozis saptanması açısından incelenmiştir.\n\nÇizelge 5.31. İşin türü ve sigara hikayesi gözetilerek elde edilen dört grupta silikozis saptananların dağılımları (Ankara, 1998).\n\n| İŞİN TOZLULUK DÜZEYİ VE<br>SIGARA KULLANIMI | | | Silikozis | |\n|---------------------------------------------|-----------------------|--|-----------|------|\n| | | | Sayı | % |\n| Az tozlu īşlerde | Sigara (-) ( n: 10) | | イ | 10.0 |\n| calışanlar | Sigara (+) ( n: 95) | | 13 | 13.7 |\n| Çok tozlu işlerde | Sigara (-) ( n: 11) | | 3 | 27.3 |\n| calışanlar | Sigara (+) ( n: 65) | | 14 | 21.5 |\n| | TOPLAM ( n: 181) | | 31 | 17.1 |\n\nAz tozlu işlerde çalışıp sigara kullananlarda silikozis görülme sıklığı yüzde 14.7 iken çok tozlu işlerde çalışıp sigara içenlerde yüzde 35.2'dir. X testiyle değerlendirildiğinde çok tozlu işlerde çalışıp sigara içenlerde silikozis rastlanma sıklığı az tozlu işlerde çalışanlara göre istatistiksel olarak da anlamlı fazlaydı ( X2= 8.372 ; p= 0.003).\n\nÇizelge 5.31. incelenirse fark edileceği üzere bir çok hücrede beklenen frekanslar diğer çapraz istatistiksel karşılaştırmalara izin vermeyecek kadar düşüktür.\n\nÇizelge 5.32. de görüldüğü gibi az tozlu-çok tozlu iş grupları kendi içerisinde 10 yıl veya altında (kısa süre çalışanlar grubu) ve 10 yılın üstünde (uzun süre çalışanlar grubu) çalışanlar olmak üzere ikişer alt gruba ayrılarak solunum fonksiyon testi patolojisi görülme sıklıkları açısından incelenmiştir. Az tozlu işlerde 10 yılın altında çalışanlar ile 10 yılın üstünde çalışanlarda solunum fonksiyon testi patolojisi görülme sıklığı sırasıyla yüzde 13.2 ve yüzde 13.7 gibi birbirine oldukça yakın rakamlardı. Aralarında istatistiksel anlamlı fark da saptanmamıştır (X2= 0.044 ; p= 0.880).\n\nÇok tozlu işlerde 10 yılın altında çalışanlar ile10 yılın üstünde çalışanlarda solunum fonksiyon testi patolojisi görülme sıklığı sırasıyla yüzde 19.5 ve yüzde 25.7 dir. Çok tozlu işlerde 10 yılın üstünde çalışanlarda 10 yılın altında çalışanlara göre solunum fonksiyon testi patolojisi daha sık görülüyor gibiyse de aralarında istatistiksel anlamlı fark yoktur (X-= 0.137 ; p= 0.710).\n\nÇizelge 5.32. İş türü ve maruziyet süresinin 10 yıl veya altında ve 10 yılın üstünde olmasına göre elde edilen dört grupta solunum fonksiyon testinde patoloji saptananların dağılımları(Ankara-1998).\n\n| İŞİN TOZLULUK DÜZEYİ VE<br>ÇALIŞMA SÜRESİ | | C | Solunum fonksiyon testi<br>patolojisi | |\n|-------------------------------------------|-------------------------|-----|---------------------------------------|------|\n| | | | Sayı | % |\n| Az tozlu işlerde | Kısa süre çalışanlar g. | 153 | 7 | 13.2 |\n| çalışanlar | Uzun süre çalışanlar g. | 151 | 7 | 13.7 |\n| Çok tozlu işlerde | Kısa süre çalışanlar g. | 41 | 8 | 19.5 |\n| çalışanlar | Uzun süre çalışanlar g. | 35 | 9 | 25.7 |\n| TOPLAM | | 180 | 131 | 17.2 |\n\nÇizelge 5.32. üstünden olası diğer çaprazlamalarda yapılmış, ancak Çizelge 5.33. de görüldüğü gibi hiçbiri anlamlı fark bulunamamıştır. Çizelge 5.33. İş türü ve süre gözetilerek elde edilen dört grubun solunum fonksiyon testi patolojisi saptanan kişilerin sayıları açısından X2 testiyle değerlendirilmesi(Ankara, 1998).\n\n| İSİN TOZLULUK | | Az tozlu işlerde çalışanlar Çok tozlu işlerde çalışanlar | | | |\n|----------------------|----------------------------|-------------------------------------------------------------|---------------|---------------|---------------|\n| DÜZEYİ VE | | Kısa süre | Uzun süre | Kısa süre | Uzun süre |\n| ÇALIŞMA SURESİ | | çalışanlar g. | çalışanlar g. | calışanlar g. | çalışanlar g. |\n| Az tozlu<br>işlerde | Kısa süre<br>çalışanlar g. | × | 0.04(0.83) | 0.29(0.58) | 1.45(0.23) |\n| çalışanlar | Uzun süre<br>çalışanlar g. | × | × | 0.13(0.71) | 1.25(0.26) |\n| Çok tozlu<br>işlerde | Kısa süre<br>çalışanlar g | × | × | × | 0.13(0.71) |\n| çalışanlar | Uzun süre<br>çalışanlar g | × | × | × | × |\n\nTabloda parantez dışındaki değerler yates düzeltmeli X2 değerini, Parantez içindeki sayılar anlamlılık katsayısını belirtir\n\nÇizelge 5.34. incelenecek olursa az tozlu-çok tozlu işlerde\n\nçalışanların, kendi içlerinde 10 yıl ve altında çalışanlar ve 10 yılın üstünde çalışanlar olmak üzere ikişer alt gruba ayrıldığı ve bu grupların silikozis görülme sıklığı açısından incelendiği görülecektir.\n\nÇizelge 5.34. İş türü ve maruziyet süresinin 10 yıl veya altı ve 10 yılın üstü olmasına göre elde edilen dört grupta silikozis saptananların dağılımları(Ankara, 1998).\n\n| İŞİN TOZLULUK DÜZEYİ VE | | | Silikozis | |\n|-------------------------|-------------------------|----|-----------|------|\n| ÇALIŞMA SÜRESİ | | | Sayı | % |\n| Az tozlu işlerde | Kısa süre çalışanlar g. | 54 | 8 | 14.8 |\n| calışanlar | Uzun süre çalışanlar g. | 51 | 8 | 15.7 |\n| Çok tozlu işlerde | Kısa süre çalışanlar g. | 45 | 11 | 24.4 |\n| calışanlar | Uzun süre çalışanlar g. | 39 | 16 | 41.0 |\n| TOPLAM | | | 43 | 22.8 | Az tozlu işlerde 10 yıl ve altında çalışanlarla 10 yılın üstünde çalışanlarda silikozis görülme sıklığı sırasıyla yüzde 14.8 ve yüzde 15.7 olarak bulunmuştur. Birbirine yakın olan rakamlardan da anlaşılabileceği gibi bu iki grup arasında istatistiksel anlamlı fark yoktur. (X = 0.220 ; p = 0.880)\n\n10.7\n\nÇizelge 5.35. İş türü ve süre gözetilerek elde edilen dört grubun silikozis saptanan kişilerin sayıları açısından X2 testiyle değerlendirilmesi (Ankara, 1998).\n\n| İŞİN TOZLULUK | | Az tozlu işlerde çalışanlar | | Cok tozlu işlerde | |\n|----------------|---------------|-----------------------------|-------------------------------|-------------------|---------------|\n| | | | | çalışanlar. | |\n| DÜZEYİ VE | | Kısa süre | Uzun süre | Kısa süre | Uzun süre |\n| ÇALIŞMA SÜRESİ | | çalışanlar g. | çalışanlar g. çalışanlar g. | | çalışanlar g. |\n| Az tozlu | Kısa süre | X | 0.22(0.88) | 0.96(0.33) | 6.81 (0.01) |\n| işlerde | çalışanlar g. | | | | |\n| çalışanlar | Uzun süre | X | × | 0.66(0.43) | 6.01(0.01) |\n| | çalışanlar g. | | | | |\n| Çok tozlu | Kısa süre | X | × | × | 1.92(0.16) |\n| işlerde | çalışanlar g | | | | |\n| çalışanlar | Uzun süre | × | × | X | X |\n| | çalışanlar g | | | | |\n\nl abloda parantez dişindaki değerler yates düzeltmeli X- değerini, Parantez içindeki sayılar anlamlılık katsayısını belirtir\n\nÇok tozlu işlerde 10 yıl ve altında çalışanlarla 10 yılın üstünde çalışanlarda silikozis görülme sıklığı sırasıyla yüzde 24.4 ve yüzde 41.0 olarak saptanmıştır. İki grup arasında istatistiksel anlamlı fark saptanmamıştır (X- 1.928 ; p=0.160) Çizelge 5.34. üstünden olası diğer çaprazlamalarda yapılmış ve Çizelge 5.35. de tanımlanan sonuçlara varılmıştır. Çok tozlu işlerde 10 yıldan fazla çalışanlarla az tozlu işlerde çalışanlar her iki alt grubu karşılaştırıldığında çok tozlu işlerde 10 yılın üstünde çalışanlarda silikozis sıklığının istatistiksel olarak anlamlı fazlalıkta olduğu görülmüştür. Sırasıyla elde edilen sonuçlar X = 6.018 ; p= 0.014 ve 6.814 ; p=0.009'dur. Silikozis, kronik bronşit, solunum fonksiyon testi patolojisi oluşumunda etkili olabilecek risk faktörlerinin araştırılmasında lojistik regresyon kullanılmıştır. Once tüm değişkenlere ilişkin model denklemi elde edilmiş sonra forward stepwise yöntemi kullanılarak modele katkısı önemli olan değişken(ler) belirlenmiştir. Bağımsız değişkenler; kişinin yaşı, çalışma süresi, sigara içme ağırlığı ve çalışma ortamının toz yoğunluğu olarak belirlenmiştir. Yaş, çalışma süresi ve sigara içme ağırlığı modele doğrudan sokulurken kişinin çalışma ortamının toz yoğunluğu kategorik ( çok tozlu işlerde çalışanlar-1 ; az tozlu işlerde çalışanlar-0 ) bir veri olarak modele dahil edilmiştir.\n\nSilikozis oluşumunda etkili olabilecek risk faktörlerinin araştırılması için tümel model üzerinden yapılan lojistik regresyonda kişinin çalışma ortamının toz yoğunluğu dışında diğer değişkenlerin silikozis oluşumu üstünde etkili olmadığı görülmüştür (Çizelge 5.36).\n\nÇizelge 5.36. Silikozis oluşumunda etkili olabilecek risk faktörlerinin tümel modelde lojistik regresyonla incelenmesi ( Ankara-1998).\n\n| Risk Faktörleri | B katsayısı | ID | g | Exp (B) | %95 G.A.* |\n|---------------------------------|-------------|----|-----------------|--------------------------|---------------|\n| Yaş | 0.0023 | | 0.9507 0.0000 | 1.0023 | 0.9311-1.0790 |\n| Calışma süresi | 0.0309 | | 0.3249 0.0000 | 1.0314 | 0.9698-1.0969 |\n| l Sigara içme ağırlığı | 0.0163 | | | 0.2560 0.0000 1.0164 | 0.9883-1.0454 |\n| Calışma ortamının toz yoğunluğu | 0.9538 | | | 0.0088 0.1548 2.5956 | 1.2711-5.3003 |\n\n\\* % 95 güven aralığı.\n\nAdımsal model (Forward Stepwise) üzerinden yapılan lojistik regresyonda kişinin çalışma ortamının toz yoğunluğu silikozis oluşumunda etkili bulunmuştur (Wald= 7.3109 ; p= 0.007). Buna göre silikozis olma riskinin yüzde 16.2'sini tozlu işlerde çalışmak tanımlamaktadır (Çizelge 5.37). Çizelge 5.37. Silikozis oluşumunda etkili olabilecek risk faktörlerinin adımsal modelde lojistik regresyonla incelenmesi ( Ankara-1998).\n\n| l Risk Faktörleri | İ B katsayısı Wald | | ર | Exp(B) %95 G.A.* |\n|--------------------------------------------|----------------------|--|---|---------------------------------------------------|\n| Çalışma ortamının toz yoğunluğu 0.9685 | | | | 7.3109 0.0069 0.1619 2.6340 1.3053-5.3150 |\n\n\\* % 95 güven aralığı.\n\nKronik bronşit oluşumunda etkili olabilecek risk faktörlerinin araştırılması için tümel model üzerinden yapılan lojistik regresyonda kişinin sigara içme ağırlığı dışında diğer değişkenlerin kronik bronşit oluşumu üstünde etkili olmadığı görülmüştür (Çizelge 5.38).\n\nÇizelge 5.38. Kronik bronşit oluşumunda etkili olabilecek risk taktörlerinin tümel modelde lojistik regresyonla incelenmesi ( Ankara-1998).\n\n| l Risk Faktörleri | B katsayısı | a | | R Exp (B) | %95 G.A.* |\n|---------------------------------|-------------|---|---------------------------|-------------|-------------------------|\n| Yaş | | | -0.0473 0.5170 0.0000 | | 0.9538 0.8267-1.1005 |\n| l Çalışma süresi | | | 0.0646 0.2207 0.0000 | | 1.0667 0.9619-1.1829 |\n| l Sigara içme ağırlığı | | | 0.0651 0.0048 0.2575 | | 1.0672 1.0201-1.1166 |\n| Çalışma ortamının toz yoğunluğu | | | 1.3675 0.0565 0.1349 | | 3.9257 0.9628-16.0069 |\n\n\\* % 95 güven aralığı.\n\nAdımsal model (Forward Stepwise) üzerinden yapılan lojistik regresyonda kişinin sigara içme ağırlığı ve çalışma ortamının toz yoğunluğu kronik bronşit oluşumunda etkili bulunmuştur (Wald= 8.8912 ; p= 0.0029 Wald= 4.3633 ; p=0.0367). Buna göre kronik bronşit olma riskinin yüzde 43.9'unu sigara içme ağırlığı ve çalışma ortamının toz yoğunluğu beraberce tanımlamaktadır. Sigara içme ağırlığındaki her bir birimlik artış kronik bronşit olma riskini 1.0651 kat artırmaktadır (% 95 güvenlik aralığı: 1.0219-1.1102 ). Buna göre 20 yıl boyunca günde ortalama 1 paket sigara içen, yanı sigara içme ağırlığı 20 paket-yıl olan kişinin hiç sigara içmemiş kişiye göre kronik bronşıt olma riski 21.302 ( 20 x 1.0651= 21.302 ) kat fazladır. Aynı şekilde çok tozlu işte çalışmak kronik bronşit olma riskini 4.3857 kat artırmaktadır (% 95 güvenlik aralığı: 1.0955-17.5579 ) (Çizelge 5.39). Çızelge 5.39. Kronik bronşit oluşumunda etkili olabilecek risk faktörlerinin adımsal modelde lojistik regresyonla incelenmesi ( Ankara-1998).\n\n| l Risk Faktörleri | l B katsayısı Wald D | | R | l Exp(B) %95 G.A.* |\n|------------------------------------------|-------------------------------|--|---|----------------------------------------------------|\n| Sigara içme ağırlığı | 0.0631 | | | 8.8912 0.0029 0.2769 1.0651 1.0219-1.1102 |\n| Çalışma ortamının toz yoğunluğu 1.4784 | | | | 4.3633 0.0367 0.1621 4.3857 1.0955-17.5579 |\n\n· % 95 güven aralığı.\n\nSolunum fonksiyon testi patolojisi oluşumunda etkili olabilecek risk faktörlerinin araştırılması için tümel model üzerinden yapılan lojistik regresyonda kişinin sigara içme ağırlığı dışında diğer değişkenlerin kronik bronşit oluşumu üstünde etkili olmadığı görülmüştür (Çizelge 5.40).\n\nAdımsal model (Forward Stepwise) üzerinden yapılan lojistik regresyonda kişinin sigara içme ağırlığı solunum fonksiyon testi patolojisi oluşumunda etkili bulunmuştur (Wald= 6.1419 ; p=0.0132). Buna göre solunum fonksiyon testi patolojisi oluşma riskinin yüzde 15.8'ini sigara içme ağırlığı tanımlamaktadır. Sigara içme ağırlığındaki her bir birimlik artış\n\nsolunum fonksiyon testi patolojisi oluşma riskini 1.0400 kat artırmaktadır (% 95 güvenlik aralığı: 1.0012-1.0728 ). Buna göre 20 yıl boyunca günde ortalama 1 paket sigara içen yanı sigara içme ağırlığı 20 paket-yıl olan kişide hiç sigara içmemiş kişiye göre solunum fonksiyon testi patolojisi oluşma riski 20.8 ( 20 x 1.0400= 20.8 ) kat fazladır (Çizelge 5.41).\n\nÇizelge 5.40. Solunum fonksiyon testi patolojisi oluşumunda etkili olabilecek rısk taktörlerinin tümel modelde lojistik regresyonla incelenmesi (Ankara-1998).\n\n| l Risk Faktörleri | B katsayısı | o | RI | Exp (B) | %95 G A * |\n|-----------------------------------|-------------|---|--------------------------|---------|------------------------|\n| Yaş | | | 0.0677 0.1272 0.0444 | | 1.0700 0.9809-1.1672 |\n| İ Çalışma süresi | | | 0.0001 1.0000 0.0000 | | 1.0000 0.9326-1.0723 |\n| Sigara içme ağırlığı | | | 0.0336 0.0358 0.1206 | | 1.0342 1.0022-1.0671 |\n| l Çalışma ortamının toz yoğunluğu | | | 0.5913 0.1516 0.0185 | | 0.8063 0.8051-4.0529 |\n\n% 95 güven aralığı. Çizelge 5.41. Solunum fonksiyon testi patolojisi oluşumunda etkili olabilecek risk faktörlerinin adımsal modelde lojistik regresyonla incelenmesi ( Ankara-1998).\n\n| Risk Faktörleri | l B katsayısı Wald p | | IR | Exp(B) %95 G.A.* |\n|----------------------|-----------------------------|--|----|---------------------------------------------------|\n| Sigara içme ağırlığı | 0.0392 | | | 6.1419 0.0132 0.1583 1.0400 1.0012-1.0728 |\n\n\\* % 95 güven aralığı.\n\n\n\n ## TARTIŞMA\n\nIncelenen taş ocakları ve kum ocaklarında iş sağlığı ve güvenliği açısından yapılan gözlemlerde, genel hiyyen kurallarına uyulması için gerekli en az koşulların sağlanamadığı, risklerin tespiti ve kontrolü çalışmalarının yapılmadığı, işçilerin sağlık ve güvenlik eğitimlerinin yapılmadığı dikkat çekmiştir. Sosyal tesisler genelde kullanılamaz halde gözlenmış, içme ve kullanma suyunun uygun olmadığı saptanmıştır. Bu durumun işverenin işçi sağlığı ile ilgili kuralları uygulama konusundaki duyarsızlığının yanı sıra işçinin ve işçi sendikalarının ücret ve iş güvencesi dışında talepsizliğinden kaynaklandığı düşünülmektedir.\n\nlşçi ve örgütlülükleri temel istem olan iş güvencesi ve ücret konularıyla yoğunlukla uğraşmaktadırlar. Daha temiz ve sağlıklı, güvenli çalışma istemleri, işçinin iş güvencesi ve ücret isteminin doyurulduğu bir ortamda dile getirilebilecektir.\n\nlşçinin bu tür taleplerinin yaratılması, ilk önce serbest örgütlenme hakkı ve bilincini kazanmasına, ardından da örgütlülüğünün ve örgütünün mücadelesinin ilerlemesine bağıntılıdır. Ancak iş sağlığı ve güvenliği sorunlarının çözülmesi için işçinin örgütlü mücadelesinin olgunlaşmasını beklemek anayasa ile korunan insan haklarını askıya almak anlamına da gelir. İşçinin çeşitli çekincelerle kendi sağlığını koruyamaması düşüncesi yasalarımızda da yer bulmuştur. Tunçomağ K 'nın bildirdiği gibi iş hukukunun genel ilkelerinden biri işçiyi koruma hukuku olmasıdır. İşçiyi koruma gerekliliğini iki nedene dayandırmaktadır. Bu nedenlerden birincisi işçinin kişisel bağlılığı, ikincisi ise geçimini sağlamak için işgücünü değerlendirmeye zorunlu durumdaki işçinin üretim araçlarını elinde tutan işverene karşı güçsüzlüğüdür. Tunçomağ K. , iş hukukunun ilk ve en önemli görevinin, işçinin bireysel ve iktisadi bağlılığından doğan tehlikelere bir sınır çekmek olduğu görüşünü bildirmektedir.\n\nઈને Türkiye'de iş hukukunun, özel hukuk kapsamındaki Borçlar Kanunu ve kamu hukuku kapsamındaki genel ilkeleri İş Kanunu tarafından belirlenen çeşitli kanunlarla yürüdüğü açıktır. Kamu hukuku kapsamında yer alan İş Kanununun ilgili yaptırımlarının bu işyerlerine uygulanması sorunu çözecektir. Ancak İş Kanununun denetleme ve yaptırım başlatma yetkisi verdiği Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın ilgili birimlerinin, çeşitli kanun ve yönetmeliklerin denetleme yetkisi verdiği belediyeler ve sağlık yetkililerinin denetleme görevlerini yerine getirmedeki yetersizliği, sorunun devamına yol açmaktadır. Kanımızca geri sendikal mücadele koşulları, iş sağlığı-güvenliği konularında bilinçsizlik ve talepsizlik durumu ülkemizde uzun süre devam edecektir. Bu sorunların çözümü bakımından yetkili devlet organlarına denetleme ve yaptırım uygulama açısından ciddi görevler düşmektedir.\n\nYönetim kadroları ve işveren temsilcisi işçiler arasında işçi sağlığı ve iş güvenliği konularına duyarsızlığın yanı sıra bu konuda deneyimli eleman azlığı ve bilgi eksikliği dikkat çekmiştir. İşyeri hekiminin işçi sayısına göre azlığı ve kurumda çalışan memurların da sağlık problemlerini çözme zorunluluğu işyeri hekimlerinin bilgisinden ve sağlık güvenlik konularındaki hizmetlerinden yararlanmayı zorlaştırmaktadır.\n\nlşyeri hekimlerinin son iki yılda periyodik muayeneleri gerçekleştirebilmelerine rağmen, işyen hekimlerinin görev yetki ve sorumluluklarını belirleyen yönetmelikte belirtilen tıbbi-teknik ve kayıt ıstatistik görevlerini tatmin edici düzeyde yerine getirmedikleri anlaşılmıştır. Ancak varolan ışyeri hekımlerinin poliklinik hizmeti yürüttüğü ve 3000 civarında işçiden sorumlu oldukları düşünülürse bu işyerinde işyeri hekimi çalıştırılmadığı sonucuna varılabilir. Ilgili yönetmeliğin 8-c maddesi, tanımlanan görevler için işyeri hekiminin işçi başına ayda 15 dakika görevlendirilmesi gerektiğini, 8-f maddesi poliklinik hizmetleri de yapılıyorsa yeterince sayıda hekimin ayrıca görevlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir.\n\nMaden ve Taş Ocaklarında ve Tünel Yapımında Tozla Mücadele Yönetmeliği 'nin 17.maddesinin d fıkrası sağlığa zaranlı toz görülen yerüstü\n\n96 işyerleri ile kırma, eleme, öğütme tesislerinde 5 mg /m² den fazla kuvars içeren solunabilir toz veya 0.25 mg/m³ den fazla solunabilir kuvars tozu saptanırsa bu işyerlerinde işçi çalıştırılamayacağını belirtmiştir. Bu durumdaki işyerlerinin tekrar çalışmaya başlayabilmesi, toz oluşumunun önlenmesi ve bastırılması önlemleri ile tozun eşik sınır değer altına düşürülmesiyle mümkündür. Taş ocaklarında kuvars içeren solunabilir toz düzeyi, yönetmelikte belirtilen değerden yüksek, kuvars düzeyi düşüktür. Ancak veya bağlacından da anlaşılabileceği üzere sadece toplam solunabilir toz düzeyinin yüksek oluşu da yaptırımı gerektirmektedir. Kayaç tipi açısından yoğunlukla kireçtaşı içeren taş ocakları Maden ve Taş Ocaklarında ve Tünel Yapımında Tozla Mücadele Yönetmeliği'nin geçici maddesiyle bu yönetmeliğin kapsamı dışında bırakılmıştır. Çalışmada edinilen bilgiler ışığında hatalı olarak yorumlanılan bu duruma rağmen işyerleri Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük kapsamındadır. Anılan tüzükte tarif edilen zararlılık dereceleri göz önüne alınırsa işyerleri çalışanların sağlığı açısından tehlikeli bulunmuştur.\n\nliğili tüzüğün İll. Çizelgesinde tanımlanan zararlılık derecesi tespiti formülü gezilen taş ocaklarına uygulandığında Çizelge 6.1. deki veriler elde edilmiştir.\n\nÇizelge 6.1. Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük de tarif edilen zararlılık dereceleri hesaplamalarının gezilen işyerlerine uygulanması (Ankara-1998).\n\n| | Z FORMÜLÜ | Z DEGERİ |\n|-------------------------------------------|--------------------|----------|\n| ALACAATLI TAS OCAGI 16-x 0.8/100 == 2.1 | | |\n| YENİ KIBRİS T.O. | 13 × 1.1/100 = 1.9 | |\n| İ KİBRİS KÖYÜ T.O. | 15 x 1.1/100 = 2.5 | |\n\n97 Elde edilen Z değerlerinin tümü 1'den büyük olduğu için tüm işyerleri anılan tüzük kapsamında \" tehlikeli \" olarak değerlendirilmiştir. Ortamda toz bastırma ve toplama tekniklerinin kullanılması gereklidir.\n\nKonkasörlerde gürültü ve vibrasyonun azaltılması teknik olarak mümkün görülmemektedir. Konkasör operatör kulübeleri gürültüyü iç ortama geçirmeyecek yapı yalıtım teknikleriyle inşa edilmelidir . Ayrıca araç sürücü alanları da gürültüye karşı yalıtılmalıdır.\n\nTüm ocaklarda kişisel koruyucu malzemelerin sağlandığı saptanmıştır, ancak kullanımı konusunda eğitim verilmemiştir. İşçilerin bu malzemelerin kullanım gerekliliği konusunda yeterli bilinç sahibi olmadığı gözlenmiştir.\n\nOzellikle Yiğitli Kum Ocağında kullanılan teknik nedeniyle eleklere rezerv boşalıma işlemi aşırı gürültülüdür. Teknik gözden geçirilerek bu riskin azaltılabileceği düşünülmüştür.\n\nTüm ocaklarda araçların seyir ve manevra yolları belirlenmemiştir. Ciddi kazalara yol açabilecek ve az harcamayla giderilebilecek bu durum acilen ele alınmalıdır.\n\nKıbrıs Köyü Taş Ocağında kademe sisteminin aksatıldığı var olan tek kademenin 30 metre kadar yükseklik içerdiği görülmüştür. Göçük ve parça düşmesi açısından bu sorun acilen giderilmelidir.\n\nRezerv gevşetilmesi için kaya bloklarının delinmesini takiben patlatma işleminin büyük bir ciddiyetle yürültüldüğü ve bu konuda herhangi bir sorun görülmediği belirtilmelidir. Patlayıcı malzemelerin depolanma biçimi, depoları, kullanımı yasalara uygun ve güvenli bulunmuştur.\n\nIncelenen işyerleri şehir merkezine en az 27 km uzaklıktadır. Böylesi çalışma alanlarının, ulaşım yollarının da bozukluğu düşünülürse uygun hastayaralı nakil araçlarına sahip olması gereklidir. İncelenen işyerlerinde hasta-yaralı\n\n98\n\nT.C. YÜKSEKÖĞRETİM KURULA Dokumantasyon Merkusi ,在\n\nnakil aracı bulunmamaktadır. İşyerlerinde ilkyardım dolapları içlerindeki malzemelerin niteliği, sayısı ve mevzuata uygunluğu açılarından yeterli bulunmamıştır. İşçi sayıları açısından 94 işçi çalıştıran Kıbrıs Köyü Taş Ocağı dışında işyeri hekimi bulundurma sınırı olan 50 sınırını geçen ocak yoktur. Anılan ocakta işyeri hekimi mevzuatımıza göre günde en az 1 saat 15 dakika çalışmalıdır. Bu koşullarda tüm ocaklarda ilkyardım dolabında bulunması gerekli malzemeleri kullanabilecek ve kazazede kurtarma, ilkyardım eğitim ve uygulama organizasyonunu yürütebilecek nitelikli, doktor dışı elemanlar çalıştırılmalıdır. Bu tür alanlarda ilkyardım eğitiminin tüm vardiyalarda işçilerin yüzde 5 ine verilmesi yasal zorunluluktur.\n\nİncelenen İşyerlerinde iş güvenliği-işçi sağlığı ve genel hijyen-işle ilgili hijyen konularında yeterli bilgi ve uyarı levhalarına rastlanmamıştır. Bu uyan levhalarının mevzuatımızda yerinin olması dışında işçinin bilgilenmesi ve tehlikelere karşı sürekli uyanık kalması gibi hizmetlerinin de olduğu unutulmamalıdır.\n\nSosyal alanlar ocakların çoğunda yetersizdir. Ağır efor harcanmasına yol açan böylesi işyerlerinde harcanan kaloriyi karşılayabilecek beslenme olanakları yaratılmalıdır. Oğle yemeklerinin ücretinin işçiden kesilmesi ve yemek alıp almamanın işçinin istemine bırakılması bu açıdan sakıncalı bulunmuştur.\n\nİncelenen taş ocaklarında çalışan işçilerin bir kısmının istemleri dışında çalıştırıldığı dikkat çekmiştir. Ağır efor harcanması gereken, açık çalışma nedeniyle hava koşullarından yeterince korunulamayan, çağlardır hastalıklarla özdeş tutulan taş ocaklarında veya madenlerde çalışmak işçi tarafından tercih edilmemektedir. Çalışmayı tüm bu koşullara rağmen teşvik edebilecek olan güvenli çalışma koşulları, ücret politikaları, sosyal alanlarda kaliteli hizmet sunumu gerçekleştirilmemektedir.\n\nBilir N iş sağlığı uygulama ilkelerini 6 ana kuralda toplamaktadır. Bu kurallardan birincisi uygun işe yerleştirmedir. İşe aday olan kişinin, çalışmaya başlamadan önce bir sağlık değenlendirilmesinden geçirilerek yaş, cinsiyet,\n\nਹੈਂ genel sağlık durumu, v.b. özelliklerinin belirlenmesi ve olanaklar ölçüsünde niteliklerine uygun bir işe yerleştirilmesi gerekliliğini belirtmiştir. İncelenen işyerlerinde bu kurala uyulmadığı gözlenmiştir. İşe uygun işçi yerleştirilmesinden çok kayırıcı cezalandırıcı tercihler uygulanmaktadır. Bu durum işçinin verimli ve dikkatlı çalışmasının önünde bir engeldir.\n\nBildirilen ikinci kural iş yeri risklerinin saptanmasıdır. İşyeri risklerinin saptanmasının basit gözlemle başlayacağı' ancak değerlendirmenin ölçüme dayalı yapılması gerektiği bildirilmiştir. İncelenen işyerlerinde işyeri risklerinin saptanması çalışmalarının gözlem dahil yeterince yapılmadığı görülmüştür. Toz ve gürültüyle ilgili olarak, yapılan çalışmada elde edilen verilerin ilk risk düzeyı ölçümleri olduğu saptanmıştır. İş kazaları konusunda objektif, rakamlara dayalı bir bilgi alınamamıştır. İş kazalarının kaydının yapılmadığı saptanmıştır. Tozun ve gürültünün çalışmamızda güvenli sınırın üstünde tespit edilmesi de göz önüne alınacak olursa daha önce bu tür ölçümlerin yapılmamış olmasının risklere karşı önlem almada varolan duyarsızlığın nedenini açıklamada yeri vardır. Kaza riskinin yüksek olduğu çeşitli yayınlarda (1,4) belirtilen bu işkolunda kazaların belgelendirilmesi önlenmesinde ilk adımdır.\n\nUçüncü iş sağlığı uygulama ilkesi işyeri risklerinin kontrolü başlığında verilmiştir. İşyeri risklerinin kontrolü başlığının açılımında işyeri ortamında bulunan sağlık riskinin, niteliğine göre yapılacak bazı düzenlemelerle işyerinde çalışanların sağlığına zarar vermesinin önüne geçilebileceği belirtilmektedir. Kaynakta kontrol ilkesinden yola çıkılarak havalandırma, ayırma, kapatma işlemlerinden söz edilmektedir. Havalandırma işlemi açık alan çalışmalarında uygulanabilecek bir yöntem değildir. Kapatma ve ayırma işlemlerinin taş ocaklarında uygulanması ise mümkündür. Ayrıca ilgili kaynakta özel olarak bahsedilmemesine rağmen işyerleri özelinde toz riski için çöktürme ve ıslak çalışma işlemleri de uygulanabilir risk kontrolü yöntemleridir.\n\nIncelenen işyerlerinde tozun temel kaynağı taş kırıcı makinelerdir. Bu makinelerin ıslak çalışması olanaklıyken maliyeti arttırdığı gerekçesiyle çalıştırılmamaktadır. Taş kırma makinelerinde lokal toz uzaklaştırıcıların\n\n100 kullanılmaması, makinelerden çıkan tozların yayılmasını engelleyici bariyerlerin olmaması bu işsağlığı kuralının da uygulanmadığını göstermektedir. Riskin kontrolü amacıyla önerilen çalışma süresinin kısaltılması uygulaması, yerine getirilmediği gibi işçiler daha uzun süre çalışmaya fazla mesai ücreti ödenerek zorlanmakta-teşvik edilmektedirler.\n\nRiskın kontrolü amacıyla önerilen bir diğer yöntem kişisel koruyucuların kullanılmasıdır. Kişisel koruyucuların son çare olarak görülmesi gerektiği, sürekli kullanımın sağlanması ve kullanımı sağlayacak işçi eğitimlerinin yapılması gereği bildirilmiştir (14,25,26). İncelenen işyerlerinde kişisel koruyucuların işveren tarafından yegane riskten korunma önlemi olarak bilindiği görülmüştür. İşverence, saptanan hastalıkların, işçinin koruyucu malzemeleri kullanmamasından kaynaklandığı düşünülmektedir. Ancak buna rağmen işverenin kişisel koruyucu kullanımı konusunda bilgilendirici işçi eğitimlerini yerine getirmediği de saptanmıştır.\n\nBilir sayılan ilk üç uygulama ilkesinin yerine getirilmesine rağmen çalışan kişinin sağlığının bozulabileceğini ve bu durumun erken tespitinin aralıklı kontrol muayeneleriyle mümkün olacağını bildirmektedir. Aralıklı kontrol muayeneleri yazar tarafından dördüncü iş sağlığı uygulama ilkesi olarak tanımlanmaktadır. Bu uygulama ilkesi altında tozlu işlerde çalışanların 6 ayda bir göğüs radyografilerinin çekilmesinin yasal zorunluluk olduğu da bildirilmektedir. Ayrıca başka yayınlarda da (2,9,14) tozlu işlerde çalışan işçilerin aralıklı kontrol muayenelerinde akciğer radyografisi çekilmesinin gerekliliği belirtilmiştir. İncelenen işyerlerinde aralıklı kontrol muayenelerinin daha önce hiç yapılmazken son iki yılda akcığer radyografisi çekilmeden yapıldığı bildirilmiştir. İşçilerin ilk akciğer radyografisi uygulanan periyodik muayeneleri bu çalışma ile yapılmıştır.\n\nBildirilen son iki ilke işyerinde tibbi bakım hizmeti sağlanması ve sağlık eğitimidir. İncelenen işyerlerinde tıbbi bakım hizmetleri, acil müdahale ve ilkyardım olanakları yetersiz olarak saptanmıştır. İşçilerin yaptıkları işe uygun eğitilmedikleri dikkat çekmektedir. Bu nedenle işyerinden çıkışta temizlenmeye,\n\n101 verilen kişisel koruyucu malzemeleri kullanmaya özen göstermemekte, sağlıklarını ilgilendiren konularda talep bildirmemektedirler. Kendilerinde oluşabilecek meslek hastalıkları konularında ve iş kazaları konusunda yeterli bilgiye sahip olmadıkları da gözlenmiştir.\n\nIncelenen işyerlerinde iş sağlığı uygulama ilkeleri yerine getirilmemektedir. İşe giriş muayeneleri yapılmayarak riskli alanlarda kişisel duyarlılığı olabilecek işçilerin (akciğer hastaları, kulak rahatsızlıkları olanlar, güneşe duyarlı cilde sahip olanlar) daha kolay etkilenmesine yol açılmaktadır. lşyerleri risk açısından değerlendirilmeyerek ve risk kontrolü yapılmayarak işçilerin meslek hastalıkları, işle ilgili hastalıklar ve iş kazalarına karşı korumasız kalmasına yol açılmaktadır. Tüm bunlardan sonra aralıklı muayenelerde yapılmayarak, oluşan hastalıkların erken tespiti olanağı da kaçırılmaktadır. Sonuç olarak hastalıklar ve kazaların oluşumu ve ilerlemesine çok uygun bir ortamda işçi çalıştırılmaktadır.\n\nOrtam analizleri incelendiğinde taş ocaklarında gürültünün 95 dB'in üstünde olduğu görülmüştür. Sağlık Kuralları Bakımından Günde Ancak 7.5 Saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Tüzük gereği\n\ngürültü düzeyi 80 dB'i aştığı için ve pnömokonyoz yapan işlerde bu tüzük kapsamında anıldığından bu işyerlerinde işçi ancak günde 7.5 saat çalıştırılabilmektedir. Gezilen işyerlerinde bu kurala uyulmadığı ve işçilere fazla mesai yaptırıldığı gözlenmiştir.\n\nTaş ocaklarında solunabilir toplam toz konsantrasyonu Türkiye'de kabul edilen yasal değerlerden yüksek bulunmuştur. Solunabilir kuvars tozu konsantrasyonu ülkemiz yasal değerlerinin altında, ancak Amerikan Ulusal Mesleksel Sağlık ve Güvenlik Enstütüsü (NİÖSH) yasal değerlerinden yüksektir. Bilindiği gibi NIOSH yasal değeri 0.1 mg/m³ bildirdiği halde bu değerinde pnömokonyozu engelleyemeyeceği görüşüyle 0.05 mg/m³ değerini önerilen değer olarak açıklamıştır. İncelenilen taş ocaklarında solunabilir kuvars konsantrasyonları ortalaması NIOSH'un önerilen değerinden iki kat yüksektir.\n\n102 Bu çalışmada elde edilen verilerde göz önüne alınırsa bu işyerleri de pnömokonyoz yapan tozlu işler tanımı kapsamındadır.\n\nToz çıkışının en fazla olduğu alanlar konkasörlerde sekonder kırıcılar ve elektir. Elek tüm konkasörlerde solunabilir toplam toz ve solunabilir kuvars tozu açısından en fazla toz çıkaran makine olarak ölçümlerde de saptanmıştır. Oncelikle eleğin ve sekonder kırıcılara yönelik toz yalıtma, yayılmasını engelleme, bastırma çalışmalarının yapılması başlangıç için önemli bir toz kontrolü çabası olacaktır.\n\nKahloren and Beaudet kireç taşı içerisinde yüzde 0-3 sılıs bulunduğunu, kil içerisinde ise bu oranın yüzde 0-40 arasında olabileceğini belirtmiştir .\n\nİşyeri gezilerinde Alacaatlı Taş Ocağında kayaç yapısının daha karışık olduğu gözlenmiştir. Toz inceleme çalışmalarında böyle bir ayrım yapılmamış olmasına rağmen İşçi Sağlığı Güvenliği Merkezi'nden (Sözlü görüşme-1999)' işyerlerinde hakim olan kayaç tipinin kireçtaşı olduğu, Alacaatlı da kil tabakalarına sık rastlandığı bildirilmiştir. Ölçüm sonuçları da bu gözlemleri\n\ndoğrular niteliktedir. Alacaatlı Taş Ocağında solunabilir toplam toz konsantrasyonu bu durum nedeniyle diğer ocaklardan yüksek bulunmuştur.\n\nAnlaşılacağı üzere incelenen taş ocakları silis içeriği bulunması beklenen ortamlardır. Türkiye'de bu konuda birtakım teknik düzenlemeler bulunmaktadır. Türk Standartları Enstitüsünün Maden Arama ve İşletme Faaliyetlerinde Genel Kurallar - İş ve İşçi Sağlığı adlı standardında Madde 1-11-1 de tozun sağlığa zararlı düzeyleri aşmasının engellenmesi gerektiği, tozlu işlerde çalışan işçilerin 6 ayda bir taranmaları gerektiği bildirilmektedir . Benzer konularda yasal düzenlemelerde bulunmaktadır. Ayrıca bu çalışma kapsamında Bölüm 3.5.1 de verilen bilgiler hatırlanırsa Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük'te tarif edilen zararlılık dereceleri göz önüne alınarak inceleme yapılan işyerleri toz riski açısından\n\n103\n\n Taner A. Çalışma ve Sosyal Güvenilk Bakanlığı İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Merkezi Maden Bölümü, tehlikeli bulunmuştur. Elde edilen bulgular da düşünüldüğünde bu yasal-teknik temelli yargının haklılığı görülmüştür.\n\nÇalışmanın planlama aşamasında taş ocakları ve kum ocakları işçilerinin solunum şikayetleri, solunumla ilgili semptomları ve silikozis açısından karşılaştırılabileceği düşünülmüştür. İşçileri arasında geçişler yaptıkları anamnezlerinden anlaşılmıştır. İşyerleri arasında aktarım yapılırken işçinin çoğunlukla işinin korunduğu da anlaşılmıştır. Bu nedenlerle iş tanımları üstünden bir ayrım ve karşılaştırma ekseni plana sonradan alınmak zorunda kalınmıştır. Literatürde benzer bir ayrımın Ng TP et al tarafından da yapılmış olması bu seçimde rol oynamıştır. Ancak kum ocakları gibi toz riskinin hiç yaşanmadığı alanlar yerine karşılaştırmada toz riski az olarak nitelendirilebilecek alanlarda çalışan işçilerin kullanılması çalışmanın kısıtlılığı olarak anılmalıdır.\n\nTozlu işlerde etkilenmenin engellenmesi amacıyla önerilen işlemlerden biri işçinin çalışma ortamının yalıtılmasıdır. İncelenen taş ocaklarında araç kullanan işçilerle toz arasında araçların sürücü bölmesi, bölmeler bu tür bir yalıtımı hedeflememiş de olsa bir bariyer oluşturmaktadır. Çalışmadan elde edilen bulgular da iş tanımı ve arada bariyer olması temelinde ayrımı ve sürücü bölmelerinin koruyucu olduğu öngörüsünü destekler biçimde saptanmıştır.\n\nAz tozlu işlerde çalışanların yaş ortalamaları, çok tozlu işlerde çalışanların yaş ortalamalarından anlamlı düzeyde düşük de olsa çalışma süreleri açısından incelendiğinde ortalamalar arasında anlamlı fark saptanmamıştır. Ortalama sılıs maruziyeti süresi istatistiksel olarak farksız olmasına rağmen çok tozlu işlerde çalışanlarda az tozlu işlerde çalışanlardan yüzde olarak daha fazla öksürük, balgam ve nefes darlığı şikayeti saptanmıştır. Sayılan şikayetlerin sıklığı açısından iki grup arasında istatistiksel anlamlı fark bulunamamıştır. Ancak kronik bronşitin çok tozlu işlerde çalışan işçilerde anlamlı olarak fazla saptanması ve çok tozlu işlerde çalışanların az tozlu işlerde çalışan işçilere göre 4 kat fazla kronik bronşit olma riski olduğunun çalışmamızda saptanması anlamlıdır. İncelenen işyerleri özelinde, anlaşılmaktadır ki toza karşı özel yalıtım\n\n104\n\nT.C. YÜKSEKÖĞRETİM KUR Dokumantasyon Merk uygulanmadığı halde doğal olarak var olan bariyer dahi kronik bronşit riskini 1 / 4 oranında azaltmaktadır.\n\nBu durumu destekleyen diğer saptamalar ise, çok tozlu işlerde çalışan işçılerde fızık muayenede solunumla ilgili patolojilere ve silikozise anlamlı olarak sık rastlanmasıdır. Çok tozlu işlerde çalışanların silikozise yakalanma riskinin sınırlandırılmış alanda çalışanlara göre yaklaşık 3 kat arttığı tespit edilmiştir. Çok tozlu işlerde çalışanlarda silikozis prevalansı yüzde 32.2 , az tozlu işlerde çalışanlarda ise yüzde 15.1 olarak saptanmıştır.\n\nLemle A et al 'un bildirdiğine göre Brezilya da incelenen taş ocağı işçilerinin yüzde 65.3'ünde bir veya daha fazla semptom tespit edilmiştir. yüzde 31.9 unda öksürük, yüzde 41.7'sinde balgam ve yüzde 9.7'sinde dispne bildirilmiştir. FVC yüzdesi ortalamasının yüzde 89.9±11.2 , FEV1 yüzde 90.1±12.9, FEF25.75 yüzde 92.9±32.7 olarak bildirilmiştir .\n\nKreis K et al un bildirdiğine göre molibden yüzeyel madeninde çalışan 383 işçiden 10 yılın üstünde madenci olarak çalışanlarda disphe şikayeti madenci olmayanlara göre 3.3 kat artmış bulunmuştur ( yüzde 95 yanılma limiti:\n\n1.43-7.67). Ayrıca Wang X R et al , çalışmalarında FEV1 ve FEF 25-75 le birikimli toz değerleri arasında negatif anlamlı korelasyon bildirmişlerdir ( -0.034 p:0.009) { -0.075 p:0.002).\n\nBu çalışmada balgam ve öksürük şikayeti eşit oranda yüzde 22.7 olarak saptanmıştır. Bu değer Lemle A et al 'un bildirdiğinden düşüktür ancak saptanılan nefes darlığı şikayeti yüzde 13.9'dur ve anılan çalışmada bildirilen yüzdeden fazladır. Etkilenme riski fazla olan grupta ise nefes darlığı şikayeti yüzde16.5 ve kronik bronşit saptanması yüzde 10.6 oranında bulunmuştur. Alan işçisi olarak çalışmanın kronik bronşit olma riskini 4 kat arttırdığı yönündeki bulgu Kreis K et al 'un bildirdiği katsayıya oldukça yakındır.\n\nLemle et al 'un bildirdiği solunum testi yüzde ortalama değerleri normal sınırlardadır. Çalışmada da bu değerler normal sınırlarda bulunmuştur.\n\n105 Çok tozlu işlerde çalışanlar ile az tozlu işlerde çalışanlar arasında FVC, FEV1, FEF25-75, FEV1/FVC ölçütleri yüzde değer ortalamaları arasında anlamlı fark saptanmamıştır.\n\nNg TP et al Singapur'da taş ocaklarında çalışan 320 kişiyi 1967 den beri akcığer filmleriyle izlemiş yüzde 47 sinde silikozis saptamıştır. FEV1 ve FVC değerlerinin 2 ve 3. kategoride opasite saptanan kişilerde silikozıs saptanmayanlara göre anlamlı düzeyde düşük olduğu 1. kategoride opasıte yoğunluğu saptananlarla silikozis saptanmayanlar karşılaştırıldığında ise istatistiksel farksız olduğu bildirilmiştir. Bu çalışmada saptanan silikozis vakalarının tümü 1. kategoridedir ve FEV1, FVC değerleri açısından silikozıs saptananlarla saptanmayanlar arasında istatistiksel anlamlı fark belirlenememiştir. Bu açıdan bakıldığında anılan çalışmayla bulgularımız uyuşmaktadır.\n\nLiteratürde Ng TP et al un çalışmamıza oldukça benzer bir çalışması bulunmuştur. Ng TP et al 219 taş ocağı işçisini taramış 1/1 ve daha üstü yoğunluktaki opasiteleri göz önüne aldıkları halde silikozisi az etkilenilen alanlarda çalışan taşıma işçileri ve yardımcı işçiler arasında yüzde 0.8, yüksek etkilenmenin olduğu alanlarda çalışan taş kırma, delme işçilerinde yüzde 12.5 bildirmişlerdir.\n\nBu çalışmada saptanan değerler benzer biçimde taşıma işçilerinde (az tozlu işlerde çalışanlar), alan işçilerine (çok tozlu işlerde çalışanlar) göre anlamlı olarak düşük bulunmuştur. Taşıma işçilerinde silikozis yüzde15.1, alan işçilerindeyse yüzde 32.2 olarak belirlenmiştir. Çizelge 5.21. de de görüldüğü gibi iki grup arasında silikozis saptanma sıklığı açısından anlamlı fark belirlenmiştir. (X2: 7.779 p:0.005)\n\nSilikozisin radyolojik belirtisi literatürde saptanan diğer tüm çalışmalarda 4. skor ( 1/0 opasite yaygınlık derecesi) ve üstü olarak tanımlanmış olduğundan ve ILO klasifikasyonunun bu durumu desteklemesi nedeniyle çalışmada da 1/0 opasite yaygınlık düzeyi ve üstü silikozis olarak alınmıştır. Ancak anılan\n\n106 çalışmayla karşılaştırmak açısından tartışma bölümünde 1/1 ve üstü değerlerin ayrıca belirtilmesi uygun görülmüştür. Çizelge 5.21. incelenecek olursa sınırlandırılmış alanda dolayısıyla az tozlu ortamda çalışanlarda 106 kişiden 1/1 ( Skor 5) ve üstü yoğunlukta silikozis saptanan 1 kişi vardır. Oransal olarak bu rakam yüzde 0.9 değerine denk gelmektedir. Çok tozlu işlerde çalışanlarda bu sayı 84 kişi içerisinde 5 yani yüzde 5.9 dur. Toz düzeyi yüksek alanlarda çalışmak silikozıs rıskını artırmaktadır. Görüldüğü gibi bu açıdan da bakıldığında Ng TP et al tarafından yapılan çalışmada bildirilen değerlerle bu çalışmada bulunan değerler arasında benzerlik kurulabilmiştir.\n\nEk-5 de benzer işkollarında ve çeşitli ülkelerde yapılan çalışmalarda elde edilen silikozis prevalansları belirtilmiştir. Wang XR et al tarafından yapılan çalışmada yüzde 50.9 silikozis prevalansı bildirilmiştır. Ancak bu çalışmaya mercek endüstrisinde 3 yıldan az çalışanlar alınmamıştır. Çalışmada ortam toz konsantrasyonları bildirilmemiş olmakla birlikte mercek yapımında kuvars kullanımının yoğun olduğu da dikkate alındığında, prevalansın yüksekliği anlaşılabilecektir.\n\nLim H tarafından Kore'de üç diatomit üretimi işyerinde toplam\n\nsolunabilir toz konsantrasyonu 1.4 ile 3.7 mg/m³, solunabilir kuvars tozu konsantrasyonu 0.07 ile 0.37 mg/m³ arasında bildirilmiştir. Bu çalışmada yüzde 11.4 silikozis prevalansı saptanmıştır. Olçülen solunabilir toplam toz ve kuvars konsantrasyonlarının geniş bir yelpazede yer alması ve çalışmada işyerlerinin ayrı ayrı toz ve silikozis değerlerinin bildirilmemiş olması çalışmayla bu çalışma arasında kıyaslamayı zorlaştırmaktadır.\n\n107 ## SONUÇLAR\n\n- ー İncelenen işyerlerinde işçilerin daha rahat ve sağlıklı ortamda çalışması için gerekli sosyal olanaklar bulunmamaktadır. Yemek, dinlenme, temizlenme alanları yetersiz veya uygunsuzdur.\n- 2- İncelenen işyerleri işçilerin tozdan etkilenmeleri açısından tehlikelidir. Toz ölçüm sonuçları solunabilir kuvars açısından Türkiye'de kabul edilen yasal sınırların altında, ancak Amerikan Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Enstitüsü (NİOSH)'nün kabul ettiği yasal sınırların üstündedir. Toz ölçüm sonuçları solunabilir toplam toz için Türkiye yasal sınırlarının üstündedir. Solunabilir toplam toz açısından işyeri işçinin sağlığı açısından yasal mevzuata göre tehlikeli sınıflaması içerisindedir.\n- 3- İncelenen işyerleri işçilerin gürültüden etkilenmesi açısından tehlikelidir. Yasal sınırların üstünde gürültü düzeyleri söz konusudur.\n- İş sağlığı uygulama ilkeleri yerine getirilmemektedir. Risk değerlendirme ve 4-\n\nrisklerin kontrolü çalışmaları yapılmamaktadır. İşe giriş muayeneleri, periyodik muayeneler yerine getirilmemektedir ve yeterli sağlık hizmeti sunu mamaktadır.\n\n- 5- Tüm gözlemler iş sağlığı açısından işçi ve işverenin eğitimsiz olduğunu saptamaktadır. Basit önlemlerle sağlanabilecek sağlıklı iş koşullarının, işçinin sağlığının yanı sıra veriminin de yükselmesine yol açacağı bilinmemektedir.\n- 6- Çalışan 190 işçiden 43 kişide silikozis bulunmuştur. Buna göre silikozis prevalansı yüzde 22.6 olarak saptanmıştır. Ayrıca okuyucuların 0/1 yoğunluk derecesi tanımlayarak şüphede kaldıklarını belirttikleri 56 film olmuştur (% 29.5).\n\n108 - 7- Solunum fonksiyon testi sonuçları açısından incelendiğinde 181 işçiden 31'inde ( % 17.1) çeşitli tiplerde solunum fonksiyon testi patolojileri saptanmıştır.\n- 8- İşçilerin 12'sinde ( % 6.2 ) kronik bronşit saptanmıştır.\n- 9- Çok tozlu işlerde çalışan işçilerde, az tozlu işlerde çalışan işçilere göre kronik bronşite yakalanma olasılığı yaklaşık 4 kat, silikozise yakalanma olasılığı yaklaşık 3 kat fazla olarak bulunmuştur.\n- 10- Silikozis prevalansı çok tozlu işlerde çalışan işçilerde yüzde 32.2, az tozlu işlerde çalışan işçilerde yüzde15.1 olarak bulunmuştur.\n- 11- Çalışmada incelenen işçiler için silikozis riskinin yüzde 16.2'sini tek başına çok tozlu işlerde çalışmak tanımlamaktadır.\n- 12- Sigara içme ağırlığındaki her bir birimlik artış kronik bronşit olma riskini 1.0651 kat arttırmaktadır.\n- 13- Tozla etkilenme riski fazla olan grupta diğerlerine göre silikozis prevalansının yüksek olması, yetersiz de olsa işçinin çalıştığı alanı yalıtma işleminin silikozisden korunma açısından yararlı olduğunu göstermiştir.\n\n109 ## öneriler\n\nÇalışmada elde edilen bulgular ışığında saptanan aksaklıkların giderilmesi için belirlenen öneriler, üç başlıkta toplanmıştır.\n\nA- Toz kontrolüne yönelik olarak:\n\n- İşyeri toz ölçümleri düzenli olarak yapılmalıdır.\n- · Araç yolları sık olarak ıslatılmalıdır.\n- · Delme işlemleri ıslak teknikle değiştirilmelidir.\n- · Konkasörlerden toz çıkışını engelleyecek düzenekler araştırılmalıdır.\n- Oluşan tozun siklon tipi toz toplayıcılar kullanılarak ortama yayılmadan toplanması olanakları incelenmelidir.\n- · Oluşan tozun ortama yayılmasını engellemek için hava hareketleri göz önüne alınarak makineler yerleştirilmelidir.\n- · Oluşan tozun ortama yayılmasını engellemek için su perdeleri ve su püskürterek çöktürme olanakları incelenmelidir.\n- · Konkasör operatör kulübelerinin ve araç şofor mahallerinin tozu geçirmeyecek yapıda planlanması mümkündür.\n- · Sayılan önlemlerin geçerliliği işyeri ortamı toz ölçümleriyle aralıklı olarak sınanmalıdır.\n\n110\n\nT.C. YÜKSEKÖĞRETİM KURUL Dokümantasyon Merkezi B- Çalışanlara yönelik olarak:\n\n- · İşçilerin işyerlerindeki tozsuz alanlara, evlerine, arabalarına toz taşımaları engellenmelidir. Bu amaçla işçilerin iş giysileri kullanmaları ve iş sonrası yıkanmaları konularına dikkat edilmelidir, bu olanaklar uygun biçimde sağlanmalıdır.\n- · İşçi eğitimleri yapılmalıdır.\n\t- · Genel hijyen ve kişisel hijyen eğitimi\n\t- İşyeri riskleri: .\n\t\t- · Araç kazaları riski\n\t\t- · Gürültü riski\n\t\t- · Silis riski\n\t\t- · Açık havada çalışma riskleri\n\t- · Silikozis konusunda bilgi-eğitim\n\t- · Kazalar ve kazalardan korunma eğitimi\n\t- · Ilkyardim ve kurtarma eğitimi\n\t- · Koruyucu malzemelerin kullanımı, bakımı ve yaranarı konusunda eğitimler planlanmalı ve hayata geçirilmelidir.\n- · İşçilere fazla mesai yaptırılmamalıdır.\n- · Gürültü kontrol yönetmeliğinde belirtilen azami çalışma sürelerine uyulmalıdır.\n- · İşçiler çalıştıkları sürece aralıklı muayenelerle hastalıklar, işe bağlı hastalıklar ve meslek hastalıkları açısından izlenmelidir. Aralıklı muayenelerde uygun teknikle ve kaliteli akciğer filmleri çekilmelidir.\n- · Kendisinde silikozis olduğu saptanan veya şüphelenilen işçiler ileri tetkik amacıyla ilgili birimlere gönderilmeli ve takipleri yapılmalıdır.\n\n111 ## C- Genel olarak\n\n- · İşveren İSIGT 91. Madde gereği iş koşullarına ve işçi sayısına göre ve lşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik'te belirtilen görevlerini yerine getirmesi için yeteri sayıda işyeri hekimi çalıştırmalıdır. Poliklinik hizmetleri için ayrıca hekim çalıştırılmalıdır.\n- · İşyerlerinin uzaklığı göz önüne alınarak bu işyerleri benzer işyerleriyle (Asfalt, yol bakım, yol yapım v.b.) birleştirilerek işçinin hekime daha rahat ulaşabileceği ve işyeri hekimlerinin işyerlerini daha sık ziyaret edebileceği şartlar oluşturulmalıdır.\n- · Çok sayıda işçinin çalıştığı bu gibi işyerleri için işe giriş ve periyodik muayenelerde gerekli tetkiklerin yapılabileceği laboratuarların, çevre ölçüm laboratuarlarının bulunduğu, iş güvenliği mühendislerinin, işyeri hekimlerinin, işçi sağlığı uzmanlarının görev yaptığı işçi sağlığı merkezlerinin oluşturulması çabasına girilmesi gereklidir.\n- · İşçiler işe alınırken yeterli ve işe uygun ilk muayeneleri yapılmalıdır. Bu muayenede kesinlikle akciğer grafisi ve solunum fonksiyon testleri uygulanmalıdır. ## 1980 ILO ULUSLARARASI PNÖMOKONYOZ KLASİFİKASYONU\n\n# PULMONER OPASİTELER\n\nüçük Opasiteler\n\n| UVARLAK<br>PASITE | DÜZENSİZ<br>CAP<br>OPASITE | | |\n|-------------------|----------------------------|---------|--|\n| MGELERI | SIMGELERI | mm) | |\n| | S | 1.5 | |\n| | | 1.5 - 3 | |\n| | U | 3 - 10 | |\n| | | | |\n\n| YAYILMA | |\n|------------------------|--|\n| 0 / 0 NORMAL | |\n| 1 / 1 AZ SAYIDA | |\n| 2 / 2 COK SAYIDA | |\n| 3 / 3 COK FAZLA SAYIDA | |\n\n#### ıyük Opasiteler\n\n| VGE | l BÜYÜKLÜK | | |\n|-----|--------------------------------------------------------------------|--|--|\n| | Opasitelerin çap toplamı 1 - 5 mm. | | |\n| | Opasitelerin yüzey toplamları sağ üst akciğer alanını geçmeyenler, | | |\n| | Opasitelerin yüzey toplamları sağ üst akciğer alanını geçenler. | | |\n| | keskin kenarlı ve görünümlü opasite. | | |\n| | silik, bulanık kenarlı ve görünümlü opasite. | | |\n\nK-2\n\n#### PLEVRA BULGULARI\n\n#### vra Kalınlasması\n\n| YILMA<br>RECESI | | KALINLIK<br>SIMGES | |\n|-----------------|-----------------------------------------------------------------|--------------------|-----------------------------------------------------------|\n| | Kalınlaşma toplamı bir<br>göğüs yan duvannın<br>% ünden daha az | 2 | Opasite kalınlığı, en geniş<br>verinde<br>5mm den daha az |\n| | % - ½ ' si arasında | O | 5 - 10 mm |\n| | 1/2'sinden daha çok. | C | 10 mm den daha cok. |\n\ntofrenik Sinüs Yapışıklığı\n\n- FA-O Sol kostofrenik açı yapışık\n- FA-O Sağ kostofrenik açı yapışık\n\n### ra Kireçlenmesi\n\n| 'ÜKLÜK DERECESİ | |\n|-----------------|-----------------------------------------------------------|\n| | Kireçlenmelerin geniş yerlerindeki çap toplamı 2cm den az |\n| | 2 - 10 cm. |\n| | 10 cm den fazla | EK - 4\n\n| OCAKLARI<br>T A S | | | | | |\n|-------------------|------------|------------|-------------------|-------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|\n| NO | ISIM | ાંકાં | ÇALIŞMA<br>SURESI | SOLUNUM<br>FONKSIYON<br>TESTI | GRAFI<br>GÖRÜNÜMÜ |\n| | 1 IM.A. | Kepçe Op. | 12 | Normal | pq 1/0 |\n| | 2 B.K. | Kepçe Op. | 12 | Normal | at 1/0 |\n| | 3 Y.O. | Kepçe Op. | 2 | Normal | 0/- |\n| | 4E.U. | Kepçe Op. | 13 | Normal | qq 0/1 |\n| | 5 H.V. | Kepçe Op. | 18 | Normal | gt 1/0 |\n| | SIT.K. | Kepçe Op. | 11 | | pq 0/1 |\n| | 7 N.C. | Kepçe Op. | 8 | Normal | at 0/1 |\n| | 8 M.C. | Kepçe Op. | | Normal | 0/- |\n| | 9 M.O. | Kepçe Op. | 10 | Normal | 0/- |\n| | 10 A.U. | Kepçe Op. | 13 | Normal | 0/- |\n| | 11 M. E. | Kepçe Op. | 15 | Normal | Ol- |\n| | 12 D.S. | Kepçe Op. | 12 | Normal | qq 1/1 |\n| | 13 Z.Y. | Kepçe Op. | 11 | Normal | |\n| | 14IE.A. | Kepçe Op. | 17 | Normal | 0/- |\n| | 15 A.A | Kepçe Op. | 10 | | pq 0/1 |\n| | 16 H.U. | Kepçe Op. | 10 | Normal | 0/- |\n| | 17 I.D. | Kepçe Op. | 00 | Normal | 100000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 |\n| | 18 R.E. | Kepçe Op. | 10 | Normal | pq 0/1 |\n| | 19 V.B. | Kepçe Op. | 10 | KHY Obst. | 0/- |\n| | 20 C. Y. | Kepçe Op. | 19 | Normal | ta 0/1 |\n| | 21 M.E. | Kepçe Op. | 15 | Normal | 0/- |\n| | 22 A.K. | Kepçe Op. | 7 | Normal | 0/- |\n| | 23 S.U. | Kepçe Op. | 19 | Normal | 0- |\n| | 24 M.K. | Kepçe Op. | 14 | Normal | OF- |\n| | 25 Z.O. | Kepçe Op. | 14 | KHY Obst. | 0- |\n| | 26 S.A. | Kepçe Op. | 10 | Normal | 0- |\n| | 27 H.U. | Söför | 8 | Normal | 0/1 DD |\n| | 28 A.N. | Söför | 12 | Kombine | gt 1/0 |\n| | 29F.Y. | Söför | 8 | Normal | 0/- |\n| | 30IN.K. | Söför | 13 | Normal | at 0/1 |\n| | 31 IM. Y. | Söför | 3 | Normal | gr 1/0 |\n| | 32 N.S. | Söför | 10 | Obstrüktif | gq 0/1 |\n| | 33 O.A. | Söför | 6 | Normal | 0/- |\n| | 34 M.A. | Söför | 18 | Normal | 0- |\n| | 35 Z.E. | Söför | 20 | Normal | |\n| | 36 A.O.D | Söför | 23 | Normal | 0/- |\n| | 37 8.K | Söför | 3 | Normal | |\n| | 38/8.G. | Söför | 3 | Normal | do 0/1 | | NO | isim | İşi | ÇALIŞMA | SOLUNUM | GRAFI |\n|----|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|----------|---------|------------|----------|\n| | | | SURESI | FONKSIYON | GORUNUMU |\n| | | | | TEST | |\n| | 39 M.I. | Söför | 13 | Normal | 0/- |\n| | 40 N.U. | Söför | 18 | Normal | qt 0/1 |\n| | 41 A.I. | Söför | 3 | Normal | 0- |\n| | 42 M.G. | Söför | 13 | Normal | 0- |\n| | 43 E.Y. | Söför | 3 | Normal | 0/- |\n| | 44 T.O. | Söför | খ | Normal | 0- |\n| | 45 Y.K. | Söför | 13 | Normal | 0/- |\n| | 46 K.U. | Söför | 10 | Normal | qp 0/1 |\n| | 47 M.E. | Söför | 5 | Obstrüktif | 0/- |\n| | 48 M.E. | Söför | 14 | Normal | 0/- |\n| | 49IN.Y. | Söför | 10 | KHY Obst. | 0/- |\n| | 50H.D. | Söför | 3 | Normal | 0/- |\n| | 51/0.K | Söför | 12 | Normal | 0/- |\n| | 52 C.C. | Söför | 3 | Normal | ta 0/1 |\n| | 53IR.E. | Söför | 13 | Normal | 0- |\n| | 54 M.K. | Söför | 20 | Normal | pq 0/1 |\n| | 55HH.B. | Söför | 5 | Normal | 0/- |\n| | 5611.C. | Söför | 3 | Kombine | qt 0/1 |\n| | 57 A.E. | Söför | 10 | Normal | at 0/1 |\n| | 58IR.A. | Söför | 00 | Normal | 0/- |\n| | 59A.K. | soför | 17 | Normal | 0/- |\n| | 60IE.A. | Söför | 13 | Normal | qt 0/1 |\n| | 61KC. | Söför | 00 | Normal | 0/- |\n| | 62H.Y. | Söför | 10 | Normal | to 1/0 |\n| | 63 M.A. | Söför | খ | Normal | 0/- |\n| | 64 R.K. | Söför | 27 | KHY Obst. | 10/- |\n| | ર્દાર જિલ્લાના નામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામનાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામનાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, | Söför | 3 | Normal | 0- |\n| | 66 M.U. | Söför | 13 | Normal | 0/- |\n| | 67 R. Y.I. | Söför | 3 | Kombine | gr 1/0 |\n| | 68 G.E. | Söför | 2 | Normal | 0- |\n| | 69 8.0. | Söför | র্ব | Normal | 0/- |\n| | 70A.T. | Söför | प | Normal | 0/- |\n| | 71 H.T. | Söför | 1 | Normal | 0/- |\n| | 72 N. G. | Söför | 1 | Normal | ta 0/1 |\n| | 73IN.G. | Söför | 3 | Normal | 0/- |\n| | 74 M.B. | Söför | 2 | KHY Obst. | gt 0/1 |\n| | 75 H.A. | Söför | 12 | Normal | 0/- |\n| | 76A.C. | Şöför | 12 | Normal | 0/- |\n| | 77 M.A. | Düz İşçi | 13 | | ar 1/0 |\n| | 78 A.E. | Operator | 19 | Normal | ad 0/1 |\n\n..............................................................................................................................................................................\n\nand the commend and the comments of the comments of the first of the first of the first of | | | | ÇALIŞMA | SOLUNUM | GRAFI |\n|----|-----------|------------------|---------|------------|----------|\n| NO | isim | ləl | SÜRESİ | FONKSIYON | GORUNUMU |\n| | | | | TESTI | |\n| | 7911.C. | Düz İşçi | ব | | qt 1/0 |\n| | 80IA.C. | Operatör | 10 | Normal | qt 1/0 |\n| | 81 A.U. | Operatör | ਤੇ | Normal | qt 0/1 |\n| | 82 C.D. | Düz İşçi | 8 | KHY Obst. | ad 0/1 |\n| | 83 A.C. | Düz İşçi | 11 | Normal | rg 1/0 |\n| | 84 M. Y. | Düz İşçi | র্ব | Normal | 0- |\n| | 85 A.A. | Düz İşçi | 22 | Kombine | ta 1/0 |\n| | 86/A.A. | Dinamitçi | प | Normal | 0/- |\n| | 87 M.U. | Operator | 10 | Normal | 0/- |\n| | 88/2 U. | Düz İşçi | 11 | Kombine | at 1/1 |\n| | 89 A.B. | Düz İşçi | 3 | Normal | 01- |\n| | 90 S.B. | Düz İşçi | 19 | Normal | pq 1/0 |\n| | 91 A. Y. | Düz İşçi | 17 | Normal | pa 0/1 |\n| | 92 A.C. | Düz İşçi | 22 | | at 0/1 |\n| | 93 M.S. | Operator | 8 | Normal | 0/- |\n| | 941. M. | Düz İşçi | 12 | Normal | ag 0/1 |\n| | 95 A. | Düz İşçi | 18 | Normal | qt 1/0 |\n| | 96 S.A. | Düz İşçi | 13 | Kombine | to 1/0 |\n| | 97 0.A | Dinamitçi | 11 | Normal | 0- |\n| | 98 H.M.E | Düz İşçi | 21 | Normal | ta 1/0 |\n| | 99 S.T. | Düz İşçi | 25 | Normal | 0/- |\n| | 100 R.G. | Düz İşçi | 5 | Normal | 0/- |\n| | 101 KC. | Düz İşçi | 25 | Normal | 6/- |\n| | 102 II.S. | Düz İşçi | 2 | | 0- |\n| | 103 R. Y. | Dinamitçi | 14 | Normal | ps 0/1 |\n| | 104 M.U. | Düz İşçi | 1 | | 0/- |\n| | 105 A.U. | Düz İşçi | ﻠﺴ | Normal | 0/- |\n| | 106 O.A. | Düz İşçi | 20 | KHY Obst. | pa 0/1 |\n| | 107 H.O. | Düz İşçi | 2 | Normal | 0/- |\n| | 108 A.C. | Düz İşçi | 10 | Normal | 0/- |\n| | 109 .Y. | Düz İşçi | 3 | Normal | 0/- |\n| | 110 K.D. | Konkasör İşçisi | র্য | Restriktif | at 0/1 |\n| | 111 S.G. | Konkasör İşçisi | 25 | Normal | qt 1/1 |\n| | 112 A.B. | Tabancacı | ਉ | | pq 0/1 |\n| | 113 Y.O. | Konkasör İşçisi | 14 | | ra 1/2 B |\n| | 114 Y.Y. | Vagondril işçisi | 5 | Normal | 0/- |\n| | 115 I.D. | Konkasör İşçisi | 8 | KHY Obst. | at 0/1 |\n| | 116 M. Y. | Konkasör İşçisi | 14 | Normal | tq 0/1 |\n| | 117 M.G. | Konkasör İşçisi | ব | Normal | td 0/1 |\n| | 118 A.E. | Tabancacı | ব | Normal | 0/- |\n| | 119 M | Vagondril işçisi | 10 | Normal | 0/- | | | | | CALISMA | SOLUNUM | GRAFI |\n|----|------------|------------------|---------|------------|-----------|\n| NO | SIM | ાં ડા | SURESI | FONKSIYON | GORUNUMÜ |\n| | | | | TEST | |\n| | 120 S.U. | Konkasör İşçisi | 18 | KHY Obst. | at 1/0 |\n| | 121 H.T. | Vagondril işçisi | 18 | Normal | ta 1/0 |\n| | 122 H.A. | Vagondril işçisi | 3 | KHY Obst. | at 1/0 |\n| | 123 1.B. | Tabancacı | 11 | KHY Obst. | pq 0/1 |\n| | 124IE.E | Konkasör İşçisi | 14 | Normal | qt 0/1 |\n| | 125ID.A. | Konkasör İşçisi | 10 | | at 1/0 |\n| | 126 M.E | Konkasör İşçisi | 19 | Normal | 0/- |\n| | 127 H.Y. | Konkasör İşçisi | 18 | Normal | at 1/1 |\n| | 128 A.T. | Konkasör İşçisi | 7 | Normal | at 0/1 |\n| | 129 K.B. | Konkasör İşçisi | 10 | Normal | 0/- |\n| | 130H.K. | Konkasör İşçisi | 10 | KHY Obst. | aq 0/1 |\n| | 131 A.D.C. | Konkasör İşçisi | 15 | Normal | qt 1/1 |\n| | 132 II.Y. | Konkasör İşçisi | 7 | Normal | qp 1/0 |\n| | 133 K.K. | Konkasör İşçisi | A | Normal | pq 0/1 |\n| | 134 C.K. | Konkasör İşçisi | 12 | Normal | 0/- |\n| | 135 B.A. | Konkasör İşçisi | 10 | Normal | 0/- |\n| | 136 B.C. | Konkasör İşçisi | র্য | Normal | ot 1/0 |\n| | 137 A.D. | Konkasör İşçisi | 12 | Normal | tg 1/0 |\n| | 138 M.K | Tabancacı | ব | Normal | qt 1/0 |\n| | 139 H.H. | Konkasör İşçisi | 10 | Normal | ta 0/1 |\n| | 140 M.F | Konkasör İşçisi | 10 | Normal | 0/- |\n| | 141 ZE | Konkasör İşçisi | 12 | Obstrüktif | pq 0/1 |\n| | 142 A.A. | Konkasör İşçisi | ு | Normal | 0/- |\n| | 143 Y.A. | Konkasör İşçisi | 10 | Normal | 0- |\n| | 144 M.A.Y. | Tabancacı | খ | Normal | at 1/0 |\n| | 145 M. Y. | Konkasör İşçisi | র্য | Normal | ltg 0/1 |\n| | 146 N.O. | Konkasör İşçisi | 20 | | to 0/1 |\n| | 18214.0. | Düz İşçi | 1 | Normal | at 0/1 |\n| | 183 T.G. | Söför | র্ব | Normal | qt 1/0 |\n| | 184 M.B. | Söför | 8 | Normal | at 1/0 |\n| | 185 M.K | Kepçe Op. | 14 | Normal | 0/- |\n| | 186 A.T. | Söför | 3 | Obstrüktif | qt 1/0 |\n| | 187 N.K. | Söför | 5 | Restriktif | pt 0/1 |\n| | 188 H.G. | Söför | ு | Normal | dd 0/1 |\n| | 189 C.K. | Operator | 10 | Normal | gt 1/0 |\n| | 190 F.B. | Düz İşçi | য | Normal | 0/- |\n| | 191 S. Y. | Söför | ு | Normal | 0/- |\n| | 192 O.S. | Söför | 13 | Normal | lgq 1/0Ax |\n\nప్రకృత్త # T.C.\n## HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ\n### SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ\n\n## ANKARA İLİNDE ÜÇ TAŞ OCAĞI İLE İKİ KUM OCAĞININ\n### VE ÇALIŞANLARININ\n#### İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ AÇISINDAN\n##### DEĞERLENDİRİLMESİ\n\n---\n\n### Dr. Ö. KAAN KARADAĞ\n\n**T 88675**\n\n---\n\n### Hacettepe Üniversitesi\n#### Sağlık Bilimleri Enstitüsü Yönetmeliğinin\n##### İş Sağlığı Programı için Öngörüdüğü\n###### BİLİM UZMANLIĞI TEZİ\nOlarak Hazırlanmıştır\n\n---\n\n### TEZ DANIŞMANI\n#### Prof. Dr. Nazmi BİLİR\n\n---\n\n### ANKARA\n#### 2000\n\n##### T.C. YÜKSEMEĞRETİM KURULU\n###### DOKÜMANTASYON MERKEZİ Sağlık Bilimleri Enstitüsü Müdürlüğüne;\n\nBu çalışma jürimiz tarafından İş Sağlığı Programında bilim uzmanlık tezi olarak kabul edilmiştir.\n\n**Tez Danışmanı:** Prof. Dr. Nazmi BİLİR \n**Üye:** Prof. Dr. Zafer ÖZTEK \n**Üye:** Prof. Dr. Çağatay GÜLER \n**Üye:** Prof. Dr. Remzi AYGÜN \n**Üye:** Yrd. Doç. Dr. K. Hakan ALTINTAŞ \n\n---\n\n**ONAY:**\n\nBu tez, Enstitü Yönetim Kurulunca belirlenen yukandaki jüri üyeleri tarafından uygun görülmüş ve Enstitü Yönetim Kurulunun kararıyla kabul edilmiştir.\n\nProf. Dr. N. Sezgin İLGİ \nEnstitü Müdürü\n``` # TEŞEKKÜR\n\nYazar, bu çalışmanın gerçekleştirilmesine katkılarından dolayı, aşağıda adı geçen kişi ve kuruluşlara içtenlikle teşekkür eder.\n\n- Sayın Doç. Dr. İbrahim AKKURT.\n- Sayın Dr. Nihat ERSOY\n- Sayın Dr. Özlem ATLI\n- İSGÜM Maden Bölümü çalışanları.\n- Ankara Büyükşehir Belediyesi Fen İşleri Daire Başkanlığı.\n- Ankara Meslek Hastalıkları Hastanesi Solunum Fonksiyon Testi Laboratuvarı çalışanları\n- Ankara Meslek Hastalıkları Hastanesi çalışanları [TOC]\n# İÇİNDEKİLER DİZİNI\n\n| ÖZET | iv |\n| --- | --- |\n| ABSTRACT | v |\n| TEŞEKKÜR | vi |\n| İÇİNDEKİLER DİZİNI | vii |\n| SİMGELER VE KISALTMALAR DİZİNI | ix |\n| ŞEKİLLER DİZİNI | x |\n| ÇİZELGELER DİZİNI | xi |\n| TANIMLAR | xv |\n| GİRİŞ | 1 |\n| AMAÇLAR | 3 |\n| KONU İLE İLGİLİ GENEL BİLGİLER | 4 |\n| 3.1 Açık Hava Madenciliği ve Önemi | 4 |\n| 3.2 Açık Hava Maden Ocağı İşletme Teknikleri | 4 |\n| 3.3 Taş Ocakları | 5 |\n| 3.4 Açık Hava Maden Ocaklarında Güvenlik ve Sağlık | 6 |\n| 3.4.1 İş Kazaları | 6 |\n| 3.4.2 Toz | 7 |\n| 3.4.3 Silis Tozu ile İlgili Riskler ve Silikozis | 8 |\n| 3.4.4 Kireçtaşı Tozıyla İlgili Riskler | 15 |\n| 3.4.5 Gürültü | 15 |\n| 3.4.6 Açık Arazi Çalışma Riskleri | 17 |\n| 3.4.7 Sosyal-Psikolojik Riskler | 19 |\n| 3.5 İş Sağlığı | 20 |\n| 3.5.1 Türkiye'de Konu ile İlgili Yasal Düzenlemeler. | 22 |\n| 3.5.2 İşverenin Türk İş Hukuku Mevzuatına Göre İş Güvenliği Tedbirlerini Alma Borcu ve Bu Borçtan Doğan Yükümlülükleri | 32 |\n| GEREÇ VE YÖNTEM | 36 |\n| 4.1 Araştırmanın Yeri | 36 |\n| 4.2 Araştırmanın Evreni | 36 |\n| 4.3 Araştırmanın Tipi | 36 |\n| 4.4 Araştırmada Kullanılan Gereçler ve Veri Kaynakları | 36 |\n\n[/TOC] [TOC]\n4.4.1 Kişisel Bilgi Formu | 36\n4.4.2 İşyeri Bilgi Formu | 39\n4.5 Araştırma Akış Şeması | 40\nBULGULAR | 42\n5.1 Taş ve Kum Ocaklarında Gözlemle Elde Edilen Bulgular | 42\n5.1.1 Bitik Kum Ocağı | 42\n5.1.2 Yığitlı Kum Ocağı | 43\n5.1.3 Yeni Kıbrıs Taş Ocağı | 46\n5.1.4 Kıbrıs Köyü Taş Ocağı | 48\n5.1.5 Alacaatlı Taş Ocağı | 51\n5.1.6 Kum Ocakları İş Akış Şeması Üstünden Kısa Risk Değerlendirmesi | 53\n5.1.7 Taş Ocakları İş Akış Şeması Üstünden Kısa Risk Değerlendirmesi | 55\n5.2 Taş Ocakları ve Kum Ocaklarında Ortam Ölçümleri ile Elde Edilen Bulgular | 58\n5.3 İşçilerin Muayeneleri ve Laboratuar Bulguları | 60\nTARTIŞMA | 95\nSONUÇLAR | 108\nÖNERİLER | 110\nKAYNAKLAR DİZİNI | 113\nEKLER | 118\nEk-1\nEk-2\nEk-3\nEk-4\nEk-5\n[/TOC] [KTOC]\n5.39. Kronik bronşit oluşumunda etkili olabilecek risk faktörlerinin adımsal modelde lojistik regresyonla incelenmesi | 92\n5.40. Solunum fonksiyon testi patolojisi oluşumunda etkili olabilecek risk faktörlerinin tümel modelde lojistik regresyonla incelenmesi | 93\n5.41. Solunum fonksiyon testi patolojisi oluşumunda etkili olabilecek risk faktörlerinin adımsal modelde lojistik regresyonla incelenmesi | 94\n6.1. Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük de tarif edilen zararlılık dereceleri hesaplamalarının gezilen iş yerlerine uygulanması. | 97\n[/KTOC] # AMAÇLAR:\n\nAnkara'da üç taş ocağı ve iki kum ocağında yapılması planlanan bu çalışmanın amaçları:\n\n1. Kısa vadede, incelenen taş ve kum ocaklarında:\n - a- Ortam koşullarının saptanması,\n - b- İşçilerin çalışma koşullarının incelenmesi,\n - c- İşçilerde silikozis görülme sıklığının saptanması amaçlanmıştır.\n\n2. Orta vadede bu araştırmadan elde edilen sonuçlardan yararlanılarak, işyeri hekimleri ve işverenin desteğiyle, incelenen taş ve kum ocaklarının ortam koşulları ve işçilerin çalışma koşullarının düzeltilmesi amaçlanmıştır.\n\n3. Uzun vadede bu tür işyerlerine araştırmacıların dikkatlerinin çekilebileceği ve pnömkonyoz-silikozis sorununa çözüm getirebilecek yasal, tıbbi çalışmaların yapılabileceği düşünülmüştür. İş Kanunu 88. madde bu görevi devlet adına esas olarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu ve bu kurula bağlı İş Müfettişlerine verir. İş Müfettişleri denetimlerini 5.8.1979 gün ve 7/17925 sayılı İş Teftiş Tüzüğü çerçevesinde gerçekleştirirler.\n\nİşyerinde işçi sağlığı iş güvenliği tedbirlerinin bir kısmını denetlemekle görevli başka kamu kuruluşları da vardır. Belediyeler, Sağlık Bakanlığı, Bayındırlık Bakanlığı sayılabilir. # GEREÇ - YÖNTEM:\n\n## 4.1. Araştırma'nın Yeri\n\nBu çalışma, Ankara Büyükşehir Belediyesi Fen İşleri Daire Başkanlığına bağlı 3 Taş ocağı ve 2 kum ocağında yapılmıştır.\n\n## 4.2. Araştırma'nın Evreni\n\nTaş ve kum ocakları ile bu ocaklarda çalışan toplam 203 işçi araştırma'nın evrenini oluşturmaktadır.\n\n## 4.3. Araştırma'nın Tipi\n\nKesitsel tipte bir epidemiyolojik araştırma'dır. Elde edilen bulgularla silikozis, kronik bronşit, solunum fonksiyon testi bozukluğu için nested (Built-in) vaka-kontrol araştırma'sı da yapılmıştır.\n\n## 4.4. Araştırma'da Kullanılan Gereçler ve Veri Kaynakları\n\nAraştırma'da kişisel bilgi formu ve işyeri bilgi formu olarak adlandırılan iki tip form kullanılmıştır.\n\n### 4.4.1. Kişisel Bilgi Formu (Ek 1)\n\nİşçilerin adı, soyadı, yaşı, mesleği, maruziyet süresi, sigara alışkanlığı, özgeçmişi, yakınmaları, fizik muayene bulguları, solunum fonksiyon testi değerleri, tam kan sayımı değerleri, PA akciğer grafisi yorumu gibi bilgiler bu forma işlenecektir. ```markdown\n# 4.5. Araştırma Akım Şeması\n\n[TABLE]\n\n| **ARAŞTIRMA DA İNCELENEN TAŞ OCAKLARINDA VE KUM OCAKLARINDA ÇALIŞAN 194 İŞÇİ** | **SİGARA İÇENLER** | **SİLİKOZİS +** | **SİLİKOZİS -** | **ELDE EDILEN ORTAM ÖLÇÜMLERİ** | **İŞÇİLERLE GÖRÜŞME İŞÇİ MUAYENELERİ** | **AKÇİĞER GRAFİLERİ** | **SFT'LERİ** | **TAM KAN SAYIMI** |\n|---|---|---|---|---|---|---|---|---|\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | | | | | | |\n| | | | # Nested vaka-kontrol araştırması akım şeması:\n\n### VAKA GRUPLARI:\n- **SILIKÖZİS TESPİT EDİLENLER (43)**\n- **KRONİK BRONŞİT TESPİT EDİLENLER (12)**\n- **SFT BOZUKLUĞU SAPTANANLAR (31)**\n\n### KONTROL GRUPLARI:\n- **SFT BOZUKLUĞU SAPTANMAYANLAR (150)**\n- **KRONİK BRONŞİT TESPİT EDİLMEYENLER (182)**\n- **SILIKÖZİS TESPİT EDİLMEYENLER (147)**\n\n### ELDE EDİLEN ÖLÇÜTLER:\n- **KISA SÜRE ÇALIŞANLAR**\n- **UZUN SÜRE ÇALIŞANLAR**\n- **AZ TOZLU İŞLERDE ÇALIŞANLAR**\n- **ÇOK TOZLU İŞLERDE ÇALIŞANLAR**\n- **SIGARA İÇMEYENLER**\n- **SIGARA İÇENLER**\n\n### FARKLIĞININ ARAŞTIRILMASI:\n- **HER GRUPA ETKENLE KARŞILAŞMA ORANI**\n- **GRUPLAR ARASINDA ORTALAMALARIN VE YÜZDELERİN İSTATİSTİKSEL TAHMİNİ RÖLATİF RISK** # Taş ocakları iş akış şeması\n\n[TABLE]\n\n| İŞLEM | KULLANILAN ARAÇLAR | RİSKLER |\n|-------|---------------------|---------|\n| Rezervin gevşetilmesi | Patlayıcı | Açık hava çalışması |\n| | Vagondiril | Kontrolsüz patlama |\n| | | Hızlı parça çarpması |\n| | | Gürültü, Toz |\n| | | Vibrasyon |\n| Rezervin yüklenmesi | Kepçe | Açık hava çalışması |\n| | Dozer | Gürültü, Toz |\n| | Kamyon | Vibrasyon, Araç kazası |\n| Rezervin konkasörlere taşınması | Kamyon | Açık hava çalışması |\n| | Konkasör | Gürültü, Toz |\n| | | Araç kazası, Vibrasyon |\n| Konkasörlerde işleme | Konkasör | Açık hava çalışması |\n| | | Gürültü, Vibrasyon |\n| | | Aşırı toz |\n| | | Dönen makine parçaları |\n| | | Parça sıçraması |\n| | | Parça düşmesi |\n| Ürün depolama | Kepçe | Açık hava çalışması |\n| | Kamyon | Gürültü, Toz |\n| | Dozer | Araç kazası, Vibrasyon |\n| Kurutma ve asfalt ünitesine taşıma | Kepçe | Açık hava çalışması |\n| | Kamyon | Gürültü, Toz |\n| | Dozer | Vibrasyon, Araç kazası |\n\n[/TABLE]\n\nŞekil 5.5. Taş ocakları iş akış şeması [IMAGE]\nİlk resimde, bir taş ocağında çalışan bir konkasör ve çevresinde oluşan toz tabakası gösterilmektedir. Resimde, konkasör makinesi, taşları öğütmek için kullanılmaktadır. Makine, taşları parçalarken toz oluşturuyor ve bu toz, çevresinde bir tabaka oluşturarak havaya yayılıyor. Arka planda, taş ocağının yüksek duvarları ve ocağın içine doğru inen yol veya patikalar görülebilir. Ortam, açık havada ve tozlu bir alanda yer almakta ve işletmenin çevresi, taş ocağının etkisiyle etkilenmiş bir şekilde görünmektedir.\n[/IMAGE]\n\n**Şekil 5.6.** Alacaatlı Taş Ocağında çalışan bir konkasör ve çevresinde oluşturduğu toz tabakası (Ankara-1998).\n\n[IMAGE]\nİkinci resimde, Kıbrıs Köyü Taş Ocağı'nda çalışan bir konkasör gösterilmektedir. Resimde, konkasör makinesi, bir platform üzerinde yer almakta ve taşları öğütmek için kullanılmaktadır. Makine, taşları parçalarken toz oluşturuyor ve bu toz, havaya yayılıyor. Arka planda, taş ocağının içi ve çevresi açık bir şekilde görünmektedir. Ortam, açık havada ve tozlu bir alanda yer almakta ve işletmenin çevresi, taş ocağının etkisiyle etkilenmiş bir şekilde görünmektedir.\n[/IMAGE]\n\n**Şekil 5.7.** Kıbrıs Köyü Taş Ocağı'nda çalışan bir konkasör (Ankara-1998). # KİŞİSEL BİLGİ FORMU\n\n### Kişisel Bilgiler\n- **Adı:** \n- **Soyadı:** \n- **Yaşı:** \n- **Tarih:** / / 199...\n- **Leğ:** \n- **Çalışma Süresi:** \n- **Sigara:** \n - [ ] İçmiyor\n - [ ] ...yıldır bırakmış\n - ...yıldır günde...tane içiyor\n- **PTOMLAR:** \n- **Üsü:** \n- **Eçmişi:**\n\n### Muayene Bulguları\n- **İçer Hastalıkları gözlem ve muayenesi (Oskültasyon):**\n\n---\n\n### Laboratuvar Testleri\n\n#### Atoloji (Tam Kan)\n| Parametre | Birim | Değer |\n|-----------------|-------------|-------|\n| Erytrocyt (Yaz Küre) | x 10⁹ /L | |\n| Trombosit (Rmizi Küre) | x 10¹² /L | |\n| Hemoglobin (Moğlobin) | g/dl | |\n| T | Ratio | |\n| T | x 10⁹ /L | |\n\n#### Solunum Fonksiyon Testi\n| Parametre | Bulunan (L) | Gereklen (L) | % |\n|-----------------|--------------|---------------|---|\n| VC (L) | ( ) | ( ) | ( ) |\n| FVC (L) | ( ) | ( ) | ( ) |\n| FEV₁ (L) | ( ) | ( ) | ( ) |\n| FEV₁/FVC | ( ) | ( ) | ( ) |\n| PEF (L) | ( ) | ( ) | ( ) |\n| FEF₂₅₋₇₅ | ( ) | ( ) | ( ) |\n| MEF₇₅ | ( ) | ( ) | ( ) |\n| MEF₂₅ | ( ) | ( ) | ( ) |\n| MEF₂₅ | ( ) | ( ) | ( ) |\n\n---\n\n### Diğer Bilgiler\n- **Orumu:** \n- **Cığer Grafiği:**\n``` # K-3\n## İŞYERİ DEĞERLENDİRME FORMU:\n\n### İYERİ:\n### DRESİ:\n\n#### İşyerinde toz ve gürültüyle ilgili gözlem:\n\n#### Kademeler, şevler, kademe ve şevlerde uygulanacak güvenlik kurallarıyla ilgili gözlem:\n\n#### Belirlenmiş taşıma yolları ve taşıma güvenliğiyle ilgili gözlem:\n\n#### Sosyal olanaklar (Varsa + işareti konulacak ve uygun olup olmadığı belirtiliecektir.)\n\n| 1e suyu | Duş |\n| --- | --- |\n| Çak su | Tuvalet |\n| İse dolabı | Yemek yerı |\n| İlenme yerı | |\n\n#### Tozumaya karşı önlemler alınıp alınmadığı:\n\n#### Koruyucu malzeme kullanımı (Varsa + işaretiyle belirtiliecek ve işçinin kullanıp kullanmadığı belirtilacaktır)\n\n| İbisesi | İş ayakkabısı |\n| --- | --- |\n| İdiveni | Toz maskesi |\n| Ak koruyucu | |\n\n#### Tehlike ikaz levhalarının yeterliliği\n\n- (Çulak tikaçları ve toz maskeleri varsa eğitim verilip verilmediği)\n\n#### İkyardım birimi ve malzemelerinin olup olmadığı. İkyardım eğitimi verilip verilmediği\n\n#### İşyeri sağlık birimi ve mevcudu (Donanım ve insan gücü yeterliliği açısından değerlendirilecek)\n\n#### İşyeri hekimi (Sertifikalı)\n\n#### İşyeri hekiminin görevleriyle ilgili bilgiler (yapılıyor - kısmen - yapılmıyor şeklinde değerlendirilecek)\n\n- Giriş muayenesi\n- İrodik muayene\n- İ gezisi ve durum saptama\n- İ istatistik\n- Eğitimi\n- Alık muayenesi ve tedavisi # BENZER KONULU ÇALIŞMALARIN VERİLERİ\n\n[TABLE]\n\n| ARAŞTIRMANIN ADI | YILI | KİŞİ SAYISI | TOZ ÖLÇÜMÜ (mg/m³ veya sumukuluğa bağlı bilgiler) | İŞYERİ | BULGULAR | ARAŞTIRMACI |\n|-----------------------------------------------------------------------------------|------|-------------|--------------------------------------------------|--------------------|----------------------------------------------------------------------------------------------------|-------------------|\n| Relation of lung function to silicosis, emphysema and respiratory symptoms in workers exposed to silica dust (51) | - | 220 | 2 mg/m³ kuvvars | Mercek üretimi | 0. kategorisinde 108, I kategorisinde 75, II kategorisinde 30, III kategorisinde 7 kişi tespit edilmiştir. | Wary X.R. |\n| Silicosis in the ceramic industry: dose-response relationship (10) | 92 | 218 | 1-1,43 mg/m³<br> %9-23 kuvvars | Seramik | % 17,4 (38)'ü 1/0 kategorisinden fazla | Legrand K. |\n| Prevalence of pneumoconiosis in three diatomite manufacturing factories in Korea (52) | - | 79 | 8,9-26,9 mg/m³<br> 1,4-3,7 mg/m³ | Diatomit öğütme | Etkilenme yilina göre %3,6-66,7 sigara içimine göre %<br> 14,6-50,0 toplamda % 19 | Lim H-L. |\n| Silicosis in Hong-Kong (11) | 92-96| 1056 | insaatta:<br> silikosis 2,4-477 mg/m³<br> 0,8-126 mg/m³<br> kuvvars<br> taşocaginda:<br> 0,0-1,4 mg/m³<br> 0,1-0,2 mg/m³ | Yüzey düzeltme,<br> tünel, sualtı tüneli ve taşocakları ve diğer diğer | 1056 kişinin iş saat ve taşocaklarda çalışmış olduğu | Lo W.K. |\n| Diş teknisyenlerinde solunum sistemi yakınnları ve solunum fonksiyon testi sonuçları (53) | 98 | 103 | 128,07±96,6 ay etkilenme süresi | Diş teknisyenleri | Kontrol grubuyla SFT sonuçları açısından önemli fark bulunmadı | Fisekci F. |\n\n[/TABLE] [TABLE]\n\n| Quartz değişmeninde çalışanlarda görülen kompleks silikosis (54) | 96 | 3 (vaka sunumu) | 19,49 mg/m³ (0,47 mg/m³ kuvvars) | Quartz değişmeni | VC % 51-17 FVC % 53-66 FEV1 % 46-75 FEF 25-75 % 29-84 | Akkurt. |\n| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |\n| Perlite exposure and four-year change in lung function (55). | 97 | 36 sunuk 26 kontrol | 11,9±4,6 yıl (4,0-8,7 mg/m³) | Perlit madeni | DLCO/VA da 4 yılda anlamlı düzeyde düşme | Polatlı M. |\n| Quartz exposure and effects on the respiratory system of workers in the slate industry in a North-Norwegian community (56). | 97 | 113 sunuk 136 kontrol | 0,34-1,0 mg/m³ (kuvvars) | Taşocagi Kayagartas (Slate) | Kontrol grubuna göre solunum semptomları fazla Basit pnömoniyoz % 1,8-6,4 | Suhr H. |\n| The prevalence of silicosis in a factory in Viet-Nam (57). | 97 | 262 | Maximum düzeylerin üstünde? | - | % 21,37 silikosis prevalansı | Van Trung L. |\n| Respiratory profile in sandblasters (58). | 97 | 38 | - | Kumpüskürme | % 44 silikosis SFT bulguları normal | Castro HA. |\n| Respiratory profile in Quarry Workers (59). | 97 | 78 | - | Taş ocağı | % 99,9 silikosis? | Castro HA. |\n\n[/TABLE]"},"parts":{"kind":"number","value":132,"string":"132"}}},{"rowIdx":71,"cells":{"source":{"kind":"string","value":"sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_070946"},"combined_text":{"kind":"string","value":"## 1.Giriş\n\n## 1.1. Genel Bilgiler\n\nİnsanların çok eski zamanlardan beri hastalıkların iyileştirilmesinde bitkilerden yararlandığı bilinmektedir. Modern ilaç endüstrisi hastalıklara karşı çeşitli ilaçları geliştirmeden önce, birçok bitki ilaç olarak kullanılmıştır. Dün olduğu gibi günümüz insanları da çeşitli hastalıkların tedavisinde ya bitkileri ya da onlardan elde ettikleri ilaçları kullanarak tedavi yoluna gitmektedir . Bitkilerin mikroorganizmaları öldürücü ve insan sağlığı için önemli olan özellikleri, 1926 yılından bu yana Türkiye'de olduğu gibi diğer ülkelerdeki çeşitli laboratuvarlarda da araştırılmaya başlanılmıştır. Doğal olarak yetişen bitki ekstraktlarının ve uçucu yağlarının bakterilere olduğu kadar, fungilere karşıda antifungal aktivite gösterdiği ve antimikrobiyal aktivitelerin, besinlerin korunmasında, eczacılıkta, alternatif tıp ve doğal terapi gibi pek çok uygulama alanları için temel teşkil ettiği bilinmektedir (2,6,35).\n\nDünya çapında yaklaşık olarak 120 adet bitki kökenli ilaç mevcut olup, bu ilaçlar sadece 95 bitki türünden elde edilmektedir. Günümüzde yaklaşık olarak 250.000 çiçekli bitki türünden sadece 5 000 türünün farmasotik olarak potansiyeli değerlendirilmiştir . Türkiye 3 fitocoğrafik bölgenin buluştuğu bir alanda bulunması nedeniyle bitki türü bakımından oldukça zengindir. Tür sayısı yaklaşık olarak 10.000 civarında olup, bitki örtüsü bakımından 3 flora bölgesine ayrılır: 1. Kuzey Anadolu 2. Batı ve Güney Anadolu 3. Orta ve Doğu Anadolu Bölgesi. Türkiye florası konusunda gerek ulusal gerekse uluslararası çalışmalar bulunup önemli bilgiler aktarılmıştır (6,15,32). Anadolu birçok cins için gen merkezi konumundadır. Bu bilgiler ışığında Türkiye'nin biyolojik çeşitlilik yönünden önemi yadsınamaz. Bu önem kendisini sadece tür zenginliği olarak değil, biyolojik çeşitlilik olarak da göstermektedir .\n\nDünyada doğal zenginliklerin tükenmesi ve ekonomik olarak girilen çıkmazlar, bitkilerden elde edilen doğal kaynaklı drogların çok amaçlı kullanımlarını önemli ölçüde zorunlu kılmıştır. M.O. 5 000 - 7 000 yıllarını kapsayan çağdan beri Anadolu'da yaşamakta olan \"Anadolu insanı\" da sürekli olarak doğada yetişen bitkilerden yararlanmaya çalışmıştır. İlk zamanlarda hastalıkların tedavisinde dinsel törenler kullanılmış, ama daha sonra tıbbi bitkiler ile tedavi en önemli yeri almıştır (7,30).\n\nSon yıllarda tıbbi bitkiler ve bunlardan elde edilen aktif maddeler üzerindeki çalışmalar ve bunlara karşı olan ilgi çok artmıştır. Bunun başlıca sebepleri şunlardır :\n\n1-Yeterli düzeyde bir kimya endüstrisine sahip bulunmayan kalkınma yolundaki ülkelerin, memleketlerindeki bitkilerden yararlanarak, kolay ve ucuz bir tedavi olanağı elde etmek istekleri. Bu yolda Mısır, Hindistan ve Pakistan gibi ülkeler büyük gayretler sarf etmekte ve olumlu sonuçlar almaktadır .\n\n2-Tedavi alanına sokulan yeni sentetik bileşiklerin bazılarında görülen tehlikeli yan etkiler. Bitkisel droglar çok uzun bir zamandan beri tedavide kullanıldıkları için yan etkileri iyi bilinmektedir. Buna karşılık tedaviye yeni sokulan sentetik maddeler, yeterli kontrol zamanına sahip olmadıklarından, bazı tehlikeli yan etkilere sahip oldukları, ancak kullanılma girildikten sonra anlaşılmakta ve bu durumda\n\nonarılması olanaksız zararlara sebep olmaktadır .\n\n3-Bazı ilaç ilkel maddelerinin, bitkisel droglardan, sentetik olanlardan daha ucuza ve daha kolaylıkla elde edilebilme imkanları. Steroit bileşikler, kınakına alkaloitleri, afyon alkaloitleri, çavdar mahmuzu alkaloitleri, Atropa alkaloitleri, Rauwolfia alkaloitleri, Strychnos alkaloitleri, Digitalis glikozitleri bu yöndeki uygulamalara örnek olarak verilebilir .\n\n4-Bitkisel drogların diğer bir üstün yanı da birkaç etkiye birden sahip olmalarıdır. Sentetik bileşikler genellikle bir tek etkiye sahiptirler. Bunların bazıları ise, antıbiyotikler gibi, yan etkilerini önlemek için diğer bazı ilaçlara ihtiyaç gösterirler . Bitkisel droglarda böyle bir durum yoktur .\n\nSon yıllarda ilaç firmalarının bitkilerden ekstrakte edilen doğal ürünlerin geliştirilmesi için hem zaman hem de para bakımından önemli yatırımlar yaptığı bildirilmektedir . Kronik hastalıkların tedavisinde kullanılan sentezlenmiş kimyasal bileşiklerin sınırlı etki göstermesine karşın, bitkisel kökenli ilaçların potansiyel olarak hem daha etkili hem de daha ucuz olması, bitkisel kökenli ilaç endüstrisinin hızla büyümesinin başlıca nedenlerinden biri olmuştur. Fakat bunun yanında geleneksel olarak kullanılan bazı bitkilerin fazla kullanılması nedeniyle, bu bitki türleri giderek yok olmakta ve doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı ekologlar tarafından tartışılmaktadır (12,28). Bu nedenle hem geleneksel olarak kullanılan hem de potansiyeli henüz keşfedilmemiş pek çok bitkinin yok olmadan araştırılması önem taşımaktadır .\n\n## 1.2. Bitkilerin Etken Maddeleri\n\nBitkiler, topraktan emdikleri cevherleri kendi metabolizmalarında, insan bedeninin özümleyebileceği bileşimlere dönüştürürler. Orneğin, temel besin maddelerinden, karbonhidratlar, proteinler, yağlar, vitaminler ve mineraller. Bitki metabolizmasında oluşan öteki değerli bileşimler ise, tedavi amacıyla kullanılan etken maddelerdir. Orneğin, eterli uçucu yağlar (esanslar), alkaloitler, tanenler ve acı maddeler. Bunlar, savunma gücünü arttırarak, organların işlevlerini destekleyerek veya iyileşmeyi hızlandırarak, organizmamızdaki belirli dokulara, organlara ve işlevlere olumlu etkiler yaparlar. Bu maddelerden bazıları, kendilerini bünyesinde\n\noluşturan bitkinin varlığını sürdürebilmesi için de önemli görevler üstlenirler. Bitkiler ayrıca, içerdikleri ana etken maddelerin insan bedeni tarafından özümlenmesini hızlandırıcı veya yavaşlatıcı özellikler içeren pek çok sayıda, dengeleyici ve yönlendirici ikincil etken maddelerde içerirler. Bu tür ikincil etken maddelerin, bir bitkinin iyileştirici özelliğini ne ölçüde etkileyebildiği, ancak bitkinin ana etken maddesi izole edildiğinde anlaşılabilir. Yanı, yönlendirici ve dengeleyici maddelerden ayrıştırılarak kullanılan ana etken maddenin etkileyiş biçiminde önemli farklar görülebilir. Bitkilerde, birbirlerini dengeleyen, güçlendiren, yönlendiren ve bünyelerindeki bazı zararlı maddelerin gücünü azaltabilen, pek çok sayıda ana etken madde ve ikincil maddeler vardır. Bitkinin yalnızca birkaç ana etken maddesinin izole edilmesiyle elde edilen preparatların etkinliği, bazen bitki çaylarının iyileştirici etkinlikleri kadar yeterli olmayabilir (5,17,18).\n\nlyileştirici etki içeren ana etken maddeler, bitkinin tüm organlarında eşit oranda bulunmazlar. Yüksek dereceli birikimler, bazen kökte ve kabukta, ama bitkinin tümünde veya yapraklarında, çiçeklerinde, tohumlarında veya meyvelerinde de bulunabilir. Ayrıca, bitkilerin etken madde içerikleri, o bitkinin bulunduğu bölgeye ve kendisini besleyen toprağın niteliklerine göre de değişiklikler gösterebilir. Oteki etkenler ise, mevsimler, hava şartları ve güneşin durumudur. Bu faktörlerin etkisi, bitkinin cinsine ve organlarına göre değişiklikler gösterir. Bitki çayının yeterli miktarda etken madde içerdiğine güvenmek isteyen kişi, kullanacağı bitkileri güvenilir satıcılardan almalıdır (5,17,18).\n\nBitkilerin iyileştirici güçlerinin sırlarına ulaşabilmek için, önemli etken maddeler hakkında bilgi sahibi olmak en doğru yoldur. Burada yalnızca, önemli etken maddelere değineceğiz:\n\n## 1.2.1. Alkaloitler\n\nBitkisel tedavide alkaloitler, en etkili maddeler gurubuna girer. Suda çözünen azot içerikli bu bitkisel etken maddeler, doğrudan sinir sistemini etkiler. Bazıları salgı sistemini uyarır, bazıları ise dölyatağı ve bağırsak kaslarının kasılmalarını\n\ndestekler. Cezayirmenekşesi'nin içerdiği vinzamin adlı alkaloit, öncelikle, beynin daha fazla kan ve oksijenle beslenmesini sağlar. Şahtere otu'nun içerdiği fumarin adlı alkaloit ise safra salgılarını düzenler. Kahve'deki kafein ve tütün'deki nikotin de bu maddeler gurubundandır.\n\nAlkaloit içerikli ve çok etkili bitkilerin önemli bir bölümü ancak uzmanlarca kullanılabilir ve konuya yabancı olanlarca kullanılmaları tehlikelidir; çünkü onlar çok etkili zehirlerdir! Ancak bir laboratuvar ortamında kullanıma elverişli hale getirildikten sonra iyileştirici etkilerinden rahatlıkla yararlanılabilir. Bu çok tehlikeli ve reçetesiz satılmaması gereken alkaloitler, örneğin güzelavratotu'ndaki (Belladonna) kramp çözücü atropin ve haşhaş bitkisinden elde edilen afyon sakızının içerdiği, en etkili ağrı kesici olarak bilinen morfin, pek çok hastalıkta önemli kullanım alanları olan çok etkili türlerdir . ## 1.2.2. Uçucu yağlar ( Bitki esansları )\n\nUçucu yağlar, bitki metabolizmasına geri dönmeyen, çevresine keskin kokular yayan ve kolayca uçup giden etken maddelerdir. Pek çok bitkinin başlıca özelliğini oluştururlar. Böcekler için bitkiyi çekici kılarlar, bitkiyi bakterilerden, mantarlardan ve sıvı kaybından korurlar. Şifalı bitkilerle tedavide, onların antibiyotik özelliklerinden bolca yararlanılır. Bitkilerdeki uçucu yağ oranı, % 0,01 ve %10 arasında değişir. Kekik, biberiye, adaçayı ve rezene gibi bitkilerdeki oranları bir haylı yüksektir. Herhangi bir bitkiyi, örneğin bir otu parmaklarınızın arasında ezdiğinizde özel bir koku oluşuyorsa, o bitkide uçucu yağ var demektir.\n\nUçucu yağlar pek çok maddenin bir araya gelmesiyle oluşurlar; öyle ki, bazı uçucu yağlarda yüzden fazla değişik madde vardır ve bu gerçek bilimsel olarak defalarca kanıtlanmıştır. Etkinlik alanları çok yaygındır, ama, değişik ölçülerde de olsa, antibiyotik, dezenfekte edici ve bağışıklık sistemini güçlendirici etkilerde birleşirler. Ayrıca, pek çok uçucu yağ, özgül etkiler içerir. Oksürüğü kolaylaştırır, krampları çözer, idrarı artırır, mide, bağırsak, karacığer, safra kesesi gibi sindirim\n\norganlarını güçlendirir veya kalbi ve kan dolaşımını destekleyebilirler. Üçucu eterli yağlar deri tarafından da kolaylıkla emilebilirler. Mikroplarla doğrudan mücadele edebilecek derecedeki saldırganlıklarına karşın, önerilen dozajlarda kullanıldıklarında, hasta dokulara herhangi bir zarar vermezler. Orneğin, çok düşük bir kekik esansı dozu (0,7 ml), 1.000 ml sıvının içindeki tüm mikropları yok edebilir. Uçucu yağların bedenimizi terk ettiği bölgeler, onların antibiyotik etkilerinden yararlanırlar. Orneğin, okaliptüs ve kekik yağları akcığerleri, maydanoz ve paprika (kırmızı biber) yağları böbrek, mesane ve idrar yollarını çok olumlu etkileyebilir. Böbrek, mesane ve idrar yollarını etkileyen uçucu yağların kullanımında dikkatlı olmak gerekir, çünkü yanlış kullanımlar nedeniyle bu organlar tahriş olabilir (7,17,18).\n\n## 1.2.3. Fitonsidler\n\nFitonsidler uçucu eterik yağ kolundan (yalnız birkaçı uçucu değildir.) olup mikropları öldürücü görevdedirler. Hemen bütün bitki muhtevasında, türlü kimyasal terkiplerde bulunurlar. Fitonsid tesirde olanlar soğan, sarımsak, yabani turp-hiren (Armoracia rasticana L.) Lam., çam uçları, limon, civanperçemi vs. bitkilerdir. Fitonsidler birkaç dakika içerisinde verem, difteri ve tifo gibi hastalıklara neden olan mikroorganizmaları öldürebilir özelliktedirler. Bunlar plasmid veya bakterilerden ileri gelen bazı sindirim bozukluklarında, iltihaplı hastalıklarda ve hastalarda iyi tesirler gösterirler .\n\n## 1.2.4. Acı maddeler\n\nAcı maddeler kimyasal bir guruba dahil değildirler. Pek çok maddelerin yanı sıra, öncelikle glikozitlerin, organik asitlerin bir bileşimidirler. Ana etken maddeleri acı maddeler içeren çok sayıda bitki arasından en doğru seçimi yapabilme olanağı geniş anlamda vardır. Acı madde içerikli bitki çaylarının hemen hemen tümü, sindirim salgılarını arttırarak ve iştahı açarak, besin maddelerinin mide ve bağırsaklar tarafından daha kolay sindirilebilmesine yardımcı olurlar. Düzensiz dışkılama, şişkinlik, iştahsızlık ve gaz oluşumu gibi çok yaygın rahatsızlıkların giderilmesine yardım ederler. Sindirimi kolaylaştırması için yemeklerden sonra bir\n\nkadeh bitki likörü veya konyak gibi içkiler içilir. Bunların yerine pekala acı madde içerikli bitki çayları da içilebilir. Acı maddeler suda çözünebildikleri için, çay biçiminde rahatlıkla kullanılabilirler (5,17,18).\n\nAcı maddeler yalnızca sindirim sistemini güçlendirmekle kalmayıp, organizmayı bir bütün olarak da güçlendirirler. Güç kaybında, halsizliklerde ve kansızlıkta, yaşlılarda hastalık sonrası güçsüzlüklerde güçlendirici tonik olarak başarıyla kullanılabilirler. Yeni araştırmalar, bazı acı madde bitkilerinin bilinmeyen etkileri hakkında çok aydınlatıcı olmuştur. Buna göre, mübarek dikeni ve çentiyane kökü kalp işlevlerini pekiştiriyor, pelin otu ve çentiyane kökü bedenin savunma güçlerini destekliyor. Kullanımda önerilen dozajlara özenle uyulması çok doğru olur, çünkü yüksek dozajlar genelde mukoza tahrişlerine yol açabilir.\n\nAcı madde droglarından söz edildiğinde, etkinlikleri yalnızca bu acı maddelerce oluşturulan bitkileri anlamamız gerekir. Şifalı bitkilerle tedavi biliminde (Fitoterapi), acı madde drogları amara olarak adlandırılır ve içerdikleri maddelerin bileşimine göre üç guruba ayrılırlar (17,18):\n\n## 1.2.4.1. Amara tonica :\n\nAmara tonica (katışıksız acı madde içerenler) gurubuna dahil edilebilecek pek çok bitki vardır, ama bunların içinde, etkinlik açısından kendini kanıtlamış olanların sayısı sınırlıdır. Çentiyane kökü, küçük kantaron, turunç meyve kabuğu, kınakına ağaç kabuğu, bu gurubun en önemli droglarıdır. Sindirim güçlüğü çeken kişilerde sindirim salgılarını düzenleyerek, bedenin genel anlamda güçlenmesinde önemli görevler üstlenebilirler. Bu droglar, hastalık sonrasındaki halsizliklerde, kansızlıkta, sinirsel yorgunluk hallerinde de başarıyla kullanılabilirler (17,18).\n\n## 1.2.4.2. Amara aromatica :\n\nAcı maddelerin yanı sıra önemli ölçüde eterli uçucu yağlar da içerirler. Bu droglar, eterli uçucu yağ içermeyen acı madde droglarından pek farklı değildirler,\n\nama kullanım alanları, uçucu yağlardan ötürü daha geniştir. Tipik örnekleri, civanperçemi, melekotu kökü ve pelin otu.\n\nGenel olarak, amara tonica gurubundaki bitkiler gibi de kullanılabilirler. Ama etkileri mide ile sınırlı kalmayıp, bağırsaklara kadar uzanır ve ayrıca safra kesesi ve karacığeri de çok olumlu etkileyebilirler. Bunun yanı sıra, eterli uçucu yağların antiseptik etkileri de göz önüne alındığında, bu tür drogların, bakteri ve parazitlere karşı kullanılabileceği anlaşılır. Ozellikle, bağırsaklarda gözlemlenen mayalanma (fermantasyon) oluşumunda bu droglar başarıyla kullanılabilirler. Ayrıca, genellikle rahatlatıcı bulunan, idrar arttırıcı yan etki de içerirler (17,18).\n\n## 1.2.4.3. Amara acria :\n\nYakıcı maddeler de içerdikleri için, acı-yakıcı tada sahip olan bitkiler gurubudur. Tipik örnekleri; zencefil ve karabiber. Bu tür droglar, özellikle kan basıncının düzenlenmesinde kullanılabilir. Sindirim sistemindeki aksaklıklar, kan basıncı yüksekliklerine de yol açabileceğine göre, aradaki ilişkiyi göz ardı etmemek gerekir. Ama bu amaçla, tüm acı madde gurupları da denenmelidir (17,18).\n\n## 1.2.5. Antrasenozitler\n\nÇeşitli familyalara ait bazı droglar, aglikonu antrasen türevi olan heterozitleri içerirler. Bunların çoğu katartik etkili droglardır. Antrasen türevi bileşikler bitkide 3 tipte bulunur : Oksantron, antron ve antrakinon. Oksantron'un enol şekli antrahidrokinon, antron'un enol şekli antranol adını alır. Antrasen türevi maddelerinden dolayı purgatif olarak kullanılan droglar, bilhassa Liliaceae, Leguminosae, Polygonaceae ve Rhamnaceae familyalarına ait bitkilerden elde edilmektedir .\n\nDroglarda bu maddelere, serbest olarak ancak % 0.2-0.8 arası oranlarda rastlanmaktadır. Fakat heterozitlerinin ve polimerlerinin oranı % 1-7 arasında değişmektedir. Aloe türlerinin yapraklarından elde edilen bir usare olan Aloe ise % 15-30 kadar heterozit içerir .\n\nAntranol ve antrahidrokinon ihtiva eden droglar kurutuldukları zaman bu maddelerin miktarı azalır, antrakinon miktarı artar. Bu, redüklenmiş türevlerin oksidasyonla antrakinon haline geçmesinden dolayıdır. Oksidasyon olayı drogun depolanması sırasında da meydana gelir. Bu sırada üstte bulunan yanı hava ile temas eden kısımlarda bu değişme daha çabuktur. Doğal olarak toz droglarda oksidasyon daha fazla olur. Buna rağmen, indirgenmiş antrasen türevlerini polimerleşmiş olarak taşıyan Fol. sennae ve Aloe gibi droglarda oksidasyon, önemli bir değişilik getirmez .\n\nHeterozitler ise suda kolay eriyerek ince bağırsaktan absorbe olur, kana geçer ve sonra kalın bağırsak çeperinden atılırlar. Böylece alınan ilacın hemen hemen tamamı tesir yüzeyine gelmektedir. Bu sebepten dolayı heterozitler, serbest antrakinonlardan daha etkilidir. Tesir mekanizması bu türlü olduğundan heterozitlerin parenteral enjeksiyonları da etki gösterir. Yine aynı tesir mekanizmasından ötürü, bu ilaçlar alındıktan ancak 10-15 saat sonra etki eder. Değişik antrakinonların tesiri de farklıdır. Orneğin emodol, antrakınonlar arasında en etkili olanıdır .\n\nMolekülde fenolik grupların sayısı arttıkça aktivite de artar. Ornek olarak sentez yoluyla hazırlanmış, I fenolik grup taşıyan antrakinonlar tesirsiz, 2 fenolik grup taşıyanlar etkilidir; 3 fenolik grup taşıyanlarda ise etki daha kuvvetlidir. Fenolik gruplar asetillenerek kapatılırsa etki de azalır .\n\nFenolik grupların etkisi moleküldeki konumuna göre de değişmektedir. Fenolik gruplar α konumunda olursa purgatif tesir de artar .\n\nEn yüksek etki antranollerden ileri gelir. Bazılarına göre antrakinonların etkisi bunların bağırsak florası tarafından antranol haline redüklenmesinden dolayıdır. Antranoller antrakinonlardan çok daha kuvvetli purgatif maddelerdir. Çünkü bunların bağırsağı irite eden bir özelliği de vardır. Antranollerin yan etkisi bulantı ve kusmadır. Bu nedenle birçok kodeks, aynı zamanda antranol de içeren antrakinon droglarının, bir yıl bekletildikten yanı antranolleri antrakinon haline\n\nokside olduktan sonra kullanılmasını tavsiye eder. Drog 100 ℃ de bir saat ısıtılırsa yine aynı sonucun alınabildiği de tespit edilmiştir .\n\nAntrakinon drogları tehlikesiz kabul edilir ve alışkanlık yapmaz. Antrakinon yanında aynı zamanda tanen de taşıyan drogların laksatif etkisi azalır. Orneğin Rhizoma rhei düşük dozlarda kabız etki gösterir ve ancak yüksek dozlarda laksatiftir .\n\nAntrakinon droglarının fizyolojik aktivitelerinin azalmasına neden olan bir diğer önemli faktör de bu droglarda bulunan ve heterozidi hidroliz eden fermentlerdir. Bu hidrolizin hızı, özel hidrolazların miktarına tabi olduğu gibi saklanmakta olan drogun ihtiva ettiği su miktarına da bağlıdır .\n\nAntranoller (ve antronlar) kuvvetli redüktör maddelerdir. Bu yüzden bazı deri hastalıklarında antiseptik olarak kullanılır. Orneğin psoriazis, kuru ekzama ve bazı fungal deri hastalıklarında kullanılan krizarobin, antron ve antranolleri içeren bir ekstredir. Aloe de aynı nedenle veteriner hekimlikte antiseptik olarak kullanılır .\n\n## 1.2.6. Flavonlar\n\nUzun boylu çiçekli bitkilerden otlara kadar, kimyasal yapılarında benzerlik olan pek çok bitkide bulunan bir etken maddedir. Flavon adı, bu maddeyi içeren bitkilerin pek çoğunun sarı çiçekli olmasından kaynaklanır (Latince Flavus-sarı). Bazı familyalarda flavonoit bakımından zengin çok bitki bulunur: Polygonaceae, Rutaceae, Leguminosae, Umbelliferae, Compositae vs. Flavonoitlere hemen hemen bütün organlarda rastlanırsa da bilhassa yapraklar ve çiçek tomurcukları gibi genç organlarda daha çok görülmektedir. Flavonoitler genellikle vakuol sıvısında erimiş olarak bulunur. Ekseriya, aynı organda birkaç flavonoit beraber bulunur. İşık, bitkide flavonoit miktarını artıran bir faktördür, fakat oluşumuna doğrudan doğruya etki etmez .\n\nFlavonozitler, genel olarak, su ve etanolda çözünür, eter, kloroform ve\n\nbenzende çözünmez. Genolleri ise eterde erir, suda erimez. Bu maddelerin çoğu kristalizedir ve halka yapılarına göre açık veya koyu sarı renklidirler. Alkali ortamda (NaOH veya KOH dilue çözeltileri ile), flavonoitler, havada koyulaşan sarı bir renk vererek erirler. Asitlendirilirse renk açılır ve çökerler. Flavonoitlerin teşhisi için çok kullanılan bir reaksiyon \"Siyanidin reaksiyon \"dur. Bu reaksiyonda flavonoitlerin sulu-alkollü çözeltisi veya hulasası hidroklorik asitli ortamda magnezyum tozu ile muamele edilir, yani doğal hidrojenle redüklenir. Flavonlarla portakal rengi, flavonollerle kiraz kırmızısı, flavanonlarla menekşe-kırmızı bir renk elde edilir. Kalkon ve izoflavonlar bu reaksiyonu vermezler. Bu reaksiyon kolorimetrik tayinler için de uygundur .\n\nFlavonoitler bitkinin her organında bulunabildiğinden ekstraksiyon için kullanılacak çözücüler ile ekstraksiyon tekniği, kullanılan bitki, organizma ve flavonoidin cinsine göre değişmektedir . Flavonoitlerin bitkideki rolü hakkında pek fazla birşey bilinmemekle beraber polifenolik yapıda olduklarından oksido-redüksiyon olaylarına girdiği ve büyüme sırasında rol oynadığı tahmin edilmektedir. Diğer pigmentlerin oluşmasına yardım eder. Fungusit etkide olduğundan bitkileri parazitlere karşı korur .\n\nFlavonoit içeren droglar eskiden boya olarak kullanılıyordu (Genista tinctoria çiçekleri, Quercus velutina kabukları). Fakat bu gün artık bu amaçla kullanılmamaktadır .\n\nBirçok flavonoitler diüretik ve diyaforetik (terletici) dir (Fl. Chamomillae, Fl. Sambuci, Fl. Tiliae, Herba equiseti). Bazıları antispazmotik tesirlidir (Radix liquiritiae, apigenol) . İzoflavon türevleri, halkanın açılmasıyla meydana gelen stilbenik strüktür ile izah edilen östrojenik bir etki de gösterir. Bu özellikten hayvan yetiştirmede faydalanılmıştır. Batı Avustralya'da, Trifolium subterraneum (genisteol, 5,7,4'trihidroksi izoflavonol ihtiva eder) bu maksatla kullanılmaya başlanmıştır. Sonraları Medicago sativa ile Trifolium repens'in, T. subterraneum'dan çok daha aktif olduğu görülmüş ve bu etki bitkideki kumestan grubu flavonoitler ile\n\naçıklanmıştır. Başka araştırmalarla, birçok flavonoitde az çok östrojenik etki bulunduğu, hatta kersetol'un de zayıf ta olsa östrojenik etki gösterdiği tespit edilmiştir. Yapılan bazı araştırmalara göre, flavonoitler doğrudan östrojenik bir etki göstermezler, sadece progesteronu bloke ederler .\n\n1936 da limondan elde edilen bir flavonoit karışımının kapiler permeabiliteyi azaltan etkide olduğu görülmüştür. Bu karışım hesperidin (hesperetol) ve eriyodiktin (eriyodiktiyol) içerir. Bu maddelere askorbik asitçe zengin başka bitkilerde de rastlanılmıştır: Portakal, limon, kuşburnu, kırmızı biber. Buna P vitamini, sitrin veya biyoflavonoit adı verilmiştir. Diğer flavonoitlerin de benzer etkileri vardır.\n\nFlavonoitlerin P vitamini aktivitesi bir teoriye göre 3',4' pozisyonundaki iki -OH grubundan ileri gelmektedir. Bu maddeler, bu gruplarından dolayı hidrojen transportörü olarak rol oynarlar. Oksitlenerek ortokinon haline geçebildikleri gibi tekrar hidrojen bağlıyarak eski hallerine dönebilirler. Bu reaksiyonun yürüyebilmesi için bu iki hidroksil grubunun serbest olması gerekir. Bu sebeple mesela 4metiltetrahidroksiflavanon olan hesperetol veya bunun heterozidi, bu etkiyi göstermez. Diğer taraftan, kinonik bünyeye geçmeye elverişli flavonoitler etkilerini ancak askorbik asit ile birlikte iken göstermektedirler .\n\nFitoterapi biliminde flavonlar genellikle, hastalıklara karşı önlem olarak, kronik hastalıkların tedavisinde ve hücre bazında enzimlerle ilgili işlevlerin dengelenmesinde kullanılır. Flavonlar, bedende kısa bir süre kaldıktan sonra hızla dışkılandıkları için, özellikle uzun süreli tedavilerde kullanılmaya çok uygundurlar. Böylece etken maddeler organizmada birikmez ve olası zehirleyici etkiler oluşturmazlar. Bir şifalı bitkinin genel etkisinde flavonlar hep aktif rol oynarlar (17,18).\n\nBir flavonun etkisi, genel anlamdaki temel yapısına göre değil, yalnızca kendine özgü olan kimyasal yapısına göre biçimlenir. Flavonların çok değişik etkinliklerinden bazı örnekler: Sedef otu kanın pıhtılaşmasını ve iltihaplanmayı önler, ayrıca kılcal damarların sızıntı yapmamalarını sağlar. Mayıs papatyası ve\n\nmeyankökü kramp çözücüdürler. Devedikeni tohumu karaciğeri korur ve temizler (17,18).\n\n## 1.2.7. Tanenler\n\nBitkiler aleminde çok yaygın olan, suda çözünebilen, fenol yapısında katı bileşiklerdir. Tanenlerin başlıca kullanım alanları, ishallerde oluşan iltihaplı bağırsak mukozasının, yutak ve gırtlak mukozasının, ufak tefek yaraların tedavisi ve kanamalardır. Yaralanmalarda kullanıldığında, büzüştürücü özellikleri sayesinde, deri üst tabakasını büzüştürerek, yaranın kısa sürede kapanmasını ve derinin hızla dayanıklılık kazanmasını sağlar. Tanenle karışan yara kabuğu hücre albümini oluşturur ve böylece, yaralı deride ve mukozada yerleşmiş olan bakterilerin beslenme ve yaşam alanları yok edilmiş olur. Tanenin içten kullanımı, örneğin yaban mersini yaprağı veya ceviz yaprağı tanenleri, yutak boşluğu, gırtlak ve dişeti iltihaplarında gargara biçiminde, deri iltihaplarında ve hemoroitlerde ise kompres biçiminde kullanılır (17,18). Tanenin bitkilerdeki rolü pek iyi bilinmemektedir. Meyveler olgunlaştıkça tanen miktarının azalması bitkinin bu maddeyi kullandığını gösteriyor. Bununla beraber birçok tanen bitki için artık madde olmalıdır .\n\nTanenler haricen astrenjan ve dahilen antidiyareiktir. Deri ve mukozada bir tabaklama yapar ve deri yüzeyini daha az permeabl hale getirir. İnce damarlarda damar daraltıcı etkisi vardır. Bu sebeple yüzeysel yaralarda ve hemoroitlerde kullanılır. Tanen ekstreleri yanıklarda antienflamatuar olarak ta tesir eder. Bağırsak peristaltizmini azaltır. Ayrıca buna antiseptik etki de eklenir. Serbest tanenler ince bağırsağın alkali ortamında çabucak parçalanır. Bu yüzden tanen bileşikleri (tannalbin v.s.) veya daha iyisi kompleks bitki ekstreleri kullanılır. Böylece tanenlerin sindirim sırasında, azar azar serbest hale geçmesi sağlanmış olur .\n\nBazı tanen ekstrelerinin (mesela Acer taneni) mantar, bakteri ve bazı virüslerin gelişimini durdurduğu tespit edilmiştir. Böylece tanen droglarının bilhassa akciğer hastalıklarında antıseptik olarak kullanılması doğrulanmış bulunmaktadır .\n\nGallik asit ile klorojenik asit kolagogtur. Yüksek konsantrasyonda irritasyon yaptığından saç toniği olarak ta kullanılır. Tanen ihtiva eden droglarda, heterozitler daha iyi bir şekilde muhafaza edilir. Orneğin armutta arbutozit çabucak hidrokinona parçalanır ve yaprakları esmerleşir. Buna mukabil Arctostaphylos yapraklarında arbutozit, ancak çok yavaş parçalanır. Çünkü bu yapraklarda oldukça fazla miktarda bulunan tanenin tesiriyle ß-glukozidaz inhibe olur .\n\nTanen dericilikte çok kullanılır. Tabaklamak suretiyle deri, suyu çok daha az geçirir hale gelir ve çürümez, bozulmaz .\n\nAntrasen türevi heterozit yanında tanen de içeren droglarda tanen drogun tesirini azaltır böylece hastanın ilaca tahammülü artar . ## 1.2.8. Glikozitler\n\nEnzim veya seyreltik asitler etkisiyle şeker olmayan bir kısım ile, bir veya birden fazla şeker molekülüne ayrılan bileşiklerdir. Tedavi etkileri, şeker olmayan bölümlere aittir. Flavonlar ve acı maddeler de aslında glikozittir. Etkileri güçlü olan maddeler de genellikle glikozitler gurubuna dahildir. Bunların en çok tanınanları, yüksük otu'nun ve inci çiçeği bitkisinin kalbi güçlendirici (zehirli) glikozitleri, sinameki yaprağının müshil etkili anthranoid maddesi, bayırturpu, sarımsak, soğan ve hardal tohumunda bulunan hardal glikozitleridir. İhlamur çiçeğinin terletici etkisi de glikozitlerden kaynaktadır (17,18). Ayrıca Scrophularia ilwensis bitkisinin aerial partiküllerinden karsoside ve scropolioside adlı iki yeni glikozid izole edildiği bildirilmiştir .\n\n## 1.2.9. Silisik asitler\n\nAtkuyruğu ve sinirli ot gibi çeşitli bitkiler silisik asidi topraktan alarak bünyelerinde depolarlar. Silisik asıt, insan organizması için vazgeçilemez bir yapı\n\ntaşıdır ve özellikle katılgan doku, deri, kas lifleri, bağ doku, saçlar ve tırnaklar için yaşamsal önem taşır. Silisik asit içerikli bitkiler, yukarıda belirtilen bölgelere hastalık, yaşlılık, veya spordan kaynaklanan aşınma belirtileri nedeniyle, yeterince silisik asidin beslenme yoluyla ulaşamaması durumunda kullanılabilir. Silisik asit kullanımı, doğuştan katılgan doku zafiyeti olan kişiler için de gereklidir. Bu tür kişilerde genellikle varis ve selülit rahatsızlıklarına rastlanır (17,18).\n\n## 1.2.10. Saponinler\n\nSaponinler, glikozit guruplarına aittirler. Suda kaynatıldığında, maddeye adını veren sabun (Latınce sapo=sabun) gibi köpük oluştururlar. Sığırkuyruğu çıçeği ve çuhaçıçeği gibi saponin içerikli bitkiler, balgam söktürücü olarak kullanılırlar. Bulunduğu bölgeye tutunarak duran balgam, saponin tarafından akışkan hale getirilir ve öksürükle kolayca dışarı atılabilir. Ayrıca, mukozayı hafifçe uyararak, salgıların artmasını da sağlar. Saponin içeren meyankökü gibi bitkiler, ayrıca idrar arttırıcı, metabolizmayı uyarıcı ve iltihap önleyici özelliklere de sahiptirler. Steroit saponinleri olarak adlandırılan bir başka saponin gurubu da, kimyasal yapıları bakımından, insan bedeninde salgılanan hormonlara benzerler. Bu gurupta en önde gelen bitkilerden biri ginseng kökü'dür (7,17,18). Scrophularia ilwensis bitkisinin aerial partiküllerinden dört yeni triterpene saponin izole edildiği bildirilmiştir . Saponinlerin tedavi amaçlı kullanımlarının bir başka önemli nedeni de, normalde midenin sindiremeyeceği bazı bitkisel maddeleri sindirilebilir kıvama getirebilmeleridir. Ama saponinler yüksek dozajda kullanıldıklarında, mide-bağırsak mukozasını tahriş edebilirler. Bu nedenle, önerilen dozajlara uymak gerekir (7,17,18).\n\n## 1.2.11. Müsilajlar\n\nMüsilajlar karbonhidrat içeren maddelerdir. Pek çok bitkide bulunurlar, ama genelde miktarı yetersiz olduğu için pek yararlı olamazlar. Müsilaj maddeleri suyla\n\nkarıştırıldıklarında şişer ve sümüksel bir lapa haline gelirler. İşte bu sümüksel özellikleriyle, tahriş olmuş veya iltihaplanmış mukozanın üzerinde koruyucu bir tabaka oluştururlar. Orneğin, yutak ve gırtlak iltihaplarında, keten tohumu, hasta mukozayı koruma altına alır, yatıştırır ve iyileşebileceği bir ortama kavuşturur.\n\nŞişme özelliği sayesinde keten tohumu, mekanik müshil ilacı olarak başarıyla kullanılabilir. Keten tohumu unu bol suyla birlikte kullanıldığında, şişerek, bağırsak duvarlarına baskı yapar ve böylece, bağırsak kaslarının harekete geçmesini sağlar. Dışarı atılma, bu yöntem sayesinde normalleştirilebilir ve hatta uygun saatlere göre programlanabilir (17,18). Ayrıca bir müsilaj olan Agar agar, bakteriyolojide kültür ortamı olarak kullanılır . ## 1.2.12. Vitaminler, Mineraller ve Mikro elementler\n\nOnemli bitkisel maddeleri gözden geçirirken, vitaminlerin, minerallerin ve mikro elementlerin ihmal edilmemesi gerekir. Çünkü onlar, dokular, hücreler, enzimler, hormonlar ve bağışıklık sistemi için yaşamsal öneme sahip yapı taşlarıdır. Ayrıca tüm organlarımızın işlevlerini ve bedenin sıvı dengesini etkilerler. Bazı bitkiler, yalnızca belirli vitaminleri veya vitamin guruplarını bünyelerinde yüksek ölçüde depolayabilirler. Orneğin, buğday filizinde ve tüm yeşil yapraklarda yüksek derecede E vitamini konsantrasyonu vardır. Tohumlarda, baklagillerde, ceviz, findik ve tahıl filizlerinde bol miktarda B vitamini gurubu bulunur. C vitamini (askorbik asit), öncelikle turunçgillerden limon ve portakal gibi meyvelerde, dolmalık biber, maydanoz, kuşburnu ve pek çok meyvede ve sebzede bulunur. Minerallere ise bitkilerin çoğunda rastlamak mümkündür: Demir ısırgan otu'nda, kalsiyum ve magnezyum rezene'de, demir ve magnezyum kuşburnu meyvesinde bol miktarda vardır. Yulaf da ise hemen tüm mineraller mevcuttur. Yaşamsal öneme sahip bu maddelerin eksikliklerinden kaynaklanan hastalık belirtilerinde ve bu maddelere yüksek oranda ihtiyaç duyulduğunda, bu bitkilerin çayları belirli bir plan\n\ndoğrultusunda içilmelidir. Taze bitki özsuları da, vitamin ve mineral bileşimleri sayesinde üstün iyileştirici güçlere sahiptirler (17,18).\n\n## 1.2.13. Mannitolum (TF) Mannitol\n\nYaygın olan ve mannozdan türemiş bir itoldur. Oleaceae ve Scrophulariceae' deki bitkiler mannitol içerirler. Ayrıca bakteri, mantar ve alglerin asimileme ürünü olarak ta oluşur. Zeytin ağaçlarının kabuk kısmında, özellikle dişbudak (Fraxinus ornus) ağacında boldur ve bu bitkilerden kazanılan Mana (kudret helvası) isimli drogun başlıca maddesini oluşturur .\n\nMannitol, kudret helvasının kaynar etanolle tüketilip kristallendirilmesiyle elde edilebilir. Endüstride uygulanan yöntem ise heksozların, örneğin glikoz ve mannozun katalitik redüklenmesidir. Bu amaçla temizlenmiş şeker suda çözülür, katalizör olarak Ni ilave edilerek H2 ile redüklenir. Urün, mannitol ve sorbitol karışımından oluşur. Süzülür, iyon değiştirici reçineden geçirilip kömürle rengi giderildikten sonra kristallendirilir. Beyaz kristalize tozdur. Kokusuzdur; suda ve kaynar etanolde çözünür, soğuk etanolde çözünmez. Hafif laksatiftir, tatlı ve hoş lezzetli olduğundan pediatride verilir. Ayrıca diyabetikler için de tat maddesidir . Mannitolun en yaygın kullanılışı üroloji alanındadır, % 25 ilk enjeksiyon solüsyonları halinde verilir. Enjeksiyondan sonra kan ve idrardaki mannitol konsantrasyonu karşılaştırılır. Bu poliol, glomerüllerden süzülür, fakat tüplerden tekrar emilmez. Bu yöntemle böbrek fonksiyonlarının denetimi yapılmaktadır. % 2,5 lik çözeltileri ürolojik ameliyatlarda yıkama sıvısı olarak ta kullanılmaktadır. Mannitolun diüretik etkisi de vardır. Ayrıca, hipertonik çözeltileri, tıpkı glikoz gibi dokulardan su çekerek osmotik diürez meydana getirmektedir. Saf mannitolden bakteriyolojide, bazı mikropların tanınmasında yararlanılır. Türk Farmakopisinde yazılı olan \"Mannitoli İnjectio\" kan pH sini düzenleyici olarak etkir .\n\n## 1.3. Çalışmada Kullanılan Bitkiler\n\n## 1.3.1. Scrophularia ilwensis (Badı badı)\n\n## Ordo : Lamiales\n\nFamilya :Scrophulariaceae Genus : Scrophularia Species : Scrophularia ilwensis\n\nBu familyadaki bitkiler, ılıman bölgelerde yetişen tek veya çok yıllık, otsu, çalı, bir kısmı da parazit bitkilerdir. Yapraklar basit veya parçalı, alternan veya opozit dizilişli ve stipulasızdır. Çiçekler zigomorf, yaprak koltuğunda tek başına, bazen rasemoz durumunda; kaliks 4-5, gamosepal; korolla gamopetal, 4-5 dişli, bilabiat, alt dudak daha iyi gelişmiştir. Stamen 4 ve didinam veya 2 tane; ovaryum 2 karpelden meydana gelmiş, sinkarp, 2 gözlü ve çok ovüllü; meyve tipi septisit veya porisit kapsüldür. Çiçek formülü z. K.(4-5) C(4-5) A42 Gr2). Türkiye'de 30 cins 500 kadar türü yetişmektedir .\n\nScrophularia ilwensis halk arasında kırık ve çıkıkların tedavisi ile uğraşan halk hekimleri tarafından ağrı kesici olarak kullanılmaktadır. 1.3.2. Rumex crispus (Evelik) Ordo : Polygonales Familya :Polygonaceae Genus : Rumex Species : Rumex crispus (Evelik)\n\nFamilyanın en belirgin özelliği alternan dizilişli ve basit olan yaprakların tabanında stipula ile beraber büyüyen, külah şeklinde bir okrea taşımasıdır. Çiçeler hermafrodit nadiren monoiktir; küçük kümeler halinde bulunur ve bu kümeler panikula, spika veya kapitulum gibi durumları meydana getirirler. Periant iki halka üzerine dizilmiş Pay3), bazen 5-3 parçalı; stamen sayısı 6-9; ovaryum üst durumludur. Meyve tek tohumlu, 3 köşeli ve 3 kanatlı veya 2 köşeli yassı bir nukstur .\n\nYeryüzünde 30' dan fazla, yurdumuzda ise 8 cinsi yetişir. Bunlardan bir kısmı ilaç hammaddesi elde etmede, çoğu da sebze olarak kullanılır.\n\nRumex crispus genellikle sulak alanlarda, bataklıklarda ve çorak alanlarda yetişir. Bitkinin ilkbaharda yetişen genç yaprakları sebze olarak kullanılır, yaz mevsiminde yetişen tohumları ise ülkemizde halk arasında ilaç olarak kullanılır .\n\nMikroorganizmaların bilinen antibiyotiklere karşı direnç oluşturmaya başlaması nedeniyle, alternatif tıp olarak adlandırılan bitkilerle tedavi bilimi önem kazanmaya başlamıştır. Bu alanda yapılan çalışmaların sayısı her geçen gün biraz daha artmaktadır. Bizde bu amaçla; Doğu Anadolu Bölgesi'nde Kars yöresinde yetişen ve halk arasında tedavi amaçlı olarak yaygın bir şekilde kullanılan Scrophularia ilwensis ve Rumex crispus bitkilerinin kök ve aerial partikül ekstraktlarının patojen mikroorganizmalara karşı antıbakteriyel özelliklerinin olup olmadığını test etmeye çalışılacaktır. ## 2. MATERYAL VE METOT\n\n#### 2.1. Materyal\n\n# 2.1.1. Çalışmada Kullanılan Bitkiler\n\n2.1.1.1. Scrophularia ilwensis (Badı badı)\n\n2.1.1.2. Rumex crispus (Evelik)\n\n# 2.1.2. Orneklerin Alınışı ve İdentifikasyonu\n\nAraştırmada kullanılan bitkiler Scrophularia ilwensis ve Rumex crispus (Evelik) Kafkas Universitesi Merkez Kampüsü ve Fen-Edebiyat Fakültesinden toplanmıştır. Bitkilerin identifikasyonu Kahramanmaraş Sütçü Imam Universitesi Biyoloji Bölümü Botanik Anabilim Dalında Yar. Doç. Dr. Ahmet İlcim tarafından yapılmıştır.\n\n## 2.1.3. Çalışmada Kullanılan Mikroorganizmalar\n\nÇalışmamızda kullanılan mikroorganizmalar Karadeniz Teknik Universitesi Fen- Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü Mikrobiyoloji Anabilim dalından ve Kahramanmaraş Sütçü Imam Universitesi Fen Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümünden temin edilmiştir.\n\nBu çalışmada; Staphylococcus aureus ATCC 29213, Staphylococcus aureus ATCC 6538, Staphylococcus aureus (Klinik izolat), Eschericia coli ATCC 25922, Eschericia coli ATCC 2998, Bacillus subtilis ATCC 6633, Listeria monocytogenes NCTC 96040, Enterobacter cloaca ATCC 13047, Staphylococcus epidermidis ATCC 12228, Enterococcus faecalis ATCC 29212 bakterileri kullanılmıştır. ### 2.1.4. Besiyerleri\n\n# 2.1.4.1. Nutrient Broth (DIFCO)\n\n| Et Eksraktı | 5.0 g |\n|-------------|---------|\n| Pepton | 3.0 g |\n| Distile su | 1000 ml |\n| pH 7.0 | |\n\nBesiyeri distile su içinde çözülerek otoklavda 121 C de 15 dakika süreyle sterilize edildi .\n\n#### 2.1.4.2. Mueller- Hinton Agar\n\n| Et, infusion from | 300,0 g |\n|--------------------|---------------|\n| Kazein | 17,5 g |\n| Nişasta | 1,5 g |\n| Agar<br>Distile su | 17 g<br>1,0 L |\n\npH 7.4\n\nBesiyeri distile su içinde çözülerek otoklavda 121 C de 15 dakika süreyle sterilize edildi .\n\n#### 2.1.5. Standart Antibiyotik Diskleri\n\nÇalışmamızda standart antibiyotik disk olarak, Amphicillin 10 mg (Biodisc), Chloramphenicol 30 mg (Biodisc), Gentamycine 10 mg (Biodisc), Vancomycin 30 mg (Biodisc) kullanılmıştır.\n\n2.2. Metot\n\n## 2.2.1. Bitki Ekstraktlarının Hazırlanışı\n\nToplanan bitkiler güneş görmeyen, serin, hava alan, rutubetsiz bir ortamda temiz kağıtlar üzerinde oda koşullarında kurutulmuştur. Kurutulan bitki örneklerinden 20 şer gram alınarak Waringer Blender da öğütülmüştür. Bitkilerin aerial kısımları Soxhlet cihazında 8-10 saat arası süreyle hekzan, aseton ve methanol ekstraksiyonuna tabi tutulmuştur. Solventler Rotary evoparotarda 40 ℃'de buharlaştırıldıktan sonra ekstrakte edilen maddelerin miktarları hesaplanmıştır. Hekzan ekstraktlarından elde edilen kuru madde DMSO' da, aseton ekstraktından elde edilen madde suda, metanol ekstraktından elde edilen madde ise asetonda çözülüp 0,22 µm gözenek çaplı membran filtre özelliğindeki steril şırıngadan geçirilerek sterilize edilmiştir. Standart boş ve steril antibiyotik assay disklerine (Oxoid, 6 mm), 2 farklı konsantrasyonda 500 ve 1000 µg olmak üzere transfer edilmiştir.\n\n## 2.2.2 Mikroorganizma Kültürlerinin Hazırlanışı\n\nBakteri suşları Nutrient Buyyona (Difco)' a aşılanarak 37 ºC' de 24 saat süre ile inkube edilmiştir. Mueller Hinton Agar vida kapaklı tüplerde çözülünceye kadar su banyosunda kaynatılmıştır. 15' er ml oranlarında vida kapaklı kültür tüplerine transfer edilip otoklavda 121 ℃'de 15 dk. sterilize edilmiştir. Sterilize edilen besiyerleri su banyosunda 45 ℃'de 1 saat bekletilmiştir. Hazırlanan 24 saatlık kültürlerden mcfarland 5'e göre 10° cfu/ml oranında bakteri besiyerine transfer edilmiş, bakteri ve besiyerinin iyice karışması için çalkalanmıştır. Daha sonra 90 mm çapındaki sterilize edilmiş petri kutularına transfer edilmiştir. Katılaşan agar üzerine içerisine, test edilecek madde emdirilmiş diskler pensle konulup, disklerin üzerlerine hafifçe bastırılmıştır. Hazırlanan petriler + 4 °C 'de 2 saat bekletildikten sonra aşılanan petriler 37 ℃' de 18-24 saat inkübe edilmiştir. İnkübasyon süresi sonunda besiyeri üzerinde oluşan inhibisyon zonları mm olarak değerlendirilmiştir.\n\nÇalışmada, bitki ekstraktlarının antibakteriyel etkisinin karşılaştırılması için Tablo 5'de gösterilen standart antibiyotikler kullanılmıştır. ## 3.BULGULAR\n\nScrophularia ilwensis bitkisinin çalışmada kullanılan bakterilere karşı antibakteriyel etkisi Tablo 1 ve Tablo 2'de, Rumex crispus (Evelik) bitkisinin antibakteriyel etkisi Tablo 3 ve Tablo 4'de verilmiştir. Tablo 5'de ise standart antibiyotiklerin denenen bakterilere karşı antibakteriyel aktiviteleri verilmiştir. Hekzan, metanol ve aseton'un denenen bakterilere karşı antibakteriyel etkilerinin olmadığı kontrollü deney yapılarak gözlenmiştir.\n\nTABLO-1 Scrophularia ilwensis Bitkisinin Kök Ekstraktlarının Antibakteriyel Etkileri Çalışmada Kullanılan Bitki Ekstraktları\n\n| Çalışmada | | | | Hekzan Hekzan Metanol Metanol Aseton Diklorometan Diklorometan |\n|------------|--|--|-----------------------------------------------------|----------------------------------------------------------------|\n| Kullanılan | | | 500 ug 1000 ug 500 ug 1000 ug 500 ug 1000 ug 500 ug | 1000 μg |\n| Bakteriler | | | | |\n| S.aureus | | | | |\n| ATCC29213 | | | 12 12 13 13 13 13 | |\n| S.aureus | | | | |\n\n| 7 | 8 | | | |\n|----|---|--|--|-----|\n| | | | | |\n| | | | | |\n| | | | | |\n| | | | | |\n| | | | | |\n| | | | | |\n| | | | | |\n| | | | | |\n| | | | | |\n| | | | | |\n| | | | | |\n| 80 | 8 | | | 8-9 |\n| | | | | |\n| | | | | 16 |\n| | | | | | Tablo 1' de görüldüğü gibi Scrophularia ilwensis bitkisinin hekzan, methanol, aseton ve diklorometan ile hazırlanan 500 µg ve 1000 µg'lık kök ekstraktlarının S. aureus ATCC 29213, S. aureus (Klinik izolat), B. subtilis ATCC 6633 ve L. monocytogenes NCTC 96040 bakterilerine karşı antibakteriyel etki gösterdiği görülmüştür. Ekstraktların S. aureus ATCC 6538, E. coli ATCC 25922, E. coli ATCC 29998, E. cloaca ATCC 13047, S. epidermidis ATCC 12228 ve E. faecalis ATCC 29212 bakterilerine karşı ise antibakteriyel etki göstermediği görülmüştür.\n\n## TABLO-2 Scrophularia ilwensis Bitkisinin Aerial Partikül Ekstraktlarının Antibakteriyel Etkileri\n\n## Çalışmada Kullanılan Bitki Ekstraktları\n\n| Çalışmada | | | | Hekzan Hekzan Metanol Aseton Aseton Diklorometan Diklorometan |\n|------------|--|--|-----------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------|\n| Kullanılan | | | 500 µg 1000 µg 500 µg 1000 µg 500 µg 1000 µg 500 µg | 1000 µg |\n| Bakteriler | | | | |\n| S.aureus | | | | |\n| ATCC29213 | | | | 7 |\n| S.aureus | | | | |\n\n| ATCC 6538 | ಸಿ | ಕ | | | | | | |\n|-----------------|----|---|--|----|----|-----|-----|--|\n| S.aureus | | | | | | | | |\n| (Klinik izolat) | 8 | 9 | | | | | 8 | |\n| E.coli | | | | | | | | |\n| ATCC 25922 | | | | | | | | |\n| E.coli | | | | | | | | |\n| ATCC 29998 | | | | | | | | |\n| E.cloaca | | | | | | | | |\n| ATCC 13047 | | | | | | | | |\n| S.epidermidis | | | | | | | | |\n| ATCC 12228 | | | | | | | | |\n| E.faecalis | | | | | | | | |\n| ATCC 29212 | | | | | | | | |\n| B.subtilis | | | | | | | | |\n| ATCC 6633 | | | | | | 8-9 | 8-9 | |\n| L.monocytogenes | | | | | | | | |\n| NCTC 96040 | | | | 13 | 14 | | | |\n| | | | | | | | | | Tablo 2' de görüldüğü gibi Scrophularia ilwensis bitkisinin hekzan, metanol, aseton ve diklorometan ile hazırlanan 500 µg ve 1000 µg'lık aerial partikül ekstraktlarının S. aureus ATCC 29213, S. aureus ATCC 6538, S. aureus (Klinik izolat), B. subtilis ATCC 6633 ve L. monocytogenes NCTC 96040 bakterilerine karşı antıbakteriyel etki gösterdiği görülmüştür. Ekstraktların E. coli ATCC 25922, E. coli ATCC 29998, E. cloaca ATCC 13047, S. epidermidis ATCC 12228 ve E. faecalis ATCC 29212 bakterilerine karşı ise antibakteriyel etki göstermediği görülmüştür.\n\nScrophularia ilwensis bitkisinin hekzan ile hazırlanan 500 µg'lık kök ekstraktlarının S. aureus (Klinik izolat) bakterisine karşı 7 mm ve B. subtilis ATCC 6633 bakterisine karşı 8 mm inhibisyon zonu oluşturduğu, 1000 µg'lık kök ekstraktlarının ise S. aureus (Klinik izolat) ve B. subtilis ATCC 6633 bakterilerine karşı 8 mm inhibisyon zonu oluşturduğu görülmüştür. Aseton ile hazırlanan 500 µg'ılk kök ekstraktının S. aureus ATCC 29213 bakterisine karşı 12 mm inhibisyon zonu oluşturduğu görülürken, 1000 µg'lık kök ekstraktının ise 13 mm inhibisyon zonu oluşturduğu görülmüştür.Diklorometan ile hazırlanan 500 µg'lık kök ekstraktının inhibisyon zonu oluşturmadığı görülürken, 1000 ug'lik kök\n\nekstraktlarının B. subtilis ATCC 6633 bakterisine karşı 8-9 mm ve L. monocytogenes NCTC 96040 bakterisine karşı ise 16 mm inhibisyon zonu oluşturduğu görülmüştür. Scrophularia ilwensis bitkisinin Metanol ile hazırlanan 500 µg ve 1000 µg'lık kök ekstraktlarının ise inhibisyon zonu oluşturmadığı görülmüştür.\n\nScrophularia ilwensis bitkisinin hekzan ile hazırlanan 500 µg'lık aerial partikül ekstraktlarının S. aureus ATCC 6538 ve S. aureus (Klinik izolat) bakterilerine karşı 8 mm inhibisyon zonu oluşturduğu, 1000 µg'lık aerial partikül ekstraktının ise S. aureus ATCC 6538 bakterisine karşı 8 mm ve S. aureus (Klinik izolat) bakterisine karşı 9 mm inhibisyon zonu oluşturduğu görülmüştür. Aseton ile hazırlanan 500 µg'lık aerial partikül ekstraktının L. monocytogenes NCTC 96040 bakterisine karşı 13 mm ve 1000 µg'lık aerial partikül ekstraktının ise aynı bakteriye karşı 14 mm inhibisyon zonu oluşturduğu görülmüştür. Diklorometan ile hazırlanan 500 µg'lık aerial partikül ekstraktının B. subtilis ATCC 6633 bakterisine karşı 8-9 mm inhibisyon zonu oluşturduğu, 1000 µg'lık ekstraktının ise S. aureus ATCC 29213 bakterisine karşı 7 mm, S. aureus (Klinik izolat) bakterisine karşı 8 mm ve B. subtilis ATCC 6633 bakterisine karşı 8-9 mm inhibisyon zonu oluşturduğu görülmüştür. Metanol ile hazırlanan 500 µg ve 1000 µg'lık aerial partikül ekstraktlarının ise inhibisyon zonu oluşturmadığı görülmüştür.\n\n## TABLO-3 Rumex crispus Bitkisinin Kök Ekstraktlarının Antibakteriyel\n\n## Etkileri\n\n| Çalışmada | Hekzan | Hekzan | Metanol | Metanol | Aseton | Aseton |\n|-----------------|---------|---------|---------|---------|---------|---------|\n| Kullanılan | 500 hrg | 1000 µg | 500 µg | 1000 μg | 500 hrã | 1000 μg |\n| Bakteriler | | | | | | |\n| S.aureus | | | | | | |\n| ATCC29213 | | | | | 10 | 10-11 |\n| S.aureus | | | | | | |\n| ATCC 6538 | | | | | 9 | 10 |\n| S.aureus | | | | | | |\n| (Klinik izolat) | | | | | 7 | 8 |\n| E.coli | | | | | | |\n| ATCC 25922 | | | | | | |\n| E.coli | | | | | | |\n| ATCC 29998 | | | | | | |\n| E.cloaca | | | | | | |\n| ATCC 13047 | | | | | | |\n| S.epidermidis | | | | | | |\n| ATCC 12228 | | | | | | |\n| E.faecalis | | | | | | |\n| ATCC 29212 | | | | | 18 | 18 |\n| B.subtilis | | | | | | |\n| ATCC 6633 | | | | | | |\n| L.monocytogenes | | | | | | |\n| NCTC 96040 | | | | | | |\n\nÇalışmada Kullanılan Bitki Ekstraktları Tablo 3' de görüldüğü gibi Rumex crispus (Evelik) bitkisinin aseton ile hazırlanan 500 µg ve 1000 µg'lık kök ekstraktının S. aureus ATCC 29213, S. aureus ATCC 6538, S. aureus (Klinik izolat) ve E. faecalis ATCC 29212 bakterilerine karşı antıbakteriyel etki gösterdiği görülürken, ekstraktın E. coli ATCC 25922, E. coli ATCC 29998, E. cloaca ATCC 13047, S. epidermidis ATCC 12228, B. subtilis ATCC 6633 ve L. monocytogenes NCTC 96040 bakterilerine karşı ise antibakteriyel etki göstermediği görülmüştür. Rumex crispus (Evelik) bitkisinin aseton ile hazırlanan 500 µg'lık kök ekstraktlarının S. aureus ATCC 29213 bakterisine karşı 10 mm, S. aureus ATCC 6538 bakterisine karşı 9 mm, S. aureus (Klinik izolat) bakterisine karşı 7 mm ve E. faecalis ATCC 29212 bakterisine karşı 18 mm inhibisyon zonu oluşturduğu, 1000 µg'lık kök ekstraktlarının ise S. aureus ATCC 29213 bakterisine karşı 10-11 mm, S. aureus ATCC 6538 bakterisine karşı 10 mm, S. aureus (Klinik izolat) bakterisine karşı 8 mm ve E. faecalis ATCC 29212 bakterisine karşı 18 mm inhibisyon zonu oluşturarak antibakteriyel etki gösterdiği görülmüştür. Bitkinin hekzan ve metanol ile hazırlanan 500 µg ve 1000 µg'lık kök\n\nekstraktlarının ise inhibisyon zonu oluşturmadığı görülmüştür.\n\nTablo 4' de görüldüğü gibi Rumex crispus (Evelik) bitkisinin aseton ile hazırlanan 500 µg ve 1000 µg'lık aerial partikül ekstraktlarının sadece B. subtilis ATCC 6633 bakterisine karşı 8 mm inhibisyon zonu oluşturarak antıbakteriyel etki gösterdiği, S. aureus ATCC 29213, S. aureus ATCC 6538, S. aureus (Klinik izolat), E. coli ATCC 25922, E. coli ATCC 29998, E. cloaca ATCC 13047, S. epidermidis ATCC 12228, E. faecalis ATCC 29212 ve L. monocytogenes NCTC 96040 bakterilerine karşı ise antibakteriyel etki göstermediği görülmüştür. ## TABLO-4 Rumex crispus Bitkisinin Aerial Partikül Ekstraktlarının Antibakteriyel Etkileri\n\n## Çalışmada Kullanılan Bitki Ekstraktları\n\n| Çalışmada | Hekzan | Hekzan | Metanol | Metanol | Aseton | Aseton |\n|-----------------|--------|---------|---------|---------|--------|---------|\n| Kullanılan | 500 µg | 1000 ug | 500 µg | 1000 µg | 500 µg | 1000 µg |\n| Bakteriler | | | | | | |\n| | | | | | | |\n| S.aureus | | | | | | |\n| ATCC29213 | | | | | | |\n| S.aureus | | | | | | |\n| ATCC 6538 | | | | | | |\n| S.aureus | | | | | | |\n| (Klinik izolat) | | | | | | |\n| E.coli | | | | | | |\n| ATCC 25922 | | | | | | |\n| E.coli | | | | | | |\n| ATCC 29998 | | | | | | |\n\n| E.cloaca | | | | |\n|-----------------|--|--|---|---|\n| ATCC 13047 | | | | |\n| S.epidermidis | | | | |\n| ATCC 12228 | | | | |\n| E.faecalis | | | | |\n| ATCC 29212 | | | | |\n| B.subtilis | | | | |\n| ATCC 6633 | | | 8 | 8 |\n| L.monocytogenes | | | | |\n| NCTC 96040 | | | | |\n| | | | | | ## 4.TARTIŞMA VE SONUÇ\n\nYapılan literatür çalışmalarında Scrophularia ilwensis bitkisinin antibakteriyel etkisinin araştırıldığı bir çalışmaya rastlanmamıştır. Fakat Scrophularia genusunun bazı türlerinin halk arasında dermatozis ve iltihaplı hastalıklar gibi çok değişik hastalıkların tedavisinde kullanıldığı bildirilmiştir . Yapılan literatür araştırmalarında Rumex crispus bitkisi üzerinde yapılan mikrobiyolojik çalışmalarda, bitkinin çeşitli bölgelerinden hazırlanan ekstraktların Gram (+) bakterilere karşı antıbakteriyel etki gösterdiği, Gram (-) bakterilere karşı ise antibakteriyel etki göstermediği bildirilmiştir (39,40).\n\nAntibiyotik madde içeren disklerin mikroorganizmaların çoğuna etkili olduğu oluşturdukları inhibisyon zonlarından anlaşılmıştır. Bitki ekstraktlarının da aynı şekilde inhibisyon zonları meydana getirmesi, yapılarında antıbakteriyel maddelerin bulunduğunu göstermektedir. Bitkilerdeki antibakteriyel maddelere karşı çeşitli test mikroorganizmalarının farklı ölçülerde etkilendikleri birçok araştırıcı tarafından doğrulanmaktadır (29,33). Bunun ise bitkilerin sahip olduğu kimyasal bileşim, kullanılan mikroorganizma türleri ve ekstraksiyonda kullanılan maddelerin\n\nmiktarlarındaki farklılıklardan kaynaklandığı düşünülmektedir. Çalışmamızda kullanılan ekstraklarında bütün bakterilere karşı etkili olmayışı bu nedenlerden kaynaklanabilir.\n\nBugün yeryüzünde 1 milyona yakın bitki türünün bulunduğu ve yarım milyona yakınının isimlerinin bilindiği söylenmektedir . Bu bitkilerden yaklaşık 13 000' inin tıbbi değer taşıdığı söyleniyorsa da , Dünya Sağlık Teşkilatı (WHO)'nın 91 ülkenin farmokopelerine ve tıbbi bitkileri üzerinde yapılmış olan bazı yayınlara dayanarak yaptığı bir araştırmaya göre tedavi amacıyla kullanılan tıbbi bitkilerin toplam miktarı 20 000 civarındadır (3,31). Şüphesiz ki bu sayı gerçek miktarı göstermekten çok uzaktır. Çünkü G. Penso araştırmasında Türkiye için 140 kadar tıbbi bitki kaydetmiştir. Bunlar 1948 ve 1974 Türk kodekslerinde kayıtlı bitkilerden ibarettir. Halbuki halen Türkiye'de tedavi maksadıyla kullanılan tıbbi bitkilerin miktarı en az 500 civarındadır (8,10). Bu örneğin diğer ülkeler için de geçerli olabileceği düşünülür ise, gerçekte kullanılan tıbbi bitki miktarının 100.000 civarında olması gerekir. Bu miktar Avrupa ülkeleri ile karşılaştırıldığında oldukça düşük bir rakamdır. Ülkemizin her yıl ilaç hammaddeleri ithali için 30 milyara yakın döviz karşılığı para harcadığı ve bu ithalde zaman büyük güçlüklerle karşılaştığı bildirilmektedir . Bu nedenlerle kendi doğal bitkisel potansiyelimizden yararlanma zorunluluğu doğmaktadır.\n\nAyrıca bakterilerin günümüzde kullanılan antibiyotiklere karşı gösterdiği direncin artmasından dolayı (21,24) gelişmiş ülkelerin yaptığı gibi alternatif tıp olarak adlandırılan bitkilerle tedaviye yeterince önem vermeliyiz. Yabancı ülkelere milyonlarca dolar ödeyip ithal ederek, ilaçlarda kullandığımız saf etkili madde yerine ilaçlarda ülkemizde daha ucuza elde edilebilecek drog veya ekstreler kullanılabilir . Bu yola gidildiği takdirde tarımsal bir ülke olan Türkiye'de bitkisel drog eldesi ve bunlardan ilaç yapılması büyük bir gelişme gösterecektir. Ihtiyaç fazlasının satılmasıyla da yeni bir pazar oluşması mümkündür. # TABLO-5 Standart Antibiyotiklerin Antibakteriyel Etkileri\n## Çalışmada Kullanılan Standart Antibiyotikler\n\n[CALISMA DA KULLANILAN BAKTERILER VE ANTIKUTİKLERIN ETKİLERİ]\n\n[TABLE]\n| Bakteriler | AMPHICILLIN (10mg) | CHLORAMPHENICOL (10mg) | GENTAMYCINE (10mg) | VANCOMYCIN (10mg) |\n|-------------|---------------------|-------------------------|---------------------|--------------------|\n| S. aureus | | | | |\n| ATCC 29213 | 18 | 26 | 20 | 17 |\n| S. aureus | | | | |\n| ATCC 6538 | 16 | 25 | 23 | 16 |\n| S. aureus | | | | |\n| (Klinik izolat) | 24 | 26 | 20 | 16 |\n| E. coli | | | | |\n| ATCC 25922 | - | - | - | - |\n| E. coli | | | | |\n| ATCC 29998 | - | - | - | - |\n| E. cloaca | | | | |\n| ATCC 13047 | 20 | 22 | 11 | 15 |\n| S. epidermidis | | | | |\n| ATCC 12228 | 19 | 18 | 12 | 15 |\n| E. faecalis | | | | |\n| ATCC 29212 | 20 | 19 | 9 | 13 |\n| B. subtilis | | | | |\n| ATCC 6633 | 28 | 28 | 25 | 16 |\n| L. monocytogenes | | | | |\n| NCTC 96040 | 24 | 25 | 21 | 24 |\n[/TABLE] # ÖZGEÇMİŞ\n\n1978 yılında Kars ili Selim ilçesinde doğdu. İlk, orta ve lise öğrenimini Selim'de tamamladı. 1996 yılında girdiği Kafkas Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü'nden 2000 yılında Biyolog ünvanı ile mezun oldu. Ekim 2001 tarihinde Kafkas Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Biyoloji Anabilim Dalında Yüksek Lisans öğrenimine başladı."},"parts":{"kind":"number","value":31,"string":"31"}}},{"rowIdx":72,"cells":{"source":{"kind":"string","value":"sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_071022"},"combined_text":{"kind":"string","value":"## YÜKSEK LİSANS TEZ ÖZETİ\n\n## YÖNETİM BİLGİ SİSTEMİ KAPSAMINDA MALİYET MUHASEBESİ BİLGİLERİNİN YÖNETİM KARARLARINDA KULLANILMASI VE BİR UYGULAMA\n\nTolga Yeşil\n\nİşletme Anabilim Dalı\n\nUşak Universitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Mart/ 2012\n\nDanışman : Yrd.Doç.Dr. Ismail Aydemir\n\nKüreselleşen dünyada işletmelerin hayati fonksiyonları içerisinde yer alan\n\nyönetimin, işletmenin stratejik yol haritasını çızebilmesi, aynı zamanda doğru ve güvenilir kararlar alabilmesi için, işletmelerde yönetim bilgi sisteminin kurulması zorunlu hale gelmiştir. Maliyet bilgileri, yönetim bilgi sistemini oluşturan alt bilgi sistemlerinden muhasebe bilgi sistemi içerisinde yer almaktadır. Yönetim kararları alınırken maliyet muhasebesi bilgilerine ihtiyaç duyulmaktadır.\n\nBu çalışmada; işletmelerde yönetim kararları alınır iken, maliyet bilgilerinden ne oranda yararlanıldığı konusu araştırılmıştır. Bu doğrultuda uygulamaya konu olacak bir üretim işletmesi seçilmiştir. Seçilmiş olan üretim işletmesinin, ilk olarak kullanmakta olduğu bilgi sistemleri, daha sonra edinilen bilgiler kapsamında maliyet yapısı ve işleyişi, maliyet bilgi sistemi incelenmiştir. Etkin bir yönetim için maliyet bilgi sistemi kapsamında, işletmeye en uygun maliyet muhasebesi yöntemi, standart maliyet yöntemi olduğuna karar verilmiş ve çalışmada ayrıntılı olarak açıklamış, uygulaması yapılmıştır. Çalışma sonucunda; seçilen işletmede, uygulanmış olan standart maliyet yöntemi sonucu tespit edilen olumsuz maliyet artışlarına sebep olan etkenlerin kontrol edilmesi ve önlenmesi için öneriler getirilmiştir.\n\nAnahtar kelimeler: Yönetim Bilgi Sistemi, Maliyet Muhasebesi, Maliyet Muhasebesi Bilgileri, Yönetim Kararları ## ABSTRACT\n\n## USE OF INFORMATION MANAGEMENT COST ACCOUNTING DECISIONS UNDER MANAGEMENT INFORMATION SYSTEM AND AN APPLICATION\n\nTolga Yeşil\n\nDepartment of Business Edication\n\nSocial Sciences Institues Uşak University, March/2012\n\nAdvisor: Asist. Prof. Dr. Ismail Aydemir\n\nThe vital functions of management of enterprises located within the\n\nglobalizing world, the business's strategic road map plot, but also to obtain accurate and reliable decisions, the establishment of enterprises, management information system has become mandatory. Cost information, management information system, accounting information system is located within the sub-information systems. Management decisions taken cost accounting information is required.\n\nIn this study, while firms are management decisions, cost information is investigated to what extent is being exploited. Chosen to implement this direction will be the subject of a manufacturing business. Selected generation business, information systems, which was in use first, then the cost structure and functioning of the scope of the information acquired, the cost of information system are studied. The scope of the cost for an effective management information system, the company most suitable method of cost accounting, standard cost method that has been decided explained in in detail in in this this study, it it was applied. and As a result of the selected firm, the standard cost method is applied to the detected result of the control and prevention of adverse factors that lead to increased costs for the recommendations are made.\n\nKeywords: Management Information Systems, Cost Accounting, Cost Accounting Information, Management Decisions ## ÖNSÖZ\n\nBu tezi hazırlamamda emeğini, tecrübelerini ve değerli zamanını hiçbir şekilde esirgemeyen, beni sürekli destekleyip, motive ederek yol gösteren saygıdeğer danışmanım Yrd. Doç. Dr. Ismail Aydemir'e sonsuz teşekkür ederim.\n\nHayatımın her döneminde yanımda olan, maddi - manevi hiçbir desteğini esirgemeyen ve tüm çalışmalarımda beni yüreklendirip emek veren sevgili anneme, babama ve kardeşime teşekkür ederim.\n\nTezin düzenlenmesinde bana fikir ve katkılarıyla ışık tutan değerli hocalarım Yrd. Doç. Dr. Ramazan Arslan'a, Yrd. Doç. Dr. Engin Hepaksaz'a ve çalışmamım uygulamasını gerçekleştirdiğim Muratbey Gıda ve Süt Urn. Paz. San. Tic. Ve Ltd. Şirketi'nin muhasebe ve ticaret müdürü Ismail Erkoyun'a teşekkür etmeyi bir borç\n\nbiliyorum.\n\nTolga YEŞİL ## TABLOLAR LİSTESİ\n\n| Tablo 1. Veri, Enformasyon ve Bilgi Arasındaki Farklar |\n|---------------------------------------------------------------------------|\n| Tablo 2. Özellikleri Bakımından Ortük Bilgi Arasındaki Farkla111 |\n| Tablo 3. Temel Yönetim Bilgi Sistemi ve Alt Bilgi Sistemi |\n| Tablo 4. Uretilen Urün Çeşitleri Listesi. |\n| Tablo 5. Işletmenin Bir Dönemlik Gider Türü - Tutar Dağılımı |\n| Tablo 6. İşletme Çalışan Sayısı Dağılımı ve Çalıştığı Departman Tablosu |\n| Tablo 7. Maliyet Verileri ve Tutarları Tablosu |\n| Tablo 8. Standart Maliyet Kartı |\n\n| | Tablo 9. Sanma Analizi Veri Tahlosu <br>ર્દિ |\n|--|-------------------------------------------------|\n|--|-------------------------------------------------| ## GİRİŞ\n\n1\n\nGünümüzde işletmelerin sürekli rekabet ortamı içerisinde, faaliyetlerini sürdürebilmesi için etkin bir yönetimi ve verimli bir üretimi baz almalıdırlar. lşletmelerde etkin bir yönetim ise ancak yönetim bilgi sistemi ile sağlanır. Yönetim bilgi sisteminin alt bilgi sistemleri arasında yer alan maliyet bilgi sıstemi, yönetimin etkinliği ve özellikle yönetimin geleceğe yönelik sağılklı kararlar alabilmesi için önemli bir bilgi sistemidir.\n\nBu çalışmada; yönetim bilgi sistemi kapsamında, işletmelerde yönetim kararları alınır iken, maliyet bilgilerinden ne oranda yararlanıldığı konusu araştırılacaktır. Bu araştırma sonucunda işletme yönetimlerinin hangi kararları alırken maliyet bilgilerden yaralandığı, bu yaralanma derecesinin ne olduğu, bu konudakı aksamaların neler olduğu ayrıca incelenecektir. Bizim hipotezimiz \"çoğu işletmelerde maliyet bilgilerinin yeterince hazırlanmadığı ve buna bağlı olarak ta bu bilgilerden az faydalanıldığı üzerinedir\". Bu nedenle çalışmamızın uygulamasını gerçekleştirdiğimiz işletmenin kullandığı bilgi sistemleri ve maliyet sistemi incelenecektir. Bu inceleme sonrasında etkin bir yönetim ve sağlıklı, güvenilir yönetim kararları için maliyet hesaplama yöntemleri içerisinde yer alan standart maliyet yöntemi uygulanacaktır.\n\nÇalışmanın birinci bölümünde yönetim bilgi sistemi üzerinde durulmaktadır. Bölüm içerisinde bilgi tanımı ve türleri, bilginin firmalar açısından önemi, bilgi yönetimi kavramları açıklanmaktadır. Bilgi tanımlaması yapılırken bilgi, veri ve enformasyon arasındaki farkların neler olduğu tablo olarak belirtilmektedir. Yönetim bilgi sistemi ve alt bilgi sistemleri açıklanmaktadır. Maliyet muhasebesinin yönetim bilgi sistemini nasıl etkilediği ve neresinde yer aldığına da değinilmektedir. İkinci bölüm tamamen maliyet muhasebesine ayrılmaktadır.\n\nÇalışmanın ikinci bölümünde maliyet muhasebesi, uygulamanın gerektirdiği konularla sınırlı olarak açıklanmaktadır. Maliyet muhasebesi tanım ve amaçları, maliyet hesaplama yöntemleri, maliyet bilgi sistemi başlıklarının açıklamalarına yer verilmektedir. Muhasebe bilgi sistemi kapsamında yer alan maliyet bilgi sisteminin kurulmasında en etkili maliyet hesaplama yöntemlerinden biri standart maliyet yöntemidir. Bu nedenle, standart maliyet hesaplama yöntemi ayrıntılı olarak açıklanmaktadır. Standart malıyet yöntemi tanımı, standart maliyet yöntemi fayda ve sakıncaları ve bu yöntemin uygulama aşamaları teorik olarak çalışmamızın içerisinde yer almaktadır. Ayrıca bu bölümde işletme yönetimi maliyet bilgilerinden yararlanarak alabileceği kararların neler olduğu açıklanmaktadır. Bölüm iki aşama olarak çalışma ve uygulamanın gerektirdiği çerçevede; karar almada maliyet bilgilerinin sınıflandırılması ve maliyet bilgilerinden yararlanarak alınabilecek karar türleri belirtilmektedir.\n\nÇalışmanın son bölümünde ise uygulama aşamasına yer verilmektedir. Uygulama Uşak organize sanayı bölgesinde yer alan ve süt ürünleri imalatı yapan Muratbey Gıda ve Süt Urünleri fırmasında gerçekleştirilecektir.\n\nSonuç ve öneriler bölümünde, işletmede kullanılan bilgi sistemleri, maliyet yapısı ve standart maliyet yöntemi uygulaması yapılıp, tespit edilen olumsuzlukların engellenmesi için öneriler getirilmektedir. ## 1.BÖLÜM: YÖNETİM BİLGİ SİSTEMİ HAKKINDA GENEL BİLGİLER\n\nÇalışmamızın birinci bölümünde yönetim bilgi sistemi tanım ve kapsamı ayrıntılı olarak açıklanmaktadır. Yönetim bilgi sistemi tanımlamasından önce bilgi kavramı üzerinde durulacaktır. Birinci bölüm sonucunda yönetim bilgi sisteminin alt bilgi sistemleri açıklanıp muhasebe bilgi sistemiyle ilişkisine yer verilmektedir.\n\n## 1.1.BİLGİ TANIMI\n\nBilgi kavramı sözlük anlamına göre; insan aklının erebileceği olgu, gerçek ve ilkelerin bütünü, bili, malumat olarak tanımlanmıştır. (Türk Dil Kurumu, 2011) Bilgi; insanlığın gereksinim duyduğu tüm mal ve hizmetlerin üretilmesi ve entelektüel taleplerin karşılanmasında önemli bir girdidir. Bilginin üretimi, yeni bilgilerin üretilmesini sağlar. Bilgi; sanat, eğitim, toplumsal düzenler ve etkileşimler, ülke yönetimi, toplumsal ve mesleki etik, bireysel entelektüel talepler gibi insanlığın\n\nbireysel ve toplumsal ihtiyaçlarının karşılanmasın da önemli rol oynar.(Türkmen, 1996, s.8)\n\nYönetim bilgi sistemi kapsamında bilgi, veri ve enformasyon bazen aynı bazen de farklı anlamlarda kullanılmaktadır. Bu üç terimin birbirinden farklı ve birbirine benzer yanlarının bilinebilmesi için önce anlamsal olarak tanımlanmalıdır.\n\nYönetim bilgi sistemi açısından veri, bilgi üretim sürecinin girdisi; enformasyon, karar alma sürecinin gırdısı; bilgi, ise iletişim sürecinin girdisidir. Bir karar sürecinin girdisı olan enformasyon, başka bir bilgi üretim sürecinde veri olarak kullanılabilir. En genel anlamda bilgi, gerçeğin yapı ve işleyişinin tanımıdır.(Şahin, 2009, s.4)\n\nBilgi; deney, tecrübe, yorum ya da fikrin bir araya gelmesi ile oluşan enformasyondur. Yani enformasyon, veriye göre daha belirgin bir çerçeveye sahiptir. Enformasyon düzenlenmiş veri kümesini genellikle belge şeklinde veya görsel ya da işitsel bir mesajı içermektedir.(Keskin, 2011) Bilgi, insanın yetenek, beceri, yetkinlik, fikir, yorum, algı, ve motivasyonları ile birleşmiş enformasyonun kullanımı ile oluşur. Bilgiyi daha iyi tanımlayabilmek için \"veri, enformasyon, bilgi ve bilgelik\" hiyerarşisini kavramakta yarar var. Veri, bu hiyerarşık yapının en alt basamağıdır. Hem semboller ve gerçekler birer veridir. Veri, tek başma bir şey ifade etmez. Enformasyon, işlenmiş, anlamlı şekilde bir araya getirilmiş veriler topluluğudur. Enformasyon, \"kim\", \"ne\", \"nerede\", \"ne zaman\" sorularına cevap verir. Bilgi enformasyonun fayda sağlayacak şekilde bir araya getirilmesi ile oluşur. Bilgi güvenilirdir ve doğru olduğuna inanılır. \"Nasıl\" sorusuna cevap verir. Bilgelik ise, hangi bilginin ne amaçla kullanılacağını bilme yetkinliğidir.(Bedük, 2005, s.202-203)\n\nBilgi, veri ve enformasyon kavramları günlük hayatta birbirinin yerine kullanılan ve karıştırılan kavramlardır. Bu nedenle bu üç kavram arasındaki fark Tablo'l de ortaya konulmuştur. ## Tablo 1. Veri, Enformasyon ve Bilgi Arasındaki Farklar\n\n| Veri | Enformasyon | Bilgi |\n|----------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|\n| Henüz yorumlanmamış<br>sembollerdir. | İşlenmiş veridir. | Kullanılabilir enformasyondur. |\n| Basit gözlemlerdir. Mevcut<br>durumu gösterir. | Basitçe gerçekleri sunar. | Tahminlerde bulunmamıza, sebep<br>sonuç ilişkileri kurmamıza imkan<br>tanır. |\n| Yapılandırılabilir veya<br>kodlanabilir. | Yapılandırılmış, açık, basit ve nettir. | Karışık ve kısmen yapılandırılmış. |\n| Nicel ve nitel olarak yazılı olarak<br>anlatılabilir. | Yazılı olarak kolayca anlatılabilir. | Kelimelerle<br>açıklamalarla<br>ve<br>anlatılması zordur. |\n| Yapılan işlemlerin belli biçimlerde<br>tutulmuş kayıtlarıdır. | Hesaplanarak elde edilir. Doğruluğu<br>verilerin<br>bütünleştirilmesi<br>ve<br>hesaplanmasıyla mümkündür. | kişiler<br>Bağlantılarda,<br>arası<br>konuşmalarda,<br>deneyim<br>tabanlı<br>anlayışlarda, insanların durumları,<br>sorunları, çözümleri karşılaştırma<br>yeteneklerinde bulunur. |\n| Sahibi yoktur. | Sahibi yoktur. | Sahibi vardır, sahipliğe dayanır. |\n| sistemlerinde<br>Çeşitli<br>teknoloji<br>depolanır. | Bilgi sistemlerince ele alınır. | Biçimsel olmayan konulara ihtiyaç<br>duyar. |\n| Herhangi bir problemin çözümünde<br>tek başına çözüm olmaz. | Genel<br>bir<br>durumdan<br>anlam<br>çıkarmada anahtar bir kaynaktır. | Karar<br>tahminlerde<br>almada,<br>bulunmada,<br>vs. ana<br>kaynak akıldır. |\n| Araştırma sonucu<br>kitaplarda<br>ve<br>belgelerde şekillenir. | Verilerin<br>değerlendirilmesinden<br>oluşur. Veri tabanlarında, kitaplarda<br>ve belgelerde şekillenir. | Kolektif<br>akıllarda<br>şekillenir,<br>paylaşılır ve deneyimle gelişir. |\n| Ayrıştırılabilir veya işlenebilir. | Tekrar tekrar kullanılabilirler.<br>Birbirlerine girebilir. | Çoğunlukla<br>deneyim<br>yoluyla<br>insanların akıllarında ortaya çıkar. |\n\nKaynak: Durna; U., Bilgi Yönetiminde Bilgiyi Anlamak, 2008, s.144\n\nBilgi ile yapılan tanımlarda ve Tablo'l i incelediğimizde veri, enformasyon ve bilginin birbirinden farklı olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca işlenmiş veri olan her enformasyon, bilgiye dönüşmeyebilir. Bilginin analiz edildiği ve çıktıların elde edildiği yer insan aklıdır, deneyimle, paylaşımla ve kişiler arası konuşmalar ile güç kazanır. Bilginin akıl süzgecinden geçmesiyle; planlama yapma, tahminlerde bulunma, karar alma, sorun çözme ve toplumsal ilişkilerde gelişme başlıca çıktılar elde edilir.\n\n## 1.2.BİLGİNİN İŞLETMELER AÇISINDAN ÖNEMİ\n\nBilgiye olan gereksinim gün geçtikçe artmaktadır. Günümüz bilgi çağında, işletmeler yatırımın makine, teçhizat gibi duran varlıklar yerine, işletme içi işgörenlerine düzenli eğitimsel olarak gerçekleştirilmelidir. Modern yönetim çağında, etkin bir yönetim için bilgiye her zaman ihtiyaç duyulmaktadır ve kazanılmış olan bilginin de, bilgi yönetimi kapsamında işgörenler arasında paylaşarak kurumsal güç haline gelmektedir.\n\nÇağdaş dünyada işletmeler, bilgilerin toplanması ve üretimi için verilerin derlenmesi, işlenmesi ve üretilen bilgilerin uygulamaya geçirilmesiyle bilgiye dayalı hale gelmiştir. Kapalı bir sistem olan dünya içinde varlığını sürdüren işletmelerin ve insanların entropiden kurtulmak için bilgiye ihtiyacı vardır. Dış dünyada bilgi girdisinin sağlanması ve işletme içinde bilgi üretiminin sürdürülmesi hem örgütleri entropiden korumakta hem de üretim, yönetim ve pazarlama işlerinde etkenlik sağlamaktadır. Bu nedenle günümüz işletmelerinde bilgi en önemli girdi konumundadır. Bilgi Toplumlarında, bilginin niceliksel artışı üretim araç ve yöntemlerini de değiştirmiş ve geliştirmiştir. Sanayı işletmelerinde niteliksiz iş gücünü açığa çıkaran bir gelişme gözlemlenmektedir. Sanayı işletmeleri üretimi, yönetimi ve prosedürü çok iyi bilen uzmanlaşmış işgücünün (bilgi işçisi) istihdam etmeye yönlenirken (ürün başına işgücünü azaltarak) açığa çıkan niteliksiz işgücünün (vasıfsız) hizmet sektörüne, ticaret sektörüne geçtiği gözlemlenmektedir (Türkmen, 1996, s.11-12).\n\nBilgi, çağımızın en önemli sermayesi konumunda olan insan sermayesi açısından da önemli bir kavramdır. İnsan sermayesi bilgiyle donatıldığı sürece güçlenir ve güçlenen bu sermayeye dayalı firmalar da uluslararası rekabet ortamında yaşamlarını devam ettirir, sektörünün öncüsü konumuna ulaşır.\n\nBilgiye dayalı bir örgütlenme; sorumluluk, karar verme ve otorite konumunu üstlenebilecek idarecilerle \"bireysel profesyonel yardımcılara\" gereksinim duymaktadır. Bilgi işçisi gelişmiş ülkelerde hızla ana kaynak haline gelmekte, temel yatırıma dönüşmektedir. (Drucker, 1994, s.204).\n\nİşletmelerin en değerli varlığı çalışanların sahip olduğu bilgidir. Bu nedenle işletmeler, yapısal sermayelerinin yanında insan sermayesine de odaklanarak işletme bilgisinin dışında çalışanlarının bilgisini de geliştirmeye çalışmaktadır. (Uzun; Durna, 2008, s.133)\n\nEkonomik gelişme düzeyinin artırılması, üretim faktörleri miktarı ve niteliği yanında teknolojik gelişmeye de bağlıdır. Teknolojik gelişmenin sağlanmasındakı en önemli faktör ise bilgidir. Bilgi üretebilen toplumlar, teknolojik gelişme sağlayarak, her zaman diğer toplumlardan daha yüksek bir gelişme düzeyi sergilemişlerdir(Atik, 2011, s.125).\n\nGünümüzde bilgi, insan, para, güç ve rekabet avantajı anlamına gelmektedir. Bir şirket için artık sermayeden, işgücünden ve diğer tüm maddi varlıklardan daha değerlidir. Ancak buna rağmen en çok ihmal edilen varlık da bilgidir. Bir şirket, rekabet avantajına sahip olabilmek için bilgi varlığının ne olduğunu saptamalı ve bu varlığı en yüksek getiriyi elde etmek için nasıl yönetmesi gerektiğini bilmelidir.\n\nOnemli olan sahip olunan bilginin niteliğidir. Bir şirketin bilgi varlığı, kar elde etmek, değer yaratmak, rekabet avantajını ve sürdürebilir büyümeyi yakalamak için sahip olduğu veya sahip olması gereken Pazar, ürün, teknoloji ve organizasyona ait bilgilerin tamamıdır(Bedük, 2005, s.203).\n\n## 1.3.BİLGİ YÖNETİMİ KAVRAMI\n\nBilgi yönetimi, şiddetli rekabetin yaşandığı ve koşulların sürekli olarak değiştiği bir ortamda, firmaların değişen çevreye uyum sağlamak, yaşamlarını sürdürmek ve temel yeteneklerini korumak için ortak aklı kullandığı yöntemdir( Şahin, 2009, s.10).\n\nBilgi yönetimi, bilgı ekseninde rekabet eden firmalarda gelecekteki başarının temelini oluşturmaktadır. Bilgi üzerine odaklanmanın nedeni, yalnızca daha çok, daha iyi ve daha hızlı bilgiye sahip olmak değil aynı zamanda değer yaratmaktır( Gümüştekin, 2004, s.203-204). Orgütsel amaçların daha iyi bir şekilde elde edilebilmesi için bireylere, takımlara ve bütün organizasyona bilginin kolektif ve sistematik olarak yaratılması ve uygulanması için olanak sağlayan yeni bir disiplindir( Ağır, 2005, s.63).\n\nBilgi yönetimi örgütsel amaçları başarmak için, tüm işgücünün kolektif bilgi ve becerilerinden yararlanmaya yönelik bir uygulamadır. İşletmeleri dinamik ve yaşayan sosyal bir olgu olarak gören bilgi yönetimi, teknolojiyle ilişkili olmakla birlikte, büyük ölçüde insanlarla ilgilidir. Bilgi toplumunda bilginin kullanımı arttıkça, üretim yapısı da değişmekte; bilgi, işgücü ve sermayeden daha önemli bir etken olarak üretime girmektedir. Dolayısıyla bilgi yönetimi yalnızca global işletmeler açısından değil, bütün işletmeler açısından önemlidir. Gelecekte, birçok bilgi yönetimi etkinliği ve süreci, işletme bölümlerinin veya iş görenlerin olağan bir işi durumuna gelecektir. Bununla beraber, proaktif düşünen işletmeler gelecekte rekabet edebilmek için, sistematik olarak bilgiyi daha iyi yönetme çabası içine gireceklerdir( Gümüştekin, 2004, s.204).\n\nEtkili bir bilgi yönetimi anlayışı, örgütlerin yaratıcılık, yenilikçilik ve verimlilik gücünü arttırmaktadır. Bilgı yönetimi sıstemi aynı zamanda elektronik belge yönetimi sistemini de kapsayacak şekilde geniş bir mimariyi ifade etmektedir. Bu nedenle bilgi yönetimi sistemleri, elektronik belge ve / veya doküman yönetimi, veri tabanı yönetimi, posta yönetimi gibi diğer örgütsel bilgi sıstemlerinin tümünü kapsayacak şekilde tasarlanmalı; teknolojide yaşanabilecek olası gelişmelere karşı esnek ve genişleyebilir bir yapıya sahip olmalıdır(Odabaş, 2009, s.178).\n\nGünümüzde örgütsel yeteneklerin geliştirilmesinde, etkin karar süreçlerinin oluşturulmasında, fırsatların ortaya çıkarılmasında, teknolojik yeniliklerin yönetiminde, hataların elimine edilmesinde bilgi yönetimi belirleyici rol oynar. Bu nedenle günümüz örgütleri yaşamlarını sürdürebilmek ve sürdürülebilir rekabet üstünlüğü elde edebilmek için bütün süreçlerini \"bilgi yönetimi\" ekseninde yeniden yapılandırma gereksinimi duymaktadırlar. Bilgi yönetiminde iyi olmak için işletmeler arasında, bilgi üretme, elde etme ve transfer etmede yetenek geliştirme konusunda çok yoğun bir rekabet yaşanmaktadır. Aynı zamanda yeni bilgiyi rekabet üstünlüğü yaratmaya dönüştürebilmek için, işletmeler davranışlarını, stillerini sürekli değiştirmekte, yenilemekte veya gözden geçirmektedirler. Amaçları ise \"bilgi temelli varlıklar/entelektüel sermaye\" dönüştürebilecek oluşumları belirlemek, geliştirmek ve korumaktır. Rekabet üstünlüğü yaratan bilgi yönetimi yalnızca rakiplerde olmayan değil, aynı zamanda, rakiplerin kolay elde edemeyecekleri bir sosyal ilişki ağını belirler( Gümüştekin, 2004, s.203-204).\n\nBilgi yönetimi sayesinde paylaşılan bilgiyle beraber bireylerin uzmanlıkları da gelişir. Bilgi paylaşımı ile gelişen iş görenler, dahil oldukları örgüt yapısına da bir katma değer oluştururlar.\n\nBilgi yönetimi, bireylerde var olan uzmanlık ve tecrübelerde dahil olmak üzere veri tabanları, dokümanlar, politikalar ve prosedürleri içeren işletmenin tüm bilgi varlıklarının belirlenmesi, yönetimi ve paylaşılması ile ilgili entegre ve sistematik bir yaklaşım sağlar. İşletmelerin ve ulusal ekonomilerin mevcut ve potansiyel rakiplerine kıyasla rekabet güçlerini artırmaları ve sürdürmeleri için bilgi yönetimi gereklidir. Bu amaç doğrultusunda bilgi yönetimi, bilginin etkin bir biçimde tanımlanması, elde edilmesi ve kullanılmasını amaçlayan strateji veya süreçleri kapsamaktadır(Şahin, 2009, s.10)\n\n## 1.4.BİLGİ TÜRLERİ\n\nBilgiye dayalı kurumlar, fırmalar açısından yaklaşan bilgiyi \"kullanılma biçimine\", \"kaynağına\", \"rekabet üstümlüğüne\" ve \"niteliğine göre\" gruplandırarak, bu dört grup altında farklı türlere ayırmaktadır(Uçak, 2010, s.715-716).\n\n## 1. Kullanılma biçimine göre bilgi türleri\n\n1.1 İdealist bilgi: vizyon oluşturmaya, amaçları saptamaya, değer ve inançları yönlendirmeye ve karar vermeye yardımcı bir bilgi türüdür.\n\n1.2 Sistematik bilgi: sistemlerin çalışma biçimleri ve fonksiyonları ile ilgili olan bu bilgi yöntem ve kılavuz oluşturmaya yardımcıdır.\n\n1.3 Pragmatik bilgi: karar alma ve işlerin yerine getirilmesinde sahip olunması gereken bilgidir.\n\n1.4 Otomatik bilgi: insanların düşünmeden, değerlendirmeden rutin olarak sergiledikleri davranışların kaynağı olan bilgidir.\n\n## 2. Kaynağına göre bilgi türleri\n\n2.1 Açık bilgi: ifade edilebilen, kaydedilebilen, aktarılabilen ve ulaşılabilen bilgi türüdür. 2.2 Ortülü bilgi: kişiye özgü olan, kurum çalışanlarının zihninde yer alan deneyim, değer ve eylemlerden oluşan bilgelik ve uzmanlık bilgisidir. Formüle edilmesi ve iletilebilmesi zordur.\n\n## 3. Rekabet üstünlüğü yaratan bilgi türleri\n\n3.1 İşaretsel bilgi: alıcıya yorumlanması gereken mesajları sunan bilgidir.\n\n3.2 Deneyimsel bilgi: yaparak ve tekrarlayarak ortaya çıkan, elde edilmesi zaman, enerji ve kaynak gerektiren bilgidir.\n\n3.3 Girişimci bilgi: yaratıcı, yenilikçi, mevcut ekonomi ve pazarın sınırlarını genişleten, rekabet avantajı sağlayan bilgidir.\n\n3.4 Kurumsal bilgi: sistematik araştırma ve geliştirme çalışmaları sonucu kurum içinde oluşan ve kurumun tüm işleyişiyle bütünleşmiş bilgidir.\n\n## 4. Niteliklerine göre bilgi türleri\n\n4.1 Kişisel bilgi: insanın sahip olduğu, değer ifade eden bilgidir.\n\n4.2 Yapısal bilgi: şirketlerde özümsenen, içselleştirilmiş ürün ve hizmetlere yansıyan değerleri yansıtan bilgidir.\n\n4.3 Müşteri bilgisi: firmanın müşterileri hakkında bilgidir.\n\nLiteratür de bilginin değişik şekilde sınıflandırılması mevcuttur. Bu sınıflandırmalara göre yönetim bilgi sisteminde en yaygın olarak kullanılan bilgi türleri, örtük bilgi ve açık bilgi tanımlamaları ile arasındaki farklar incelenmiştir.\n\n## 1.4.1.Örtük Bilgi\n\nOrtük bilgi, bir araya getirilerek ifade edilemeyen bilgidir. Bu yönüyle bu bilgiyi açığa çıkararak anlamlı bir hale getirmekte fayda vardır(Durna, 2008, s.142)\n\n## 1.4.2.Açık Bilgi\n\nAçık bilgi doğruluğu genel kabul görmüş bilgi olarak bilişim teknolojileri aracılığıyla rahatça paylaşılabilmektedir. Açık bilgi, organizasyon içerisinde, herkes tarafından açıkça anlaşıldığından, kişiden kişiye, bölüme aktarılması daha kolay gerçekleşmektedir. Açık bilginin en önemli özelliklerinden biri de yoruma açık olması ve objektif bir nitelik taşımasıdır. İşletmelerde müşteriler hakkında oluşturulan ve kullanıma uygun veriler açık bilgi olarak kabul edilebilir. Çünkü bu veri tabanları karar alma sürecinde bilgiye dönüşmektedir. Müşteri veri tabanlarından yararlanarak müşteriler hakkında nerede, ne zaman, nasıl ve kim tarafından hangi tür bir kararın verileceği sorularına rahatça cevap bulunabilir. Bu durumun oluşturulabilmesi için örgüt içinde bilgi paylaşımını engelleyen faktörlerin kaldırılması gerekir( Durna, 2008, s.143).\n\n| Özellik | Örtük Bilgi | Açık Bilgi |\n|------------------------------------|---------------------------------------------------------------------------|----------------------------------------------------------------------------------|\n| Doğası | Kişisel, özel davranışlarla<br>anlam kazanmaktadır. | Kodlanabilir ve açıklanabilir. |\n| Biçimselleştirme | Birleştirmek, kodlamak veya<br>kayıt ve formülüze etmek<br>zordur. | Kodlanabilir, sistematik bir<br>biçime ve biçimsel bir dile<br>çevrilebilir. |\n| Gelişim Süreci | Deneme ve uygulamada<br>hatalarla karşılaşılabilir. | Enformasyonun<br>yorumlanmasında ve<br>anlaşılmasında kapalılığın<br>açıklanması |\n| Yer | İnsanın beyninde oluşur ve<br>beyninde biter. | Dokümanlar, veri tabanları, web<br>sayfaları, e-mail, kitaplar, vs. |\n| Değişim Süreci | Dışa vurma yoluyla açığa<br>çıkarabilir. | Ozümseme ve anlama yoluyla<br>örtülüye çevrilir. |\n| Enformasyon Teknolojisi<br>Desteği | Enformasyon teknolojisi<br>desteği veya paylaşımla<br>yönetilmesi zordur. | Mevcut enformasyon<br>teknolojileri tarafından<br>desteklenir. |\n| Ortalama İhtiyaç | Zengin bir iletişime ihtiyaç<br>duymaktadır. | Geleneksel elektronik kanallarla<br>aktarılabilir. |\n\nTablo 2: Ozelikleri Bakımından Ortük Bilgi ve Açık Bilgi Arasındaki Farklar\n\nKaynak: Durna; U., Bilgi Yönetiminde Bilgiyi Anlamak, 2008, s.144\n\nAçık bilgi, örtük bilginin insan beyninde oluşup, dışa vurulması yoluyla açığa çıkarılması ve bu açığa çıkan bilginin, bilgi işleme, iletişim ve enformasyon teknolojisiyle biçimselleştirilmesi sonucu kodlanabilir ve açıklanabilir hale gelmesidir. Açık bilgi, teknolojik ve elektronik ortamlara kolaylıkla aktarılıp iletişim kanallarıyla desteklenebilirken örtük bilgi ise açık bilginin tam tersi konumunda yer almaktadır. ## 1.5.YÖNETİM BİLGİ SİSTEMİ\n\nÇağdaş işletmelerdeki karmaşıklığa bağlı olarak yöneticilerin yönetim sürecindeki bilgi gereksinmelerini sağlamak, dolayısıyla belirsizliği azaltmak, işletmelerin sahip olduğu varlıkları ve faaliyetleri amaçlar doğrultusunda yönlendirmek, başarıya götürmek ve sağlıklı bir şekilde işletmelerin yaşamını devam ettirmek amacı ile çağdaş yönetim yaklaşımı ve günümüz bilgi ve iletişim teknolojilerini içeren çeşitli yönetim bilgi sistemleri, bütün işletmeler için yaşamsal bir zorunluluktur. Para, insan gücü, malzeme, makine, teknoloji ve bilgi gibi işletmeler, kaynaklarının amaçları doğrultusunda en etkın ve verimli bir şekilde kullanılmalarını planlamak, örgütlemek, faaliyete geçirmek ve kontrol etmek için, yönetime gerekli olan fırma içi ve firma dışı finansal ve finansal olmayan; nıceliksel ve niteliksel bilgileri, gerektiği yer ve zamanda doğru, güvenilir ve kullanılabilir şekilde sürekli olarak sağlamak amacı ile kurulan ve çalıştırılan birbirine bağlı birden çok alt bilgi sisteminden oluşan, bir sistemler dizisinin olması gerekmektedir. İşte bu sistemler dizisinin bütünü, yönetim bilgi sistemleridir. Yönetim bilgi sistemleri, ifade edildiği gibi, firmanın faaliyetlerine ilişkin bilgi üreten alt sistemlerden oluşan bir sistemler dizisidir. Bu nedenle yönetim bilgi sistemi yerine; sistemin kapsadığı alt sistemler dikkate alınarak çoğul yönetim bilgi sistemleri kullanılmaktadır. Alt bilgi sıstemleri kendi aralarında etkileşime sahip olup, birbirleri ile bilgi alışverişi içinde olurlar. Bir alt sistemin çıktısı olan bir bilgi, bir rapor, bir tablo diğer bir alt sistemin girdisi olan veriyi meydana getirir. Buna göre alt sistemler birbirine bağlıdırlar. Bu alt bilgi sistemleri, karşılıklı bilgi alış verişi içinde, birlikte hareket ettiklerinde, yönetimin tüm bilgi taleplerini karşılarlar. Ancak bu durum, her bir alt sistemden, diğerlerinden bağımsız bazı bilgilerin elde edilemeyeceği anlamında değildir. Temel hedet, yönetimin her düzeyine ve ilgili kişilere işletme faaliyetleri hakkında gerekli bilgileri sağlayacak ve birbirine bağlı alt sistemlerden oluşacak geniş bir yapının kurulmasıdır( Sürmeli, 2006, s.20-21).\n\nYönetim Bilgi Sistemi (YBS), işletmelere ait karmaşık faaliyetleri kapsayan temel verilerin işlenmesinde zaman ve maliyetlerin mınımızasyonu ile tam ve doğru bilgileri tedarik - üretim - satış üçgeni içinde en verimli kılan sistematik bir yaklaşımı ifade etmektedir. Buradakı temel öğe, yönetim işlevlerinin hepsinde bulunan karar vermenin, işletme faaliyetlerini en kısa sürede ve en düşük maliyetle gerçekleştirecek en verimli sonucun elde edilmesini sağlamaktır. Dolayısıyla verimliliğe katkısı açısından zamanı ve maliyetleri minimize eden, yaygın ve örgün olarak yapılanmış YBS, fırmayı istenilen verimlilik düzeyine taşıyabilecektir. Günümüzde YBS'nin temel hedefi mutlaka verimliliği optimize etmek olmalıdır( Erdem, 2006, s.39-40).\n\nYBS, firmalara önemli katkılar sağlar. Bunların en önemlileri ise öncelikle yönetsel kontrol, verimlilik, karşılaşılabilecek risklerin önlenmesidir. YBS sayesinde yöneticiler firmada meydana gelebilecek tehditleri anında fark edip, bu tehditleri fırsata dönüştürebilmektedirler.\n\nYBS, organizasyonlarda bilgi teknolojileri kullanımının yönetsel boyutuna yaklaşımını benimsemesinden dolayı, günümüz organizasyonlarının kurumsal etkinlik ve hizmet kalitesi düzeylerinin yükseltilmesinde yaşamsal bir faktör olarak değerlendirilmektedir. Bir organızasyonun amaçlarına ulaşması, iç ve dış çevredeki değişimlere karşı sağladığı uyum ve ortaya çıkan değişimler karşısında yönetimin gereksinim duyduğu doğru zamanlı bilgileri sağlayarak etkin karar alma faaliyetini gerçekleştirmesiyle yakından ve doğrudan ilgili olduğu düşünülürse, YBS' nın bilgi çağı organizasyonları açısından taşıdığı önem daha iyi anlaşılacaktır. ( Erdem, 2006, s.32).\n\nBu alanda son yıllarda kaydedilen gelişmeler, firmaları bütün faaliyetlerinin birbirine bağlandığı ve genel durumu her an göz önüne serme yeteneği olan bütünleşmiş sistemler haline gelmiştir. Bu da yönetime, karar verme ve kontrol faaliyetlerinde eş zamanlılık, anında duruma hakim olma ve strateji belirleme gibi çok önemli araçlar sağlamaktadır(Şahin, 2010, s.48).\n\nYönetim bilgi sistemi, işletmelerdeki yapı, işleyiş ve yönetime sağladığı katkılar itibariyle insan sinir sistemine benzer niteliktedir. Insan anatomisi incelendiğinde; mükemmel sinir sistemi yapısı ile vücut içi ve vücut dışındaki olumlu ve olumsuz etkileri, duyu organlarımız ile algıladıktan sonra anında vücudumuzun üst yönetimi ve karar merci olan beyine mesajı iletir. Vücudumuzun karar mercii olan beyin ise bu mesajı değerlendirerek hiç gecikmeden kusursuz iletişimi sağlayan sınır sistemimiz ile kararın uygulanması için ilgili bölümlere mesajını gönderir, vücut için anormal olan durum tekrar normal işleyişine döner. İşletmelerdeki yönetim bilgi sistemini incelersek; sistemin işleyişinin sağlanması için ilk olarak sağlıklı bir iletişimin ve teknolojik altyapının olması gereklidir. İşletmelerde bulunan yönetim seviyeleri, yönetim bilgi sıstemi ile firmayı etkileyebilecek iç ve dış çevredeki değişiklikleri anında fark edip, duruma hâkim olarak bu bilgi sistemlerinin katkılarıyla etkin karar verebileceklerdir. Verilecek olan bu kararlarla işletmeler, öncelikle rekabet avantajı kazanacak ve entropiden kurtulacaktır.\n\nYönetici, faaliyetleri yürütürken işletme içi ve işletme dışı birçok kişi ve gruplarla ilişki içinde olmak, bunlarla kimi zaman bir işbirliği, kimi zaman mücadele etmek zorundadır. Yöneticiler diğer insanlarla birlikte çalışarak, planlama, karar verme, çalışanların motivasyonu, denetim gibi faaliyetlerde bulunurlar (Dinçer, 2003,s.32). Yöneticiler karar veren şahıslardır (Genç,2005,s.22). Yöneticiler, yönetim fonksiyonlarını yerine getirirken yönetim bilgi sistemine ihtiyaç duyarlar. Verecekleri kararlar ile işletmenin geleceği açısından önemli rolleri vardır.\n\nİleri görüşlü olan profesyonel yöneticiler, işletmenin geleceği hakkında planlama yaparken, bulanık olan işletmenin geleceği tablosunu, YBS sayesinde daha net ve yakından görmesini sağlar. İşletmedeki yönetim kadrolarının alacağı her stratejik kararın, olması beklenen bir depremin saniyeler önce bilinmesi ne kadar önemliyse, o kadar önemi vardır.\n\n## 1.6.YÖNETİM BİLGİ SİSTEMLERİ VE ALT BİLGİ SİSTEMLERİ\n\nYönetim bilgi sistemi; birbiriyle sağlıklı iletişim halinde olan, işletme içi ve dışına bilgi sağlayan alt sistemlerin oluşturduğu bir bütündür. Bu alt bilgi sistemlerinin neler olduğunu ve hangi içerikte bilgileri kapsadığını bir bütün halinde ve daha net görebilmemiz için Tablo 3 'de gösterilmiştir. Tablo 3: Temel Yönetim Bilgi Sistemleri ve Alt Bilgi Sistemleri\n\n\n\nKaynak: Sürmeli,F., Muhasebe Bilgi Sistemi, Eskişehir,2006, s.27 ## 1.6.1.Uretim Bilgi Sistemi\n\nUretim insan ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla belirli girdilerin, dönüştürme sürecinde çeşitli işlemlerden geçirilerek mal veya hizmet olarak çıktıların elde edilmesidir (Tekin, 2000, s.3). Uretim bilgi sistemi, firmada üretilen mamullerin, hizmetlerin ve bunlara ilişkin girdilerin(hammadde, malzeme, vb.) firma içindeki fiziksel akışlarına (fiziksel dönüşümlerine) ilişkin bilgileri sağlamaya yönelik bir bilgi sistemidir (Sürmeli, 2006, s.29-30).\n\nUretim bilgi sistemleri, ürün ya da hızmet üretim sürecimin planlanması ve kontrolü ile ilgili tüm faaliyetleri içeren üretim işlevini desteklemektedir. Üretim fonksiyonu, fırmaların tüm işlemsel süreçleri ve sistemlerinin yönetimiyle ilgilidir. Faaliyet yönetimi ve işlem süreci için kullanılan bilgi sistemleri, ürün ve hizmet akışını, satışları ve stokları kontrol eden, gözlemleyen ve planlayan firmaları desteklemektedir (Şahin, 2010, s.151).\n\n## 1.6.2.Pazarlama Bilgi Sistemi\n\nPazarlama; kişisel ve örgütsel amaçlara ulaşmayı sağlayacak değişimleri\n\n(değiş-tokuş) gerçekleştirmek üzere; fikirlerin, malların ve hizmetlerin geliştirilmesi, fiyatlandırılması ve tutundurulması için yapılan firma faaliyetleri sistemi olarak tanımlanabilir (İslamoğlu, 2006, s.6). Pazarlama işlevi, planlama ve pazarda mevcut ürünlerin satışı ve daha iyi ilgi çekmesi, promosyonların verilmesi, yeni pazarlara giriş, yeni ürünlerin geliştirilmesi ve potansiyel müşterilere hizmet eder. Bir işletme açısından pazarlama hayatı bir öneme sahiptir. Günümüzde bu fonksiyonun etkinliği bilgi sıstemlerine bağlıdır (Şahın, 2010, s.149).\n\nPazarlama bilgi sistemi, malların ve hizmetlerin üreticiden tüketiciye veya kullanıcıya doğru akışları, satış öncesi ve sonrası hizmetleri; Pazar araştırması, yeni ürünlerin geliştirilmesi, satış planlaması, reklam ve tanıtım, fiyatlama, satış analizleri, satış sonrası hizmetler ve en az maliyetle en fazla müşteri memnuniyeti gibi firma faaliyetlerine ilişkin bilgiler sağlamaya yönelik bir bilgi sistemidir (Sürmeli, 2006, s.30). ## 1.6.3.Insan Kaynakları Bilgi Sistemi\n\nInsan kaynakları bilgi sistemi, insan kaynağının planlanması, işe alma ve yerleştirme, sürekli eğitim, ücret yönetimi, güvenlik ve sağlık, endüstri ilişkiler, kariyer planlama ve geliştirme, sosyal hizmetler, yönetim ve örgüt geliştirme, maliyet kontrolü ve performans yönetimi ve sendikal ilişkiler gibi insan kaynakları konularında gerekli bilgilerin toplanması, işlenmesini ve bu bilgilere gereksinim duyanlara aktarılmasını sağlayan bir sistemdir(Sürmeli, 2006, s.31). Insan kaynakları bilgi sistemi, üst düzey yönetime uzun dönemli planlar yapmada; yetenekler, eğitim seviyesi, pozisyonun yeri, sayısı ve giderleri hakkında bilgi sunar. Orta yönetim, çalışanların gereksinimleri, dağılımı ve maaşlarını izlemek ve analiz etmek için, alt yönetim ise, çalışanların yerlerini ve isteklerinin izlenmesi için kullanmaktadır (Şahin, 2010, s.154).\n\n## 1.6.4.Finans Bilgi Sistemi\n\nFinans bilgi sistemi, bazı kaynaklarda muhasebe bilgi sistemi ile iç içe girmiş birleşik bir yapı gibi belirtilmektedir. Oysaki finans bilgi sistemi ile muhasebe bilgi sistemi birbirinden ayrı sistemlerdir, fakat YBS alt sistemlerinin tümünde olduğu gibi\n\nbu iki sistem arasında da bilgi etkileşimi mevcuttur.\n\nFirma yöneticilerinin en çok ihtiyaç duyduğu bilgilerin başında finansal bilgiler gelmektedir. Çünkü finansal bilgiler sayesinde yöneticiler geçmiş ve carı durumlarını öğrenmekte ve dolayısıyla kararlarını daha isabetli verebilmektedir. Bu bağlamda finansal bilgilerin bir sistem dahilinde firma içinde dolaşması finansal bilgı sistemi aracılığıyla olmaktadır (Demir, 2009, s.2).\n\nFinans bilgi sistemi, firmalardaki finansal yöneticilere, işletme için gereksinim duyulduğunda en uygun maliyetle kaynak bulması ve bu kaynakların tahsisi ve kontrolü ile ilgili destek sağlayan bir sistemdir. Finans bilgi sistemi, gereksinim duyulan parasal kaynakların bulunması; bu kaynakların etkin ve verimli bir şekilde kullanımı, ve denetimine paralel olarak nakit yönetimi, portföy yönetimi, sermaye bütçelemesi, finansal tahmin ve finansal planlama konular üzerine odaklanmaktadır (Sürmeli, 2006, s.31). ## 1.6.5.Muhasebe Bilgi Sistemi\n\nMuhasebe bilgi sistemi işletmelerde kullanılan en eski ve geniş kullanım tabanına sahip olan bir bilgi sistemi olduğu için günümüz işletme literatüründe çok çeşitli tanımlamalar bulunmaktadır. Bu tanımlamalar ışığında Muhasebe Bilgi Sisteminin; işletmenin defter tutmadan ibaret olmadığını, rapor, analiz ve yorumlama kavramlarını dahil ederek, işletmelerini, karar alma sürecini, planlama ve kontrol işlevinin yerine getirilmesi için bilgi sıstemi paydaşlarının bilgi ihtiyacını karşılamaktadır.\n\nMuhasebe bilgi sistemi, çok uluslu bir şirkette planlama, kontrol, değerlendirme ve uluslararası operasyonları da dahil olmak üzere şirketin tüm faaliyetlerini koordine etmek için ihtiyaç duyduğu bilgileri sağlar (Mueller, 1991, s.92).\n\nMuhasebe bilgi sisteminde veri veya bilgiler her sistemde olduğu gibi, Girdi-Süreçleme-Çıktı akışını izler. Bu akışa uygun olarak veriler; önce sisteme belgelerle dahil edilir, daha sonra bir kayıt ortamı içinde bilgi işlem faaliyetleri ile bilgilere dönüştürülür ve bu bilgiler iç ve dış bilgi kullanıcılarına raporlar şeklinde iletilir.\n\nŞekil 1'de muhasebe sisteminde geleneksel muhasebe bilgi akışı gösterilmiştir (Sürmeli, 2006, s.59).\n\n\n\nŞekil 1: Muhasebe Bilgi Akışı\n\nKaynak: Sürmeli,F., Muhasebe Bilgi Sistemi, Eskişehir, 2006, s59. Muhasebe Bilgi Sistemi; finansal muhasebe, maliyet muhasebesi ve yönetim muhasebesi ile ilgili mali nitelikteki tarihi(geçmişe ait) ve tahmini (ileriye dönük) verileri bilgi kullanıcılarının beklentilerini karşılayacak özellik ve niteliklerde bilgilere dönüştüren, raporlayan ve ilgili kişilere sunan; hasılat-satışlar-alacaklar, harcama-satın alma-borçlar, ücret, duran varlıklar- Amortisman, üretim-maliyetleme, maliyet kontrolü, işçilik giderleri gibi alt bilgi sistemlerinin oluşturduğu bir bilgi sistemidir (Sürmeli, 2006, s.32). Müşteri talebindeki sürekli değişiklikler ve genellikle yoğun bir rekabet içerisindeki işletmeler düşük maliyetlerle, daha yüksek kalite ve ürün çeşitlendirmelere gitmektedir ( Utku,2011, s.327).\n\nIşletmelerde kullanılan etkin bir muhasebe bilgi sisteminin işletmeye kazandıracağı değerler içerisinde maliyet muhasebesinin amaçlarının yer alması kaçınılmazdır. Maliyet muhasebesi ile Muhasebe Bilgi Sistemi arasındaki ilişkiyi inceleyebilmek için maliyet muhasebesinin ayrıntılı olarak ele alınması gereklidir. Bu nedenle çalışmanın ikinci bölümünde tamamen maliyet muhasebesi bilgileri ve maliyet hesaplama yöntemlerine ayrıntılı olarak incelenmektedir. ## 2.BÖLÜM: MALİYET MUHASEBESİ BİLÇİLERİ VE MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ\n\nÇalışmamızın ikinci bölümü maliyet muhasebesi bilgileri ve maliyet hesaplama yöntemleri çerçevesinde ele alınmıştır. İlk olarak maliyet muhasebesi bilgilerine yer verilip, maliyet muhasebesi tanımlaması ve maliyet hesaplama yöntemleri açıklanmıştır. Gelişmiş ülkelerde yaygın olarak kullanılan standart maliyet hesaplama yöntemi ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Bunun nedeni ise işletmelerde etkin bir yönetimin sağlanması için ve yönetim kararlarına geleceğe yönelik ışık tutan bir maliyet hesaplama yöntemi olmasından dolayıdır.\n\n## 2.1.MALİYET MUHASEBESİ İLE İLGİLİ BAZI TEMEL KAVRAMLAR\n\nMaliyet muhasebesi tanımı ve amaçlarını açıklayabilmek için ilk önce maliyet\n\nmuhasebesi ile ilgili temel kavramların tanımlamasına yer verilmiştir.\n\n## 2.1.1.Gelir ve Gider Kavramları\n\nGelir, bir kişinin bir takvim yılı içerisinde elde ettiği kazanç ve iratların net tutarıdır (Gelir Vergisi Kanunu, md.193). Gider, işletmenin faaliyetini ve varlığını sürdürebilmesi ve bir gelir elde etmesi için belirli bir dönemde kullandığı ve tükettiği mal ve hizmetlerin faydası tükenmiş maliyetlerinin gelirden kısmıdır (Akdoğan, 1995, s.7).\n\nMaliyet muhasebesi hesaplama yöntemlerine göre, üretilmiş olan bir mamulün maliyeti oluşurken çeşitli giderler yer alır. Bu giderler, maliyet muhasebesi hesaplama yöntemlerine göre üç temel gruba ayrılarak hesaplanır. Bunlar; direkt hammadde gideri, direkt işçilik gideri ve genel üretim gideridir.\n\nMuhasebede giderler, belirli bir dönemin gelirine uygulanan maliyetlerdir. Dolayısıyla belirli bir dönemin sonucu şu formülle ifade edilebilir (Savcı, 2009, s.8).\n\nKar (Zarar) = Gelirler - Giderler. ### 2.1.2.Harcama Kavramı\n\nHarcama bir varlık elde etmek, bir hizmet sağlamak veya bir hizmet sağlamak veya bir zararı önlemek amacıyla yapılan ödemeleri, borç altına girmeleri ifade eder (Akdoğan, 1995, s.9). Ozetlemek gerekirse Harcama, bir şey üretmek için yapılabileceği gibi, üretime etkisi olmayan bir olaydan dolayı da ortaya çıkmış olabilir. Ayrıca yapılan harcamaların bir kısmı bir varlığın elde edinilmesi için yapılabileceği gibi, bir kısmı da hasılatın elde edilmesi için yapılan ödemeler ve borçlanmalardır (Savcı, 2009, s.9).\n\n### 2.1.3.Maliyet Kavramı\n\nMaliyet kavramı, geniş ve dar anlamda olmak üzere iki şekilde tanımlanır. Geniş anlamda, bir şeyi elde etmek için katlanılan her türlü fedakârlıklar toplamına maliyet denir. Dar anlamda maliyet kavramı ise, daha çok üretim sürecinde katlanılan değer kullanımlarını ifade eder (Savcı, 2009, s.9).\n\n## 2.1.4.Hasılat Kavramı\n\nİşletmenin satmak için başkasından satın aldığı veya işletmede ürettiği mal ve hizmetlerin satışı ve satış dışından sağlanan değerlerin toplamına denir ( Savcı, 2009,\n\ns. 13).\n\n## 2.1.5.Kar ve Zarar Kavramları\n\nİşletmelerin temel amacı, belirli bir maliyete katlanarak mal ve hizmet üretmek ve maliyetten daha fazla gelir elde etmektir. Işte maliyet ile gelir arasındaki olumlu farka kar, olumsuz farka ise zarar denir (Savcı, 2009, s.13).\n\n# 2.2.MALİYET MUHASEBESİNİN TANIMI VE AMAÇLARI\n\nMaliyet muhasebesi, üretilen mamul ya da hizmetlerin maliyetini oluşturan maliyet türlerini, oluş yerleri ve ilgili oldukları mamul ya da hizmet cinsleri bakımından belirlenmesine olanak sağlayan bir hesap ve kayıt sistemidir (Banar, 2010, s.3).\n\nMaliyet muhasebesinin konusunu şu unsurlar oluşturur: (Ozkan, 2006, s.108).\n\n- Maliyet muhasebesi, mamul ve hizmet üretimi yapan üretim işletmelerinde uygulanır, - Maliyet muhasebesi, özel olarak üretim maliyetleriyle ilgili ekonomik olaylar üzerinde yoğunlaşır,\n\n- Maliyet muhasebesi, esas olarak maliyetlerin tanınması, özetlenmesi ve raporlanması ile uğraşır,\n\n- Maliyet muhasebesi, işletme ile ilgili yargıların verilmesinde ve işletme kararlarının alınmasında özellikle yöneticilere yardımcı olmak amacını güder.\n\nMaliyet muhasebesinin başlıca temel amaçlarını aşağıdaki biçimde özetlemek olanaklıdır: (Büyükmirza, 2003, s.70).\n\n- Üretilen mamullerin birim veya parti maliyetlerini saptayarak, bilançoda mamul(ve yarı mamul) stoklarının, gelir-gider tablosunda satılan mamullerin maliyetinin belirlenmesini sağlamak,\n- Yönetimin kısa vadeli planlama ve mamul fiyatlandırma çalışmalarına ışık tutacak tarihsel(fiili) ve tahminsel gider ve maliyetleri belirlemek, gider bütçelerini düzenlemek,\n- Yapılan giderleri sorumluluk merkezleri (gider yerleri) itibariyle ayrıntılı biçimde izleyerek ve bunları gider standartları ile karşılaştırıp, ortaya çıkmış sapmaları nedenlerine göre çözümleyerek, yöneticilere maliyet kontrolü ve performans değerlendirmesi için gerekli temel bilgileri sağlamak,\n\n Uzun vadeli ya da olağan dışı kararlarla ilgili seçeneklerin maliyetlerini saptayıp, karşılaştırmalı biçimde ortaya koyarak, özel yönetim kararların ışık tutmak.\n\nMaliyet muhasebesi amaçları aynı zamanda YBS'ninde faydaları arasında yer almaktadır. Bu nedenle firmalarda YBS kurulabilmesi için, öncelikle maliyet muhasebesi bilgi sisteminin kurulması gereklidir.\n\nStokların üretim maliyetlerine göre değerlendirileceğinden hareket eden ve üretilen birimlerin maliyet unsurlarını tanımlayan yasal düzenlemelerle de birim maliyet saptanması zorunluluk haline gelmektedir (Ayyıldız; Durna, 2005, s.95).\n\nMaliyet muhasebesi, birincisi öncelikle genel muhasebeye, diğerleri ise doğrudan doğruya yönetim muhasebesine dönük bulunan bu amaçlarını, bir \"maliyet sistemi\" ve bu sistem üzerinde kurulmuş \"maliyet analızleri\" yardımıyla gerçekleştirmeye çalışır (Büyükmirza, 2003, s.70). Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılacağı üzere; üretilen mal ve hizmetin üretim maliyetinin saptanması, işletmede gider kontrolünün sağlanması ve elde edilen bilgiler ile planlamaya ve karar almaya yardımcı olunması maliyet muhasebesinin görevidir (Sevilengül, 2005, s.21).\n\nMaliyet muhasebesi tanım, kapsam ve amaçları incelendiğinde maliyet muhasebesinin genel muhasebe ile yönetim muhasebesi arasında köprü vazifesini yerine getirmektedir. Bu nedenden dolayı firmaların maliyet muhasebesi sistemini kurmalarının kaçınılmaz hale geldiği de anlaşılmaktadır.\n\n## 2.3.MALİYET BİLGİLERİNE ULAŞIM\n\nBir işletmede ürün tamamlandığında çeşitli maliyet unsurlarına giren maliyet bilgilerini bir form üzerinde özetlenmelidir (Eggleston, 1918, s.175). Bir sanayii veya hizmet kuruluşunda bir döneme ait maliyetlerin ölçülmesi sırasında o döneme ait şu verilerin doğru olarak sağlanması gerekir: (Aydemir, 2001, s.446).\n\n- 1. Uretime gönderilen hammadde ve malzeme miktarı ve tutarı,\n- 2. Tüketilen madde ve malzeme miktar tutarı,\n- 3. Harcanan enerji tutarı,\n\n- 4. Çalışan işçi ve memurlara ödenen ücretler ile bunların ne kadarının direkt, ne kadarının da endirekt olduğu,\n- న. Stok verileri,\n- 6. Yarı mamul stoklarıyla ilgili tamamlanma dereceleri ile dönem başı yarı mamul stok maliyetleri(önceki dönemden devreden)\n\nBir işletmenin belirli bir üretim evresine ait bu veriler doğru ve anlaşılır bir biçimde kayıt edildikten sonra bu veriler kullanılarak, o dönemin imalatıyla ilgili şu maliyet bilgileri elde edilir: (Aydemir, 2001, s.446).\n\n- 1. Direkt hammadde giderleri toplamı,\n- 2. Direkt işçilik giderleri toplamı,\n- 3. En direkt hammadde ve malzeme giderleri,\n- 4. En direkt işçilik giderleri\n- 5. O döneme ait tüketilen diğer giderler toplamı. ## 2.4.MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ\n\nİşletmeler de üretilen mal ve hizmetlerin maliyetlerin hesaplanmasında farklı yöntemler kullanılmaktadır. Küreselleşme ile birlikte meydana gelen sürekli değişimlere bağlı olarak muhasebe sistemlerinde de bazı değişiklikler yaşanmıştır. Özellikle üretim sürecinde bilgisayarların ve robotların kullanımıyla birlikte maliyet muhasebesi sistemleri ve bileşenlerinde önemli değişimlerin sonucunda stratejik kararlara yardımcı olacak maliyet hesaplamalarına yönelik yeni yöntemler geliştirilmiştir (Atmaca, 2007, s.294).\n\nMaliyet hesaplama yöntemleri; geleneksel maliyet muhasebesi yöntemleri ve çağdaş malıyet yöntemleri, stratejik maliyet yönetimi ya da malıyet yönetimi gibi çeşitli şekillerde sınıflandırılmaktadır.\n\nGeleneksel maliyet muhasebesinin temel işlevi, finansal tablolar için gerekli maliyet bilgilerinin oluşturulmasıdır. Bu anlamıyla geleneksel maliyet muhasebesi maliyetlere, katlanılması zorunlu bir çıktı(sonuç) olarak yaklaşmaktadır. Maliyet yönetimi, maliyetleri bir çıktı(sonuç) olarak algılamamakta, maliyetleri, üretim süreçlerinde yönetilmesi gerekli bir girdi olarak görmekte ve maliyetlerin\n\nplanlanması, yönetimi ve düşürülmesi konularını içermektedir (Kırlı, 2010, s.94).\n\nUlkemizdeki işletmeler, muhasebe fonksiyonunu yalnızca devletin belirlediği yasal ölçüler çerçevesinde ele almaktadır. Bu sebeple özellikle mamul üretimi yapan firmalar, etkin ve tam kapsamlı olarak malıyet muhasebesi sistemine sahip değildirler ve maliyetlerini hesaplarken tahmini ve ortalama değerleri kullanmaktadırlar. Halbuki muhasebe, yasalara göre yalnızca zorunlu defterlerin tutulmasından ibaret değildir, finansal muhasebe, maliyet muhasebesi ve yönetim muhasebesi olarak geniş kapsamlı bir bilim dalıdır.\n\nGeleneksel maliyetleme (ölçümleme) yöntemleri değişik açılardan sınıflandırılabilir. Bu sınıflandırma şekillerinden en yaygını aşağıdakı gibidir (Tatarlar, 2004, s.23).\n\nMaliyetlerin kapsamına göre ayırım\n\n- Tam Maliyet Yöntemi .\n- · Değişken Maliyet Yöntemi - · Normal Maliyet Yöntemi\n- Direkt Maliyet Yöntemi .\n\nMaliyetlerin saptanma zamanına göre ayırım\n\n- Fiili Maliyet Yöntemi .\n- Tahmini Maliyet Yöntemi .\n- Standart Maliyet Yöntemi .\n\nMaliyetleri saptanma biçimine göre ayırım\n\n- Sipariş Maliyet Yöntemi .\n- Safha Maliyet Yöntemi ●\n\nYukarıda saymış olduğumuz maliyet sistemlerini işletmeler, birleşim şeklinde kullanabilirler. Bu birleşimlerin bir maliyet sisteminde, her grupta en az bir yöntemin uygulandığı görülür (Ozgür, 2001, s.78). Uygulamada bu maliyet hesaplama yöntemlerinin üçerli grupların birlikte kullanıldığı görülmektedir. Orneğin;\n\nSipariş Maliyet Yöntemi + Fiili Maliyet Yöntemi + Tam Maliyet Yöntemi\n\nSafha Maliyet Yöntemi + Tam Maliyet Yöntemi + Fiili Maliyet Yöntemi Sipariş Maliyet Yöntemi + Değişken Maliyet Yöntemi + Fiili Maliyet Yöntemi örnekleri gibi üçerli gruplar halinde kullanılır.\n\n## 2.4.1.Imalatın Teknik Yapısına Göre Hesaplama Yöntemleri\n\nMamul maliyetlerinin ne şekilde saptanacağı, işletmenin üretim koşullarına bağlıdır. Kimi firmalar tek bir mamulün seri halde üretimini yaparken, kimi firmalar çok çeşitli mamulleri belli partiler halinde üretirler. Bu iki farklı üretim şekli, iki farklı maliyetlendirme yöntemini karşımıza çıkarır: (Büyükmirza, 2003, s.192)\n\n## 2.4.1.1.Sipariş Maliyet Yöntemi\n\nBu yöntem birbirinden farklı mamuller üreten özellikle müşterilerden alınan sıparışlere göre üretimde bulunan ışletmelerde üretilen mamullerin malıyetlerini bulmak için kullanılan bir yöntemdir (Savcı, 2009, s.72). Sipariş maliyet yöntemi maliyetlerin doğrudan doğruya sipariş maliyet kartlarına biriktirilmesi temeline dayanır. Bu yöntemde üretimine başlanılacak her sıparış için bir kod ve numara verilir. Ayrıca bu sıparış için bir sıparış maliyet kartı açılır. Bu siparişle ilgili tüm maliyetler bu kart üzerinde toplanır. Kart üzerinde maliyetler hammadde, dolaysız işçilik ve genel üretim giderleridir (Haftacı, 2009, s.73).\n\n## 2.4.1.2.Safha Maliyet Yöntemi\n\nSafha malıyet yöntemi, birbirini izleyen üretim safhalarında sürekli olarak aynı türden bir mamulün ya da mamul gruplarının kütle halinde üretimi durumunda kullanılan bir yöntemdir. Bu yöntemde üretimle ilgili olarak kullanılan değerlerin zaman ve yer olarak toplanması ve üretimle ilişkilendirilmesi gerekir (Savcı, 2009, s.73).\n\n## 2.4.2.Maliyetlerin Saptanma Zamanına Göre Hesaplama Yöntemleri\n\nMamul maliyetleri ya üretimden sonra ya da üretimden önce saptanır. Buna göre maliyetlendirme zamanını belirleyen üç yöntem söz konusudur: (Büyükmırza, 2003, s. 192).\n\n## 2.4.2.1.Fili Maliyet Yöntemi\n\nBu yöntemin temeli maliyetlerin, üretim tamamlandıktan sonra gerçek verilere dayanarak hesaplanmasına dayanır. Bu yöntem tek başına kullanıldığı zaman, maliyetlerin kontrolü için yeterli değildir. Çünkü üretim tamamlandıktan sonra düzeltici önlemler alınması mümkün değildir. Fakat bu yöntem maliyet dönemleri arasında karşılaştırma yapmak açısından kullanılabilir (Savcı, 2009, s.70).\n\n## 2.4.2.2.Standart Maliyet Yöntemi\n\nBu yöntem ile fiili maliyetler ve standart maliyetler karşılaştırılır. Fiili maliyetlerin standart maliyetlerin farkları analiz edilerek sapmaların nedenleri bulunur ve düzeltici önlemler alınır. Ozellikle gelişmiş ülkelerde kullanılan bu yöntem, işletme yönetimi için etkin bir planlama ve kontrol aracıdır (Savcı, 2009, s.70). #### 2.4.2.3.Tahmini Maliyet Yöntemi\n\nTahmini maliyet yönteminde işletmenin geçmiş dönem verileri ve gelecekle ilgili öngörüleri dikkate alınarak maliyetler belirlenir. Mamul maliyetleri tahmını olarak takip edilirken, diğer taraftan fiili maliyetlerde izlenir. Dönem sonunda, tahmini ve filli maliyetler karşılaştırılarak, tahmını maliyetler fiili maliyetlere dönüştürülür. Bu yöntem, ağırlıklı olarak genel üretim giderlerinin dağıtılmasında kullanılır (Güngörmüş; Boyar, 2010, s.114).\n\n### 2.4.3.Maliyetlerin Kapsamına Göre Hesaplama Yöntemleri\n\nUretilen mal ve hizmetlerin maliyeti hesaplanırken hangi giderlerin maliyet kapsamına alınacağını belirtir (Savcı, 2009, s.65).\n\n### 2.4.3.1.Tam Maliyet Yöntemi\n\nBu yöntemin esası, dönem üretim giderlerinin üretilen mamullerin maliyetine yüklenerek, stoklara aktarılmasına dayanır. Bu yöntemde, maliyeti hesaplanacak birime önce direkt giderler verilmekte daha sonra ise endirekt giderler bir takım dağıtım ölçüleri ile dağıtılmaktadır. Ülkemizde en çok kullanılan bir yöntemdir. Bu yöntemde, üretilen mamulün maliyeti, direkt ilk madde ve malzeme\n\ngiderleri, direkt işçilik giderleri ve genel üretim giderlerinden oluşur (Savcı, 2009, s.65).\n\n# 2.4.3.2.Değişken Maliyet Yöntemi\n\nBu yöntem maliyetlerin hesaplanmasında yalnızca değişken giderleri dikkate alır. Bu yönteme göre maliyetler, direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderlerinin değişken kısmından oluşur (Savcı, 2009, s.66).\n\n## 2.4.3.3.Normal Maliyetleme Yöntemi\n\nBu yöntem değişken giderlerin tamamının, sabit giderlerin ise kapasıte kullanım oranına göre yüklenmesi esasına dayanır. Kapasite kullanım oranı fiili kapasitenin normal kapasiteye bölünmesi ile bulunur. Uretilen mamullerin maliyeti bulunurken, direkt ilk madde ve malzeme giderleri, direkt işçilik giderleri ve değişken genel üretim giderlerinin tamamı ile sabit genel üretim giderlerinin kullanılan kapasiteye ait kısmı üretilenin maliyetine eklenir. Boş kapasiteye düşen sabit genel üretim giderleri sonuç hesaplarına aktarılır (Yükçü, 1998, s.68). ## 2.4.3.4.Direkt Maliyet Yöntemi\n\nBu yöntem üretim maliyetlerine yalnızca mamullerle doğrudan doğruya ilgili olan direkt ilk madde ve malzeme giderleri ve direkt işçilik giderlerinin yüklenmesi, genel üretim giderlerinin toplamının ise maliyet dışında bırakılmasını esas alan bir yöntemdir (Savcı, 2009, s.66).\n\n## 2.5.MALİYET MUHASEBESİ BİLGİ SİSTEMİ\n\nMaliyet muhasebesi bilgi sistemi, bir işletmede üretilen mal ve hizmetlerin elde edilmesi ve bunların alıcılara ulaştırılıp paraya çevrilmesi amacıyla, işletmelerin katlandıkları fedakarlığın parasal ölçüsünü gösteren maliyetlerin, hangi giderlerden oluştuğunu belirleyen, söz konusu giderleri; türleri, işlevleri ve gider yerleri itibariyle hesap planındaki sınıflandırmalara paralel olarak kaydetmek suretiyle analiz ve yoruma olanak verecek raporların hazırlanması, maliyetlerin kontrolünü ve performans değerlemeyi amaç edinen, muhasebe bilgi sisteminin bir alt sistemidir. (Sürmeli, 2006, s.171).\n\nMaliyet sisteminin işleyişindeki başlıca aşamalar şekil 2'de şematik olarak verilmiştir (Büyükmirza, 2003, s.70-71).\n\n\n\nŞekil 2: Maliyet Sisteminin İşleyişindeki Başlıca Aşamalar\n\nKaynak: Büyükmirza,K., Maliyet ve Yönetim Muhasebesi, Ankara, 2003, s.71.\n\nDönem içinde maliyet unsurları gerçekleştikçe; maliyet unsurlarının gerçekleştikleri esas, yardımcı ve hizmet gider yerlerine, I. Gider dağıtım tablosu aracılığı ile aktarılır. Daha sonra yardımcı ve hizmet üretim gider yerlerinde biriken genel üretim giderleri, belirli dağıtım kriterleri ve yöntemine göre II. Gider dağıtım tablosu aracılığı ile esas üretim gider yerlerine aktarılır. II. Gider dağıtımı yapıldıktan sonra artık üretim ile ilgili giderlerin tamamı esas üretim yerlerinde toplanmış olur. Daha sonra bu tutarlar; üretimin durumuna göre yarı mamullere ve mamullere aktarılır. Faaliyet giderleri ve finansman giderleri ise üretim maliyetlerini ilgilendirmediklerinden, standart ya da fiili tutarlar üzerinden doğrudan gelir tablosu hesaplarına aktarılır (Sürmeli, 2006, s.175).\n\nÜretim maliyetlerinin oluşumunu ifade eden bu süreç şekil 3'de yer almaktadır.\n\n\n\nŞekil 3: Maliyetlerin Sınıflandırılması ve Akışı\n\nKaynak: Büyükmirza,K., Maliyet ve Yönetim Muhasebesi, Ankara, 2003,176.\n\nMaliyet yönetimi sistemlerinin yapılandırılmasında, bilgi verme rolü ön planda yer almaktadır (Otlu, 2005, s.168). Maliyet muhasebesi bilgi sistemi, stokların değerlemesi ve dönem sonucunun ölçülmesi amacıyla ürün maliyetlerinin belirlenmesi, planlama, kontrol ve karar verme ile ilgili amaçlara yönelik bilgileri işletme yönetimine raporlar. Bir maliyet muhasebesi sısteminden alınacak raporları, üretim planlama sistemi ve üretim işlemleri sistemi paralelinde; ürünler ve üretim sürecine ilişkin raporlar, ilk madde ve malzemelere ilişkin raporlar, işgücüne yönelik raporlar ve diğer kaynaklara ilişkin raporlar şeklinde gruplandırmak mümkündür (Sürmeli, 2006, s.176).\n\nOnemli olan maliyet bilgi sisteminin işletmenin, hem maliyet belirleme hem de yönetsel amaçlar doğrultusunda maliyetlerin kayıtlanması ve ölçüm gereksinimlerini, etkinlik ve verimlilik ilkeleri çerçevesinde karşılamaktır (Kalmış, 1999, s.45). Bu etkinlik ve verimlilik ilkeleri çerçevesinde, maliyet bilgi sisteminin ölçümü standart maliyet yöntemi ile gerçekleştirilir.\n\nMaliyet muhasebesi sisteminde veri ve bilgi akışı, standart maliyet ve fiili maliyet yöntemine göre ele alınır. Bu çerçevede bir maliyet muhasebesi sistemi veri tabanında yer alması gereken ana dosyalar; fiili maliyet dosyası ve standart maliyet dosyasıdır (Sürmeli, 2006, s.173-174). Uretimde verimlilik açısından fırmalarda maliyet muhasebesi bilgi sistemi kapsamında standart maliyet hesaplama yönteminin kullanılması gereklidir.\n\n## 2.6.MALİYET MUHASEBESİ BİLGİ SİSTEMİ İÇİNDE STANDART MALİYET YÖNTEMİNİN YERİ VE ÖNEMİ\n\nMaliyet hesaplama yöntemlerinin sınıflandırılmasında, maliyetlerin saptanma zamanına göre fiili maliyet yöntemi, tahmini maliyet yöntemi ve standart maliyet yöntemi olarak üçe ayrılmaktadır. İşletmelerde maliyet bilgi sisteminin oluşturulması için standart maliyet ve fiili maliyet yöntemlerine göre maliyetlerini hesaplanması gereklidir.\n\nStandart maliyet yöntemi, maliyet muhasebesi sisteminin maliyet kontrolü ve performans değerleme amacını gerçekleştirmedeki en önemli aracıdır. Bunun için standart maliyet yöntemi, fiili maliyet yöntemi ile birlikte yürütülerek sapmalar hesaplanır ve böylelikle performans değerlemesi yapma olanağı elde edilir (Sürmeli, 2006, s.175). Fiili maliyet standart maliyetten fazla ise sapma \"olumsuz\", fiili maliyet standart maliyetin altında ise sapma \"olumlu\" olarak nitelendirilir (Büyükmirza, 2003, s.461). Özellikle gelişmiş ülkelerde kullanılan bu yöntem, işletme yönetimi için etkin bir planlama ve kontrol aracıdır (Savcı, 2009, s.70). Standart maliyet yöntemi, ekonomik bir birim içinde üretilen insan, bilgi ve değişken malzeme akışındaki maliyet davranışlarının kontrol edilmesini sağlar (Lepedatu, 2010, s.34).\n\nGerçek üretim maliyetleri > Standart üretim maliyetleri = Olumsuz sapma\n\nGerçek üretim maliyetleri < Standart üretim maliyetleri = Olumlu sapma\n\nStandart maliyet hesaplama yöntemine göre, mamul ve hizmet üretimi yapan işletmelerde, üretim yapılmadan önce dönem başlarında güncel verilerle üretim standartları hesaplanarak, standart malıyetler belirlenir. Bu aşamadan sonra üretim gerçekleştikten sonra dönem sonunda fiili maliyetler ele alınarak, standart maliyetler ile kıyaslaması yapılır. İşletmenin ekonomik ve üretim durumu fiili maliyet ve standart maliyet karşılaştırmasından sonra analiz edilir.\n\nMal ve hizmet üretimi için kullanılacak değerlerin belli bir işlem düzeyinde\n\nve belli koşullar altında ne kadar olması gerektiğini gösteren öngörüye standart maliyet denir (Haftacı, 2009, s.318). Standart maliyet sistemi, planlama ve kontrol açısından avantajlarını finansal muhasebe amaçları çerçevesinde açıklar ( Holzer, 1990, s. 13).\n\nFiili maliyet yöntemi ise standart maliyet yönteminin tersine, üretim başladıktan sonra ve maliyet unsurları gerçekleştikçe üretim maliyetlerinin hesaplanmasına olanak sağlayan bir yöntemdir. Bu yöntem standart maliyet yöntemi uygulanmaksızın da yürütülür. Ancak bu durumda maliyet kontrolü ve performans değerleme amacından uzaklaşılmış olunur (Sürmeli, 2006, s.175). Yanı fiili maliyet \"olanı\" standart maliyet ise \"olması gerekeni\" gösterir. Ayrıca fiili maliyetin saptanabilmesi için, maliyete konu olayın meydana gelmiş olması veya işlemin yapılmış bulunması gereklidir. Oysa standart maliyet ilke olarak, ilgili olay veya işlemden önce saptanır. Başka bir deyişle, fiili maliyet \"geçmişe\", standart maliyet ise \"geleceğe\" yöneliktir (Büyükmirza, 2003, s.460). Tahmini maliyet yönteminde işletmenin geçmiş dönem verileri ve gelecekle ilgili öngörüleri dikkate alınarak maliyetler belirlenir. Mamul maliyetleri tahmini olarak takip edilirken, diğer taraftan fiili maliyetlerde izlenir. Dönem sonunda, tahmini ve fiili maliyetler karşılaştırılarak, tahmını maliyetler fiili maliyetlere dönüştürülür. Bu yöntem, ağırlıklı olarak genel üretim giderlerinin dağıtılmasında kullanılır (Güngörmüş, 2010, s.114). Aynen tahmini maliyet gibi standart maliyetin de geleceğe yönelik olması, bu ikisinin sık sık birbirine karıştırılmasına yol açmaktadır. Oysa gerçekte tahmini maliyet ile standart maliyet ayrı ayrı kavramlardır. Maliyet tahminleri bazen üstünkörü biçimde de yapıldığı halde, standart maliyetlerin genellikle bilimsel yöntemler kullanılarak ve titizlikle saptanmaları asıldır. Kaldı ki çok dikkatlı bir biçimde saptanmış bile olsalar, tahmini maliyetlerin amacı, gelecekte maliyetlerin ne kadar olmasının \"beklendiğini\" ortaya koymaktır. Buna karşılık standart maliyetlerin ne kadar olması \"gerektiğini\" gösterirler (Büyükmirza, 2003, s.460).\n\nStandartlar ikiye ayrılır: (Savcı, 2009, s.275).\n\n• Ideal standartlar, her şeyin dört dörtlük olması durumunda ulaşılan standart ardır.\n\n- \n- Uygulanabilir standartlar, ulaşılması daha kolay ve daha gerçekçi standartlardır. Bu standartlar normal koşulları göz önünde bulundurur.\n\n## 2.6.1.Standart Maliyet Yönteminin Yararları\n\nSistemin başlıca yararları şu noktalarda toplanabilir: (Yükçü, 1999, s.667).\n\n- 1. Uretim giderleri etkin bir şekilde kontrol edilebilir.\n- 2. Mamul maliyetlerinin hesaplanmasında hız ve kolaylık sağlanabilir.\n- 3. Planlama ve kontrol sayesinde üretim faktörlerinin prodüktivitesinin artmasıyla maliyetler düşürülebilir.\n- 4. Tüm maliyet unsurları için tekdüze bir karşılaştırma esası sağlanır.\n- 5. Kısa devreli sonuç hesaplarının düzenlenmesi ve stok değerlemesi kolaylaşır.\n- 6. İşletmede genel planlama ve özellikle üretim planlaması faaliyeti kolaylaşır. - 7. İşletmenin organizasyonunu geliştirmek ve daha verimli bir duruma sokmak mümkün olur.\n- 8. İyi bir iş değerlemesi ve adil bir ücret politikası uygulanabilir.\n- 9. Başarı değerlemesinde önemli bir araçtır.\n- 10. Sapmalar yöneticilerin dikkatini çeker ve önlem alınmasını sağlar.\n- 11. Çalışma planlarının hazırlanmasında yardımcı olur.\n\n## 2.6.2.Standart Maliyet Yönteminin Sakıncaları\n\nYukarıdakı yararların yanında sakıncalarını şöyle sıralayabiliriz: (Yükçü, 1999, s.667).\n\n- 1. Standartların iyi saptanmamış olması veya eskimesi, analizlerde yanıltıcı sonuçlara neden olabilir.\n- 2. Maliyetlemede standartlara fazla önem verilmesi, fiili maliyetlerin takibinde ihmallere yol açar.\n- 3. Sistem kontrol açısından, masraflı ve külfetli hesap ve kayıt işlemleri gerektirebilir.\n- 4. Standartlar personel üzerinde baskı yaratıp, işletme içi ilişkileri gerginleştirebilir.\n\n5. Her işletmenin bünyesi sistemin uygulanmasına uygun olmayabilir.\n\nStandart maliyet yönteminin yararları, sakıncalarına göre daha fazladır. Bu yöntemi, mal ve hizmet üreten işletmelerde uygularken, sakınca olarak sıralanan maddeleri uyarı olarak kabul edilip, hazırlık aşamasında sakıncalara yönelik tedbir alarak uygulanmalıdır. Standart maliyet yönteminin belirtilen bu sakıncaların ortadan kaktığı konumda standart maliyet hesaplama yöntemi uygulamasında başarıya ulaşılır.\n\n## 2.6.3.Standart Maliyet Yönteminin Kurulması ve Uygulaması\n\nStandart maliyet yönteminin kurulabilmesi için yapılması gereken çalışmalardan birisi de, her bir mamulün standart maliyetlerinin saptanmasıdır. Bir mamulün üretim maliyeti \"direkt ilk madde ve malzeme giderleri\", \"direkt işçilik giderleri\" ve o mamule düşen \"genel üretim giderleri\" payı toplamından oluştuğuna göre, mamul standart üretim maliyetinin saptanmasında bu üç gider türünün ayrı ayrı ele alınması ve her birisi için standarı tutarların belirlenmesi gereklidir (Büyükmirza, 2003, s.470).\n\nStandart maliyetleme sisteminin uygulama aşamaları aşağıdaki gibi sıralanabilir; (Çetin, 2009, s.321).\n\n- 1. Standartların Saptanması: Standart maliyet yönteminin kurulması ve uygulanması güç ve karmaşık bir işlemdir. Bu yöntemin kendisinden beklenen yararları sağlaması ve sapma hesapların sağlıklı bir biçimde yapılabilmesi için her şeyden önce standartların gerçeğe yakın bir biçimde saptanması gereklidir.\n\t- · Direkt İlk Madde ve Malzeme Standartları: Standart Fiyat (SF) ve Standart miktar (SM) standartlarından oluşur. Buna göre üretilen bir birim mamul başına Direkt Ilk Madde Malzeme standart kullanım maliyeti; (SF X SM) formülü ile bulunur.\n\n- · Direkt Işçilik Standartları: Standart Ucret (SU) ve Standart miktar (SM) standartlarından oluşur. Buna göre bir birim mamul başına Direkt İşçilik maliyeti (SU X SM) formülü ile belirlenir.\n- · Genel Uretim Maliyeti Standartları: Genel üretim maliyetlerinin direkt madde ve direkt işçilik gibi üretilen mamule direkt yüklenememesi ve çeşitli maliyet kalemlerinden oluşması nedeniyle, bu maliyete ait oranlar esnek bütçelerden yararlanılarak saptanır. Genel üretim maliyetlerinin mamullere yüklenmesinde esas alınan bütçelenmiş yükleme oranı, standartların belirlenmesinde baz oluşturan kapasite düzeyinde hazırlanmış bulunan bütçe formülüne dayanır. 2. Sapma (Fark) Analizi: Ortaya çıkan sapmaların nedenlerine göre çözümlenmesi, yanı hangi nedenin hangi yönde (olumlu olumsuz) ve tutar olarak ne kadar sapmaya yol açtığının belirlenmesidir. Sapma analizleri; sapmanın tutarını, kaynağını ve nedenlerini ortaya koyarak yöneticilere araştırılması gereken bir noktanın bulunup, bulunmadığını ve araştırmanın nereye ve hangi noktalara yöneltilmesi gerektiği konusunda ışık tutmaktadır.\n\nMaliyet unsurları itibariyle hesaplanacak farklar; direkt ilk madde malzeme farkları, direkt işçilik farkları ve genel üretim giderleri farklarıdır.\n\n- 3. Kayıtlama :Muhasebe kayıtları aşağıda belirtilen sıralamalardan oluşur;\n\t- Standart maliyet bilgilerinin kayıtlara aktarılması\n\t- Gerçek maliyet bilgilerinin kayıtlara aktarılması\n\t- Sapmaların kayıtlara aktarılması\n\t- · Sapma hesaplarının kapatılması ile ilgili kayıtlar.\n\n## 2.6.4.Standart Maliyet Yönteminde Başlıca Sapma Nedenleri\n\nFiyat, miktar, ücret ve süre sapmaları çeşitli sebeplerden dolayı gerçekleşmektedir. Bunlara aşağıda maddeler halinde, yaygın olarak sebep olan nedenler sıralanacaktır. Bu maddelerdeki sebepler firmanın üretim durumu ve sektördeki konumuna göre gerekirse çoğaltılabilir.\n\n- a. Fiyat sapmasının çeşitli nedenleri söz konusu olabilir. Birkaç örnek vermek gerekirse, şunları gösterebiliriz: (Büyükmirza, 2003, s.481)\n\t- İlgili hammaddelerin pazar fiyatlarında değişme olmuştur.\n\t- Satın alınan hammaddelerin kaliteleri ve dolayısıyla standartları öngörülenden farklıdır.\n\t- Alış miktarı, standart fiyatların saptanması sırasında göz önünde bulundurulan alış partisi büyüklüğüne uygun değildir. Tek partide öngörülenden daha az veya daha fazla miktarda alış yapılması, miktara bağlı fiyat indirimlerinden bir kısmının kaçırılmasına ya da ek indirimler sağlanmasına neden olmuştur.\n\n- Satın alma memurlarını belirli satıcıları gözetmekte, daha | pahalı da olsa onlardan alışverişi yeğlemektedir.\n- Satın alma memurlarının becerileri standartların | saptanmasında dikkate alınan düzeyden farklıdır.\n- Standart fiyat peşin ödemeyi esas aldığı halde, alış veresiye | olarak yapılmış, dolayısıyla kasa ıskontolarından yararlanılamamıştır.\n- Hammadde fiyatları alış giderlerini de kapsamaktadır. Satın alınan hammaddeler standart fiyatların saptanmasında esas alınan taşıtma yolundan farklı bir yol veya araçla işletmeye getirilmiş ve dolayısıyla fiyat sapması nakliye giderlerindeki farklılıktan ileri gelmiştir.\n- Nakliye ücretleri değişmiştir.\n- b. Fiyat saptanmasında olduğu gibi, miktar sapmasında da çeşitli nedenler rol oynayabilir. Bunlara tipik birkaç örnek verirsek: (Büyükmirza, 2003,\n\ns:483)\n\n- Kullanılan hammaddenin kalitesi standartta öngörülenden farklı olduğundan, hammadde kayıpları da standarttan farklı oranlarda ortaya çıkmaktadır.\n- Uretim yöntemlerinde ya da mamulde yapılmış bazı değişiklikler standarttan farklı miktarda hammadde kullanımı gerektirdiği halde, miktar standartları henüz değiştirilmemiştir.\n- Bozuk mamul ıskarta ve hammadde fireleri, miktar standartlarının sapması sırasında dikkate alınan düzeylerde tutulamamaktadır.\n- Uretim bölümlerine sevk edilmiş hammaddelerin bir kısmı bu bölümlerde henüz üretim amacıyla tüketilmedikleri halde, miktar sapmasının hesaplanmasında ambar çıkış fişleri esas alındığından, tüketilmiş gibi işlem görmüş ve sapmanın kapsamına girmiştir.(bunlara koltuk altındaki hammaddeler adı verilir.)\n- Uretim bölümlerinde bir kısım hammadde ortadan kaybolmuştur. - c. Ucret sapmasını ortaya çıkarabilecek bazı nedenler şunlardır: (Büyükmirza, 2003, s.485)\n\t- Toplu sözleşme gereği, işçilik ücretlerinde artış meydana geldiği halde, ücret sapmalarında henüz bir değişiklik yapılmamıştır.\n\t- Belirli çalışma sürelerini dolduran bir kısım işçilerin saat ücretleri artırıldığı halde, bu durum henüz ücret standartlarına yansıtılmamıştır.\n\t- İşletmede uzman veya stajyer işçiler çalıştırılmaktadır. Bu işçilerin saat ücretleri normal işçilerden farklı olduğundan, ücret sapması ortaya çıkmıştır.\n\t- İlgili esas üretim yerindeki işlerin sıkışıklığı nedeniyle, daha farklı ücret ödenen başka bir gider yerindeki işçilerden bir kısmı geçici olarak bu esas üretim yerinde görevlendirilmişlerdir.\n\t- İlgili esas üretim yeri içerisindeki sıkışıklık veya ustabaşının kusuru gibi bir nedenle, yüksek ücretli işlemleri yapan bazı işçiler düşük ücretli işlemlerde görevlendirilmiştir.\n\t- Acele bir siparışın yetiştirilmesi amacıyla ya da gider yerindeki\n\t- çalışmaların iyi planlanmamış olması nedeniyle fazla çalışma zorunluluğu doğmuş, fazla çalışma zamları fiili direkt işçilik giderlerine yansıtılmıştır.\n\n- d. Süre sapmasının başlıca nedenleri konusunda aşağıdaki örnekler verilebilir: (Büyükmirza, 2003, s.486-487)\n\t- Direkt işçiler zamanlarının bir kısmını hammadde yokluğu veya makine bozulması gibi bir nedenle boş olarak geçirmişlerdir.\n\t- Işçiler, kişisel gereksinmelerini karşılamak amacıyla çalışmalarını sık sık durdurmakta veya bu gereksinmeleri için çok uzun süre kullanmaktadırlar.\n\t- Her bir mamul partisinin üretimi için makinaların ayarının yeniden yapılması gerekmekte, işçilerin ayarlama sırasında yavaş çalışmalarına nedeniyle ya da üretim partileri standartlarda öngörülenlerden daha az sayıda mamulden oluşmasından ötürü sık sık ayar değiştirilmesi gerektiğinden, toplam süre artmaktadır. - Normalden fazla miktarda bozuk mamul üretilmekte, bunlar için harcanan süreler sağlam mamullerin üretimi için harcanan sürelerin üzerine binerek, toplam süreyi uzatmaktadır.\n- Ilgili mamullerin üretimi için standartta öngörülmüş makineler acele bir siparişin yetiştirilmesi amacıyla başka işlerde kullanıldığından, bu mamuller daha az verimli makinelerde üretilmiştir.\n- İşçiler üretim sırasında standarttan farklı bir üretim temposuyla çalışmaktadır.\n\nYukarıdakı sapma nedenlerine, örnekler içeren maddelere daha fazla sebepler eklenebilir. Standart maliyet yönetimini sağlıklı bir biçimde uygulayan işletmeler, fiili maliyetler ile standart maliyetler arasında karşılaştırma sonucu meydana gelen sapmaların tespit edilmesiyle, bu sapmaların nedenlerini araştırıp gerekli tedbirlerin alınmasına neden olup, işletmeye artılar kazandıracaktır. Alınmış olan tedbirler sayesinde öncelikle yönetimin planlama ve kontrol fonksiyonlarını etkileyip, işletmenin daha verimli ve stratejik yönetim açısından da daha etkin bir hale\n\ndönüşmesini sağlayacaktır. Ayrıca standart maliyet yöntemi uygulanması sonucu, maliyet muhasebesi amaçlarına da ulaşılmış olunacaktır.\n\n## 2.6.5.Bir Yönetim Aracı Olarak Standart Maliyet Yönteminin Onemi\n\nBir sanayi firmasında standart yöntemle hedeflenen maliyetler, planlama, koordinasyon, motivasyon ve kontrol gibi bir çok yönetim fonksiyonunda bir yönetim aracı özelliğine sahiptirler. İşletmede standart maliyetlerin belirlenmesi sonucu oluşan (maliyet bilgi sistemi) veri tabanı kullanılarak; (Pazarçeviren, 2000, s. 13)\n\n- Firmada bütçelerin hazırlanması\n- Makul karı verecek optimum mamul kombinezonlarının bulunması (planlama fonksiyonu)\n- Verimliliklerin ölçülmesi (kontrol ve motivasyon fonksiyonu)\n- · Faaliyetlerin, mamullerin ve çalışanların performanslarının değerlendirilmesi (kontrol ve motivasyon fonksiyonu) · Etkin bir yönetim kontrol prosesinin ve istisnalara göre yönetimin sağlanması gibi yönetim faaliyeti ile ilgili konu ve fonksiyonlarda standart maliyetlerden bir yönetim aracı olarak yararlanılır.\n\nStandart maliyetler özellikle yönetim kontrol prosesinde ve istisnalara göre yönetimde çok önem kazanır. Bir sanayi işletmesinde farklılaştırılmış organizasyon birimleri ve faaliyetleri ile dengeli bir şekilde yönetilebilmeleri ve kontrol edilebilmelerini sağlayan yönetim kontrol prosesinin; çalışanları belli hedeflere yöneltmek ve motive etmek, firma faaliyetlerini faaliyet merkezleri temelinde değerlendirmek gibi amaçlarının yerine getirilmesinde standart maliyetler önemli rol oynarlar (Aydemir, 2004, s.496).\n\n## 2.7. MALİYET BİLGİLERİNİN YÖNETİM KARARLARINDA KULLANILMASI\n\nIşletmeler, sağlıklı ve güvenilir kararlar alabilmesi için maliyet muhasebesinin sağladığı bilgilere ihtiyaç duyarlar. Çalışmamızın bu başlığı içerisinde ilk olarak yönetim kararları açısından kullanılacak maliyet bilgilerinin sınıflandırılmasına yer verilmiştir. Maliyet bilgilerinin sınıflandırılmasından sonra yönetim bilgi sistemi kapsamında, işletmelerin maliyet muhasebesi bilgileri ile ne tür kararlar alabileceği üzerinde durulmaktadır.\n\n## 2.7.1.Maliyet Muhasebesi Bilgileri ve Yönetim Kararları\n\nKarar, bir amaca ulaşabilmek için var olan olanak ve koşullara göre çeşitli olası eylem biçimlerinden amaçlar ve araçlar arasında en uygun olanını seçmektir. Karar alan yönetici, eylem anında kendi amacı ya da değer yargılarına göre en iyı ya da en yararlı sonucu verecek olan belirli bir eylemi ya da alternatifi seçer (Banar, 2010, s.321).\n\nHacırüstemoğlu'na göre \"Yönetimde maliyetleri planla, yönet ve düşür şeklinde aktif bir yaklaşım benimsenmektedir.\" İşlete yönetiminin en önemli görevi, işletmenin amaçlar çerçevesinde yönetilebilmesi amacıyla, işletmenin amaçları ve çevre ile uyum sağlayan ekonomik, üretken, etkinlik, verimlilik ve karlılığa yönelik olan ve bunları uzun sürede devam ettirecek kararları zamanında almaktır (Banar, 2010, s.321). İşletmeler de karar almada yöneticilerin en önemli araçları bilgidir. Bilgiyi sağlayan yegane unsur ise yönetim bilgı sistemidir. Yönetim bilgi sisteminde üretilen bilgilerin en önemli kısmı ise muhasebe bilgi sistemi tarafından sağlanmaktadır.. Karlılığın, etkinliğin ve verimliliğin ölçülmesi, doğru, güvenilir ve zamanlı maliyet bilgilerinin varlığına bağlıdır (Banar, 2010, s.321-322). Maliyet sistemleri ve bu sistemin ürünü olarak çıkan veriler, yönetimin alacağı kararlara ışık tutarken aynı zamanda kararların uygulanmasındaki etkinliğin ve denetimin sağlanmasına da yardımcı olmaktadır (Otlu, 2005, s.169).\n\nMaliyet hesaplamaları, ekonomik hesaplamaların temel taşıdır. Yöneticiler aldıkları kararlar, maliyet verilerine bağlıdır ( Taylor, 2000, s.18). İşletmenin ve işletme ile ilgili dış çevrenin, işletme faaliyetlerini değerlendirmek amacıyla gereksinim duydukları bilgileri sunmayı amaçlayan maliyet muhasebesi bilgi sisteminin sağladığı bilgiler, beş temel alanda karar alma ve etkin değerleme (ölçümleme) yapılmasına olanak sağlar. Bu alanları şu şekilde sıralamak olurludur: (Banar, 2010 s.322)\n\n- · Mamul maliyetlerini hesaplamak,\n- Maliyet kontrolü,\n\n- Planlama, ●\n- Performans değerleme, ●\n- · Ozel yönetim kararlarının alınması.\n\n## 2.7.2. Karar Almada Kullanılan Maliyet Bilgilerinin Sınıflandırılması\n\nMaliyet muhasebesi bilgi sisteminden elde edilecek bilgileri baz alarak işletmede verilebilecek kararlara geçmeden önce bu kararların alınmasında etken olan bazı maliyet terimlerinin açıklanması faydalı olacaktır.\n\nGeçerli Maliyetler: Gelecekte ortaya çıkabilecek çeşitli karar seçenekleri arasında farklılık gösteren maliyetlerdir (Yükçü, 1999, s.831).\n\nGeçerli maliyetlerin iki temel özelliği vardır: (Elmacı, 2002, s.185)\n\ni- Geleceğe ilişkin olma\n\nii- Değişik seçeneklere göre farklılık gösterme Karar alma geleceğe yönelik bir işlemdir. Bugün ya da gelecekte, alınacak kararlar, geçmişte oluşmuş fiili maliyetlerin tutarını değiştiremez. Bu nedenle, fiili maliyetler geçersiz maliyetlerdir. Ancak; fiili maliyetler geçerli maliyetlerin (standart, tahmini ve hedef) belirlenmesinde önemli bir veri tabanı oluştururlar (Elmacı, 2002, s.185).\n\nBatmış Maliyetler: Alınacak karardan etkilenmeyen, bu nedenle karar alma sırasında göz önünde bulundurulması gerekmeyen maliyetlerdir. Geçerli maliyet niteliği taşımayan tüm maliyetler, batmış maliyetler olarak adlandırılır. Herhangi bir maliyet unsuru, eğer geçmişte olmuşsa ve aynı zamanda değişik seçeneklere göre bir farklılık göstermiyorsa, bu maliyet batmış maliyettir (Elmacı, 2002, s.187).\n\nEk Maliyet: Birden fazla seçenek olması durumunda; bir seçenek diğer bir seçeneğe tercih edildiğinde, tercih edilen seçenek nedeniyle toplam maliyette ortaya çıkan artıştır (Yükçü, 1999, s.833).\n\nFırsat Maliyeti : \"Fırsat Maliyeti\" muhasebe kayıtlarında görünmemekle birlikte, karar almada göz önünde bulundurulması gereken bir maliyet türüdür. İktisat biliminde alternatif maliyet olarak yer almaktadır. Fırsat maliyeti; iki veya\n\ndaha fazla seçenek arasından birinin seçilmesi durumunda diğerinden vazgeçilmesi esasına dayanır.\n\nŞu halde fırsat maliyeti, bir karar seçeneğinin benimsenip diğerinin reddedilmesi nedeniyle kaçırılan net kazanç tutarı olarak tanımlanabilir (Büyükmirza, 2003, s.429).\n\n## 2.7.3.Maliyet Muhasebesi Bilgilerinin Kullanılmasını Gerektiren Yönetim Kararları\n\nIşletme yöneticileri, günlük faaliyetleri sırasında işleri gereği sürekli kararlar almak zorundadırlar. Ancak bu kararların bir kısmı sürekli tekrarlanan rutin kararlar olurken, bir kısmı da yeni bir sabit kıymetin satın alınıp alınmaması veya bir siparişin kabul edilip edilmemesi örneklerinde olduğu gibi, rutin olmayan özel kararlar şeklinde olabilmektedir. İşte maliyet muhasebesinin işletme yöneticilerine, rutin kararlar yanı sıra özel yönetim kararlarında da gereksinme duyacağı konularda zamanlı, yeterli ve sağlıklı bilgiler sunma amacı olmaktadır (Banar, 2010, s.4). Maliyet muhasebesi bilgi sısteminin sağladığı doğru, güvenilir ve zamanlı bilgiler sayesinde, işletme yöneticilerinin rutin kararların yanı sıra alacağı özel kararların neler olduğu açıklanacaktır.\n\n## 2.7.3.1.Makine ve Teçhizatın Yenilenmesi Kararı\n\nBir işletmede eski bir makinenin yenisiyle değiştirilmesi söz konusu olduğunda; değiştirilme kararının verilmesinde yeni makinenin işletmeye maliyeti ve her iki makinenin kullanılmasında söz konusu olan değişken özellikteki işletme giderleri \"geçerli maliyetler\" olarak etkili olmaktadır (Yükçü, 1999, s.835).\n\nBir makine ve donatımın yenilenmesine ilişkin bir kararın alınmasının zorunlu olduğu durumda, eski makine ve donatımının henüz amorti edilmemiş kısmı geçersiz, fakat eğer hurda değeri varsa bu da geçerli maliyet olarak kabul edilmektedir. Ote yandan yeni satın alınacak makineye ilişkin amortismanlar ise, geçerli maliyetlerdir (Elmacı, 2002, s.194).\n\n## 2.7.3.2.Belirli Bir Mamulün Üretimine Son Verilmesi Kararı\n\nBir mamulün üretimine son verme kararında, aşağıda belirtilen kriterler göz önünde tutularak karar verilmesi yerinde olur: (Elmacı, 2002, s.195).\n\ni- Katkı payı\n\nii- Katkı oranı\n\niii- Kar ya da zarar\n\niv- Kar marjı\n\nUretilen mamulün türüne göre, işletmenin toplam kar ve maliyet analizine göre değerlendirme yapılarak, üretimden vazgeçme ya da üretime devam etme kararı alınır.\n\nBu kriterlerin çok düşük düzeylerde gerçekleşmesi halinde mamulün üretimine son verme kararı diğer içsel ve dışsal faktörlerle birlikte göz önüne alınarak verilmesi gerekir.\n\n## 2.7.3.3.Ozel Bir Siparişin Kabul Edilip Edilmemesi Kararı\n\nIşletme yöneticileri çoğu kez üretilmekte olan firmanın mamullerinden özel (normal fiyatın altında) bir fiyatla belirli bir miktar talep edilen siparışlerle karşılaşır. Bu siparişleri, genellikle kendilerine sürekli satış yapılan müşterilerden istenen fiyattan daha düşük bir fiyatla kabul edilir. İşletmede aylak (boş) kapasitenin bulunması durumunda, bu tür siparışler çekici gelebilir. Böyle bir siparişin verilmesi durumunda, yine şu temel sorun ile karşılaşılır: \"Bu siparişin kabul edilmesi, işletmenin tüm karını nasıl etkileyecektir?\" Gerçekte, eğer aylak kapasite varsa ve aynı zamanda sipariş için önerilen fiyat tutarı, işletmenin bu siparış için yükleneceği giderlerden daha fazla ise, özel siparişi kabul etmek uygun olabilir (Elmacı, 2002, s.200-201).\n\n## 2.7.3.4.Bir Mamul Parçasını Üretme ya da Satın Alma Kararı\n\nİşletmeler faaliyet konularına giren mamul veya mamullerin üretimini işletme içerisinde yapabilirler veya daha avantajlı ise bu mamulleri dışarıdan hazır olarak satın almak isteyebilirler. Böylesine bir karar sürecinin başında yapılacak maliyet analızı ile işletmeye en uygun alternatif seçilebilir (Yükçü, 1999, s.845).\n\n## 2.7.3.5.Uretime Devam Etme ya da Satma Kararı\n\nTemel hammadde ve malzemeden, özellikle çok çeşitli mamuller üreten işletmelerin, üretim sürecinde belirli bir aşamaya ulaşmış mamulleri (yarı mamulleri)\n\nhemen satma ya da işlemeye devam ederek tam mamul haline geldikten sonra satma sorununu çözümlemeleri gerekir. Bu iki seçenekten hangisinin uygulanacağına ilişkin kararın alınmasında işletme yöneticisi, yarı-mamul olarak sattığında elde edilecek katkı payını işlemeye devam edip tam mamul olarak satılması durumunda elde edilecek katkı payı ile karşılaştırılacaktır. Yarı mamul olarak satıldığında elde edilecek gelir, işlemeye devam edip tam mamul olarak satma seçeneğinin firsat malıyetini oluşturur (Elmacı, 2002, s.206).\n\nAyrıca standart maliyet yöntemini kullanan firmalarda bu kararların yanı sıra özellikle aşağıdaki faydaların da dikkate alınması, yönetimin daha isabetli kararlar almasını sağlayacaktır.\n\n## 2.7.3.6. Maliyet Kontrolü ve Performans Değerleme\n\nStandart maliyet yöntemi, maliyetleri etkin kontrol etme aracıdır. Dönem sonunda fiili maliyetlerle karşılaştırılan standart maliyetler bu karşılaştırma sonucunda ortaya çıkan farklarla, işletmenin ne kadar etkin ve verimli çalışıp çalışmadığının ortaya konmasını sağlar. Olumlu gelişmeler maliyet tasarrufunun yapıldığını, olumsuz negatif gelişmeler ise maliyet tasarrufunun yapılamadığını gösterir.( Doğan, 2012, s.283).\n\nHesaplama ve analizler sonucunda, olumsuz negatif gelişmelerin sebebi araştırılıp tespit edildikten sonra, bu durumun olumlu hale getirilmesi için yönetim bu tespitler ışığında proaktif karar almalıdır. Performans değerlendirme açısından ise dönem başındaki belirlenen standartlar bir ölçüt niteliği taşır. Bu yöntemle, dönem sonundaki fiili veriler bakarak, dönem başındaki ideal standartlara ulaşılıp, ulaşılmaması ile ilgili değerlendirme sonuçlarına sağlanır.\n\n## 2.7.3.7. Çalışanlarda Moral Motivasyon Artışı\n\nIşletme yönetimi tarafından dönem başında matematiksel hesaplamalar sonucunda standart maliyetler belirlenir. Bu standartlara ulaşmanın neticesi maliyet tasarrufu, verimlilik ve kaynakların etkin kullanımı dışında işgörenlere üzerinde de olumlu etkiler sağlanır. İşgörenler ilgili yönetim tarafından belirlenen standartlara ulaşmanın neticesinde, işletmenin kar marjı artacağı beklentisi ve bununda ücretlere yansımasının bilinmesiyle moral ve motivasyon artışı gibi pozitif gelişmeler sağlanır. ## 3. BÖLÜM: STANDART MALİYET YÖNTEMİNİN YÖNETİM KARARLARINDA KULLANILMASINA İLİŞKİN BİR UYGULAMA\n\nÇalışmamızın son bölümünde uygulama yaptığımız işletme kapsamlı olarak incelenmektedir. Uygulama aşamasında ilk olarak işletme hakkında genel bilgiler verilmektedir. İşletme tanıtımı yapıldıktan sonra işletmenin maliyet muhasebesi sistemi incelenip, standart maliyet yöntemi ile maliyetlerinin hesaplanıp, değerlendirilmesi yapılmaktadır ve bu değerlendirme sonucunun, işletme yönetim kararları ile ilişkisi belirtilmektedir. Literatürde yapılmış olan benzer çalışmalar mevcuttur.\n\nMayıs 2001 yılında Erdoğan Ozgür tarafından \"Seramik Kaplama Malzemeleri Sanayi İşletmelerinde Muhasebe Bilgi Sistemi ve Uşak Ili Uygulaması\" başlıklı yüksek lisans tezinde öncelikle o yılı kapsayan seramık sanayısi hakkında bilgi verip yönetim bilgi sisteminin alt sistemi içerisinde yer alan muhasebe bilgi sisteminin eksikliklerini bulmayı amaçlamış ve maliyet sisteminin verimli çalışmadığı sonucuna varılmaktadır.\n\n2005 yılında Ozbek Ayşe Seden tarafından \"Sentetik Çuval Üretimi Yapan Bir Firmada Maliyet Muhasebesi İşleyişi ve Maliyet Oluşumu\" başlığı kapsamında hazırlanan yüksek lisans tezinde araştırmanın uygulamasının yapıldığı fırmanın muhasebe sistemi incelenmiş ve bu inceleme sonucunda etkin bir maliyet muhasebesi sisteminin olmadığı belirtilmektedir.\n\nYapılmış diğer bir çalışma 2006 yılının Aralık ayında \"İşletme Yönetiminde Muhasebe Bilgi Sisteminin Yeri ve Onemi: Kocataş Orneği\" başlıklı yüksek lisans tezinde yönetim bilgı sisteminin alt sistemi olan muhasebe bilgi sısteminin işletme yönetimindeki önemini ve kullanım alanlarını ortaya koymayı amaçlamıştır. Nurhayat Canpolat o yıl içerisinde yapmış olduğu çalışmada görüşme yöntemini kullanarak örnek bir işletmeyi incelemiştir ve yönetim bilgi sısteminin ihtiyaç olduğunu tespit etmiştir. Muhasebe verilerine dayanmayan yönetim kararlarının isabetli olmadığı sonucuna ulaşılmaktadır. Yapılmış olan çalışmaların ortak noktası Muhasebe Bilgi Sisteminin en eski bilgi sistemi olup etkili yönetim için alınması gereken kararlarda doğru bilginin önemini vurgulanmaktadır. Diğer bir önemli ortak sonuç ise, fırmalarda verimli olmayan, eksik bir maliyet muhasebesi sisteminin varoluşudur.\n\n## 3.1.İŞLETME HAKKINDA GENEL BİLGİLER\n\nÇalışmamızın dördüncü bölümünü oluşturan uygulama kısmı içerisinde yer alan, işletme hakkında genel bilgiler başlığı kapsamında, ilk olarak işletme tanıtımı yapılmıştır ve daha sonra işletmenin organizasyon şeması ile üretim akış şemasıyla ilgili bilgiler verilmektedir.\n\n## 3.1.1.İşletme Tanıtımı\n\nUşak ilinde 2004 yılında üretim tesisleri kuran, Muratbey Gıda ve Süt Urünleri Pazarlama Sanayı ve Ticaret Limited Şirketi, peynır üretimi ve satışını yapan bir şirkettir.\n\nFirmanın Uşak üretim tesislerinde 210'u üretimde olup 250 kişi istihdam etmektedir. Satışlarının % 95 i yurt içinde gerçekleştirip, %5 ini yurtdışına ihraç etmektedir. Thracat yaptığı ülkeler; Irak, Bahreyn, Kuveyt, Mısır, Urdün, Fas ve Amerika oluşturmaktadır. İşletmenin ürün portföyünde 120'ye yakın peynir çeşidi bulunmaktadır.\n\nUşak Organize Sanayi Bölgesi'nde 7000 metrekare kapalı alanda, üretim akışı içerisinde, hammadde girişinden nihai ürün oluşuncaya kadar bütün sistem otomasyona tabii olan entegre bir tesistir. Günlük maximum 400 ton üretim kapasıtesine sahiptir. Denizli, Afyon, Kütahya, Manisa ve Uşak ili civarından çığ süt tedarikini sağlayıp, ortalama günlük 200 ton üretimini, Uşak üretim tesislerin de gerçekleştirmektedir.\n\n## 3.1.2.Organizasyon Şeması\n\nAşağıda, çalışmamızın uygulamasını gerçekleştirdiğimiz süt ürünleri imalatı yapan işletmenin organızasyon şeması verilmektedir. Peynir yapımı için ilk olarak, yörede bulunan çiğ süt alımı yapıldıktan sonra gerekli testlerin yapılmasından sonra üretim sürecine başlanır. Peynire işlenecek süt taze olmalı ve içinde yabancı madde bulunmamalıdır. Çünkü:\n\n- Sütte bulunan antıbiyotik ve koruyucu maddeler sütün pıhtılaşmasını önlerler.\n- Sütün mastitisli (meme iltihabı) olması ve bakteri içeriği yüksek olması peynir yapımının değişik aşamalarında kusurlara neden olur.\n- Onceden ısıtılmış sütler yavaş ve zayıf pıhtı oluşturacağı için peynirde kaliteyi önler.\n\nBunların yanında peynire işlenecek sütün bileşim yönünden zengin olması, kuru madde miktarının yüksek olması kalite yönünden olduğu kadar, randıman bakımından da önemlidir.\n\n## 2. Standardizasyon\n\nPeynire işlenecek süt uygun yağ oranına indirilir. Sütün yağ oranının yüksek oluşu, peynir randımanı ve kalitesini aynı oranda artırmaz. Çünkü kazan sütünde yağ oranı arttıkça peynir altı suyu ile kayıplar artmaktadır. Bu nedenle peynir sütünde yağ oranı standardizasyon işlemi ile belli bir düzeyde tutulmaktadır.\n\n## 3. Pastörizasyon\n\nTürkiye'de peynir sütünde pastörize mevzuatlarda belirtildiği üzere 63 - 65 °C'de 30 dakikada veya 72 - 75 °C de 15 - 20 saniyedir, bu mevzuata göre pastörizasyon işlemi gerçekleştirilmektedir.. Sütün pastörizasyonu ile, brusella ve tüberküloz gibi hastalıkların etmeni yok edilmesidir. Ayrıca 75 °C üzerindeki isıda peynir suyunun ayrılmasının kolay olması açısından CaCl2 katılabilmektedir. Sütün pastörize edilmesinin başlıca iki amacı bulunmaktadır.\n\n1 - Hijyenik Amaç: Zararlı mikroorganizmaların ortadan kaldırılması\n\n2- Teknik Amaç: Diğer mikroorganizmaların sayısının azaltılması\n\n## 4. Soğutma\n\nPastörizasyon aşamasından sonra sütün ısısı mayalama sıcaklığı 28 - 32 °C ye soğutulur. #### 5. Mayalama\n\n28 -32 ℃ ye soğutulan sütlere mayanın kuvvetine göre 60 - 80 dakika da pıhtılaşmasını sağlayacak şekilde katılmaktadır. Beyaz peynir de ise 1,5 - 2,5 saatte pıhtılaşma olacak şekilde maya ilave edilir.\n\n#### 6. Sütün Pıhtılaşması\n\nMayalanan süt pıhtılaşmaya başlar. Pıhtı kesim olgunluğu ve pıhtı sıkılığı kontrol edilerek mayalama yapılır. Genel olarak yumuşak peynir yapım yöntemlerinde 1,5 - 2,5 saat uygun düşmektedir.\n\n### 7. Pıhtının İşlenmesi\n\nPeynir suyu tamamen ayrılmış pıhtı, büyük parçalar halinde kesilerek fermantasyona bırakılır. Fermantasyonda amaç telemenin haşlama aşamasında kolay işlenebilmesi ve peynir hamurunun pürüzsüz olmasını sağlamaktır.\n\n#### 8. Presleme\n\nPıhtı kendi halinde süzüldükten sonra 2 – 3,5 saat baskılı süzme işlemine tabii\n\ntutulur.\n\n## 9. Tuzlama\n\nFermantasyonunu tamamlamış teleme özel kaşar makinalarında otomatik olarak haşlanır, yoğrulur ve kalıplaşmış halde makinadan alınır. Peynirler iyice suyu aktıktan sonra, tuzlama yapılır. Tuzlamanın peynir kalitesi üzerine etkisi büyük olup, belirli ısı şartlarında yapılmaktadır.\n\n## 10. Ambalajlama\n\nPeynirler Türk Gıda Kodeksine uygun olarak belirli gramajlarda sağlıklı bir şekilde ambalajlaması yapılır.\n\n# 11. Depolama\n\nAmbalajlama işi biten peynir olgunlaşmasının sağlanması amacıyla 5 - 6 ℃ lik soğuk hava depolarında depolanmaktadır. ## 3.2.İŞLETMEDE ÜRETİLEN MAMULLER VE MALİYETLENDİRİLMESİ\n\n## 3.2.1.Üretilen Ürün Çeşitleri\n\nMuratbey Gıda ve Süt Ürn. Paz. San. Ve Tic. Ltd. Şti bünyesinde Uşak üretim tesislerinde üretilen ürün çeşitleri listesi hazırlanmıştır.\n\n| 1- BEYAZ PEYNİR | | |\n|---------------------|------------|---------|\n| | Ağırlık Gr | Fiyat レ |\n| | 500 | 4,00 |\n| Klasik Beyaz Peynir | 600 | 4,75 |\n| | 800 | 6,25 |\n| | 1000 | 7,50 |\n| | 160000 | 119,75 |\n| | 17000 | 127,30 |\n| | 18000 | 134,75 |\n| | 200000 | 149,75 |\n| Köy Peyniri | 500 | 4,08 |\n| | 600 | 4,85 |\n| | 800 | 6.40 |\n| | 1000 | 7,70 |\n| | 16000 | 122,95 |\n| | 17000 | 130,65 |\n| | 18000 | 138,35 |\n| | 200000 | 153,75 |\n| Lokumlu Peynir | 500 | 4,08 |\n| | 600 | 4,85 |\n| | 800 | 6,40 |\n| | 1000 | 7,70 |\n| | 160000 | 122,95 |\n| | 17000 | 130,65 |\n| | 18000 | 138,35 |\n| | 200000 | 153,75 |\n\nTablo 4: Üretilen Ürün Çeşitleri Listesi\n\n| 2- KAŞAR PEYNİR | | | |\n|-----------------|------------|---------|--|\n| Kaşar Peynir | Ağırlık Gr | Fiyat レ | |\n| | 500 | 6,65 | |\n| | 600 | 7,90 | |\n| | 800 | 10.40 | |\n| | 1000 | 12,50 | |\n| | 16000 | 199,65 | |\n| | 17000 | 212,10 | |\n| | 18000 | 224,65 | |\n| | 200000 | 249.50 | | | 3- YÖRESEL PEYNİRLER | | |\n|----------------------|------------|---------|\n| Tel Peyniri | Ağırlık Gr | Fiyat レ |\n| | 250 | 4,05 |\n| | 500 | 7,15 |\n| | 1000 | 13,50 |\n| | 30000 | 40,10 |\n| Orgü Peyniri | 250 | 4,08 |\n| | 500 | 7,20 |\n| | 1000 | 13,60 |\n| | 3000 | 40,35 |\n| | 8000 | 108,25 |\n| Hellim Peyniri | 250 | 4,08 |\n| | 900 | 12,50 |\n| Dil Peyniri | 250 | 4,10 |\n| | 2000 | 26,950 |\n| Baharatlı Peynirler | 200 | 3,40 |\n| | 250 | 4,08 |\n| | 1 000 | 26,930 |\n| Urfa Peyniri | 225 | 3,75 |\n| | 3000 | 40,390 |\n| | 8000 | 108,525 |\n| Antep Peyniri | 250 | 4,10 |\n| | 3000 | 40,390 |\n| | 8000 | 108,525 |\n| Van Otlu Peyniri | 250 | 4,10 |\n\n| 3- YOGURT | | |\n|--------------|------------|---------|\n| Süzme Yoğurt | Ağırlık Gr | Fiyat レ |\n| | 500 | 2.55 |\n| | 1000 | 5,00 |\n| | 8000 | 24.85 | ## 3.2.2.Üretilen Mamullerin Maliyetlendirilmesi\n\nMuratbey Gıda ve Süt Ürn. Paz. San. Ve Tic. Ltd. Şti bünyesinde Uşak üretim tesislerine 2011 Eylül ayına ait gider türü ve giderlerin tutarını içeren liste hazırlanıp, bütün ürünleri kapsayan aylık maliyeti gösterilmiştir.\n\n| GİDER TÜRLERİ | TUTAR (t) |\n|-------------------------------------------|-------------|\n| Direkt İlk Madde Malz. Alımı | 800.000 七 |\n| İşçi Ücretleri | 350.000 ₺ |\n| Sarf Malzemeler(Ambalaj), | 200.000 ₺ |\n| (Yardımcı Kimyasal) vd. | 100.000 七 |\n| Diğer Giderler | 60.000 七 |\n| Elektrik | 40.000 七 |\n| Doğalgaz | 35.000 七 |\n| Su | 20.000 七 |\n| Reklam | 60.000 七 |\n| Ar-ge ve Laboratuvar Çalışmaları | 11.000 七 |\n| Vergi, Resim, Harç | 2000 七 |\n| Dışarıdan Sağlanan Fayda ve Hizm. (Yemek) | 600 ₺ |\n| (Güvenlik) | 3250 ₺ |\n| Amortisman | 300.000 七 |\n| TOPLAM | 1.981.850 七 |\n\nTablo 5: Işletmenin Bir Dönemlik Gider Türü - Tutar Dağılımı\n\nMuratbey Gıda ve Süt Urn. Paz. San. Ve Tic. Ltd. Şti'nin Uşak üretim tesislerinde 2011 Eylül ayında, idari personel dahil olmak üzere toplam 250 kişi istihdam edilmektedir. İşletmenin Üşak ilinde yer alan tesisinde çalışan sayısı ve çalıştığı departman Tablo 6'da yer almaktadır. Tablo 6: İşletme Çalışan Sayısı Dağılımı ve Çalıştığı Departman Tablosu\n\n| Bölüm | İ İdari Bakım- Satın <br>()narım | Alma | Depolama Ambalajlama Uretim* Pazarlama Toplam | | | |\n|-------------|---------------------------------------|------|-------------------------------------------------------|-------|----|-----|\n| İşçi Sayısı | | 10 | 60 | 118 - | 30 | 250 |\n\n\\*= Filtrasyon - Pastörizasyon-Mayalama- Pıhtı Işleme-Presleme-Kesme (18 + 20 + 20 + 20 + 20 +20 = 118 Kişi)\n\nTablo 7: Maliyet Verileri ve Tutarları Tablosu\n\n| Maliyet Verileri | Tutar (t) | | |\n|--------------------------------------|-----------|--|--|\n| Direkt Ilk Madde ve Malzeme Maliyeti | 800.000 | | |\n| Direkt İşçilik Maliyeti | 125.000 | | |\n| Genel Uretim Maliyeti | 755.600 | | |\n| Toplam | 1.680.600 | | |\n\nIşletmenin bir aylık üretilen 600 tonluk üretimin toplam mamul maliyeti 1.680.600 ₺'dir. İşletme bir ayda üretilmiş olan 250 ton kaşar peynirin toplam maliyeti 700.250 ₺ olarak hesaplanmıştır. İşletme ağırlıklı olarak kaşar peynir\n\nüretimine ağırlık verdiğinden dolayı, bu ürün için standart maliyet hesaplama yöntemi uygulanmaktadır.\n\nMuratbey Gıda ve Süt Urn. Paz. San. Ve Tic. Ltd. Şti'nin Uşak üretim tesislerinde 2011 Eylül ayında 250 kişinin istihdam edildiği ve 1.981.850,00 ₺ tutarında toplam gideri olduğu tespit edilmiştir. Uretilen bir aylık kaşar peynirin ortalam maliyeti 700.250 ₺ olan ve üretimin önemli bir kısmını oluşturmaktadır. Bir aylık toplam gider ve üretilen mamul maliyeti hesaplanan bu işletme için uygun maliyet bilgi sısteminin kurulması ve maliyetlerin kontrolünün sağlanması önemlidir. Etkin bir maliyet kontrolü ve performans değerlendirmenin ise ancak standart maliyet yöntemi ile gerçekleşebileceğini çalışmamızda ayrıntılı olarak açıklanmıştır.\n\nİşletmede kullanılan maliyet muhasebesi sistemi fiili maliyet yöntemi, tahmini maliyet yöntemi, satha maliyet yöntemi ve tam maliyet yöntemlerine göre yapılmaktadır. \"Maliyet Hesaplama Yöntemleri\" başlığı kapsamında maliyet hesaplama yöntemleri açıklanmıştır. Maliyetlerin saptanma zamanına göre fiili maliyet yöntemi, tahmini maliyet yöntemi ve standart maliyet yöntemi olarak üçe ayrılmaktadır. \"Maliyet Bilgi Sistemi İçinde Standart Maliyet Yöntemi ve Ustünlükleri\" başlığında bu üç maliyet yönteminin karşılaştırılması ve standart maliyet yönteminin önemine yer verilmiştir. Fiili maliyet geçmişe yönelik, standart ve tahmini maliyetlerin ise geleceğe yönelik olduğu vurgulanmıştır. Geleceğe yönelik iki yöntem arasındaki en önemli ayrımın ise, standart maliyet yönteminin bilimsel ve matematiksel hesaplamalar sonucu, maliyetin olması gerekeni hesapladığını, tahmini maliyet yönteminin ise geçmiş veriler ışığında maliyetlerin ne olabileceği üzerine öngörü yürütülmesi farkıdır. Yanı standart maliyet yönteminı uygulandığı takdirde işletmelerin geleceğe yönelik daha isabetli kararlar alabilecektir.\n\nBir işletme, kendini son derece teknolojik olarak donatmış olsa bile maliyet sistemini fiili ya da tahmini yöntemle devam ettirmeğe çalışıyorsa, yöntemin etkinliğini ölçme, işletmede çalışanların performansını değerlendirmede yetersiz kalacaktır (Aydemir, 2004, s.503).\n\nMuratbey Gıda ve Süt Ürn. Paz. San. Ve Tic. Ltd. şirketinden alınan veriler doğrultusunda standart maliyet yöntemi uygulanmıştır ve oluşan sapmaların analizi edilerek, bu sapmaların nedenleri tespit edilip, alınması gereken tedbirler sonuç ve değerlendirme bölümünde açıklanmıştır. Aynı zamanda standart maliyet yöntemi uygulaması sonucu, etkin bir yönetim ve verimlilik çerçevesinde, muhasebe bilgileri temel alınarak alınabilecek yönetim kararları ile ilişkisine yer verilmiştir.\n\n## 3.3.İŞLETMEDE KULLANILAN BİLGİ SİSTEMİ\n\nİşletmede kullanılan üretim sistemi tamamen otomasyona bağlıdır. Uşak üretim tesislerinde ve işletme bütünü kapsamında muhasebe kayıtlarını NETSIS muhasebe programı ile gerçekleştirmektedir. Program ile Uşak - İstanbul arasında anlık bilgi akışı sağlanmaktadır. Merkezi sistem(ana server) İstanbul'da olup Uşak'tan girilen tüm kayıtlar otomatık olarak merkezdeki bilgisayar da görülmektedir. Program merkezi sistem üzerinden paylaşıma açılarak, istenilen sayıda kullanıcının sısteme müdahale etmesine olanak sağlamaktadır. Programda kayıtlı olmayan bireylerin sisteme girişi ve müdahalesi söz konusu değildir. Bir kilogram kaşar peynirin standart direkt işçilik maliyeti : 0,168 X 2,7456 = 0,4612 七/kg\n\n## 3 -) Genel Uretim Giderleri Standartı\n\n## Değişken Genel Üretim Maliyeti Standartları\n\nDeğişken genel üretim maliyeti bir birim(kg) için:\n\n| Bakım-Onarım | : 0,050 €/kg | |\n|-----------------------------------------------------------------------------------|--------------|--|\n| Yardımcı kimyasal ürünler<br>( Fosfat tuzu, Beta Karoten, Tuz, Maya, Kültür, vb.) | : 0,025 七/kg | |\n| Ambalaj - Paketleme | : 0,075 ₺/kg | |\n| Diğer giderler<br>(Elektrik, Enerji, Su, Diğer Giderler) | : 0,050 ₺/kg | |\n| Değişken Genel Uretim Gideri | : 0,200 七/kg | |\n\nGenel üretim maliyetlere yüklenmesinde direkt işçilik saatlerinin (DIS) kullanılmaktadır.\n\nBir kilogram kaşar peynir için değişken genel üretim standart maliyeti:\n\n0,168 X 0,200 = 0,0336 ₺/kg\n\nMuratbey Gıda ve Süt Urn. Paz. San. Ve Tic. Ltd. şirketinin Uşak üretim tesislerinde 2011 Eylül ayında üretilmiş olan bir kilogram kaşar peynirin standart maliyeti 8,854 t'dir. Standart maliyet yönteminin ilk aşaması olan standart maliyetlerin belirlenmesi sonucu oluşan maliyet bilgileri standart maliyet kartına işlenerek şekil 6'da belirtilmiştir. Tablo 8: Standart Maliyet Kartı\n\n| <br>veya<br>GİRDİLER | | | |\n|-------------------------------------------------------|----------------------------------|------------------------------------------|-----------------------------------|\n| | Standart Miktar<br>Standart Saat | Standart Fiyat<br>veya<br>Standart Ücret | Standart<br>Maliyet<br> X |\n| Direkt İlk Madde<br>ve Malzeme<br>Giderleri Standartı | 11,183 | 0,7475 | 8,3592 |\n| Direkt İşçilik<br>Giderleri Standartı<br>む/kg | 0,168 | 2,7456 | 0,4612 |\n| Genel Üretim<br>Gideri Standartı<br>む/kg | 0,168 | 0,2000 | 0,0336 |\n| Birim Standart<br>Maliyeti<br>む/kg | | | 8,854 |\n\n## 3.5.SAPMA ANALİZLERİ\n\nMuratbey Gıda ve Süt Ürn. Paz. San. Ve Tic. Ltd. şirketinin Uşak üretim tesislerinde 2011 Eylül ayında üretilmiş olan bir kilogram kaşar peynirin, standart maliyet yönteminin ilk aşaması olan standart maliyetler belirlendikten sonra ikinci aşama olan, standart maliyetlerle karşılaştırılması sonucu oluşan olumlu veya olumsuz sapmalar hesaplanmıştır.\n\n## 3.5.1.Direkt İlk Madde ve Malzeme Sapmaları\n\n## a) Direkt İlk Madde ve Malzeme Fiyat Sapması\n\nDirekt ilk madde ve malzeme fiyat sapması; üretilen ürünler içinde fiilen kullanılan direkt ilk madde ve malzeme miktarı için ödenen tutar ile oluşturulan standartlardan hareketle, aynı miktardaki direkt ilk madde ve malzemeye ödenmiş olması gereken tutar arasındaki farkı ölçer. Bu fark, aşağıdaki formül yardımıyla daha iyi anlaşılabilir: (Banar, 2010, s.305)\n\n(F.F X F.M) - (S.F X F.M) = D.I.M.M Fiyat Sapması\n\n(Fiili Fiyat – Standart Fiyat) X Fiili Miktar = D.I.M.M Fiyat Sapması\n\n(0,75 — 0,7475) X 250.000 = 625,000 ₺ Direkt İlk Madde ve Malzeme Fiyat Sapması\n\nFiili fiyat, standart fiyatın üzerinde olduğundan dolayı 1 kg kaşar peynirin üretiminde kullanılan direkt ilk madde ve malzemenin 2011 Eylül ayı itibariyle 625,000 ₺ tutarında olumsuz bir fiyat sapması hesaplanmıştır.\n\n## b) Direkt İlk Madde ve Malzeme Miktar Sapması\n\nDirekt ilk madde ve malzeme miktar sapması; üretimde fiilen kullanılan direkt ilk madde ve malzeme miktarı ile oluşturulan standarda göre üretimde kullanılmış olması gereken miktar arasındaki farka eşittir. Direkt ilk madde ve malzeme miktar sapması; madde ve malzemenin fiziki olarak kullanımı ile ilgili olduğundan, standart fiyat üzerinden, paraya dönüştürülerek açıklanır. Direkt ilk madde ve malzeme miktar sapması, bir formül yardımıyla şöyle açıklanabilir: (Banar, 2010, s.306)\n\n(S.F X F.M) - (S.F X S.M) = D.I.M.M Miktar Sapması\n\nStandart Fiyat X (Fiili Miktar - Standart Miktar\\*) = D.I.M.M Miktar Sapması\n\n\\*: Fiili Uretim Miktarı X Standart Miktar\n\n0,7475 X (2.796.700 - 2.795.750\\*) = 710,125 ₺\n\n\\*=(250.000 X 11,183)\n\nFiili miktar, standart miktarın üzerinde olduğundan dolayı 1 kg kaşar peynirin üretiminde kullanılan direkt ilk madde ve malzemenin, 2011 Eylül ayı itibariyle 710,125 ₺ tutarında olumsuz bir miktar sapması vardır.\n\nDirek ilk madde ve malzeme toplam 2011 Eylül ayında toplam olumsuz standart sapmas1: D.I. M.M Fiyat Sapması + D.I.M.M Miktar Sapması\n\n625,000 + 710,125 = 1.335,125 ₺ . Olumsuz Sapma\n\n## 3.5.2.Direkt İşçilik Sapmaları\n\n## a) Direkt İşçilik Ucret Sapması\n\nDirekt işçilik ücret sapması; üretilen toplam ürün miktarı içindeki emekleri karşlığında işçilere fiilen ödenen saat ücreti ile aynı miktardaki ürünü üretebilmek için kullanılan emek karşılığında işçilere ödenmiş olması gereken standart saat ücreti arasındaki farkı ölçer. Bu fark aşağıdakı formül yardımıyla daha iyi anlaşılabilir: (Banar, 2010, s.305)\n\n(Fiili Ucret X Fiili Süre) - (Standart Ucret X Fiili Süre) = D.I. Ucret Sapması\n\n(Fiili Ucret – Standart Ucret) X Fiili Süre = Direkt Işçilik Ucret Sapması\n\n(2,7742 - 2,7456) X 41.425 = 1.184,755 ₺\n\nFiili ücret, standart ücret büyük olduğu için 2011 Eylül ayı direkt işçilik ücret olumsuz sapması 1.184,755 ₺ 'dir.\n\n## b) Direkt İşçilik Süre Sapması\n\nDirekt işçilik süre sapması, işçilik süresinin üretkenliğini ölçmek amacıyla kullanılmaktadır. Bir başka ifade ile belirli sayıda ürünün üretilebilmesi için fiilen çalışılan sürenin, aynı sayıda ürün için çalışılması öngörülen standart direkt işçilik süresinden farkına, direkt işçilik süre sapması denir (Banar, 2010, s.306).\n\n(F.S X S.Ü) – (S.S X S.Ü) = Direkt İşçilik Verim Sapması\n\n(Fiili Süre – Standart Süre) X Standart Ucret = Direkt Işçilik Verim (Süre) Sapması\n\n(41.125 — 42.000\\*) X 2,7456 = 2.402,400 ₺\n\n\\*=0,168 X 250.000\n\nFiili süre, standart sürenin altında gerçekleştiği için 2011 Eylül ayı direkt işçilik sapması olumlu olup, 2.402,400 ₺ 'dir. D.I. toplam sapması: Direkt işçilik ücret sapması + Direkt işçilik süre sapması\n\nDirekt işçilik toplam sapması: 2.402,400 - 1.184,755 = 1.217,645 ₺ Olumlu Sapma\n\n## 3.5.3.Genel Uretim Giderleri Sapmaları\n\n## a) Değişken Genel Üretim Maliyeti Bütçe Sapması\n\nDeğişken genel üretim maliyeti bütçe sapması, değişken genel üretim maliyeti standart yükleme oranı ile değişken genel üretim maliyeti fiili yükleme oranı arasındaki farkı ölçer. Değişken genel üretim maliyeti bütçe sapması aşağıdaki formül yoluyla belirlenir: (Banar, 2010, s.311)\n\n(Fiili Yükleme Oranı X F.S) - (Standart Yükleme Oranı X F.S) = D.G.U.M. B.S\n\n(Fili Yükleme Oranı – Standart Yükleme Oranı) X F.S = D.G.U.M Bütçe Sapması\n\n(0,1800\\* - 0,2000) X 41.425 = 828,50 ₺\n\n\\*= 7.663,25 / 41.425 = 0.1800\n\nİşletmenin Eylül ayında fiili değişken genel üretim maliyeti toplam tutarı 7.663,25 ₺ 'dir.\n\nDeğişken genel üretim maliyeti fiili yükleme oranı, standart maliyetten daha düşük olduğu için değişken genel üretim maliyeti bütçe sapması olumludur ve sapmanın tutarı 828,50 ₺'dir.\n\n## b) Değişken Genel Üretim Maliyeti Verim Sapması\n\nDeğişken genel üretim maliyeti verim sapması; dönemin değişken genel üretim malıyeti fiili yükleme ölçüsü miktarı ile standart yükleme ölçüsü miktarı arasındaki farkı ölçer ve bu farkın parasal olarak ifade edilebilmesi için, standart değişken genel üretim maliyeti yükleme oranı ile çarpılması sonucu hesaplanır. Değişken genel üretim maliyeti verim sapması aşağıdaki formül yoluyla belirlenebilir: (Banar, 2010, s.311)\n\nD.G.U.M Verim Sapması=(F.S X S.Yükleme Oranı)-(S.S X S.Yükleme Oranı) D.G.U.M Verim Sapması = (Fiili Süre = Standart Süre) X Standart Yükleme Oranı (41.425 - 42.000\\*) X 0,200 = 115 ₺\n\n\\*= 0,168 X 250.000\n\nFiili süre, standart sürenin altında gerçekleştiğinden değişken genel üretim maliyeti verim sapması olumludur ve Eylül ayı itibariyle oluşan bu sapma 115 ₺ tutarındadır.\n\nD.G.Ü.M. Toplam Sapma = D.G.Ü.M. Bütçe Sapması + D.G.Ü.M. Verim Sapması\n\nD.G.Ü.M. Toplam Sapma = 828,50 + 115,00 = 943,50 ₺ Olumlu Sapma\n\n## c) Sabit Genel Uretim Maliyeti Bütçe Sapması\n\nSabit genel üretim maliyeti bütçe sapması; dönem içinde oluşan sabit genel üretim maliyetleri ile bütçelenmiş sabit genel üretim maliyetlerinin tutarları arasındaki farkı yansıtır. Bu durumda sabit genel üretim maliyetleri bütçe sapması aşağıdaki formül yoluyla hesaplanabilecektir:\n\nFiili Sabit Genel Uretim - Bütçelenmiş Sabit Genel = Sabit Genel Uretim Maliyeti\n\nMaliyeti\n\nUretim Maliyeti\n\nBütçe Sapması\n\nMuratbey Gıda ve Süt ürünleri fırmasından alınan bilgiler:\n\nFiili Sabit Genel Uretim Maliyet Tutarı : 25.000 ₺\n\nBütçelenen Sabit Genel Uretim Maliyeti Tutarı : 24.000 ₺\n\nSabit Genel Uretim Maliyeti Tahmini Yükleme Olçüsü Toplam Miktarı: 42.100 DIS\n\nSabit Genel Uretim Maliyeti Tahmini Yükleme Oranı :1,7541 ₺\n\nFiili Genel Uretim Maliyeti Yükleme Olçüsü: 41.425 DIS Yıl içinde Kullanılması Gereken Toplam Standart Yükleme Olçüsü Miktarı: 42.000 Dis\n\nFiili Sabit Genel Üretim Maliyeti: 25.000\n\n(-) Bütçelenen Sabit Genel Uretim Maliyeti : 24.000\n\nSabit Genel Üretim Maliyeti Bütçe Sapması : 1.000 ₺ Olumsuz Sapma\n\n## d) Sabit Genel Uretim Maliyeti Kapasite Sapması\n\nSabit genel üretim maliyeti kapasite sapması; işletmenin üretim tesislerini kullanımın bir ölçüsüdür ve fiilen kullanılan kapasitenin bütçelenmiş kapasiteden farklı olması nedeniyle, ürün maliyetlerine yüklenememiş veya fazladan yüklenmiş sabit genel üretim maliyeti tutarını açıklar. Bu da aşağıdaki formül yardımıyla bulunacaktır; (Banar, 2010, s.314)\n\n| Sabit GÜM<br>Kullanılması | Tahmini Sabit GÜM | Tahmini Sabit GÜM | Fiili Üretim için | |\n|--------------------------------------------------|-------------------|-------------------------------------------------|---------------------|--|\n| Kapasite Sapması = Yükleme Oranı<br>Standart | | X Yükleme Oranı Toplam - Gereken Toplam | | |\n| | | Miktarı | Yükleme Olçüsü Mik. | |\n\nSabit GUM Kapasite Sapması = 1,7541 X (42.100-42.000) = 175,41 ₺ Olumsuz Sapma\n\nSabit GÜM Toplam Sapma = Sabit GÜM Bütçe Sapması + Sabit GÜM Kapasite Sapması\n\nSabit GUM Toplam Sapma = 1000 + 175,41 = 1175,41 ₺ Olumsuz Sapma ## 3.6.SAPMA ANALİZLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ\n\nMuratbey Gıda ve Süt Urn. Paz. San. Ve Tic. Ltd. şirketinin Uşak üretim tesislerinde 2011 Eylül ayında üretilmiş olan bir kilogram kaşar peynirin standart maliyeti belirlenip, fiili maliyetler ile karşılaştırılmıştır. Standart maliyet yöntemine göre, üretilen ürünün toplam maliyeti içerisindeki kullanılan direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik, genel üretim giderleri ayrı hesaplanıp, meydana gelen sapmalar olumlu veya olumsuz olarak tespit edilmiştir.\n\nAşağıdaki Tablo 9'da standart maliyetlerin hesaplanıp ortaya çıkan sapmaların, toplam tutarları ve sapma türleri yer almaktadır.\n\nTablo 9: Sapma Analizi Veri Tablosu\n\n| Maliyet | Sapma Konusu | Standart | Fiili<br>Maliyet | Sapma | Sapma |\n|---------|-------------------------------|---------------|------------------|------------|---------|\n| Unsuru | | Maliyet(t) | | Tutarı (t) | Türü |\n| D.H.G. | D.I.M. Malzeme Fiyat Sapması | 187.500,000 | 186.875,000 | 625,000 | Olumsuz |\n| | D.I.M. Malzeme Miktar Sapması | 2.090.533,250 | 2.089.823,125 | 710,125 | Olumsuz |\n| DIG. | D.İ. Ücret Sapması | 114.921,235 | 113.736,480 | 1.184,754 | Olumsuz |\n| | D.I. Süre Sapması | 112.912.800 | 115.315.200 | 2.402,400 | Olumlu |\n| G.Ü.G | Değişken G.Ü.G Sapması | 15.741,500 | 16.685,000 | 943,500 | Olumlu |\n| | Sabit G.Ü.G Sapması | 98.847,610 | 97.672,200 | 1.175,410 | Olumsuz |\n\nTabloda gösterilen sapma tutarları ve bu tutarların sapma türü olarak, olumlu/olumsuz çıkmasının sebepleri ve sapma analizlerinin değerlendirilmesi aşağıda açıklanmaktadır. ## 3.6.1.Direkt Ilk Madde ve Malzemenin Sapma Analizlerinin Değerlendirmesi\n\nStandart maliyet yöntemine göre kullanılan direkt ilk madde ve malzemenin miktar ve fiyat sapması olarak hesaplanmıştır. Direkt ilk madde ve malzemenin 625,000 ₺ tutarında olumsuz bir fiyat sapması tespit edilmiştir. Oluşan fiyat sapması; peynir üretimi için alınan direkt ilk madde ve malzemenin yanı çiğ sütün satın alma fiyatından kaynaklanmaktadır.\n\nUretim tesisinin bulunduğu bölge civarından toplanan çiğ sütün, süt üretimi yapan tedarikçinin teklif etmiş olduğu fiyat üzerinden çok fazla alış ıskontoları yapılamamaktadır. Bunun nedenleri arasında; süt üreticisinin besicilikte kullanmış olduğu veteriner ilaçları, hayvansal yemlerin marka farklılığından dolayı oluşan besin değerlerinin etkisi ve mevsimsel değişikliklerden dolayı değişik miktarlarda süt tedarik edilmekte ve iktisadi olarak hammaddenin kıt olmasıdır. Fiyat değişikliği olmamasının en büyük nedeni, üretimde kullanılan hammaddenin alternatifinin bulunmamasıdır.\n\nUretimde kullanılan direkt ilk madde ve malzemenin miktar sapması 710,125\n\nt tutarında olumsuz olarak gerçekleşmiştir. Bu olumsuz sapma üretim tesisine getirilen çiğ sütün laboratuvar test ve filtrasyon aşamasında üretime alınacak partideki hammaddenin içerisindeki antibiyotik, koruyucu madde, yabancı madde vb. bileşimlerin incelenerek satın alınan hammaddenin kalitesi açısından bu değerler belirlenmektedir. Test aşamasından sonra filtreleme ile üretime alınacak sütteki zararlı mikrobiyolojik bakteriler ayrıştırılır ve sütün belirlenen standart kalite değerine göre üretim hattına alınır. Otomasyon sisteme bağlı olan üretim hattında gelen hammadde peynir çeşidine göre ayrı toplama teknelerinde biriktirilir. Bu aşamalar nedeniyle satın alınan hammadde de fireler meydana gelmektedir. Direkt ilk madde ve malzemedeki olumsuz sapmadaki en önemli oluşan bu firelerdir. Nihai ürünün kalitesi açısından bu test ve filtrasyon uygulaması kaçınılmazdır. Üretim aşamasında önemsiz görülen fire ve israfların işletmeye getirdiği maliyet tutarı işletmenin dikkatini çekebilecek somut bir gösterge niteliğindedir. ## 3.6.2.Direkt İşçilik Sapma Analizlerinin Değerlendirilmesi\n\nUygulanmış olan standart maliyet yöntemi çerçevesinde direkt işçilik ücret sapması ve dırekt işçilik verim(süre) sapması tespit edilmiştir. 2011 Eylül ayı içerisinde meydana gelen direkt işçilik ücret sapması 1.185,754 ₺ olumsuz olarak hesaplanmıştır. Direkt işçilik ücret standartları hesaplanırken üretim hattında bulunan çalışanlar asgari ücret aldığından dolayı belirlenen standartlar, gerçekleşen fiili rakamın altında gerçekleşmiştir. Çalışmanın yapıldığı dönem içerisinde, fazla mesai karşılığı yapılan çalışmalara verilen primler direkt işçilik ücretlerine yansıdığından dolayı fiili ücret belirlenen standart ücretten fazla çıkmıştır. Oluşan fiyat farkı olumsuz olarak değerlendirilmiştir.\n\nDirekt işçilik verim(süre) sapması 2.402,400 ₺ tutarındakı sapma olumlu olarak hesaplanmıştır. Standart maliyet yönteminin firmada uygulandığı dönem içerisindeki üretilen 250 ton ürün için tespit edilen standart süre, fiili süreden fazla olarak hesaplanmıştır. Standart süre fiili süreden fazla olduğu için oluşan sapma olumludur. Gerçekleşen bu olumlu sapmanın en önemli nedeni ise düzenli olarak gerçekleşen işletmenin tüm çalışanlarına yönelik eğitimler ve üretim hattındaki teknolojik makine parkuru etkisidir.\n\n## 3.6.3.Genel Uretim Maliyeti Sapma Analizlerinin Değerlendirilmesi\n\nGenel üretim maliyeti değişken genel üretim maliyeti ve sabit genel üretim maliyeti olarak hesaplanmıştır. Değişken genel üretim maliyeti kapsamındaki bütçe sapması ve verim sapması olumlu olarak hesaplanmıştır. Değişken genel üretim maliyeti toplam sapmanın tutarı 943,500 ₺ değerindedir. Sabit genel üretim maliyeti toplam sapma tutarı 1.175,410 ₺ tutarında gerçekleşip, olumsuz bir sapmadır. Bunun nedeni ise işletmenin sabit genel üretim maliyeti olarak, bütçelenmiş tutarı fazla harcama karşılığında aşmıştır. Sabit genel üretim maliyetindeki kapasite sapması ise fiili olarak kullanılmış olan kapasitenin bütçelenen kapasiteden fazla olmasından dolayıdır. Sabit genel üretim maliyetlerinin kontrol altına alınabilmesi işletmedeki tek bir yöneticinin yetkisiyle gerçekleşmesi mümkün değildir. ## 3.7.İŞLETMEDEN ELDE EDİLEN MALİYET BİLGİLERİNİN YÖNETİM KARARLARINDA KULLANILMASI\n\nÇalışmamızın uygulamasına konu olan işletmedeki maliyet muhasebesi sistemi incelenmiştir. İşletme maliyet muhasebe sistemi dahilinde maliyetlerini; tam maliyet yöntemi, fili maliyet yöntemi ve tahmini maliyet yöntemi birleşimini kullanarak hesaplandığı tespit edilmiştir. İşletme de kullanılan maliyet hesaplama yöntemleri, yöneticilerin alacağı kararlarda sağlıklı bilgiler sağlayamamaktadır. Yönetimin alacağı kararlara ışık tutma açısından, güvenilir ve doğru kararların alınabilmesi için Muratbey Gıda ve Süt Ürünleri üretim işletmesinde, maliyet hesaplamalarında arasından standart maliyet hesaplama yöntemi kullanmanın doğru olacağı tespit edildi. Çünkü işletmede bugüne kadar kullanılmakta olan maliyet hesaplama yöntemlerinde geçmişe ait verileri doğru olarak tespit edilmekteydi. Fakat yönetim bu bilgilerden, gelecek dönemlerde alınacak kararlarda kullanmak isterse, ya da işletmede çalışanların performansını değerlendirmek isterse, mevcut yöntem yararlanmaya müsait değildir. Bu nedenlerden dolayı Muratbey firmasında standart maliyet hesaplama yöntemini uygulamasının gerekli olduğu tespit edilmiştir. Bu sebeplerden dolayı Muratbey fırmasında standart maliyet hesaplama yöntemini uygulamanın doğru olduğu sonucuna ulaşıldı. Uygulamasını gerçekleştirdiğimiz bu işletmede şöyle bir yol izlendi:\n\na) Once maliyet unsurları için Direkt hammadde gideri standardının, direkt işçilik gideri standardı ve genel üretim gideri standardını belirlerken, üretim de çalışan gıda mühendisleri, işletmenin satın alma müdürü ve muhasebe ve ticaret müdürünün vermiş olduğu bilgiler dahilinde gerçekleştirilmeye çalışılmıştır.\n\nb) Ardından işletmede tespit edilmiş olan fiili maliyetleri alıp, önceden belirlemiş olduğumuz standartlarla karşılaştırdık. Bu kıyaslama sonucunda meydana gelen farkları olumlu ve olumsuz olarak tutarları ile birlikte belirlenmiştir.\n\nc) Belirlenen bu sapma değerlerinin analizini yaparak, olumsuz olan sapmaların önlenmesi için öneriler getirdik ve yönetim kararları ile ilişkisini incelenmiştir. ## SONUÇ VE ÖNERİLER\n\nTeknolojinin çok geliştiği, rekabetin uluslararası boyutta sürdüğü günümüzde, fırmalardaki maliyetlerin doğru tespit edilmesi ve hesaplanması yanında bu maliyet bilgilerinin yönetim kararlarında nasıl kullanılacağı önem kazanmıştır.\n\nBugün maliyet analizi ve muhasebesi, başarılı işletmeciliğin en gerekli araçlarından biridir. Zira başarılı işletmelerde etkin yönetimin en önemli yararlarından biri maliyetlerin kontrolü ve performans değerlendirmedir. Maliyetlerin kontrolü ve performans değerlendirmenin ise ancak faaliyet standartlarının tespiti ve fiilen elde edilen sonuçların standartlara uyup uymadığının araştırılması ile mümkündür.\n\n\"Yönetim Bilgi Kapsamında Maliyet Muhasebesi Bilgilerinin Yönetim Kararlarında Kullanılması ve Bir Uygulama\" konulu bu çalışmamda önce bilgi,\n\nyönetim bilgi sistemi ve faydalarıyla ilgili bilgiler verilmiştir. Ardından maliyet muhasebesi ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.\n\nMaliyet muhasebesi, yönetim bilgi sistemini oluşturan alt bilgi sistemlerinden muhasebe bilgi sistemi içerisinde, maliyet bilgi sistemi olarak yer almaktadır. İşletmelerde yönetimin alacağı kararların daha isabetli olması için, yönetim bilgi sistemi kapsamında yer alan maliyet muhasebesi bilgilerine ihtiyacı vardır. İşletmelerde etkin bir maliyet bilgi sisteminin, standart maliyet yöntemiyle olabileceği için standart maliyet yöntemi ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Standart maliyet yöntemi, işletmelere yönetim tönksiyonları içerisinde bulunan planlamaya, maliyet kontrolü ve performans değerlendirme ile işletmelerde verimlilik artışına ve yönetimin alacağı kararlarda ihtiyaç duyulan bilgileri sunma gibi başlıca önemli faydalar sağlamaktadır. Çalışmanın ikinci bölümün devamında ise maliyet muhasebesi bilgilerinin yönetim kararlarında kullanılması konusuna ayrılmıştır.\n\nÇalışmanın son bölümün de Uşak Organize Sanayii Bölgesi'nde faaliyetini sürdüren Muratbey işletmesinde yapılan uygulama ele alınmıştır. Üygulamada önce işletmenin mevcut maliyet yapısı incelenmiştir. İşletmenin maliyet bilgilerinin yetersiz olduğu görülerek, burada standart maliyet hesaplama yönteminin kullanımı ve bu yönteme göre yeni maliyet bilgilerinin düzenlenmesinin yararlı olacağı düşünülmüştür. Bu düşünceden hareketle mamul standartları oluşturulmuş ve bu standartlara göre maliyetler yeniden hesap edilmiştir. Bu yöntemi uygulamada şu farklar tespit edilmiştir:\n\nBir kilogram kaşar peynirin standart maliyeti 8,854 tolarak hesaplanmıştır.\n\nBir kilogram kaşar peynirin direkt ilk madde ve malzeme sapmasının 1.335,125 ₺ tutarında ve olumsuz olduğu tespit edilmiştir.\n\nBir kilogram kaşar peynirin direkt işçilik sapmasının 1.217,645 ₺ tutarında olumlu bir sapma olduğu hesaplanmıştır.\n\nBir kılogram kaşar peynirin değişken genel üretim maliyeti sapması 943,500 t değerinde olumlu ve sabit genel üretim maliyeti 1175,410 ₺ olumsuz bir sapma olarak belirlenmiştir.\n\nBelirlenen standart maliyetler ile fiili maliyetler karşılaştırılarak oluşan sapmalar tespit ve analiz edilmiştir. Oluşan sapmalar değerlendirilerek nedenleri hakkında bilgiler de verilmektedir. Oluşan sapmaların tutar ve yönleri aşağıdaki tabloda verilmiştir.\n\nUygulama aşaması standart maliyet hesaplama yöntemi sonucu firma ile ilgili ulaşılan sonuç ve önerilerimizi şu şekilde sıralayabiliriz:\n\nl - İşletme, üretimde hammadde tedariki sıkıntısı yaşamamak için süt üreticilerini teşvik edici bilinçlendirme ve eğitim çalışmaları yapmalıdır. Aynı zamanda süt ürünleri tüketimini artırmak içinde sosyal proje, reklam ve pazarlama çalışmalarına da önem vermelidir.\n\n2- Ulkemizde bölgesel araştırmalar yapılarak, hayvancılığın yoğun olduğu bölgeler tespit edilip, özellikle hammadde(çiğ süt), lojistik ve pazara yakınlık açısından stratejik noktalar belirlenmelidir. Belirlenen stratejik yerlerde, yeni üretim tesisi ve süt toplama merkezleri için gerekli yatırım kararı yer almalıdır. Bu kararlarda maliyet bilgilerinden yararlanması önemlidir. 3- Uretim hattında meydana gelebilecek hammadde fire ve israfları açısından ve gelişen teknolojiyle eşdeğer üretilen ürünün doğallığı ve kalite artışı için Ar-ge çalışmalarına ağırlık verilmelidir.\n\n4- Yönetim, işletmenin en önemli kaynağı olan çalışanlarının verimlilik ve moral artışı için, mevcut eğitimlerini sürdürüp aynı zamanda şirket içi ve dışı yeni eğitimler ile faaliyetine devam etmelidir. Yapılacak eğitimler tüm organizasyon aşamasında faydalı olacaktır.\n\n5- Işletmede uygulanan standart maliyet yöntemine göre tespit edilen sapma analizleri değerlendirilmesi sonucunda, gelen olumsuz sapmaların önlenmesi için, etkin ve kapsamlı bir yönetim bilgi sistemi ağı oluşturulmalıdır.\n\n6- İşletme maliyetlerini hesaplarken; maliyet artışlarının engellenmesi ve kontrol altına alınabilmesi için maliyet muhasebesi hesaplama yöntemlerinden standart maliyet yöntemini kullanmalıdır.\n\n7- İşletme bünyesinde standart maliyet yöntemine geçiş çalışmalarını başlatmalı ve bir an evvel uygulamaya geçirmelidir. Bu sayede firma belirlenen standartlara ulaşılarak çalışanlarda moral, motivasyon artışını teşvik ortaya çıkaracak ve üretimde verimlilik artışını da gerçekleştirecektir. Firma standart maliyet yöntemini kullanarak aynı zamanda maliyet kontrolü ve performans değerlendirmesi de yapabilecektir.\n\nStandart maliyet hesaplama yöntemini uygulayarak, maliyetlerin kontrolü, performans değerleme, verimlilik artışı ve yönetim bilgi sistemi kapsamında maliyet bilgilerinin yönetim kararlarıyla ilişkisi açısından ulaştığımız sonuç ve öneriler maddeler halinde sıralanmaktadır. Maliyet bilgilerinden yararlanarak sıraladığımız önerilerimizin bir an evvel uygulanmasıyla Muratbey fırması, sektörde daha hızlı ilerleyerek önemli bir konuma ulaşıp, ülkemizin ekonomisine de büyük bir katkı sağlayacaktır. # YÖNETİM BİLGİ SİSTEMİ KAPSAMINDA MALİYET MUHASEBESİ \n# BİLGİLERİNİN YÖNETİM KARARLARINDA KULLANILMASI VE BİR \n# UYGULAMA \n\nTolga YEŞİL \n\n## YÜKSEK LİSANS TEZİ \n\n### İşletme Anabilim Dalı \n\nDanışman: Yrd. Doç. Dr. İsmail AYDEMİR \n\n---\n\nUşak \n\nUşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü \n\nNisan, 2012 # JÜRI ENSTİTÜ ONAYI\n\nİşletme Anabilim Dalı yüksek lisans öğrencisi Tolga Yeşil'in \"Yönetim Bilgi Sistemi Kapsamında Maliyet Muhasebesi Bilgilerinin Yönetim Kararlarında Kullanılması ve Bir Uygulama\" başlıklı tezi 19/04/2012 tarihinde, aşağıdaki jüri tarafından Lisansüstü Eğitim Öğretim ve Sınav Yönetmeliğinin ilgili maddeleri uyarınca, Yüksek Lisans tezi olarak kabul edilmiştir.\n\n## JÜRI ÜYELERİ\n\n| Üye | : Doç. Dr. Abdülkadir KÖKOCAK |\n| --- | --- |\n| Üye | : Yrd. Doç. Dr. Tunga BOZDOĞAN |\n| Üye (Tez Danışmanı) | : Yrd. Doç. Dr. İsmail AYDEMİR |\n\n---\n\n**Enstitü Müdürü** \nDoç. Dr. Musa ÇİFCİ\n\nThis Markdown transcription accurately represents the content and structure of the provided document, including the header, main text, jury members, and the institute director's signature. The formatting ensures readability and clarity. # Organizasyon Şeması\n\nBu organizasyon şeması, bir organizasyonun hiyerarşik yapısını ve departmanları temsil eder. Şemada, üst düzeyden alt düzeylere doğru akışa uygun olarak görevler ve sorumluluklar tanımlanmıştır. Aşağıda, şema içeriğinin Markdown formatında açıklaması yer almaktadır:\n\n## Genel Görsel\n\n[IMAGE]\nOrganizasyon şeması, bir şirketin hiyerarşik yapısını göstermektedir. En üst düzeyde **YÖNETİM KURULU BAŞKANI** yer almaktadır. Bu başkan, alt düzeydeki departmanlar ve yöneticileri yönetmektedir. Alt düzeylerde ise farklı departmanlar ve görevler yer almaktadır. Şemada, her departmanın altındaki görevliler ve sorumluluklar detaylı bir şekilde belirtilmiştir.\n[/IMAGE]\n\n## Şema İçeriği\n\n### 1. YÖNETİM KURULU BAŞKANI\n- En üst düzeyde yer alır.\n- Tüm departmanları ve yöneticileri yönetir.\n\n### 2. Fabrika Müdürü\n- Üretim ve fabrika faaliyetlerini koordine eder.\n- Altındaki departmanlar ve görevliler:\n - **Üretim Müdürü (Gıda Müh.)**\n - Üretim Sefi\n - Vardiya Amirleri\n - Paketleme Sefi\n - Vardiya Amirleri\n - Otomasyon Müh.\n - Vardiya Teknikleri\n - **Bakım-Onarım Müdürü**\n - Makine Mühendisi\n - Bakım Personeli\n - Elektrik Mühendisi\n - Bakım Personeli\n - **Süt Alım Müdürü**\n - Süt Alım Teknikeri\n\n### 3. Muhasebe ve Ticaret Müdürü\n- Muhasebe, finansal ve ticari faaliyetleri koordine eder.\n- Altındaki departmanlar ve görevliler:\n - **İnsan Kaynakları Müdürü**\n - Personel Memuru\n - İdari İşler Memuru\n - **Bilgi İşlem Sorumlusu**\n - **Muhasebe Sefi**\n - **Muhasebe Memurları**\n - **Depo ve Lojistik Sefi**\n - Depo Elemanları\n - **Satın Alma Sefi**\n - Satın Alma Memuru\n\n### 4. Pazarlama Müdürü\n- Pazarlama ve satış faaliyetlerini koordine eder.\n- Altındaki departmanlar ve görevliler:\n - **Bölge Sorumluluğu**\n - **Pazarlama - Satış Elemanları**\n\n### 5. Ar-ge ve Kalite Kontrol Müdürü\n- Araştırma ve geliştirme, kalite kontrolü faaliyetlerini koordine eder.\n- Altındaki departmanlar ve görevliler:\n - **Gıda Teknikleri**\n\n## Şekil 4: Organizasyon Şeması\nBu şema, bir organizasyonun tamamı ile ilgili hiyerarşik ve departman yapısını temsil eder. Her departmanın altındaki görevliler ve sorumluluklar detaylı bir şekilde belirtilmiştir. Şemada, üst düzeyden alt düzeylere doğru akışa uygun olarak organizasyonun yapısı açıklanmıştır."},"parts":{"kind":"number","value":76,"string":"76"}}},{"rowIdx":73,"cells":{"source":{"kind":"string","value":"sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_071143"},"combined_text":{"kind":"string","value":"## ÖNSÖZ\n\nÇağımızın giderek artan küresel yapısı, her alanda olduğu gibi eğitim alanında değişim gerektirmektedir. Bundan sonra konvansiyonel eğitim anlayış ve uygulamaları yerini çağın gerektirdiği niteliklere sahip insan kaynağı yetiştirebilecek uygulamalara bırakmalıdır. Çağımız uluslararası platformlarda çalışabilecek, kendini ve sahip olduğu değerleri koruyabilen ama aynı zamanda da diğer bütür kültürlere ve değerlere açık insanlara ihtiyaç duyulan bir dönemdir.\n\nKüreselleşmenin bütün ağırlığını hissettirmekte, olumlu yada olumsuz bütün etkilerin dünya çapında gözlemlendiği bir dönemdeyiz. Böyle bir dönemde kendi ulusal değerlerimizi korumanın öncelikli yollarından biri bu sürecin iyi yönetilmesini sağlamaktır.\n\nGençlerimize uluslararası bir bakış açısı kazandırmamız onların, dünyanın gerçekliklerini görmelerini, bu dünyada kendilerine saygın bir edinebilmeleri için bazı beceriler geliştirebilmelerini sağlayacaktır. Bu noktada da Uluslararası Bakalorya Orgütü devreye girmektedir. Amaçları ve uygulamaları itibariyle İBO\n\ngençlerimizde istenilen uluslararası anlayışı geliştirmektedir.\n\nBu araştırmada cömert destekleri ve yol göstericiliği ile bana akademik çalışma disiplini aşılayan, tez sürecinin her noktasında çok büyük destek olan tez danışmanın Sayın Prof. Dr. Münevver Çetin'e teşekkür etmek istiyorum.\n\nAyrıca, tezin istatistik ve teknik bölümlerinde yardımlarını esirgemeyen değerli arkadaşlarım Abdurrahman Subaş ve Nurullah Sakin Güzel'e de teşekkür ediyorum.\n\nl\n\nGültekin GOÇMEN\n\nİSTANBUL, 2010 ## ÖZET\n\n## ULUSLARARASI BAKALORYA PROGRAMI'NIN ULUSLARARASI ANLAYIŞ GELİŞTİRMEYE KATKISI (TÜRKİYE ÖRNEĞİ)\n\nBu araştırma Uluslararası Bakalorya Diploma Programı'nın (IB DP) , Uluslararası Anlayış geliştirmeye katkısı olup olmadığını ortaya çıkarmak amacıyla yapılmıştır.\n\nAraştırmaya öncelikle, IB DP ve uluslararası anlayış geliştirme ile ilgili literatür gözden geçirilerek başlanmıştır. Uluslararası Bakalorya Diploma Programı ve bu programın hedefleri incelenmiş, daha sonra da uluslararası anlayış tanımları ve bu kavram üzerine yapılan araştırmalar gözden geçirilmiştir. Yapılan incelemede Hinrich tarafından geliştirilen Uluslararası Anlayış Anketi'nin bu araştırmanın veri toplama aracı olarak kullanılabileceği kararlaştırılmış ve bu amaçla bu ölçeğin Türkçe'ye çevirisi yapılıp, çevirinin güvenilirliği kontrol edilmiştir. Öğrencilerin Uluslararası Anlayış Ölçeği'nin Türkçe ve İngilizce versiyonlarına verdikleri cevaplar arasında anlamlı bir fark olmadığının görülmesi üzerine, ölçek araştırmanın seçilen asıl örnekleminin üzerinde uygulanmıştır.\n\nAraştırma, 100'ü IB DP'de, 100'ü de ulusal programda okuyan toplam 200 kişi üzerine, iki farklı ölçme aracı kullanılarak yapılmıştır. Oğrencilerden öncelikle \"Üluslarası Anlayış\"ın ne demek olduğunu kendi cümleleri ile tanımlamaları, sonra da Uluslararası Anlayış Olçeğindeki 35 maddeye cevap vermeleri istenmiştir. Oğrencilerin Üluslarası Anlayış Anketi'ne verdikleri cevapların program türü, dil yeterlilikleri ve yurtdışı deneyimleri gibi değişkenlere göre anlamlı bir fark gösterip göstermediğine test etmek amacıyla Bağımsız Gruplar T-Testi uygulanmıştır. İkinci ölçek olan Oğrenci tanımlarının da, literatürdeki uluslararası anlayış tanımlarına ne kadar yakın olduklarını görebilmek için içerik analizi yapılmıştır.\n\nSonuç olarak öğrencilerin Uluslararası Anlayış Anketine verdikleri cevapların yukarıda anılan değişkenlere göre anlamlı bir farklılık göstermediği fakat öğrenci tanımları arasında İB DP öğrencilerin yazdığı tanımların ulusal program okuyan öğrencilerinkinden daha kapsamlı, kişisel bakış açısını daha fazla yansıtan, literatürdeki uluslararası anlayış tanımlarını daha fazla içeren tanımlar olduğu görülmüştür.\n\nAnahtar Sözcükler: Uluslararası Eğitim, Uluslararası Bakalorya Örgütü, Uluslararası Anlayış Geliştirme\n\n## iii ## ABSTRACT\n\n## THE CONTRIBUTION OF INTERNATIONAL BACCALAUREATE PROGRAM TO DEVELOP INTERNATIONAL UNDERSTANDING (THE CASE OF TURKEY)\n\nThe purpose of this study is to explore the contribution of International Baccalaureate Diploma Program (IB DP) in developing international understanding.\n\nInitially, the literature concerning the International Baccalaureate and international understanding was reviewed. The basis and objectives of Diploma Program were viewed and the definitions of international understanding and previous studies on this topic were analysed to gain more insight. The International Understanding Scale by Hinrichs was considered to be appropriate regarding the scope and aims of this study so the scale was translated into Turkish and the accuracy of the translation was controlled by giving two versions of the scale - both English and Turkish- to a sample of English and Turkish speaking students. Detecting no statistically important difference between Ss' answers, the International Understanding Scale was applied\n\nto the main sampling of the study.\n\nThis research was done among a population of 200 students, 100 being in the IB program and the other half in the Turkish national program, by using two different scales. The subjects were first asked to write the definition of international understanding in their own words and then they were asked to answer the International Understanding Scale. To decide whether variables such as abroad experience, language competence and type of the program cause statistically meaningful difference among students, Independent Samples T-Tests were employed. Being the second scale student definitions were analyzed with reference to international understanding definitions in the field.\n\nAs a result, it was concluded that there is no meaningful difference between international understanding of IB students and that of national program students. However the content analysis of the definitions revealed that there is a clear difference between IB and non IB student, favouring IB students. ## 1. BÖLÜM: GİRİŞ\n\nDünyanın giderek küçülmesi; insanların son zamanlarda çokça dillerine doladıkları, kimi zaman arkasından gelen \"globalleşme\" kelimesinin olumsuz imajı etkisinde kalan, kimi zamansa insanların önünde yeni ufuklar açan bir kavram oldu. Dünyanın ne zaman küçülmeye başladığını incelemek bu çalışmanın konusu değil fakat küçülmenin sebeplerinin ve sonuçlarının eğitim açısından değerlendirmesi bu araştırmanın yapılmasına zemin hazırlayan bir olgudur.\n\nBirinci Dünya Savaşı öncesinde, hammadde ve enerji kaynaklarını ellerinde bulundurmak isteyen sanayi devrimi sonrası ülkeler, politik dengeleri de gözeterek ülkeler arasında kurdukları ittifaklar, savaş sonrası dönemde yerini barışı korumayı ve bölgesel olanlar kadar uluslararası niteliği de sahip olan (Milletler Cemiyeti, Avrupa Konseyi, vb.) kuruluşlara bırakmışlardır. Bu kuruluşların amaçları üye devletlerarasında dayanışma ve işbirliğini arttırmak, dünyanın sorunlu bölgelerinde arabuluculuk ve çatışmaların çözümüne zemin hazırlama ve ekonomik destek olmak olarak sayılabilir.\n\nBu uluslararası örgütlere daha sonraki dönemde NATO, Varşova Paktı, Avrupa Birliği ve NAFTA gibi örgütler eklenmiştir. Oncelikli olarak güvenlik ve ekonomik amaçlı kurulan bu birliktelikler dünyanın küçülmeye başlamasının ilk sinyalleri olarak değerlendirilebilir. Fakat bu örgütler tamamen devletler düzeyinde, çoğu zaman insanların haberdar bile olmadıkları yapılardır.\n\nDolayısıyla asıl küçülmenin başladığı nokta olarak teknolojik gelişmeler düşünülebilir ya da en azından teknolojik gelişmelerin bugün kullanılan anlamda küçülmeye oldukça fazla etki ettiği söylenebilir.\n\nİnsanların diğer ülkelerde yaşayan kişilerle daha etkili iletişim kurmalarına yardım eden teknolojiler, ulaşımın kolaylaşması -özellikle de hava ulaşımının daha yaygın ve kolay satın alınabilir bir hizmet haline gelmesi- ve 2. Dünya Savaşı sonunda meydana gelen göç hareketleri gibi nedenlerden dolayı uluslararası insan ilişkilerini\n\nl güçlendirmeye başlamıştır. Ulkeler arasında artan insan ilişkilerinde farklı boyutlarda gelişme göstermiş ve günümüzdeki ortama zemin hazırlanmıştır. Daha fazla ilerlemeden önce bugünkü dünya düzenine şöyle bir incelemekte fayda vardır. Aşağıdakı alıntı Christian Arndt ve Samuel Everett 'in Dünya Toplumu İçin Eğitim adlı kitabından alınmış olan, dünyanın ne kadar iç içe geçmiş olduğunu gösteren bir parçadır:\n\n> \"Günümüz insanı sabah kahvaltısı için yola çıktığında ilk önce bir gazete alır ve bir eski Lidya icadı olan parayla öder. Lokantada tamamen dışarıdan alınan yemek takımı ve yiyecek maddeleri karşılar onu. Tabağı ilk olarak Çin'de üretilen seramiktir; bıçağı ilk olarak Güney Hindistan'da kullanılan bir alaşım, çatalı ortaçağ İtalya'sının mirası ve kaşığı da eski Roma icadıdır. Yemeğine Doğu Akdeniz'den gelen portakalla başlayıp, İran kavunuyla ya da bir parça Afrika karpuzuyla devam eder. Bununla birlikte Habeş bitkisi olan kahveden yapılan içeceğini sütlü ve şekerli içer. Hayvanların süt sağımı amacıyla evcilleştirilmesi Orta Doğu'da gelişmiş, şeker ise ilk olarak Hindistan'da kullanılmıştır. Meyve ve ilk kahvesinden sonra, bu kişi İç Asya'da yetiştirilen buğday'ın İskandinavlara özgü bir biçimde pişirilmesiyle yapılan gözlemesini yer. Bu gözlemenin üzerine de Kuzey Amerika'da çok kullanılan Akçaağaç pekmezi sürer. Bunun yanında eğer isterse, Güneydoğu Asya'da ilk olarak evcilleştirildiği düşünülen bir çeşit kuş olan tavuğun yumurtası ya da Doğu Asya'da evcilleştirilen bir hayvan türünün, ince şeritler halinde kesilen etinin Kuzey Avrupa'da kullanılan bir pişirme tarzıyla pişirilmiş dana salamını yer.\n\nBu kişi yemeğini bitirdikten sonra bir sigara içmek için arkasına yaslanır. Sigara, Brezilya'da evcilleştirilen bir bitki olan tütünün, ilk olarak Meksika'da ortaya çıkan bir kullanımla nefesle içeri çekilmesiyle içilir. Sigara içerken de Çin'de icat edilen bir materyalın üzerine Almanların bulduğu bir teknikle yapılan baskıyla elde edilen gazeteyi okur.\"\n\nBu parçadan da anlaşılacağı gibi yerel değerler zamanla o kadar uluslararası hale gelebilmiştir ki artık hiçbir ülke yüzde yüz kendi üretimiyle kendini idare ediyor değildir. Türk Kahvesi fincanının altında \"Made in China\" yazması, İtalyan yemeği olan pizzanın \"Turkish\" ibaresiyle servis yapılması, Starbuck's, CocaCola,\n\n2 McDonald's gibi dev zincirlerinin Anadolu'nun en küçük kasabasında bile bulunabiliyor olması, HSBC'nin reklamlarında nazar boncuğu kullanması ve hatta çok konuşulan \"Japon ev hanımlarının paralarını bizim borsamıza yatırması\" artık sınırların sadece fiziksel olarak kalan, beyinlerde dünyanın bir bütün olarak ele alındığını ve iç içeliğin yaşandığının söylenmek yanlış olmaz.\n\nBütün bu genel çerçeve içinde eğitimin ne şekilde yönetilmesi ve içeriğin ne olması gerektiği, eğitim alanında çalışan uzmanların araştırma alanlarından biridir. Eğitimin çocuğu içinde yaşayacağı topluma hazırlama zorunluluğu herkesin üzerinde hemfikir olduğu bir konudur ama öğrencinin içinde yaşayacağı toplumun yanı sıra giderek değişen dünya düzen de hesaba katılmalıdır. Giderek daha rekabetçi hale gelen ve şartların zorlaştığı bir dünyadan eğitimin etkilenmemesi düşünülemez. Eğitim dışarıdaki koşulların tamamını göz önüne almalıdır. Değişikliği yönetemeyen kurumların başarısız olmaya mahkûm olacağı açıktır. Dolayısıyla, eğer eğitimde amaçlanan çocuğun her platformda kendini ve mensubu olduğu milleti ya da topluluğu en iyi şekilde temsil edip, her düzeyde iş görebilir hale gelmesiyse, çocuğa verilmesi gereken eğitim uluslararası geçerlilikte ve kalitede olmalıdır. Okulu bittikten sonra iş hayatına atılacak olan öğrencinin ilk karşılaşacağı durum yurtdışıyla herhangi bir faaliyet içinde olan bir kurum olacaktır. Bundan belki 20 yıl öncesine kadar bu ilişki genellikle ticari ilişki idi, fakat günümüzde hizmet ya da üretim sektöründeki devlet kurumlarının bile uluslararası faaliyetler inde olduğuna hepimiz şahit oluyoruz. Bu da şu demek oluyor: her öğrencimizi sadece kendi ülkesi için değil dünya için hazırlamalıyız.\n\nBu aşamada \"uluslarası anlayış\" kavramı devreye girmektedir. Üluslararası anlayış bireyin kendi toplumu dışındaki dünyaya açık olması, kültürel ve etnik çeşitliliğe saygı duyması ve kabul etmesi, dünyanın bütün insanlara ait olduğunu anlaması, kaynakların sınırlı olduğunun ve herkesin bu kaynaklardan eşit oranda yararlanma hakkı olduğunun farkında olması, milli politikaları ve bunların dünyaya etkilerini anlama olarak tanımlanabilir. Yalnız burada belirtilmesi gereken nokta; daha sonraki bölümlerde ele alınacak olan \"uluslararası anlayış\" kavramının, üzerinde tam olarak birleşilmiş bir tanımı olmayan, her araştırmacı tarafından farklı bir boyutu ön plana\n\n3 çıkarılarak tanımlanan bir kavram olmasıdır.. Dolayısıyla bu kavram üzerine yapılan araştırmalar ve elde edilen tanımlar ilerleyen bölümlerde verilecektir.\n\nGünümüzde değişen dünya koşulları ulusal niteliklerin yanı sıra evrensel niteliklere de sahip olan ve bu evrensel değerleri uygun şekilde değerlendirebilen insan yetiştirilmesini gerektirmektedir. Çağımızın ihtiyaç duyduğu insan tipi kendi ülkesinin değerlerinden başka bir değerler sistemiyle donatılmamış insandan ziyade dünya üzerindeki bütün kültürlere, değerlere ve yaşam tarzlarına önyargısız yaklaşabilen ve çok uluslu ortamlarda iş görebilen insan tipidir.\n\nOğrencilerimize uluslararası bir kişilik kazandıracak yegâne kurum eğitim kurumlarıdır. Diğer yandan kazandırılması hedeflenen uluslararası boyutta düşüne ve iş görebilmenin en kapsamlı şekilde öğretilebilmesi, farklı uluslardan öğrencilerin bir arada bulunup birlikte öğrenebileceği uluslararası eğitim kurumlarıdır.\n\n## 1.1. PROBLEM DURUMU\n\nUluslararası eğitim alanında en kapsamlı yapılanma Uluslararası Bakalorya Orgütüdür (IBO)'dur. Bundan başka kurumlar da vardır ve araştırmanın ilerleyen bölümlerinde bahsedilecektir. Fakat diğer kurumların gerek yaygınlık gerekse program çeşitliliği bakımından Uluslararası Bakalorya Orgütü'ne yetişebilmeleri şu an için çok da mümkün görünmemektedir.\n\nBundan yola çıkarak İBO'nun uluslararası eğitim çalışmalarında başı çeken bir konumda olduğu söylenebilir. Giriş bölümünde de bahsedildiği gibi çocuklarımızı, onları geleceğin çok uluslu ortamlarına hazırlama, geleceğin aşırı rekabetçi piyasasında etkin bir aktör olma ve gelecekteki dünyaya daha çok sahip çıkma, gezegeni ve insan ırkını daha yüksek bir refah seviyesine taşıyabilme hedefleriyle yetiştireceklerini düşünerek, uluslararası niteliği olan bir eğitim tercih edilmektedir.\n\nBu kadar iddialı hedeflere sahip olan IBO'nun bu hedeflere tam olarak ne kadar yaklaştığının bulunması için yapılan çalışmalar vardır. Bunlar İB programlarının\n\n4 akademik boyutlarını, bu programlardan mezun olanların programa karşı tutumlarını, bu programlarda ders veren akademik personelin iş tatminlerini incelemişlerdir.\n\nDiğer yandan, uluslararası eğitim sadece çocuklara uluslararası bir müfredatta ders vermek, onları yurtdışında okuyan yaşıtlarıyla aynı sınava tabi tutmak değildir. Uluslararası eğitimin dayandığı felsefi temeller ve hedefleri akademik başarıdan çok daha ileridir. Uluslararası eğitim çocuklarımıza uluslararası bir kişilik kazandırma hedefindedir. Çocuklar hem içinde doğdukları toplumun değer ve hareket tarzlarını öğrenebilmeli hem de dünya üzerindeki bütün milletlerle iletişim kurup, o ortamlarda kendisini ve ait olduğu ülkeyi temsil edebilmelidir.\n\nYukarıda değinilen ve uluslararası eğitimin belki de en önemli amacı olan uluslararası anlayış geliştirmenin ülkemiz koşullarında ne şekilde meydana geldiği bilinmemektedir. Bu noktada bu çalışmanın yapılmasına sebep olan problem ortaya çıkmaktadır: Uluslararası Bakalorya Diploma Programı'nın \"uluslararası anlayış\" geliştirmeye herhangi bir katkısı olup olmadığı, eğer böyle bir katkı varsa bunun boyutu bilinmemektedir.\n\n## 1.1.1. Alt problemler\n\n- · Uluslararası anlayışın sınıf düzeyi değişkenine göre değişip değişmediği bilinmemektedir.\n- Yurtdışı seyahat deneyimlerinin uluslararası anlayış geliştirmeye katkısının olup olmadığı bilinmemektedir.\n- · Yurtdışında yaşamanın uluslararası anlayışa katkısı olup olmadığı bilinmemektedir.\n- · Yurtdışı öğrenci değişim programlarının uluslararası anlayış geliştirmeye katkısı olup olmadığı bilinmemektedir.\n- Başka bir dili anadil olarak konuşmanın, uluslararası anlayışı geliştirmeye katkısı olup olmadığı bilinmemektedir.\n\n5 ## 1.2. AMAÇ\n\nBu çalışmanın amacı problem cümlesinden yola çıkarak, Uluslararası Bakalorya Diploma Program'nın uluslararası anlayış geliştirmeye herhangi bir katkısı olup olmadığını ortaya çıkarmaktır.\n\n## 1.2.1. Alt Amaçlar\n\n- Uluslararası anlayış kavramının öğrencilerin bulunduğu sınıf düzeyine göre değişip değişmediğini ortaya çıkarmak\n- · Yurtdışına seyahat etmenin uluslararası anlayış geliştirmeye katkısının olup olmadığını ortaya çıkarmak\n- Yurtdışında yaşamanın, uluslararası anlayışın geliştirilmesinde herhangi bir katkısının olup olmadığını ortaya çıkarmak\n- Oğrencilerin yurtdışında katıldığı değişim programlarının uluslararası anlayış geliştirmeye katkısının olup olmadığını ortaya çıkarmak\n- Anadil olarak farklı bir dil konuşmanın uluslararası anlayış geliştirmeye katkısının olup olmadığı ortaya çıkarmak\n\n## 1.3. ÖNEM\n\nUluslararası Bakalorya Orgütü 1970'ler beri ülkemizde faaliyet gösteren bir kuruluştur. İlk başlarda sınırlı sayıda özel okulda uygulanan programa ilgi giderek atmış ve daha çok sayıda okul Uluslararası Bakalorya Orgütü'nün üç programından hangilerini istiyorlarsa onu bünyelerinde uygulayabilmek amacıyla akredite olmak için başvuruda bulunmuş yeterlilik ölçütlerini karşılayan kurumlara bu yetki verilmiştir.\n\n\"Üluslarası Anlayış\" eğitim bilimlerinde çok da tartışılan bir konu değildir. Konu daha çok Uluslararası Ilişkilerle bağlı gibi göründüğünden eğitim alanında araştırma yapan kişilerin araştırmalarına fazlaca konu olmamıştır. Orneğin YOK'ün tez tarama\n\n6 sayfasında \"uluslararası anlayış\" ifadesi girildiğinde sonuç çıkmamakta, \"Üluslararası Bakalorya\" ifadesi girildiğinde ise sadece 5 sonuç görünmektedir.\n\nMevcut araştırmanın önem arz ettiği noktalardan biri, bu üzerinde çok fazla araştırma yapılmayan iki kavramın tek bir araştırmada incelenmesidir. Üluslararası Bakalorya Diploma Programı, uygulanmaya başladığı günden beri uluslararası hareketliliğe sahip öğrencilerin bütüncül bir lise eğitimi almalarının yanı sıra uluslararası anlayışlarının geliştirilmesini de önemli bir hedef olarak benimsemiştir. Bu araştırma Uluslararası Bakalorya Diploma Programı ve uluslararası anlayış arasındaki ilişkiyi ortaya çıkaracaktır.\n\nİkinci olarak, bu araştırmanın muadili olarak adlandırılabilecek, 2003 yılında Dr. Judy Hinrichs tarafından ABD'nin Seattle kentinde yapılan bir araştırmanın sonuçlarının bizim ülkemizde yapılan bu araştırma sonuçları ile karşılaştırma imkânı verecek ve sonuçların ülkelere göre farklılık gösterip göstermediğinin test edilmesi sağlanacaktır.\n\n## VARSAYIMLAR 1.4.\n\n- 1. Araştırmanın örneklemi, evreni temsil etmektedir.\n- 2. Araştırma kapsamında soru yöneltilen öğrencilerin, sorulara samimi ve doğru cevaplar verdikleri varsayılmıştır.\n- 3. Araştırmada, benzer araştırmalardan da yararlanılacaktır.\n\n## 1.5. SINIRLILIKLAR\n\nAraştırmanın konusu olan Uluslararası Bakalorya Diploma Programı'nın ülkemizde uygulandığı okulların sayısı yukarıda verilmiştir. Bu okulların çoğu İstanbul'dadır. Fakat gerek fiziki (öğrenci sayılarının çok az oluşu) gerekse bürokratik engellerden dolayı (yönetimi yabancı misyonlara ait okullar) hepsine ulaşılamamıştır. Fakat ulaşılan 100 kişiden amaca hizmet edebilecek kalitede veri sağlanmıştır.\n\nBunun yanında araştırma IB DP öğrencisi olan ve olmaya 100 kişinin Uluslararası Anlayış Ölçeği'nin beş bölümünden almış oldukları puanların karşılaştırılması ve\n\n7 yine öğrencilerin \"uluslararası anlayış\" kavramını kendi cümleleriyle tanımladıkları tanım cümlelerinin analiz edilmesi ve yorumlanmasıyla sınırlıdır.\n\n## TANIMLAR 1.6.\n\nBilgi Kuramı: IB Diploma Programı'nın zorunlu derslerinden biri olan Bilgi Kuramı sınıf içinde ve dışında kazanılan bilgi ve deneyimler üzerinde eleştirel bir biçimde düşünülmesini hedefleyen bir derstir. Dersin amacı bir bilim insanı, sanatçı ve tarihçi olarak \"bilme\" nin anlama geldiğini anlamak, bilginin farklı biçimleri arasında etkileşimi kavramak ve öğrencilere eleştirel düşünce yetenegi kazandırmaktır. Oğrenciler bilginin temelini inceledikleri, çeşitli alanlardaki inançları, önyargıları ve kişisel deneyimleri analiz ettikleri, toplam 100 saatlik programdır.\n\nBitirme Tezi: İB programının belki de en önemli parçası olan tez, seçilen altı dersten birine ait bir konunun derinlemesine incelenmesi olarak tanımlanabilir. Amacı, öğrencinin bağımsız bir araştırma yapma tecrübesini yaşamasını sağlamaktır. Bu süreç içinde öğrenciler, yeni öğrenilen bilgileri düzenli ve mantıklı bir biçimde\n\nbir araya getirmeyi, mantıklı bir sav geliştirmeyi ve karmaşık fikirleri yazılı olarak açık bir dille ifade etmeyi öğrenirler.\n\nBütün öğrenciler, IB eğitim-öğretim programı ile ilgili bir konu seçer ve yaklaşık bir sene boyunca tez üzerinde çalışı. Bitirme tezi, İB organizasyonunun görevlendirdiği bir uzman tarafından değerlendirilir. Tez, konuya göre değişkenlik gösterebilmekle birlikte ortalama 3500-4000 sözcük arasında olmalıdır.\n\nCAS (Yaratıcılık, Hareket, Hizmet): CAS programı, IB Diploma programı içinde tamamlanması zorunlu olan bir bölümdür. İB öğrencilerinin Yaratıcılık, Spor ve Sosyal Hizmet alanlarında 2 yıl içinde toplam 150 saatlık bir faaliyet programını tamamlamaları gerekmektedir.\n\nIB Diploma programı, öğrencileri akademik yönden bir bütün halinde yetiştırmeyi amaçlarken onların sosyal yönden gelişmeleri için de firsat tanımayı\n\n8 ihmal etmemiş ve CAS programının tamamlanmasını bu nedenle bir zorunluluk olarak ortaya koymuştur.\n\nDeğerlendirme: İB Diploma Programında öğrenci başarısı, belirlenmiş ölçütlere göre, hem okul içi çalışmalara dayalı olarak, hem de dördüncü sınıfın sonunda Mayıs ayında bütün kuzey yarım kürede aynı anda Uluslararası Bakalorya Kurumu tarafından (yurt dışında) hazırlanıp okulumuza gönderilen standart program bitirme sınavlarında yapılan Dış Değerlendirmeye göre saptanır. Bitirme sınavının değerlendirmesi de IBO tarafından yine yurt dışında yapılır.\n\nIç Değerlendirme ve Dış Değerlendirme, farklı oranda ağırlıklarıyla, ortak bir not hesaplanır. Her bir IB dersinden alınan en yüksek not, 7, en düşük not ise 1'dir. Geçer not ise 4 olmaktadır. 6 dersten alınan not toplamı, en az 24 olmalıdır. Bitirme Tezi ve TOK raporunun çok iyi olması durumunda, öğrenciye ek not (bonus) verilir. IB diplomasi için bitirme not ortalaması hesaplanırken öğrenci, her bir IB dersinden 1 ile 7 arasında not alabilir.\n\nGelecekteki Dünya Görüşü: Bir insanın, şu anki bilgi, algı, inanç, değer ve\n\ntutumlarıyla, gelecekte dünyanın nasıl olacağı konusunda yorum yapmak için kullandığı düşünce taslağıdır (Silvernail,1979).\n\nGelecekteki Dünya Görüşü Olçeği: 1979'da Dr. Silvernail tarafından geliştirilen, \"teknolojik gelişme\", \"dünya ekonomik adaleti\", \"uluslararası ilişkiler\" ve \"ekonomik büyüme\" gibi dört temel bölümden oluşan Likert tipinde bir ölçektir.\n\nUluslararası Eğitim: İçerik olarak tek bir ülkenin milli müfredatından fazla olarak kültürler arası öğeleri de içeren, öğrencilerin uluslararası platformlarda yaşayabilmelerini ve iş görebilmelerini sağlayacak eğitimdir.\n\nUluslararası Bakalorya Örgütü: \"International Baccalaureate Organization (İBO)\" olarak dünyada tanınan Üluslararası Bakalorya Orgütü, diplomatların ve asker çocuklarının sürekli yer değiştirmeleri sonucu, ortaya çıkan farklı okullarda, farklı standartlarla karşılaşmalarından kaynaklanan sorunları çözme amacıyla ortaya\n\n9 çıkmış özel bir kuruluştur. Uluslararası Bakalorya Orgütü, kar amacı gütmeyen bir eğitim vakfı olarak 1967 yılında İsviçre'nin Cenevre kentinde kurulmuştur. Gerçek amacı, ortaöğretim seviyesindeki okullara dünyanın her tarafında tanınan bir müfredat ve diploma sağlayarak, üniversiteye hazırlanan öğrencilerin ülkeler arasındaki hareketini kolaylaştırmaktır (www.ibo.org).\n\nUluslararası Bakalorya (IB) Programı 16-19 yaş arası öğrenciler için hazırlanmış, geniş kapsamlı, üniversite öncesi iki yıllık bir programdır. İngilizce, Fransızca ve Ispanyolca dillerinden birisi ile verilen bu program, akademik güvenirliliğin ve entelektüel düşüncenin bir simgesi olmuştur.\n\nUluslararası Bakalorya Diploma Programı: Uluslararası Bakalorya Diploma Programı, orta öğretimin son 2 yılında öğrencileri sınavlara hazırlayan ve uluslararası geçerliliği olan bir diplomanın alınmasıyla tamamlanan, geniş kapsamlı ve oldukça yoğun çaba gerektiren akademik bir programdır.\n\nUluslararası Anlayış: Başka kültürlere karşı saygı gösterme ve empati kurma olarak tanımlanabilir. Uluslararası Bakalorya Örgütünce öğrencilerde global\n\nkonulara farkındalık kazandırmak, diğer kültürlere karşı saygı ve anlayış geliştirme ve insanı ön planda tutma olarak yorumlanmaktadır.\n\n10 ## 2. BÖLÜM: KONU İLE İLGİLİ LİTERATÜR\n\nEğitimin çeşitli ve savunulan felsefi görüşe göre farklılık gösteren amaçları vardır. Kimi yazarlar öncelikle eğitimi salt öğrencinin ileride bir meslek edinebilmesi için bir araç olarak yorumlarken, kimileri de buna biraz daha sosyal bir içerik kazandırmaya çalışarak eğitimi öğrencinin içinde yaşayacağı topluma da hazırlama süreci olarak genişletir.\n\nKişiden kişiye farklılık gösterse de eğitimin amaçları bütün olarak ele alınmalıdır ki bu amaçlar doğrultusunda hazırlanacak programlar bir bütünlük arz edebilsin. Aksi takdirde öğrenciyi içinde yaşayacağı topluma hazırlamak, bir meslek edindirmek ve onu toplumun devamlılığını sağlayacak bir birey olarak yetiştirmeye çalışacak farklı hedefleri olan farlı programlar hazırlamak gerekecektir.\n\nBöyle bir düşünce içinde olmanın yersizliği aşikârdır. Yukarıda tasvir edilen durumun uygulanması çok zor olacağı gibi çok da zaman alacaktır. Diğer yandan zaman eğitim açısından en az diğer kaynaklar kadar dikkatlı planlanması gereken bir\n\nöğedir.\n\nÇağımız gerçekleri göz önüne alındığında artık öğrencilerimizin fazla da harcayacak zamanları yoktur. Zira yaşam boyu eğitim ve hizmetiçi eğitim kavramlarının hayatımıza girmesiyle öğrencilerden formal eğitim sürecini mümkün olduğu kadar geciktirmeden tamamlamaları ve rekabetçi iş yaşamında yerlerini almaları beklenmektedir.\n\nBuraya kadar anlatılanlardan eğitimin öğrenciyi topluma hazırlaması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bu herkes tarafında da kabul edilen bir hedeftir. Fakat bu hazırlama sırasında içeriğin ne olacağı tartışmaya açıktır. Oğrenci hangi topluma hazırlanmalıdır?\n\n11 Burada verilecek en güzel cevap onu karşılayacak olan topluma olmalıdır. Öğrencilerimiz toplumun o anki şartlarına göre değil gelecekteki oluşması muhtemel şartlara göre hazırlanmalıdırlar.\n\nBu düşünceden yola çıkarak, şu anda gençlerimize verilmesi gereken eğitimin onları neye ve hangi topluma hazırlaması gerekliliği ortaya çıkacaktır. Gençlerimize verilen eğitim onları geleceğin toplumuna hazırlamalıdır.\n\n\"Geleceğin toplumu ve hayat koşulları nasıl olacaktır\" sorusu kafalarımızı yormaya başlamalıdır bu noktada. İkinci Dünya Savaşı, ortaya çıkardığı bazı sonuçlar itibariyle geleceğe yönelik kestirimler yaparken referans noktası olarak kabul etmemiz gereken bazı durumlar ortaya çıkarmıştır. 2. Dünya savaşından sonra değişen düşünce yapısı ve üretim anlayışı eğitim alanında da bazı değişiklikleri meydana getirmiştir, şüphesiz. Bu dönemden sonra ortaya çıkan \"bilgi toplumu\" kavramı ve o kavramın sahip olduğu yaptırım gücü o zamana kadar olan eğitim programlarının ve içeriğin tekrar gözden geçirilmesine olanak vermiştir.\n\nBilgi toplumundan sonra ortaya çıkan küreselleşme ise dünyanın, sınırların sadece\n\nfiziksel olarak var olduğu, zihinlerde ise dünyanın giderek küçüldüğü ve yakınlaştığı bir yer olarak yeni bir nitelik kazanmasına sebep olmuştur. Artık her şey daha yakın, daha ucuz, daha sahte ve daha size göredir.\n\nBütün bu koşullar dikkate alındığında öğrencilerimize vereceğimiz eğitimin, onların küresel dünyada iş olanakları elde edebilmesini, saygın bir şekilde kendi milli değerlerini koruyabilmesini ve dünya üzerinde yaşayan bütün insanları kabul edebilmesini sağlamalıdır.\n\nBu durumda gençlere verilecek eğitim, sadece milli değerleri değil, dünya üzerindeki diğer ulusları ve onların de öğretmelidir. Gençler sadece içinde doğdukları toplumun normlarına değil uluslararası normlara da uymayı öğrenmelidirler.\n\n12 Neden böyle bir eğitim tarzına ihtiyaç duyulduğu açıktır: gelecekte bu çocuklar için kendi içinde doğdukları toplumun dışından kişilerle karşılaşmaları ve onlarla iş yapmak zorunda kalma ihtimalleri, kendinden önceki nesillerinkinden en az 50 kat daha fazladır. Bu noktada bu verilecek eğitimin nasıl bir eğitim olması gerektiği tartışılmalıdır. Nasıl bir eğitim, gençlerimizi gelecekte içinde yaşamak zorunda kalacakları uluslararası topluma hazırlar?\n\n## 2.1. ULUSLARARASI EĞİTİM\n\nUluslararası eğitim bir alana özgü ve durağan bir çalışma alanı olarak düşünülse de içerik olarak dinamik bir yapıya sahiptir.\n\n\"Üluslararası\" ifadesi sürekli olarak \"küreselleşme\" ile karıştırılmaktadır. Oysa \"küreselleşme\" ağırlıklı olarak ekonomik alanda kullanılan bir ifadedir ve eğitim alanını tamamen kapsamamaktadır, eğitim alanına bunun yansıması \"uluslararasıcılık\" olarak düşünülebilir (Lee, 2006). Küreselleşme çoğunlukla, milli sınırların kalkmasına atıfta bulunarak, dünyanın farklı bölgelerinin birbirine bağımlı hale gelmesi için kullanılırken, \"uluslararasıcılık\" daha çok diğer milletler ve onların\n\ndeğerlerine ve yaşam şekillerine karşı bir farkındalık oluşturmayı hedefler. Farklı şekillerde ele alınıp, farklı şekillerde tanımlansalar da bu kavramlar dünyayı değişime sürükleyen güçlerdir.\n\nUluslararası eğitim, okulların başka uluslardan öğretmen ve öğrencilere sahip olmaları olarak da yorumlanabilir (Wylie,2008). Fakat bu yorumların hepsi gerek içerik olarak gerekse kapsam itibariyle uluslararası eğitimi tanımlamakta eksik kalacaktır (Sylvester,2003). Buna ek olarak Carroll uluslararası eğitimi herhangi bir şekilde tanımlama çabasında da kaçınmak gerektiğini vurgulamaktadır. Dikkate alınması gereken nokta uluslararası eğitimin kültürel hegemonyadan sıyrılabilmesi ve gerçekten uluslararası değerleri kazandıracak hale gelebilmesidir. Bütün bunları hesaba katarak Yu Xin Amerikan yazarlar tarafından literatüre kazandırılan \"uluslararası eğitim\" tanımlamalarını analiz etmiş; yazarların tam ve kesin bir tanım bulamadıklarını ancak ortak noktalarda birleştiklerini vurgulamıştır.\n\n13 Buna göre \"uluslararası eğitim\" tanımlamalarındaki ortak noktalar şu şekilde sıralanabilir.\n\n- 1. Uluslararası eğitim, çağdaş eğitim reformu içinde, küreselleşmeye eğitim içinden bir yanıt olarak nitelendirilmeli bundan dolayı da tarih, coğrafya, fen ya da matematik eğitimi gibi içerik, konu veya alan bakımından sınıflandırılmamalıdır.\n- 2. Uluslararası eğitim, ülkeler ve toplumlar arası bağlantıların ve ilişkilerin giderek arttığı bir dünyada, öğrencilerin neleri bilmeleri gerektiği, ne gibi tutum ve değerlere sahip olmaları gerektiği, küresel konularla ne şekilde başa çıkmaları gerektiği üzerine odaklanmalıdır.\n- 3. Uluslararası eğitim, farklılıkları korurken, uluslararası iletişim ve işbirliği, küresel kimlik ve küresel sorunların çözümünde görev alabilecek yeterliğe, bilgiye ve farkındalığa sahip bireyler yetiştirmeyi amaç edinmiştir.\n\n21.yy eğitime farklı bir yaklaşımı zorunlu hale getirmiştir. Bu yüzyılın eğitimi, müfredatlarda her zamankinden daha fazla küresel konulara ağırlık verilmesini\n\ngerektirmektedir. Oğrenciler okul sistemi dışındaki hayatlarında çok farklı etnik, dini, ırk ve sosyoekonomik platformlardan gelen bireylerle iletişim içinde olacaklardır (Kirkwood,2001).\n\nBuna ek olarak, yukarıda değinilen uluslar arası eğitim tanımlarındaki farklılıkları gibi, \"uluslararası\" kavramı da tartışmaya açıktır. Temel olarak bütün milletleri kapsayan yada etkileyen anlamında kullanılsa da toplumdan topluma farklılık gösterdiği söylenebilir. Yaşadığımız binyılı etkisi altına alan \"milliyetçilik\" olgusu, her toplumun kendine özgü bir \"uluslararası\" kavramı geliştirmesine neden olmuştur. Eğitimle ilişkilendirerek Leach bu farklı \"uluslararası\" anlayışlarını şu şekilde tanımlamıştır. İlk olarak;\"tek taraflılık – unilateral\" sayılır. Uluslararası eğitime bu şekilde yaklaşım, ülkelerin kendi anavatanların uzakta yaşayan vatandaşları için açtıkları, ait olduğu ülke tarafından sübvanse edilen ve o ülkenin propaganda merkezi olarak hareket eden okulların durumunu açıklamaktadır. İkinci sırada \"iki\n\n14 taraflılık - bilateral\" yaklaşım gelir. Burada ülkeler arasında çeşitli anlaşmalara dayanan ve öğrencilerin karşılıklı değişimlerini hedefleyen bir uygulamadır. ABD'nin Fulbright programı buna örnek olarak gösterilebilir. Uçüncü ve son olarak da \"çok taraflı - multilateral\" anlayış gelmektedir. Buna göre uluslararası okul, eşit miktarlarda yatırımda bulunan en az üç milli kaynaktan gelmeli ve hiçbiri diğerlerinden daha üstün olmamalıdır. Bu anlayışla kurulan bir uluslararası eğitim kurumunu, katılımcı milli devletler arasında en yüksek ortak paydayı bulmayı amaçlar. Bu yaklaşımın asıl değeri - çok uzak bir hedef gibi görünse de- gelecek nesil liderlerinin, kendi kimliklerini kaybetmeden, aynı politikayı izleyebilmelerine olanak sağlayacak olmasıdır.\n\nUluslararası eğitim veren okulları araştıran Leach dört farklı tür uluslararası okuldan söz edilebileceğini söylemiştir. Bunlar;\n\n- 1. Kendilerini \"uluslar arası anlayışa\" sahip olarak tanımlayan devlet yada özel kuruluşlar tarafından finanse edilen okullar. Bu tür okullar, herhangi bir uluslararası okul örgütüne üye olup olmadıkları önemsenmeksizin, tamamen yada neredeyse tamamen tek ulusludurlar ve aynı zamanda\n\t- öğrenci değişimlerinin de başını çeken okullardır.\n- 2. Yabancı ülkelerde kurulan okullar. Bu okullar, farklı bir ülkede yaşayan milletlerin sadece kendi insanlarına hizmet vermek için kurulan devlet, kişi yada vakıf finansmanında olan okullardır. Eğer eğitim yapılan ülke söz konusu ise bu okullarda uluslararası okul sayılabilir.\n- 3. İki yada daha fazla devletin ortak girişimi olarak kurulan okullar. Bu türün en iyi örneği Lüksemburg'da kurulan ve 1956'da altı devlet arasında yapılan anlaşmayla Avrupa Bakaloryası'nı uygulamalarına izin verilen okuldur.\n- 4. Uluslararası Okullar Birliği'ne tabi olan okullar. Fakat bu noktada da belirsizlikler mevcuttur. Ulular arası Okullar Birliği (UOB) bile bir okulun uluslar arası olarak tanımlanmasını sağlayabilecek kesin ve uluslararası geçerliği olan standartlar bulamamıştır.\n\nો ર Heyward uluslar arası okulların \"kültürlerarası okuryazarlığa\" önem vermeleri gerektiğini vurgulamaktadır. Okullar, uluslararası okullar kendi vatanlarından uzak olan öğrenciler ve akademik personel için bir kalkan gibi algılanmakta ve öğrencilerin bulundukları ülkenin kültürel öğrenme fırsatları engellenmektedir. Oysa uluslararası okullar için asıl hedef öğrencilerinin farklı kültürleri tecrübe etmeleri ve o kültürün öğelerini bilmeleridir.\n\nYukarıdaki ifadelerden de anlaşılacağı gibi uluslararası eğitim aslında çok yönlü ve çok taraflı bir kurumdur. Bu tür okullar genellikle öğrencileri ve öğretmen kadrosunun farklı milliyetlerden olmalarından dolayı değil, aynı zamanda dünya çapında bir misyonu temsil ettikleri için uluslararası ifadesiyle birlikte anılmaktadırlar.\n\n## 2.2. ULUSLARARASI BAKALORYA ÖRGÜTÜ\n\nUluslar arası Bakalorya Örgütü (IBO), 2. Dünya Savaşı sonrasında, Avrupa'da yeniden yapılanma çalışmaları devam ederken, sürekli yer değiştirmek zorunda kalan diplomat çocuklarının sağlıklı bir eğitim alabilmeleri için 1968 yılında kurulan bir\n\nörgüttür (IBO). Başlangıçta sadece yedi okulda pilot olarak çalışmalarına başlayan örgüt, günümüzde dünya çapında 138 ülkede 2870 okulda, yaklaşık 793,000 öğrenci ile uygulanmaktadır. Ülkemizde ise Üluslar arası Bakalorya'nın herhangi bir programını uygulayan 26 okul vardır; bunlardan 7 tanesi İlk Yıllar Programını (PYP), 5 tanesi Ilköğretim Ikinci Kademe Programını (MYP) ve 22 tanesi de Diploma Programını (DP) uygulamaktadır. Ulkemizde ilk olarak 1994 yılında uygulanmaya başlanmıştır. Aşağıdakı tabloda ülkemizde Uluslararası Bakalorya Orgütü'nün üç farklı programı da uygulayan okullar, bulundukları illerle birlikte verilmiştir.\n\n16 | ablu 1<br>Türkiye'de IB Programlarını Uygulayan Okullar ve Bulundukları İller | | | |\n|-------------------------------------------------------------------------------|------------|-----|----|\n| OKUL ADI | PROGRAMLAR | | |\n| | pyp | MYP | DP |\n| Aka Schools Istanbul | | | |\n| American Collegiate InstituteIzmir | | | |\n| Ar-El Primary School Istanbul | | | |\n| Laboratory<br>Bilkent<br>School<br>Ankara | | | |\n| British International School, Istanbul | | | |\n| Doga Koleji Egitim Kurumlan A.S.Istanbul | | | |\n| Enka Schools, Istanbul | | | |\n| Eyüboglu High School, Istanbul | | | |\n| ITU Gelistirme Vakfi Ozel Ekrem Elginkan Lisesi,<br>Istanbul | | | |\n\n## Tahla 1\n\n\n\n17 | | PROGRAMLAR | | |\n|-------------------------------------------------------------|------------|-----|----|\n| OKUL ADI | | MYP | DP |\n| Marmara Private High School Istanbul | | | |\n| Privatschule Der Deutschen Botschaft Ankara<br>Ankara | | | |\n| TED Ankara College Foundation High School, Ankara | | | |\n| TED Bursa College Bursa | | | |\n| TEV Inanc Turkes High School For Gifted Students<br>Kocaeli | | | |\n| Tarsus American School Mersin | | | |\n| YUCE Schools, High School, Ankara | | | |\n| Ozel Bilkent Lisesi, Ankara | | | |\n\nDünya çapında örgütlenmiş olan Uluslar arası Bakalorya Örgütü'nün New York, Cenevre, Buenos Aires ve Singapur'da yönetim ofisleri bulunmaktadır. Orgütün müfredat geliştirme merkezi ise Galler'de; Kanada, Çin, Hindistan, İsviçre, Japonya ve Avustralya'da da yan ofisleri bulunmaktadır. Türkiye deki bu ofislerden Afrika, Avrupa, Orta Doğu bölgesine bağlı olarak çalışmaktadır.\n\nIBO kendine bağlı okullara program, değerlendirme ve hizmet içi eğitim desteği verebilmek için üç farklı merkezde bölgesel ofisler kurmuştur. Bu ofisler şu şekilde sıralanabilir:\n\n| IB Amerika (IBNA) | New York, ABD |\n|------------------------------|------------------|\n| IB Afrika/ Avrupa/ Orta Doğu | Cenevre, Isviçre |\n| IB Asya- Pasifik | Singapur |\n\n18 Uluslararası Bakalorya'nın kurumsal misyonu araştıran, bilgili, kültürlü, yardımsever gençler yetiştirip kültürler arası karşılıklı anlayış ve geliştirilen saygı yoluyla dünyamızın daha iyi ve barışçı olmasını sağlamaktır. Bu bağlamda, IBO dünya genelinde okullar, hükümetler ve uluslararası kuruluşlarla işbirliği yaparak uluslar arası eğitim programlarını geliştirir ve bu programların işlenişini titizlikle denetler (IBO, 2008).\n\nOrtaya çıkışı itibariyle sadece üniversiteye hazırlanan ve anavatanlarından uzak olan öğrencilerin üniversiteye girebilmelerini sağlayacak ortak bir program izleyebilmelerini hedefleyen UBO, şu anda üç farklı programla öğrencilere uluslararası geçerliliği olan bir eğitim imkânı sunmaktadır. Üluslararası Bakalorya şu anda üç farklı programla eğitimlerine devam etmektedir. Bu programlar İlköğretim için geçerli olan PYP (Primary Years Program), ilköğretim ikinci kısımda kullanılan MYP (Middle Years Program) ve üniversite aşamasında olan öğrenciler için olan DP (Diploma Program) olarak sıralanabilir.\n\n## 2.2.1. Ilk Yıllar Programı (PYP)\n\nPYP (Primary Years Programme), - İlk Yıllar Programı (İYP) - 3-12 yaşlar arsındaki çocuklarda hem akademik hem de fiziksel, duygusal ve kültürel gelişimlerini amaçlayan bir programdır. İlk Yıllar Programını uygulamak için ülkemizde yedi okul yeterlilik belgesi almıştır (IBO,2008).\n\nPYP (Ilk Yıllar Programı); ulusal ve uluslararası önem taşıyan bilgi birikimini disiplinlerarası temalarla keşfederken, araştırma yapabılme, etkili iletişim kurabilme, eleştirisel ve yaratıcı düşünebilme gibi becerileri kazandırma, saygı, hoşgörü, sorumluluk gibi tutumlar geliştirme, bakış açısı, bağlantı gibi kavramlara odaklanma, sosyal hizmetlerin önemini kavrayıp anlamlı eylemlerde bulunmayı içeren öğelerden oluşur.\n\nPY'nin en önemli amaçlarından biri de, öğrencilerin ulusal değerlerini ve kültürel kimliklerini korurken aynı zamanda dünya insanı olabilmeleri ve uluslararası bir düşünceye sahip olabilmelerini kazandırmaktır. Oğrencilerin IB öğrenen profilini\n\n19 geliştirerek dünya insanı olmalarını hedefler (Enka, 2008). Aşağıdaki şekilde Üluslar arası Bakalorya'nın İlk Yıllar Programı verilmiştir.\n\n## Şekil 1 Uluslararası Bakalorya İlk Yıllar Programı Modeli\n\n\n\nYukarıda görüldüğü gibi İBO PYP program modeli bir altıgen şeklindedir; ortada öğrenciye kazandırılması gereken kavramlar, beceriler, tutumlar ve eylemler görülür. Altıgenin ikinci bölümü ise disiplinler arası alanlardan oluşur. Bunlar; \"Dil\", \"Sosyal Bilimler\", \"Matematik\", \"Sanat\", \"Bilim ve Teknoloji\" ve \"Kişisel, Sosyal ve Fiziksel Eğitim\"dir. Altıgenin dış bölümünde ise, sorgulama konularının yer aldığı temalar vardır.\n\n## 2.2.2. Orta Yıllar Programı (MYP)\n\nIlk Yıllar Programı'nın devamı olan MYP ( Middle Years Program) – Orta Yıllar Programı (OYP) - 11-16 yaşları arasındaki öğrenciler için geliştirilmiştir. Oğrencilerin değişen dünyanın aktif birer üyeleri olabilmeleri için bilgi, tutum, beceri ve anlayış geliştirmeyi hedefleyen bir programdır. Ergenelik öncesi yaşlara denk gelen bu dönemde, öğrencilerde, globalleşen dünyada başarılı olabilmeleri için\n\n20 kişisel ve entelektüel gelişim ön planda tutulur (IBO,2008). OYP program içeriği incelendiğinde, bu dönemin bir geçiş süreci olarak hazırlandığı ve öğrencileri Uluslar arası Bakalorya'nın son programı olan Diploma Programı'na hazırlık olarak düşünüldüğü açıktır. Ülkemizde beş okulda uygulanan Orta Yıllar Programı kullanılan içerik aşağıdaki şekilde verilmiştir.\n\nŞekil 2 Uluslararası Bakalorya Orta Yıllar Programı Modeli\n\n\n\n(Kaynak: www.eyübogluk12.tr adresinden alınmıştır)\n\nYukarıdaki şema MYP'nin öğretim programı modelini temsil etmektedir. Beş etkileşim alanı, (merkezde yer alan) bireyin gelişimi ile (sekizgenin köşelerine yerleştirilmiş olan) sekiz ders alanındaki eğitim deneyimleri arasında bağlantı kurmaktadır. Bu etkileşim alanları tüm derslerde ele alınmaktadır ve her bir derste bu alanların genel ve özel yönleri geliştirilmektedir. Sekiz ders grubu genel, geleneksel bir bilgi temeli kazandırırken bu bilgiyi iletmek için kullanılan pedagojik araçlar öğrencilerin dersler arasındaki ilişkileri daha iyi görebilmelerini sağlamayı amaçlamaktadır.\n\n21 MYP bu model bağlamında öğrencilere şunları kazandırmayı hedeflemektedir:\n\n- 1. Yaşam Boyu Oğrenmeyi Sürdürme Alışkanlığı ve Kapasitesi\n- 2. Hızla Değişen Gerçeklere Uyum Sağlayabilme Yeteneği\n- 3. Problem Çözme Ve Uygulama Becerileri; Zihinsel Alanda Ozen ve Seçicilik\n- 4. Bireysel Olarak Ve Başkalarıyla Birlikte Hareket Etme Yeteneği ve Oz-Güven\n- 5. Küresel Sorunlar Konusunda Bilinçlenme ve Sorumlu Bir Şekilde Hareket Etme İsteği\n- 6. Ulke Sınırlarını Aşan Bir Etkili İletişim Yeteneği\n- 7. Başkalarına Karşı Saygı ve Benzerlikleri ve Farklılıkları Anlama\n\n(Eyüboğlu,2008).\n\n## 2.2.3. Diploma Programı (DP)\n\nSon olarak, Diploma Programı; lise çağındaki gençleri yüksek öğretime ve hayata hazırlamak amacıyla başlatılmış bir programdır. Bu program temelde üç ama prensip üzerine kuruludur:\n\n- · Yüksek öğretim için gerekli olan temel bilgi birikimini ve eleştirel düşünce yeteneklerini geliştirmek\n- Daha barışçı ve üretken bir gelecek için uluslararası anlayışın geliştirilmesi\n- · Dengeli bir şekilde hazırlanmış bir programla öğrencilerin ilgi ve yeteneklerine hitap eden esnek bir müfredata sahip olmak\n\n(IBO,2002)\n\nProgramın hedeflerinden biri de özgüveni ve özdisiplini yüksek, çok boyutlu düşünebilme yeteneklerine sahip, entelektüel toplumsal sorumlulukların bilincinde\n\n22 olan \"dünya vatandaşı\" yetiştirmektir (UBO,2008). IBO tarafından diğer programlardan önce başlatılan bu program, öğrenciler için çok kapsamlı bir içerik sunmaktadır. Programa kayıtlı öğrencilerin başarılı sayılabilmeleri için programın temelini oluşturan \"Bitirme Tezi\", \"Bilgi Teorisi\" ve \"Yaratıcılık, Gönüllü Hizmet ve Hareket\" gibi alanlarda başarılı olmalıdır. Tabi ki program içerik olarak bu kadar değildir. Aşağıdaki şekilde UluslararasıBakalorya Diploma Programı'nı gösteren model verilmiştir (Yüce Okulları,2008).\n\n## Sekil 3 Uluslararası Bakalorya Diploma Programı Modeli\n\n\n\n(Kaynak:www.yuce.k12.tr adresinden alınmıştır)\n\nYukarıdaki şekil incelendiğinde derslerin Türk eğitim sisteminde lise programını nasıl karşılayacağı düşünülebilir ama resmi olarak incelenip onaylanmayan bir programın da Türkiye'de okutulması mümkün değildir. Uluslar arası Bakalorya Diploma Programı Milli Eğitim Bakanlığı tarafından incelenmiş ve Aralık 2000'den itibariyle tanınmış ve onaylanmıştır (Yüce Okulları,2008). Bu konuda detaylı açıklama M.E.B Tebliğler Dergisi Sayı 2519'da yayınlanmıştır. Her ne kadar bizdeki alan seçimi konusu bu programda yer verilmemiş gibi görünse de altıgenin her köşesinde bulunan konulardan Türk eğitim sistemindeki liselerde uygulanan Fen-Matematik (FM) ve Türkçe- Matematik (TM) alanları için ders seçimleri yapılabilir.\n\n23 Aşağıdaki şekillerde Üluslar arası Bakalorya Diploma Programı'nı uygulayan bir okulun, programı nasıl FM ve TM alanlarına uyarladığı görülmektedir.\n\n## Şekil 4 Uluslararası Bakalorya Diploma Programı FM ve TM Alanları Modeli\n\nFM IB Alanında\n\n\n\n## TM IB Alanında\n\n\n\n(Kaynak: www.enkaokullari.k12.tr adresinden alınmıştır.)\n\nŞekilden de anlaşılacağı gibi Üluslararası Bakalorya'nın temelini oluşturan Diploma Programı'nın ortak dersler olan \"bitirme tezi\" \"bilgi teorisi\" ve \"yaratıcılık-hareketservis\" derslerinde başarılı olmanın yanı sıra IB DP' nin öngördüğü altı dersten üçünü ileri seviyede, üçünü de standart seviyede almak gerekir.\n\n24 Diploma Programı öncelikli olarak öğrencilerin kendi dillerinde yeterlilik kazanmalarını istemektedir. Dolayısıyla hangi alan olursa olsun A1 Dil dersi her zaman öğrencilerin ana dili olmaktadır. Tabi ki bu IB programını kendi anavatanlarında takip eden öğrenciler için geçerlidir. Söz konusu programı farklı bir ülkede okuyan öğrencilerin o ülkenin ana dilini ya da gerekli düzenlemeler yapıldığında kendi anadillerini de öğrenebilmeleri mümkündür (Van Loo,2004:8). Oğrenciler buna ek olarak ikinci bir dil daha almak zorundadırlar. Bu dersler 2. Grup dersler olarak üç farklı şekilde alınabilir, bunlar; Dil A 2: ikinci dile hâkim öğrenciler için dil ve edebiyat, Dil B: herhangi bir yabancı dili önceden belirli bir seviyeye kadar öğrenciler için ve son olarak da Dil AB: yalnızca standart seviye dersler arasında verilen bu ders, herhangi bir yabancı dili daha önce hiç almamış öğrencilere sunulur. 3. gruptaki dersler sosyal bilimler derslerdir. Bu gruptan Tarih, Ekonomi ve Psikoloji gibi popüler derslerin yanı sıra İşletme ya da Bilgi Teknolojileri gibi dersleri de alabilirler. Yine aynı şekilde, 4. Grupta (Fen Bilgisi alanında) Fizik, Kimya, Biyoloji gibi derslerin yanında Çevre Sistemleri gibi farklı derslerde alınabilir. Matematik (5.Grup) grubunda ise dersler standart ve yüksek düzey olarak öğrencilere sunulur. Son olarak 6.Grupta ise Sanat dersleri vardır; bu\n\ngruptan Görsel Sanatlar, Müzik ve Tiyatro gibi dersler alabilirler. Diğer yandan istekli öğrenciler için bu kapsamda ileri matematik ya da başka bir ders de alınabilir.\n\nBu derslerin yanında, Uluslar arası Bakalorya öğrencileri programı başarıyla bitirebilmek için \"bitirme tezi\" \"bilgi teorisi\" ve \"yaratıcılık-hareket-hizmet\" konularında da gerekli çalışmaları yapmaları gerekir. \"Extended Essay (bitirme tezi)\" yaklaşık 4000 kelimelik, öğrencinin seçtiği bir konuda özgün bir şekilde ve uluslararası akademik araştırma ilkelerine bağlı kalarak hazırlamaları gereken projedir. Bu çalışma normal ders ödevlerinden bağımsız bir çalışmadır. Diğer yandan hazırlanan bu çalışma yüksek öğretimde gerekli olan araştırma becerilerinin kazanılması yolunda önemli bir deneme olduğu için üniversiteler tarafından önem verilmektedir. \"Theory of Knowledge (Bilgi Teorisi)\" öğrencilerde neyi ve nasıl öğrendikleri konusunda farkındalık yaratmayı amaçlayan bir derstir. Derste başarılı sayılabilmek için öğrencileri bir konuda, felsefi bakış açılarını kullanarak yaklaşık 1200 kelimelik bir makale hazırlamaları gerekir. \"CAS (Yaratıcılık-\n\nરેરિ Hareket-Hizmet)\" ise öğrencileri güzel sanatlara, spora ve gönüllü çalışmalara yönlendiren bir derstir. Oğrencilerin 2 yıl boyunca haftada 2 saat bu alanlardan biriyle ilgili çalışma yapmaları gerekir (Taylor ve Porath,2006).\n\nUluslararası Bakalorya, öğrencilere IB Diploma Programının yanı kendi ülkelerinin milli programını da bitirmelerine olanak verir. Bu durum Üluslararası Bakalorya Organizasyonu'nun Diploma Programını uygulamak isteyen okullar için hazırlanan anlaşma metninin 5.maddesinde belirtilmiştir. Buna göre bütün okullar Diploma Programını kendi milli ve yerel kanunlarıyla uyum içinde sağlıklı bir şekilde uygulamakla yükümlüdürler (IBO,2006).\n\nUluslararası Bakalorya Diploma Programında ölçme ve değerlendirme de kendi içinde yapmaktadır. Bu programda öğrenci belirli standartlara göre değerlendirilir. Oğrenciler programdan başarılı olarak mezun olabilmek için okul içinde yapılan deneme sınavından ve 12. sınıfın sonunda Mayıs ayında yapılan bitirme sınavlarında başarılı olmak zorundadırlar. Okulda yapılan değerlendirme ve yurtdışında yapılan değerlendirme farklı ağırlıklarla hesaplanır ve ortak bir not elde edilir. Her bir IB dersinden alınabilecek en yüksek not 7, en düşük not ise 1, geçer\n\nnot ise 4'tür. Bunlara ek olarak bir öğrencinin IB diploması alabilmek için Bilgi Teorisi'nden (TOK) ve Bitirme Tezi'nden de (Extended Essay) başarılı olması beklenir. Eğer sadece derslerden geçer, ama Bitirme Tezi veya Bilgi Teorisi derslerinden herhangi birinden kalır ya da CAS yükümlüklerini gerektiği gibi yerime getiremezlerse diploma alamazlar. Bu durumda öğrenciler sadece aldıkları derslerde başarılı olduklarını gösteren sertifika alabilirler. Fakat alınan bu sertifikaların, üniversitelere geçişte diploma kadar geçerliliği yoktur ( Van Loo,2004).\n\nUluslararası Bakalorya Orgütü'nün ortaya çıkmasına sebep olan faktörlerin, 2. Dünya Savaşı sonrasında Avrupa'da meydana gelen değişiklikler olduğu daha önce belirtilmişti. Diğer yandan, uluslararası eğitim veren kurumlar kurma fikri ilk bu örgütle başlamış değildir. 1925' Cenevre'de Milletler Cemiyeti'nin de katkılarıyla ilk ve orta düzeyde eğitim verecek olan bir uluslararası okul kurulması öngörülmüştür. Fakat okulun açılışından sonra, öğrenci ihtiyaçlarını tam olarak karşılayamadığı ve\n\n26 uluslararası müfredat ile milli müfredatları tam olarak birleştiremediği için başarısız olmuş ve kapatılmıştır (Renaud,1974:1).\n\nZamanla bu alanda bir gelişmenin sağlandığı açıktır. Okulun bulunduğu ülkenin milli programıyla öğrencilerin geldikleri ülkelerin programları arasında göreli bir denge oluşturulmuştur. Bu noktada Anttila-Muilu'nun 2004 yılında yayınladığı araştırması incelenmelidir. Araştırmacı Uluslararası Bakalorya Orgütü ve McDonald's arasında bir benzerlik kurmuştur. IB'nin ürünü, programı dünyanın neresinde okursa okusun aynı dersleri alan öğrencileridir. McDonald's ürünleri ise her yerde aynı olan hamburger ve diğer yiyecek çeşitleridir. Her ikisi de görünüşte aynıdır; daha yakından incelendiğinde ise bulundukları coğrafyanın özelliklerine göre şekillendikleri açıktır. Her ne kadar IB Diploma'sıyla ödüllendirilen öğrenciler aynı dersleri görüp aynı final sınavından geçseler de, öğrencilerin bulundukları ülkelerin yerel ihtiyaçları ve gelenekleri dikkate alınmaktadır. Bu McDonald's zincinerinin Türkiye'de hamburgerlerine Türklerin yiyeceği olan döner koymaları, Japonya'da da Teriyaki sos koymaları gibidir (Anttila-Muilu,2004).\n\n1925'ten sonra açılan farklı uluslararası okulların müfredatları ve uluslararası\n\nanlayışı geliştirmeye yönelik çalışmaları arasında bir uyumun sağlanabilmesi için 1951 yılında \"Uluslararası Okullar Derneği (ÜÖD)\" kuruldu. Bu derneğin kuruluşuna UNESCO öncülük etti. 1963'te Yirminci Yüzyıl Vakfı, UOD'ye yaklaşık 75,000 Amerikan doları yardım yaparak öğrencilerin istedikleri üniversitelere girmelerini kolaylaştıracak ortak bir müfredat ve değerlendirme programı geliştirilmesine katkıda bulundu. Daha sonra, 1965'te Üluslararası Okullar Sınav Merkezi kuruldu. Kurulan bu merkez iki yıl sonra, 1967'de Üluslararası Bakalorya Orgütü adını aldı (Renaud,1974:4).\n\nUluslararası Bakalorya Orgütü'nün merkezi İsviçre'nin Cenevre şehrindedir, Olçme-Değerlendirme merkezi ise Galler'de Cardiff'tedir. 16 üyeli bir yönetim kurulu, örgütün finans, planlama ve politika geliştirme alanlarında yönetiminden sorumludur. Yönetim kurulu Başkan, Başkan Yardımcısı, Mali İşler Sorumlusu ve her bölge yönetiminde bulunan üyelerden oluşur.\n\n27 UBO, yönetim açısından 3 bölgeye ayrılmıştır. Bunlar:\n\n- 1. Afrika, Avrupa, Orta Doğu\n- 2. Asya-Pasifik\n- 3. Amerika\n\nolarak sıralanır. Bunlara ek olarak dünya çapında yayılmış olan İBO ofisleri de verilen eğitimi amaçlar doğrultusunda desteklemek amacına hizmet etmektedir. Türkiye'de İBO üyesi okullar Afrika, Avrupa, Orta Doğu bölgesinde olup bağlı olduğu merkez İsviçre'dedir. Afrika, Avrupa, Orta Doğu belki de İBO' nun hizmet verdiği en hassas bölgedir. Güney Afrika, Kuzeyde ve Doğuda Rusya ve batıda da İzlanda bu bölgenin sınırlarını çizer. Bu bölge alan olarak en büyük olmasa da – IBO'ya göre- içinde barındırdığı kültür ve dil farklılıkları nedeniyle uluslararası eğitimin anlamının tam olarak tartışılabileceği ideal bir bölgedir. 2009 itibariyle bu bölgede 82 ülkede 620 okulda üç İB programından biri veya daha fazlası uygulanmaktadır (IBO,2009).\n\n## 2.2.4. Uluslararası Bakalorya ile İlgili Araştırmalar\n\nUluslararası Bakalorya ile ilgili ülkemizde fazla bir araştırma yapılmamıştır. Yapılan beş araştırmada Bakalorya Programı'nın farklı özellikleri incelenmiştir. Gültekin Uluslararası Bakalorya Diploma Programı'ndan ve ulusal programdan mezun olan öğrencilerin Orta Oğretim Başarı Puanları ile OSS puanlarını karşılaştırmıştır. Sonuç olarak Uluslararası Bakalorya Programı'nın OSS başarısı ve diploma notu bakımından öğrenci başarının artmasında ulusal programa göre daha etkili olduğu bulunmuştur. Daha açık söylemek gerekirse, liseye girişte birbirine denk başarılar göstererek okula alınan öğrencilerden Uluslararası Bakalorya Programı'nı takip edenler, ulusal programı takip edenlere oranla daha yüksek başarı elde etmişlerdir.\n\nYapılan başka bir araştırma da 2007 yılında Başer tarafından Lise 1 Biyoloji dersinin bir konusunun öğrenilmesinde, öğrencilerin sahip oldukları mantıksal düşünme ve özyeterlilik gibi değişkenlerin nasıl bir fark oluşturacağı araştırılmış ve sonuç olarak, Uluslararası Bakalorya programından olan öğrencilerin, konu sonundaki testten daha\n\n28 yüksek sonuçlar aldıkları görülmüştür. Buradan yola çıkarak, Uluslararası Bakalorya programının öğrencilerin öğrenme alışkanlıklarının ve mantıksal çıkarımlar yapabilme yeterliliklerini geliştirme özelliğinden dolayı, yapılan konu sonu testinden daha yüksek notlar aldıkları sonucu çıkarılabilir. Buna benzer bir çalışma da 1996 yılında Kanada'nın Alberta eyaletinde yapılmıştır. Biyoloji, kimya ve fizik derslerinde IB programında ve ulusal programda olan öğrenciler karşılaştırılmış, sonuç olarak İB programındaki öğrencilerin daha başarılı olduğu fakat bu dersleri Standart Seviyede ve İleri Seviyede alan öğrenciler arasında herhangi bir fark bulunamadığı açıklanmıştır (Poelzer ve Feldhusen,1996).\n\nUluslararası Bakalorya içeriği itibariyle artık bir marka haline gelmiştir. Oğrencilerin ve velilerin kafalarındaki IB algısı ona hedeflediği kapsamlı eğitim ve uluslararası geçerliliği yakalama da avantaj sağlamaktadır. Kanada'nın Vancouver kentinde yapılan bir araştırmada, IB programı uygulayan okulların daha \"saygın\" olarak kabul edildiği, bu okullardaki öğrenme ve çalışma ortamının daha tatmin edici olduğu ve IB müfredatının yüksek akademik becerilere sahip öğrenciler için daha uygun olduğu ortaya çıkmıştır (Buchanan ve diğerleri,2005).\n\nUluslararası Bakalorya Programı sadece öğrenciler için değil öğretmenler için de farklı deneyimler vaat etmektedir. 2002 yılında Demirer, Uluslararası Bakalorya Programında ders veren öğretmenlerin bu programa karşı tutumlarını ve bunun iş tatminine yansımasını araştırmıştır. Araştırmaya katılan 70 öğretmenden toplanan verilerin analizi sonucunda, IB programlarında ders veren öğretmenlerin iş tatminlerinin normal olarak kabul edilen seviyelerin çok üzerinde çıktığı belirtilmiştir.\n\nMezunlarla ilgili yapılan araştırmalar ise mezunların da İB deneyimlerini eğitim hayatlarına değer katan bir süreç olarak algılıyor olduklarını açığa çıkarmıştır. 1998 yılında Sacho tarafından ABD'de yapılan bir araştırmada, IB Diploma Programı'ndan mezun olan 50 kişinin bu programın üniversitedeki başarılarını olumlu yönde etkilediğini belirtmişlerdir. Mezunların Uluslararası Bakalorya Programı hakkındaki görüşlerini araştıran Taylor ve Porath 'da öğrencilerin öğrenim gördükleri süre içinde bazen programın gereksinimlerini karşılamada\n\n29 zorlandıklarını ama sonuç olarak Diploma Programı'nın onları üniversite eğitimine çok iyi hazırladığını ve gelecekle ilgili hedeflerini de belirlemede yardımcı oluğunu beyan ettiklerini söylemektedirler.\n\nUluslararası Bakalorya Diploma Programı'nın Türkiye'deki durumunu araştıran Halıcıoğlu IB sonrası planları ile ilgili olarak öğrencileri üç gruba ayırmıştır. Bunlar;\n\n- 1. Herhangi bir bursa ihtiyaç duymada yurtdışına gidebilecek olanlar. Bu öğrenciler yüksek öğretime Türkiye'de devam etmek gibi bir amaçları olmamasına rağmen lise mezunu sayılabilmek için Ulusal sistemdeki lise diplomasını almak zorundadırlar. Bu öğrenciler IB Diploma Program'nı bitirmeden önce yurtdışında —genellikle de ABD'de- bir üniversiteden kabul aldıklarından programı bitirmek için çok da çaba harcamazlar. IB bu öğrenci grubu için sadece bir araçtır.\n- 2. Yüksek öğretime farklı sebeplerden dolayı Türkiye'de devam edecek olanlar. Bu sebeplerin başında ailevi sebepler ve öğretim alınmak istenen bölüm geliyor olabilir. Bu gruptaki IB öğrencileri, programın kendilerine yüklediği\n\naşırı yükü sadece kişisel ilgi ve gelişim isteği için üstlenmektedirler.\n\n3. Yurtdışında okumak isteyen ama burs bulmaya ihtiyacı olan öğrenciler. Bu gruptaki öğrenciler hem burs olanaklarını artırmak için İB notlarını yüksek tutmak zorundadırlar hem de, yurtdışına gidememe ihtimaline karşı Türkiye'de ki üniversite sınavına hazırlanmak zorundadırlar.\n\nBu kadar kapsamlı bir yapılanma hakkında şüphesiz olumsuz yorumlara da rastlamak olası. McLoughlin yaptığı değerlendirmede, Uluslararası Bakalorya'nın ulusal kimliği törpüleyip, öğrenicilerin milli değerleri kazanmadan, daha genel bilgilerle donatımlarını böylelikle de milli değerlerin kafasında ana referans noktası olmasını engellenmeye çalıştığını vurgulamıştır.\n\nUluslararası Bakalorya Programı'nın uluslararası anlayış geliştirmeye katkısını araştıran pek araştırma yoktur. 1997'de Hayden ve Wong tarafından yapılan araştırmaya göre IB programına katılan öğrencilerin uluslararası bakış açısına sahip\n\n30 olma düzeyi daha yüksektir fakat bunun programa kayıtlı olup olamamakla doğrudan ilgili olduğunu söylemek zordur. Fakat bu araştırmacının bulgularından biri oldukça ilginçtir: farklı milli kimliklere sahip öğrencilerle aynı ortada bulunan öğrenciler, uluslararası bir bakış açısına sahip olmanın yanında, kendi kültürel kimliklerini de daha iyi temsil eden bir duruma geldiklerini ortaya kaymaktadır.\n\n## 2.3. ULUSLARARASI ANLAYIŞ\n\n\"Eğer gezegenimiz bilinçsiz yıkımdan ve ekolojiyi acımasızca yok edilmekten korumak istiyorsak ve dünyamızı daha doğmamış gelecek nesillere bırakmak istiyorsak, biz altı milyar insanın birlikte yaşamayı öğrenmesi gerekir.\"\n\nA. N. Maheshwari\n\n\"Uluslararası Anlayış\"ın tanımlanmasına katkıda bulunabilecek literatür taranmış ve genelinde \"Küresel Anlayış\" ifadesinin uluslararası anlayışla eş anlamlı olarak kullanıldığı görülmüştür. Bu bölümde \"uluslararası anlayış\" ifadesinin tanımlanmasında ve açıklanmasında literatürde olduğu şekilde kullanılacaktır. Uluslararası anlayışın açıklanmasında küresel eğitim ve küresel eğitim uygulanmalarından da bahsetmek gerekecektir. Bunun nedeni çağımızın ana belirleyicilerinden biri olan küreselleşmenin eğitim üzerinde herhangi bir etkisi olmayacağı düşüncesinin kesinlikle yanlış olması ve küresel dünyada yaşayacak olan bireyin bu çağın gerektirdiği becerilerle donanmış olarak topluma karışması gerekliliğidir.\n\nÇağımızın ihtiyaç duyduğu insan \"uluslararası anlayışa\" sahip ve bu anlayışın vermiş olduğu bakış açısıyla dünya üzerinde barışı, işbirliğini ve kültürler arası etkileşimi savunan insandır. \"Üluslararası anlayış\" kavramı çeşitli şekilde tanımlanmaya çalışılmıştır. Tanım çeşitliliğine rağmen Birleşmiş Milletler'ın eğitim bilim ve kültür alanlarındaki çalışmalarını yürütmek için kurulan ÜNESCO'nun, 19 Kasım 1974 tarihli oturumunda ortaya koyduğu değerler \"uluslararası anlayış\" için gerekli olan nitelikleri ortaya koymaktadır.\n\n31 UNESCO tüzüğüne göre eğitimin amacı, temel özgürlüklere ve insan haklarına saygılı, bütün insanlar arasında işbirliğini, hoşgörüyü ve dostluğu yaymaya çalışan insanlar yetiştirmek olmalıdır (www.unesco.org). 1945 Londra Konferansında, İngiltere Başbakanı Atlee, insanların birbirlerini anladıkça birbirlerine silah doğrultma ihtimallerinin daha düşük olduğunu söylemiştir (Laves ve Thomson, 1957,s:221). Bu toplantının ardından 1947 yılında UNESCO'nun isteği üzerine Clombia Universitesi'nden Lyman Bryson bir bildiri notu hazırlamış ve bu notta uluslararası anlayışı iki biçimde tanımlamıştır. Bu tanımlardan birincisine göre uluslararası anlayış bütün milletlerin birbirlerine karşı dostça yaklaşmalarını ve uluslararası kuruluşlarda birlikte çalışabilmelerini sağlayan bir çeşit bilgi yada tutumdur. Bryson tarafından yapılan ikinci tanım ise dost ya da düşman olmaları gözetilmeksizin, diğer milletlerin değerlerinin ve davranış türlerinin farkında olma, bunlara karşı objektif bir tutum içinde olma şeklinde ifade edilebilir.\n\nBu tanımlar uluslararası anlayış kavramını iki farklı açıdan ele almışlardır. Yukarıda verilen birinci tanım; yani dostluk temasını ön planda tutan tanım sempatik anlayış olarak değerlendirilebilir. Sempatik anlayışı savunan kişiler farklı milletlerden insanların birbirlerine karşı takınacakları dostça ve olumlu tavırların ortak bir uyum geliştireceğini savunurlar. Daha çok diğer ulusların değerlerini, yaşam şekillerini ve düşünce modellerini bilme olarak ortaya çıkan ikinci tanım ise entelektüel anlayış olarak isimlendirilebilir. Bu tür bir anlayışın gelişmesi de anlaşmalık durumlarında, çatışmaya sebep olan noktaların daha çabuk fark edilmesini ve çözüm için daha hızlı adım atılmasını sağlayabilir (Laves ve Thomson, 1957,s:222).\n\nUNESCO'nun tarifindeki insan tipine uyan insan yetiştirilebilmesi için eğitim politikalarının dikkate elması gereken ilkeler şu şekilde özetlenebilir:\n\n- 1. Eğitimin bütün kademelerinde ve çeşidinde, uluslar arası boyut ve küresel bakış açısını vurgulama\n- 2. Bütün insanlara ve onların kültürlerine, medeniyetlere, değerlere ve yaşam biçimlerine karşı anlayış ve saygı\n- 3. Insanlar ve uluslararasındaki bağlılığın farkında olma\n\n32 - 4. Diğer insanlarla iletişim kurabilme\n- 5. Uluslararası işbirliği ve dayanışmanın gerekliliğini anlama\n- 6. Sadece temel hak ve özgürlüklerin değil aynı zamanda bireylerin, ulusların, ve sosyal grupların birbirlerine karşı görevlerinin de farkında olma\n- 7. Kendi ülkesinin, toplumunun ve geniş anlamda da dünyanın problemlerini çözmede üzerine düşeni yapmaya hazır olma (unesco.org).\n\nUNESCO adına uluslarası anlayış için eğitim çalışmalarını Kore Milli Komisyonu yürütmektedir. Kore'nin bu çalışmaları 1953 yılında Birleşik Okullar Projesi'yle başlamış ve 2000 yılında Asya-Pasifik Uluslararası Anlayış Eğitimi Merkezi (APCEIU) 'nin kurulmasıyla devam etmiştir. Bu merkez UNESCO'ya uluslararası anlayış eğitimiyle ilgili çeşitli raporlar hazırlamış, aksayan ve geliştirilmeye açık alanları ortaya çıkarmaya çalışmaktadır. Kore tarafından bu merkez uluslararası anlayış için kurulan tek merkez olma özelliğini taşımaktadır. Bu bakımdan APCEIU amaçları ve etkinlikleri açısından önem taşımaktadır. Anılan merkez üstlendiği görevleri; öğretmenler için materyal geliştirerek, uluslararası katılımlı sempozyumlar düzenleyerek ve SangSaeng adında bir yayın çıkararak sürdürmektedir. Bu kurumun amaçları şu şekilde sıralaranbilir:\n\n- Uluslararası anlayış eğitimi vasıtasıyla bir barış kültürü yaratabilmek için ulusal ve bölgesel planlama ve uygulama kapasitesinin arttırılması\n- Asya-Pasifik Girişimi, diğer bölgesel unsurlar ve uluslararası ve küresel eğitim çabaları arasında işbirliğini teşvik ve kuvvetlendirmek\n- · Barış kültürü oluşturmak amacıyla uluslararası anlayış eğitimini geliştirebilmek için araştırma yapmak, sonuçları değerlendirmek ve öğretim materyali ve program geliştirmek\n- Çalıştaylar ve seminerler düzenlemek\n- Oğretim materyalleri ve diğer yayınları geliştirmek ve dağıtımını yapmak (Kim, 2006)\n\n33 Görüldüğü gibi, ülkemizin de üyesi olduğu Birleşmiş Milletler'in eğitim alanındaki faaliyetlerini yürüten UNESCO, üye devletler için hazırladığı ve eğitim politikalarına dahil edilmesinde global anlamda fayda olduğunu beyan ettiği bu tavsiyelerle bir anlamda \"uluslararası anlayış\" ifadesinin içini oldurmaktadır. Bu noktadan bakıldığında eğitim, bütün kademelerinde dünyayı bir bütün olarak idrak edebilmeyi, sadece kendi toplumuna değil bütün toplumlara ve yaşam biçimlerine saygılı, önyargılardan ve genellemelerden uzak kalabilen, dünya üzerindeki bütün ulusların birbiri üzerinde etkili olduğunun farkında olan, diğer milletlerle iletişim kurabilen ve dünya problemlerini çözmeye katkıda bulunabilecek insanlar yetiştirmelidir. Bu doğrultuda yetişecek insan da \"uluslarararsı anlayışa\" sahip birey olarak tanımlanacaktır.\n\n1950 yılında Kleneberg uluslararası anlayış alanında tutum değişikliği sağlayabilmek için aşağıdaki prensiplerin temel alınması gerektiğini söylemiştir. Bunlar:\n\n- · Bilgi hayatta erken ve aktif öğrenme yoluyla kazanıldığında etkilidir.\n- · Yabancılarla karşılaşma, dostça ve eşit koşullar altında sağlandığına\n\t- faydalıdır.\n- · Kitle iletişim araçları ve diğer propaganda teknikleri, açık, anlaşılır olduklarında etkilidirler.\n- Liderler ve toplumların diğer önde gelen kişilerine ulaşıldığında, toplumun geri kalanı takip edecektir.\n- · Temsil etme, eylem araştırması gibi kişilerin doğrudan katılabileceği yöntemler faydalıdır.\n- · Onyargılar, sosyal dayanakları zayıflatıldığında gelenek ve kanun gibiazalmaya başlayacaktır.\n- Çok boyutlu yaklaşım yada bu tekniklerin birçoğunun eş zamanlı olarak kullanımı en etkili yöntemdir. (Aktaran: Elley, 1964)\n\n34 Yukarıda sayılan prensipler dikkate alındığında, bireylerde uluslararası anlayış geliştirme çabalarını genç yaşlarda, kendilerini içimde bulundukları çok uluslu ortamların eşit bir parçası olarak algılamalarına olanak vererek, milletlerde çok eski zamanlardan beri yerleşmiş olan önyargıların yanlış olduğunu vurgulayarak ve önemlisi topluma öncülük den kişilerin bu çabalara katılmalarını sağlayarak yönlendirmesi gerekliliği ortaya çıkmaktadır.\n\n## 2.3.1. Küresel Eğitim\n\nYapılan alan çalışmasında uluslararası eğitim ya da \"Küresel Eğitim\"e ait tek başına kabul edilen bir tanım bulunamamıştır ama birçok yazar benzer noktaların ön plana çıktığı tanımlar kullanma yoluna gitmiştir. En çok atıfta bulunulan tanım ise küresel eğitim hareketinin kurucularından olan Eugene Gilliom' ın yaptığı aşağıdaki tanımlamadır.\n\n\"Küresel eğitim, çocuklarda küresel bir bakış açısı geliştirebilmek için oluşturulmuş ve onların sınırlı doğal kaynaklara sahip, etnik çeşitliliğin, kültürel çoğulculuğun ve giderek artan ilişkilerin esas teşkil ettiği dünyada daha iyi yaşayabilmeleri için gerekli olan bilgi, beceri, tutum ve ahlaki değerleri kazanmalarını amaçlayan bir süreçtir\" (Gilliom,1997).\n\nGilliom'um eğitim hakkındaki inançları ve küresel bir bakış açısının gelişimini ağırlıklı olarak duygusal temellere dayandırmaktadır. Gilliom Uluslararası ya da Küresel anlayışı; insan olmanın veya insana özgü işler yapabilmenin birçok yolu olduğu gerçeğini kabul edebilmektedir.\n\nTaylor \"Dünyada Üluslarası Eğitim Nasıl Verilebilir?\" adlı makalesinde küresel eğitimi, bütün kültürler ve toplumlar arasındaki bağı vurgulayan eğitim olarak yorumlamıştır. Üluslararası eğitim alanında çalışmalar yapan Merryfield 'de öğrencilerin uluslararası bir müfredata tabi tutulmalarının onlarda; ortak değer ve inançları anlayabilme, toplumları birbirine bağlayan sistemleri öğrenme,\n\n35 küresel konularda sebep-sonuç ilişkilerini görebilme, dünya tarihini öğrenme, kültürlerarası anlayış ve etkileşimi geliştirebilme, farklı bakış açıları geliştirip değerlendirebildiklerini ve bugünün toplumunda katılımcı ve karar-verici olabilmek için strateji geliştirebildiklerini ortaya çıkarmıştır.\n\nTaylor aynı zamanda okullarda uluslararası anlayışın ne şekilde öğretildiği üzerine de; en çok kullanılan yollar olarak: tutum araştırmaları yapma, karşılıklı konuşma, küresel konu ve problemleri inceleme, kültürlerarası bağlar oluşturma ve projelere katılma olduğunu söylemiştir.\n\nUlusların karşılıklığı ve uluslararası düzeyde yeterliliklere sahip insan kaynağı yetiştirme gerekliliği giderek artmaktadır (Jacoby,1992). Jacoby bu çalışmasında İB'nin diğer uluslararası programlara karşı üstünlüğünde de bahsetmiş ve dünya çapında tanınan bir program olmasından dolayı Uluslararası Bakalorya'nın ABD'de bütün okullarda uygulanmasını tavsiye etmiştir. Bunun nedeni de IB' nin uluslararası düzeyde tanınan diplomasının ekonomik büyümeye ve hareketliliğin artmasına katkıda bulunacağı gerçeğidir.\n\nUluslararası anlayış konusunda çalışma yapan ekonomist Paul Mollerup ' da IB'nin öğrencileri sorumluluk sahibi dünya vatandaşları olarak yetiştirme amacının önemini vurgulamıştır. Ona göre uluslararası anlayış ancak farklı çıkış noktalarına sahip kültürlerle etkileşim sonucu gelişebilir. Bu da demek oluyor ki; aşağı yukarı aynı kültürel öğeleri paylaşan toplumlardan ziyade farklı toplumlarla etkileşimin boyutundan uluslararası anlayış geliştirme olarak söz edilmelidir.\n\nDiğer yandan aynı ülke içinde bile homojen bir kültür bulmanın zor olduğu bazı coğrafi alanlarda komşularıyla bile ortak kültürel kodlar geliştirememiş ülkeler bulmak da zor değildir.\n\nllerleyen iletişim imkânları sayesinde artık toplumlar birbirlerinden haberdarlar fakat hala birbirlerini tanımadan çok uzaklar. Şimdiye kadar bir arada düşünülmeyen kültür öğelerinin -siyaset, kültür, teknoloji, finans, ulusal güvenlik ve ekolojiaralarındaki sınırlar kalkmaktadır ve artık okullarda öğrencilerin olayları bütüncül bir\n\n36 açısıyla görebilmelerini sağlayacak yaklaşımlar öğretilmelidir bakış (Friedman,2000).\n\nŞüphesiz uluslar arası anlayış eğitim, politika ve ekonomi alanlarında incelenebilecek bir olgudur. Üluslar arası anlayış kavramının daha çok zikredilir olması 2. Dünya Savaşından sonra daha da artan bir hızla kurulan uluslar arası örgütler sebep olmuşlardır. Bu örgütlerden bazıları devletlerarasında resmi nitelik taşıyarak kurulan Dünya Bankası (World Bank), Birleşmiş Milletler (UN), OPEC (Petrol Ihraç Eden Ulkeler Orgütü), Dünya Ticaret Orgütü (WTO) gibi örgütlerdir (kısaca IGO olarak adlandırılırlar). Diğer yandan, uluslar arası niteliği sahip ama sivil girişimler olarak doğan örgütlerde (kısaca NGO) vardır. Bunlar, Uluslar arası Çalışma Orgütü (ILO), Uluslar arası Af Orgütü (Amnesty International), Kızılay ve Kızılhaç gibi örgütlerdir. Günümüzde 5000 civarında uluslar arası nitelikli sivil toplum kuruluşu ve 300 kadar da devletlerarası örgüt bulunmaktadır (Kellerher ve Klein, 1999).\n\n## 2.3.2. Uluslararası Anlayış Tanımları\n\nDünya giderek artan bir hızla ulusların birbirlerine bağımlı bir hale geldiği bir yer olmaktadır. Uluslararası anlayış kavramının uygulama olmadan öğrenilebilecek bir şey olup olmadığı kesin bir açıklığa sahip olmasa da farklı yazarlar ve araştırmacılar tarafından ortaya atılan uluslararası anlayış tanımları, konunun eğitimle ilgili boyutunu açıklamaya yardımcı olabilir (Hinrichs,2002). Bu alanda çalışma yapan kişiler şu şekilde sıralanabilir; Gilliom,1997; Taylor,1998; Jacoby,1992; Mollerup,1999; Jacobus-Pretix 1996; Kim,1991; Stanford Program,2000 ve Merryfield, 1997.\n\nBu yazarların çalışmalarından uluslar arası anlayış kavramının içeriğini aşağıda sıralanacak özelliklerden meydana geldiği söylenebilir.\n\n- 1. Değişen dünyada etkili bir şekilde yaşamaya izin verecek ahlaki düşünce tarzı, bilgi, beceri ve tutum geliştirme\n- 2. Dünyanın kaynaklarının sınırlı olduğunun farkında olma\n\n37 - 3. Dünyanın etnik çeşitliliğinin ve kültürel çoğulculuğun farkında olma ve bunu yorumlayabilme\n- 4. Dünya uluslarının giderek birbirine bağımlı hale geldiğinin farkında olma\n- 5. Bütün kültürler ve uluslar arasındaki bağları anlayabilmeye yapılan vurgu\n- 6. Onem taşıyan uluslar arası konuların sebep ve sonuçlarını araştırma\n- 7. Başta yabancı dil öğrenimi olmak üzere, kültürler arası iletişimi geliştirmeye çalışma\n- 8. Küreselleşmeye ivme kazandıran teknolojileri (bilgisayarlaşma, uydu iletişim imkânları, internet) kullanabilme\n- 9. Farklı kültürlerde çalışabilme becerisini geliştirme\n- 10. Barışın korunması\n- 11. Üluslar arası çıkarları ve konuları, milli çıkarların önünde tutma\n- 12. Küreselleşme ve milli kimlik arasında denge kurma\n- 13. Bireysel sorumluluğun gelişimi\n- 14. Milli politikaların dünyayı nasıl etkilediği konusunda fikir sahibi olma\n- 15. Coğrafya, dış siyaset ve tarih bilgisi\n- 16. Siyaset, kültür, teknoloji, finans, ulusal güvenlik ve ekoloji arasındaki bağı anlayabilme\n- 17. Demokrasiye saygı\n- 18. Temel insan haklarına saygı\n- 19. Eskilerin olduğu kadar günümüz uluslar arası konularının da farkında olma\n- 20. Üluslar arası bağımlılığı şekillendiren ekonomik güçlerin farkında olma\n- 21. Dünya çapında insanlarla ve olaylarla ilgilendiğinde kendi kültürünün ve yerel koşulların ötesine geçebilme\n\n38 22. İnsanlar arasındaki farklı ve ortak inanç ve değerleri anlama ve farkında olma\n\n(Hinrichs,2003)\n\n## Kültürel Kimlik 2.3.3.\n\nHong Kong'da Çin Uluslararası Okulu'nun yöneticilerinden Barry Drake 'a göre uluslararası eğitimin kazandırması gereken üç önemli husus vardır. Bunlar:\n\n- 1. Uluslar arası anlayış geliştirme,\n- 2. Küresel konularda farkındalık,\n- 3. Barışın korunmasına katkı olarak sıralanabilir.\n\nBu nedenle Uluslararası Bakalorya Orgütü'nün kurumsal misyonuyla da doğru orantılıdır.\n\nİBO'nun kurumsal misyonu; araştıran, bilgili, kültürlü, yardımsever gençler yetiştirip, kültürler arası karşılıklı anlayış ve geliştirilen saygı yoluyla dünyamızın daha iyi ve barışçı olmasını sağlamaktır. Bu bağlamda IBO dünya genelinde okullar,\n\nhükümetler ve uluslararası kuruluşlarla işbirliği yaparak zorlu ve fırsatlarla dolu uluslararası eğitim programları geliştirir ve bu programların işlenişini titizlikle denetler ve ölçme ve değerlendirmelerini yürütür (IBO,2008).\n\nUluslararası Bakalorya Organizasyonu'nun yukarıda açıklanan kurumsal görevi Drake'e göre uluslararası anlayış konusunda daha açık bir tanım geliştirmeye yardımcı olmaktadır. Eğer milliyetçilik sadece, ulusal çıkarları ön planda tutmak olsaydı, uluslararasıcılık da uluslararası konuları ve problemleri ön planda tutmak olurdu. Bu yaklaşım önemli bir bakış açısıdır çünkü İBO'nun amacı uluslararası anlayışı geliştirmeye çalışırken kültürel kimliği de korumaktır. En basit ifadeyle neredeyse hiçbir ülke kendi çıkarlarını uluslar arası çıkarlar karşısında terk etmeye ve bu konuyu gençlerine eğitim sürecinde aktarmaya istekli olmaz.\n\n39 Uluslararası anlayış kavramının bu en önemli ve hassas yanını daha iyi anlayabilmek için bu kavramı kültürel kimlik kavramıyla karşılaştırmak doğru olacaktır (Friedman,2000). Daha önce de tartışıldığı gibi eğer uluslar arası anlayış, giderek hassaslaşan ve ulusların birbirine bağımlı hale geldiği dünyada uluslar arası konuların en üst düzeyde öneme sahip olacağı temeline oturtulursa, bu durumda geçlerini kendi ülkelerinin vatandaşı olmak üzere eğiten milli eğitim sistemleri ne yapacak? Ulus-devlet kavramını devam edeceği şüphesizdir. Bu kişilerin dil, coğrafya ve tarih olarak nereye ait olduğunu gösterir ama o ulus-devletlerin de dünya üzerinde olduğu unutulmanalıdır. Bir ülke kendi dilini ve kültürel kimliğini çok sağlam temellere oturtmadıkça, dünyaya açılma konusunda tam olarak güvende olduğu söylenemez. Küreselleşme ve kültürel kimliği korumaya çalışma sürekli çatışma halindedir. Sağlıklı ve sağlam temelleri olan bir kültür, başka bir kültürün zenginliklerini kendine uyarlayabilecekken zararlı ve yıkıcı özelliklerini de dışlayabilir. Eğitimin amacı uluslararası anlayışı ve kültürel kimliği bir arada geliştirmektir.\n\n## 2.3.4. Uluslararası Anlayış Araştırmaları\n\nUluslararası anlayış ifadesi birçok yazar tarafından araştırılmış ve kavramsal boyutta bileşenleri ortaya çıkarılmıştır. Her yazar konuya farklı bir bakış açısıyla baktığından tek tip bir tanım oluşmamış ama ortak özellikler ön planda tutulmaya çalışılmıştır.\n\n1996 yılında Jacobus-Pretix yaptığı araştırmada, yabancı dil bilmenin uluslararası anlayışa katkısını araştırmıştır. Araştırma lise öğrencileri ve onların öğretmenleri arasında yapılmış ve yabancı dil öğrenmenin uluslar arası anlayışa olumlu yönde katkısı olduğu ortaya çıkarılmıştır. Bu çalışmanın sonuçlarına göre yabancı dil öğrenimiyle öğrencide meydana gelen duygusal değişiklikler şu şekilde sıralanabilir:\n\n- 1. Farklı kültürlerden insanlar ile iletişim kurma yeteneği\n- 2. Başka bir kültürü değerli ya da değersiz kılma da yabancı dil bilmenin gücü\n- 3. Küresel konulara karşı farkındalığın ve hassasiyetin artması\n- 4. Kültürlerarası karşılıklı anlayış\n\n40 ## 5. Farklı dilleri konuşanlara karşı olumlu tutum geliştirme\n\nKolo , ABD -Güney Karolina'da eğitim fakültesi öğrencilerinin katıldığı bir araştırmada, onların uluslararası anlayışlarını değerlendirdi. Araştırmada ölçek olarak, öğrencilerin uluslararası anlayış düzeylerini duyuşsal, bilişsel ve katılımcı düzeyde ölçmeyi hedefleyen \"Küresel Bakış Ölçeği\"nin bir versiyonu kullanılmış ve bundan elde edilen veriler işığında öğrencilerin uluslararası anlayış düzeyi ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Sonuç olarak, katılımcıların uluslar arası anlayış düzeyi duyuşsal ve bilişsel boyutta ortalamanın üzerinde çıkmış fakat katılımcı boyutta fikirleri sorulduğu bölümde ise eğitim fakültesi öğrencileri ülkelerinin uluslar arası konularda çözüm üreten bir ülke konumunda olmasını istemelerine rağmen kendileri bu çalışmalara katılmak istemediklerini belirtmişlerdir. Bundan yola çıkarak yapılan programların içerik analizinde ise uluslararası eğitimin genellikle lisansüstü programlarda verildiği, lisans düzeyinde böyle bir dersin olmadığı ortaya çıkmıştır.\n\nBenzer bir çalışma da 1991 yılında Kim tarafından yapılmıştır. Kim Kore'li kolej öğrencilerinin bilişsel ve duyuşsal boyutta uluslar arası anlayışlarını\n\nölçmeyi hedeflemiştir. Üluslar arası anlayış düzeyi, katılımcılardan demografik özellikler, yabancı dil bilgisi, yabancı dillere karşı tutum, küresel konulara karşı bakış ve algı ve uluslar arası bilgi düzeyi hakkında veriler elde edilerek saptamaya çalışılmıştır. Sonuçların analizinde ise katılımcıların çoğunun yabancı dil ya da küresel konuların öğrenimine karşı olumlu tutum içinde oldukları diğer yandan yabancı doktrinlerin ve fikirlerin alınması konusunda ve küresel kardeşlik konularında ise muhafazakâr bir tutum içinde oldukları açığa çıkmıştır.\n\n1991 yılında Harrop tarafından yapılan bir araştırmada ise Amerika'nın Virginia Eyaleti'nde kolej öğrencilerinin uluslararası anlayışları, uluslararası eğitim arasındaki ilişki incelenmiştir. 54 öğrenci ile yapılan görüşmeler sonunda; aile çevresi, lise, yurtdışı seyahatleri, yabancı dil öğrenimi, okulda devam ettikleri program ve genel olarak okul çevresi dikkate alınarak değerlendirmeler yapılmış ve sonuç olarak uluslararası boyutu olan dersler alan öğrencilerin, uluslararası boyutu olan dersler almayan diğer arkadaşlarına göre daha yüksek uluslararası\n\n41 anlayış derecesine sahip oldukları ortaya çıkmıştır. Bu öğrenciler içinden yurtdışı eğitim programlarına katılanlar da katılmayanlara göre ABD'nin yurtdışında yürüttüğü faaliyetlerden ve diğer ülkelerden daha fazla olduğu ortaya çıkmıştır. Buna ek olarak, araştırmanın ortaya çıkardığı ilginç noktalardan biri de bazı öğrencilerin uluslar arası anlayış bakımından okuldaki derslerin bir faydası olmadığını ve asıl önemli olanın ise öğrencilerin okul içinde veya okul dışında yer aldıkları uluslararası faaliyetler olduğu yönünde görüş bildirmeleridir. Bu da demek oluyor ki uluslararası deneyim, uluslararası anlayış geliştirmede herhangı bir müfredatın olabileceğinden çok daha etkilidir (Hayden ve Wong,1997).\n\nUluslararası anlayış geliştirme de uluslararası deneyimin daha etkili olduğunu açıktır. Avustralya'da uluslarası öğrencilerle yerli öğrencilerin bir arada kaldıkları bir yurtta yapılan araştırmada öğrencilerin birbirlerinin kültürlerini daha iyi tanıyıp, birbirlerine karşı olumlu tutum geliştirebilmeleri için yedi aylık bir program uygulanmıştır. Çalışma sonunda, Avustralyalı öğrencilerin diğer uluslararası öğrencilere göre karşı tarafın kültürü hakkında daha fazla şey öğrendikleri ortaya çıkmıştır. Yapılan 7 aylık programın uluslararası öğrencilerde neden dikkate değer bir etki yaratmadığı araştırıldığında ise bu öğrencilerin zaten bu ülkeye geldiklerinde diğer gruba göre çok daha fazla kültürel bilgiye sahip oldukları anlaşılmıştır. Buradan yola çıkarak, uluslar arası öğrencilerin Avustralyalı öğrencilere göre daha fazla kültürlerarası bilgiye sahip oldukları ve kültürlerarası etkileşime daha açık oldukları anlaşılmıştır (Nesdale ve Todd,2000).\n\nWhite uluslararası anlayış alanında, lise öğrencilerinin katılımıyla yaptığı bir araştırmada, öğrencilerin takımlar halinde uluslar arası boyutta problem arz eden bazı konuların çözümü ve karar verebilme yeteneklerini ölçmüştür. Her takımdan, kendilerini bir ülkenin problem çözme takımı olarak düşünmeleri istenmiş ve uygulanan program sonucunda öğrencilerden toplanan veriler bilişsel ve davranışsal boyutta değerlendirilmiştir. Oncelikle toplanan veriler arasında açık uçlu sorulara verilen cevapların, öğrencilerin tutumlarını açığa çıkarmada daha etkili oluğu anlaşılmıştır. Buna ek olarak öğrenciler farkı ülkelerin de\n\n42 uluslar arası problemleri çözme girişimlerine karşı güven uyanmış ve program sırasında gelişmiş ülkeleri temsil eden takımların daha az gelişmiş ülkelerinin ihtiyaçlarına karşı daha duyarlı oldukları görülmüştür.\n\nBu araştırmalardan önce 1964 yılında Elley, Yeni Zelanda'da öğrencilerin uluslararası anlayış düzeylerini yükseltmek için deneysel bir çalışma yapmıştır. Elley, araştırmasının üç amacı vardır:\n\n- 1. Daha önce verilen prensipler ışığında 14 yaşında çocuklardan oluşan bir sınıf için uluslararası anlayışı geliştireceği düşünülen dört aylık bir program hazırlamak,\n- 2. Böyle bir programın çocuklar üzerindeki etkisini gözlemlemek,\n- 3. Deney grubu ve kontrol grubundaki öğrencilerin sosyal bilgiler dersindeki savaş ve diğer milletlere karşı olan davranış değişikliklerini değerlendirmek.\n\nAraştırma sonunda, öğrencilerden geleneksel şekilde sosyal bilgiler dersi alan grupların öntest ve sontest sonuçları arasında anlamlı bir fark ortaya çıkmazken,\n\nuluslararası anlayışı kuvvetlendirecek yönde, araştırmacının hazırladığı programa göre ders gören grubun savaş ve diğer milletler hakkındaki görüşlerinde fark meydana gelmiştir.\n\n43 ## 3. BÖLÜM: YÖNTEM\n\n## 3.1. GIRİŞ\n\nBu araştırmanın amacı, 1. Bölümde de belirtildiği gibi, Üluslararası Bakalorya Diploma Programı'nın bu programa kayıtlı öğrenciler üzerinde \"uluslararası anlayış\" geliştırmeye etkisini araştıran çalışmalar bütününe katkıda bulunmaktır. Araştırma nedensel-karşılaştırma modeli kullanılarak, bağımlı değişkenin (uluslararası anlayış) deney ve kontrol gruplarında ne şekilde gözlemlendiğini ortaya çıkarmayı hedeflemektedir. Bunu yapabilmek için iki ölçme aracı kullanılacaktır; birincisi: şu anda ABD'de City Universitesi'nde öğretim üyesi olan Dr. Hinrichs'in 2003 yılında geliştirdiği Uluslararası Anlayış Anketi ve ikincisi de Diploma Programı'nda okuyan ve bu programa kayıtlı olmayan öğrencilerin \"uluslararası anlayış\" tanımlarıdır.\n\nBu araştırmayı yapan araştırmacı IB programlarından herhangi birinde eğitim görmüş ya da bu programlardan herhangi birini uygulayan bir okulda görev yapmış değildir. Araştırmanın ortaya çıkışı, araştırmacının uluslararası eğitime olan ilgisi ve IB Diploma programında okuyan bir öğrenciyle olan bireysel deneyimleridir. IB Diploma Programı ile olan bu dolaylı yakınlıktan dolayı araştırmacı daha derin bilgi toplayabilmek için uygulanan ölçme araçlarının yanı sıra IB direktörleri ve öğrencileriyle de bireysel görüşmeler yapmış, program hakkında daha kişiselleştirilmiş bilgi toplamayı amaçlamıştır.\n\nBu araştırma Uluslararası Bakalorya Diploma Programı ve bu programa kayıtlı olan öğrencilerin uluslararası anlayış düzeyleri arasındaki ilişkiyi incelemektedir. İlk olarak 1997 yılında Hayden ve Wong bu ilişkiyi incelemiştir. O zamandan sonra IB programlarının uluslararası anlayış geliştirme boyutu üzerinde titizlikle durmuş ve örgütün stratejik planlarının tamamında bu amaca vurgu yapılmıştır (Hinrichs,2003).\n\n44 ## 3.2. ARAŞTIRMA MODELI\n\nAraştırma genel olarak herhangi bir konunun merak edilen bir yönü hakkında bilgi toplama süreci olarak tanımlanabilir. Tabii ki bu tanım işin bilimsel boyutunu ön plana çıkarmayan, sadece sözlük tanımı olarak kullanılabilir. Bilimsel açıdan bakıldığında ise bu tanımın \"güvenilir çözümler bulmak amacıyla planlı ve sistematik olarak verilerin toplanması, yorumlanarak değerlendirilmesi ve rapor edilmesi süreci (Karasar,2007)\" olarak değiştirilmesi gerekir. Demek oluyor ki, bir araştırmanın \"bilimsel araştırma\" olarak nitelendirilebilmesi için veri toplama sürecinin planlanması, dikkatli ve tarafsız bir şekilde yorumlanması, değerlendirilmesi ve bu değerlendirilme sunucunda bir rapor olarak sunularak, araştırmanın yapılmasına neden olan problemin çözümü için kanıt ortaya koymaktır. Bilimsel araştırmalarda vurgu gerçeğe yönelik ileri sürülen iddiaları desteklemek ya da çürütmek için kanıt elde etmektir (Büyüköztürk ve diğerleri,2010,s:13).\n\nBilimsel araştırmada araştırmanın türünü doğru belirlemek önemlidir. Amaca hizmet edecek bir araştırma türü seçmek çok da kolay değildir. Araştırma türleri genel hatlarıyla betimsel, ilişkisel ve müdahaleli olarak sınıflandırılabilir. Betimsel\n\naraştırma, herhangi bir durumu tam olarak tanımlamaya çalışırken, ilişkisel araştırma durumları ya da olayları açıklamak için onlara etki eden başka faktörleri inceler. Son olarak müdahaleli araştırmalarda ise belirli bir durumun açıklanabilmesi için deney ortamı hazırlanarak araştırmaya konu olan durumun farklı koşullarda nasıl sonuç vereceği araştırılır. Bu bakımdan, uygun bir araştırma modeli seçilmesi, eğitimsel açıdan, elde edilen sonuçlar daha anlamlı olacaktır (Fraenkel ve Wallen,2000,s:9).\n\nBu araştırmada, Uluslararası Bakalorya Diploma Programı'nın \"uluslararası anlayış\" geliştirmeye etkisi incelenmek için \"Nedensel Karşılaştırma Yöntemi\" kullanılmıştır. Nedensel karşılaştırma insan grupları arasındaki farklılıkların nedenleri ve sonuçlarını koşullar ve katılımcılar üzerinde herhangi bir müdahale olmaksızın belirlemeyi amaçlayan çalışmalarda kullanılır (Büyüköztürk ve diğerleri,2010, s:15, Fraenkel ve Wallen,2000,s:393). Nedensel karşılaştırma yöntemi kritik bir değişkende farklılık gösteren, ancak karşılaştırılabilir olan örneklemlerin\n\nਕ ਤੇ karşılaştırılmasını içerir (Balcı,2009,s:231). Bu bağlamda, Uluslararası Bakalorya Diploma Programı bu iki grup arasında fark oluşturan bir durumdur ve bu durumun grupların sahip oldukları uluslararası anlayış düzeyine etki edip etmediği eğer etki ediyorsa bunun ne derecede olduğu saptanabilecektir.\n\nAraştırmada Nedensel-Karşılaştırmalı yöntem gereği, ilk adım her iki grubun bağımsız değişkene (uluslararası anlayış) göre ortalamalarını hesaplamak olacaktır. Elde edilen ortalamaların birbirinden anlamlı derecede farklılaşıp farklılaşmadığını test etmek için de t-testi kullanılacaktır. Olçekte bulunan beş faktörün (Ekonomik Büyüme, Teknolojik Gelişme, Uluslararası Ilişkiler, Dünya Ekonomik Adaleti ve Politik Sistemler) tamamı için ayrı ve aynı zamanda toplam bir ortalama puan hesaplanacaktır.\n\nAraştırmanın konusu olan her iki grup sahip oldukları özellikleri ve nitelikleri daha iyi inceleyebilmek için de, anket formunun ön yüzünde bulunan kişisel bilgiler değerlendirilecektir. Bu alandaki bilgiler, farklı ülkede yaşam deneyimi, farklı dillerle olan ilişki, vatandaşlık, öğrenci ilgileri ve uluslararası seyahat gibi alanlarda araştırmaya veri sağlayarak bu özelliklerin uluslararası anlayış geliştirmeye etkisinin olup olmayacağı yönünde karar verilmesini kolaylaştıracaktır. Eğer bu iki grup kişisel özellikler açısından çok farklılık göstermezse, bağımsız değişkenin gruplar üzerindeki etkisinden daha güçlü söz edilebilir. Nedensel-Karşılaştırmalı yöntem, olası sebep ve sonuçları belirleyebilmek için uyun bir yöntemdir ancak üzerinde araştırma yapılan değişkenin, diğer değişkende gözlenen farklılığı ortaya çıkardığına dair kesin dayanak verememesidir (Gall, Gall ve Borg, 1999, s.181).\n\nUluslararası Anlayış Anketi'nin sonuçlarını değerlendirmek için t-testi kullanılırken, öğrencilerin \"uluslararası anlayış\" kavramının kendileri için ne anlama geldiğinin araştırıldığı \"öğrenci tanımları\" bölümündeki veriler de içerik analizi yapılarak değerlendirilecektir.\n\nİçerik analızi kısaca \"yazılı ve sözlü materyallerin sistemli bir analizi\" olarak tanımlanabilir. Burada önemli olan insanların söylediklerini ya da yazdıklarını nicelleştirilmesi-sayısallaştırılmasıdır (Balcı 2009, s:189). Bu sayısallaştırma,\n\n46 verilerin frekans yada yüzde tabloları şekline dönüştürülmesidir. Mevcut araştırmada, içerik analizine tabi tutulacak olan öğrenci tanımları önceden belirlenmiş kategorilerin hangisini ya da hangilerini kapsadığına bakılarak, öğrencilerin \"uluslararası anlayış\" kavramına ne kadar yakın oldukları değerlendirilecektir.\n\nAraştırmanın cevap aradığı problem 1. Bölüm'de açıklandığı gibidir. Araştırma Uluslararası Bakalorya Diploma Programı'nın öğrencilerin uluslararası anlayışı geliştirip geliştirmediğini ortaya çıkarmayı hedeflemektedir.\n\n## 3.3. ARAŞTIRMANIN EVRENİ VE ÖRNEKLEMİ\n\nUluslararası Bakalorya Diploma Programı'nın \"uluslararası anlayış\" geliştirmeye herhangi bir katkısının olup olmadığını sınayabilmek için yapılan bu araştırmaya toplam 200 öğrenci katılan öğrencilerin 100'ü İB Diploma Programına kayıtlı öğrencilerden oluşurken, diğer 100 kişilik grup da araştırmanın konusu olan bu programa kayıtlı olmayan öğrencilerden meydana gelmiştir. Burada belirtilmesi gereken nokta, Diploma Programı'na kayıtlı olan öğrencilerin aynı zamanda Türk\n\nlise müfredatını da takip etmek zorunda olduklarıdır. Dolayısıyla, iki grubun birbirinden ayrılan en önemli Diploma Programı'na kayıtlı olup olmamadır. IB DP lise döneminin son iki yılında alınabilen bir program olduğundan çalışma grupları tamamen lise 11. ve 12. öğrencilerinden meydana gelmektedir.\n\nUluslararası Bakalorya Diploma Programı, genel anlamda da Uluslararası Bakalorya'nın bütün programları çoğunlukla özel kurumlarda uygulanmaktadır. Ulkemizde ilk olarak 1994 yılında (İBO,2009) uygulanmaya başlayan Üluslararası Bakalorya Diploma Program'nın uygulandığı tek devlet okulu türü Sosyal Bilimler Liseleridir. Bundan dolayı, okul türünün -özel okul ya da devlet okulu- uluslararası anlayış üzerinde herhangi bir farklılık yaratıp yaratmadığını test edebilmek için İstanbul'daki Prof.Dr. Mümtaz Turhan Sosyal Bilimler Lisesi de araştırmaya dânil edilmiştir. Yine aynı şekilde Ozel Enka Okullarından hem Diploma Programını takip eden hem de programı takip etmeyen öğrenciler üzerinde ölçek uygulanmıştır. Araştırmaya katılan okullar ve öğrenci sayıları aşağıdaki tabloda verilmiştir.\n\n47 | IB DP Programında Olanlar | | IB DP Programında Olmayanlar | |\n|-----------------------------------------------------|-----------------|------------------------------|-----------------|\n| Okul Adı | Katılan Oğrenci | Okul Adı | Katılan Oğrenci |\n| | Say1s1 | | Say1s1 |\n| Ozel Enka Okulları | 26 | Ozel Enka Okulları | 31 |\n| Ozel Marmara Koleji | 13 | Vefa Lisesi | 57 |\n| Prof.Dr. Mümtaz<br>Turhan<br>Sosyal Bilimler Lisesi | 24 | Cengizhan Anadolu<br>I isesi | 12 |\n| Ozel Eyüboğlu Koleji | 36 | | |\n| TOPLAM | 100 | | 100 |\n\n## Tablo 2 Araştırmaya Katılan Okul ve Oğrenci Sayıların Gösteren Tablo\n\nTabloda da görüldüğü gibi araştırmaya katılan 200 öğrenci içinde IBDP' ye devam edenler ve bu programı almayanlar eşit olarak temsil edilmiştir. Araştırmaya İstanbul'da IB DP veren tek devlet okulu olan Prof. Dr. Mümtaz Turhan Sosyal Bilimler Lisesi'nden 24 öğrenci katılmıştır. Araştırmaya katılan özel okul öğrencileri\n\narasında ise IBDP programında olamayan tek grup Ozel Enka Okulları'nda okuyan 31 öğrencidir.\n\nDiğer yandan yapılan okul seçiminde hangi kriterlere dikkat edildiği önemlidir. Oncelikle belirtmek gerekir ki Üluslararası Bakalorya'nın ülkemize uygulandığı okul sayısı azdır ve bu okullar genellikle İstanbul'da toplanmıştır. Bu araştırmanın yapılışını kolaylaştıran bir faktör olmuştur. Diğer yandan bu programın sadece özel okullarda uygulanan -Sosyal Bilimler Liseleri hariç- bir sistem olması programın içeriğinin ve bürokratik bazı gerekliliklerin yanı sıra, bu programa kayıtlı öğrenci sayılarını etkilemektedir. Bu dikkate alınarak, araştırmanın uygulanma aşamasında zamanı verimli kullanabilmek için IB DP'ye kayıtlı en çok sayıda öğrencinin olduğu Ozel Eyüboğlu Koleji ve Ozel Enka Okulları seçilmiştir. Bunlara ek olarak Ozel Marmara Koleji ve Prof. Dr. Mümtaz Turhan Sosyal Bilimler Lisesi de araştırmaya katılmıştır. Diğer yandan, araştırmanın kontrol grubunu oluşturan okullar seçilirken\n\n48 ise; \"uluslararası anlayış\" geliştirmede yabancı dil öğreniminin etkisinin olup olmadığını sınayabilmek için Vefa Lisesi seçilmiştir. Vefa lisesi özel statüsünden dolayı Anadolu liselerinde hazırlık sınıfı kaldırılmış olmasına rağmen halen hazırlık sınıfı uygulamasına devam etmektedir. Araştırmaya katılan vefa lisesi öğrencileri o döneme kadar haftalık olarak; Hazırlık Sınıfı'nda 20, 9. Sınıfta 10 ve 10. Sınıfta ise 4 saat İngilizce görmüşlerdir, bu ders saati toplamda özel okulda öğrenim gören yaşıtlarının lisede aldığı İngilizce ders saati sayısına eşittir. Yine, araştırmaya dâhil edilen Cengizhan Anadolu Lisesi ise şu anda Anadolu Liselerinde uygulanan standart programı takip etmektedir. Kontrol grubunda yer alan son okul Ozel Enka Lisesi'dir ve niye seçildiği daha önceden belirtilmiştir.\n\n## 3.4. VERİLERİN TOPLANMASI\n\nUluslararası Bakalorya Programı'nın Uluslararası Anlayış Geliştirmeye katkısı ve bunun boyutlarını inceleyen bu araştırmanın uygulama aşaması Aralık 2009 ve Şubat 2010 tarihleri arasında daha önce belirtilen okullarda belirtilen sayıda öğrencinin katılımıyla gerçekleşmiştir. Anket formaları katılımcılara normal bir okul gününde, okul idaresi tarafından uygun görülen bir ders saatınde dağıtılmış ve bir kişinin\n\ngözetiminde öğrencilerin formdaki sorulara cevap vermeleri sağlanmıştır.\n\nOğrencilere araştırmada kullanılan iki ölçme aracı aynı anda verilmiş, önce tanım yapmaları istenmiş ardından da Uluslararası Anlayış anketini doldurmaları istenmiştir. Prof. Dr.Mümtaz Turhan Sosyal Bilimler Lisesi'nde, Vefa Lisesi'nde ve Cengizhan Anadolu Lisesi'nde gerçekleştirilen veri toplama işleminde araştırmacı bizzat katılmış, fakat Enka Okulları'nda, Marmara Koleji ve Eyüboğlu Koleji'ndeki veri toplama o okulların öğretmenlerinin nezaretinde yapılmıştır.\n\n49 ## 3.5. OLÇME ARACI\n\nUluslararası Bakalorya Diploma Programında (IBDP) okuyan öğrencilerin uluslararası anlayış düzeylerini belirleyebilmek için iki araç kullanılmıştır. Oncelikle öğrencilerin uluslar arası anlayış kavramından ne anladıklarını belirlemek amacıyla, öğrencilerden uluslar arası anlayış kavramını tanımlamaları istenmiş ve bu alanda çalışma yapmış yazarların uluslar arası anlayış kavramını tanımlamak için kullandıkları kriterleri göz önünde bulundurarak öğrenciler tarafından yazılan bu tamınlar değerlendirilerek, bahsedilen kriterlerin ne kadarının öğrenciler tarafından kullanıldığı içerik analizi yapılarak belirlenmiştir. Bunun ardından öğrencilerden 35 maddelik Uluslararası Anlayış Olçeği'ndeki ifadelere kendi durumlarını en iyi yansıtan şekilde cevap vermeleri istenmiştir.\n\nUluslararası Anlayış Olçeği, ilk olarak \"Gelecekteki Dünya'ya Bakış Açıları Olçeği\" olarak 1979 yılında Dr. David Silvernail tarafından geliştirilmiş daha sonra 2003 yılında Dr. Judy Hinrichs tarafından Uluslararası Anlayış Olçeği olarak uyarlanmıştır. Dr. Silvernail tarafından hazırlanan ölçek, orijinal haliyle dört boyut (Ekonomik Büyüme; Teknolojik Gelişme; Üluslararası Ilişkiler ve Dünya Ekonomik Adaleti) içermektedir. Olçekteki son bölüm olan \"Politik Sistemler\" ise Dr Silvernail'in izni ile Dr Hinrichs tarafından eklenmiş ve Dr Silvernail'den ölçeğin bu halinin daha belirleyici olduğu yönünde görüş alınmıştır. Silvernail ölçeğe eklenen yeni bölümü ölçeğin güncellenmesi olarak yorumlamıştır (Hinrichs,2003).\n\nBu ölçek seçilmeden önce başka ölçekler de sınanmış ama kapsam bakımından yukarıda anılan ölçek tercih edilmiştir. Bu ölçek dışında incelenen diğer ölçekler \"Çeşitliliğin Farkında Olma (Tulin, 1995)\" ve \"Kültürel Çeşitliliği Anlama Envanteri (Henry,1991)\" ve \" Global Anlayış Araştırması (Borrows,1981)\" şeklinde sıralanabilir. Diğer yandan Dr. Hinrichs tarafından son hali verilen bu ölçek ise global konularda hem gelenekçi hem de dönüşümcü bakış açılarını ortaya çıkarabilecek yapıda olmasından dolayı tercih edilmiştir.\n\nGlobal konularda öğrencilerini açığa çıkaracak olan ölçme aracında kullanılan gelenekçi ve dönüşümcü ifadelerini tanımlamakta fayda vardır. \"Gelenek\"\n\n50 Türk Dil Kurumu tarafından \"Bir toplumda, bir toplulukta eskiden kalmış olmaları dolayısıyla saygın tutulup kuşaktan kuşağa iletilen, yaptırım gücü olan kültürel kalıntılar, alışkanlıklar, bilgi, töre ve davranışlar, anane, tradisyon\" olarak tanımlanmıştır (TDK, 2010). \"Gelenekçilik\" ise \"Toplumsal kurumları ve inançları daha çok geçmişten süregeldikleri için benimseyen, saygın tutan, destekleyen, yeni kültür ögelerine daha az değer veren tutum veya öğreti, ananecilik\" olarak tanımlanmıştır. Olçekte anılan diğer bir değer olan \"Dönüşümcülük\" de yine TDK tarafından \"Her toplumun kendisiyle ilgili halk kültürünün her tür iç ve dış kültürel, doğal etkenlerin baskısı altında değişebileceğini öngören bilimsel kuram\" olarak tanımlanmıştır. Bu tanımlar ışığında; toplumda var olan değerlere sonuma kadar bağlı ve bunlar üzerinde herhangi bir değişikliğe ihtiyaç duymayan kişilerin global konularda da bu görüşlerini ön plana çıkaracakları; dönüşümcü fikirleri olan öğrencilerin ise anket soruların verdikleri cevaplarda bu özelliklerini gösterecekleri değerlendirilebilir.\n\nHinrichs Uluslararası Anlayış Olçeği'nin IBDP öğrencilerinin tutumlarını ölçmek için uyarlamasını yaparken; orijinal ölçekteki dört bölüm üzerinde de bazı değişiklikler yapmıştır. Silvernail'in geliştirdiği ölçeğinin her bir kategorisi gelenekçi görüşü yansıtan iki ifade, dönüşümcü görüşü yansıtan beş ifade kullanılarak geliştirilmişti, sadece \"teknolojik gelişme\" kategorisi tamamen gelenekçi görüşü yansıtan ifadelerden meydana gelmekteydi. Bu bölümdeki ifadelerde büyük bir özen gösterilerek tekrar yazıldı ve ölçeğin geri kalanıyla tutarlılık göstermesi için iki ifade dönüşümcü görüşü ölçebilecek hale getirildi.\n\nOlçekte yer alan her bir kategoriyi gelenekçi ve dönüşümcü bakış açılarına göre yorumlayabiliriz. Aşağıdaki tabloda Üluslararası Anlayış Olçeği'nin beş alt boyutunu oluşturan maddelerin gelenekçi ve dönüşümcü bakış açılarına göre kişilerin gösterebileceği davranışlar örnekleri verilmiştir.\n\nਦੀ ## Tablo 3 Uluslararası Anlayış Ölçeği Alt Boyutlarının Gelenekçi ve Dönüşümcü Bakış Açılarından Değerlendirilmesi\n\n| Kategori | Gelenekçi Bakış Açısı | Dönüşümcü Bakış Açısı: |\n|------------------------------|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|\n| Ekonomik<br>Büyüme | Sınırsız ekonomik büyümeye<br>vardır.<br>Gelişim<br>övgü<br>ekonomik<br>büyümenin<br>miktarı ile ilgilidir; kalite<br>göz ardı edilebilir. Daha çok<br>ve daha büyük olan daha<br>iyidir. | Seçici ekonomik büyümeye övgü<br>vardır. Gelişme ölçütü miktar değil<br>kalitedir. Ekonomi politikaları sınırlı<br>kaynakları, evresel etkileri ve sosyal<br>faktörleri dikkate alınmalıdır. |\n| Teknolojik<br>Gelişme | Teknolojik<br>gelişmeye<br>kadar<br>sonuna<br>destek:<br>teknolojik<br>olarak<br>ne<br>yapılabilirse yapılmalı. | insanlara ve ekonomik<br>Çevreye,<br>daha<br>duyarlı,<br>yapıya<br>kolay<br>anlaşılabilen<br>kullanılabilen<br>ve<br>teknolojilerin geliştirilmesine önem<br>verme |\n| Üluslararası<br>İlişkiler | kaynaklar,<br>Sınırlı<br>askeri<br>kuvvet, teknolojik liderlik ve<br>tercih edilen ticaret ortağı<br>olmak<br>uluslararası<br>için<br>rekabeti benimseme | Uluslararası<br>dayanışma<br>ve<br>işbirliğinin artırılması, silahsızlanma<br>programlarının geliştirilmesi, kazan-<br>ortamının<br>kazan<br>yaratılmasına<br>ınanma |\n| Dünya<br>Ekonomik<br>Adaleti | Dünyadaki kaynakların ve<br>zenginliğin<br>dağıtımında,<br>coğrafi konumun,<br>mirasın,<br>savaşların<br>gücün<br>ve<br>belirleyici<br>olduğuna<br>unsur<br>inanma | Dünyadaki<br>kaynakların<br>ve<br>zenginliğin<br>dağıtımının<br>esitlik<br>üzerine kurulması gerektiğine; yani<br>kaynaklara eşit erişim hakkı, ticari<br>engellerin<br>kaldırılması,<br>hammaddelerin<br>paylaşımına<br>eşit<br>inanma |\n| Politik<br>Sistemler | Her ülkenin kendi yönetim<br>biçiminin en ideal olduğuna <br>her ne<br>sebeple olursa<br>ve<br>olsun<br>devleti<br>ve<br>uygulamalarını<br>bireyin<br>üstünde tutma | Bir toplumun yönetim biçimi<br>ne<br>olursa olsun, temel insan haklarının<br>önem<br>korunmasına<br>verme.<br>Hükümetlerin<br>sadece<br>insanların<br>isteklerine göre hareket etmesi ve<br>küresel istikrarın sağlanabilmesi için<br>bir Dünya Hükümeti'nin kurulması |\n\n(Hinrichs,2003)\n\n52 Yukarıda da belirtildiği gibi Silvernail tarafından geliştirilen ve Hinrichs tarafından şu anki hali verilen Uluslararası Anlayış Olçeği, beş farklı boyutta öğrencilerin tutum ve algılarını ölçmeyi hedeflemekte ve ölçümün; öğrencilerin hangi görüşe - gelenekçi ya da dönüşümcü- daha yakın olduklarını belirlemeye yardımcı olacağı varsayılmaktadır.\n\nHinrichs tarafından literatüre kazandırılan Uluslararası Anlayış Olçeği, bu anki araştırmacının liderliğinde bir grup dil uzmanı tarafından 2009 yılında Türkçe'ye uyarlanmıştır. Yapılan çeviriye daha sonra uzman görüşü alınarak son hali verilmiştir. Çevirinin güvenilirliği, her iki dili de çok iyi bilen öğrencilerden oluşan bir grup üzerinde sınanmıştır.\n\nTürkçe'ye uyarlanan Uluslararası Anlayış Ölçeği'nin güvenilirlik testi Maltepe Universitesi Ingilizce Oğretmenliği bölümünde öğrenim gören 2. ve 3. sınıf öğrencilerinden oluşan 35 kişilik bir grup üzerinde yapılmıştır. Oğrencilere ilk olarak Uluslararası Anlayış Olçeği'nin İngilizce versiyonu verilmiş; yaklaşık 15 gün kadar sonra da ölçeğin Türkçe versiyonu verilmiştir.\n\nSonuçlar SPSS programına girilmiş ve öğrencilerin doldurduğu iki versiyon arasında anlamlı bir fark olup olmadığını değerlendirmek için t-testi yapılmıştır. Yapılan ttesti sonuçları aşağıdaki tabloda verilmiştir.\n\nરે રે Yapılan fark testi ölçekte bulunan her madde için yapılmış ve ölçeğin Türkçe'ye çevirisi ve İngilizce orijinali arasında anlamlı bir farlılık olmadığını, her maddeye Türkçe testte ve Ingilizce testte verilen cevapların birbirinden anlamlı düzeyde (p>.05) farklılaşmadığı görülmüştür. Maddelerin çoğunluğunda p:1.000 olarak ortaya çıkmış; 1., 2., 3., 4., 6., 7., 8., 10., ve 17. maddelerin p değerinin 1.000 dan daha düşük olduğu, bunların içinden 7. Maddenin ise p: .752 olarak en düşük değer olduğu gözlemlenmiştir. Sonuç olarak Uluslararası Anlayış Olçeği'nin hem Türkçe hem de İngilizce versiyonunu cevaplayan öğrencilerin verdikleri cevaplar arasında anlamlı bir fark bulunmamış; yapılan çevirinin ölçme amacına hizmet edecek derecede olduğu görülmüştür.\n\n## 3.6. GEÇERLİLİK\n\nYürütülen araştırmanın uluslararası anlayış kavramını mümkün olduğu kadar geçerli bir ölçümle açıklaması önemlidir. Diğer yandan uluslararası anlayış kavramının da tam olarak ne ifade ettiği konusu da çok tartışılan bir durumdur. Hayden ve Wong de yaptıkları araştırmada uluslararası anlayışın ölçümü için tarama yönteminden ziyade gözlem metodunu kullanmış olmayı istediklerini belirtmişlerdir. 21. Yüzyılın zorluklarına hazırlanan çocuklarımızın kendilerini global bakış açılarıyla donatma zorunluluğu vardır. Bu global bakış açısı farklı kültürleri, dilleri, uluslararası ilişkileri öğrenmekle ve küresel bağlantıları öğrenmekle mümkün olacaktır.\n\nUluslararası anlayış doğrudan gözlemlenmez; öte yandan davranış üzerindeki etkileri temel alınarak var olduğu anlaşılabilir. Yapı geçerliliği açısından değerlendirildiğinde kullanılan ölçeğin geliştiricisi olan Dr. Hinrichs ölçeği uluslararası anlayış alanında yapılan çalışmalara atıfta bulunarak dolaylı yoldan sağlamayı hedeflemektedir.\n\nDaha önce de söylenildiği gibi uluslararası anlayış kavramı üzerinde farklı tanımların yapıldığı bir konudur. Daha da zor olanı bu tanımları uygulanabilir hale getirmektir. Mevcut ölçek, güvenilirlik açısından kısmen görünüş geçeriliğine güvenmektedir (Hinrichs,2003). Görünüş geçerliliği mantıksal ve kavramsal geçerlilik olarak\n\n57 tanımlanabilir (Vogt,1999,s.107). Bu kullanılan ölçeğin görünüş itibariyle uygun görünüp görünmediğini belirleyen bir özelliktir. Kullanılan ölçeğin ilk geliştiricisi olan Dr. Silvernail, ölçeğe Dr.Hinrichs tarafından eklenen Politik Sistemler başlıklı bölüm ile ilgili görüşü sorulduğunda, bu bölümün ölçeği, günümüz ihtiyaçlarına cevap verebilecek seviyeye getirdiğini söylemiştir. Kullanılan ölçek aynı zamanda Uluslararası Bakalorya Orgütü'nün genel müdür yardımcısı Ian Hill'e de gönderilmiş ve geçerlilik üzerine görüşleri alınmıştır (Hinrichs,2003).\n\nBu araştırmanın literatür bölümünde uluslararası anlayış eğitimi alanında UNESCO adına Asya-Pasifik Uluslararası Anlayış için Eğitim Merkezi'nin görevlendirildiği söylenmişti. Aşağıdaki tabloda APCEIU'nun liseler için hazırladığı müfredat içeriği ve bunun Uluslararası Anlayış Ölçeği'nin alt boyutlarıyla örtüşen noktaları verilmiştir.\n\n## Tablo 5 APCEIU Program İçeriği ile Uluslararası Anlayış Olçeği Alt Boyutlarının Karşılaştırılması\n\n| APCETU | | Üluslararası Anlayış<br>Olçeği |\n|------------------------------|-------------------------------------------------------|--------------------------------|\n| Kategori | İçerik | Alt Boyut |\n| Kültürlerarası<br>Anlayış | Hatlarını<br>Kiiltiiriin<br>Genel<br>Anlama | |\n| | Kültürün Doğuşu Ve Gelişimi | |\n| | Çok-Kültürlülüğü Ve Birlikte<br>Var olabilmeyi Anlama | |\n| | Mirası<br>Kültürel<br>Ve<br>Doğal<br>Koruma | |\n| | Kültürel Kimlik Ve Takas | |\n| Doğru Yönde<br>Küreselleşme | Küreselleşme Ve Hayatimiz | |\n| | Küreselleşme Ve Yerelleşme | Dünya Ekonomik Adaleti |\n| | Küreselleşmenin Zorlukları | |\n\nરૂ8 | | Anti-Küreselleşme Hareketleri | |\n|--------------------------------|----------------------------------------------------------------------------|------------------------|\n| | Rüyalarımdaki Dünya | |\n| İnsan Haklarına<br>Değer Verme | Demokrasi Ve Insan Hakları | Politik Sistemler |\n| | Insan<br>Günlük<br>Hayatımızda<br>Hakları | |\n| | Insan<br>Dünyada<br>Haklarının<br>Durumu | |\n| | lrk<br>Ayrımcılığına<br>Karşı<br>Hareketler | |\n| | Insan<br>Haklarının<br>Geliştirilmesinde<br>Uluslararası<br>Birliktelikler | |\n| Barış Kültürü | Barışı Anlama | Uluslararası Ilişkiler |\n| | Bitmeyen Savaşlar | |\n| | Barışçıl Bir Düzenin Olasılığı | |\n| | Barış İçin Üluslararası Orgütler | |\n| | Kendi Bölgemizde Barış | |\n| Sürekli Gelişim | Sınırları<br>Çevresel<br>Aşan<br>Sorunlar | |\n| | Doğal Kaynakların Tükenmesi<br>Ve Insan İrkının Geleceği | Teknolojik Gelişme |\n| | Uzerine<br>Sürekli<br>Gelişim<br>Yapılan Vurgu | Ekonomik Büyüme |\n| | Sürekli Gelişim İçin Küresel<br>Çaba | |\n| | Doğaya Dönüş | |\n\nરતે Yukarıdaki tablodan da anlaşılacağı gibi UNESCO adına uluslararası anlayış eğitimi için hazırlanan müfredat ve Uluslararası Anlayış ölçeği birbiriyle örtüşen içeriğe sahiptir. APCEIU tarafından hazırlanan müfredatın kategorileri olan; \"Kültürlerarası Anlayış\", \"Doğru Yönde Küreselleşme\", \"İnsan Haklarına Değer Verme\", \"Barış Kültürü\" ve \"Sürekli Gelişim\" Uluslararası Anlayış Olçeği'nin alt boyutlarıyla örtüşmektedir. APCEIU tarafından hazırlanan programda var olup Uluslararası Anlayış Olçeği tarafından birebir kapsanmayan tek kategori \"Kültürlerarası Anlayış\" kategorisidir. Bu karşılaştırmaya dikkate alarak kullanılan ölçeğin uluslararası anlayış kavramını ölçmede yeterli kavramsal geçerliliğe sahip olduğu söylenilebilir.\n\n## UYGULAMA 3.7.\n\nAraştırmanın uygulama aşamasında; araştırmanın içeriği, araştırmanın yapılabileceği okullar, zaman çizelgesi ve diğer gerekli evraklar yazarın kayıtlı olduğu Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü'ne Kasım 2009'da teslim edilmiştir. Gerekli yazışmaların yapılmasından sonra İstanbul II Milli Eğitim Müdürlüğü'nde toplanan komisyon tarafından değerlendirilen araştırma önerisi 18.12.2009 tarihinde İstanbul Valiliği tarafından onaylanarak, sözü edilen okullarda, idarenin uygun gördüğü\n\nsaatlerde uygulama yapılmasına izin alınmıştır.\n\n60 ## 3.8. İŞ TAKVİMİ\n\n| 2008 | EKİM | Marmara Universitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsüne tez<br>önerisinin verilmesi |\n|------|--------|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|\n| | KASIM | Marmara Universitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü<br>tarafından tez önerisinin kabul edilmesi |\n| | ARALIK | İlgili literatürün taranması |\n| 2009 | EKİM | Alanda yapılan çalışmaların ve kullanılan ölçeklerin<br>değerlendirilmesi<br>Judy Hinrichs tarafından geliştirilen Uluslararası Anlayış<br>Olçeği'nin Türkçe'ye uyarlanması ve güvenirliğinin test<br>edilmesi |\n| | KASIM | Olçeğin uygulanacağı okulların belirlenmesi<br>Marmara Universitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü'ne<br>uygulama için izin dilekçesinin verilmesi |\n| | ARALIK | İstanbul Valiliği'nden belirtilen okullarda uygulama<br>yapılabilmesi için izin alınması |\n| 2010 | SUBAT | Anılan okullarda uygulamanın yapılması |\n| | MART | Verilerin analizi |\n| | NİSAN | İlk taslağın oluşturulması |\n| | MAYIS | Ilk taslağın gözden geçirilmesi |\n| | | Araştırmanın sonuçlandırılması<br>HAZİRAN Tezin teslimi ve savunulması |\n\n(1 ## 4. BÖLÜM: BULGULAR\n\nKasım 2009 - Şubat 2010 tarihleri arasında Uluslararası Anlayış Olçeği daha önce belirtilen 6 farklı okulda 200 kişinin katılımıyla gerçekleştirildi. Katılan öğrencilerden 100'ü devam ettikleri okullarda Uluslararası Bakalorya Diploma Programı'na kayıtlıydı; diğer 100'ü ise Milli Eğitim Bakanlığı'nın normal Anadolu Liseleri müfredatını takip ediyorlardı.\n\nVerilerin analizine öncelikle Kişisel Bilgi Formu'na verilen cevapların analiziyle başlanmıştır. Buradan elde edilecek veriler, öğrencilerin Uluslararası Anlayış Anketi'nden almış oldukları puanları açıklamaya yardımcı olacaktır.\n\nİkinci olarak Üluslararası Anlayış Anketi'ne verilen cevaplar incelenmiştir. İB Diploma Programı'nda ve ulusal programda olan öğrencilerin Uluslararası Anlayış Anketi'nin beş alt boyutundan aldıkları ortalamalar karşılaştırılmış ve aradaki farkın manidar olup olmadığı kontrol edilmiştir.\n\nSon olarak, öğrencilerin kendi \"uluslararası anlayış\" tanımları değerlendirilmiştir. Tanımlar daha önce alanda çalışmış yazarlar tarafından üretilen uluslararası anlayış tanımlarına dayanılarak, kapsam, içerik ve şekil olarak analiz edilmiştir.\n\n## 4.1. KİŞİSEL BİLGİ FORMUNA AİT BULGULAR\n\nOğrencilerden Uluslararası Anlayış Olçeği'ndeki soruları cevaplamaya geçmeden önce anket formunun ön yüzündeki kişisel bilgi formunu doldurmaları istenmiştir. Aşağıda öğrencilerin Kişisel Bilgi Formuna verdikleri cevaplar tablolar halinde gösterilmiştir.\n\n62 Yukarıdaki tabloda da görüldüğü gibi, araştırmaya katılan 200 öğrenciden 96'sı Erkek, 104'ü Kız'dır. Program türüne göre dağılım incelendiğinde ise, araştırmaya katılan 96 erkeğin 50'sinin İB programında olduğu, bunların sınıflara göre dağılımında 11. Sınıfta 29 öğrenci, 12. Sınıfta da 21 öğrenci olduğu görülmektedir. Araştırmaya katılan 104 kız öğrencinin de 50'si IB Diploma Programında, 54'ü de ulusal programda eğitim görmektedir. IB' de eğitim gören 50 kız öğrencinin 22'si 11. sınıfta, 28'i de 12. sınıfta eğitim görmektedir. Ulusal programa devam eden 54 kız öğrencinin de 45'i 11. sınıf, 9'u da 12. sınıf öğrencisidir.\n\nKişisel Bilgi Formundaki \"Türkiye dışında herhangi bir ülkede yaşadınız mı?\" sorusuna verilen cevaplarda ise araştırmaya katılan öğrencilerden sadece % 12,9'unun yurtdışında yaşamış olduğunu, %87,1'inin ise böyle bir deneyimi olmadığını bildirdikleri görülmektedir. Araştırmaya katılan yüz İB öğrencisinden 25'i Türkiye dışında bir ülkede yaşadıkları beyan ederken, ulusal programa devam eden öğrencilerden sadece 3'ü daha önce yurtdışında yaşamış olduklarını belirtmişleridir. Aşağıdaki tabloda öğrencilerin daha önce yurtdışında yaşamış olup olmadıklarını\n\ngösteren ifadeler program türü ve sınıf değişkenleri de dikkate alınarak verilmiştir.\n\n64 ## Tablo 8\n\n\"Türkiye dışında herhangi bir ülkede yaşadınız mı?\" Sorusuna Verilen Cevapların Sınıf ve Program Türüne Göre Dağılımı\n\n| Sınıf | | Prog_türü | | | Yurtdışında yaşadınız mı? | |\n|----------|--------|-----------|----|------|---------------------------|--------|\n| | | | | Evet | Hayır | Toplam |\n| 11.Sınıf | | IB | N | 18 | 33 | 51 |\n| | | | 00 | 13,0 | 23,9 | 37,0 |\n| | | Ulusal P | N | 2 | 85 | 87 |\n| | | | 00 | 1.4 | 61,6 | 63,0 |\n| | Toplam | | N | 20 | 118 | 138 |\n| | | | 00 | 14,5 | 85,5 | 100,0 |\n| 12.Sınıf | | IB | N | 7 | 42 | 49 |\n| | | | 00 | 11,3 | 67,7 | 79,0 |\n| | | Ulusal P | N | 1 | 12 | 13 |\n| | | | 00 | 1,6 | 19,4 | 21,0 |\n| | Toplam | | N | 8 | 54 | 62 |\n| | | | 00 | 12,9 | 87,1 | 100,0 |\n\nÖğrencilerin yurtdışında yaşama deneyimlerini soran bu maddeden sonra, öğrencilere evlerinde Türkçe'den başka konuşulan bir dil olup olmadığı sorulmuştur. Aşağıdaki tabloda öğrencilerin bu maddeye verdikleri cevaplar incelenmiştir.\n\n## Tablo 9\n\n\"Evinizde Türkçe' den başka konuşulan bir dil var mı?\" Sorusuna Verilen Cevapların Sınıf ve Program Türüne Göre Dağılımı\n\n| | | | | | Evinizde konuşulan başka | |\n|----------|-----------|----------|----|-----------------|--------------------------|--------|\n| Sınıf | | | | bir dil var mı? | | |\n| | | | | Evet | Hayır | Toplam |\n| 11.Sınıf | Prog_türü | IB | N | 16 | 35 | 51 |\n| | | | 00 | 11,5 | 25,3 | 36,9 |\n| | | Ulusal P | N | 21 | 66 | 87 |\n| | | | 00 | 15,2 | 47,8 | 63,0 |\n| | Toplam | | N | 37 | 101 | 138 |\n| | | | 00 | 26,8 | 73,2 | 100,0 |\n| 12.Sınıf | Prog_türü | IB | N | | 42 | 49 |\n| | | | 00 | 11,2 | 67.7 | 79,0 |\n| | | Ulusal P | N | 1 | 12 | 13 |\n| | | | To | 1,6 | 19,3 | 20,9 |\n| | Toplam | | N | 8 | 54 | 62 |\n| | | | 00 | 12,9 | 87,1 | 100,0 |\n\nર્ણ્ટ Yukarıdaki tabloda da görüldüğü gibi, araştırmaya katılan öğrencilerin 45'i evlerinde başka bir dilin konuşulduğu cevabını vermişlerdir. Bu 45 öğrencinin 23'ü IB programına kayıtlı, geri kalan 22'si de ulusal programa kayıtlı öğrencilerden meydana gelmektedir.\n\nBir sonraki maddede öğrencilere \"Türkçe'den başka anadil olarak konuştuğunuz bir dil var mı?\" sorusu sorulmuştur. Oğrencilerin bu soruya verdikleri cevapları gösteren tablo aşağıda verilmiştir.\n\n## Tablo 10\n\n| | | | | | Anadil olarak konuştuğunuz | |\n|----------|-----------|----------|----|-----------------------|----------------------------|--------|\n| Sınıf | | | | başka bir dil var mı? | | |\n| | | | | Evet | Hayır | Toplam |\n| 11.Sınıf | Prog_türü | IB | N | 14 | 37 | ਦੀ |\n| | | | % | 10,14 | 26,81 | 36.96 |\n| | | Ulusal P | N | 18 | 69 | 87 |\n| | | | % | 13,04 | 50,00 | 63,04 |\n| | Toplam | | N | 32 | 106 | 138 |\n| | | | % | 23.19 | 76,81 | 100.0 |\n| 12.Sınıf | Prog türü | IB | N | 6 | 43 | 49 |\n| | | | % | 9,68 | 69,35 | 79,03 |\n| | | Ulusal P | N | | 12 | 13 |\n| | | | 00 | 1,61 | 19.35 | 20,97 |\n| | Toplam | | N | | રેરે | 62 |\n| | | | % | 11,29 | 88,71 | 100.0 |\n\n\"Türkçe'den Başka Anadil Olarak Konuştuğunuz Bir Dil Var Mı?\" Sorusuna Verilen Cevapların Sınıf Ve Program Türüne Göre Dağılımı\n\nYukarıdaki tabloda da görüldüğü gibi, araştırmaya katılan öğrencilerin %16'sı yanı 39'u Türkçe'den başka bir dili anadil olarak konuştuklarını beyan etmişlerdir. Bunların 20'si IB öğrencisi, 19'u da ulusal programı takip eden öğrencilerdir. Türkçe'den başka bir dili anadil olarak konuştuğunu beyan eden öğrencilerin tamamına yakını- 32 öğrenci- İngilizce'yi anadil olarak konuştukları diğer dil olarak belirtmişlerdir. Burada bahsedilen diğer diller ise Fransızca, Almanca, Hollandaca ve Azericedir.\n\n66 Oğrencilerin sahip oldukları yabancı dil karakteristiklerini açığa çıkarmak için Kişisel Bilgi Formunda yer alan bir başka soru da \"Türkçe'den başka herhangi bir dili akıcı bir biçimde konuşabiliyor musunuz\" sorusudur. Araştırmaya katılan öğrenciler arasında bu soruya olumlu yanıt verme oranı yüksektir. Verilen cevaplar ve bu cevapların program türüne göre ve sınıf seviyesine göre dağılımı aşağıdaki tabloda verilmiştir.\n\n## Tablo 11\n\n\"Türkçe'den Başka Herhangi Bir Dili Akıcı Bir Biçimde Konuşabiliyor Musunuz\" Sorusuna Verilen Cevapların Sınıf Ve Program Türüne Göre Dağılımı\n\n| Sınıf | | | | Türkçeden başka bir dili<br>akıcı olarak konuşabiliyor<br>musunuz? | | |\n|----------|-----------|----------|----|--------------------------------------------------------------------|-------|--------|\n| | | | | Evet | Hayır | Toplam |\n| 11.Sınıf | Prog_türü | IB | N | 48 | 3 | ਟ 1 |\n| | | | % | 34.7 | 2,1 | 36,9 |\n| | | Ulusal P | N | 62 | 25 | 87 |\n| | | | % | 44,9 | 18. | 63,0 |\n| | Toplam | | N | 110 | 28 | 138 |\n| | | | 00 | 79.7 | 20,2 | 100 |\n| 12.Sınıf | Prog türü | IB | N | 40 | 9 | 49 |\n| | | | 00 | 64,5 | 14,5 | 79 |\n| | | Ulusal P | N | 5 | 8 | 13 |\n| | | | 00 | 8,0 | 12,9 | 20,9 |\n| | Toplam | | N | ನ್ನೆ | 17 | 62 |\n| | | | % | 72,5 | 27,4 | 100 |\n\nYukarıdaki tabloda da görüldüğü gibi, İB öğrencilerinden 9'u, ulusal programda olan öğrencilerinse 33'ü başka bir dili akıcı olarak konuşamadığını ifade etmişlerdir. Diğer yandan, her iki programda da yer alan 11. sınıf öğrencilerinin %79'u, 12. sınıf öğrencilerini de %72,5'i Türkçe'den başka bir dili akıcı olarak konuşabildiklerini ifade etmişlerdir. Okulların tamamının yabancı dil ağırlıklı eğitim vermeleri öğrencilerin bu soruya çoğunlukla \"Evet\" şeklinde cevap vermelerine neden olmuş olabilir. Bu soruya olumlu yönde cevap veren öğrencilerin %97,5'i akıcı biçimde konuşabildikleri dil olarak İngilizceyi göstermişlerdir.\n\n67 Bir sonraki madde olarak öğrencilere \"Türkiye dışında herhangi bir ülkede okula gittiniz mi?' sorusu sorulmuştur. Araştırmaya katılan öğrencilerin içinde bu soruya olumlu yanıt verenlerin sayısı, diğer yurtdışı deneyimlerini sorgulayan maddelere verilen olumlu yanıtlara göre daha azdır. Buradan yola çıkarak, İB Diploma Programı'nın sadece uluslararası hareketliliğe sahip öğrenciler için değil, bir ülkede sürekli yaşayan ama uluslararası geçerliliğe sahip bir eğitim almak isteyen gençleri de çektiği sonucuna varabiliriz. Aşağıdaki tabloda \"Türkiye dışında herhangi bir ülkede okula gittiniz mi?\" sorusuna verilen cevapların program türü ve sınıf değişkenlerine göre dağılımı verilmiştir.\n\n| | 0 | | | C | C | | |\n|----------|-----------|----------|----|------------------------------|-------|--------|--|\n| | | | | Türkiye dışında herhangi bir | | | |\n| Sınıf | | | | ülkede okula gittiniz mi? | | | |\n| | | | | Evet | Hayır | Toplam | |\n| 11.Sınıf | Prog türü | IB | N | 11 | 40 | ਦੀ। | |\n| | | | 00 | 7,97 | 28.99 | 36.96 | |\n| | | Ulusal P | N | 2 | 85 | 87 | |\n| | | | 00 | 1,45 | 61.59 | 63.04 | |\n| | Toplam | | N | 13 | 125 | 138 | |\n| | | | 00 | 9,42 | 90,6 | 100 | |\n| 12.Sınıf | Prog türü | B | N | 4 | ਕ ਤੋ | 49 | |\n| | | | 00 | 6,45 | 72,58 | 79,03 | |\n| | | Ulusal P | N | 0 | 13 | 13 | |\n| | | | 00 | 0 | 20,97 | 20,97 | |\n| | Toplam | | N | 4 | 58 | 62 | |\n| | | | 00 | 6,45 | 93,55 | 100 | |\n\n\"Türkiye Dışında Herhangi Bir Ülkede Okula Gittiniz Mi?\" Sorusuna Verilen Cevapların Program Türü Ve Sınıf Değiskenlerine Göre Dağılımı\n\nTablo 12\n\nYukarıdaki tabloda da görüldüğü gibi, her iki programda da yurtdışında bir okula devam ettiğini söyleyen öğrencilerin sayısı 17'dir. Bu öğrencilerden 15'i İB programında, 2'si de ulusal programa devam eden öğrencilerdir. Geri kalan 183 kişi bu soruya olumsuz yanıt vermişlerdir.\n\nBunun ardına öğrencilerden \"Lise hayatınız süresince uluslararası öğrenci değişim organizasyonlarına katıldınız mı ya da katılmayı düşünüyor musunuz?\" sorusuna\n\n68 cevap vermeleri istenmiştir. Bu soruya verilen cevapları sınıf ve program türü değişkenlerine göre gösteren tablo aşağıdaki gibidir.\n\nTablo 13\n\n\"Lise Hayatınız Süresince Uluslararası Oğrenci Değişim Organizasyonlarına Katıldınız Mı Ya Da Katılmayı Düşünüyor Musunuz?\" Sorusuna Verilen Cevapların Sınıf Ve Program Türü Değişkenine Göre Dağılımı\n\n| Değişim Programlarına katıldınız mı yada<br>katılmak ister misiniz? | | | | Sınıf | | |\n|---------------------------------------------------------------------|-----------|----------|----|----------|-----------|--------|\n| | | | | 11.Sınıf | 12. Sınıf | Toplam |\n| Evet | Prog_türü | B | N | 26 | 19 | ਕ ਤੋ |\n| | | | % | 37,1 | 27,1 | 64,3 |\n| | | Ulusal P | N | 19 | 6 | ટર્ટ |\n| | | | 90 | | | |\n| | | | | 27,1 | 8.6 | 35,7 |\n| | Toplam | | N | ਕ ਟ | 25 | 70 |\n| | | | % | 64,3 | 35,7 | 100,0 |\n| Hayır | Prog_türü | IB | N | 25 | 30 | રેરે |\n| | | | 90 | 19,2 | 23,1 | 42,3 |\n| | | Ulusal P | N | 68 | 7 | 75 |\n| | | | % | 52,3 | 5,4 | 57,7 |\n| | Tonlam | | N | 93 | 37 | 130 |\n\nYukarıdaki tabloda da görüldüğü gibi, araştırmaya katılan 200 öğrenciden 70'ı böyle bir organizasyona daha önce katıldığını ya da katılmak istediğini beyan etmiştir. Bu öğrencilerin 26'sı IB 11. sınıf öğrencisi, 19'u da de IB 12. sınıf öğrencisidir. Ulusal programa devam eden öğrencilerden 11. sınıfta olan 19 öğrenci, 12. sınıfta olan 6 öğrenci herhangi bir öğrenci değişim programına katıldığını ya da katılmak istediğini beyan etmiştir. Bu madde sonuçlarına göre de İB öğrencilerinin yurtdışı deneyimlerinin daha fazla olduğu ya da bu öğrencilerden yurtdışı deneyimlerini artırmak için bir istek olduğu sonucu çıkarılabilir.\n\nKişisel Bilgi Formundaki diğer bir soru da \"Yurtdışında seyahat ettiniz mi? Cevabınız Evet ise hangi ülkelere?\" sorusudur. Bu soruya verilen cevaplar incelendiğinde araştırmaya katılan 200 kişiden 145'inin daha önce yabancı bir ülkede\n\n69 en az bir defa bulunduğu ortaya çıkmıştır. 200 kişilik bir örneklem grubu içinde bu küçümsenecek bir rakam değildir. Yurtdışında bulunan öğrencilerden 87'si IB programına, 58'i de ulusal programa devam eden öğrencilerdir. Aşağıdaki tabloda öğrencilerin yurtdışı seyahatine dair verdikleri cevaplar sınıf ve program türü değişkenlerine göre verilmiştir.\n\n## Tablo 14\n\n\"Yurtdışında Seyahat Ettiniz Mi? Cevabınız Evet İse Hangi Ülkelere?\" Sorusuna Verilen Cevapların Sınıf Ve Program Türü Değişkenine Göre Dağılımı\n\n| Sınıf | | | | Yurtdışına seyahat ettiniz mi? | | |\n|----------|-----------|----------|----|--------------------------------|-------|--------|\n| | | | | Evet | Hayır | Toplam |\n| 11.Sınıf | Prog_türü | IB | N | 44 | 7 | 51 |\n| | | | % | 31,9 | 5.1 | 37,0 |\n| | | Ulusal P | N | ਦੇ ਤੇ | 34 | 87 |\n| | | | 00 | 38,4 | 24,6 | 63,0 |\n| | Toplam | | N | 97 | 41 | 138 |\n| | | | % | 70,3 | 29,7 | 100,0 |\n| 12.Sınıf | Prog türü | IB | N | 43 | 6 | 49 |\n| | | | % | 69,4 | 9.7 | 79,0 |\n| | | Ulusal P | N | 5 | 8 | 13 |\n| | | | 00 | 8,1 | 12,9 | 21,0 |\n| | Tonlam | | N | 48 | 14 | 62 |\n\nYukarıdaki tabloda da görüldüğü gibi araştırmaya katılan 51 IB 11. sınıf öğrencisinin 44'ü, 49 12. sınıf öğrencisinin de 43'ü araştırmanın yapıldığı zamana kadar yurtdışında herhangi bir ülkeye seyahat ettiklerini beyan etmişlerdir. Diğer yandan yurtdışına seyahat eden 58 ulusal program öğrencisinin 53'ünün 11. sınıfta olduğu, 5'inin de 12. sınıfta olduğu görülmektedir. Buradan hareketle her iki grup için de yurtdışı seyahat deneyiminin yüksek olduğu söylenilebilir.\n\nYurtdışına yapılan seyahatleri soran maddeden sonra öğrencilerden \"Kendinizi birden çok ülkeye ait hissediyor musunuz?\" sorusuna cevap vermeleri istenmiştir. Bu soruya verilen cevaplar aşağıdaki tabloda sınıf ve program türü değişkenlerine göz önüne alınarak incelenmiştir.\n\n70 ## Tablo 15\n\n\"Kendinizi Birden Çok Ülkeye Ait Hissediyor Musunuz?\" Sorusuna Verilen Cevapların Sınıf Ve Program Türü Değişkenlerine Göre Dağılımı\n\n| Kendinizi birden çok ülkeye ait hissediyor | | | | Sınıf | | |\n|--------------------------------------------|-----------|----------|----|----------|-----------|--------|\n| musunuz? | | | | 11.Sınıf | 12. Sınıf | Toplam |\n| Evet | Prog_türü | B | N | 29 | 23 | 52 |\n| | | | 00 | 31,5 | 25,0 | 56,5 |\n| | | Ulusal P | N | 35 | 5 | 40 |\n| | | | 00 | 38,0 | 5,4 | 43,5 |\n| | Toplam | | N | 64 | 28 | 92 |\n| | | | % | 69,6 | 30,4 | 100,0 |\n| Hayır | Prog_türü | B | N | 22 | 26 | 48 |\n| | | | % | 20,4 | 24,1 | 44,4 |\n| | | Ulusal P | N | 52 | 8 | 60 |\n| | | | % | 48,1 | 7.4 | 55,6 |\n| | Toplam | | N | 74 | 34 | 108 |\n| | | | % | 68,5 | 31,5 | 100,0 |\n\nYukarıdaki tabloda da görüldüğü gibi, IB Diploma Programı'ndan 52 öğrenci, ulusal\n\nprogramdan da 40 öğrenci bu maddeye olumlu yanıt vermişlerdir. Bu soruya Evet cevabı veren IB öğrencilerinin 29'u 11. sınıfa, 23'ü de 12. sınıfa devam etmektedirler. Ulusal programda olup bu soruya Evet cevabı veren öğrencilerin ise 35'i 11. sınıfa, 5'i de 12. sınıfa devam etmektedirler.\n\nBir sonraki madde \"Son 5 yılda, yurtdışından bir kişiyle düzenli olarak görüşmeniz oldu mu?\" sorusudur. Bu soruya verilen cevapların sınıf ve program değişkenine göre dağılımı aşağıdaki tabloda verilmiştir.\n\n71 Tablo 16\n\n| Yurtdışından bir kişiyle düzenli olarak<br>görüşme | | | | Sınıf | | |\n|----------------------------------------------------|-----------|----------|----|----------|-----------|--------|\n| | | | | 11.Sınıf | 12. Sınıf | Toplam |\n| Hvet | Prog_türü | B | N | 39 | રે રે | 74 |\n| | | | 90 | 31,0 | 27,8 | 58,7 |\n| | | Ulusal P | N | 46 | 6 | 52 |\n| | | | % | 36,5 | 4.8 | 41,3 |\n| | Toplam | | N | 85 | 41 | 126 |\n| | | | % | 67,5 | 32,5 | 100,0 |\n| Hayır | Prog_türü | IB | N | 12 | 14 | 26 |\n| | | | 00 | 16,2 | 18,9 | 35,1 |\n| | | Ulusal P | N | 41 | 7 | 48 |\n| | | | 90 | 55.4 | તે રે | 64.9 |\n| | Toplam | | N | ਦੇ ਤੇ | 21 | 74 |\n| | | | % | 71.6 | 28.4 | 100.0 |\n\n\"Son 5 Yılda, Yurtdışından Bir Kişiyle Düzenli Olarak Görüşmeniz Oldu Mu?\" Sorusuna Verilen Cevapların Sınıf Program Türü Değişkenine Göre Dağılımı\n\nYukarıdaki tabloda da görüldüğü gibi, \"Son 5 Yılda, Yurtdışından Bir Kişiyle Düzenli Olarak Görüşmeniz Oldu Mu?\" Evet diyen 126 öğrenciden, 74'ü IB programına, 52'si de ulusal programa devam etmektedir. Bu soruya IB öğrencilerinden sadece 26 Hayır olarak cevap verirken, ulusal programda olup bu soruya hayır cevabı veren öğrenci sayısı 48'dir.\n\nKişisel Bilgi Formundaki son soru \"Okulda verilen derslerden herhangi biri sizce, \"Uluslarası Anlayışınızı\" kuvvetlendirdi mi?\" sorusudur. Bu soruya verilen cevapların sınıf ve program türü değişkenlerine göre değerlendirilmesi verilmiştir.\n\n72 ## Tablo 17\n\n\"Okulda Verilen Derslerden Herhangi Biri Sizce, \"Uluslararası Anlayışınızı\" Kuvvetlendirdi Mi?\" Sorusuna Verilen Cevapların Sınıf Ve Program Türü Değişkenine Göre Dağılımı\n\n| | | | Sizce okulda verilen dersler \"Uluslararası | Sınıf | | |\n|----------------------------------|-----------|----------|--------------------------------------------|----------|-----------|--------|\n| Anlayışınızı\" kuvvetlendirdi mi? | | | | 11.Sınıf | 12. Sınıf | Toplam |\n| Evet | Prog_türü | IB | N | 29 | ਕ ਟ | 74 |\n| | | | % | 23,2 | 36,0 | 59,2 |\n| | | Ulusal P | N | 47 | 4 | 51 |\n| | | | 90 | 37,6 | 3,2 | 40,8 |\n| | Toplam | | N | 76 | 49 | 125 |\n| | | | % | 60,8 | 39,2 | 100,0 |\n| Hayır | Prog_türü | B | N | 22 | ব | 26 |\n| | | | % | 29,3 | 5,3 | 34,7 |\n| | | Ulusal P | N | 40 | の | 49 |\n| | | | 90 | 53,3 | 12,0 | 65,3 |\n| | Toplam | | N | 62 | 13 | 75 |\n| | | | % | 82,7 | 17,3 | 100,0 |\n\nYukarıdaki tabloda da görüldüğü gibi, okulda verilen derslerin uluslararası anlayışlarını geliştirdiğini düşünen 125 öğrencinin %59,2'IB programında, geri kalan %40,8'i de ulusal programda öğrenim görmektedir. Genel bir söyleyişle bu soruya İB öğrencilerinin %74'ü olumlu, %26'sı da olumsuz yanıt vermişlerdir. Bu soruya olumlu yönde cevap veren 51 ulusal program varken, 49 öğrencide olumsuz yanıt vermiştir.\n\nDaha bütüncül bir bakış açısıyla bakmak gerekirse; öğrencilerin yurtdışı deneyimleri açığa çıkarmaya çalışan sorularda ise genellikle İB-DP programın kayıtlı öğrenciler ağır gelmektedir. Araştırmaya katılan İB-DP'ye kayıtlı öğrencilerin %87'si yurtdışına en az bir defa seyahat etmiş, %25' i de yurtdışında yaşamıştır oysa İB-DP'ye kayıtlı olmayan gruptaki öğrencilerin %58 yurtdışına en az bir defa çıkmış, sadece %3'ü yurtdışında yaşamıştır. Türkiye dışında okula gitme oranı - %15 İB-DP öğrencileri, %2 İB-DP' de olmayan öğrenciler- her iki grup için de düşük sayılabilir.\n\n73 IB-DP'ye katırlı öğrencilerin %45'i şimdiye kadar herhangi bir değişim programına katıldıklarını veya katılmayı düşündüklerini beyan ederken, bu programa kayıtlı olmayan öğrencilerin %25'i bu yönde fikir beyan etmiştir; aslında her iki grupta da çoğunluğun okula kendi ülkelerinde devam etmek istedikleri söylenebilir. \"Yurtdışından düzenli olarak görüştüğünüz bir arkadaşınız var mı?\" sorusuna da IB-DP'ye kayıtlı öğrencilerin %74'ü olumlu yanıt verirken, IB-DP'ye kayıtlı olmayan öğrencilerin olduğu grubun da %52'si olumlu yanıt vermiştir. Okulda aldıkları derslerin uluslararası anlayışı geliştirdiğini söyleyenlerim sayısı ise; IB-DP için 74 kişi, İB-DP dışı grupta ise 50 kişidir. Son olarak \"kendinizi birden fazla ülkeye ait olarak hissediyor musunuz?\" sorusuna Diploma Programı'ndaki öğrencilerin %52'i evet şeklinde cevap verirken, bu programda olmayan öğrencilerin de %40'1 evet cevabı vermiştir.\n\nBu bölümde elde edilen verilerin bazıları uluslararası anlayış düzeyini etkileyecek yönde özelliğe sahiptir. Bunların başında öğrencilerin uluslararası deneyimlerini sorgulayan kısım gelmektedir. Hiç şüphe yoktur ki bir kişinin yurtdışında yaşaması, orada okula gitmesi, orada arkadaşlar edinmesi ve bunları devam ettirebilmesi, başka bir dili akıcı bir şekilde konuşabilme ve yurtdışına seyahat etmiş olması bir insanın dünyaya ve kendi toplumuna bakışını değiştirecektir. Anket sonuçlarına bakıldığında bu değişkenler bakımından, araştırmaya dâhil edilen gruplar arasında bir fark olduğu açıktır. Bunun nedeni tartışma bölümünde irdelenecektir ama bu farkın temel sebebinin mali konulara dayandığını burada söylemekte fayda vardır. Üluslararası Bakalorya Diploma Programı, ülkemizde çoğunlukla özel okullara uygulanan bir program olmasından dolayı bu okullarda okuyan öğrenciler maddi olarak daha varlıklı ailelerden gelmektedirler; bu da sonuç itibariyle oldukça masraflı olan yurtdışı seyahatlerini ve oralarda okuma olasılıklarını etkilemektedir.\n\n## 4.2. ULUSLARARASI ANLAYIŞ ANKETİNE AİT BULGULAR\n\nKişisel bilgi formundan sonra, öğrencilerin Uluslararası Anlayış Anketine verdikleri cevaplar incelenmiştir. Olçek yapı itibariyle öğrencilerin dönüşümcü dünya görüşüne ne kadar yakın olduklarının ortaya çıkarmak için Likert tipinde hazırlanmış,\n\n74 öğrencilerin kendi görüşlerini \"tamamen katılıyorum\", \"kısmen katılıyorum\", \"kısmen katılmıyorum\" ve \"kesinlikle katılmıyorum\" anlamına göre 1'den (en düşük) 4'e (en yüksek) kadar değerler alan bir ölçektir. Sonuçların incelenmesine öncelikle Uluslararası Anlayış Anketi'ndeki ters maddelerin ters çevrilmesi ve buna göre puanlama yapılarak başlanmıştır. Ters çevrilen maddeler Hinrich 'e göre dönüşümcü dünya görüşünden çok geleneksel dünya görüşünü destekleyen maddelerdi. Üluslararası Anlayış Olçeğinde ters çevrilen maddeler sırasıyla 2., 4., 12., 15., 16., 19., 27., 28., 33. ve 34. maddelerdir.\n\nTers maddelerin çevrilmesinden sonra ölçekteki her madde için ağırlıklı ortalamalar çıkarılmış daha sonra ölçekteki beş bölüm için ortalamalar çıkarılmıştır. Aşağıdaki tabloda İB Diploma Programı'nda okuyan ve bu programı almayan öğrencilerin Uluslararası Anlayış Anketi'ndeki beş bölümdeki ortalamaları sınıf bazında ve toplam olarak verilmiştir.\n\nTablo 18 Anket Bölümlerine Göre Ortalama Puanlar\n\n| SIMIT | I cinit | SIMIT | onlam |\n|-------|---------|-------|-------|\n\n| | | | | | | | T O VALLET | | |\n|-------------------|------|-----|-----------|---------|----|---------------|---------------|---|------|\n| | X | N | Ss | x | N | Ss | X | N | SS |\n| eko_buyu | 2,85 | 138 | 0,25 2,82 | | 62 | 0,26 | 2,84 200 | | 0.25 |\n| tek_geliş | 3,11 | 138 | 0,44 | 3,19 | 62 | 0,41 | 3,14 200 | | 0.43 |\n| ulus iliş | 3,14 | 138 | 0,47 | 3,25 | 62 | 0,42 | 3,17 200 | | 0,46 |\n| dün eko ade 3,02 | | 138 | 0,64 | 3,13 | 62 | | 0,53 3,06 200 | | 0,61 |\n| pol sis | 2,96 | 138 | 0.40 | 2,96 62 | | 0,32 2,96 200 | | | 0,38 |\n\nYukarıdaki tablodan da anlaşılacağı gibi, araştırmaya katılan 138 11. sınıf öğrencisinin ve 62 12. sınıf öğrencisinin, ölçeğin \"ekonomik büyüme\" bölümü için aldıkları puanların ortalamaları 2,84, \"teknolojik gelişme\" bölümü için 3,14, \"uluslararası ilişkiler\" alt bölümü için 3,17'dir. 11. ve 12. sınıf öğrencilerinin \"dünya\n\n75 ekonomik adaleti\" bölümünde ortalamaları 3,06 ve son olarak \"politik sistemler\" bölümündeki ortalamaları ise elde edilen ortalama değer 2,96 olmuştur. Diğer yandan 11. ve 12. sınıf öğrencilerinin sınıf ortalamaları arasında ise belirgin bir fark görülmemiştir. Bu analiz de program türü hesaba katılmamış sadece sınıf düzeyinde bir farklılık olup olmadığı incelenmiştir.\n\nBundan sonra program türünü temel alarak, öğrencilerin Uluslararası Anlayış Olçeği'nin beş farklı bölümünden aldıkları puanlar arasında anlamlı bir fark olup olmadığı sınanmıştır.\n\n| | prog_turu | N | X | ટેટે | Sd | t | p |\n|-------------|------------|-----|------|------|-----|-------|-----|\n| | | | | | | | |\n| eko_buyu | IB Alan | 100 | 2,82 | 0,22 | 198 | -0,92 | ,36 |\n| | IB Almayan | 100 | 2,86 | 0,28 | | | |\n| tek_geliş | IB Alan | 100 | 3,13 | 0,42 | 198 | -0,26 | ,80 |\n| | IB Almayan | 100 | 3,14 | 0,45 | | | |\n| ulus ilis | IB Alan | 100 | 3,18 | 0,44 | 198 | 0,31 | .76 |\n| | IB Almayan | 100 | 3,16 | 0,47 | | | |\n| dün eko ade | IB Alan | 100 | 3,04 | 0,57 | 198 | -0,45 | ,66 |\n| | IB Almayan | 100 | 3,08 | 0,65 | | | |\n| pol_s1s | IB Alan | 100 | 2,92 | 0,37 | 198 | -1,42 | ,16 |\n| | IB Almayan | 100 | 3,00 | 0,39 | | | |\n\n## Tablo 19\n\n## Program Türüne Göre Anket Sonuçlarının Değerlendirilmesi\n\n100 IB DP öğrencisinin ve 100 MEB müfredatını takip eden öğrencinin Uluslararası Anlayış Olçeği'ne verilen cevapların bu ölçeğe ait beş alt boyutta incelenmesi sonucunda program türüne göre ölçekten alınan puanların anlamlı bir şekilde farklılaşmadığı ortaya çıkmıştır (p< .05). Olçeğin \"Ekonomik Büyüme\" bölümünde IB Diploma Programı'nda okuyan ve bu programda okumayan öğrencilerin puanları arasındaki fark 0,36, \"Teknolojik Gelişme\" bölümünde programlar arasındaki fark 0,80, \"Üluslararası İlişkiler\" alt boyutunda ise 0,76 olarak ortaya çıktığı görülmüştür. Takip eden \"Dünya Ekonomik Adaleti\" bölümünde iki programın aldığı puanlar\n\n76 arasındaki fark p:0,66 ve son olarak \"Politik Sistemler\" boyutunda iki programın öğrencilerinin puanları arasındaki fark p:0,16 olarak ortaya çıkmıştır.\n\nYukarıdaki tabloyu dikkate alarak program türünün tek başına öğrencilerin uluslararası anlayış düzeylerini belirleyen bir faktör olmadığı ortaya çıkmıştır. Bu durumda başka değişkenlerin bağımlı değişken üzerindeki etkisi sınanmalıdır.\n\nBu durumda ölçeğin kişisel bilgi formunda yer alan diğer sorulara verilen cevapların uluslararası anlayış düzeyinde fark oluşturup oluşturmadığına bakılmıştır. Uluslararası Anlayış Olçeği'ne verilen cevapların cinsiyet değişkenine göre farklılaşmadığını test etmek için bir fark testti yapılmıştır. Aşağıdaki tabloda uluslararası anlayış düzeyinin öğrencilerin cinsiyetine göre fark gösterip göstermediği verilmiştir.\n\n| الا 2010 20 | | | | |\n|----------------------------------------------------------------|--|--|--|--|\n| Cinsiyet Değişkenine Göre Anket Sonuçlarının Değerlendirilmesi | | | | |\n| | | | | |\n\n## An T \\_ 1. 1 .\n\n| | | Cinsiyet Değişkenine Göre Anket Sonuçlarının Değerlendirilmesi | |\n|--|--|----------------------------------------------------------------|--|\n| | | | |\n\n| | CHISTY Cl | 1 | く | 1719 | 170 | | 2 |\n|-------------|-----------|-----|------|------|-----|-------|------|\n| eko_buyu | Erkek | 96 | 2,86 | 0,25 | 198 | 0,96 | 0,34 |\n| | Kız | 104 | 2,82 | | | | |\n| tek_gel | Erkek | 96 | 3,11 | 0,48 | 198 | -0.78 | 0,43 |\n| | K 17. | 104 | 3,16 | | | | |\n| ulus ilis | Frkek | 96 | 3,10 | 0,46 | 198 | -2,20 | 0,03 |\n| | K 17. | 104 | 3,24 | | | | |\n| dün eko ade | Frkek | 96 | 3,00 | 0,57 | 198 | -1,26 | 0,21 |\n| | K17. | 104 | 3,11 | | | | |\n| pol_sis | Frkek | 96 | 2,86 | 0,38 | 198 | -3.61 | 0,00 |\n| | Kız | 104 | 3,05 | | | | |\n\nTablodan da anlaşılacağı gibi, cinsiyet değişkenine göre Üluslararası Anlayış Olçeği'nin beş farklı bölümünden alınan sonuçlar değerlendirildiğinde \"Ekonomik Büyüme\", \"Teknolojik Gelişme\" ve \"Dünya Ekonomik Adaleti\" bölümlerinde herhangi bir anlamlı fark olmadığı görülmüştür. Diğer yandan araştırmaya katılan kızlar ve erkekler arasında \"Uluslararası İlişkiler\" bölümünde kızlar lehine (p:0.03)\n\n77 ve yine \"Politik Sistemler\" bölümünde de yine kızlar lehine (p:0,00) anlamlı bir fark olduğu ortaya çıkmıştır.\n\nBunu takiben, uluslararası anlayış düzeylerinin yurtdışında yaşamış olup olmama değişkenine göre anlamlı bir farklılık gösterip göstermediği test edilmiştir. Araştırmaya katılan 200 öğrenciden 28'i \"yurtdışında yaşadınız mı?\" sorusuna Evet olarak cevap verirken, 172'i bu soruya Hayır şeklinde cevap vermişlerdir. Aşağıdaki tabloda öğrencilerin \"Türkiye dışında herhangi bir ülkede yaşadınız mı?\" sorusuna verdikleri cevapların, Uluslararası Anlayış Olçeği'nin beş bölümünden aldıkları sonuçlar verilmiştir.\n\n| | ulke 3a N | | X | | df | t | p |\n|-----------|-----------|------|------|------|-------|---------|------|\n| eko_buyu | Evet | 28 | 2.81 | 0,22 | 198 - | -0.63 | 0.53 |\n| | hayır | 172 | 2.84 | | | | |\n| tek_gel | evet | 28 | 3,00 | 0.37 | 198 | -1.82 | 0.07 |\n| | hayır | 172 | 3.16 | | | | |\n| ulus ilis | evet | 28 | 3,15 | 0.39 | 198 | -0.29 - | |\n| | havir | 172. | 3.18 | | | | 0.77 |\n\n## Tablo 21 Yurtdışında Yasama Denevimine Göre T-Testi Sonucları\n\n| dün eko_ade evet | | 28 | 3.03 | 0.55 | 198 | -0.30 | 0.76 |\n|------------------|-------|-----|------|------|-----|-------|------|\n| pol_s1s | hayır | 172 | 3.06 | | | | |\n| | evet | 28 | 2,90 | 0.35 | | | 0.41 |\n| | hayır | 172 | 2,97 | | 198 | -0.83 | |\n| | | | | | | | |\n\nYurtdışında yaşamış olup olmama değişkenine göre Üluslararası Anlayış Olçeği'nin beş bölümünden alınan sonuçlar incelendiğinde, bu soruya EVET şeklinde cevap verenlerle HAYIR şeklinde cevap verenlerin arasında herhangi bir anlamlı fark olmadığı görülmüştür. Diğer yandan, yurtdışında yaşayan öğrencilerin, yurtdışında yaşamayan öğrencilere göre anket bölümlerinden aldıkları ortalamaların düşük olduğu görülmektedir.\n\nOğrencilerin yurtdışına seyahat edip etmemelerinin, uluslararası anlayışları üzerinde herhangi bir etkisinin olup olmadığını sınamak için öğrencilerin bölümlerinden\n\n78 aldıkları ortalamalar fark testine tabi tutulmuş ve sonuç olarak \"Yurtdışına seyahat ettiniz mi?\" sorusuna EVET ya da HAYIR şeklinde cevap verenlerin puanları arasında anlamlı bir fark olmadığı ortaya çıkmıştır. Aşağıdaki tabloda öğrencilerin \"Yurtdışına seyahat ettiniz mi?\" sorusuna verdikleri cevapların sonuçları verilmiştir.\n\n## Tablo 22\n\n\"Yurtdışına seyahat ettiniz mi?\" Sorusuna Verilen Cevapların Ölçeğin Alt Boyutlarına Göre Değerlendirilmesi\n\n| | seyahat | N | X | દિવે | sd | t | p |\n|-------------|---------|------|------|------|-----|-------|------|\n| eko_buyu | hayır | રેરે | 2,86 | 0,26 | 198 | | 0,54 |\n| | evet | 145 | 2,83 | | | 0,61 | |\n| tek_gel | hayır | રેરે | 3,17 | | 198 | | |\n| | evet | 145 | 3,12 | 0,43 | | 0,65 | 0,51 |\n| ulus ilis | hayır | રેરે | 3,11 | | 198 | | |\n| | evet | 145 | 3,20 | 0,49 | | -1,19 | 0,24 |\n| dün_eko_ade | hayır | રેર | 2,98 | | 198 | | |\n| | evet | 145 | 3,09 | 0,65 | | -1,05 | 0,30 |\n| pol_sis | hayır | રેરે | 2,93 | | 198 | -0,58 | 0,56 |\n| | evet | 145 | 2,97 | 0,43 | | | |\n\nYukarıdaki tabloda da görüleceği gibi, yurtdışına seyahat eden öğrenciler, Uluslararası Anlayış Ölçeğinin \"Uluslararası İlişkiler\", \"Dünya Ekonomik Adaleti\" ve \"Politik Sistemler\" bölümlerinde yurtdışına gitmeyen öğrencilere göre daha yüksek ortalamalar elde etmişler, diğer yandan, yurt dışına gitmeyen öğrenciler ise, \"Ekonomik Büyüme\" ve Teknolojik Gelişme\" bölümlerinde daha önce yurtdışına giden öğrencilerden daha fazla ortalama elde etmişlerdir.\n\nKişisel bilgi formunda yer alan başka bir soru ise \" Kendinizi birden çok ülkeye ait hissediyor musunuz?\" sorusuydu. Bu soruya verilen cevaplar incelendiğinde ise aşağıdaki tabloda görülen sonuç ortaya çıkmaktadır.\n\n79 ## Tablo 23\n\n| | Oğrencilerin Kendilerini Birden Çok Ulkeye Ait Hissetmelerine Göre Anket | | | |\n|--|--------------------------------------------------------------------------|--|--|--|\n| | Sonuçlarının Değerlendirilmesi | | | |\n\n| | aidiyet | N | X | દિવે | sd | t | p |\n|-------------|---------|-----|------|------|-----|-------|------|\n| eko_buyu | evet | 92 | 2,82 | 0,24 | 198 | -1,00 | 0,32 |\n| | hayır | 108 | 2,86 | | | | |\n| tek_gel | evet | 92 | 3,14 | 0,41 | 198 | 0,01 | 0,99 |\n| | hayır | 108 | 3,14 | | | | |\n| ulus ilis | evet | 92 | 3,20 | 0,45 | 198 | 0,78 | 0,44 |\n| | hayır | 108 | 3,15 | | | | |\n| dün eko ade | evet | 92 | 3,10 | 0,63 | 198 | 0,82 | 0,41 |\n| | hayır | 108 | 3,03 | | | | |\n| pol_sis | evet | 92 | 3,01 | 0,36 | 198 | 1,73 | 0,09 |\n| | hayır | 108 | 2,92 | | | | |\n\nAraştırmaya katılan 200 öğrenciden 98'i kendilerini birden bir ülkeye ait hissetmekte, 108'i ise bu tür bir duyguya sahip olmamaktadırlar. Anketin bölümlerinden elde edilen sonuçlar ışığında bu iki grubun ortalamaları karşılaştırıldığında ise, kendilerini birden çok ülkeye ait olarak hissetmeyen grubun bütün bölümlerde daha fazla ortala elde etmiş, ortalamaların karşılaştırılmasında ise gruplar arasında anlamlı bir fark bulunmamıştır.\n\n## 4.3. ÖĞRENCİ TANIMLARINA AİT BULGULAR\n\nAnket formunun ön yüzünde bulunan ve öğrencilerden uluslararası anlayış kavramını tanımlamaları istenilen bölümden elde edilen cevaplar daha önce belirlenen ve uluslararası anlayış kavramını tanımlamada kullanılan yedi kategoride incelenmiştir. Burada öğrencilerin yaptıkları tanımlamalarda bu yedi kategoride bulunan içeriğin ne kadarını tanımlarında kullandıklarına bakılmıştır.\n\nAnket formunun yönerge kısmında, öğrencilerin anket sorularına bakarak tanım yazmalarını engellemek amacıyla anketin bitişinde de tanımlama yapmak için bir alan verileceği ifade edilmiştir fakat bu ikinci tanımlar dikkate alınmamıştır.\n\n80 Aşağıdaki tabloda, öğrencilerin verdikleri cevapların belirlenen yedi kategoriye göre değerlendirmeleri verilmiştir.\n\n## Uluslararası Anlayış Kategorileri İB-DP' kayıtlı IB-DP'ye Uluslararası Anlayışı tanımlamada kullanılan kayıtlı olmayan kategoriler öğrenciler öğrenciler Kültürel çeşitliliğin içinde saygın bir şekilde yaşayabilmek için gerekli olan kişisel bilginin, 21 14 iletişim yeteneklerinin, tutum ve yaklaşımların geliştirilmesi Farklı değer ve inançları, kültürel çoğulluğu ve 28 19 etnik çeşitliliği tanıma ve kabul etme Kültürler ve milletler arasındaki bağları ve 9 15 ilişkileri tanıma Tarihi ve güncel uluslararası meseleleri sebepleri 12 6 ve sonuçları ile birlikte anlama Barışı ve uluslararası çıkarları milliyetçiliğin ve 9 12\n\nverel kimliğin üzerinde tutma\n\nTablo 24\n\n| ில் பார்பாடும் மக்காயில் போராப | |\n|------------------------------------------------------------------|----|\n| Milli politikaların dünyayı nasıl etkilediğinin<br>farkında olma | 13 |\n| Temel insan hakları ve demokrasıye saygı | 2 |\n\nTablo incelendiğinde bazı kategorilerde IB-DP öğrencilerinin yazdıkları tanımlarda, kontrol grubundaki öğrencilere göre daha fazla nokta yakalamış oldukları açığa çıkmıştır. Ayrıca IB-DP öğrencileri tanımlarında kendi fikirlerini ve bakış açılarını ön plana çıkarıp, daha uzun ve birleşik cümleler kurup tanımlarında uluslararası anlayışın birden fazla kategorisini yakalamayı başarmışlardır. IB-DP öğrencilerinin verdikleri cevaplar arasında 4 veya daha fazla cümleden oluşan ya da 70 kelimelik tanımlarla karşılaşılmıştır. Bu programdaki öğrenciler genellikle en az bir kategoriyi yakalamıştır.\n\n81 Bu programda olmayan öğrenciler sadece sözlük tanımlarına yakın, tek bir cümleden oluşan, uluslararası anlayışın sadece bir boyutunu ön plana çıkaran tanımlar yapmışlardır. Tanımlar genellikle uluslararası anlayış kavramının hiçbir boyutunu yakalayamayan ya da en fazla bir veya iki boyutu kapsayabilecek tanımlar yapmışlardır.\n\nOğrencilerin uluslararası anlayış tanımları incelendiğinde ise iki grup arasında belirgin bir fark olduğu açıktır. Gerek biçim gerekse içerik olarak deney grubu ile kontrol grubu arasında fark dikkate değer. IB DP deki öğrencilerin yazılı tanımları genel hatları ile kapsamlıdır. Çalışmanın başında değinilen uluslararası anlayışı tanımlarında ortak maddeleri olarak kabul edilen ölçütleri daha çok yakalayan, öğrencinin algısını daha fazla yansıtan tanımlardır.\n\nOğrencilerin uluslararası anlayış tanımları, Hinrichs tarafından geliştirilen gruplara göre incelendiğinde öğrencilerin en çoğu tarafından yakalanan kıstasın \"farklı değer ve inançları, kültürel çoğulluğu etnik çeşitliliği tanıma ve kabul etme (%28 IB grubu, %19 kontrol grubu) olarak ortaya çıkmıştır. Buradan yola çıkarak uluslararası anlayış kavramın öğrencilerin gözünde kendilerinden olmayan\n\nmilletlerin ve onlara ait değerlerin ve kültürel öğelere karşı gösterilen tolerans ve hoşgörüdür.\n\nKültürel farkların ve etnik çeşitliliğe karşı gösterilmesi beklenen saygıdan sonra, öğrenciler tarafından en çok vurgulanan öğe \"kültürel çeşitliliğin içinde saygın bir şekilde yaşayabilmek için gerekli bilgi, iletişim yetenekleri, tutum ve yaklaşım geliştirebilmek\" tir (%21 İB grubu, %14 kontrol grubu). En çok kabul gören bakış açısı uluslararası anlayışı daha edilgen bir şekilde, duygusal bir yaklaşımla bütün ulusların kendilerine has öğelerini kabul etmektir. Bu ikinci sırada olan tanım ise daha aktif, uluslararası platformda daha çok iş görebilme becerisini ön plana çıkaran kıstasları tanımlarında kullanmışlardır.\n\nYukarıdaki iki maddeyi, İB DP öğrencilerinin %16'sının, İB DP'ye kayıtlı olmayan öğrencilerin de %9'u tarafından tanımlarda \"kültürler ve milletler arasındaki bağları tanıma\" maddesi takip etmektedir. Tanımlarında bu maddeyi\n\n82 yakalayan öğrencilerin küreselleşmenin sonucu olarak her milletin başka bir millete bir şekilde bağlı olduklarını ileri sürmektedirler. Diğer yandan açıklanması gereken nokta, milleler arasındaki bu karşılıklı bağımlılığın siyasi kökenden çok ekonomik kökenli olduğudur. Bu maddeyi takiben, en çok yakalanan özellik olarak \"tarihi ve güncel uluslararası olayları ve sonuçları ile anlama\" maddesi gelmektedir ( %13 IB DP'ye kayıtlı öğrenciler, %6 IB DP'ye kayıtlı olmayan öğrenciler) ve bunun arkasında da öğrencilerden %9'unun (1B DP) yakaladığı \"milli politikaların dünyayı nasıl etkilediğinin farkında olma\" ve \"barışı ve uluslararası çıkarları milliyetçiliğin ve kültürel kimliğin üzerinde tutma\" maddesi gelmektedir. Bu kıstasları tanımlarında kullanan öğrencilerin İB DP'ye kayıtlı olmayan öğrenciler olduğu dikkat çekicidir (sırasıyla %13 ve %12). Son olarak \"demokrasiye ve insan haklarına saygı\" maddesi ise IB DP öğrencilerinin %7'si, MEB müfredatını takip eden öğrencilerin ise %3'ü tarafından tanımlarda yer verilmiştir.\n\nOğrenci tanımlarının yapısal incelemesinde ise öğrencilerin genellikle bir ya da iki cümlelik tanımlar yaptığı, tanımlarda örnekler verildiği, bazı öğrencilerin ise uluslararası anlayış tanımlarına kendi yaklaşımlarını da eklemişlerdir.\n\nOğrenci tanımlarının yapısal ve içerik bazlı incelenmesi sonucunda elde edilen genel öğeler aşağıda sıralanmıştır.\n\n- 1. Tek cümle (sözlük tanımı ve örnekler)\n- 2. 2 cümle (tanım ve açıklama)\n- 3. 3 cümle (kendi görüşlerini açıklama)\n- 4. 4 cümle ve üzeri (kapsam, felsefi temeller, bireysel bakış ve örneklendirmenin bir arada olduğu metinler oluşturma)\n\nYukarıda verilen ölçütlere göre bakıldığında birinci grupta incelenen tanımların basit yada bileşik tek bir cümleden ibaret olduğu, bu tanımlarda da uluslararası anlayışın daha önce açıklanan yedi tanım cümlesinde ölçütlerden sadece birini\n\n83 kapsadığı görülmektedir. Bu gruptaki doğru tanımların tamamı İB DP öğrencileri tarafından yazılmıştır. Aşağıda bazı öğrencilerin yazdığı tanımlar aynen verilmiştir.\n\n> \"Dil, din ve ırk farkını tamamen göz ardı ederek, tüm insanlarla anlaşabilmek, ortak değerler geliştirebilmektir.\"\n\n> \"Üluslararası anlayış ülkeler arasındaki ilişkiyi, ekonomiyi ve bu ülkelerin birbirlerine karşı bakışıdır.\"\n\n> \"Üluslararası anlayış bir bireyin bir konu hakkında tarafsız bir şekilde, her yönden düşünerek durumu değerlendirmesi ve yorumlamasıdır.\"\n\n> \"Farklı ülkelerde yaşayan insanların sosyal kültürel birlik içerisinde kendilerinde yaşattıkları düşünceler, karşısındakini anlama\"\n\n> \"Üluslararası anlayış, farklı toplumlara ve kültürlere saygı göstermeyi, hayata farklı ve geniş pencerelerden bakmayı\n\ngerektirir.\"\n\n\"Üluslararası anlayış, bir insanın etrafında olup bitenleri, gelişen olayları ve tanıştığı insanları sadece kendi kültürü ve düşünce yapısına göre değil evrensel kriter ve düşüncelere göre değerlendirebilme özelliğidir\"\n\nYukarıda da görüldüğü gibi, tek bir cümleden oluşan tanımlarda öğrenciler genellikle uluslararası arası anlayış kavranın sadece bir boyutunu yakalayabilmiş ve bu nokta üzerine tanımlarını oluşturmuşlardır. Yapılan doğru tanımlar içinde bu grupta değerlendirilen, tamamı İB DP öğrencileri tarafından yapılmış olan 13 tanım bulunmaktadır. Bu tanımların içeriği ise çoğunluklar uluslararası anlayışı\n\nlkinci grupta, iki cümlelik tanımlar yapan, bu tanımda da birinci cümlede klasik bir tanım yapan, ikinci cümlede de bir açıklama ekleyen tanımlardır. Bu bölümde hem\n\n84 IB DP öğrencilerinin hem de IB Diploma Programı'na kayıtlı olmayan öğrencilerin tanımları bulunmaktadır. Aşağıda bazı örnek tanımlar verilmiştir.\n\n> \"Üluslararası anlayışta farklı ülkeler diğer ülkelerin düşünce yapısına saygı duymalıdırlar. Aynı zamanda uluslararası anlayışa sahip birinin evrensen bakış açısına sahip olması da gerekiri.\"\n\n> \"Kendi içinde bulunduğu milletin ve toplumun çıkarlarını gözetirken, başka milletlerin varlığına da saygı duyulması gerekir. Esas olan ulusal varlıktır ve var olan ulusların saygı ve barış ortamı içinde uzlaşmasıdır.\"\n\n> \" Uluslararası anlayış demek, bana göre tüm uluslar için geçerli, evrensel değerler demek. Bazı konularda herkesin aynı düşünceye, aynı anlayışa sahip olması demektir.\"\n\n> \"Üluslararası anlayış her ülkede aynı anlayışların benimsenmesidir, örneğin eğitim alanında aynı değerlerin benimsenmesi ve bu değerlerin eğitimde de geçerli olmasıdır. Uluslararası anlayış önemlidir çünkü bu anlayış olduğunda uluslararası platformlarda iletişim kurmak daha kolaydır.\"\n\n> \"Uluslararası anlayış bana göre uluslararası fikirlere ve görüşlere açık olmaktır. İB diploma programı bence bize bu uluslararası anlayışı daha iyi kavramımızı sağladı ve gelecekte de yardımcı olacaktır.\"\n\n> \"Üluslararası anlayış, herhangi bir konunun ya da simgenin dünyanın her yerinde aynı şekilde anlaşılıp yorumlanmasıdır, evrenselliktir. Yarattığı etkilerin dünya çapında olması ve neredeyse aynı şekilde gözlemlendiğinden küreselleşme adını da alır.\"\n\n> > 85 \"Üluslararası anlayış, ülkelerin bir bütün olarak birbirine saygı duymasıdır. Barış için gereklidir; gelenek ve göreneklerin birbirinden çok farlı olmasına rağmen herkesin anlayış ve dolayısıyla saygı göstermesi demektir.\"\n\n\"Üluslararası anlayış, yaşam şartlarını ve saygınlığını ulusal düzeyde belirleyebilmektir. Insanlar kendi ülke menfaatlerini düşünmelerinin yanında diğer ülkeleri de düşünmelidirler; ırk farklılığı insan olma farklılığına neden olmamalıdır.\"\n\n\"Sosyal, siyasi ve ekonomik anlamda sadece kendi ulusunu düşünmemek, tüm dünyanın iyiliğini düşünmektir. Ancak bunun için her şeyin dürüstçe ortaya konması gerektiğini düşünüyorum, ulusal bütünlük bozulmadan uluslararası ilişkiler barışçıl olmalıdır.\"\n\nUçüncü grupta incelenen tanımlarda ise öğrencilerin kendi görüşlerini açıkladıkları, sadece sözlük tanımları gibi tanımlarla yetinmeyip, kendi algılarını da işin içine\n\nkattıkları görülmektedir. Bu bölümde incelenen 24 geçerli ve doğru tanımın sadece altı tanesinin İB Diploma Programı'nda okumayan öğrenciler tarafından yazıldığı, geri kalan 18 tanımın IB DP öğrencileri tarafından yazıldığı görülmüştür. Ornek tanımlar aşağıda verilmiştir.\n\n> \"Üluslararası anlayış bana göre başka ırk ve kökenden olan insanlarla her yönden iletişim kurabilmektir. Buna arkadaşlık, iş ve devlet dâhildir. Bunu başarabilmek için herhangi bir dil bilme zorunluluğu yoktur çünkü konuşulan konular artık tüm dünyada sembolleşmiş ve uluslararası bir biçimde kullanılmaktadır.\"\n\n> \"Üluslararası anlayış bana göre birden çok dil konuşup, birden çok ülkede yaşamış olmakla sınırlı kalmayıp, her kültürü benimsemek ve dünya insanı olmaktır. Bu sayede ön yargılardan arınmış bir dünyanın ortaya çıkması mümkündür.\"\n\n> > 86 \"Üluslararası anlayış bana göre kendi ülkenle sınırlı kalmayıp, uluslar arası bir farkındalığa sahip olmak ve bu farkındalık içinde faydalı olmaya çalışmak demektir.\"\n\n\"Üluslararası anlayış kişinin bireysel değerlerini gözetmekle beraber, evrensel değerleri ve görüşleri de göz önüne alarak çağdaş bir şekilde düşünmesi ve bu anlayış doğrultusunda hareket etmesidir.\"\n\n\"Bana göre uluslararası anlayış, kendi ülken dışındaki ülkelerin kültürlerini, dillerini anlamak, farklı ülkelerle etkileşime geçmek, uluslararası alanlarda yer almak anlamına gelir.\"\n\n\"Üluslararası anlayış bana göre din kültür gibi farklılıkların birer engel olmaktan çıkıp küreselleşmenin de etkisiyle ortak bir paydada buluşulmasıdır. Bu hususta önemli olan farklılıklar değil medeniyete katkıda bulunmak ve insanlığı daha ileri götürmektir.\"\n\n\"Üluslararası anlayış bireyin sadece kendisi ve yakın\n\nçevresiyle ilgili olayları değil, bütün dünyayı ilgilendiren evrensel nitelikli olayları da önemsemesidir. Üluslararası anlayışa sahip kişiler farklı kültürleri tanır, saygı duyar ve farklı kültürler ile ilgili yorumlar yapabilir, insanın evrensel özellikleri olduğunu kabul eder ve bu evrensel nitelikleri kendi bünyesinde toplamayı amaçlar.\"\n\n\"Bir ülke ne kadar gelişmiş olursa olsun, dünyadaki diğer ülkelerden de sorumludur. Dünyada bir ulusun çok zengin olması, başka bir ulusun çok fakir olması gibi dengesizlikler olmamalıdır. Herkes eşit olmasa bile eşit olacak noktaya gelmelidir. Bu dünyanın hepimizin olduğunu, bir ulusun kalkınmasının hem dünyanın hem de diğer ulusların kalkınmasını olumlu yönden etkileyeceğini unutmamalıyız.\"\n\n87 \"Üluslararası anlayış demek açık görüşlü olmaktır. Farklı bakış açılarına sahip olup zengin düşünebilmektir. Uluslararası anlayış küresel düşünebilmektir. Bu insanların sınırları yoktur, özgür düşünürler.\"\n\nSon olarak öğrenci tanımlarının incelendiği dördüncü bölümde ise öğrencilerin yazdığı tanım metinleri bulunmaktadır. Bu tamınlar incelendiğinde, yazarlar tarafından uluslararası anlayışı tanımlamada kullanılan ölçütlerin genellikle iki ya da daha fazlasının kullanıldığı, tanımlarda uluslararası anlayışın kapsamı ve boyutları hakkında yorumlara da yer vermişlerdir. Bu bölümde 17 öğrencinin tanımı yer almış ve bunların dağılımı 12'si İB DP öğrencileri, 5'i de bu programda olmayan öğrenciler tarafından yazılmıştır. Ornek tanımlar aşağıdaki gibidir.\n\n\"Bilim ve teknolojinin bu kadar geliştiği bir dönemde, kendini diğer uluslara kapatmak ve onları görmezlikten gelmek cehaletin simgesidir. Küreselleşen dünyada artık birçok ülke, birçok kavramı, olayı birlikte yaşamakta, birbirinden etkilenmektedir. Geliştirilen ilişkiler, ekonomik, siyasi, sosyal hayatlar, münazaralar, kurulan bir takım kuruluşlar devletlerin ortak bir mekanizmada hareket etmesine sebebiyet verir. Burada toplumu oluşturan bireyler olarak bizim her şeye karşı çıkmamızdan çok gündemi takip etmek, değerlendirmek, uluslararası değerlerin kendi kültür ve değerlerine vereceği zarar ya da yararı iyi hesaplamak bizim en büyük görevimiz olmalıdır. Uluslararası anlayış saygı çerçevesinde diğer bireylerle etkileşim içerisinde olmak, hem bireyin hem de ülkenin gelişimine ışık tutar.\"\n\n\"Benim fikrimde uluslararası anlayış kendi kültürümüz dışındaki başka kültürleri, başka ülkelerden gelen insanları anlayabilmektir. Bunu gerek o ülkeye giderek, gerek o ülkenin dilini öğrenerek, gerek o kültür hakkında bilgi edinerek yapabiliriz. Kısaca, bu bilgiler ile bizden tamamen farklı insanların bakış açısından olaylara bakabilme yeteneğine uluslararası anlayış diyebiliriz ve bu sadece\n\n88 insanların bakış açılarını anlama değil aynı zamanda bu farklılıkları kabul edebilme hatta bu farklılıklara pozitif bir şekilde bakabilmektir.\"\n\n\"Üluslarası anlayış bir dünya vatandaşı olmak üzere adım atmaktır. Kendi kültürümüzden farklı kültürleri tanıyarak akademik alandaki bilgilerimize farklı bir boyut kazandırmaktır. Sorgulamayı öğrenmek, empati kurabilmek ve bilgilere ve olaylara göreceli yaklaşabilmektir. Uluslararası anlayış Uluslararası Bakalorya Diploma Programı'nda olduğu gibi Finlandiya, Afrika veya İsviçre'deki yaşıtlarımızla paralel bir eğitim görmektir.\n\nUluslararası anlayış zamanımızdaki globalizasyon ile birlikte kendimizi, okulumuzu, bölgemizi ve ülkemizi bir üst seviyeye taşımak için gerekli olan yapıtaşıdır.\"\n\n\"Uluslararası anlayış aslında iki şekilde yorumlanabilir. Bu \"anlayış\" sözcüğünü nasıl yorumladığımıza bağlıdır. Anlayış \"anlama\" anlamına geliyorsa, bu söz öbeği diğer kültürleri, ülkeleri anlayabilme\n\nanlamına gelir. Eğer \"anlayış\" hoşgörü anlamına geliyorsa, bu söz öbeği diğer kültürlere karşı hoşgörülü olma, o kültürleri yargılamama anlamına gelir.\n\nBen \"uluslararası anlayış\" kavramının bu iki tanımın birleşimi olduğunu düşünü yorum.\"\n\n\"Üluslar arası anlayış 21.yy küresel dünyasında çokça telaffuz edilen kavram aslında. Ama bu kavramın içini doldurmak gerekecekse, soğuk savaş sonrası ortaya çıkmış, mesafeleri engel olarak görmemiş küreselleşme kavramı ile özdeşleştirmek mümkündür.\n\nBu bağlamda diyebiliriz ki evrensel bir kültür, evrensel bir eğitim, evrensel bir bakış ve ortak bir dünya kavramları uluslararası anlayış kavramının içini doldurmaktadır.\"\n\n89 Bu bölümde yerleştirilen tanımlar, uluslararası anlayış kavramı hakkında çok kapsamlı bir açıklama niteliğindedir. Tanımlar genellikle 5 ya da daha fazla sayıda cümleden oluşmuş, bazen iki paragrafa bile ayrılan metinler ortaya çıkmıştır. İlk başta incelenen tek yada iki cümlelik tanımlarla karşılaştırıldığında, bu tanımlar öğrencilerin konu hakkında oldukça bilgili olduğunu gösterir. Bu kategoride incelenen 15 tanım metninin 12'si IB DP öğrencileri tarafından, geri kalan 3' ü de Diploma Programı'na kayıtlı olmayan öğrenciler tarafından yazılmıştır. Bu bölümde yazılan tanımlarda Sosyal Bilimler Lisesi'nde ökuyan öğrencilerin tanımları ağırlıklıdır.\n\n90 ## 5. BÖLÜM: SONUÇ, TARTIŞMA VE ÖNERİLER\n\n## 5.1. SONUÇLAR VE TARTIŞMA\n\nTarih boyunca bütün toplumlar, o anki sorunlarının gelecekte çözüleceğini düşünerek gençlerini eğitmişlerdir. Bu araştırma, Türk toplumundaki öğrencilerin gelecekle ilgili düşünceleri hakkında bilgi edinmek ve bir eğitim programının, onların gelecek algılarında herhangi bir değişikliğe yol açıp açmadığını belirlemek amacıyla yapılmıştır. Yapılan literatür taraması sonucunda uluslararası anlayışın gelişmesine temel teşkil edebilecek değerleri ve düşünce yapılarını ortaya çıkarmıştır. Şu anki eğitim sistemlerinin öğrencilerde geleceğe karşı bir anlayış geliştirme hedefi olduğu çok da iddia edilemez. Genel itibariyle eğitim programları \"uluslararasılaşma\" kavramını yakın hedefleri arasında tutmasa da Üluslararası Bakalorya gibi kuruluş amacı öğrencilerin uluslararası bir farkındalık kazanmalarını amaçlayan bir program, uluslararası anlayışı geliştirme amacını açıkça ifade etmektedir.\n\nUluslararası anlayışı güçlendirmek gibi bir amacı olan Uluslararası Bakalorya Programı Türkiye'de uygulandığı okullarda bu amacını ne derecede gerçekleştirebilmektedir. Bu araştırmada kullanılan ölçme araçlarından birinin sonucuna göre, IB Diploma Programı'nı takip eden lise 11. ve 12. sınıf öğrencilerinin uluslararası anlayış düzeyleri aynı sınıf düzeyinde olan fakat Diploma Program'na kayıtlı olmayan yaşıtlarına göre daha yüksek çıkmıştır.\n\nOncelikle, araştırmanın yapıldığı grupların eşleştirilmesini incelemek gerekir. Akademik başarı açısından, katılımcıların tamamı şu anda ülkemizin prestijli okul türlerinden biri olan Anadolu lisesi statüsüne sahip okullarda okumaktadırlar. Akademik olarak eşleşen grupların oluşmasından sonra, diğer demografik değişkenlerin uluslararası anlayış üzerinde etkili olup olmadığı sınanabilir. Demografik değişkenleri ortaya çıkarabilmek için öğrencilerden \"kişisel bilgi formu\" nu doldurmaları istenmiştir.\n\n91 Kişisel bilgi formu sonuçlarına göre, araştırmaya katılan öğrencilerin cinsiyet değişkenine göre dağılımları neredeyse birbirine eşittir fakat sınıf bazında dağılıma bakıldığında ise her programda da 11. sınıf öğrencilerinin fazla olduğu görülmektedir.\n\nBu noktadan sonra kişisel bilgi formunda yer alan soruları 3 ana kategoride değerlendirebiliriz. Bu kategoriler;\n\n1. Dil yeterliliği:\n\nEvinizde Türkçe'den başka konuşulan bir dil var mı?\n\nTürkçe' den başka anadıl olarak konuştuğunuz bir dil var mı?\n\nTürkçe'den başka herhangi bir dili akıcı bir biçimde konuşabiliyor musunuz?\n\n2. Yurtdışı deneyimi:\n\nTürkiye dışında herhangi bir ülkede yaşadınız mı?\n\nTürkiye dışında herhangi bir ülkede okula gittiniz mi?\n\nLise hayatınız süresince uluslararası öğrenci değişim organizasyonlarına katıldınız mı ya da katılmayı düşünüyor musunuz?\n\nYurtdışında hangi ülkelere seyahat ettiniz?\n\nPsikolojik etkenler: 3.\n\nKendinizi birden çok ülkeye ait hissediyor musunuz?\n\nOkulda verilen derslerden herhangi biri sizce, \"Uluslararası Anlayışınızı\" kuvvetlendirdi mi?\n\nYukarıdaki gruplardan \"dil yeterliliği\" alanında grupların birbirine yakın olduğu görülmektedir. Bu da yapılacak olan araştırmanın sonuçlarının dil değişkeninden\n\n92 etkilenmeyeceğini göstermektedir. Demografik değişkenlerin içinde en göze çarpan farklılık yurtdışı deneyimime sahip olma konusunda ortaya çıkmaktadır. IB Diploma Programı'nda öğrenim gören öğrencilerin yurtdışına seyahat, yurtdışında okuma, yaşama ve yurtdışında düzenli olarak görüştüğü birinin olması gibi değişkenlerde, bu programa kayıtlı olmayan yaşıtlarına göre daha fazla sayıdadır. Bunun birkaç nedeni olabilir. Bu nedenler temelde soysa-ekonomik boyutta kendini gösterir ve birbirine sebep olacak şekilde gelişir.\n\nOncelikle Uluslararası Bakaloryanın kuruluş amacını hatırlayarak başlamak faydalı olur. Uluslararası Bakalorya sürekli hareketliliğe sahip, uluslararası örgüt yada şirketlerde çalışan kişilerin çocuklarının bütüncül bir eğitim alabilmesi için kurulmuştur. Her ne kadar daha sonra bu program uygulandığı ülkelerde sürekli ikamet eden öğrenciler için de erişilebilir duruma gelse de, ortaya çıkış itibariyle hedef kitlesinin uluslararası deneyinin fazla olmasına şaşırmamak gerekir.\n\nlkinci olarak Uluslararası Bakalorya ülkemizde daha çok yeni sayılabilecek Sosyal Bilimler liseleri dışında sadece özel okullarda verilen bir programdır. Dolayısıyla bu programa katılmak için öncelikle öğrencilerin, onları özel okula gönderebilecek kadar geliri olan ailelerden gelmeleri gerekmektedir. Şüphe yoktur ki çocuğunu özel okula gönderebilecek kadar geliri olan bir ailenin, onu yurtdışında da bir yerlere götürmesi çok kolay olacaktır. Araştırmaya katılan 100 İB DP öğrencisinden 87'si yurtdışına herhangi bir nedenle seyahat etmişken, IB programına kayıtlı olmayan öğrencilerin neredeyse yarısı (n:58) yurt dışına seyahat edebilme fırsatı yakalamıştır. Bu durum tamamen öğrencilerin yurtdışı deneyimi yaşamaya ne kadar yakın olduğuyla ilgilidir.\n\nBunun dışında kişisel bilgi formunun psikolojik etkenler kısmında ise IB Diploma Programı'na kayıtlı olan ve olmayan öğrenciler fazla bir fark yoktur. Buradaki farkı da öğrencilerin sahip olduğu yurtdışı deneyimine bağlamak mümkündür. Bir kişi ancak farklı bir ülkeyi, farklı bir kültürü daha tanıdığında kendini vatandaşı olduğu ülkeden farklı bir ülkeye daha ait hissedebilir. Burada bile iki grup arasındaki fark (%12- IB DP öğrencileri daha fazla) çok sayılamaz.\n\nતે ઉડ Yukarıda da görüldüğü gibi IB DP'ye kayıtlı olan ve olmayan öğrencilerin, kişisel bilgi formuna verdikleri cevaplar, yurtdışı deneyimlerini açığa çıkaran bölüm dışında fazla farklılık göstermez. Bu bakımdan, bu iki gruba uygulanacak ölçme araçlarından elde edilecek sonuçların sadece bu programa kayıtlı olup olmamaya göre yorumlanabilmesine olanak verecektir.\n\nOğrencilerin \"uluslararası anlayış\" düzeylerini ortaya çıkarabilmek için iki ölçme aracı kullanılmıştır. Bunlardan birincisi, 2003 yılında Hinrichs tarafından geliştirilen ve mevcut araştırmacı tarafından Türkçeye çevirisi yapılan \"Üluslararası Anlayış Ölçeği\"dir. Bu ölçek temel itibariyle gelenekçi ve dönüşümcü dünya görüşünü ölçer ve dönüşümcü dünya görüşü daha yüksek olanın uluslararası anlayış düzeyinin de daha yüksek olacağı varsayılır. Anılan ölçek daha önce ABD'nin Seattle kentinde iki okula uygulanmış, orada IB DP öğrencileriyle, Advanced Placement (AP) -ABD'de uygulanan ve bu programı alan öğrencilerin üniversitede bazı dersleri doğrudan geçmesini sağlayan program- öğrencilerini karşılaştırmış fakat iki programa kayıtlı öğrencilerin uluslararası anlayış ölçeğinin alt boyutlarından aldıkları puanları t- testi sonuçlarında katılan öğrenciler arasında anlamlı bir fark (p:0.24) bulunamamıştır.\n\nYapılan araştırmanın sonuçları da incelendiğinde Uluslararası Bakalorya Diploma Programı'nı ve Milli Eğitim Bakanlığı Anadolu Liseleri Müfredatı'nı takip eden iki grup arasında anlamlı bir fark bulunamamıştır.\n\nNiceliksel ölçme aracının verdiği sonuçların ardından, öğrencilerin uluslararası anlayış düzeyleri hakkında niteliksel veriler sağlayan, \"öğrenci tanımları\" değerlendirilmiştir. Oğrencilerden uluslararası anlayış kavramını kendi cümleleriyle tanımlamaları istenmiş, yazdıkları tamınlar önceden belirlenen kriterlere göre değerlendirilmiştir. IB öğrencileri algıladıkları kadarıyla \"uluslararasıcılık\" kavramını anlayışlarını ve bu konudaki bilgilerini açıkça ve doğru ifadelerle beyan edebilmişlerdir. Bulgular kısmında değinildiği gibi, doğru olarak değerlendirilen, tanımların çoğu IB DP öğrencileri tarafından yapılmıştır. Araştırmaya katılan öğrenciler arasındaki bu fark birkaç şekilde açıklanabilir.\n\n94 Oncelikle okulda alınan dersler uluslararası anlayış üzerinde etkili olabilir. Kişisel bilgi formu sonuçlarında IB öğrencileri yaklaşık %74'ü okuldaki derslerin uluslararası anlayışlarını kuvvetlendirdiklerini düşünmektedirler. Bu bölümde en çok yazılan ders eleştirel düşünme yeteneklerini geliştirmesi planlanan ve IB'nin eğitim felsefesinin temeli olan \"bilgi teorisi\" dersidir. Bilgi teorisi dersinde işlenen konular, uluslararası anlayışın gelişmesinde temel rol oynar ve üç ana başlıkta incelenebilir; bunlar: kültürlerarası anlayış, küresel konularda farkındalık ve insan faktörünü göz önünde tutma, olarak sıralanabilir (Hill,2000). Bu ders öğrenciler üzerinde onların uluslararası anlayışlarını kuvvetlendirici bir etki yapıyor olabilir ve öğrencilere kendilerini uluslararası konularda daha ayrıntılı ifade etmelerini sağlıyor olabilir.\n\nİkinci olarak, bütün İB derslerinin uluslararasıcılık kavramının temel öğelerini barındıracak şekilde geliştiriliyor olmaları gelebilir. IB alan öğrenciler genellikle sosyal içerikli dersleri ve dil derslerini de kendilerinin uluslararası anlayışlarını geliştirdiklerin dersler olarak belirtmişleridir. İngilizce, diğer dil dersleri ve bütün edebiyat dersleri de insan faktörünü göz önünde bulundurmayı hedefleyen derslerdir. Uluslararası Bakalorya Orgütü yaklaşık olarak 95 dilde edebiyat dersleri vermektedir, buradaki amaç kişinin başka kültürleri anlayabilmesi için öncelikle kendi kültürünü çok iyi öğrenmesinin gerekliliğidir. İB derslerinde verilen edebiyat dersleri hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerden edebi eserler okutulmaktadır. Oğrenciler edebiyat derslerinde kendi ülkelerinin edebi birikiminin yanında dünya edebiyatına ait en az üç eseri de kendi dillerine çevrilmiş olarak okumak zorundadırlar. Dünya edebiyatına ait bu eserlerin okutulmasının amacı, farklı kültürlerin insan hayatını ne şekilde etkileyebileceğini görmektir. Bu dersler de öğrencilerin uluslararası anlayışını geliştiren bir durum olabilir\n\nSon olarak, öğrencilerin sahip olduğu yurtdışı yaşam ve seyahat deneyiminin de öğrencilerin uluslararası anlayışlarını etkilediği düşünülebilir. Oğrenciler farklı kültürleri tecrübe ettikçe, kendi yerel çevrelerinin sınırlarını aşabilmekte ve farklı bakış açıları geliştirebilmektedir. Yurtdışı yaşam deneyiminin önemi tartışılmaz fakat yurtdışı seyahat konusunda Hinrichs aynı şeyleri söylemektedir. Ona göre yurtdışı seyahatın, uluslararası anlayışı geliştirdiği fikrine temkinli yaklaşmak gerekir\n\nતેર çünkü seyahatin süresi, kalınan yerin özellikleri (turistler için onların yaşam tarzlarına uygun şekilde dönüştürülmüş yerler), kiminle seyahat edildiği ve bireysel motivasyon yurtdışına seyahatin niteliğini çok değiştirmektedir.\n\nBu çalışmada da öğrencilerin yurtdışı seyahatlerinin içeriği sorulmamıştır ama yukarıdaki duruma katılmamak mümkün değildir. Orneğin Almanya'da yaşayan akrabalarını yada arkadaşlarını ziyarete giden bir kişinin ne kadar yurtdışı deneyimi yaşadığı şüphelidir. Tek bir kelime bile yabancı dil bilmeyen, daha önce hiç yurtdışına çıkmayan bir kişi Almanya'ya gidip, sadece Türk yemekleri yiyip, Türk hayat tarzının neredeyse tüm öğelerini yerine getirerek, Alman kültürünü ya da yaşam tarzını hiç tecrübe etmeden ülkeye geri dönebilir. Bu açıdan bakıldığında yurtdışı seyahati tek başına uluslararası anlayışı geliştiren bir faktör olarak tanımlamak yersiz olur.\n\nHer iki gruptaki öğrenciler Uluslararası Anlayış Olçeği'nden birbirine yakın sonuçlar elde ederken, Uluslararası Bakalorya'ya devam eden öğrenciler tanımlarında daha doğru, daha kapsamlı tanımlar yapmayı başarmışlardır. Bu durumun açıklaması olarak IB' nin uluslararası ölçülebilir bir şekilde geliştirmediği, fakat öğrencilerin\n\ndüşüncelerini daha açık daha ayrıntılı, daha fazla kişiselleştirilmiş cümlelerle ifade etmelerine olanak verdiği söylenebilir.\n\nUluslararası Anlayış Olçeği'nin her iki grup arasında neden dikkate değer bir fark ortaya çıkarmadığı incelenmelidir. Bunun birkaç nedeni olabilir. Oncelikle, ölçeğin ilk geliştirilmiş hali olan \"Gelecek Dünya Görüşleri Anketi\" Dr. Silvenail tarafından 1970'lerde üniversite öğrencileri hedef alınarak geliştirilmiştir. Ölçek daha sonra lise çağındaki öğrencilerin katıldığı bir araştırma için gözden geçirilmiştir fakat araştırmaya katılan iki grup arasında beklenen farkı ortaya çıkarmaması ölçeğin lise öğrencilerinin düşünce farklılıklarını ayırt edemiyor olduğunu gösterebilir. Daha açık bir ifadeyle, Uluslararası Anlayış Olçeği, 16-18 yaş arası gençlerin düşüncelerini ayırt etmekte yetersiz kalmış olabilir.\n\nBundan başka, öğrenciler arasında herhangi bir farkın olmayışı öğrenci gruplarından birinin konunun içeriğini biliyor diğer grubunsa bilmiyor olmasından kaynaklanıyor\n\nતે ઉર્ olabilir. Şöyle ki, uluslararası ortamlarda daha fazla bulunan, kendilerini uluslararası anlayış konusunda daha iyi ifade edebilen İB öğrencileri, Üluslararası Anlayış Olçeği'ndeki sorulara gerçekçi cevaplar vermişler, çok uç noktalara gitmekten kaçınmışlardır. Diğer yandan, uluslararası ortamlarda bulunma şansına daha az sahip olan, uluslararası deneyimi diğer gruptaki kadar olmayan öğrenciler, ölçek sorularına en ideali ne olabilir diye düşünüp ona göre cevap vermiş olabilirler. Bu durumda IB öğrencilerin verdikleri cevaplar ve aldıkları puanlar onların uluslararası anlayış konusunda gerçek tutumlarını yansıtırken, IB grubunda olmayan öğrencilerin ortalamalarının yüksek çıkmasının nedeni bilinçsiz cevap verme olabilir.\n\n## ÖNERİLER 5.2.\n\nBu araştırmada vatandaşların uluslararası anlayışını kuvvetlendirme hedefi olan birçok kurum ve yapılanmadan bahsedilmiştir. Üluslararası Bakalorya Orgütü de bu amacı taşıyan yapılanmalardan biridir. Bu araştırmanın sonucuna göre de Uluslararası Bakalorya Orgütü bu amacına ulaşabilmektedir. Fakat hem İB'nin hem de diğer örgütlerin bu çalışmalarının dünya çapında yeterli olmadığı bilinmektedir. Bu durumun sebeplerinin başında küresel çapta liderlik eksikliği gelir. Aslında uluslararası okullar ve örgütler vatandaşların uluslararası anlayışlarını kuvvetlendirmek için fakat bu örgütler bu tür okullar ve örgütler kendi yönetim işleriyle meşgul olduklarından bu denli büyük bir göreve hazır değildirler. Bu nedenle adında uluslarası ibaresi bulunan her kurum, gerçekte uluslararası bir kimliğe ve yapıya sahip olmayabilir.\n\nUluslararası okul ifadesiyle ne anlatılmak istendiği birinci bölümde anlatılmıştır. Bu uluslararası okullar bulundukları ülke, öğretim kadrosu ve öğrencileri ve kuruluş amacı gibi açılardan değerlendirilebilir ama unutulmaması gereken bir okulun uluslararası okul olabilmesi için mutlaka karma milliyetlerden öğrencilerin ve öğretmenlerin orada çalışıyor olmasına gerek yoktur. Son yıllarda uluslararası okul tanımı değişmiş ve bünyesinde birden çok uluslararası kimlik barındırmak ifadesi yeterli olmamaya başlamıştır. Uluslararası eğitim, genel anlamda uluslararası olmayan, ya da böyle olduğunu iddia bile etmeyen eğitim kurumlarında da alınabilir\n\n97 (Hayden ve Thomson,1998). Okullar kendilerini uluslararası hale getirebilirler. Tekrar söylemek gerekir ki bir okulun uluslararası bir okul olması sadece orada çalışan ya da öğrenim gören insanların taşıdıkları pasaportla ilgili değildir.\n\nBu durumda uluslararasılığın belirleyicisinin ne olduğu tartışılabilir. Okulun bulunduğu ülkenin pasaportları yerine farklı ülke pasaportu taşıyan bireylerden ziyade bir okulun sahip olabileceği uluslararası ilişkiler ağı ve bu sayede öğrencilerine sunabileceği uluslararası ortamlarda bulunma, çalışma ve yaşama imkânları araştırılmalıdır.\n\nGünümüzde öğrencilerine, yabancı öğretmenler, yurtdışında yaz okulları, yabancı okullarla ortak projeler hazırlama olanakları ve yurtdışındaki okullarla öğrenci değişimi sunan okullar giderek artmakta ve bu durum okulların tercih edilme sebeplerinden biri haline gelmiştir. Artık öğrenciler ve veliler, sadece okulların mezunlarını nerelere gönderdiklerine veya onların iş bulmada ya da bir üst eğitim kurumuna devam etmedeki oranlarına ek olarak, öğrencinin o okulda geçireceği süre de öğrenciye ne gibi uluslararası ilişkiler ağları sunabileceklerine de bakmaktadırlar.\n\nOkulların öğrencilerine sundukları bu uluslararası ortamlar, okulların kalite belirleyicileri arasında yer almaya başlamasının yanında, giderek hem öğrenciler hem de akademik kadro açısından hem kendini sürekli denetlene ve gözden geçirme fırsatı vermiş hem de okula karşı bağlılığı artırıcı bir faktör haline gelmiştir. Ozellikle öğrenci değişimi faaliyetlerinin uygulandığı okullarda, okul müfredatının denklik sağlayabilmek için sürekli revizyona tabi tutulması gerekmektedir.\n\nHer ne kadar okulların öğrencilerine sağlayabileceği uluslararası anlayışı kuvvetlendireceği düşünülen bu uluslararası ilişkiler ağı çok maliyetli gibi görünse de durum yavaş yavaş değişmektedir. Oğrencilerine yabancı öğretmen tutan ya da yurtdışında yaz okulu kampları düzenleyen okullar bunun giderlerini velilerden tahsil etme yoluna gitmekteydiler; bu organizasyonlar için durum hala böyle fakat Avrupa Birliği ve UNESCO'nun harcamalarını tamamen karşıladığı ve öğrencilerin ve akademik personelin ücretsiz olarak yararlanabileceği uluslararası etkinliklerin sayısı da giderek artmaktadır. Oğrenciler, bulundukları okulun seviyesine göre\n\n98 yurtdışındaki başka okullarla ortak projeler yürütebilmekte, proje ortağı ülkelerin her birinde kısa süreli toplantılar düzenlenmekte ya da öğrencilere yurtdışındaki okullarda eğitim görme fırsatı verilmektedir. Oğrencilerin ve onlara refakat eden akademik personelin bütün seyahat, konaklama, kültürel geziler gibi harcamaları karşılanmakta, sadece katılımcılardan hareketliliğin gerçekleştirildiğine dair daha önce hazırlanan formata uygun bir rapor istenmektedir.\n\nOrta öğretim kurularında bu faaliyetler daha çok öğrencilerin yabancı dildeki yeterliliklerini artırmak için gerçekleştirilmektedir. Fakat konu sadece yabancı dil yeterliliğini artırmakla sınırlandırılmamalıdır. Oğrencilerin farklı milletlerden yaşıtı olan çocuklarla yan yana gelmesi öğrencilere hem akademik hem de sosyal anlamda özgüven sağlamaktadır. Farklı bir kimliğe sahip bir öğrenciyle ortak bir projede çalışan kişi, kendi bilgisini diğer ülkelerde eğitim gören yaşıtlarıyla karşılaştırmanın yanı sıra, bir anlamda diğer ülkelerin eğitim sistemlerini de tecrübe etmiş olur çünkü yapılan etkinlikler bulunulan ülkenin okul sisteminin el verdiği ölçülerde (zaman, yer, kaynak, içerik, vs) yapılmaktadır. Diğer ülkelerde yapılan bu çalışmaların akademik kazançtan çok sosyal kazançları vardır. Olay sadece başka bir ülkeye seyahat değildir. Gidilen ülkeden öğrencilerle ortak çalışma, çalışmalar sırasında çıkacak fikir ayrılıklarında çözümü bulabilme, ortak bir ürün ortaya koyma, gidilen ülkenin günlük yaşam akışını takip etme, bazı durumlarda öğrencilerin aile yaşamlarına şahit olma ve olaylara yaklaşımlarını görme kazanılacak yeterliliklerden sadece birkaçıdır.\n\nUluslararası niteliğe sahip bir eğitim uluslararası anlayışın geliştirilmesinin temelidir, yukarıda açıklanan nedenlerden dolayı, uluslararası eğitimin sadece farklı milletlerden gelen kişilerden oluşan okullarda verilebileceği kanısından kurtulmak gerekir. Bu noktada yapılacak ilk öneri, okulların bir an önce kendilerine sunulan fırsatları değerlendirme yoluna giderek öğrencilerine uluslararası ilişkiler ağı kurabilmektir.\n\nİkinci olarak, yapılan bu araştırmanın devamıyla ilgili öneriler gelmektedir. Bu araştırma, Dr. Hinrichs'in 2003 yılında yaptığı bir araştırmanın ülkemizde\n\ndd yapılmasıdır. Araştırmanın sonuçları büyük oranda Dr.Hinrichs'in elde ettiği sonuçlarla benzer çıkmıştır. Üluslararası Anlayış Olçeği, her iki ülkede de araştırmaya konu olan gruplar arasında olması beklenen anlamlı farklılığı yansıtamamıştır. Diğer yandan, öğrenci tanımlar iki grup arasında uluslararası anlayış bakımından bir fark olduğunu göstermektedir.\n\nBu araştırma çeşitli yollarla geliştirilebilir. Oncelikle uluslararası anlayışı ölçebilecek daha farklı yolların geliştirilmesi gerekir. Tutum anketleri işe yarar gibi görülebilir fakat uluslararası anlayışı ölçmeyi amaçlayan bir ölçeğin bilgiyi ölçüyor durumuna düşmemesi gerekir. Bu bakımdan, bireysel performans testleri iyi birer ölçme aracı olarak düşünülebilir. Bu araştırmada kullanılan ve öğrencilerden kendi cümleleri ile tanım yapmalarını isteyen bölüm uluslararası anlayışı ölçmek için biraz daha uygun bir yol olarak görülebilir.\n\nGerçek bir değerlendirme sağlayacak yol ise, öğrencilerin daha uzun süre gözlem altında tutulmasını ve veri toplanmasını sağlayabilecek bir ölçme ortamı hazırlamakla mümkün olacaktır. Böylelikle okullara kazanılan yada kazanıldığı düşünülen uluslararası anlayışın zaman içinde nasıl değiştiği, öğrenci okulu bitirip hayata atıldığında ne şekilde kendini ifade ettiği konularında veri toplanmış olacaktır. Geliştirilen bir ölçme aracının zaman içinde hiç değiştirilmeden öğrencilere uygulanması, zaman içinde öğrencilerde meydana gelen uluslararası anlayışa dair değişikliklerin boyutunu ortaya koyacaktır.\n\nUluslararası anlayışla ilgili araştırmalarda, öncelikli görev bu anlayışı geliştirme hedefini açıkça ortaya koyan yapılanmalara düşmektedir. UNESCO uluslararası anlayışın geliştirilmesi için çalışmalar yapmaktadır fakat bunları deneysel çalışmalardan ziyade, uluslararası anlayışın geliştirilmesi amacıyla aldığı tavsiye kararlarıdır. Uluslararası Bakalorya Orgütü ise uluslararası anlayış alanında çalışmaları olmasına rağmen insanlar tarafından bilinene bir organizasyon değildir. Hatta resmi internet sayfalarında bilgi almak isteyenlerin bakabileceği Türkçe bir açıklama bile mevcut değildir. Buna rağmen, Uluslararası Bakalorya Orgütü'nün uluslararası anlayışın geliştirilmesine dair bir takım saha araştırmaları yapmıştır. Bu\n\n100 çalışmalar araştırmanın literatür bölümünde anlatılmıştır. Fakat yine de bunun yeterli olmadığı açıktır.\n\nSonuç olarak, bu araştırma uluslararası anlayışa katkıda bulunmak gibi bir hedefi olan Uluslararası Bakalorya Orgütü'nün lise düzeyindeki öğrenciler için olan Diploma Programı'nın bu amaca gerçekten ulaşıp ulaşmadığını ortaya çıkarmak için yapılmıştır.\n\nElde edilen veriler incelendiğinde Diploma Programının uluslararası anlayış geliştirme amacına ulaştığı, öğrencilerin bu programda olmayan yaşıtlarına nazaran uluslararası anlayış konusunda daha oturmuş fikirlere ve davranış kalıplarına sahip oldukları ortaya çıkmıştır.\n\nBu araştırma, lise öğrencileri üzerinde yapılmıştır. Fakat uluslararası anlayış geliştirme daha erken yaşlarda başlayan bir süreçtir. Üluslararası Bakalorya Orgütü'nün diğer iki programı olan İlk Yıllar ve Orta Yıllar programları'nın da uluslararası anlayış geliştirmeye katkısı araştırılabilir.\n\nAsıl araştırılması gereken nokta ise; böyle özel ve toplumun genelinin ulaşım imkânı olmayan programlar yerine, bizim kendi ülkemize ait ne yapabileceğimiz ve bu gelişim sürecini nasıl yönetebileceğimizdir. Geleceğin çok uluslu ortamlarına sadece IB programlarında okuyan Türk çocukları yer almayacak. Devlet tarafından öyle bir eğitim politikası belirlenmesi gerekir ki eğitim olanaklarına en düşük standartlarda sahip olan bir öğrenci bile kendine uluslararası bir platformda yer bulabilsin, çalışabilsin, yaşayabilsin.\n\nTekrarlamakta fayda var ki küreselleşme kaçınılmaz bir olgu. Bu olgudan olumlu ya da olumsuz etkilenmek toplumların elindedir. Bu süreci yönetebilen, bu dönemin özelliklerini iyi analız eden ve toplumu buna hazırlayan ülkeler bu süreçten kendi kimliklerini kaybetmeden, dış ülkelerin etki bölgesi haline gelmeden kurtulabileceklerdir. Iyi yönetemeyenleri ise açık ve etkilenmeye hazır duruma gelip, kendi ulusal değerleri, politikalarını ve hedeflerini kaybedeceklerdir.\n\n101 ## ULUSLARARASI ANLAYIŞ ÖLÇEĞİ\n\nBU ÖLÇEK LİSE ÖĞRENCİLERİNİN \"ULUSLARARASI ANLAYIŞ\" DERECELERİNİ ÖLÇMEK İÇİN GELİŞTİRİLMİŞTİR. MADDELERİ OKUYUN VE SİZİN GÖRÜŞÜNÜZE DAHA YAKIN OLAN İFADEYİ İŞARETLEYİNİZ.\n\n1: KESİNLİKLE KATILMIYORUM\n\n2: KISMEN KATILMIYORUM\n\n3:KISMEN KATILIYORUM\n\n4: TAMAMEN KATILIYORUM\n\nEKONOMİK BÜYÜME\n\n| 1. İnsanlarımız, geri dönüştürülebilir malzemeden yapılan<br>ürünler kullanma konusunda teşvik edilmeli. | | |\n|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|--|--|\n| 2. Teknolojik gelişmeler yan etkilerine bakılmaksızın teşvik<br>edilmeli | | |\n| 3. Yaşam koşullarını ve sosyal imkânları iyileştirmek dünyanın<br>enerjisini ve kaynaklarını tüketen mallar üretmekten daha<br>öncelikli olmalıdır. | | |\n| 4. Enerjiyi verimli kullanan teknolojilerin gelişmesine daha çok<br>önem verilmeli | | |\n| 5. Sanayimiz, enerji kaynaklarını daha az kullanacak, daha<br>ekonomik ürünler üretmeli | | |\n| 6. İnsanlar, çevre ve doğal kaynaklar üzerindeki olumsuz<br>etkilerine bakılmadan istedikleri kadar lüks ve tüketime<br>dayalı bir hayat yaşayabilmeli | | |\n\n111 | 7. Herhangi bir ürün geliştirilmeden önce, sebep olabileceği<br>sosyal ve psikolojik sorunlar değerlendirilmeli. | | |\n|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|--|--|\n| TEKNOLOJİK GELİŞME | | |\n| 8. Dünyadaki zenginlik ve kaynakların dağıtımı tekrar<br>düzenlenmeli çünkü şu anki sistem en çok uyum gösterenin<br>hayatta kalmasını destekliyor. | | |\n| 9. Sanayi üretimindeki artış ve çeşitlilik, ilerlemenin tek<br>göstergesi olmamalıdır | | |\n| 10. Yaşam kalitesi teknolojiye bağımlı değildir. | | |\n| l 1. Yeni teknolojilerin geliştirilmesinden kaynaklanan<br>problemler, ürünler piyasaya sürülmeden önce<br>çözümlenmelidir. | | |\n| 12. Birçok sosyal ve ekonomik sorunun çözümü için gerekli olan<br>tek şey daha fazla ekonomik gelişmedir. | | |\n| 13. Gelişmiş ülkeler dünya zenginliklerinden ve kaynaklarından<br>aldıkları payı artırırken bunun az gelişmiş ülkeler üzerindeki<br>etkilerini iyice düşünmelidirler. | | |\n| 14. Çevrenin ve doğal kaynakların korunması, teknolojik<br>gelişmeden daha önemlidir. | | |\n| ULUSLARARASI İLİŞKİLER | | |\n| 15. Dünya barışına katkıda bulunacaksa başka ulusların<br>himayesine girmek ahlaki olarak doğrudur. | | |\n| 16. Dünya üzerindeki bütün ülkeler kabul etseler bile benim<br>ülkem dünya çapında bir silahsızlanma programına<br>katılmamalıdır. | | |\n| 17. Barışı koruyucu örgütler, ortaya çıkacak anlaşmazlıklarda,<br>silahlı caydırıcı güçlerden daha önemlidir. | | |\n| 18. Dış politikanın asıl amacı, uluslararası anlaşmazlıkların<br>barışçı çözümlere kavuşturulması olmalıdır. | | | | 19. Bir ülke ancak herhangi bir kazancı olduğunda uluslararası<br>işbirliği etkinliklerine katılmalı | | |\n|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|--|--|\n| 20. En üst düzeyde uluslararası işbirliği politikası, ahlaki açıdan<br>uluslararası rekabet politikasından daha üstündür. | | |\n| 21. Birleşmiş Milletler gibi örgütlerin uluslararası çatışmalarda<br>arabuluculuk ve dünya problemlerini çözme çabaları<br>desteklenmelidir. | | |\n| DÜNYA EKONOMİK ADELETİ | | |\n| 22. Ekonomik adalet, dünyanın zenginlik ve kaynaklarının tüm<br>insanlar arasında yeniden paylaştırılmasını gerektirir. | | |\n| 23. Ülkemizin, sahip olduğu zenginliği daha az imkânlara sahip<br>insanlarla paylaşmak gibi ahlaki bir zorunluluğu vardır. | | |\n| 24. Her ülke, dünyanın doğal kaynaklarından eşit olarak<br>faydalanabilmelidir. | | |\n| 25. Zengin ülkeler varlıklarını dünyanın daha fakir insanlarıyla<br>paylaşmalıdırlar. | | |\n| 26. Zengin ülkelerin, dünyada daha az olanaklara sahip insanların<br>yaşam standartlarını yükseltmek için gerekli önlemleri almak<br>gibi ahlaki bir zorunluluğu vardır. | | |\n| 27. Ulkemizin, teknoloji ve zenginliğini, dünyanın yoksul<br>insanlarıyla paylaşmak gibi ahlaki bir zorunluluğu yoktur. | | |\n| 28. Benim ülkemin, dünyadaki yoksul insanlara karşı bir<br>sorumluluğu yoktur. | | |\n| POLİTİK SİSTEMLER | | |\n| 29. Her ülkenin vatandaşları kendi yönetim biçimlerini<br>belirleyebilmelidir. | | |\n| 30. Küresel huzuru sağlayabilmek için serbest girişim ve insan<br>haklarına dayalı bir Dünya Hükümeti kurulmalı | | | | 31. Benim için öncelikli olan, ülkemin iyiliğinden çok dünyanın<br>iyiliği olmalıdır. | | |\n|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|--|--|\n| 32. Evrensel insan hakları bütün ülkelerin hükümetleri tarafından<br>tanınmalı ve korunmalıdır. | | |\n| 33. Dünya çapındaki değişim sürecini, en güçlü siyasi ve<br>ekonomik sisteme sahip ülkeler yönetmelidir. | | |\n| 34. Her ülke kendi ulusal güvenliğini sağlamalıdır. | | |\n| 35. Temsili Demokrasi, her konuda her vatandaşın oyunun<br>hesaba katıldığı Doğrudan Demokrasi ile değiştirilmelidir. | | |\n\n## ## ANKET ÖRNEĞİ (İNGİLİZCE)\n\n## PERSONAL INFORMATION\n\nPlease respond by putting a check in the appropriate box and/or inserting the information in the space provided.\n\n- 1. Are you: male □ female □\n- 2. Check the grade you are in during the 2000-2001 school year: 11 □ │ 12 □\n- 3. Have you ever lived outside the United States? Yes □ > No □ If yes, how many years did you live outside the United States \\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_ Where did you live?\n- 4. Is a language other than English spoken regularly in your home? Yes □ No □ If yes, which language(s)?\n- 5. Is a language other than English YOUR first language? Yes □ No □\n\t- If yes, which language? ------------\n- 6. Do you fluently speak a language other than English? Yes □ No If yes, which language(s)\n- 7. Have you gone to school outside the United States? Yes \\_ No \\_ If yes, what grades in school did you complete there?\n- 8. Have you participated, or do you anticipate participating, in an international exchange during your high school career? > Yes □ No □\n- 9. Have you traveled in four or more other countries? Yes L No L\n- 10. Do you identify with, or feel you belong to, more than one country? Yes\n\n11. Have you corresponded regularly with a person of another country within the past five years? Yes L\n\n12. Has any particular courses(s) in school enhanced your international understanding? Yes L Yes L\n\n115 ## Section 1 Introduction: an IBO journey in strategic planning\n\nThis strategic plan is the product of a planning process that has lasted a year and has involved a close partnership between the IBO and McKinsey & Company for whose pro bono support we are most grateful.\n\nInterim reports on this process were made to the Council of Foundation meetings in Geneva and Mumbai during 2003. The feedback from those discussions and others, involving the new strategic planning committee and IBO directors, resulted in a first draft of the strategic plan that was presented to the Council of Foundation in January 2004. A second draft was widely circulated for consultation during March 2004. This final version was approved by the Council of Foundation in April 2004.\n\nThis new plan forms part of a sequence of long-term thinking that started when the IBO was founded in 1968. However, in one important respect it is significantly different in that for the it addresses the challenge of managing the rapid growth that has always been a feature of the organization.\n\nThe IBO has established a high reputation as the world's leading organization in the field of international education. The way in which we work is determined by a number of core values.\n\n- · Motivated by a mission: we aim to create a better world through education.\n- · International-mindedness: we embrace diversity.\n- · Quality: we value our reputation for high standards.\n- · Participation: we actively involve our stakeholders.\n- · Partnerships: we achieve our goals by working together.\n- · Pedagogical leadership: we innovate in educational practice.\n\nThe challenge facing us to today is both to develop our programmes and services, and to make them available to a more diverse range of students, teachers and schools. This will require imagination, careful planning and the identification of new sources of funding. In particular, it will require the careful management of the IBO's growth so that, while the quality of our work is enhanced, we also reach out to disadvantaged schools and developing areas of the world.\n\nThe plan is a high level document that defines the direction of the organization as well as broad goals for 2014. It is the foundation of stage 2 of the strategic planning process (see appendix A) in which every directorate will produce a functional/regional strategy with detailed implementation plans and budgets (see appendix B). This aims to be a sustained and participatory approach that embeds our strategy into every part of the organization's activities.\n\n123 ## Section 3 Strategy\n\nThe IBO has a responsibility to act in a manner that creates the most effective impact through its mission within the scope of its resources. We can do that by planning to achieve an optimum balance of three factors.\n\n- What we deliver-quality .\n- Whom we deliver to access .\n- How we deliver -- infrastructure .\n\nIBO Mission Statement\n\n\n\nGrowth can be considered in a number of dimensions. For example: growth in the quality of our programmes; growth in the number of students; growth in the professionalism of the organization. Our emphasis is not on growth per se, but rather on the planning of growth to achieve the most effective and balanced impact possible.\n\nWe have identified a series of strategic actions to help us implement these three strategies. They are presented in summary in section 4 of this document and in more detail in section 5. They are listed according to which of three bands they most support, although individual objectives will frequently achieve benefits across the bands.\n\n125 Banding is used to identify countries or areas where the IBO is already active with a strong school network (band 1), areas where we have the most potential for future impact (band 2), and areas where we are unlikely to be able to achieve critical mass in the medium term\n\n126 (band 3). Banding will take place regularly and will take into account factors including the educational difference we can make, the openness of a country to alternative education systems, the local network and support the IBO has available, the size of the potential student pool, the availability of good quality alternatives and the potential for funding of IB programmes. Banding will help us to ensure that our resources are used in ways that increase our chances of optimizing impact.\n\n127 ## Section 5 Strategic actions in more detail\n\nThis section describes each of the actions proposed by the plan. Readers are reminded that this plan is a high level document that defines the direction of the organization as well as broad goals for 2014. The process by which detailed plans and budgets will be developed is described in appendix A and B and will be subject to the normal management, decision making and budgeting processes of the organization.\n\nAs an indication, next to each action is an indication of the most likely source of funding:\n\n- 1. From within the 2004 budget (already approved)\n- 2. From future budget submissions in 2005 and beyond\n- 3. From external fundraising/development\n- 4. No additional funding needed.\n\nTo provide some sense of the anticipated investment, we have also indicated a target timescale over which resources will be required:\n\n- A. Short term (1 to 2 years)\n- B. Medium term (3 to 5 years)\n- Long terms (6 years plus) C.\n\nFinally, we have indicated the likely level of resource required for each action using an indicative scale of:\n\nx. Minor y. Significant z. Major\n\n## A — Quality\n\nTo improve continuously the quality of our curriculum, assessment and professional development through the following strategic actions:\n\n| Action | Notes | Funding | Time- | Resource |\n|--------------------------------------------------------------|----------------------------------|---------|-------|----------|\n| | | | scale | scale |\n| 10.1 Key quality measures | This is a one-off activity to 4 | | A | X |\n| Establishing a series of key performance | be implemented within | | | |\n| indicators for curriculum, assessment and | current staffing/budget | | | |\n| workshop content quality-so that we understand submissions. | | | | |\n| and can measure the quality of our core activities. | | | | |\n\n129 | Action | Notes | Funding | Time-scale | Resource |\n|----------------------------------------------------------------------------|-----------------------------|---------|------------|----------|\n| | | | | scale |\n| AL1 International-mindedness | This is a slow-drip process | 1,2 | B | X |\n| Strengthening the international dimension of IBO | affecting every aspect of | | | |\n| programmes and promulgating the values and | our work. | | | |\n| practices of international education-so that IB | | | | |\n| programmes and services more fully reflect the | | | | |\n| values of the mission statement. | | | | |\n| A1.2 Monitoring content quality | | 2 | A | X |\n| Recording and reporting a comprehensive set of | | | | |\n| key performance indicators for curriculum, | | | | |\n| assessment and workshop content quality-so | | | | |\n| that we can be confident that the quality levels are | | | | |\n| appropriate and consistent, and that any problems | | | | |\n| identified are promptly addressed. | | | | |\n| A1.3 Curriculum and assessment | This builds on current | 2 | C | |\n| Ensuring a process of regular review with | practice. | | | |\n| participation by practitioners and examiners, | | | | |\n| appropriate staff development, committee | | | | |\n| membership, use of consultants and alliances with | | | | |\n| outside bodies-so that curriculum and | | | | |\n| assessment development is informed by the latest | | | | |\n| thinking and our programmes retain their | | | | |\n| reputation for high quality in a changing world. | | | | |\n| Supporting research | Extra resource from | 1,2,3 | B | |\n| Increasing our support of research into the | reserves has recently been | | | |\n| effectiveness of IB programmes and the nature of allocated to research to | | | | |\n| international education-so that research-based | pursue priority projects. | | | |\n| evidence on the achievement of our mission is | | | | |\n| published, and so that the IBO contributes to and | | | | |\n| learns from the growing field of research on | | | | |\n| international education. | | | | | | Action | Notes | Funding | Time-scale | Resource |\n|----------------------------------------------------------------------|-----------------------------|---------|------------|----------|\n| | | | | scale |\n| AL5 Professional development | May also relate to | 1,2 | B | y |\n| Ensuring the worldwide quality of workshops | B2.3 (eg. OCC | | | |\n| through a quality assurance framework, and by | technology | | | |\n| working towards accreditation by external | development to | | | |\n| bodies-so that the level of teacher satisfaction | improve teacher | | | |\n| with workshops increases; the effectiveness of | training). | | | |\n| workshops improves and we acknowledge the key | | | | |\n| influence of teachers in achieving the IBO's | | | | |\n| mission in the classroom. | | | | |\n| A2.1<br>Programme development | The potential scope of this | 12,3 | C | Z |\n| Developing additional programmes and selections action means that a | | | | |\n| or parts from a programme continuum, to be | detailed study is necessary | | | |\n| endorsed by the IBO, that are compatible with the | before it will be possible | | | |\n| mission statement, such as a vocational diploma | to quantify any actions. | | | |\n| or using part of a programme as has happened | | | | |\n| with the European Platform-so that IB | | | | |\n| programmes are compatible with a wider range of | | | | |\n| school organizational structures and students' | | | | |\n| needs, and so that the mission of the IBO is | | | | |\n| achieved among a wider group of students. | | | | | ## B — Access\n\nTo broaden access purposefully where we can have the most impact, particularly with disadvantaged students through the following strategic actions:\n\n| Action | Notes | Funding | Time-scale | Resource |\n|------------------------------------------------------------------------|------------------------------|---------|------------|----------|\n| | | | | scale |\n| B01<br>Banding and project portfolio | A greater staffing capacity | 2 | B | y |\n| Completing and regularly reviewing the banding | to undertake | | | |\n| exercise to create a portfolio of fundable projects | communications and | | | |\n| based on our strategic goals-so that we can: | marketing work will be | | | |\n| focus our resources where they will have the most required within each | | | | |\n| impact; provide short-term set-up support to | regional office and will be | | | |\n| schools; and attract resources for development | the subject of budget | | | |\n| projects (for example, the German government | submissions for 2005. | | | |\n| funding the introduction of certain subjects in | | | | |\n| German in the Diploma Programme). | | | | |\n| Bo.2 Monitoring growth and progress | The strategic planning and | | A | X |\n| Creating a comprehensive set of projections, a | management information | | | |\n| model of the consequences of growth and a | departments will undertake | | | |\n| reporting process-so that we can plan for and | this activity within current | | | |\n| manage growth while tracking our progress | budgets. | | | |\n| towards broadening access. | | | | |\n| BI.I<br>Existing schools' growth | Costs will relate to | 2 | A | X |\n| Supporting authorized schools to promote and | developing materials to | | | |\n| enlarge their existing programmes-so that we | help schools market their | | | |\n| attract more students to authorized schools and | IB programmes, and | | | |\n| help schools to create stronger programmes. | improvements to | | | |\n| | www.ibo.org so that | | | |\n| | detailed country and | | | |\n| | school information has a | | | |\n| | much higher visibility on | | | |\n| | the site. These costs will | | | |\n| | be managed within the | | | |\n| | communications budget. | | | |\n\n132 | Action | Notes | Funding | Time-scale | Resource |\n|--------------------------------------------------------------------------|----------------------------------|---------|------------|----------|\n| | | | | scale |\n| B1.2 Developing recognition | Costs will relate to | 2 | B | y |\n| Increasing recognition of our programmes by | increasing levels of staff | | | |\n| universities and governments-so that our | activity in regional offices | | | |\n| programmes are recognized on a basis that is | so that more time can be | | | |\n| equitable in relation to national programmes. | committed to these | | | |\n| | activities. These costs will | | | |\n| | be managed within | | | |\n| | regional office budgets. | | | |\n| | (see B0.1) | | | |\n| B2.1 Banding | We anticipate that regional 2,3 | | B | y |\n| Responding to the results of the regional banding | offices will want to | | | |\n| exercise-so that we focus our resources in places determine targeted | | | | |\n| where we can have the most impact. | activities to develop local | | | |\n| | links and promote IB | | | |\n| | programmes in band 2 | | | |\n| | counties. These costs will | | | |\n| | be managed within | | | |\n| | regional office budgets | | | |\n| | and by searching out | | | |\n| | external funding options. | | | |\n| B2.2 Extending our language provision | The goal of adding | 2,3 | B | y |\n| Investigating options for offering IB programmes | further languages (along | | | |\n| in additional languages while ensuring both | the lines of German in | | | |\n| quality and delivery-so that IB programmes | the Diploma Programme) | | | |\n| become available in countries that do not | will be achieved through | | | |\n| routinely use one of the IBO's working languages. Ifund-raising once the | | | | |\n| | German project has been | | | |\n| | fully evaluated. | | | |\n| B2.3 Technology | Research and pilots are | 1.2.3 | A.B | Z |\n| Introducing innovative technology such as the | currently underway in a | | | |\n| online curriculum centre (OCC)-so that we can | number of areas (for | | | |\n| offer opportunities to students and teachers who | example e-marking, | | | |\n| are limited by resource, time or geography. | electronic assessment, | | | |\n| | activities on the OCC). | | | | | Action | Notes | Funding | Time-scale | Resource |\n|--------------------------------------------------------------------|----------------------------|---------|------------|----------|\n| | | | | scale |\n| B2.4 Additional delivery models | A number of options are | 2,3 | C | Z |\n| Exploring the consequences and considering the | currently being | | | |\n| introduction of new delivery models-so that we | investigated (eg. a | | | |\n| research new options for delivering our existing | vocational diploma) but | | | |\n| programmes. | any proposals in this area | | | |\n| | would require detailed | | | |\n| | consideration by the | | | |\n| | education committee | | | |\n| | before any | | | |\n| | recommendation is made. | | | |\n| B3.1 Collaboration | Financial needs will | 2 | A | X |\n| Exploring options of collaboration with | depend on the nature and | | | |\n| governments and other organizations that have the purpose of the | | | | |\n| infrastructure to reach areas of low potential | collaboration. The first | | | |\n| critical mass, or among schools-so that we can | stage is an evaluation of | | | |\n| share resources to reach students in parts of the | options. | | | |\n| world that would otherwise be beyond our | | | | |\n| resources to access. | | | | | ## C — Infrastructure\n\nTo build a highly effective and efficient organization and infrastructure to serve students and schools through the following strategic actions:\n\n| Action | Notes | Funding | Time-scale | Resource |\n|-----------------------------------------------------|---------------------------|---------|------------|----------|\n| | | | | scale |\n| C01<br>An efficient and effective organization | This action will require | 2 | A.B | Z |\n| Building our internal organizational structures, | detailed attention by the | | | |\n| performance and capacity (in finance, | functional/regional | | | |\n| communications, human resource, facilities | strategies. | | | |\n| management, management information, | | | | |\n| information and communication technology, | | | | |\n| project support, strategic planning and fund- | | | | |\n| raising)-so that we can meet future challenges as | | | | |\n| the organization grows and develops, and the | | | | |\n| world about us changes; our performance and | | | | |\n| resource utilization compares favourably with | | | | |\n| similar organizations; we innovate and utilize best | | | | |\n| practice experience from elsewhere. | | | | |\n| 00.2 A reliable assessment operation | | 2 | B | y |\n| Ensuring that we have a comprehensive plan to | | | | |\n| maintain reliability and integrity under the | | | | |\n| pressures of change and growth so that the | | | | |\n| reputation of the organization continues to be | | | | |\n| protected; we continue to investigate and | | | | |\n| implement new approaches to assessment; we | | | | |\n| continue to be able to recruit and retain a high | | | | |\n| quality examining team. | | | | |\n| 003 An effective regional structure | | 2 | B | y |\n| Reviewing the regional and sub-regional | | | | |\n| structures - so that we develop an increasing | | | | |\n| degree of regional autonomy and we ensure the | | | | |\n| best use of our resources given the IBO's | | | | |\n| worldwide coverage. | | | | | | Action | Notes | Funding | Time-scale | Resource |\n|-----------------------------------------------------------------------------|-------------------------------|---------|------------|----------|\n| | | | | scale |\n| C0A<br>An IB association | Costs for 2004 and 2005 | 2.3 | C | Z |\n| Bringing into an association individuals | will relate to research and | | | |\n| (including alumni, parents, teachers, examiners | piloting activities to test | | | |\n| and friends) who have an ongoing interest in the | the feasibility of this | | | |\n| IBO-so that we build a community of support | proposal. McKinsey and | | | |\n| for the goals of the organization. | Company are providing | | | |\n| | pro-bono consultancy. | | | |\n| | External funding will be | | | |\n| | required beyond any pilot | | | |\n| | stage. | | | |\n| c0.5 Performance measures | This is a one-off activity to | 4 | A | X |\n| Establishing a series of key performance | be implemented within | | | |\n| indicators for the delivery of defined services-so current staffing/budget | | | | |\n| that we understand the most important aspects of | submissions | | | |\n| our service delivery, and have the capacity to | | | | |\n| collect data that allows us to measure our | | | | |\n| performance. | | | | |\n| 00.6 A resource development strategy | This activity will be | 4 | A | X |\n| Developing a funding strategy for infrastructure | undertaken as a project by | | | |\n| development-so that we have the resources | the development office | | | |\n| necessary to ensure a high- quality and up-to-date | | | | |\n| infrastructure. | | | | |\n| C1.1<br>Monitoring service quality | This implements the | 2 | A | X |\n| Recording and reporting a comprehensive set of | performance measures | | | |\n| key performance indicators for service delivery to identified in C0.5. | | | | |\n| schools and others-so that we can be confident | | | | |\n| that our quality levels are appropriate and | | | | |\n| consistent, and that any problems identified are | | | | |\n| promptly addressed. | | | | | | Action | Notes | Funding | Time-scale | Resource |\n|-------------------------------------------------------------------|--------------------------------|---------|------------|----------|\n| | | | | scale |\n| CL2<br>Self-sustaining programmes | Critical to this action is the | 1.2 | B | X |\n| Introducing a process of activity-costing and an | availability of detailed | | | |\n| action plan to ensure that each IB programme | costing data. The first step | | | |\n| becomes financially self-sustaining-so that long- | is therefore to implement a | | | |\n| term cross-subsidy between programmes is | system of activity based | | | |\n| removed. | costing. We are currently | | | |\n| | reviewing options for | | | |\n| | doing this within the 2004 | | | |\n| | 1% budget allocation to | | | |\n| | strategic planning. | | | |\n| c1.3 Strengthening regional offices | | 2 | B | y |\n| Ensuring quality in the provision of school | | | | |\n| services, using techniques such as banding to | | | | |\n| identify opportunities for growth, developing | | | | |\n| working practices, and mobilizing additional | | | | |\n| resources-so that we give effective, high-quality | | | | |\n| support to schools and achieve strong leverage | | | | |\n| from limited resources, and so that opportunities | | | | |\n| for widening access can be pursued. | | | | |\n| 02.1 Collaborating with other agencies | | 2,3 | C | X |\n| Seeking and working with partners who share | | | | |\n| similar values and goals in, for example, higher | | | | |\n| education, and with other international | | | | |\n| organizations, through initiatives such as | | | | |\n| Education For All -so that we can expand our | | | | |\n| capacity through the sharing of ideas and | | | | |\n| resources. | | | | |\n| c2.2 Consultancy | A longer-term goal that | 2 | B | X |\n| Establishing a consultancy capability so that we | would ultimately | | | |\n| can collaborate with state systems of education in | become a new source of | | | |\n| the development of national programmes-so | revenue to the | | | |\n| that: national systems and others can benefit from organization. | | | | |\n| an international perspective; the IBO can benefit | | | | |\n| from best national practice; and the IBO can | | | | |\n| manage its intellectual property responsibly. | | | | | | Action | Notes | Funding | Time-scale | Resource |\n|------------------------------------------------------------------------------|---------------------------------------|---------|------------|----------|\n| | | | | scale |\n| ్లో 3 Long-term relationships | ' An existing activity of the 1,2 | | B | X |\n| Cultivate major donors and supporters to establish development office that | | | | |\n| a relationship-so that we can secure long-term | will be strengthened. | | | |\n| commitments to support our work. | | | | | ## Appendix A The strategic planning process\n\nThe plan is a high level document that defines the direction as well as broad goals for 2014. It is the foundation of stage 2 of the strategic planning process in which every directorate will produce a functional/regional strategy with detailed implementation plans.\n\nThis staged approach is designed to ensure that:\n\n- · top level goals are translated into the detailed activities of the organization;\n- · ownership of the plan is developed among those who are responsible for implementing it;\n- there can be flexibility in the way in which the goals are achieved with an appropriate level of empowerment;\n- · the appropriate committees and specialists can give detailed consideration to every action;\n- · · budgets are derived from detailed project plans;\n- · plans are developed in an evolving process that considers resourcing and funding levels;\n- · strategic planning is built into the life of the IBO, not just one department or committee.\n\n| | Stage 1 | Stage 2 | Stage 3 |\n|------------------------|-----------------------------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------------|-------------------------------------------------------|\n| | Organizational strategy | Functional and regional | Implementation plans |\n| | | strategy | |\n| Key<br>document | Mission statement, IBO<br>strategic plan | Functional/regional strategic<br>plans | Project plans/work<br>schedules |\n| Focus | Impact, planned growth and<br>IBO strategic actions | Responding to the IBO<br>strategic actions | Implementing the<br>functional/regional<br>strategies |\n| Approved by | Council of Foundation on<br>recommendation of the<br>Strategic Planning Committee | Council of Foundation on<br>recommendation of<br>committees and RACs. | Directors |\n| Financial<br>framework | Long term financial planning | 3 year financial plan | Annual budget |\n| Executive<br>officer | Director general | Directors | Managers/staff |\n| Supported by | Strategic planning director | Strategic planning<br>department members | Project support office, if<br>necessary |\n| Lifetime | 5 years plus with reviews | 1 to 3 years with reviews | Less than 1 year |\n| Monitoring | Strategic planning committee | Committees of the Council | Directors reporting to |\n| and review | reporting to the Council of | of Foundation/RACs | Committees of the Council |\n| | Foundation | through reports to the<br>strategic planning<br>committee | of Foundation/RACs | The organization will develop the capacity to implement, monitor and redevelop this plan through the strategic planning committee, the strategic planning department and the active involvement of stakeholders.\n\nA project management methodology (based on international best practice in project management such as PRINCE 2 and PMBOK) is being developed and supported by the new project support office of the strategic planning department. This methodology requires that plans have clear objectives, ownership, budgets, timescales, a review process, etc. The senior management team has established a project board, chaired by the director general, to oversee the management of all projects and their prioritisation. ## Financial implications Appendix B\n\nThis plan is based on an assumption of growth. Planned growth is key to the future of the IBO, particularly because growth gives us the flexibility to develop and innovate. Beyond the resources created by our own activity and growth, the achievement of the plan will depend on our capacity to raise funds from other sources.\n\nThe current 'actions' are high-level statements of intent, not detailed plans of action. For example:\n\n- · develop recognition with universities and governments;\n- ·\n- explore collaboration options; .\n- develop additional programmes. ●\n\nIt is important to stress that this strategic plan provides a clear sense of direction and a framework for future planning - not a substitute decision-making process. Detailed plans will be developed and approved within the context of the normal management, decision making and budgeting processes of the organization.\n\nGiven this staged approach, the detailed financial consequences of the plan will be developed during stage 2. As a consequence, a provisional indication of the likely scale and resourcing level of each activity has been provided in section 5.\n\nThe Council of Foundation has approved this plan as a statement of overall direction and intent. The short-term financial resources to deliver the plan have/will be requested through the normal budgeting process for 2004 and 2005.\n\nMany actions are dependent on successfully securing external funding. Fund-raising will play an increasingly important role in funding the development of the IBO.\n\nAs stage 2 develops, it will be possible to produce a detailed 3-year financial plan (for 2006 to 2008) that will backup the standard annual budget submissions. In itself, this will be a very worthwhile improvement to the long term planning processes of the IBO. ## Ek-3: ÖZGEÇMİŞ\n\n1980 yılında Kastamonu'nun Cide ilçesinde doğan Gültekin Göçmen ilköğretimini Cide Cumhuriyet Ilköğretim Okulu'nu bitirdikten sonra lise eğitimine Kastamonu Göl Anadolu Oğretmen Lisesi'nde devam etmiştir.\n\n1998'de liseyi bitirmiş ve aynı yıl üniversite sınavına girerek Boğaziçi Universitesi Eğitim Fakültesi Ingilizce Oğretmenliği Bölümü'nde okumaya hak kazanmıştır. 2002 yılında lisan eğitimini tamamlayan Gültekin Göçmen aynı yıl İngilizce Öğretmeni olarak İstanbul'da göreve başlamıştır.\n\nAskerlik görevini 2005 yılında yedek subay olarak Kara Kuvvetleri Lisan Okulu'nda yapan yazar, 2006 yılında Marmara Universitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Eğitim Yönetimi ve Denetimi Programında yüksek lisans eğitimine başladı.\n\nŞu anda yüksek lisans eğitimine devam eden Gültekin Göçmen, aynı zamanda Fatih Vefa Lisesi'nde Ingilizce öğretmeni ve Yurtdışı Projeleri\n\nKoordinatörü olarak görev yapmaktadır.\n\nGültekin Göçmen 2009 yılında evlenmiştir. # T. C.\n## Marmara Üniversitesi\n### Eğitim Bilimleri Enstitüsü\n#### Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı\n##### Eğitim Yönetimi ve Denetimi Bilim Dalı\n\n# ULUSLARARASI BAKALORYA PROGRAMI'NIN ULUSLARARASI ANLAYIŞ GELİŞTİRMEYE KATKISI\n## (TÜRKİYE ÖRNEĞİ)\n\n# Yüksek Lisans Tezi\n\n# Gültekin GÖÇMEN\n\n# İstanbul, 2010 T. C. \nMarmara Üniversitesi \nEğitim Bilimleri Enstitüsü \nEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı \nEğitim Yönetimi ve Denetimi Bilim Dalı \n\n---\n\n# ULUSLARARASI BAKALORYA PROGRAMI'NIN ULUSLARARASI \n# ANLAYIŞ GELİŞTİRMEYE KATKISI \n(TÜRKİYE ÖRNEĞİ) \n\n---\n\nYüksek Lisans Tezi \n\n---\n\nGültekin GÖÇMEN \n\n---\n\nDanışman: Prof. Dr. Münevver ÇETİN \n\n---\n\nİstanbul, 2010 # T.C.\n## Marmara Üniversitesi\n### Eğitim Bilimleri Enstitüsü\n#### Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı\n##### Eğitim Yönetimi ve Denetimi Bilim Dalı\n\n## ONAY SAYFASI\n\nGültekin GÖÇMEN tarafından hazırlanan **\"ÜLUSLARARASI BAKALORYA PROGRAMI'NIN ÜLUSLARARASI ANLAYIŞ GELİŞTİRMEYE KATKISI (TÜRKİYE ÖRNEĞİ)\"** başlıklı bu çalışma, 30.06.2010 tarihinde yapılan savunma sınavı sonucunda başarılı bulunarak jürimiz tarafından yüksek lisans tezi olarak kabul edilmiştir.\n\n---\n\n### İmzalar\n\n| Danışman | Prof. Dr. Münevver ÇETİN | [Signature] |\n| --- | --- | --- |\n| Üye | Doç. Dr. Ahmet ŞİRİN | [Signature] |\n| Üye | Yrd. Doç. Dr. Mehmet ÜNLÜ | [Signature] | 7. Türkiye dışında herhangi bir ülkede okula gittiniz mi? \n **EVET / HAYIR** \n Cevabınız Evet ise; Kaçinci sınıfta orada okudunuz: _______________\n\n8. Lise hayatınız süresince uluslararası öğrenci değişim organizasyonlarına katıldınız mı yada katılımayı düşünüyorsunuz? \n **EVET / HAYIR**\n\n9. Yurtdışında hangiülkelere seyahat ettiniz? \n ___________________________________________________________________________________________\n\n10. Kendinizi birden çok ülkeye ait hissediyorsunuz? \n **EVET / HAYIR**\n\n11. Son 5 yılda, yurtdışından bir kişiyle düzenli olarak görüşmeniz oldu mu? \n **EVET / HAYIR**\n\n12. Okulda verilen derslerden herhangi biri sizce, “Uluslararası Anlayışınızı” kuvvetlendirdi mi? \n **EVET / HAYIR** \n Cevabınız Evet ise: Hangi Ders(ler): _______________ # EK-2: IBO Stratejik Plan\n\n## IBO\n\n# Strategic Plan\n\n## of the International Baccalaureate Organization (IBO)\n\n### April 2004\n\n---\n\n**Version 1.0 - Approved by the Council of Foundation**\n\n© 2004 International Baccalaureate Organization\n\n**121** # Section 4 Strategic actions in summary\n\n| **A—Quality** | **B—Access** | **C—Infrastructure** |\n|---------------|---------------|-----------------------|\n| **General (0)** Entire organization | **A0.1** Establish key quality measures for curriculum, assessment and workshops. | **C0.1** Build an efficient and effective organization. |\n| | **A0.2** Monitor key growth and progress measures. | **C0.2** Ensure a reliable assessment operation. |\n| | | **C0.3** Evolve an effective regional structure. |\n| | | **C0.4** Establish an IB Association for individual membership. |\n| | | **C0.5** Establish key performance measures. |\n| | | **C0.6** Write a resource development strategy. |\n| **Band 1 Established IB World School network** | **A1.1** Strengthen the international dimension of IB programmes. | **C1.1** Monitor service quality to schools. |\n| | **A1.2** Monitor content quality. | **C1.2** Ensure self-sustaining programmes. |\n| | **A1.3** Ensure our curriculum and assessment are world-class. | **C1.3** Strengthen regional offices. |\n| | **A1.4** Support research into the effectiveness of IB programmes. | |\n| | **A1.5** Ensure the worldwide quality of IB professional development. | |\n| **Band 2 High potential for future impact** | **A2.1** Develop additional programmes. | **C2.1** Collaborate with other agencies. |\n| | **B2.1** Respond to the branding exercise. | **C2.2** Evolve a consultancy capability. |\n| | **B2.2** Extend language provision. | **C2.3** Cultivate major donors and establish long-term relationships. |\n| | **B2.3** Make use of innovative technology including e-learning. | |\n| | **B2.4** Explore additional delivery models. | |\n| **Band 3 Lacking critical mass** | **B3.1** Explore collaboration options. | |"},"parts":{"kind":"number","value":131,"string":"131"}}},{"rowIdx":74,"cells":{"source":{"kind":"string","value":"sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_071348"},"combined_text":{"kind":"string","value":"## FARKLI BALIK TÜRLERİNDEN MARİNAT YAPIMI VE KALİTESİNİN BELİRLENMESİ\n\n## OZET\n\nAraştırmada taze palamut (Sarda sarda, Bloch 1793), hamsi (Engraulis encrasicholus, Linnaeus 1758) ve zargana (Belone euxini, Günther 1866) balıklarından marinat yapılarak +4°C'de muhafaza edilmiştir. 170 günlük depolama süresi boyunca biyokimyasal kompozisyon, kimyasal ve duyusal kaliteleri araştırılarak ürünlerin raf ömürleri tespit edilmeye çalışılmıştır.\n\nBiyokimyasal kompozisyon sonuçlarına göre palamut, hamsi ve zargana balıklarının taze ve marinat örneklerinde ortalama ham protein değerleri sırası ile %13.25±0.13 - 11.45±0.64, %11.89±0.66 - 10.19±0.04, %14.48±0.04 - 10.21±0.32, ham yağ oranları %17.01±0.29 - 22.40±0.06, %11.11±0.24 - 11.59±0.05, %5.74±0.04 -6.01±0.06, nem oranları %62.45±1.28 - 59.07±0.07, % 72.04±0.11 - 70.75±0.19, %74.13±0.27 - 72.93±0.10, ham kül oranları %3.87±0.04 - 4.76±0.01, %2.14±0.07 -5.12±0.02, %3.70±0.61 - 5.52±0.02 olarak belirlenmiştir.\n\nPalamut, hamsi ve zargana balıklarının depolama sonundaki ortalama pH değerleri, marine ürünler için belirtilen sınır değerler içerisinde kalmıştır.\n\nTaze palamut, hamsi ve zargana balıklarının ortalama TVB-N değerleri sırası ile 12.13±0.47 mg/100g, 7.47±0.47 mg/100g, 9.33±1.87 mg/100g olarak saptanmış, depolamanın sonunda ortalama değerler ise sırasıyla 17.63±0.77 mg/100g, 18.67±0.47 mg/100g ve 16.80±0.81 mg/100g olarak bulunmuştur.\n\nTaze palamut, hamsi ve zargana balıklarının ortalama TBA değerleri sırası ile 2.16±0.50 mg malonaldehit/kg, 1.45±0.23 mg malonaldehit/kg, 0.99±0.09 mg malonaldehit/kg olarak bulunmuş, depolamanın sonunda ise sırasıyla 10.93±0.62 mg malonaldehit/kg, 13.47±1.30 mg malonaldehit/kg ve 3.83±1.03 mg malonaldehit/kg olarak belirlenmiştir.\n\nTMA ve Peroksitin depolama sonundaki ortalama değerleri tüketilebilirlik sınırının altında olduğu tespit edilmiştir.\n\nPalamut, hamsi ve zargana marinatlarının 10. gün ette ve salamurada ortalama tuz değerleri sırası ile %4.41±0.16 - 8.07±0.36, % 9.49±0.43 - 8.03±0.31, %4.71±0.28 - 8.19±0.21 iken depolamanın sonunda sırası ile %5.20±0.10 - 8.31±0.40, %6.99±0.20 -7.72±0.20 ve %7.64±0.48 - 9.03±0.20 olduğu belirlenmiştir.\n\nPalamut, hamsi ve zargana marinatlarının 10. gün ette ve salamurada ortalama sirke değerleri sırası ile %0.74±0.22 - 0.30±0.0, % 0.35±0.03 - 0.60±0.0, %0.23±0.03 -0.27±0.03 olarak belirlenmiş, depolamanın sonunda ise sırasıyla %1.99±0.09 -3.60±0.0, %3.26±0.09 - 5.20±0.20, %3.15±0.06 - 5.00±0.20 olarak bulunmuştur.\n\nDuyusal analiz sonuçlarına göre palamut marinatının raf ömrü 130 gün, hamsı ve zargana marinatlarının raf ömürleri ise 155 gün olarak belirlenmiştir.\n\nAnahtar kelimeler; Marinat, Palamut, Hamsi, Zargana, Raf ömrü. ## PRODUCTION AND QUALITY DETERMINATION OF MARINADE FROM DIFFERENT FISH SPECIES\n\n## ABSTRACT\n\nIn this study, marinades from fresh bonito (Sarda sarda, Bloch 1793), anchovy (Engraulis encrasicholus, Linnaeus 1758) and garfish (Belone belone euxini, Günther 1866) were prepared and stored at +4℃. Shelf life of products was investigated by examing the biochemical composition, chemical and sensory quality during 170 days storage period.\n\nAccording to biochemical composition results, average crude protein values of fresh and marinated bonito, anchovy and garfish were 13.25±0.13 - 11.45±0.64%, 11.89±0.66 - 10.19±0.04%, 14.48±0.04 - 10.21±0.32%, average crude fat rates were 17.01±0.29 - 22.40±0.06%, 11.11±0.24 - 11.59±0.05%, 5.74±0.04 - 6.01±0.06%, average moisture rates were 62.45±1.28 - 59.07±0.07%, 72.04±0.11 - 70.75±0.19%, 74.13±0.27 - 72.93±0.10%, average crude ash rates were 3.87±0.04 - 4.76±0.01%, 2.14±0.07 - 5.12±0.02%, 3.70±0.61 - 5.52±0.02%, respectively.\n\nThe average pH values of bonito, anchovy and garfish at the beginning and the\n\nend of the storage were in the defined limit values for marinated products.\n\nThe average TVB-N values of fresh bonito, anchovy and garfish were 12.13±0.47 mg/100g, 7.47±0.47 mg/100g, 9.3±1.87 mg/100g and at the end of the storage they were 17.63±0.77 mg/100g, 18.67±0.47 mg/100g ve 16.80±0.81 mg/100g, respectively.\n\nThe average TBA values of fresh bonito, anchovy and garfish were 2.16±0.50 mg malonaldehit/kg, 1.45±0.23 mg malonaldehit/kg, 0.99±0.09 mg malonaldehit/kg, and at the end of the storage they were 10.93±0.62 mg malonaldehit/kg, 13.47±1.30 mg malonaldehit/kg ve 3.83±1.03 mg malonaldehit/kg, respectively.\n\nThe average values of TMA and POS of fresh and during the storage were under the tolerable limits.\n\nWhile the average salt rates of bonito, anchovy and garfish in meat and marinade at 10th day were 4.41±0.16 - 8.07±0.36%, 9.49±0.43 - 8.03±0.31%, 4.71±0.28 - 8.19±0.21% they were 5.20±0.10 - 8.31±0.40%, 6.99±0.20 - 7.72±0.20% ve 7.64±0.48 - 9.03±0.20% at the end of the storage, respectively.\n\nWhile the average vinegar rates in meat and marinade of bonito, anchovy and garfish at 10th day were 0.74±0.22 - 0.30±0.0%, 0.35±0.03 - 0.60±0.0%, 0.23±0.03 -0.27±0.03% they were 1.99±0.09 - 3.60±0.0%, 3.26±0.09 - 5.20±0.20%, 3.15±0.06 -5.00±0.20% at the end of the storage, respectively.\n\nAccording to result of the sensory analyses the shelf life of marinated bonito was 130 days and marinated of anchovy and garfish were 155 days.\n\nKey words: Marinade, Bonito, Anchovy, Garfish, Shelf life ## TEŞEKKÜR\n\nAraştırmanın yürütülmesini S. 107 numaralı proje ile destekleyen O.M.U. Araştırma Fon Saymanlığı'na teşekkür ederim.\n\nBu araştırmanın planlanmasında ve yürütülmesinde yardımlarını esirgemeyen Danışman Hocam Yrd. Doç. Dr. Hünkar Avni DUYAR'a, duyusal analizlerin değerlendirilmesinde yardımlarını gördüğüm hocalarım ve yüksek lisans arkadaşlarıma, tez yazım aşamasında yardımcı olan Arş. Gör. Melek ERSOY KARAÇUHA ve yüksek lisans öğrencisi S. Müzeyyen VİCDANLI'ya içtenlikle teşekkür ederim.\n\nMaddi ve manevi desteklerini hiçbir zaman esirgemeyen eğitimimi devam ettirmemi sağlayan aileme ve tez çalışmamda emeği geçen dostlarım ve ev arkadaşım Hanım SAVDIÇ, Nadire BIGEÇ ve tüm arkadaşlarıma sonsuz teşekkür ederim. ## 1. GİRİŞ\n\nİçinde bulunduğumuz çağın bir gereksinimi olarak meslek faaliyetleri, bedensel güçten ziyade daha çok beyin gücü gerektirir bir hale gelmiş, buna bağıl olarak proteince zengin, kolay sindirilebilir gıdalara yönelim görülmüş, bilinçli beslenme alışkanlıklarının kazanılmasıyla da doymamış yağ asitlerince zengin gıdaların tüketimi kaçınılmaz olmuştur. Su ürünleri bu anlamda yüksek protein, doymamış yağ asitleri ve esansiyel amino asitleri içeriği nedeniyle önemli bir kaynak oluşturmaktadır (Varlık ve ark., 2004).\n\nDünya'da avcılık ve yetiştiricilik yoluyla su ürünleri üretimi 140.475.164 ton'dur (Anonim, 2006a). Bu üretimin %75.2'si insan gıdası olarak değerlendirilmiş olup, bunun %39.1'i taze, %19'u dondurulmuş, %8.2'si konserve edilmiş, %8.8'i ise dumanlanmış, tuzlanmış ve kurutulmuş olarak tüketilmektedir (Anonim, 2006b).\n\nTürkiye'de 2003 yılı istatistiklerine göre su ürünleri üretimi 587.715 ton olup bu üretimin %82.2'si insan gıdası olarak %17.8'i balık unu-yağı üretimi ve diğer amaçlarla kullanılmıştır (Anonim, 2005a).\n\nTürkiye'nin üç tarafı denizlerle çevrili olmasına rağmen insanlarımız besin ihtiyacının büyük bölümünü karasal kaynaklardan karşılamaktadır. Bunda da hayvansal\n\nprotein miktarı oldukça düşüktür. Oysa dengeli beslenmenin şartlarından biri günlük protein ihtiyacının %30-35'inin hayvansal kökenli olmasını gerektirir. Ülkemizde zaten az olan su ürünleri tüketimi, bölgeler arasında da büyük farklılıklar göstermektedir. Karadeniz gibi kıyı bölgelerimizde su ürünleri yüksek oranda tüketilmekte ise de, bu oran iç bölgelerimizde çok düşüktür. Halkımızın su ürünlerini tüketme alışkanlığının ve yurdumuzda yeterli miktarda soğuk hava zincirinin olmayışı bunun en büyük nedenlerinden sayılabilir (Boran ve Karaçam, 1993). Türkiye'de 2004 yılı istatistiklerine göre avlanan deniz balıkları içerisinde hamsi 340.000 ton ile 1.sırada, palamut 5701 ton ile 8. sırada, zargana ise 491 ton ile sonuncu sıralarda yer almaktadır. Toplam av miktarları bölgeler bazında değerlendirildiğinde hamsı av miktarının 306.656 tonu, palamut av miktarının 4693 tonu, zargana av miktarının 284 tonu Karadeniz bölgesinde karşılanmaktadır (Anonim, 2006c)\n\nKasım ve Mart ayları arasında bol miktarda avlanan hamsinin önemli bir kısmı taze olarak tüketilmekte, kalanı ise balık unu ve yağı üretimi şeklinde değerlendirilmektedir (Boran ve Karaçam, 1993). Palamut, taze ve dondurulmuş olarak tüketilmesine karşılık zargana balığı sadece taze olarak tüketilmektedir.\n\nBalık eti diğer etlerle karşılaştırıldığında, bağ dokusunun az olması ve böylece kolay sindirilebilme özelliği bir avantaj olarak görülürken, bozulmaya karşı çok duyarlı olması önemli bir dezavantaj oluşturmaktadır. Bu nedenle avlandıktan sonraki aşamalarda balık etinin hiyenik koşullar altında muhafaza edilmesi gerekmektedir (Anonim, 2005b). Balık muhafazası kendi arasında altı grupta değerlendirilmektedir. Bunlar; kurutma, tuzlama, dumanlama, soğutma, dondurma, ısı işlemli ve ısı işlemsiz konserve uygulamalarıdır. Marinat ise bu yöntemlerden 1sı işlemsiz konservasyon bölümüne girmektedir (Ovayolu, 1997).\n\nMarinatlar balık ve kabukluların asetik asit ve tuz çözeltisinde korunarak raf ömrünün arttırıldığı ve değişik tatlar kazanması amacıyla şeker ve baharatların da ilave edilerek cam kavanoz veya plastik kaplar içerisinde paketlendiği ürünlerdir. Kuzey Avrupa'da özellikle İskandinavya ve Almanya'da çok popülerdir. Britanya ve Kuzey Amerika'da da rağbet gören gıdalar arasında yer almaktadır. Farklı ülkelerde değişik içeriklerde de hazırlanmaktadır (McLay, 1972; Clucas and Ward, 1991; Karl et al., 1995). Türkiye'de daha çok hamsi balığı filetosundan yapılan marinat üretilmektedir. Palamut ve zargana balıklarına ait herhangı bir üretim yapılmamaktadır. Fakat üretilen\n\nbalık ve su ürünleri marinatlarında raf ömrü içerisinde tüketime uygun olmayan kalite sorunları yaşanmaktadır. Marinat ucuz teknoloji olması, taze balığın raf ömrünü arttırması, kas yapısını yumuşatması, balığa değişik tat ve aroma kazandırması açısından son derece önemlidir (Kılınç, 2003).\n\nTürkiye'de balık marinatları üzerindeki çalışmalar sınırlıdır. Ersan, 1960, Ersan, 1961, Bakıcı, 1987, Pala ve ark., 1988, Varlık ve ark., 1993, Gün ve ark., 1994, Aksu ve ark., 1997, Yapar, 1998, Erkan ve ark., 2000, Metin ve ark., 2000, Varlık ve ark., 2000, Ozden ve Baygar, 2003, Çelik, 2004.\n\nMarinat ürünlerin gerek damak zevkine uygunluğu açısından gerekse taze balık tüketiminin kısıtlı olması nedeniyle Avrupa ülkelerinde tüketimleri çok yaygındır. Avrupa ülkelerinde değişik şekillerde hazırlanarak halkın beğenisine sunulmuş çeşitli balık ve su ürünleri mardır. Türkiye'de ise taze balık tüketimi son derece yaygın olduğu için halk marine edilmiş ve diğer işlenmiş balık ürünlerine sıcak bakmamaktadır. Bu nedenle Türkiye'deki birkaç işletme Avrupa ülkelerinde çok rağbet gören marinat ürünleri üreterek ihraç etme yoluna gitmeye başlamışlardır. Türkiye'de son yıllarda soslar içerisinde hazırlanan hamsi marinatların yurt dışına ihracatına başlanmıştır. Ancak palamıt ve zargana balığından henüz bu şekilde marinat üretimi yoktur. Palamut ve zargana balığı da gerek marinat teknolojisine işlenebilmesi gerekse bol miktarda avlanması ve lezzet açısından uygunluğu nedeniyle marinat üretiminde kullanılarak değerlendirilmelidir. Bu bağlamda; Sorunların giderilmesi ayrıca hamsiye ilaveten daha hiç denenmemiş olan palamut ve zargana balıklarının da marinata işlenmesiyle taze hamsi, palamut ve zargana balıklarından aynı formülasyonla 3 farklı grupta yapılan marinatın kalitesinin ve raf ömrünün saptanması tezin amacını oluşturmuştur. ## 2. LİTERATÜR ÖZETİ\n\n## 2.1. Marinat Teknolojisi\n\nMarinat, balığın ısı işlemi olmadan sırke veya organik asitler ve tuz ile muamele edilerek olgunlaştırılıp yenilebilir şekle getirilmesi işlemidir. Olgunlaştırma işlemini tamamlamış ürünler salamura, sos, krem, mayonez veya yağ ile ambalajlanarak tüketime sunulurlar. Marinat teknolojisinde; taze, dondurulmuş, tuzlanmış balık veya balık kısımları da kullanılabilmektedir. En iyi marine ürün ise hamsı ve ringa gibi yağlı balık türlerinin kullanılması ile elde edilir. Marinatlar yapılışlarına göre soğuk, kızartılmış ve pişirilmiş olarak üç türdür. (Gökoğlu, 2002; Baygar ve ark., 2000).\n\nMarinat teknolojisinin ilk aşaması olgunlaştırma işlemidir. Asetik asit ve tuz solüsyonunda balığın fiziksel ve duyusal özelliklerinde meydana gelen değişimler birkaç günde oluşur. Kas dokusu yumuşamakta, deri ve kılçıklar kolayca ayrılabilmektedir (Sikorski, 1989).\n\nMarinatın olgunlaşması oldukça karmaşık fiziksel ve kimyasal olaylar zinciridir. Olgunlaşma ne yalnız sirke ile ne de yalnız tuzun etkisi ile gerçekleşir. Sirke ve tuz balıktaki enzimlerle birlikte mevcut protein ve yağlara belirli derecede etki ederek hoş aromatik koku ve lezzete sahip ürünlerin oluşmasını sağlamaktadır (Ludorff and Meyer, 1973).\n\nMarinat, tuz ve sirkenin bir kombinasyonu olmakla beraber asıl koruyucu etki sirke tarafından sağlanmaktadır. Tuzun koruyucu etkisi ancak %10'luk konsantrasyondan sonra başlamaktadır. Marinatın daha uzun süre dayanması amacıyla çözeltideki asit oranının artırılması düşünülürse de, bu durum ürünün lezzetini bozacağından pek uygun değildir (Varlık ve ark., 1993; Connell, 1990).\n\nOlgunlaşma işlemi sırasında sirkenin ve tuzun bir kısmı balık dokusu tarafından alınır. Balık dokusundaki konsantrasyon ile salamuradaki konsantrasyon eşitleninceye kadar bu işlem devam eder (Bakıcı, 1987). Marinat üretiminde kullanılan sırke, ortamın pH değerini 4.3 civarına düşürür. Böylece proteazlar için optimum pH sağlanmış olur. Bu da enzimlerin proteinleri aminoasitlere kadar parçalamasını sağlar. Oluşan bu aminoasitler marinata arzu edilen spesifik aromayı verir. Marinat yapıldıktan sonra 2-4 hafta arasında iyi bir lezzet oluşumu meydana gelir. Marinatlarda olgunlaşma balık/salamura ve tuz/sirke oranı ile ortam sıcaklığına bağlıdır (Varlık ve ark., 1993; Ludorff and Meyer, 1973; Bakıcı, 1987). Genel olarak olgunlaştırma salamurasının içeriği; %4-8 sirke (asetik asit) ve %10-14 tuzdur (McLay, 1972). Tavsiye edilen balık/salamura oranı 1.5/1 veya 2/1'dır. Olgunlaştırmanın yapıldığı ortamın sıcaklığı yüksekse olgunlaşma hızlanır. Ancak mikroorganizma faaliyeti artacağından bozulma riski artmaktadır. Düşük sıcaklıkta olgunlaşma uzun sürede gerçekleşir. Urün; uzun raf ömrüne sahip olurken et sıkı, fire az olur. Bu sebeple olgunlaştırma hızı ve ürün kalitesi yönünden tavsiye edilen salamuranın optimum sıcaklığı 10-15℃ olmalıdır. Olgunlaştırma süresi kullanılan materyale göre değişiklik göstermekle birlikte 1-3 gün arasında değişmektedir. Olgunlaştırma işleminin yapılacağı kaplar sirke ve tuzun etkilerine karşı dayanıklı materyalden yapılmalı, ayrıca dış çevreden gelebilecek kontaminasyonları engellemek için ağızları kapanabilir olmalıdır. Balık/salamura oranı iyi ayarlanmazsa salamura seyrelir, sirke ve tuzun etkisi yeterli olmaz. Az olursa ürün lezzetsiz, aromasız; çok olursa ürün ekşi veya tuzlu olur. Balık/salamura oranı iyi ayarlanmamışsa karıştırma işlemi zorlaşır, filetolar sirke ve tuz ile iyi temas edemez (Varlık ve ark., 2004).\n\nMuhafaza salamurası, olgunlaştırma işlemi tamamlandıktan sonra ürünün muhafazasında kullanılır. Urün saklanacağı kaplara 2 balık/1 salamura oranında yerleştirilir. Muhafaza salamurasının içeriği; %1-2.5 sirke (asetik asit), %2-4 tuz olacak şekilde ayarlanır. İsteğe bağlı olarak salamuraya soğan, sarımsak, defne yaprağı, kırmızı\n\nbiber, karabiber, kimyon, hardal v.b. baharatlarla %2.5 şeker katılabilir (Connell, 1980). Marinat yapımında kullanılan sirke berrak renkte olmalı, boğucu koku içermemelidir. Urüne değişik aroma vermek amacıyla farklı sirke türleri kullanılabilir. Orneğin; üzüm sirkesi, elma sirkesi, saf asetik asit v.s.. Sirke, marinata tıpık ekşi lezzeti ve aromayı vermesinin yanı sıra ürünün olgunlaşmasından ve pH üzerine etki ederek mikroorganizma gelişiminin engellenmesinden sorumludur. Marinatın daha çok dayanması amacıyla salamıradaki sirke oranının yükseltilmesi düşünülürse de bu durum lezzeti bozacağından uygun değildir (Varlık ve ark., 2004).\n\nBalığın olgunlaşmasında sirkenin etkisi; olgunlaşma solüsyonundaki tuzun etkisini kısmen engellemesi, kısmen uyarması şeklindedir. Sirke ile olgunlaşma, tuz ile olgunlaşmaya göre farklıdır. Sirke, tuza göre daha çabuk etki eder. Tuzun sertlik vermesine karşılık, sirke yumuşaklık verir. Sirke ve tuz; balığa aynı yönde birlikte etki etmekle beraber, karşılıklı olarak birbirini engelleyen ve uyaran zıt kutuplu maddelerde oluştururlar. Böylece ürün hem sirke, hem de tuzun birbirinden bağımsız etkisiyle olgunlaşır. Olgunlaşmadan asıl sorumlu sirkedir. Sirke, balık etine diffüzyonla geçer. Sirkenin balığa geçişi çok süratli olur ve birkaç gün içerisinde tamamlanır. Balığın uzun süre salamurada kalması balıktaki ve salamuradaki sirke içeriğini değiştirmez (Gökoğlu, 2002).\n\nTaze balıktan yapılmış marinatın randımanı; kılçıkların, iç organların, pulların ayrılması, materyalın sonraki temizliği gibi kesim kayıplarıyla, balığın uğradığı zedelenme gibi kayıplarla belirlenmektedir. Marinatın genellikle randımanı %50-51'dır. Ayrıca balıkların randımanı balığın türüne göre değişmekle beraber genellikle büyük balıkların randımanı küçük balıklara göre daha fazla olmaktadır (Varlık ve ark., 2004).\n\nMarine ürünler yarı konserve ürün olarak nitelendirilirler ve raf ömürleri birkaç hafta yada birkaç ay ile sınırlıdır. Bundan dolayı marinat soğukta depolanmalı ve taşınmalıdır. Konserve edici maddelerin katılmasıyla raf ömrü uzatılabilse de ilk koşul olarak fabrikada uygulanacak hijyen önde gelmektedir (Ovayolu, 1997; Wille, 1949; Dokuzlu, 1996).\n\n## 2. 2. Konu İle İlgili Yapılan Araştırmalar\n\nAlabalık \"Onchorhynchus mykiss\" (Walbaum, 1792) marinatında olgunlaşma süresinin belirlenmesi Gün ve ark. tarafından yapılmıştır. Temizlenmiş ve filetosu çıkarılmış alabalıklar, %2 sirke + %10 tuz içeren olgunlaştırma salamurasında +4°C'de bekletilmişlerdir. Olgunlaşma süresi içinde 2 saatlık aralıklarla ette ve salamurada olmak üzere pH, sirke ve tuz analizleri yapılmıştır. Sonuçta alabalık marinatının ortalama olgunlaşma süresi 26 saat olarak tespit edilmiş ve bu süre sonunda balıkların sos, yağ veya depolama salamurasına alınabileceği belirtilmiştir.\n\nDokuzlu 'nun hamsi marinatı üretimi sırasında kullanılan asit-tuz oranlarının ürünün mikrobiyolojik ve organoleptik kalitesi üzerine etkileri ve raf ömrünün belirlenmesi isimli araştırmasında; şoklanmış hamsi örnekleri 3 gruba ayrılarak marinasyon yapılmıştır. Birinci grup için %2 asitlik sabit tutulup %6, %8, %10 ve %12 tuz oranlarındaki asit-tuz çözeltilerinde bir kısmı oda sıcaklığında diğer bir kısmı da +4°C'de olgunlaştırılmıştır. Duyusal, fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik analizler yapıldıktan sonra %12 tuz oranı uygun bulunmuştur. İkinci grup için %12 tuz oranı sabit tutulmuş %2, %3, %4 asitlik oranlarındaki asit-tuz çözeltilerinde +4°C'de olgunlaştırılan marinatlar üretilmiştir. Duyusal, fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik analizler yapıldıktan sonra %4 asitlik uygun bulunmuştur. Uçüncü grup ise %4 asetik asit % 12 tuz içeren asit-tuz çözeltisinde +4'C' de olgunlaştırılan marinatlar üretilmiş bu marinatlar +4°C'de depolamaya alınmıştır. Her ay periyodik olarak yapılan duyusal, fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik analizler sonucunda, marinatlar fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik özellikleri bakımından 8 ay çok iyi kalitede kalırken, duyusal özellikleri bakımından ilk 2 ay 1. sınıf, 3. ayda 2. sınıf, 4. ve 5. ayda 3. sınıf, 6. ve 7. ayda 4. sınıf ürün kalitesinde olduğu bulunmuştur. Marinatlar 7. aydan sonra insan gıdası olarak tüketilemez duruma gelmiştir.\n\nAksu ve ark. tarafından yapılan farklı asit-tuz konsantrasyonlarıyla hamsı marinatı üretimi esnasında oluşan bazı değişiklikler ve raf ömrünün belirlenmesi konulu bir çalışmada; üretim ve depolama esnasında hamsi (Engraulis encrasicholus, Linn., 1758) marinatlarındaki organoleptik, fiziko-kimyasal ve mikrobiyolojik değişiklikleri incelenmiştir. Uç ayrı marine ürün üç farklı marinat solüsyonu kullanılarak %2 asetik asit + %10 tuz (A grubu), %4 asetik asit + %12 tuz (B grubu), %6 asetik asit + %16 tuz (C grubu) hazırlanmış ve bu grupların 5 ay boyunca analizleri yapılmıştır. Çalışma sonunda, fiziko-kimyasal ve mikrobiyolojik analiz sonuçları tüm marinat gruplarının insan sağlığı için sakıncalı olmadığını göstermesine rağmen organoleptik değerlendirme sonuçlarına göre A grubu 4'üncü ay, B ve C grupları ise 5'inci ay standart dışı bulunmuştur.\n\nOvayolu 'nun marine edilmiş hamsilerde depolama süresinde yağ asitleri değişimlerinin incelenmesi konulu çalışmasında; marine edilmiş hamsi balıkları +4'C'de depolanarak, depolama sürelerince yağ asitleri düzeyindeki değişikliklerin belirlenmesi amaçlanmıştır. Taze hamsi marinatlarında ham protein %15, ham yağ %7.1, kül %3.8, nem %79 olarak bulunmuştur. Marine edilmiş hamsilerin soğuk depolanması sırasında marine edilmiş hamsilerle, çığ hamsilerin yağ asitleri arasında önemli bir farklılık olmamıştır. Hamsilerin çoklu doymamış yağ asitleri yönünden zengin bir ürün olmasına karşılık, bu yağ asitlerinde marinat işlemi sonunda önemli bir değişim görülmemiştir.\n\nFuselli et al. 'nın çalışmalarında marine edilmiş hamsiler; taze, 5 gün tuzda tutulmuş ve 3 ay önceden -30°C'de dondurulmuş olan üç tip ham materyalden hazırlanmıştır. Taze materyaller buz kullanılmaksızın gemide 6 saat depolanmıştır. Bütün ham materyaller %3 asetik asit ve %10 tuz içeren ortamda 20℃'de 7 gün marine edilmiştir. Daha sonra marine edilmiş hamsiler %2 asetik asitte ayçıçek yağında 8\n\n23°C'de 4 ay depolanmıştır. Lactobacillus türlerinden L. casei, Micrococcus türleri, koliformlar, Enterobacteriaceae, küfler ve mayalar, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa ve Clostridia türleri marine edilmiş ve depolanmış hamsilerde saptanmamıştır. Taze materyalin gemide işlenmesinin marine edilmiş ürünlerin florası üzerine etkisi olmamıştır. Marine edilmiş hamsilerde asitlendirme, aside toleranslı bakteri türlerini ayırmaktadır. Kullanılan dondurma tipinin 4 ay depolamadan sonra mikroflorayı etkilemediği bildirilmiştir.\n\nYapar , %10 tuz + %2 sirke (1.grup) ve %15 tuz+ %2 sirke (2. grup) olmak üzere iki grup hamsi marinatında 10 hafta süreyle pH, %tuz, %sirke, TBA ve TMA gibi bazı kalite değişimlerini incelemiştir. Elde edilen sonuçlara göre 1. grup marinatta pH 5.08, balık dokusuna geçen tuz miktarı %5.92, balık dokusuna geçen sirke miktarı %1.01, salamuradaki sirke miktarı %0.98, TBA değeri 2.35 mg malonaldehit kg -, TMA-N değeri 4.07 mg 100 g - arasında iken 2. grup marinatta pH değeri 5.02, balık dokusuna geçen tuz miktarı %7.85, balık dokusuna geçen sirke miktarı %1.00, salamuradaki sirke miktarı %1.00, TBA değeri 2.34 mg malonaldehit kg - ve TMA-N miktarını 3.44 mg 100 g bulunmuştur. Sonuç olarak her iki olgunlaştırma çözeltisi ile elde edilen hamsi marinatında kalite göstergesi olarak kabul edilen TBA değeri bakımından üst sınır olarak bildirilen 4 mg malonaldehit kg - ve TMA-N değeri\n\nbakımından uluslararası üst sınır olarak bildirilen 10-15 mg 100 g-''ın altında değerler göstermesi açısından iyi kalitede ürünler sağlanabileceği belirlenmiş ve bu nedenle marinat yapımında tuz konsantrasyonunun yüksek tutulmasının kaliteyi korumada çok fazla etkili olmayacağı sonucuna varılmıştır.\n\nDumanlanmış midye (Mytilus galloprovincialis , Lam. 1819) marinatlarında kalite değişimleri konulu çalışma Dalgıç tarafından yapılmıştır. Araştırmada Türkiye'de çoğunlukla sahil bölgelerinde, taze olarak tüketilen Akdeniz midyesi (Mytilus galloprovincialis , Lam. 1819) dumanlanıp marine edildikten sonra kimyasal ve duyusal kalitesi araştırılmış ve ürünün raf ömrü tespit edilmiştir. Çalışmada midyelerin bir kısmı dumanlanmış bir kısmı da dumanlanmadan marine edilmiştir. Her ay periyodik olarak yapılan duyusal ve kimyasal analizler sonucunda, dumanlanmış marinatlar 3 ay, dumanlanmamış marinatlar ise 2 ay iyi kalitesini korumuştur. Sonuçta dumanlanmış midye marinatının yeni bir ürün olarak piyasaya sunulabileceği ve +5°C'de 3 ay süresince iyi kalitede saklanabileceği sonucuna varılmıştır. Erkan ve ark. , modifiye atmosferle paketlemenin (MAP) paneli alabalık marinatlarının raf ömrü üzerine etkisini inceledikleri araştırmalarında; örnekler paketlenerek kontrol grubu (hava), A grubu (%5 O2 + %35CO2 + %60 N2) ve B grubu (%30 CO2 + %70 N2) şeklinde üç grup halinde depolanmış, duyusal, fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik açıdan kalitesi değerlendirilmiştir. Yapılan analiz sonuçlarına göre kontrol grubu örneklerinin depolanmanın 90. gününden itibaren, MA gruplarının ise 120. günden itibaren bozulduklarını tespit etmişlerdir. Böylece modifiye atmosferle paketleme teknolojisinin bu ürünün raf ömrünü uzatmada etkili olduğu sonucuna varılmıştır.\n\nPoligne and Collignan , asetik asit ve glukonik asit kullanılarak hamsilerin (Engraulis encrasicholus) hızlı marinasyonunun sağlanması konulu çalışmalarında; geleneksel salamura tekniklerine alternatif olarak kısa süreli olgunlaştırma işleminin kullanılmasının pozitif etkisi olduğunu belirtmişlerdir. Yüksek konsantrasyonların kullanımı ve işleme esnasında çözelti içerisinde ürünün bulunması işlem sırasını kısaltabilmektedir. Ekşi ve tuzlu tatlar, glukonik asit ve asetik asit tek başına veya karışımları kullanılarak yumuşatılabilmektedir. Kullanılan asit tipinin hamsilerin mikrobiyal yükü üzerine etkisi araştırılmıştır. Tek başına glukonik asit kullanımın mikrobiyal gelişimin önlenmesi ve raf ömrü üzerine etkisinin az olduğu,\n\ndiğer taraftan asetik asidin tek başına veya düşük oranlarda (14:1) glukonik asit ile birlikte kullanımının mikrobiyal gelişimin önlenmesi üzerine iyi etkiye sahip olduğu belirtilmiştir. Sonuç olarak, glukonik ve asetik asit karışımı çözelti kullanımının ürünün raf ömrünü arttırması yanı sıra tüketici kabul edilebilirliği açısından ekşi ve tuzlu tadın yumuşatılmasında ilginç bir seçenek olduğu belirtilmiştir.\n\nVarlık ve ark. , marine balık köftesinin raf ömrünün belirlenmesi konulu araştırmalarında; hamsi balıkları haşlanmış, kılçık ve kafaları alınarak baharatla karıştırıp kızartılmıştır. Daha sonra %6 tuz + %1 sirke içeren salamuraya yerleştirilip +4'C'de 3 ay depolanmıştır. Depolama boyunca 15 günlük periyotlarda duyusal, pH, TVB-N ve TMA-N analizleri yapılmıştır. Sonuçta marine balık köftesinin 60'ıncı güne kadar çok iyi, 105'inci güne kadar iyi, 120'inci gün pazarlanabilir, 120'inci günden sonra ise bozulmanın gerçekleşeceğini belirtmişlerdir.\n\nÇimçim karides'ten (Parapenaeus longirostris, Lucas,1846) marinat yapımı ve kalitesi üzerine bir çalışma Cadun tarafından yapılmıştır. Çalışmada 10\n\ndondurulmuş karidesler kullanılmış, karidesler 95'C'de 10 dakika boyunca kilitli torbalarda su banyosunda bekletilmiştir. Daha sonra 2 gruba ayrılmıştır. İlk gruba (A) belli yüzdelerde sitrik asit, tuz ve mikrobiyal açıdan raf ömrünü uzatmak amacıyla benzoik asit ve sorbik asit ilave edilmiştir. Diğer gruba (B) ise aynı yüzdelerde sitrik asit ve tuz içeren salamura ilave edilip plastik kaplar içerisine yerleştirilip kilitli kapaklar ile kapatılmıştır. Bütün örnekler 1ºC'deki soğuk hava deposuna alınmıştır. Marinatın besinsel kompozisyonunu belirlemek, raf ömrünü tespit etmek amacıyla kimyasal kompozisyon, kimyasal ve duyusal analizler yapılmıştır. Çalışma sonucunda her 2 grup marinatlanmış karidesler (A grubu ve B grubu) arasında kimyasal kompozisyon, kimyasal analizler ve duyusal analizler açısından önemli bir fark saptanmamıştır. Her 2 grup da hem duyusal hem de asit-tuz oranlarındaki değerler sonucunda 12'inci günde olgunlaşmıştır. Her 2 grubun raf ömrünün 1ºC'deki soğuk depolamada 40 gün olduğu saptanmıştır. TBA değeri 40'ıncı günde her 2 grupta da tüketilebilirlik sınır değere ulaşmıştır. TBA artışının bir sonucu olan üründe acılaşma duyusal analiz sonuçlarında saptanmıştır. Ürünlerdeki TVB-N (mg/100 g) değerinin marınatlanmış gruplarda ham materyale oranla oldukça düştüğü belirlenmiştir.\n\nCabrer et al. , marinasyon işlemi esnasında hamsi (Engraulis anchoita) etinde meydana gelen fiziksel, kimyasal değişimler üzerine yaptıkları çalışmalarında;\n\nhamsi filetolarının salamura ve marinasyon işlemi boyunca oluşan fiziksel ve kimyasal değişimlerini incelemişlerdir. Marinasyon boyunca balık etine sodyum klorid ve asetik asit difüzyonla alınmış ve bu işlem doku ve salamuradaki konsantrasyon dengelenene kadar devam etmiştir. En fazla değişim marinasyon işleminin ilk 24 saati içerisinde meydana gelmiştir.\n\nGökoğlu ve ark. , sardalya balıkları %2 asetik asit, %10 tuz ve %4 asetik asit, %10 tuz kullanılarak 2 ayrı formülasyonda marınasyon yapılmıştır. Sardalya balık filetoları marinasyon çözeltisinde 24 saat bekletilmiştir. Marinasyon işleminden sonra balıklar cam kavanozlarda ayçıçeği yağı ile kaplanarak 4°C'de depolanmıştır. Depolama esnasında artış gösteren TVB-N değeri %2 asetik asit ve %10 tuz kullanılarak hazırlanan marinatlarda 9.3 mg/100 g'dan depolamanın 150. gününde 30.2 mg/100g'a, %4 asetik asit ve %10 tuz kullanılarak hazırlanan marinatlarda 10.3 mg/100g'dan 23.3 mg/100g'a ulaşmıştır. TVB-N ve TMA-N değerleri 150 günlük depolama esnasında kabul edilebilir limitlerin altında saptanmıştır. Fakat duyusal analız sonuçlarına göre 120 günlük depolamadan sonra marınatların tüketimi için kabul edilemez durumda oldukları belirlenmiştir.\n\nFarklı paketleme yöntemlerinin marine edilmiş balıkların bazı kalite kriterleri üzerine etkisi Ozden ve Baygar tarafından incelenmiştir. Çalışmada kullanılan hamsı, istavrit, kolyoz ve sardalya balıklarının baş ve kılçıkları alınmış ve fileto şeklinde marinasyon işlemi için salamuraya yerleştirilmiştir. Daha sonra örnekler iki gruba ayrılarak cam kavanozlarda bitkisel yağ içerisinde ve polietilen torbalarda vakum paketlenmiş +4'C'de 120 gün depolanmıştır. Depolama süresince 15 günlük periyotlarla duyusal, pH ve TVB-N analizleri yapılmıştır. Marine balıkların 120 günlük depolanması sonunda sırasıyla cam kavanoz/polietilen torbada paketlenen ürünlerde (hamsi, istavrit, kolyoz ve sardalya) duyusal analiz sonuçları 3.2/2.6, 2.9/2.5, 3.2/3. 3.6/3.1, pH analiz sonuçları 3.85/3.88, 4.22/4.54, 4.00/4.05, 3.83/3.78 ve TVB-N analiz sonuçları ise 12.29/21.09, 9.09/17.52, 13.81/15.69, 14.35/12.64 (mg/100 g) olarak tespit edilmiştir. Marine edilmiş balıkların raf ömrü duyusal analizler bakımından 90 gün olarak belirlenmiş ve paketleme metotları arasında önemli bir fark olmadığı sonucuna varılmıştır.\n\nKılınç , sardalya balığından (Sardina pilchardus W., 1794) marinat üretimi ve raf ömrü üzerine yaptığı bir araştırmasında; dondurulmuş sardalya balığı\n\nfiletolarını kullanarak marinat yapmıştır. Sardalya filetoları %7 asetik asit + %14 tuz içeren çözeltide +4°C'de olgunlaştır. Kas yapısı açısından marinasyon 22. günde tamamlanmış, marine edilmiş filetolar domatesli ve limonlu olmak üzere iki ayrı formülasyonda hazırlanarak cam kavanozlarda baharatların da ilavesi ile paketlenmiştir. Kavanozların yarısına 70°C'de 20 dakika pastörizasyon işlemi uygulanmıştır. +4°C'de depolanan sardalya marinatlarının raf ömrünü tespit etmek amacıyla kimyasal, mikrobiyolojik ve duyusal analizleri yapılmıştır. Çalışma sonucunda pastörizasyonlu ve pastörizasyonsuz marinatların TBA, FA(ex), FA(dest), peroksit ve pH değerleri arasındaki fark önemsiz olarak bulgulanırken, pastörizasyonlu ve pastörizasyonsuz marinatların TVB-N, TMA-N, toplam canlı ve laktik asit bakteri sayıları arasındaki fark önemli olarak saptanmıştır. Duyusal açıdan incelendiğinde marinat grupları arasında görünüş, lezzet ve doku açısından önemli farklılıklar saptanırken, koku açısından farklılık olmadığı belirlenmiştir. Tırakoğlu , farklı yöntemlerle depolanan ve marinat hamsi üretiminde kullanılan hamsinin tazeliğinin ürünün mikrobiyolojik ve organoleptik kalitesi üzerine etkilerinin saptanması konulu çalışmasında; marine hamsi balığı üretiminde kullanılan hamsi balıklarının (Engraulis encrasicholus), avlanma yasağı döneminde depolandıkları süre içinde avlandıkları bölgelere ve dondurulup depolama şekillerine göre, son üründeki kalite özelliklerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Sonuçta marine hamsı balığı üretiminde kullanılmak üzere Karadeniz'den ve Marmara Denizi'nden avlanan, dondurularak ve dondurulup glaze edilerek depolanan hamsi balıklarından Karadeniz hamsisinin her iki depolama şekli 6 aylık inceleme süresince uygun kalite özellikleri göstermiştir. Marmara hamsisinin ise her iki depolama şeklinin de 5. aya kadar duyusal, fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik kalite açısından uygun olduğu fakat 6. ayda Karadeniz hamsisine göre daha düşük kalite özellikleri gösterdiği saptanmıştır.\n\nMarine edilmiş akivades (Tapes decussatus L., 1758)'in kimyasal kompozisyonu ve duyusal analizi isimli bir çalışma Çelik tarafından yapılmıştır. Çalışmada aroma oluşumu ve marinasyon işleminin akivadese etkisi ham yağ, ham kül, nem ve ham protein analizleri yapılarak tespit edilmıştır. Bunun yanında marinatta pH, tuz ve sirke analizleri de yapılmıştır. Aroma oluşumu, duyusal değerlendirme ile test edilmiş ve ürün genel olarak panelistlerin beğenisini kazanmıştır.\n\nOrtalama pH değeri ham materyalde 6.51, marinatta ortalama tuz miktarı ette %2.925, salamurada %3.023; sirke miktarı ette %0.68, salamurada %0.89 olarak tespit edilmiştir. Marinasyon işleminin akivades etlerinin biyokimyasal kompozisyonu üzerine fazla bir etkisinin olmadığını saptamıştır. Marinasyon işlemi öncesi akivadeslerde ortalama ham yağ %1.13, ham kül %1.5, nem %81.83 ve ham protein %10.76 olarak tespit edilirken marinatta ortalama ham yağ %1.17, ham kül %1.37, nem %76.57 ve ham protein %10.32 olarak bulunmuştur. ## 2. 3. Balık Türleri Hakkında Genel Bilgiler\n\n## 2. 3. 1. Hamsi Balığının Sistematikteki Yeri ve Sistematik Ozellikleri\n\nAkşiray , hamsi balığının sistematikteki yerini aşağıdaki şekilde göstermiştir.\n\nPhylum: Vertebrata\n\nSubphylum: Pisces\n\nSupclassis: Gnathostomata\n\nClassis: Osteichthyes\n\nOrdo: Clupeiformes\n\nSubordo: Clupeidae\n\nFamily: Engraulidae\n\nGenus: Engraulis\n\nSpecies: Engraulis encrasicholus (Linnaeus, 1758).\n\nUlkemiz balıkçılığında en önemli yere sahiptir. Denizlerimizde Engraulis encrasicholus maeticus (Azak-Doğu Karadeniz Hamsisi) ve Engraulis encrasicholus ponticus (Batı Karadeniz Hamsisi) olmak üzere iki alt türü bulunmaktadır.\n\nGenel olarak hamsinin sırt tarafı yeşil-mavi veya siyaha yakın koyu mavidir. Yan taraflarında boyuna şerit mevcuttur. Karın tarafı ise parlak gümüşidir. Vücut\n\nsathındaki bu renkler yaz aylarında daha açık kışın ise daha koyudur. Hamsilerin ortalama boyları 12 cm ve ortalama ağırlıkları 16 g'dır. Yaşadığı ortam şartları çok uygun olduğunda 18 cm boya ulaşabilmektedir (Şekil 2.3.1.1.).\n\n\n\nŞekil 2.3.1.1. Hamsi balığı (Engraulis encrasicholus, Linnaeus, 1758)\n\nEngraulidae'ler pelajik balıklardır. Hamsi 1. yaşın sonunda cinsi olgunluğa ulaşmaktadır. Hamsiler omnivor beslenme özelliği göstermektedirler. Daha çok planktonla beslenirler. Gıdasını oluşturan besinlerden bazıları; copepoda, fitoplankton, polichaeta erginleri, balık larvaları, molluska larvalarıdır (Duman, 2006). ## 2. 3. 2. Palamut Balığının Sistematikteki Yeri ve Sistematik Ozellikleri\n\nAkşiray , palamut balığının sistematikteki yerini aşağıdaki şekilde göstermiştir.\n\nPhylum: Vertebrata\n\nSubphylum: Pisces\n\nSupclassis: Gnathostomata\n\nClassis: Osteichthyes\n\nOrdo: Perciformes\n\nSubordo: Scombroidei\n\nFamily:Scomberomoridae\n\nGenus: Sarda\n\nSpecies: Sarda sarda (Bloch, 1793)\n\nPalamut oldukça uzun vücut şekline sahiptir. İki dorsal yüzgeci bulunmaktadır ve aralarındaki mesafe çok azdır. Birinci dorsal yüzgeç de 18-24, ikinci dorsal yüzgeçte ise 7-10 adet yumuşak diken bulunmaktadır. Anüs yüzgecinde de yumuşak ışın sayısı 6-8'dir. İkinci dorsal yüzgeç ile anal yüzgeç yerleşim bakımından aynı hizada ve aynı büyüklüktedirler. Birinci dorsal yüzgeç içine yatabileceği bir çukura da sahiptir. İkinci dorsal yüzgecin gerisinde 7-10, anal yüzgecin de gerisinde 6-8 adet yalancı yüzgeç\n\nbulunmaktadır. Palamutun sırtı koyu, başları açık mavi, karınları gümüşi gri renklidir. Sudan çıkan palamutların birkaç saat sonra sırtları siyahımsı, etrafı açık mor ve kül rengine değişmektedir. Yanlarında açık mavi ve bazen yeşille karışık bir zemin üzerinde siyah renkli 8-9 adet uzunluğuna hafifçe eğik çizgiler bulunmaktadırlar. Büyümeleri 70 - 100 cm boy ve 12 kg ağırlığa kadardır (Şekil 2.3.2.1.).\n\n\n\nŞekil 2.3.2.1. Palamut balığı (Sarda sarda, Bloch 1793)\n\nGenellikle bütün denizlerde yaşamaktadır. Palamut balıkları cinsi olgunluğa II – III yaşında ulaşırlar. Palamutlar karnivor beslenme özelliği göstermektedirler. Çabuk hareket etme kabiliyetleri sayesinde kendilerinden daha küçük olan hamsi, sardalya, çaça gibi pelajik balıklar, larvalar ve zooplanktontlarla beslenirler (Duman, 2006).\n\n## 2. 3. 3. Zargana Balığının Sistematikteki Yeri ve Sistematik Ozellikleri\n\nAkşiray , zargana balığının sistematikteki yerini aşağıdaki şekilde göstermiştir.\n\nPhylum: Vertebrata\n\nSubphylum: Pisces\n\nSupclassis: Gnathostomata\n\nClassis: Osteichthyes\n\nOrdo: Beloniformes\n\nFamily:Belonidae\n\nGenus: Belone\n\nSpecies: Belone belone (Lin, 1761)\n\nS.species: Belone belone euxini (Günther, 1866)\n\nBelone belone euxini türü belonidae familyasının ülkemiz sularındaki tek temsilcisidir. Vücut uzunluğu en fazla 80 cm olup genelde 40-60 cm arasında değişir. Hemen hemen silindirik bir vücuda sahip olup vücut yüksekliği vücut boyunun 1/20'si kadardır. Baş uzayarak çeneler gaga şeklini almıştır. Baş uzunluğu vücut uzunluğunun\n\n1/4 'ü kadardır. Alt çene üst çeneden biraz daha uzundur. Ust çenede daha fazla olmak üzere her iki çenede birer sıra halinde küçük fakat kuvvetli womer dişler bulunmaktadır. Dorsal ve anal yüzgeçler şekil olarak birbirine benzer ve vücudun orta gerisinde yer alırlar. Dorsal yüzgeçte 16-18, anal yüzgeçte 20-21 yumuşak ışın vardır. Sırt yeşilimsi mavi, yanlar gümüşi karın sarı ile karışık gümüşi, pelvik ve anal yüzgeçler siyah uçlu diğer yüzgeçler ise koyu renklidirler. İç iskelet ve iskelete yakın etlerin rengi yeşilimtraktır. Vücudun iki yanına sıralanmış karinaya benzer iri pullar bulunur (Şekil 2.3.3.1.)\n\n\n\nŞekil 2.3.3.1. Zargana balığı (Belone belone euxini, Günther, 1866) Zargana balığı cinsi olgunluğa 3-4 yaşlarında erişir. Zargana balığı karnivor bir balık olup sürü teşkil eden çaça, sardalya, mezgit ve omurgasız canlılarla beslenir (Akşiray, 1987). ## 3. MATERY AL VE MICTOT\n\n## 3.1. Materyal\n\nAraştırmada materyal olarak Aralık – 2005 tarihinde Sinop ilindeki balıkçılardan temin edilen 11,521 ± 0,167 cm boy ve 9,780 ± 0,415 g ağırlıktaki hamsi (Engraulis encrasicholus, Linnaeus 1758), 42,509 ± 0,322 cm boy ve 855 ± 0,020 g ağırlıktaki palamut (Sarda sarda, Bloch 1793) ile 39,741 ± 0,259 cm boy ve 69 ± 0,001 g ağırlıktaki zargana (Belone belone euxini, Günther 1866) balıkları kullanılmıştır.\n\n## 3.2. Metot\n\n## 3.2.1. Deneme Planı\n\nTemin edilen balıklar denemenin kurulacağı Sinop Su Urünleri Fakültesi laboratuarına getirilip boy - ağırlık ölçümleri yapıldıktan sonra baş ve iç organlarından temizlenerek balık türlerine göre farklı şekilde kesilmiştir (Şekil 3.2.1.1.). Filetolardan kan ve kiri uzaklaştırmak için 1 saat buzlu suda bekletilmiştir (Şekil 3.2.1.2). Kan ve kir lekelerinden arındırılan filetolar iyice yıkanıp süzdürüldükten sonra kavanozlara yerleştirilmiştir. Marinası %10 tuzlulukta, %4 asitlikte olacak şekilde hazırlanmış (tuzluluk ayarlaması 100 ml suya 10 g tuz, sirkenin ayarlanması ise 100 ml suya 4 ml sirke olacak şekilde) ve her bir kavanoza 1 kısım balık 1 kısım salamura\n\nolacak şekilde konmuştur (Şekil 3.2.1.3). Bu şekilde hazırlanan kavanozlar ürünün olgunlaşması için 10 gün +4 °C'deki buzdolabında bekletilmiştir. Süre sonunda filetolar olgunlaşma salamurasından alınıp hazırlanan muhafaza salamurasına yerleştirilmiştir. Araştırmada daha önce ön denemeleri yapılarak duyusal olarak en çok beğenilen formülasyon kullanılmıştır. Muhafaza salamurası; %4 asit, %10 tuz, 2 g kırmızı pul biber, 2 g karabiber tohumu, 2 g kimyon, 2 g şeker, 2 diş sarımsak, 1 baş soğan ilave edilerek hazırlanmıştır. Hazırlanan bu salamura iyice kaynatıldıktan ve süzülüp soğutularak 1 lt'lik cam kavanozlar içerisine 1:1 oranında balık / salamura olacak şekilde ilave edildikten sonra zaman geçirilmeden buzdolabına yerleştirilmiştir (Şekil 3.2.1.3.), (Şekil 3.2.1.4.), (Şekil 3.2.1.5.). Aynı işlemler tüm gruplar için yapılmıştır. #### 3.2.2. Analiz Metotları\n\nAnalizlerde kullanılan balık numuneleri, İKA YELLOWLINE Dİ 25 basic marka homojenizatör ile iyice homojenize edildikten sonra örneklerin aşağıdaki metotlara göre analizleri yapılmıştır.\n\nAraştırmanın 0. günü ve sonuncu gününde bir kez olmak üzere biyokimyasal kompozisyon analızleri (ham protein, ham yağ, ham kül, kuru madde), 10. gün kimyasal (Toplam Uçucu Bazik Nitrojen (TVB-N), Trimetilamin Azot (TMA-N), Peroksit Sayısı (POS), Tiyobarbütirik Asit Sayısı (TBA), pH ) ve duyusal analizleri yapılmış ve bu analizler ayda bir kez olmak üzere tekrarlanmıştır. Bunlardan başka balık eti ve salamurada sirke ve tuz tayinleri de tüm örneklerde yapılmıştır. Biyokimyasal kompozisyon ve kimyasal analizler her örnekte üçer paralel olarak yapılmış ve paralellerin ortalaması alınmıştır.\n\n## 3.2.2.1. Biyokimyasal Kompozisyon Analiz Metotları\n\n### 3.2.2.1.1. Ham Protein Analizi\n\nHam protein analizleri Kjeldahl yöntemine göre yürütülmüştür (Anonim, 1984). Yönteme göre 1 g örnek tartılıp yakma tüpüne alınmış, üzerine K2SO4 ve CuSO4 karışımından oluşan katalizörden 5-6 g ve derişik H2SO4 15 ml ilave edilmiştir. Tüpler yakma ünitesine yerleştirildikten sonra, 420 ℃'de 1 saat süreyle yakılmışlardır. Yakma\n\nişlemi bittikten sonra, soğutulan tüplere 50 ml saf su ve 75 ml %33'lük NaOH ilave edilerek, destilasyon ünitesinde yaklaşık 100 ml destilat elde edilene kadar 12 dakıka destilasyon işlemine devam edilmiştir. Elde edilen destilat üzerine 2-3 damla metil kırmızısı damlatılarak, 0.1 N HCl ile titre edilmiş, harcanan çözelti kaydedilerek aşağıdaki formüle göre ham protein miktarı % olarak hesaplanmıştır.\n\n# Sarfiyat x F x 0.014 x 6.25 Ham Protein (%) = ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Ornek miktarı\n\n## 3.2.2.1.2 Ham Yağ Analizi\n\nHam yağ miktarının belirlenmesi için, 1-2 g örnek K2SO4 ile nemi alındıktan sonra bir kartuşa konulmuştur. Kartuş, soksalet cihazına yerleştirilip, daha önceden kurutulup darası alınan balona sabitlenmiştir. Uzerine 1.5 sifon yapacak şekilde susuz saf eter ilave edilerek, 60-70 °C'de 6-7 saat beklenmiş ve en az 6 kez sifon yapması sağlanmıştır. Daha sonra 105 ℃ etüvde 1 saat kurutulan balonların son tartımları yapılarak, aşağıdaki formüle göre ham yağ miktarı % olarak hesaplanmıştır (Anonim, 1984).\n\n#### Balon son tartım - Balon dara\n\nHam Yağ (%) = ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\n\nOrnek miktarı\n\n#### 3.2.2.1.3. Kuru Madde Tayini\n\nKuru madde tayini Ludorff ve Meyer 'e göre yapılmıştır. 2 g balık örneği, önceden kurutulup darası alınan kurutma kaplarına konulmuştur. 105 \"C'ye ayarlı etüvde 8 saat süre ile kurutma işlemine devam edilmiş, sabit tartıma gelen örnekler etüvden alınarak desikatörde soğutulmuş ve aşağıdaki eşitliğe göre kuru madde miktarı hesaplanmıştır:\n\n> Son tartım - Balon dara Kuru Madde (%) = -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\n\n> > Ornek miktarı\n\n### 3.2.2.1.4. Ham Kül Tayini\n\nDarası belli olan porselen kroze içerisine 1 g balık örneği konarak, 550 °C'ye\n\nayarlı kül fırınında 6-8 saat siyah nokta kalmayıncaya kadar yakılmıştır. Süre sonunda fırından çıkarılan ve desikatörde soğutulan örnekler tekrar tartılmış, aşağıdaki formüle göre ham kül miktarı belirlenmiştir (Anonim, 1984):\n\nSon tartım - Kroze dara\n\nHam kül (%) = ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\n\nOrnek miktarı\n\n## 3.2.2.2. Kimyasal Analizler\n\n# 3.2.2.2.1. Toplam Uçucu Bazik Azot Tayini (TVB-N)\n\nAntonacopoulus tarafından modifiye edilmiş Lucke-Giedel metoduna göre yapılmıştır. Homojenize edilen örneğin magnezyum oksit ilavesinden sonra su buharı destilasyonu ile uçucu bazları ayrılmış, hidroklorik asit içerisinde toplanan bu bazlar 0,1 N HCl ile titre edilerek TVB-N miktarı 100 g örnekte mg olarak hesaplanmıştır (Botta et al. 1984).\n\nTVB-N mg/100 g = 0.1 N HCl Sarfiyatı x 14 Balık dokusundaki TVB-N miktarı, protein orijinli veya protein orijinli olmayan azot kaynaklı bileşiklerin gerek kimyasal gerekse mikrobiyolojik olarak yıkımından elde edilir. TVB-N bütün uçucu aminleri içermektedir. TVB-N balığın bozulma indeksi olarak kullanılabilmektedir (Anonim, 1986). Su ürünlerinin TVB-N değerlerine göre kalite sınıflandırmasında 25 mg/100 g TVB-N içeren örnekler \"çok iyi\", 30 mg/100 g TVB-N içeren örnekler \"iyi\", 35 mg/100 g TVB-N içeren örnekler \"pazarlanabilir\", 35 mg/100 g'dan fazla TVB-N içeren örnekler \"bozulmuş\" olarak belirtilmiştir (Schormüller, 1968; Ludorff and Meyer, 1973). TVB-N değerini balığın cinsi, avlanma mevsimi, beslenme durumu, cinsiyeti ve yaşı gibi faktörler etkilemektedir (Oehlenschlager, 1989).\n\n## 3.2.2.2.2.2. Trimetilamin Azot Tayini (TMA-N)\n\nAraştırmada belirlenen diğer bir bozulma parametresi Trimetilamin Azot (TTMA-N) miktarıdır. Trimetilamın Azot (TMA-N) analizi Boland and Paige, 'e göre yapılmıştır. 10 g örnek %7.5'luk Triklorasetikasit ile homojenize edilir. Tüplere 4 ml örnek, standart 1 için; 1 ml çalışma çözeltisi (0,1 mg TMA-N/ml) ve 3 ml distile su, standart 2 için; 2 ml çalışma çözeltisi ve 2 ml distile su, standart 3 için; 3 ml çalışma çözeltisi ve 1 ml distile su, kör için; 4 ml distile su konulmaktadır. Üzerine 1 ml %20'lik formaldehit, 10 ml toluen, 3 ml (%100'lük) potasyum karbonat çözeltisi ilave\n\nedilerek tüpler 40 defa çalkalanır. Ustten 7-9 ml toluen tabakasını içerisinde 0.1 g sodyum sülfat içeren tüpe konulur. Tekrar tüpler kapatılarak iyice çalkalanır. Oluşan toluen tabakasından 5 ml başka bir tüpe alınarak üzerine 5 ml pikrik asıt çözeltisi ilave edilerek karıştırılır ve spektrofotometrede 410 nm'de köre karşı okuma yapılmaktadır.\n\nOrneğin absorbansı x 300\n\nTMA-N mg/100g = -\n\nOrneğe en yakın standardın absorbansı\n\nBalık etindeki en önemli kimyasal maddelerden biri Trimetilamin oksittir (TMAO). Trimetilamin oksit, tatlı su balıklarına göre deniz balıklarında daha fazla bulunmaktadır. Balığın depolanması sırasında mikroorganizma ve enzim faaliyetleri sonucu Trimetilamin oksit, Trimetilamine (TMA) indirgenmektedir (Schormüller, 1968; Kietzmann et al. 1969). TMA değeri, taze balıkta yaklaşık 1 mg/100 g, bozulmuş örneklerde ise 8 mg/100 g'ın üzerindedir (Anonim, 1986). ## 3.2.2.2.3. Tiyobarbütirik Asit Sayısı Tayini (TBA)\n\nTBA sayısı (Tarladgis et al., 1960)'a göre yapılmıştır. Yönteme göre; 10 g kıyılmış örneğin, 50 ml saf su ile 2 dakika yumuşaması sağlandıktan sonra distilasyon kabına transfer edilerek 47,5 ml saf su ile yıkama yapılmaktadır. Üzerine 2,5 ml 4 N HCl, köpük kesici parafın ve birkaç cam boncuk ilave edilmektedir. Kaynama başlangıcından itibaren 10 dakikada 50 ml distilat toplanmaktadır. Tüpe 5 ml distilat, 5 ml TBA reaktifi, kör için 5 ml saf su ve 5 ml TBA reaktifi konularak karıştırılır ve tüpler kaynar su banyosunda 35 dakika ısıtılmaktadır. Körün bulunduğu tüp ve örnek tüpü soğutularak köre karşı örneğin absorbansı 538 nm dalga boyunda ölçülmektedir.\n\nTBA sayısı (mg malonaldehit / kg) = Orneğin absorbans değeri x 7,8\n\nTBA analizi, ürünlerdeki yağ oksidasyonunu tespit etmek amacı ile yapılmıştır. Oksidatif acılaşma genelliklerda oluşur. Oldukça kompleks bir bozulmadır. Oksijen, hidroperoksit oluşturmak için önce doymamış yağlarla reaksiyona gırer, daha sonra istenmeyen bir acılaşma lezzetini oluşturan parçalara bölünür (Connell, 1980). Çok iyi materyalde tiyobarbütirik asıt sayısı 3'ten az, iyi bir materyalde 5'ten fazla olmamalıdır. Tüketilebilirlik sınır değeri 7-8 arasındadır (Schormüller, 1968; 1969).\n\n## 3.2.2.2.4. Peroksit Sayısı (POS)\n\n1000 g yağda milimol oksijen olarak ifade edilen peroksit sayısının tayini,\n\nbalıktan ekstrakte edilen yağ örneğinden 0,1-10 g örnek alınır. Üzerine 3 kısım glasiel asetik asit-2 kısım kloroform karışımından 30 ml ilave edilir. Uzerine potasyum iyodür çözeltisinden 1 ml konup ağzı kapatılır ve 1 dakika çalkalanır. Daha sonra 100 ml saf su ve 1 ml nişasta çözeltisi ilave edilerek 0,1 veya 0,01 N sodyum tiyosülfat çözeltisiyle titre edilir. Aynı işlemler kör örnek için de yapılır ve aşağıdaki formüle göre hesaplanır (Anonim, 1990).\n\n(a-b) x F x5\n\nPeroksit Sayısı(milimol O2/kg) = -\n\nOrnek ağırlığı (g)\n\na = Ornek deneme için harcanan sodyum tiyosülfat miktarı\n\n- b = Kör deneme için harcanan sodyum tiyosülfat miktarı\n- F = Sodyum tiyosülfat çözeltisinin faktörü\n\nGıdalarda yağlar okside olduğu zaman kokusuz, tatsız, bileşikler olan ve tüketicilerin duyuları ile saptanamayan sadece indirekt olarak acılaşmadan sorumlu peroksitler oluşmaktadır. Aldehitler, ketonlar ve karboksilik asitler gibi ikincil oksidasyon ürün formuna dönüşmektedir. Çok iyi bir materyalde peroksit sayısı 2 milimol O2/kg'ın altında, iyi bir materyalde 5'ten fazla olmamalıdır. Tüketilebilirlik sınır değeri 8-10 arasıdır (Schormüller, 1968; Ludorff and Meyer, 1973).\n\n## 3.2.2.2.5. pH Analizi\n\npH değeri ( HANNA marka HI 221 pH metre ile) Curran et al., 'e göre yapılmıştır. Olçümler balık etinde (1:1) oranında saf su ile sulandırılarak yapılmıştır.\n\nMarine ürünlerde pH değerinin 4.1 - 4.5 olması ve 4.8'i aşmaması gerekmektedir. pH 4.8'in altında bütün gıda zehirlenmesi ve bozulması yapan bakterilerin çoğunun gelişimi önlenebilmektedir. Asetik asit etkisiyle pH değeri 4.3'e düşmektedir. Bu pH değeri, proteazlar özellikle de katepsin tipi enzimler için çok uygundur. Vücuda özel bu enzimlerin marinata özgü aromanın oluşumunda etkisi oldukça büyük olduğu bildirilmiştir (Rehbein and Oehlenschager, 1996; Mclay, 1972; Ludorff and Meyer, 1973; Karl and Schreiber, 1990;; Tülsner, 1994).\n\n## 3.2.2.2.6. Balık Etindeki Tuz Miktarı Tayini\n\nUrünün tuz miktarındaki zamana bağlı değişimleri belirlemek amacıyla tuz tayini titrasyon yöntemine göre, potasyum kromat indikatörü eşliğinde, 0,1 N gümüş nitratla yapılmış ve sonuç aşağıdaki formüle göre % cinsinden hesaplanmıştır (Lees,\n\n1971).\n\n0,585 × Harcanan 0,1 N AgNO3 (ml)\n\n% uz = -\n\nOrnek Ağırlığı (g)\n\n## 3.2.2.2.7. Balık Etinde Sirke Tayini\n\nSirke, titrasyon yöntemine göre, fenolftaleyn indikatörü eşliğinde 0,1 N NaOH ile yapılmış ve sonuç aşağıdaki formüle göre % cinsinden hesaplanmıştır (Schormüller, 1968).\n\n0,6 × Harcanan NaOH (ml)\n\n%Sirke = -\n\nOrnek Ağırlığı (g) ## 3.2.2.2.8. Salamurada Tuz Miktarı Tayini\n\nSalamuradaki tuz miktarı tayini, etteki tuz miktarı tayini ile aynı şekilde yapılmaktadır. Fakat burada 0,1 ila 2 ml arasında salamuranın üzerine direkt potasyum kromat indikatörü damlatılıp 0,1 N gümüş nitratla titrasyon yapılır (Lees, 1971).\n\n## 3.2.2.2.9. Salamurada Sirke Tayini\n\nSalamuradaki sirke tayini, etteki sirke tayini ile aynı şekilde yapılmaktadır. Ancak bunda 0,1 ila 2 ml arasında salamıra alınır ve direkt olarak bunun üzerine fenolftaleyn indikatörü damlatılarak 0,1 N NaOH ile titrasyon yapılır (Schormüller, 1968).\n\n## 3.2.2.3. Duyusal Analiz\n\nDuyusal analizler için 6 adet panelist kullanılmıştır. Marine edilmiş örnekler panelistlere sunulmuş ve Şekil 3.2.2.3.1.'de gösterilen modifiye edilmiş form ve açıklanan değerlendirme skalaları kullanılarak değerlendirmeleri istenmiştir (Schormüller, 1968).\n\n## Şekil.3.2.2.3.1. Duyusal Analiz Formu\n\n.\n\nÖrnek :\n\n| | ÜRÜN | VERİLEN PUAN | | | | | |\n|-----------------------------------------------------------------|------------|--------------|---|---|---|---|---|\n| GÖRÜNÜŞ | Salamurada | 5 | 4 | 3 | 2 | 1 | 0 |\n| Kutu içerisinde balık veya etinin uygun renkte oluşu ve | | | | | | | |\n| yerleşme durumu, parça veya tane büyüklüğünün uygunluğu | 3 | | | | | | |\n| Kutu ters çevrildikten sonra balık veya etinin uygun renkliliği | | | | | | | |\n| ve yerleşme durumu, parça veya tane büyüklüğünün | 2 | | | | | | |\n| uygunluğu | | | | | | | |\n| Salamura ve balık suyunun renk, kıvam ve parlaklığı | 1 | | | | | | |\n| KOKU, LEZZET, KIVAM | | | | | | | |\n| Koku; Balık eti, salamura ve balık suyunun kokusu; kendine | | | | | | | |\n| özgü hoşa giden | 1 | | | | | | |\n| Lezzet; Balık eti, kendine özgü iyi çeşnili ve hoşa giden | | | | | | | |\n| lezzette | 4 | | | | | | |\n| Kıvam; Balık eti gevrek, sulu | 3 | | | | | | | Marinatların duyusal değerlendirme analizine göre sınıflandırılması şu şekilde yapılmaktadır.\n\n| 1. Sınıf | 14 ve üstü puan alan ürünler |\n|----------|-------------------------------|\n| 2. Sınıf | 13,9 - 12,0 puan alan ürünler |\n| 3. Sınıf | 11,9 — 10,0 puan alan ürünler |\n| 4. Sınıf | 9,9 - 6,0 puan alan ürünler |\n\nÜrünler genel görünüş, koku, lezzet ve kıvam bakımından en az 6,0 puan almalıdırlar.\n\n## 3.2.2.4. İstatistiksel Değerlendirme\n\nÜç farklı marine ürünün biyokimyasal, kimyasal ve duyusal analiz sonuçlarının birbirlerinden ve depolama süresi bakımından farkı bilgisayarda Minitab programında varyans analizleri ve Tukey testleri ile belirlenmiştir. ## 4. BULGULAR\n\n## 4.1. Biyokimyasal Kompozisyon Sonuçları\n\nOrneklerin taze ve marinasyon sonrası analiz sonuçları Çizelge 4.1.1, Şekil 4.1.1, Şekil 4.1.2 ve Şekil 4.1.3.'de verilmiştir.\n\n| Analizler | Balıklar | | | | | |\n|----------------------------------------------------------------------------------------------|----------|-------------------------------------------------------------------|-------|---------|---------|---------|\n| | Palamut | | Hamsi | | Zargana | |\n| | Taze | Marinat | Taze | Marinat | Taze | Marinat |\n| Ham Yağ(%) | | | | | | |\n| Ham Protein( % ) 13.25±0.13 11.45±0.64 11.89±0.66 10.19±0.04 14.48±0.04 10.21±0.32 | | | | | | |\n| Ham Kül(%) | | | | | | |\n| Nem( % ) | | 62.45±1.28 59.07±0.07 72.04±0.11 70.75±0.19 74.13±0.27 72.93±0.10 | | | | |\n\nÇizelge 4.1.1. Biyokimyasal kompozisyon sonuçları\n\nÇizelge 4.1.1.'de taze palamut, hamsi ve zargana balıklarının ortalama ham yağ oranları sırasıyla; %17.01±0.29, %11.11±0.24, %5.74±0.04, ham protein oranları %13.25±0.13, %11.89±0.66, %14.48±0.04, ham kül oranları %3.87±0.04, %2.14±0.07,\n\n%3.70±0.61,nem oranları %62.45±1.28,%72.04±0.11,%74.13±0.27 olarak saptanmıştır. Marinasyon sonrası palamut, hamsi ve zargana balık örneklerinde ortalama ham yağ oranları ise sırası ile %22.40±0.06, %11.59±0.05, %6.01±0.06, ham protein oranları %11.45±0.64, %10.19±0.04, %10.21±0.32, ham kül oranları % 4.76±0.01, %5.12±0.02, %5.52±0.02, nem oranları %59.07±0.07, %70.75±0.19, %72.93±0.10 olarak saptanmıştır.\n\nYapılan varyans analizi ve Tuket testi sonucunda palamut, hamsi ve zargana balıklarının başlangıçtaki protein, yağ, nem, kül değerleri ile marinasyon sonrası protein, yağ, nem, kül değerleri arasında depolama süresine bağlı önemli bir değişimin olmadığı tespit edilmiştir (p>0.05).\n\nAncak tüm marinat örneklerinin protein ve nem değerlerinde bir azalma, yağ ve kül değerlerinde ise artma olduğu gözlenmiştir. Marinat örnekleri zamana bağlı protein, yağ, nem ve kül değerlerinde önemli bir değişim göstermezken (p>0.05), örnekler arasındaki değişimin önemli olduğu saptanmıştır (p<0.05). ## 4.2. Duyusal Analiz Sonuçları\n\nMarine edilmiş balık örneklerinin deneyimli panelistlerce yapılan duyusal analiz sonuçlarının ortalamaları Çizelge 4.2.1. ve Şekil 4.2.1.'de verilmiştir.\n\n| Depolama Süresi<br>(Gün) | Balıklar | | |\n|--------------------------|------------|------------|------------|\n| | Palamut | Hamsi | Zargana |\n| 10 | 12.07±0.43 | 12.03±0.50 | 13.03=0.30 |\n| 40 | 14.00±0.00 | 13.97±0.03 | 14.00±0.00 |\n| 70 | 14.00±0.00 | 14.00+0.00 | 14.00±0.00 |\n| 100 | 11.20+0.34 | 13.33+0.08 | 13.17+0.20 |\n| 130 | 5.97+0.42 | 9.77+0.10 | 11.13±0.37 |\n| 155 | 米 | 5 83+0 43 | 597+093 |\n\nÇizelge 4.2.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin Duyusal Analiz Sonuçları\n\n\\*; Duyusal değerlendirmenin ve TBA sayısının tüketilebilirlik sınır değeri aşıldığı için yapılmamıştır.\n\nKavanozlarda depolama aşamasında uygulanan duyusal analiz sonuçlarına göre, palamut balığından yapılan marine ürünler depolama başlangıcında 12.07±0.43 puanla 2. sınıf kalitede, 40. ve 70. günlerde 14.00±0.00 puanla 1. sınıf kalitede, 100. gün 11.20±0.34 puanla 3. sınıf kalitede, 130. günde ise 5.97±0.42 puanla tüketim dışı kalitede olduğu bulgulanmıştır. Hamsi balıklarından yapılan marinatlar depolama başlangıcında 12.03+0.50 puanla 2. sınıf kalite, 40. günlerde sırası ile\n\n13.97±0.03, 14.00±0.00 puanla 1. sınıf kalitede, 100. gün 13.33±0.08 puanla 2. sınıf kalitede, 130. gün 9.77±0.10 puanla 4. sınıf kalitede, 155. gün 5.83±0.43 puanla tüketim dışı kalitede olduğu saptanmıştır. Zargana balığından yapılan marinatlar depolama başlangıcında 13.03±0.30 puanla 2. sınıf kalitede, 40. ve 70. günlerde 14.00±0.00 puanla 1. sınıf kalitede, 100. gün 13.17±0.20 puanla 2. sınıf kalitede, 130. gün 11.13±0.37 puanla 3. sınıf kalitede, 155. günde 5.97±0.93 puanla tüketim dışı kalitede olduğu tespit edilmiştir.\n\nYapılan varyans analizi ve Tuket testi sonucunda, depolama süresinin palamut marinatı üzerine etkisinin önemli olduğu (p<0.05), başlangıç değeriyle 100. gün arasındaki farkın önemsiz (p>0.05), diğer günlerdeki değerlerin tümünün 10. günle farkının önemli (p<0.05) olduğu saptanmıştır. Hamsi ve zargana marinatları üzerine depolama süresinin etkisi ise 10. gün değeriyle 40., 70. ve 100. gün değerleri arasındaki fark önemsiz (p>0.05), diğer günlerdeki değerlerle aralarındaki fark ise önemli (p<0.05) olarak tespit edilmiştir. \n\nŞekil 4.2.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin Duyusal Analiz Sonuçları\n\nDuyusal değerlendirme sonuçlarına göre üç marinat örneğinin aralarındaki fark istatistiksel olarak 70. güne kadar önemsiz (p>0.05) iken 100. gün palamut marinatının her iki marinat örneği ile arasındaki fark önemli (p<0.05), diğer günlerde hamsi ve zargana marinat örneklerinin aralarındaki fark önemsiz (p>0.05) olarak belirlenmiştir.\n\n## 4.3. Kimyasal Kalite Analiz Sonuçları\n\n## 4.3.1. pH Değerine Ilişkin Sonuçlar\n\nHam materyal ve +4 ℃'de kavanozlarda depolamaya alınan marinatların balık etindeki pH değerleri Çizelge 4.3.1.1. ve Şekil 4.3.1.1.'de verilmiştir.\n\n| Depolama Süresi<br>(Gün) | Balıklar | | |\n|--------------------------|--------------|------------|--------------|\n| | Palamut (pH) | Hamsi (pH) | Zargana (pH) |\n| 0 | 6.04+0.01 | 6.18+0.13 | 6.16+0.00 |\n| 10 | 5.39+0.01 | 5.51+0.01 | 5.48+0.01 |\n| 40 | 5.05+0.01 | 5.09+0.02 | 5.10+0.01 |\n| 70 | 5.09+0.00 | 4.85+0.00 | 5.11+0.02 |\n| 100 | 4.96=0.00 | 4.62±0.02 | 5.05+0.00 |\n| 130 | 4.75±0.02 | 4.61+0.05 | 5.00+0.01 |\n| 155 | 4.89+0.07 | 4.34+0.03 | 4.93=0.01 |\n| 170 | 4.59±0.01 | 4.21±0.01 | 4.82±0.01 |\n| | | | |\n\nÇizelge 4.3.1.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin pH Değerleri Palamut, hamsi ve zargana balıklarının ham materyalde ortalama pH değerleri sırası ile 6.04±0.01, 6.18±0.13 ve 6.16±0.00 olarak belirlenmiştir. Marinatlanmış palamut etinin pH'sı 10. gün 5.39±0.01 iken son gün olan 170. gün ise 4.59±0.01'e düşmüştür. Marinatlanmış hamsi etinin pH'sı 10. gün 5.51±0.01, 170. günde ise 4.21±0.01'e düşmüştür. Marinatlanmış zargana etinin pH'sı 10. gün 5.48±0.01 iken, 170. günde ise 4.82±0.01 olduğu belirlenmiştir.\n\nDepolama süresinin palamut, hamsi ve zargana marinatlarının pH değerleri üzerine etkisi istatistiksel olarak önemli bulunmuş, yapılan Tukey testi sonucunda 0. gün değerlerinin tüm günlerdeki değerlerle arasındaki fark üç örnekte de önemli (p<0.05) olarak tespit edilmiştir.\n\n\n\n\n\nŞekil 4.3.1.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin pH Değerleri\n\nYapılan istatistiksel analizler sonucunda pH değerinin üç marinat örneğinde de başlangıçta fark yokken 10. gün palamut marinatının her iki marinat örneği ile aralarındaki fark önemli (p<0.05) hamsi ve zargana marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05), 40. gün hamsi marinatının diğer iki marinat ile arasındaki fark önemsiz (p>0.05) palamut ve zargana marinatlarının aralarındaki fark önemli (n<0.05), 70. ve 155. günlerde hamsi marinatının diğer iki marinat ile arasındaki fark önemli (p<0.05) palamut ve zargana marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05) diğer günlerdeki her üç örneğin değerleri arasındaki fark önemli olarak belirlenmiştir (p<0.05). ## 4.3.2. Toplam Uçucu Bazik Azot ( TVB-N ) Miktarına İlişkin Sonuçlar\n\nHam materyal ve +4 ºC'de kavanozlarda depolamaya alınan marinatların TVB-N (mg/100g) değerleri Çizelge 4.3.2.1 ve Şekil 4.3.2.1'de verilmiştir.\n\n| Depolama Süresi<br>(Gün) | Balıklar | | |\n|--------------------------|------------|------------|------------|\n| | Palamut | Hamsi | Zargana |\n| 0 | 12.13+0.47 | 7.47+0.47 | 9.33±1.87 |\n| 10 | 9.33±0.47 | 11.67±0.93 | 10.73±0.47 |\n| 40 | 4.67±0.47 | 4.20±0.0 | 5.60+0.81 |\n| 70 | 10.73±0.47 | 12.60+0.0 | 11.20±0.81 |\n| 100 | 11.20±0.81 | 16.80±0.81 | 11.67±0.93 |\n| 130 | 16.80+0.81 | 16.80+0.81 | 15.87+0.93 |\n| ાર્ટિટ | 15.40+2.14 | 15.40±0.81 | 14.93=0.93 |\n| 170 | 17.63±0.77 | 18.67±0.47 | 16.80±0.81 |\n\nÇizelge 4.3.2.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin TVB-N Değerleri (mg/100g)\n\nKimyasal analizlerden TVB-N bulguları incelendiğinde 0. gün palamut, hamsı ve zargana balıklarının ortalama değerleri sırası ile 12.13±0.47 mg/100g, 7.47±0.47\n\nmg/100g ve 9.33±1.87 mg/100g olarak ölçülmüştür. TVB-N değeri depolamaya bağlı olarak artış göstermiş ve depolama sonunda palamut marinatında 17.63±0.77 mg/100g, hamsi marinatında 18.67±0.47 mg/100g ve zargana marinatında 16.80±0.81 mg/100g olarak tespit edilmiştir.\n\nDepolama süresinin TVB-N miktarları üzerine etkisi istatistiksel olarak önemli bulunmuş, yapılan Tukey testi sonucunda palamut marinatının 0. gün değerinin 40. ve 170. günlerdeki değerlerle arasındaki fark önemli (p<0.05), diğer günlerdeki fark ise önemsiz (p>0.05), hamsi ve zargana marinatlarının 0. günle diğer günlerin değerleri arasında önemli bir fark (p<0.05) olduğu saptanmıştır \n\nŞekil 4.3.2.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin TVB-N Değerleri (mg/100g)\n\nYapılan istatistiksel analizler sonucunda TVB-N miktarının başlangıçta ve 100. günde palamut marinatının her iki marinat örneği ile aralarındaki fark önemli (p<0.05) hamsi ve zargana marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05) iken diğer günlerde marinat örneklerinin aralarında önemli bir fark bulunmamıştır (p>0.05).\n\n## 4.3.3. Trimetilamin Azot ( TMA-N ) Miktarına İlişkin Sonuçlar\n\nHam materyal ve +4 ºC'de kavanozlarda depolamaya alınan marinatların TMA-\n\nN (mg/100g) değerleri Çizelge 4.3.3.1. ve Şekil 4.3.3.1.'de verilmiştir.\n\n| Depolama Süresi<br>(Gün) | Balıklar | | |\n|--------------------------|-----------|-----------|-------------|\n| | Palamut | Hamsi | Zargana |\n| 0 | 0.83=0.12 | 1.17±0.08 | 1.33=0.18 |\n| 10 | 0.86±0.22 | 1.02+0.35 | 0.85+0.11 |\n| 40 | 1.23+0.14 | 1.27+0.36 | ().66+().29 |\n| 70 | 1.26±0.12 | 0.86+0.46 | 1.78±0.27 |\n| 100 | 0.95+0.08 | 1.47+0.15 | ().15+0.11 |\n| 130 | 1.25+0.16 | 1.98=0.15 | 1.27+().11 |\n| 155 | 1.08±0.10 | 1.38+0.06 | 0.70±0.13 |\n| 170 | 0.50+0.13 | 0.80=0.05 | 0.11+0.04 |\n| | | | |\n\nÇizelge 4.3.3.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin TMA-N Değerleri (mg/100g) Palamut, hamsi ve zargana balıklarının başlangıçtaki ortalama TMA-N değerleri sırası ile 0.83±0.12 mg/100g, 1.17±0.08 mg/100g ve 1.33±0.18 mg/100g olarak saptanmıştır. Depolama sonunda ise palamut, hamsi ve zargana marinatlarının ortalama TMA-N değerleri sırası ile 0.50±0.13 mg/100g, 0.80±0.05 mg/100g ve 0.11±0.04 mg/100g olarak bulgulanmıştır.\n\nDepolama süresinin TMA-N miktarları üzerine etkisi palamut ve hamsı marinatında önemsiz (p>0.05), zargana marinatında istatistiksel olarak önemli bulunmuştur (p<0.05). Yapılan Tukey testi sonucunda palamut ve hamsi marinatlarının 0. günle diğer günlerin değerleri arasında önemli bir fark olmadığı (p>0.05), zargana marinatının 0. gün değerinin ise 100. ve 170. günlerdeki değerlerle arasındaki farkın önemli (p<0.05) olduğu tespit edilmiştir.\n\n\n\n\n\nŞekil 4.3.3.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin TMA-N Değerleri (mg/100g)\n\nYapılan istatistiksel analizler sonucunda TMA-N miktarının her üç marinat örneğinde 70. güne kadar önemli bir fark olmadığı (p>0.05), 100. günde önemli (p<0.05), 130.günde hamsi marinatının diğer iki marinat ile arasındaki fark önemli (p<0.05) palamut ve zargana marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05), 155 ve 170. günlerde zargana marinatının diğer iki marinat ile arasındaki fark önemli (p<0.05) palamut ve hamsi marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05) olarak belirlenmiştir. ## 4.3.4. Tiyobarbütirik Asit ( TBA ) Miktarına Ilişkin Sonuçlar\n\nHam materyal ve +4 °C'de kavanozlarda depolamaya alınan marinatların TBA (mg malonaldehit/kg) değerleri Çizelge 4.3.4.1. ve Şekil 4.3.4.1.'de verilmiştir.\n\nÇizelge 4.3.4.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin TBA Değerleri\n\n(mg malonaldehit/kg )\n\n| Depolama Süresi<br>(Gün) | Balıklar | | |\n|--------------------------|------------|------------|------------|\n| | Palamut | Hamsi | Zargana |\n| 0 | 2.16+0.50 | 1.45+0.23 | ().99=0.09 |\n| 10 | 2.18=0.04 | 4.27±0.13 | 1.35±0.09 |\n| 40 | 5.75+0.26 | 5.88+0.34 | 1.30+0.07 |\n| 70 | 9.65+0.94 | 6.68+0.86 | 4.94+1.16 |\n| 100 | 10.93=0.62 | 4.11+0.26 | 6.19=0.69 |\n| 130 | 米 | 5.15+0.45 | 3.85=0.69 |\n| 155 | 米 | 6.97+0.52 | 2.55+0.52 |\n| 170 | 米 | 13.47+1.30 | 3.83+1.03 |\n\n\\* ;Tüketilebilir sınır değeri aşıldığından analiz yapılmamıştır.\n\nÇizelge 4.3.4.1.'de palamut, hamsi ve zargana balıklarının başlangıçtaki ortalama TBA değerleri sırası ile 2.16±0.50 mg malonaldehit/kg, 1.45±0.23 mg malonaldehit/kg, 0.99±0.09 mg malonaldehit/kg olarak saptanmıştır. Kavanozlarda depolama aşamasının başlangıcında bulgulanan TBA değerleri depolamaya bağlı artış göstererek palamut marinatında 70. günde 9.65±0.94 mg malonaldehit/kg'a, hamsi ve zargana marinatları 170. günde sırasıyla 13.47±1.30 mg malonaldehit/kg, 3.83±1.03mg malonaldehit/kg değerinde olduğu belirlenmiştir.\n\nDepolama süresinin TBA değerleri üzerine etkisi palamut ve hamsi marinatında önemli (p<0.05), zargana marinatında istatistiksel olarak önemsiz bulunmuştur (p>0.05). Yapılan Tukey testi sonucunda palamut ve hamsi marinatlarının başlangıç değerlerinin 10. gün değerleri dışındaki tüm günlerdeki değerler arasında önemli bir fark olduğu (p<0.05), zargana marinatının 0. gün değerinin ise 70. ve 100. günlerdeki değerlerle arasındaki farkın önemli (p<0.05) diğer günlerle arasında farkın önemsiz olduğu tespit edilmiştir (p>0.05). \n\nŞekil 4.3.4.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin TBA Değerleri (mg malonaldehit/kg )\n\nYapılan istatistiksel analizler sonucunda TBA değerinin marinat örneklerinde 0. ve 130. günlerde fark önemsiz (p>0.05), 10., 155. ve 170. günlerde farkın önemli (p<0.05), 40. ve 70. günlerde zargana marinatının diğer iki marinat ile arasındaki fark önemli (p<0.05) palamut ve hamsi marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05), 100. gün palamut marinatının her iki marinat örneği ile aralarındaki fark önemli (p<0.05) hamsi ve zargana marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05) olarak saptanmıştır.\n\n## 4.3.5. Peroksit Sayısı ( POS )'na İlişkin Sonuçlar\n\n+4 °C'de kavanozlarda depolamaya alınan marinatların POS (milimol O2/kg) değerleri Çizelge 4.3.5.1. ve Şekil 4.3.5.1.'de verilmiştir.\n\n| Depolama Süresi<br>(Gün) | Balıklar | | |\n|--------------------------|-----------|-----------|-----------|\n| | Palamut | Hamsi | Zargana |\n| 10 | 0.01+0.00 | 0.20+0.0 | 0.03=0.01 |\n| 40 | 0.03+0.01 | 0.04±0.00 | 0.10+0.0 |\n| 70 | 0.27+0.03 | ().10±0.0 | 0.13+0.03 |\n| 100 | 0.27+0.03 | 0.17±0.10 | 0.10±0.0 |\n| 130 | 0.17+0.03 | 0.13+0.03 | 0.13+0.03 |\n| 155 | 0.10+0.0 | 0.10+0.0 | 0.18+0.02 |\n| 170 | 0.17+0.03 | 0.17+0.03 | 0.20+0.0 |\n| | | | |\n\nÇizelge 4.3.5.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin POS (milimol O2/kg) Değerleri Kavanozlarda depolama aşamasında palamut, hamsi ve zargana marinatlarının 10. gündeki ortalama peroksit değerleri sırası ile 0.01±0.00 milimol O2/kg 0.20±0.0 milimol O2kg 0.03+0.01 milimol O2kg olarak saptanmıştır. 170. günde palamut, hamsı ve zargana marinatlarının ortalama peroksit değerleri sırası ile 0.17±0.03 milimol O₂kg, 0.17±0.03 milimol O2/kg ve 0.20±0.0 milimol O2/kg olarak belirlenmiştir.\n\nDepolama süresinin POS değerleri üzerine etkisi palamut ve zargana marinatında önemli (p<0.05), hamsi marinatında istatistiksel olarak önemsiz bulunmuştur (p>0.05). Yapılan Tukey testi sonucunda palamut marinatı başlangıç değerinin 40. ve 155. gün, zargana marinatının ise başlangıç değerinin 40. ve 100. gün değerleri dışındaki tüm günlerdeki değerler arasında önemli bir fark olduğu (p<0.05), hamsi marinatı başlangıç değerinin 40. gün değeri ile arasındaki fark önemli (p<0.05) diğer günlerle arasındaki farkın önemsiz olduğu tespit edilmiştir (p>0.05).\n\n\n\n\n\n\n\n## Şekil 4.3.5.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin POS (milimol O2/kg) Değerleri\n\nYapılan istatistiksel analizler sonucunda POS değerinin 10. gün hamsı marinatının diğer iki marinat ile arasındaki fark önemli (p<0.05) palamut ve zargana marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05), 40. gün zargana marinatının diğer iki marinat ile arasındaki fark önemli (p<0.05) palamut ve hamsi marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05), 70 ve 100. gün palamut marinatının her iki marinat örneği ile aralarındaki fark önemli (p<0.05) hamsi ve zargana marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05), 130, 155 ve 170. günlerde ise örnekler arasında önemli bir farkın olmadığı tespit edilmiştir (p>0.05).\n\nPalamut, hamsi ve zargana marinat örneklerine ait kimyasal kalite parametrelerinin birlikte gösterimi Şekil 4.3.5.2, Şekil 4.3.5.3 ve Şekil 4.3.5.4'de verilmiştir. ## 4.3.6. Balık Etinde ve Salamurada Tuz Miktarına Ilişkin Sonuçlar\n\nMarine edilmiş balık örneklerinde yapılan analizler sonucu saptanan balık etindeki ve salamurasındaki tuz miktarları (%) Çizelge 4.3.6.1., Şekil 4.3.6.1. ve Şekil 4.3.6.2.'de verilmiştir.\n\nÇizelge 4.3.6.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin Ette ve Salamurada Tuz Miktarları (%)\n\n| Depolama<br>Süresi<br>(Gün) | Balıklar | | | | | |\n|-----------------------------|-----------|------------|-----------|------------|-----------|------------|\n| | Palamut | | Hamsi | | Largana | |\n| | Ette | Salamurada | Ette | Salamurada | Ette | Salamurada |\n| 10 | 4.41±0.16 | 8.07+0.36 | 9.49+0.43 | 8.03=0.31 | 4.71±0.28 | 8.19±0.21 |\n| 40 | 5.11+0.23 | 8.03=0.19 | 6.33+0.15 | 7.25+0.27 | 5.20+0.44 | 7.17±0.27 |\n| 70 | 4.88±0.44 | 8.23=0.34 | 7.39±0.45 | 10.18±0.64 | 6.11±0.31 | 9.75±0.39 |\n| 100 | 4.87±0.33 | 8.66+0.14 | 5.45=0.32 | 8.10+0.35 | 7.04±0.42 | 8.13=0.35 |\n| 130 | 4.80±0.40 | 7.47±0.03 | 5.99±0.23 | 7.94+0.28 | 6.63+0.39 | 8.35=0.51 |\n| 155 | 5.45+0.07 | 8.66±0.24 | 6.75±0.77 | 7.49±0.07 | 7.16±0.13 | 8.27±0.07 |\n| 170 | 5.20+0.10 | 8.31=0.40 | 6.99=0.20 | 7.72±0.20 | 7.64±0.48 | 9.03=0.20 |\n\nKavanozlarda depolama aşamasında palamut, hamsi ve zargana marinat örneklerinin balık etlerindeki tuz oranları 10. günde sırası ile % 4.41±0.16, % 9.49±0.43, % 4.71±0.28 olarak saptanmıştır. Depolama süresi sonunda palamut, hamsı ve zargana marinatlarının etteki tuz oranları sırasıyla % 5.2040.10, % 6.9940.20, % 7.64±0.48 olarak belirlenmiştir. Palamut, hamsi ve zargana marinat örneklerinin salamuradaki tuz oranları ise 10. günde sırasıyla % 8.07±0.36, % 8.03±0.31, % 8.19±0.21 olarak bulgulanmıştır. Depolama süresi sonunda palamut, hamsi ve zargana marinatlarının salamuradaki tuz oranları sırasıyla % 8.31±0.40, % 7.72±0.20, % 9.03±0.20 olarak bulgulanmıştır.\n\n% ette tuz miktarları üzerine depolama süresinin etkisi yapılan Tukey testi sonucuna göre palamut marinatının başlangıçtaki tuz miktarı ile diğer günler arasındaki fark önemsiz (p>0.05), hamsi marinatının başlangıçtaki tuz miktarı ile diğer günler arasındaki fark önemli (p<0.05), zargana marinatının başlangıçtaki tuz miktarı ile 40. ve 70. günler arasındaki fark önemsiz (p>0.05) iken diğer günlerle arasındaki fark önemli olarak saptanmıştır (p<0.05). Depolama süresinin % salamurada tuz miktarları üzerine etkisi yapılan Tukey testi sonucuna göre palamut marinatının başlangıçtaki tuz miktarı ile 170. gün değeri arasındaki fark önemli (p<0.05), diğer günlerle arasındaki fark önemsiz (p>0.05), hamsi marinatının başlangıçtaki tuz miktarı ile 70. gün değeri arasındaki fark önemli (n<0.05), diğer günlerle arasındaki fark önemsiz (p>0.05), zargana marinatının başlangıçtaki tuz miktarı ile 70. gün değeri arasındaki fark önemli (p<0.05), diğer günlerle arasındaki fark önemsiz olarak saptanmıştır (p<0.05).\n\n\n\n## ■ Palamut ■ Hamsi ■ Zargana\n\nŞekil 4.3.6.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin Ette Tuz Miktarları (%)\n\nYapılan istatistiksel analizler sonucunda ette tuz miktarının 10. gün hamsı marinatının diğer iki marinat ile arasındaki fark önemli (p<0.05) palamut ve zargana marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05), 40. ve 155. günlerde örnekler arasında fark önemsiz (p>0.05), 70. gün zargana marinatının diğer iki marinat ile arasındaki fark önemsiz (p>0.05) palamut ve hamsi marinatlarının aralarındaki fark önemli (p<0.05), 100. gün zargana marinatının diğer iki marinat ile arasındaki fark önemli (p<0.05) palamut ve hamsi marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05), 130. gün hamsi marinatının diğer iki marinat ile arasındaki fark önemsiz (p>0.05) palamut ve zargana marinatlarının aralarındaki fark önemli (p<0.05), 170. gün palamut marinatının her iki marinat örneği ile aralarındaki fark önemli (p<0.05) hamsi ve zargana marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05) olduğu tespit edilmiştir \n\nŞekil 4.3.6.2. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin Salamurada Tuz Miktarları (%)\n\nYapılan istatistiksel analizler sonucunda salamurada tuz miktarlarının her üç marinat örneğinde 130. güne kadar önemli bir fark olmadığı (p>0.05), 155. günde hamsı marinatının diğer iki marinat ile arasındaki fark önemli (p<0.05) palamut ve zargana marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05), 170. gün ise palamut marinatının her iki marinat örneği ile aralarındaki fark önemli (p<0.05) hamsi ve zargana marinatlarının aralarındaki farkın önemsiz (p>0.05) olduğu tespit edilmiştir\n\n## 4.3.7. Balık Etinde ve Salamurada Sirke Miktarına Ilişkin Sonuçlar\n\nMarine edilmiş balık örneklerinde yapılan analizler sonucu balık etinde ve\n\nsalamurasında saptanan sirke miktarları (%) Çizelge 4.3.7.1., Şekil 4.3.7.1 ve Şekil 4.3.7.2'de verilmiştir.\n\nÇizelge 4.3.7.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin Ette ve Salamurada Sirke Miktarları (%)\n\n| Balıklar | | | | | |\n|------------|------------|------------|------------|-----------|------------|\n| Palamut | | Hamsi | | Largana | |\n| Ette | Salamurada | Ette | Salamurada | Ette | Salamurada |\n| ().74+0.22 | 0.30±0.0 | 0.35+0.03 | 0.60±0.0 | 0.23=0.03 | 0.27±0.03 |\n| 0.20+0.01 | 0.30+0.0 | 0.21±0.02 | ().40=0.10 | 0.26=0.02 | 0.60+0.0 |\n| 0.23±0.01 | 0.60±0.0 | 0.26+0.02 | 0.60±0.0 | 0.52±0.02 | 0.60±0.0 |\n| 0.45+0.03 | 0.60±0.0 | 0.43±0.07 | 0.60±0.0 | 0.47±0.03 | 0.60+0.0 |\n| 0.43±0.07 | 0.60±0.0 | ().56=0.08 | 0.60±0.0 | 0.34+0.08 | 0.60±0.0 |\n| 0.20±0.0 | 0.60±0.0 | 0.47±0.03 | 4.20±0.0 | 2.70+0.15 | 4.80+0.35 |\n| 1.99=0.09 | 3.60±0.0 | | 5.20+0.20 | 3.15±0.06 | 5.00=0.20 |\n| | | | | 3.26=0.09 | | Kavanozlarda depolama aşamasında palamut, hamsı ve zargana marinat örneklerinin balık etlerindeki sirke oranları 10. günde sırası ile % 0.7440.22, % 0.35±0.03, % 0.23±0.03 olarak saptanmıştır. Balık etindeki sirke oranı depolama periyoduna bağlı olarak tüm marinat örneklerinde artış göstererek sonuncu günde % 1.99±0.09, % 3.26±0.09, % 3.15±0.06 değerlerine ulaşmıştır. Palamut, hamsi ve zargana marinat örneklerinin salamuradaki sirke oranları 10. günde sırası ile % 0.30±0.0, % 0.60±0.0, % 0.27±0.03 olarak bulgulanmıştır. Salamıradaki sirke oranları depolama periyoduna bağlı olarak tüm marinat örneklerinde artış göstererek sonuncu günde % 3.60±0.0, % 5.20±0.20, % 5.00±0.20 değerlerine ulaşmıştır.\n\n% ette sirke miktarları üzerine depolama süresinin etkisi yapılan Tukey testi sonucuna göre palamut marinatının başlangıçtakı sirke miktarı ile 100. ve 130. günler arasındaki fark önemsiz (p>0.05) iken diğer günlerle arasındaki fark önemli (p<0.05), hamsi marinatının başlangıçtaki sirke miktarı ile 170. gün değeri arasındaki fark önemli (p<0.05), diğer günlerle arasındaki fark önemsiz (p>0.05), zargana marinatının başlangıçtaki sirke miktarı ile 155. ve 170. günler arasındaki fark önemli (p<0.05), diğer günlerle arasındaki fark önemsiz (p>0.05) olarak saptanmıştır\n\nDepolama süresinin % salamurada sırke miktarları üzerine etkisi yapılan Tukey testi sonucuna göre palamut marinatının başlangıçtakı sirke miktarının tüm günlerle\n\narasındaki fark önemli (p<0.05), hamsı ve zargana marinatlarının başlangıçtaki sirke miktarları ile 155. ve 170. günler arasındaki fark önemli (p<0.05), diğer günlerle arasındaki fark önemsiz (p>0.05) olarak belirlenmiştir.\n\n\n\nŞekil 4.3.7.1. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin Ette Sirke Miktarları (%) Yapılan istatistiksel analizler sonucunda ette sirke miktarının 10., 40., 100. ve 130. günlerde her üç marinat örneğinde fark önemsiz (p>0.05), 70. ve 155. gün zargana marinatının diğer iki marinat ile arasındaki fark önemli (p<0.05) palamut ve hamsı marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05), 170.gün palamut marinatının her iki marinat örneği ile aralarındaki fark önemli (p<0.05) hamsi ve zargana marinatlarının aralarındaki fark önemsiz olduğu tespit edilmiştir (p>0.05).\n\n\n\nŞekil 4.3.7.2. Soğuk Depolanan Marinat Orneklerinin Salamurada Sirke Miktarları (%)\n\nYapılan istatistiksel analizler sonucunda salamurada sirke miktarının 10. gün hamsi marinatının diğer iki marinat ile arasındaki fark önemli (p<0.05) palamut ve zargana marinatlarının aralarındaki fark önemsiz (p>0.05), 40., 70., 100. ve 130. günlerde her üç marinat örneğinde fark önemsiz (p>0.05), 155. ve 170. gün palamut marinatının her iki marinat örneği ile aralarındaki fark önemli (p<0.05) hamsi ve zargana marinatlarının aralarındaki farkın ise önemsiz (p>0.05) olduğu bulunmuştur.\n\nPalamut, hamsi ve zargana marinat örneklerinin ette ve salamurada tuz ve sirke miktarlarının birlikte gösterimi Şekil 4.3.7.3, Şekil 4.3.7.4 ve Şekil 4.3.7.5'de verilmiştir. ## 5. TARTIŞMA\n\nBu araştırmada Sinop ilindeki balıkçılardan temin edilen palamut (Sarda sarda, Bloch 1793), hamsi (Engraulis encrasicholus, Linnaeus 1758) ve zargana (Belone belone euxini, Günther 1866) balıklarından marinat yapılarak +4°C'de depolanmış ürünlerin kalitesini ve raf ömrünü belirleyen kalite parametreleri üzerinde çalışılmıştır.\n\nGıdaların depolanmasında ürünün, kalitesini etkileyen en önemli kriterin duyusal analiz sonuçları olduğu, duyusal analiz sonuçları uygun olmayan bir ürünün tüketime sunulamayacağı Kietzmann et al., ve Happich, tarafından belirtilmektedir.\n\nAksu ve ark. , +4°C'de soğukta depolanan ve %10 tuz, %2 sirke oranlarında hazırlanan hamsi marinatlarının duyusal özellikleri açısından depolamanın 4'üncü ayında tüketim dışı kalitede olduğunu bildirmişlerdir. Dokuzlu 'nun yapmış olduğu hamsi marinatlarının +4°C'de depolanması sırasında duyusal özellikleri açısından 7. ayda tüketilemez hale geldiği belirtilmiştir. Dalgıç , +5 ℃'de 4 ayılk depolama süresince dumanlanmış midye marinatlarını incelemiş, duyusal özellikleri açısından değerlendirdiğinde dumanlanmış grubun 4. ayda, dumanlanmamış midye marınatının ise 3. ayda tüketim dışı kalitede olduğunu tespit etmiştir.\n\nModifiye atmosferle paketlenen paneli alabalık marinatları duyusal\n\nbeğenilirlikleri açısından incelendiğinde, kontrol grubunun 60. gün, A ve B gruplarının ise 90. gün tüketilemez duruma geldikleri bildirilmiştir (Erkan ve ark., 2000).\n\nOzden ve Baygar , farklı paketlemenin (cam kavanoz / polietilen torba) marine edilmiş balıklar (hamsi, istavrit, kolyoz, sardalya) üzerine etkilerinin araştırıldığı bir çalışmada, marine ürünleri duyusal özellikler açısından incelemişlerdir. Cam kavanozda yağ ile depolanan hamsi, kolyoz ve sardalya marinatlarının 120. gün, istavrit marinatının ise 105. gün, polietilen torbada depolanan hamsi ve istavrit marinatlarının 105. gün, kolyoz ve sardalya marinatlarının ise 120. gün bozulduklarını tespit etmişlerdir. Varlık ve ark. , yapmış oldukları çalışmalarında marine balık köftesinin duyusal özellikleri açısından 120. gün tüketilemez duruma geldiğini belirtmişlerdir. Tuzlanmış ve marinasyon yöntemleri ile işlenmiş istavrit balığının +4'C'de depolanması sonunda duyusal nitelikleri bakımından, salamuralı ürünlerin 60. günde bozulduğu, marinatlı ürünlerin ise 120. gün bozulma sınırını aştığı belirtilmiştır (Erdem ve ark., 2005). Tırakoğlu , Karadeniz ve Marmara'dan avlanan, dondurularak ve glaze edilerek depolanan hamsi balıklarından marine üreterek duyusal özellikleri bakımından incelediğinde Marmara hamsisinin 5. ay, Karadeniz hamsisinin ise 6. ay düşük kalite özelliklerine sahip olduğunu tespit etmiştır. Cadun , +1 C'de depolanan karides marinatlarının raf ömrünü tespit etmek amacıyla yapmış olduğu çalışmada, karides marinatlarının 40. gün tüketim dışı kalitede olduğunu bildirmiştir. Kılınç , +4°C'de 6 aylık depolama süresine sahip sardalya balıklarından yapmış olduğu marinatları incelemiş ve duyusal özellikleri açısından marinatların 6. ayda tüketim dışı kalitede olduğunu belirtmiştir.\n\nFiletoların bileşenlerindeki çoğu değişiklik ilk 24 saat içerisinde meydana gelmektedir. Çoğu fiziksel değişimlerin örneğin asetik asıt ve tuz alımı, su kaybı gibi olayların ilk 24 saat içerisinde meydana geldiği belirtilmiş fakat bu periyodun sonunda filetoların duyusal açıdan tamamlanmamış, marınasyona ulaşmadığı belirtilerek, tamamlanmış marinasyon değerine kas yapısı değişimleri sağlandığında yani 9. günde ulaşıldığı bildirilmiştir (Cabrer et al., 2002).\n\nAraştırma sonucunda elde edilen verilere göre palamut marinatı başlangıçta 2. sınıf, 40. ve 70. günlerde 1. sınıf, 100. gün 3. sınıf, 130. günde ise tüketilemez, hamsı marinatı başlangıçta 2. sınıf, 40. ve 70. günlerde 1. sınıf, 100. gün 2. sınıf, 130. gün 4.\n\nsınıf, 155. günde tüketim dışı, zargana marinatı ise başlangıçta 2. sınıf, 40. ve 70. günlerde 1. sınıf, 100. gün 2. sınıf, 130. gün 3. sınıf, 155. günde ise tüketim dışı kalitede olduğu tespit edilmiştir. Sonuçlarımız literatür verileri ile paralellik göstermektedir.\n\nAraştırmanın 10. gününde tüm marinat örneklerinin 2. kalitede olmasının olgunlaşmanın tam olmamasından kaynaklandığı düşünülmektedir. Ludorff and Meyer , olgunlaşma süresinin; balık / salamura oranına, tuz / sirke oranına ve ortam sıcaklığına bağlı olarak değişim gösterdiğini belirtmişlerdir. Varlık ve ark. , düşük sıcaklık derecelerinde olgunlaşma zamanının gecikmesini sardalya marinatında sirke/tuz geçişi üzerine yaptıkları çalışmalarında +20°C'de olgunlaşma süresinin 14 saat, +4°C'deki depolama sıcaklığında ise olgunlaşmanın 24 saatte olduğunu bildirmişlerdir.\n\nYapılan çalışmada taze palamut, hamsi ve zargana balıklarının ortalama ham yağ oranları sırasıyla; %17.01±0.29, %11.11±0.24, %5.74±0.04, ham protein oranları %13.25±0.13, %11.89±0.66, %14.48±0.04, ham kül oranları %3.87±0.04, %2.14±0.07, %3.70±0.61,nem oranları %62.45±1.28,%72.04±0.11,%74.13±0.27 olarak saptanmıştır. Marinasyon sonrası palamut, hamsi ve zargana marinatlarında ortalama ham yağ oranları ise sırası ile %22.40±0.06, %11.59±0.05, %6.01±0.06, ham protein oranları %11.45±0.64, %10.19±0.04, %10.21±0.32, ham kül oranları % 4.76±0.01, %5.12±0.02, %5.52±0.02, nem oranları %59.07±0.07, %70.75±0.19, %72.93±0.10 olarak bulgulanmıştır.\n\nHamsi balığının marınasyonu esnasında meydana gelen fiziksel, kimyasal değişimler üzerine yapılmış çalışmada, - 30 °C'de 2 ay depolama süresine sahip hamsı balıkları marinat üretimi için kullanılmıştır. Hamsi filetolarının nem oranının %78.07±0.28, ham protein oranının %17.95±0.43, ham yağ oranının %4.25±0.36, ham kül oranının %1.26±0.23 olduğu bildirilmiştir. Marine edilmiş hamsi filetolarının nem oranının ise %72.01±0.27, ham protein oranının %19.13±0.98, ham yağ oranının % 4.58±0.49, ham kül oranının %5.35±0.09 olduğu belirtilmiştir. Bu çalışmada marinasyon işlemi ile balık etindeki nemde bir azalma, protein, yağ ve kül oranlarında ise artma olduğu bildirilmiştir (Cabrer et al., 2002).\n\nMarine edilmiş akivadesin, ham materyaldeki ortalama ham yağın %1.13, ham külün %1.5, ham proteinin %10.76 ve nemin %81.83 olduğu marine üründe ise ortalama ham yağın %1.17, ham külün %1.37, ham proteinin %10.32 ve nemin %76.57\n\nolduğu tespit edilmiştir. (Çelik, 2004).\n\nAraştırmada zamana bağlı olarak tüm marinat örneklerin nem ve ham protein değerlerinde azalma, ham yağ ve kül değerlerinde ise bir artma olduğu gözlenmiştir. Ham materyale göre marine üründeki nem değerinin düşük olmasının nedenini tuzun su tutma kabiliyetinden kaynaklanabileceği sonucuna varılmıştır (Çelik, 2004).\n\nAksu ve ark. , hamsi marinatının başlangıç pH'sını 4.25 olarak ölçmüş 5 aylık depolama sonunda ise pH değerini 4.53 olarak belirtmişlerdir. Dokuzlu , +4 ±1°C'de depolamış olduğu hamsi marinatlarında, pH değerinin depolama başlangıcında 3.87, sonunda ise 3.98 olarak tespit etmiştir. Modifiye atmosfer ile paketlenen paneli alabalık marinatları üzerine yapılan çalışmada, depolama boyunca pH değerinde meydana gelen değişimin 4.33 ile 4.50 arasında olduğu tespit edilmiştir (Erkan ve ark., 2000).\n\nMetin ve ark. , alabalık marinatı üzerine yaptıkları çalışmalarında soğukta depolama sırasında normal havayla paketlenmiş grubun başlangıçta 4.43 olan pH değeri, 90'nıncı gün sonunda 4.3, modifiye atmosferle paketlenen grubun ise 4.2 ile son bulduğunu belirtmişlerdir. Varlık ve ark. , hamsi balıklarından yapılmış marine köftelerin pH değerinin depolama başlangıcında 4.19 ve raf ömrü olarak tespit ettikleri 105. gün ise 4.10 olarak bulmuşlardır.\n\nKılınç , +4°C'de depolamış olduğu sardalya marinatlarının başlangıç pH'sını 6.72 olarak ölçmüştür. 6 aylık depolama sonunda domatesli ve limonlu pastörizasyonlu grupların pH değerleri sırası ile 4.09, 4.06, domatesli ve limonlu pastörizasyonsuz grupların pH değerlerini ise 4.19 olarak tespit etmiştir. Çimçim karides'ten yapılan marinatın +1'C'de depolanması sırasında ham materyaldeki H değeri 7.64 iken antimikrobiyal katkılı marinat grubunun çalışmanın bitirildiği 40. gündeki pH değeri 4.72, katkısız marinat grubunda ise 4.69 olduğu bildirilmiştir (Cadun, 2002).\n\nGün ve ark. , alabalık marinatlarının olgunlaşması sırasındaki pH değeri taze örnekte 6.5 iken marinasyon sonrası pH değeri 4.32 olarak belirlenmiştir. Çelik , akivadesin marine edilmesi üzerine yapmış olduğu çalışmada pH değerini ham materyalde 6.51, marinatta ise 4.43 olarak tespit etmiştir. Ozden ve Baygar , farklı paketlemenin marine edilmiş balıklar üzerine etkisinin incelendiği bir çalışmada hamsı, istavrit, kolyoz ve sardalya balıklarının başlangıçtaki pH değerleri sırası ile 6.04. 6.06, 6.40, 6.27 olarak belirlenmiştir. Depolamanın sonunda cam kavanoz / polietilen torbadaki hamsi, istavrit, kolyoz ve sardalya marinatlarının pH değerleri ise sırası ile 3.85 / 3.88, 4.22 / 4.54, 4.00 / 4.05, 3.83 / 3.78 olarak tespit edilmiştir.\n\nCabrer et al. , hamsi balığının marinasyonu esnasında meydana gelen fiziksel, kimyasal değişimler üzerine yapılmış çalışmada başlangıçtaki pH değeri 6.4 iken 2 aylık depolama sonunda pH'nın 4.2 değerine düştüğünü belirtmişlerdir. Yapar , 10 haftalık depolama süresi boyunca hamsi marinatlarındaki bazı kalite değişimlerini incelemiş ve haftalık olarak pH analizleri yapmıştır. pH değeri ilk hafta 1. grup üründe 4.50, 2. grup üründe 4.55 iken 10'ncu hafta 1. grup 5.08, 2. grup ise 5.02 olarak belirlemiştir. Uç faklı yöntemle muhafaza edilen istavrit balıklarının başlangıçtaki pH değeri 6.08 olarak belirlenmiş marine ürünlerin 120. gündeki pH değerini ise 5.11 olarak belirtmişlerdir (Erdem ve ark., 2005). pH değeri mikrobiyal ve enzimatik aktiviteyi etkileyen önemli bir faktördür. Marinasyon sırasında taze balığın pH değeri önemli ölçüde düşmektedir. pH'da gözlenen düşüş, kullanılan sirkenin asidik olmasına, ilk aydan itibaren tekrar yükselmeye başlaması ise ürünlerdeki uçucu azotlu bileşiklerin açığa çıkmasından kaynaklanabileceği söylenmiştir (Karl et al., 1995; Yapar, 1998). Araştırmada taze balıkların pH değerleri palamut balığında 6.04±0.01, hamsi balığında 6.18±0.01, zargana balığında 6.16±0.00 olarak belirlenirken marinat sonrası pH değerleri önemli ölçüde düşmüştür. pH değeri sadece zargana marinatında 4.8'lik limit değeri çok az geçerek 4.82±0.01'e ulaşmış, palamut ve hamsi marinatlarında ise değerler 4.59±0.01 -4.21±0.01 arasında bulunmuştur. Dolayısıyla pH değerleri açısından ürünler istenilen özelliklere uygunluk göstermektedir.\n\nOzden ve Baygar hamsi, istavrit, kolyoz ve sardalya balığından yapılan marinatlarda taze balıktaki başlangıç TVB-N değerini hamside 17.79 mg/100 g, istavritte 13.07 mg/100 g, kolyozda 17.28 mg/100 g, sardalyada 25.15 mg/100 g olarak +4°C'de 120 günlük depolamanın sonucunda ise TVB-N değerlerini hamside 12.29 mg/100 g, istavritte 9.09 mg/100 g, kolyozda 13.81 mg/100 g ve sardalyada 14.35 mg/100 g olarak bulmuşlardır. Dokuzlu , hamsi marinatlarında depolama süresince TVB-N miktarlarını ölçmüş ve depolamanın ilk 6 ayı TVB-N miktarının 9.8\n\nmg/100 g olarak sabit kaldığını, 7. ay 11.2 mg/100 g, 8. ay 14 mg/100 g olduğunu belirtmiştir.\n\nYapılan bir çalışmada taze hamsi filetolarının TVB-N değeri 8.7 mg/100 g olarak ölçülmüştür. +4\"C'de 5 aylık depolama sonucunda TVB-N değerleri A grubunda 8.31 mg/100 g, B grubunda 7.79 mg/100 g, C grubunda 7.41 mg/100 g olarak tespit edilmiştir (Aksu ve ark., 1997).\n\nKılınç , sardalya balığından yapmış olduğu marinatlarda TVB-N değerini başlangıçta 10.27 mg/100 g olarak belirlemiş +4°C'de depolama sonunda TVB-N değerleri domatesli ve limonlu pastörizasyonlu ile domatesli ve limonlu pastörizasyonsuz gruplarda sırası ile 19.13 mg/100 g, 20.53 mg/100 g, 28.47 mg/100 g, 28.0 mg/100 g olarak bulgulamıştır.\n\nUç farklı yöntemle muhafaza edilen istavrit balıklarının başlangıçtaki TVB-N değeri 9.20 mg/100 g iken bozulma sınırı olan 35 mg/100 g TVB-N değerini 120. günde aşarak 59.27 mg/100 g olduğu tespit edilmiştir (Erdem ve ark., 2005). Varlık ve ark. , hamsi balıklarından yapılmış marine köftelerin TVB-N değerini depolamanın başlangıcında 10.70 mg/100 g, depolama sonunda 150. günde ise 10.45 mg/100 g olduğunu bildirmişlerdir. Modifiye atmosferle paketlenen paneli alabalık marinatları üzerine yapılan bir çalışmada, oluşturulan grupların başlangıçtaki TVB-N değeri 2.54 mg/100 g iken 90 günlük depolama sonunda TVB-N değerleri kontrol grubunda 14.91 mg/100 g, A grubunda 16.69 mg/100, B grubunda ise 16.54 mg/100 g olarak belirlenmiştir (Erkan ve ark., 2000).\n\nDalgıç , +5°C'de buzdolabı koşullarında dumanlanmış midye marinatlarını incelemiş, dumanlanmış ve dumanlanmamış grupların başlangıç TVB-N değerlerini sırası ile 5.80 mg/100 g, 4.15 mg/100 g, 4 aylık depolamanın sonunda ise 11.90 mg/100 g ve 8.05 mg/100 g olarak tespit etmiştir. Çimçim karides'ten marinat yapımı ve kalitesi üzerine yapılan başka bir çalışmada ham materyalde 27.53 mg/100 g olarak bulgulanan TVB-N değeri asit - tuz ve katkı maddesi ilaveli (benzoik asit ve sorbik asit) marinatlanmış karideste 40 günlük depolama sonunda 9.80 mg/100 g, katkı maddesi içermeyen marinatlanmış karideste ise 8.40 mg/100 g olarak saptanmıştır (Cadun, 2002). Marine ürünlerde asetik asit etkisi ile biyokimyasal aktiviteler bloke edildiğinden depolama süresi içinde TVB-N miktarı devamlı artış gösteren sensorik değişimlere kıyasla düzensiz bir gelişim göstermiştir (Tülsner, 1994). Arık et al. ,\n\nmarinata işlenmiş tatlı su balıklarının raf ömrünü belirlemek üzere yapmış oldukları bir çalışmada TVB-N değerleri ile ilgili benzer bulgular elde etmiş ve TVB-N değerinin bu ürünlerde kalite parametresi olarak kullanılamayacağı yönünde yorumda bulunmuşlardır.\n\nAraştırmada taze palamut, hamsi ve zargana balıklarında TVB-N değerleri sırası ile 12.13±0.47 mg/100 g, 7.47±0.47 mg/100 g, 9.33±1.87 mg/100 g iken depolama sonunda palamut, hamsi ve zargana marinatlarında sırası ile 17.63±0.77 mg/100g, 18.67±0.47 mg/100g ve 16.80±0.81 mg/100g olarak bulunmuştur. TVB-N değerlerinin literatür verilerinde olduğu gibi sınır değerlerinin altında kaldığı belirlenmiş fakat değişimin düzensiz olmasından dolayı bu analizin bu tip ürünler için uygun bir bozulma indikatörü olmadığı tespit edilmiştir. Bunun temel nedeninin ise ortamın asidik yapısının ürünün bozulmasında söz sahibi olan birçok enzimatik ve mikrobiyoliy aktiviteyi durdurmasından olabileceği ayrıca kullanılan asit ve tuz miktarlarının TVB-N değerini düşürdüğü düşünülmektedir (Tülsner, 1994; Cadun, 2002). Yapılan bir çalışmada 10 haftalık depolama süresine sahip marinatlardan %10 tuz + %2 sirke ile hazırlanan grubun başlangıçtaki TMA-N değeri 1.11 mg/100 g iken depolama sonunda 4.07 mg/100 g, %15 tuz ve %2 sirke ile hazırlanan grubun başlangıçtaki TMA-N değeri ise 1.26, depolama sonunda TMA-N değeri 3.44 mg/100 g olarak belirlenmiştir (Yapar, 1998).\n\nDokuzlu , çalışmasında +4°C'de depolanan hamsi marinatlarının TMA-N değerlerini başlangıçta 0.4 mg/100 g olarak bulurken, bu değeri depolama sonunda 0.8 mg/100 g olarak saptamıştır. Erdem ve ark. 'ı tuzlanmış ve marinasyon yöntemleriyle işlenmiş istavrit balığı ile yapmış oldukları çalışmalarında, başlangıçta 1.62 mg/100 g olan TMA-N değerini, depolamanın sonunda 60. günde salamura ürünlerde 8.02 mg/100 g, 120. günde baharatlı ürünlerin 8.15 mg/100 g, marine ürünlerin ise 8.58 mg/100 g olduğunu tespit etmişlerdir. Marine ve baharatlı ürünlerin salamura ürünlere göre daha uzun süre muhafaza edilmesinin, ürünlerdeki sirke ve baharatların bozulmayı geciktirici etkiye sahip olmasından ileri geldiği görüşünü savunmuşlardır.\n\nKılınç , +4°C'de depolamış olduğu sardalya marinatlarının ham materyaldeki TMA-N değerini 0.88 mg/100g olarak belirlemişken 6 aylık depolamanın sonunda domatesli ve limonlu pastörizasyonlu ile domatesli ve limonlu\n\npastörizasyonsuz grupların TMA-N değerleri sırası ile 7.73 mg/100g, 7.77 mg/100g, 10.86 mg/100g, 10.88 mg/100g olarak tespit etmiştir. Varlık ve ark. , hamsı balıklarından yapılmış marine köftelerin depolanması çalışmalarında başlangıç TMA-N değerini 1.85 mg/100g, 150 günlük depolama sonunda ise TMA-N değerini 2.85 mg/100g olarak belirlemişlerdir.\n\nAksu ve ark. , üç farklı marinat solüsyonu (A grubu %2 asetik asit+%10 tuz, B grubu %4 asetik asit+%12 tuz, C grubu %6 asetik asit+%16 tuz ) kullanarak üretilen hamsi marinatlarında depolama başlangıcında TMA-N değerleri A grubunda 2.54 mg/100g, B grubunda 2.47 mg/100g, C grubunda 2.38 mg/100g olduğu depolamanın son günü olan 150. günde ise A grubunun 4.37 mg/100g, B grubunun 3.70 mg/100g, C grubunun TMA-N değerinin ise 3.60 mg/100g olduğu tespit edilmiştir.\n\nYapar , üç farklı konsantrasyonla hazırladığı tuzlanmış hamsı örneklerinde başlangıç TMA-N değerini 0.87 mg/100g olarak belirlemiştir, %7.5'luk tuz uygulanan grupta 7. hafta da 14.51 mg/100g'a ulaşarak sınır değeri aşılmış, 10. hafta sonunda ise %10'luk ve %15'lik gruplarda sırasıyla 4.23 mg/100g, 3.85 mg/100g TMA-N değerleri ile sınır değer aşılmamıştır.\n\nAraştırmada taze palamut, hamsi ve zargana balıklarının TMA-N değeri sırasıyla 0.83±0.12 mg/100g, 1.17±0.08 mg/100g, 1.33±0.18 mg/100g iken depolama sonunda ise sırasıyla 0.50±0.13 mg/100g, 0.80±0.05 mg/100g ve 0.11±0.04 mg/100g olduğu tespit edilmiş ve tüketilebilirlik sınır değeri aşılmamıştır. Elde edilen sonuçların taze örneklere göre düşük olmasının nedeni TMA-O'in depolama sırasında mikroorganizma ve enzimlerin etkisi ile TMA-N'a, TMA'nin de parçalanarak Dimetilamin-azot (DMA-N), Monometilamin-azot (MMA-N), formaldehit ve amonyağa dönüşmesi, kullanılan sirke ve baharatların bozulmayı geciktirici etkiye sahip olması ayrıca tuz konsantrasyonundaki artışın TMA-N değerindeki artışı engellemesinden kaynaklandığı düşünülmektedir (Varlık ve Yolcular 1987; Yapar, 1999; Erdem ve ark.,2005).\n\nYapılan bir araştırmada, %10 tuz - %2 sirke kullanılarak hazırlanan olgunlaştırma çözeltisinde marine edilen hamsi filetolarının TBA sayısı 1. haftada 1.65 mg malonaldehit/kg iken 10. haftada 2.35 mg malonaldehit/kg'a, %15 tuz - % 2 sirke ile hazırlanan olgunlaştırma çözeltisinde marine edilen hamsi filetolarının TBA sayısı 1. haftada 1.13 mg malonaldehit/kg iken 10. haftada 2.34 mg malonaldehit/kg a ulaşmıştır (Yapar, 1998).\n\nKılınç , sardalya balıklarından yapmış olduğu marinat çalışmasında TBA değerini ham materyalde 1.03 mg malonaldehit/kg, 6 aylık depolama sonunda ise domatesli ve limonlu pastörizasyonlu ile domatesli ve limonlu pastörizasyonsuz marinat gruplarındaki TBA değerlerini sırası ile 8.14 mg malonaldehit/kg, 9.25 mg malonaldehit/kg ile 8.21 mg malonaldehit/kg, 9.49 mg malonaldehit/kg olduğunu tespit etmiştir. Cadun , çimçim karides'ten yapmış olduğu marinat çalışmasında ham materyaldeki TBA değerini 0.59 mg malonaldehit/kg olarak saptamış, 1°C'de 40 günlük depolama sonunda ise antimikrobiyal katkılı ve katkısız gruplardaki TBA değerleri sırası ile 7.29 mg malonaldehit/kg, 6.50 mg malonaldehit/kg olarak belirlemiştir.\n\nErdem ve ark. 'ı tuzlanmış ve marinasyon yöntemleriyle işlenmiş istavrit balığı ile yapmış oldukları çalışmalarında salamura, marınat ve baharatlı örneklerin başlangıçtaki TBA değerleri ortalama 0.54 mg malonaldehit/kg iken salamura ürünün 60. günde 9.59 mg malonaldehit/kg, marinat ve baharatlı ürünlerin 120. günde sırasıyla 8.97 mg malonaldehit/kg, 8.58 mg malonaldehit/kg değerlerine çıkarak sınır değerinin aşıldığını belirtmişlerdir.\n\nAraştırmada TBA sayısı taze palamut, hamsi ve zargana balıklarında sırası ile 2.16±0.50 mg malonaldehit/kg, 1.45±0.23 mg malonaldehit/kg, 0.99±0.09 mg malonaldehit/kg, palamut marinatı 70. gün 9.65±0.94 mg malonaldehit/kg, 170. gün hamsi marinatı 13.47±1.30 mg malonaldehit/kg değerle tüketilebilirlik sınır değeri aşılmış, zargana marinatı ise 3.83±1.03 mg malonaldehit/kg TBA değeriyle sınır değerinin aşılmadığı tespit edilmiş sonuçlar diğer araştırmalar ile paralellik göstermiştir.\n\nKılınç , sardalya marinatları ile yapmış olduğu çalışmasında başlangıçta 0.83 milimol Ozlkg olan peroksit sayısı, 6 aylık depolamanın sonunda domatesli ve limonlu pastörizasyonlu, domatesli ve limonlu pastörizasyonsuz marinat gruplarında sırasıyla 3.05 milimol O2kg, 3.40 milimol O2/kg, 3.20 milimol O2/kg ve 3.42 milimol O2/kg değerle tüketilebilirlik sınırları içerisinde olduğu belirtilmiştir.\n\nAraştırmada palamut, hamsı ve zargana marinatlarının 10. gündeki ortalama peroksit sayıları sırası ile 0.01±0.00 milimol O2kg, 0.20±0.00 milimol O₂/kg ve 0.03±0.01 milimol Oz/kg olarak bulunmuş, palamut, hamsi ve zargana marinatlarının 170 günlük depolanması sonunda ortalama peroksit sayıları ise 0.17±0.03 milimol\n\nO2/kg, 0.17±0.03 milimol O2/kg ve 0.20±0.0 milimol O2/kg olarak tüketilebilirlik sınırları içerisinde olduğu tespit edilmiştir. Bulgularımızın literatür verileriyle uyum içerisinde olduğu görülmektedir.\n\nKavanozlarda depolama aşamasında palamut, hamsi ve zargana marinat örneklerinin balık etlerindeki tuz oranları 10. günde sırası ile % 4.41±0.16, % 9.49±0.43, % 4.71±0.28 olarak saptanmıştır. Depolama süresi sonunda palamut, hamsı ve zargana marinatlarının etteki tuz oranları sırasıyla % 5.20±0.10, % 6.99±0.20, % 7.64±0.48 olarak belirlenmiştir.\n\nPalamut, hamsi ve zargana marinat örneklerinin salamuradaki tuz oranları ise 10. günde sırasıyla % 8.07±0.36, % 8.03±0.31, % 8.19±0.21 olarak bulgulanmıştır. Depolama süresi sonunda palamut, hamsi ve zargana marinatlarının salamuradaki tuz oranları sırasıyla % 8.31±0.40, % 7.72±0.20, % 9.03±0.20 olarak tespit edilmiştir. Yapar , %10 tuz+%2 sirke (1. Grup) ve %15 tuz+%2 sirke (2. Grup) kullanarak hazırladığı hamsi marinatlarında balık dokusuna geçen tuz miktarlarını incelemiş başlangıçta 1. grup marinatta %3.15, 2. grupta %4.68 olan tuz miktarı olgunlaşma sırasında beklemeye bağlı olarak artmış ancak bu artış her iki grupta da düzenli bir artış olmamıştır. 10. hafta itibariyle 1. grup marinatta %5.85, 2. grup marinatta ise % 7.79 tuz tespit edilmiştir.\n\nGün ve ark. , %2 sirke+%10 tuz içeren olgunlaştırma salamurasında +4°C'de depolanan alabalık marinatlarında başlangıçtaki % tuz miktarları balık etinde %0, salamurada %10.66 olarak belirlenmiş 50 saatin sonunda ise %tuz miktarları balık etinde %5.932, salamurada %6.809 olarak tespit edilmiştir. Dokuzlu , %4 asetik asit ve %12 tuz konsantrasyonlarında hazırladığı hamsi marinatlarını +4\"C'de 8 ay incelemiş ve başlangıçtaki % tuz miktarını ette %4.07, 8. ayın sonunda ise %3.95 olarak belirlemiştir. Çelik , +4, +5°C'de depolanan %15 üzüm sirkesi ve 1 çay kaşığı tuz ile hazırlanan akivades marinatının ortalama %tuz miktarı incelemiş ve balık etindeki tuz miktarını %2.925, salamurada %3.023 olarak tespit etmiştır. Dalgıç , dumanlanarak ve dumanlanmadan marine edilip +5℃'de depolanan midyelerin başlangıçtaki %tuz miktarlarını sırası ile %8.20, %7.18 olarak belirlemiş 4 aylık depolama sonucunda ise % tuz miktarını sırası ile %7.41, %7.46 olarak bildirmiştir.\n\nKılınç , sardalya balıklarından yapmış olduğu marinat çalışmasında sardalya filetolarından domatesli (%2 asetik asit+%4tuz) ve limonlu (%2 sitrik asit+%4tuz) olmak üzere iki ayrı formülasyonda marinat grupları hazırlamıştır. Başlangıçta domatesli ve limonlu pastörizasyonlu ile domatesli ve limonlu pastörizasyonsuz grupların etteki % tuz miktarları sırasıyla %5.56, %5.46 ile %5.76, %5.85, 6 aylık depolama sonunda % tuz miktarlarını ise sırasıyla %5.17, %5.22 ile %5.27, %5.27 tespit etmiştir. Salamuradaki tuz miktarları ise sırasıyla %4.87, %4.76 ile %4.88, %5.62 iken depolama sırasıyla %5.36, %5.36 ile %5.57, %5.52 olarak belirtilmiştir.\n\nCadun , 1°C'de 40 günlük depolama boyunca çimçim karides'ten yapmış olduğu marinatların bazı kalite değişimlerini incelemiş ve belli yüzdelerde sitrik asıt ve tuz ile hazırlanan marine gruplarda % tuz analizlerini yapmıştır. Ham materyaldeki % tuz miktarı %1.34 olarak ölçmüştür. Ü. gün antimikrobiyal katkılı ve katkısız marinat gruplarının tuz miktarları sırasıyla % 1.89, %2.06, 26'ıncı gün tuz miktarları ise sırasıyla %1.94, %2.08 olarak tespit edilmiştir. Salamurada tuz miktarları ise 0. gün katkılı ve katkısız marine gruplarda sırasıyla %2.44, %2.73, 26'ıncı günde ise % 1.86, %1.76 olarak belirlemiştir.\n\nKavanozlarda depolama aşamasında palamut, hamsi ve zargana marinat örneklerinin balık etlerindeki sirke oranları 10. günde sırası ile % 0.74±0.22, % 0.35±0.03, % 0.23±0.03 olarak saptanmıştır. Balık etindeki sirke oranı depolama periyoduna bağlı olarak tüm marinat örneklerde artış göstererek sonuncu günde % 1.99±0.09, % 3.26±0.09, % 3.15±0.06 değerlerine ulaşmıştır.\n\nPalamut, hamsi ve zargana marinat örneklerinin salamuradaki sirke oranları 10. günde sırası ile % 0.30±0.0, % 0.60±0.0, % 0.27±0.03 olarak bulgulanmıştır. Salamuradaki sirke oranları depolama bağlı olarak tüm marinat örneklerinde artış göstererek sonuncu günde palamut, hamsı ve zargana marinatlarında sırası ile % 3.60±0.0, % 5.20±0.20, % 5.00±0.20 değerlerine ulaşmıştır.\n\nCadun , 1ºC'de 40 günlük depolama boyunca çimçim karides'ten yapmış olduğu marinatların bazı kalite değişimlerini incelemiş ve belli yüzdelerde sitrik asit ve tuz ile hazırlanan marine gruplarda % sirke analizlerini yapmıştır. 0. gün antimikrobiyal katkılı ve katkısız marinat gruplarının % sirke miktarlarını sırasıyla %0.52, 26'ıncı günde ise sırasıyla %0.39, %0.44 olarak saptamıştır. Salamurada 0. güne ait %\n\nsirke miktarları sırası ile %0.46, %0.49, 26'ıncı güne ait % asit miktarları ise %0.43, %0.55 olarak tespit edilmiştir. Dalgıç , 4 aylık depolama süresince dumanlanmış midye marinatlarındaki bazı kalite değişimlerini incelemiştir. +5°C'de buzdolabında depoladığı dumanlanmış ve dumanlanmamış marine ürünlerde 0. aya ait % sitrik asit miktarlarını sırası ile %2.75, %3.19 olarak 4. ay % asit miktarlarının ise %2.99 ve %3.66 olduğunu belirtmiştir.\n\nKılınç , sardalya balıklarından yapmış olduğu marinat çalışmasında sardalya filetolarından domatesli (%2 asetik asit+%4 tuz) ve limonlu (%2 sitrik asit+%4 tuz) olmak üzere iki ayrı formülasyonda marinat grupları hazırlamıştır. Başlangıçta domatesli ve limonlu pastörizasyonlu ile domatesli ve limonlu pastörizasyonsuz grupların etteki % asit miktarları sırasıyla %2.27, %2.42 ve %2.16, %2.31 olarak 6. ayda grupların % sirke miktarlarını ise sırasıyla %1.85, %1.75 ve %1.60, %1.59 olarak saptamıştır. Salamuradakı asıt miktarları ise sırasıyla %2.43, %2.45 ve %2.31, 6 ayda grupların % asit miktarları sırasıyla %1.86 ve %1.83, %1.74 olarak belirlenmiştir. Dokuzlu , yapmış olduğu çalışmada %4 asetik asit ve %12 tuz konsantrasyonlarında hazırladığı hamsi marinatlarını +4'C'de 8 ay incelemiştir. İlk ayda %1.34 olarak ölçtüğü % asit miktarı 7. aya kadar artmış ve %1.94 değerinden 8. ay %1.48 değere düşmüştür.\n\nÇelik , %15 üzüm sirkesi ve 1 çay kaşığı tuz ile hazırlanan akivades marinatlarında % sirke miktarını +4, +5°C'de depolama sonunda ette %0.68, salamurada ise %0.89 olarak saptamıştır. Gün ve ark. , %2 sirke+%10 tuz içeren olgunlaştırma salamurasında +4°C'de depolanan alabalık marinatlarında başlangıçtaki % sirke miktarını % 0, 2 saatlik aralıklarla yapılan analizler sonucunda 50. saatte sirke miktarını ise %1.827 olarak belirtmişlerdir. Salamuradaki % sirke miktarı ilk saatte %2.059, 50. saatte %1.175 olarak tespit etmişlerdir. Yapar , 10 haftalık depolama süresi boyunca hamsı marinatlarındaki bazı kalite değişimlerini incelemiş ve iki farklı %10 tuz+%2 sirke (1. Grup) ve %15 tuz+%2 sirke (2. Grup) olgunlaştırma çözeltisinde buzdolabı koşullarında (4±1°C'de) muhafaza ettiği ürünlerde % sirke miktarları 1. hafta 1. grupta %0.66, 2. grupta %0.60 olarak 10. hafta ise 1. grup %1.01, 2. grup % 0.98 olarak saptanmıştır. Salamurada % sirke miktarları 1. haftada 1. grup için %1.35, 2. grup %1.13 iken 10. haftadaki değerler 1. grupta %0.98, 2. grupta %1.00 olarak tespit edilmiştir.\n\nErkan ve ark. , yapmış oldukları çalışmada %10 tuz+%2 sirke içeren asittuz çözeltisinde 4±1°C'de olgunlaştırılan modifiye atmosferle paketlenen paneli alabalık marinatlarını üretmişler ve bu marine gruplardaki kalite değişimlerini incelemişlerdir. 3 grup için başlangıçtaki asitlik miktarı %1.99 iken 90 günlük depolama sonucunda asitlik miktarları kontrol grubunda %2.10, A grubunda %2.11, B grubunda ise %2.25 olarak bulmuşlardır.\n\nMarinatlarda ürünün kalitesini etkileyen özellikler arasında asit ve tuz içeriği, oluşan tat yönünden önemlidir. Araştırmada balık etinde ve salamurasında tuz-sirke bulguları incelendiğinde depolama süresince tuzluluğun ve sirkenin artış gösterdiği tespit edilmiştir. Bu durum diğer araştırmacıların bulguları ile paralellik göstermiş, ürünün asit ve tuz oranını ham maddenin su aktivitesi ve denatüre olmuş protein miktarının etkilediğini, salamurada tuzun olması gereken konsantrasyonun ham maddenin tazeliğine, kimyasal bileşimine, et sıkılığına, asit oranına, damak zevkine, mevsime ve ürünün öngörülen depolama süresine ve muhafaza şartlarına bağlı olarak değiştiği ayrıca balık etinin tuzu absorbe etmesinin sıcaklıkla doğru orantılı olarak arttığı belirtilmiştir (Mclay, 1972; Gökoğlu, 2002; Ludorff and Meyer,1973; Meyer, 1965; Connell, 1980) ## 6. SONUÇ VE ÖNERİLER\n\nDaha önce yapılan araştırmalarda hamsı, ringa, sardalya, istavrit, midye gibi su ürünleri kullanılarak marinat yapılmış ancak palamut ve zargana balıklarından marinat yapımı üzerine yapılan bir çalışmaya rastlanmamıştır.\n\nPalamut, hamsi ve zargana balıklarından marinat üretimi ve raf ömrü üzerine yapılan bu araştırmada, duyusal değerlendirme ve TBA sayısı marinat ürünlerinin raf ömrünü belirlemiştir. Bundan sonra yapılacak çalışmalar ise marinatlanmış balıkların raf ömrünü uzatmaya yönelik olmalıdır.\n\nFiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik analiz sonuçları ne kadar iyi olursa olsun gıda maddelerinin kalite kontrolünde duyusal analizler ürün hakkında karar vermede ilk sırada gelmektedir. Gıda maddesi tüketici tarafından beğeni görmezse o ürün hakkındaki görüşü olumsuz olacaktır. Yapılan bu araştırmada ürünün genel görünümü dışındaki tüm duyusal özellikler panelistler tarafından iyi olarak değerlendirilmiştir. Salamuradan kaynaklanan bulanıklık ise genel görünümde bozukluk olarak vurgulanmıştır. Gelecekteki araştırmalar, paketleme materyalinin değiştirilmesinin, damak tatlarına uygun salamura ve soslar kullanılmasının bulanıklığı önlenmesinde etkili olup olmaması üzerine yapılmalıdır.\n\nYapılan araştırmada 3 balık türüde panelistler tarafından beğenilmiştir. Ancak\n\npalamut balığından yapılan marinat duyusal değerlendirme açısından zargana balığından yapılan marinat ise kimyasal parametreleri açısından en iyi değerlere sahip ürün olmuştur. Farklı konsantrasyonlarda çeşitli su ürünlerinden yapılacak marinatlar mikrobiyolojik analizlerle de desteklenerek ürünün raf ömrünü uzatmaya yönelik olmalıdır.\n\nSu ürünleri insan gıdası olarak öncelikle taze tüketilmelidir. Ancak; taze balık etinin tadı beğenilmediği takdirde sirke ve tuz ile muamele edilerek beğenilir bir hale getirilebilmektedir. Koku ve tadı beğenilmediğinden dolayı tüketimi az olan balıklar, marinat teknolojisi ile işlenip lezzet katılmak suretiyle yeni bir alternatif ürün haline getirilebilir. Avrupa ülkelerinde beğenilerek tüketilen marinat ürünlerini ülkemizde de uygulayarak başta iç pazarda halkın beslenmesi için tüketim fazlasını ise ihraç edilerek milli ekonomiye büyük bir katkı sağlanabilir. Ekonomik değeri düşük olan balık ve kabuklu türleri marinata işlenerek katma değeri yüksek ürünler üretilmelidir. Tüm işleme teknolojileri gibi marinat teknolojisi de geliştirilmeli ve sularımızdan bol olarak avlanan türlere uygulanmalıdır. HACCP uygulamalarına uygun üretim yapan işleme tesislerinde AB standartlarında üretim yapılarak iç ve dış piyasada tanıtım çalışmaları sürdürülmelidir. Bu teknolojiler geliştirilerek bölge ve ülke ekonomisine katkıda bulunulabilir. ## ÖZGEÇMİŞ\n\n1980 yılında Amasya'da doğdu. İlk ve orta öğrenimini Amasya'da tamamladıktan sonra, 1999 yılında Ondokuz Mayıs Universitesi, Sinop Su Urünleri Fakültesi'ne girerek 2003 yılında mezun oldu. 2003 yılında Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Su Ürünleri Avlama ve İşleme Teknolojisi Anabilim Dalı'nda Yüksek Lisans Oğrenimine başladı. Halen öğrenimine devam etmektedir. # ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ\n## FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ\n\n## FARKLI BALIK TÜRLERİNDEN MARİNAT YAPIMI VE KALİTESİNİN BELİRLENMESİ\n\n### ESRA EKE\n\n#### YÜKSEK LİSANS TEZİ\n##### SU ÜRÜNLERİ AVLAMA VE İŞLEME TEKNOLOJİSİ ANABİLİM DALI\n\n#### DANIŞMAN\n##### YRD. DOÇ. DR. HÜNKAR AVNİ DUYAR\n\n#### SAMSUN-2007 # T.C.\n## ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ\n### FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ\n\nBu çalışma jürimiz tarafından 29/01/2007 tarihinde yapılan sınav ile Su Ürünleri Avlama ve İşleme Teknolojisi Anabilim Dalı'nda YÜKSEK LİSANS tezi olarak kabul edilmiştir.\n\n**Başkan:** Prof. Dr. İbrahim ERKOYUNCU \n**Üye:** Doç. Dr. Sedat KARAYÜCEL \n**Üye:** Yrd. Doç. Dr. Hünkar Avni DUYAR \n\n---\n\n**ONAY:**\n\nYukarıdaki imzaların adı geçen öğretim üyelerine ait olduğunu onaylarım. \n.... / .... / 2007 \n\n---\n\n**Prof. Dr. A. Nur ONAR** \nFen Bilimleri Enstitüsü Müdürü # 18\n\n## Şekil 3.2.1.1. Palamutun dilimlenmesi\n[IMAGE]\nAşağıdaki resimde, bir palamut balığı kesilerek dilimlere ayrılmış durumda gösterilmektedir. Balık, bir tahta yüzey üzerine yatırılmış ve boyunundan beline doğru düzgün kesimlerle dilimlere ayrılmıştır. Dilimlerin arasına kırmızı bir ip veya benzer bir malzeme yerleştirilmiş, balığın kesimlerinin tutulması için kullanılmış olabilir. Balığın derisi ve eti net bir şekilde görülebilmektedir. \n[/IMAGE]\n\n## Şekil 3.2.1.2. Palamut balığı dilimlerinin buzlu suda bekletilmesi\n[IMAGE]\nBu resimde, palamut balığının dilimleri buzlu su içinde bir kırmızı konteynerde bekletildiği gösterilmektedir. Dilimler, buz parçaları ve su ile birlikte konteynerin içinde yerleştirilmiş ve soğutuluyor gibi görünmektedir. Bu işlem, balığın korunması ve daha sonra kullanılması için soğutma aşamasını temsil etmektedir. \n[/IMAGE]\n\n## Şekil 3.2.1.3. Salamuranın kavanozlardaki görünümleri\n[IMAGE]\nBu resimde, kavanozlar içindeki salamura (balık sosu veya benzer bir maddede marinated haldeki malzemeler) gösterilmektedir. Kavanozlar, beyaz zemin üzerine dizilmiş ve içlerinde sarımsı renkli bir sıvı (salamura sosu) ile marinated malzemeler bulunuyor. Kavanozlar, salamura işleminin sonucu olarak hazırlanmış ve bekletilmek üzere hazırlanmış durumdadır. \n[/IMAGE]\n\n## Şekil 3.2.1.4. Palamut balığının marinat çözeltisindeki görünümleri\n[IMAGE]\nBu resimde, palamut balığı dilimleri, farklı kavanozlar ve platterler içinde, marinat çözeltisinde bekletildiği gösterilmektedir. Balık dilimleri, kavanozlar ve platterlerin içinde yerleştirilmiş ve çeşitli malzemelerle marinated edilmiş durumdadır. Bu işlem, balığın lezzetini geliştirmek ve korumak için uygulanmaktadır. \n[/IMAGE]\n\n## Şekil 3.2.1.5. Kavanozların +4°C'deki buzdolabındaki görünümleri\n[IMAGE]\nBu resimde, kavanozlar, +4°C'deki bir buzdolabında saklanan durumda gösterilmektedir. Buzdolabın içindeki kavanozlar, düzenli bir şekilde raflara yerleştirilmiş ve soğutuluyor gibi görünmektedir. Bu işlem, salamura ve marinated malzemelerin korunması ve daha sonra kullanılması için uygun bir sıcaklıkta tutulmasını sağlar. \n[/IMAGE] # Biyokimyasal Kompozisyon Değerleri\n\n## Şekil 4.1.1. Palamut balığının taze ve marinasyon sonrası biyokimyasal kompozisyonu değerleri\n\n[IMAGE]\nAşağıdaki grafik, palamut balığının taze ve marinasyon sonrası biyokimyasal kompozisyonu değerlerini göstermektedir. Grafikte iki farklı durum karşılaştırılmaktadır: \"Taze\" ve \"Marinat\". Grafikteki bileşenler aşağıdaki gibidir:\n\n- **Ham Yağ**: Taze halde yaklaşık %15, marinasyon sonrası yaklaşık %20.\n- **Ham Protein**: Taze halde yaklaşık %10, marinasyon sonrası yaklaşık %10.\n- **Ham Kül**: Taze halde yaklaşık %2, marinasyon sonrası yaklaşık %2.\n- **Nem**: Taze halde yaklaşık %60, marinasyon sonrası yaklaşık %60.\n\n[/IMAGE]\n\n## Şekil 4.1.2. Hamsi balığının taze ve marinasyon sonrası biyokimyasal kompozisyonu değerleri\n\n[IMAGE]\nAşağıdaki grafik, hamsi balığının taze ve marinasyon sonrası biyokimyasal kompozisyonu değerlerini göstermektedir. Grafikte iki farklı durum karşılaştırılmaktadır: \"Taze\" ve \"Marinat\". Grafikteki bileşenler aşağıdaki gibidir:\n\n- **Ham Yağ**: Taze halde yaklaşık %5, marinasyon sonrası yaklaşık %5.\n- **Ham Protein**: Taze halde yaklaşık %10, marinasyon sonrası yaklaşık %10.\n- **Ham Kül**: Taze halde yaklaşık %1, marinasyon sonrası yaklaşık %1.\n- **Nem**: Taze halde yaklaşık %70, marinasyon sonrası yaklaşık %70.\n\n[/IMAGE]\n\n## Şekil 4.1.3. Zargana balığının taze ve marinasyon sonrası biyokimyasal kompozisyonu değerleri\n\n[IMAGE]\nAşağıdaki grafik, zargana balığının taze ve marinasyon sonrası biyokimyasal kompozisyonu değerlerini göstermektedir. Grafikte iki farklı durum karşılaştırılmaktadır: \"Taze\" ve \"Marinat\". Grafikteki bileşenler aşağıdaki gibidir:\n\n- **Ham Yağ**: Taze halde yaklaşık %5, marinasyon sonrası yaklaşık %5.\n- **Ham Protein**: Taze halde yaklaşık %10, marinasyon sonrası yaklaşık %10.\n- **Ham Kül**: Taze halde yaklaşık %1, marinasyon sonrası yaklaşık %1.\n- **Nem**: Taze halde yaklaşık %70, marinasyon sonrası yaklaşık %70.\n\n[/IMAGE] # Şekil 4.3.5.2. Soğuk Depolanan Palamut Marinatının Kimyasal Kalite Değerleri\n\n[IMAGE]\nGrafik, soğuk depolanan palamut marinatının kimyasal kalite değerlerini göstermektedir. X ekseni \"Depolama süresi (gün)\" olarak etiketlenmiştir, ve y ekseni iki farklı ölçeğe sahiptir: sol tarafta TMA-N (mg/100g), TBA (mg malondialdehit/kg) ve pH değerleri, sağ tarafta ise TVB-N (mg/100g) ve POS (milimol O2/kg) değerleri. Grafikte aşağıdaki bilgiler bulunur:\n\n- **TMA-N (mg/100g)**: Yeşil renkli çizgi ile temsil edilir. Depolama süresi boyunca hafif bir artışı gösterir.\n- **TBA (mg malondialdehit/kg)**: Mavi renkli çizgi ile temsil edilir. Depolama süresi boyunca artar ve 100. gün civarında en yüksek değere ulaşır.\n- **pH**: Kırmızı renkli çizgi ile temsil edilir. Depolama süresi boyunca hafif bir azalma gösterir.\n- **TVB-N (mg/100g)**: Sarı renkli çizgi ile temsil edilir. Depolama süresi boyunca artar ve 130. gün civarında en yüksek değere ulaşır.\n- **POS (milimol O2/kg)**: Mor renkli çizgi ile temsil edilir. Depolama süresi boyunca sabit kalır.\n\n[/IMAGE]\n\n---\n\n# Şekil 4.3.5.3. Soğuk Depolanan Hamsi Marinatının Kimyasal Kalite Değerleri\n\n[IMAGE]\nGrafik, soğuk depolanan hamsi marinatının kimyasal kalite değerlerini göstermektedir. X ekseni \"Depolama süresi (gün)\" olarak etiketlenmiştir, ve y ekseni iki farklı ölçeğe sahiptir: sol tarafta TMA-N (mg/100g), TBA (mg malondialdehit/kg) ve pH değerleri, sağ tarafta ise TVB-N (mg/100g) ve POS (milimol O2/kg) değerleri. Grafikte aşağıdaki bilgiler bulunur:\n\n- **TMA-N (mg/100g)**: Yeşil renkli çizgi ile temsil edilir. Depolama süresi boyunca hafif bir artışı gösterir.\n- **TBA (mg malondialdehit/kg)**: Mavi renkli çizgi ile temsil edilir. Depolama süresi boyunca artar ve 170. gün civarında en yüksek değere ulaşır.\n- **pH**: Kırmızı renkli çizgi ile temsil edilir. Depolama süresi boyunca hafif bir azalma gösterir.\n- **TVB-N (mg/100g)**: Sarı renkli çizgi ile temsil edilir. Depolama süresi boyunca artar ve 170. gün civarında en yüksek değere ulaşır.\n- **POS (milimol O2/kg)**: Mor renkli çizgi ile temsil edilir. Depolama süresi boyunca sabit kalır.\n\n[/IMAGE]\n\n---\n\n# Şekil 4.3.5.4. Soğuk Depolanan Zargana Marinatının Kimyasal Kalite Değerleri\n\n[IMAGE]\nGrafik, soğuk depolanan zargana marinatının kimyasal kalite değerlerini göstermektedir. X ekseni \"Depolama süresi (gün)\" olarak etiketlenmiştir, ve y ekseni iki farklı ölçeğe sahiptir: sol tarafta TMA-N (mg/100g), TBA (mg malondialdehit/kg) ve pH değerleri, sağ tarafta ise TVB-N (mg/100g) ve POS (milimol O2/kg) değerleri. Grafikte aşağıdaki bilgiler bulunur:\n\n- **TMA-N (mg/100g)**: Yeşil renkli çizgi ile temsil edilir. Depolama süresi boyunca hafif bir artışı gösterir.\n- **TBA (mg malondialdehit/kg)**: Mavi renkli çizgi ile temsil edilir. Depolama süresi boyunca artar ve 100. gün civarında en yüksek değere ulaşır.\n- **pH**: Kırmızı renkli çizgi ile temsil edilir. Depolama süresi boyunca hafif bir azalma gösterir.\n- **TVB-N (mg/100g)**: Sarı renkli çizgi ile temsil edilir. Depolama süresi boyunca artar ve 170. gün civarında en yüksek değere ulaşır.\n- **POS (milimol O2/kg)**: Mor renkli çizgi ile temsil edilir. Depolama süresi boyunca sabit kalır.\n\n[/IMAGE] # 43\n\n[IMAGE]\n**Açıklama:** Bu grafik, soğuk depolanan Palamut Marinatının ette ve salamura tuz-sirke miktarlarını göstermektedir. X ekseni, depolama süresini (gün cinsinden) temsil ederken, Y ekseni iki farklı ölçeğe sahiptir: sol taraf ette tuz ve salamura tuz miktarlarını (\\%), sağ taraf ise ette sirke ve salamura sirke miktarlarını (\\%) göstermektedir. Grafikte dört farklı maddede değişiklikler izlenmektedir:\n\n- **Ette tuz (\\%):** Mor renkli çizgi, depolama süresi boyunca genel olarak sabit bir eğilim gösterir.\n- **Salamurada tuz (\\%):** Mavi renkli çizgi, depolama süresi boyunca genel olarak sabit bir eğilim gösterir.\n- **Ette sirke (\\%):** Sarı renkli çizgi, depolama süresi boyunca genel olarak sabit bir eğilim gösterir.\n- **Salamurada sirke (\\%):** Kırmızı renkli çizgi, depolama süresi boyunca genel olarak sabit bir eğilim gösterir.\n\n[/IMAGE]\n\n**Şekil 4.3.7.3. Soğuk Depolanan Palamut Marinatının Ette ve Salamura Tuz-Sirke Miktarları (\\%)**\n\n[IMAGE]\n**Açıklama:** Bu grafik, soğuk depolanan Hamsi Marinatının ette ve salamura tuz-sirke miktarlarını göstermektedir. X ekseni, depolama süresini (gün cinsinden) temsil ederken, Y ekseni iki farklı ölçeğe sahiptir: sol taraf ette tuz ve salamura tuz miktarlarını (\\%), sağ taraf ise ette sirke ve salamura sirke miktarlarını (\\%) göstermektedir. Grafikte dört farklı maddede değişiklikler izlenmektedir:\n\n- **Ette tuz (\\%):** Mor renkli çizgi, depolama süresi boyunca genel olarak sabit bir eğilim gösterir.\n- **Salamurada tuz (\\%):** Mavi renkli çizgi, depolama süresi boyunca genel olarak sabit bir eğilim gösterir.\n- **Ette sirke (\\%):** Sarı renkli çizgi, depolama süresi boyunca genel olarak sabit bir eğilim gösterir.\n- **Salamurada sirke (\\%):** Kırmızı renkli çizgi, depolama süresi boyunca genel olarak sabit bir eğilim gösterir.\n\n[/IMAGE]\n\n**Şekil 4.3.7.4. Soğuk Depolanan Hamsi Marinatının Ette ve Salamura Tuz-Sirke Miktarları (\\%)**\n\n[IMAGE]\n**Açıklama:** Bu grafik, soğuk depolanan Zargana Marinatının ette ve salamura tuz-sirke miktarlarını göstermektedir. X ekseni, depolama süresini (gün cinsinden) temsil ederken, Y ekseni iki farklı ölçeğe sahiptir: sol taraf ette tuz ve salamura tuz miktarlarını (\\%), sağ taraf ise ette sirke ve salamura sirke miktarlarını (\\%) göstermektedir. Grafikte dört farklı maddede değişiklikler izlenmektedir:\n\n- **Ette tuz (\\%):** Mor renkli çizgi, depolama süresi boyunca genel olarak sabit bir eğilim gösterir.\n- **Salamurada tuz (\\%):** Mavi renkli çizgi, depolama süresi boyunca genel olarak sabit bir eğilim gösterir.\n- **Ette sirke (\\%):** Sarı renkli çizgi, depolama süresi boyunca genel olarak sabit bir eğilim gösterir.\n- **Salamurada sirke (\\%):** Kırmızı renkli çizgi, depolama süresi boyunca genel olarak sabit bir eğilim gösterir.\n\n[/IMAGE]\n\n**Şekil 4.3.7.5. Soğuk Depolanan Zargana Marinatının Ette ve Salamura Tuz-Sirke Miktarları (\\%)**"},"parts":{"kind":"number","value":66,"string":"66"}}},{"rowIdx":75,"cells":{"source":{"kind":"string","value":"sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_071502"},"combined_text":{"kind":"string","value":"## ÖZET\n\nYüksek Lisans Tezi\n\n## GERÇEK ZAMANLI BİLGİSAYAR KONTROL SİSTEMLERİNDE İŞLEM SÜRECİ ORGANIZASYONU\n\nOrhan Fikret DUMAN\n\nAnkara Üniversitesi\n\nFen Bilimleri Enstitüsü\n\nBilgisayar Mühendisliği Anabilim Dalı\n\nDanışman: Yrd. Doç. Dr. Refik SAMET\n\nAviyonik sistemler veya nükleer reaktörler gibi katı kısıtların olduğu gerçek zamanlı ve arıza kaldırılabilirlik özelliğine ihtiyaç duyan sistemler için girdiler gerçek dünyadan algılayıcılar vasıtasıyla elde edilmektedir. Böyle bir durumda, bir görevin algılayıcılardan gelen farklı durumlara yönelik ihtiyaçları karşılamak üzere her bir periyodunda birbirinden farklı kapasitelere ihtiyaç duyması olasıdır. Aynı zamanda bahsedilen kritik sistemler için, arıza kaldırılabilirliği sağlamak üzere, organize edilebilirliği bozmayacak şekilde dengeli bir kapasite artırımına ihtiyaç duyulmaktadır. Araştırmaların çoğunda görev kümelerine yönelik fizibilite testleri sadece belirli bir işlem süreci organizatörü veya geliş modeli ile sınırlandırılmakta ve sadece belirlenen durum test edilebilmekte iken, tez kapsamında yapılan incelemeler farklı önceliklendirme temelli işlem süreci organizatörleri ve değişik geliş modelleri ile gerçekleştirilmektedir. Bu tez çalışmasında, öncelikle kapasite güncelleme işlemini analiz edebilmek maksadıyla, kapasite güncellemesine ihtiyaç duyan bir görev kümesi, kapasite güncellemesinde kullanılacak kapasite matrisi ve değişik varış modellerine sahip bir sistem tasarlanmakta ve test edilmektedir. Değişken kapasite kullanımının, kapasite artırımını sağlayabilecek özellikte olmasına karşın, kaynak kullanımı ile ilgili herhangi bir sınırlayıcı etkiye sahip olmaması nedeniyle, belirli zamanlarda var olanın üzerinde oluşabilecek kaynak talepleri yüzünden sistemin organize edilemez hale gelmesine sebebiyet verebildiği sonucuna varılmaktadır. Yapılan test ve analiz sonuçları doğrultusunda, arıza kaldırılabilirlik özelliğini sağlayan ve organize edilebilirlik oranını düşürmeyen, tam kullanım seviyesinin altında sistem kullanım oranına sahip bir görev kümesini kapasite artırma-azaltma yöntemiyle azami seviyede bir sistem kullanım oranına ülaştıran \"Sınırlandırılmış Kaynak Kullanımı ile Dengeli Sistem\" adı verilen bir organizasyon şeması önerilmektedir.\n\n## Mart 2008, 72 sayfa\n\nAnahtar Kelimeler: İşlem süreci organizasyonu, kapasite güncelleme, görev geliş modeli, gerçek zamanlı sistemler, arıza kaldırılabilirlik ## ABSTRACT\n\nMaster Thesis\n\n## SCHEDULING FOR REAL TIME COMPUTER CONTROL SYSTEMS\n\nOrhan Fikret DUMAN\n\nAnkara University Graduate School of Natural and Applied Sciences Department of Computer Engineering\n\nSupervisor: Asst. Prof. Dr. Refik SAMET\n\nIn hard real time environments like avionic systems or nuclear reactors which need the fault tolerance issue, the input to the system are obtained from real world by using sensors. And it is highly possible for a task to have different capacity needs for each period according to these changing conditions of real world. For these mentioned critical systems, it is needed to provide capacity incrementation to get fault tolerance feature while not violating the schedulability of the system. In this thesis, to be able to analyze capacity modification, a system which has task models needing random capacities in each period, a capacity matrix to be used for capacity modification and different arrival patterns is designed. Since feasibility tests for usual task models are just limited to some specific schedulers and arrival patterns, an analysis using different preemptive schedulers with different arrival patterns is made. The key results for the designed system are the ones that random capacity utilization has the ability to provide capacity incrementation, but it causes the system to degrade in schedulability because no mechanism exists to limit the source requests which can occur at the same time causing transient overloads. According to the results of these tests and analysis, a steady scheduling scheme named \"Steady Scheme with Bounded Utilization\", which provides assignment of more capacity values to the tasks than they originally have by an extendshrink mechanism and providing a better utilization of the resources besides a beter schedulability rate, is suggested.\n\nMarch 2008, 72 pages\n\nKey Words: Scheduling, capacity modification, task arrival patterns, real time systems, fault tolerance ## TEŞEKKÜR\n\nÇalışmalarımı yönlendiren, araştırmalarımın her aşamasında bilgi, öneri ve yardımlarını esirgemeyerek akademik ortamda olduğu kadar beşeri ilişkilerde de engin fikirleriyle yetişme ve gelişmeme katkıda bulunan danışman hocam Sayın Yrd. Doç. Dr. Refik SAMET'e, çalışmalarım süresince manevi desteklerini esirgemeyen değerli bölüm başkanımız sayın Prof. Dr. Baki KOYUNCU'ya, çalışma arkadaşlarım Ersin ALAN ve Adnan GÜRBÜZ'e teşekkürü borç bilirim.\n\nAyrıca, hayatımın her döneminde sevgi ve desteklerini esirgemeyen ve bu günlere gelmemde büyük emeği bulunan anne ve babam ile ailemin tüm fertlerine saygı ve sonsuz şükranlarımı sunarım.\n\nOrhan Fikret DUMAN Ankara, Mart 2008\n\niii ## 1. GİRİŞ\n\nGerçek zamanlı kontrol sistemlerinde bir işlemin belirlenen zaman dâhilinde gerçekleştirilmesi, gerçekleştirilen işlemin mantıksal doğruluğu kadar hayatıyet arz etmektedir. Dolayısıyla bu zaman kısıtlamasına uygun sistemler geliştirebilmek için sistem kaynaklarını kullanmak üzere tahsis edilen görevlerin en etkin ve adıl şekilde planlanması gerekmektedir.\n\nKatı zaman kısıtına sahip işlem süreci organızatörleri, aynı anda sistem kaynaklarını kullanmak üzere başvuran görevlere uygun bir şekilde kaynak tahsisi yapılabilmesini sağlayacak uygun algoritmaları kullanarak kaynakların belirlenen zaman aralığında ve herhangi bir gecikmeye sebebiyet vermeksizin ihtiyacı olan görevlere atanması işlemini gerçekleştirmeye çalışır. Bu organizatörler, kaynakların görevler tarafından paylaştırılması işlemini gerçekleştirmek üzere hangı görevin çalıştırılacağına ve yeni bir görevin sistem kaynaklarını ne zaman kullanmaya başlayacağına karar verirler.\n\nSistemin kritikliğine bağlı olarak, gerçek zamanlı olarak çalışan sistemlerin ölümcül sonuçlara yol açmaması maksadıyla arıza kaldırılabilirliğin bu sistemler için değerlendirilmesi gerekmektedir. Felaketlere sebebiyet verilmemesi amacıyla arıza kaldırılabilirlik özelliği kritik sistemler için muhakkak dikkate alınması gereken bir unsurdur. Katı gerçek zamanlı sistemlerin kritik yapısı sebebiyle hataların tolere edilmesi bir zorunluluktur. Bu nedenle gerçek zamanlı sıstemler üzerindeki işlem süreci organizasyonu algoritmalarına arıza kaldırılabilirlik özelliğinin kazandırılabilmesi maksadıyla her bir görevin gerçekleştirilme zamanını ifade eden kapasite değerinin güncellenebilmesi ve ihtiyaç duyulan kapasite değerinin üzerinde sistem kaynağı tahsis edilerek fazladan atanan diliminde görevin yedeklenebilmesi amaçlanmaktadır.\n\nlşlem süreci organizasyonu için bir diğer önemli husus olarak sistem kaynaklarının mümkün olan maksimum kullanım oranıyla ve etkin bir şekilde paylaştırılmasının amaçlandığı bir sistemde, tasarlanan algoritmanın yüksek seviyede kullanım oranı sağlaması ve işlemci boş kalma zamanını minimize edebilmesi gerekmektedir. Ayrıca, görevlere sistem içerisinde kaynak tahsisı yapılamayacağına karar veren \"kabul kontrol\" işlemi, görevlerin geç tamamlanma ya da kritik görevlerin hiç gerçekleştirilememesi durumuna sebebiyet vermeyecek şekilde çok iyi planlanmalıdır.\n\nBahsedilen hedeflerin gerçekleştirilebilmesini sağlayabilecek bir sistemin tasarlanması için farklı bir takım yaklaşımlar geliştirilmiştir. Gerçek zamanlı işlem süreci organizasyonunu periyodik, sporadik veya poisson gibi farklı geliş modelleri doğrultusunda gerçekleştirmek üzere geliştirilmiş teknikler mevcuttur. Bütün bu teknikler belirli bir takım özel problemlere cevap olmak üzere tasarlanmış olmaları sebebiyle farklı değerlendirme kriterlerine ve durumlara göre diğer tekniklere üstünlük sağlar. Dolayısıyla, sistem tasarımı esnasında ihtiyaçlar detaylı olarak analiz edilerek bu intiyaçlara cevap verebilecek uygun işlem süreci organizasyonu algoritmalarının ve organizatörlerinin kullanılması gerekmektedir.\n\nEtkin bir işlem süreci organizasyon şeması tasarımının Çizelge 1.1'de belirtilen hususlar doğrultusunda gerçekleştirilmesi gerekmektedir:\n\nÇizelge 1.1 İşlem Süreci Organizasyonu tasarım çizelgesi\n\n| Sistem Durumu<br>Sistem Parametreleri<br>Görev Modelleri | Gerçek Zamanlı, |\n|----------------------------------------------------------|------------------------------------------------|\n| | Önceliklendirme Temelli, |\n| | Arıza Kaldırılabilir |\n| | Kontekst Anahtarlama Sayısı, |\n| | Onceliklendirme Sayısı, |\n| | Kaynak Kullanım Oranı, |\n| | En Kötü Durumda Gerçekleştirilme Zamanı |\n| | Görev Sayısı, |\n| | Görev Parametreleri; |\n| | (Gi.k = (Ci, Di, T;)) |\n| | (Kapasite, Son Gerçekleştirme Zamanı, Periyot) |\n| Görev Geliş Modelleri | Periyodik, |\n| | Sporadik, |\n| | Poisson |\n| Onceliklendirme Algoritmaları | Statik: RM, |\n| | Dinamik: EDF, LLF |\n| | | Bu tez çalışmasında, işlem süreci organizasyonu algoritmaları, her periyotta farklı kapasite değerlerine sahip olacak şekilde kapasiteleri güncellenen görev kümeleri ve farklı geliş modelleri için sergileyeceği davranış biçimlerini tespit etmek üzere tasarlanan sistem doğrultusunda analız edilmiş ve var olan algoritmaların üstünlük ve eksiklikleri tespit edilerek eksikliklerin giderilmesine yönelik olarak yeni bir işlem süreci organizasyonu şeması önerilen şema tek işlemcili bir sisteme arıza kaldırılabilirlik özelliğinin ilave edilebilmesi açısından önem arz etmektedir.\n\nKonuyla ilgili faydalanılan kaynaklar ve özetleri aşağıda belirtilmıştır:\n\nLauzac et al. , makalelerinde işlem süreci organizasyon metotlarından birisi olan RM İşlem Süreci Organizasyonu metodunun safhalarından Kabul Edilebilirlik Kontrolü süreci üzerinde gerçekleştirilen iyileştirmelerden ve uygulamalarından bahsetmektedir. Çalışmada \"Rbound\" olarak adlandırılan yeni bir kabul edilebilirlik kontrol algoritması önerilmektedir. Onerilen algoritmada, sistemde hata olması durumunda dahi yüksek işlemci kullanımı sağlanmakta ve sistemin belirtilen zaman kısıtları dâhilinde\n\nçalışmasını tamamlaması garantı edilmektedir.\n\nMarti et al. , makalelerinde gerçek zamanlı işlem süreci organızasyonu algoritmalarının özelliklerinden dolayı ortaya çıkan beklenmeyen kontrol sistem yanıtları ile mevcut algoritmaların kontrol döngüleri içerisinde ne tür zamanlama problemlerine sebebiyet verdiğinden bahsetmektedir. Problemin ortaya çıkış sebebi, gerçek zamanlı işlem süreci organızasyonu algoritmalarının neden olduğu, \"jitter\" olarak adlandırılan ve sistem performansında düşüşe hatta dengesizliğe sebebiyet verebilen gecikmelerin gerçek zamanlı sıstemler üzerindeki zaman-kritik uygulamalar ıçın ciddi bir sorun teşkil etmesidir. Bu sorunun önlenebilmesi için bu gecikmelerin telafı edilebilmesi ve denge analizleri önerilmiştir.\n\nLauzac et al. , makalelerinde gerçek zamanlı işlem süreci organizasyonuna arıza kaldırılabilirlik özelliğinin eklenebilmesi için farklı sıstemlerde uygulanabilir yöntemler önermişlerdir. Çok işlemcili mimari üzerinde geçici ve kalıcı hataların tolere edilebildiği gerçek zamanlı ve arıza kaldırılabilir bir algoritma önermişlerdir. Ghosh et al. , makalelerinde katı gerçek zamanlı çok işlemcili mimarı üzerinde kaldırılabilir arıza bahsetmektedir. Çok işlemcili bir mimaride arıza kaldırılabilirliğin sağlanabilmesi için işlemin birden fazla kopyasının farklı işlemciler üzerinde planlanması önerilmiştir. Böylece esas kopyanın herhangi bir hata veya arıza nedeniyle gerçekleştirilememesi durumunda yedek kopyanın çalıştırılarak işlemin belirlenen zaman diliminde bitirilebilmesi sağlanmaktadır. Algoritmaya göre farklı işlemlere ait birden fazla yedek kopyanın aynı işlemci üzerinde aynı zaman dilimi üzerine planlanması (backup overloadıng) ve orijinal kopyası gerçekleştirilen her yedek kopyanın sistem kaynaklarını geri bırakması (backup deallocation) sağlanarak işlemciler üzerindeki toplam kaynak kullanım oranının arttırılması mümkün olmaktadır. 3 farklı metot karşılaştırılmaktadır. Bunlar; Esas/Yedek (Primary/Backup), Yedek Donanım (Spare) ve Arıza Kaldırılabilir olmayan sistemlerdir.\n\nDong et al. , makalelerinde gerçek zamanlı mesajlar için zaman yuvası tahsısı ıçın bir şema önermektedirler. Esnek mesafe kısıtları ve katı frekans ihtiyaçlarının\n\nkarşılanabilmesi amaçlanmaktadır. Oncelikle tek üzerinde mesaj kuyruğu oluşturularak işlem süreci organizasyonu gerçekleştirilmiştir. Daha sonra bu algoritmanın WDM optik çoklayıcıları ile çalıştırılabilirliği denenmiştır. Sonuçlar, gerçek zamanlı sistem üzerinde frekansın ve mesafenin artırılması ile daha yüksek planlama imkânı sağlanmasına işlem süreci organizasyonunun esnekliğinin azalması yönündedir.\n\nAlvarez et al. , makalelerinde işlem süreci organize edilebilirliği üzerinde analiz işlemi gerçekleştirerek her görevin gerçekleştirilmesi zorunlu ve seçime bağlı kısımlar olarak ayrılmasını önermişlerdir. Bu sayede gerçek zamanlı sıstemler için analız sonucunda zaman kısıtlamasına riayet edilemeyeceği değerlendirilen durumlarda her görev için zorunlu olan kısımların gerçekleştirilmesi ve seçime bağlı kısımların işlemci üzerinde planlanmayarak organize edilebilirliğin arttırılması sağlanmıştır. Onerilen metot Seçime Bağlı Hesaplama (Optional Computation) olarak adlandırılmıştır. Bu metot ile arıza kaldırılabilir sabit önceliklendirmeli görevler için kesin bir işlemcı kaynakları üzerinde organize edilebilirlik işlemi gerçekleştirilmektedir. Bu analiz sayesinde sistem tasarımcısının tüm görevlerin belirlenen zaman dahilinde gerçekleştirilip gerçekleştirilemeyeceğini bilmesi ve eğer geciken veya reddedilen görevler varsa seçime bağlı kısımların iptal edilerek organize edilebilirlik oranının yükseltilebilmesini sağlamaktadır.\n\nLauzac et al. , makalelerinde çok işlemcili sistem üzerinde gerçekleştirilecek görevler için RM işlem süreci organızasyonunun kullanıldığı global bir organizasyon şeması önermektedirler (GRMS-Global Rate-Monotonic Scheduling). Zaman kısıtlamasının katı olduğu ve olmadığı sistemler için şema test edilmiştır. Sonuç olarak GRMS yönteminin zaman kısıtlamasının katı olmadığı sistemler için daha elverişli şekilde sonuçlar verdiği görülmüştür.\n\nZhang and Ferrari , makalelerinde Frekans Kontrollü Statik Onceliklendirmeli (RCSP-Rate Controlled Static Priority) kuyruk disiplininden bahsetmektedir. Onerilen metot bağlantı temelli ve paket anahtarlamalı ağ üzerinde sistem çıktısı, gecikme ve kayıp durumlarıyla ilgili bir takım garantiler sağlamaktadır.\n\nNaedele , makalesinde periyodik ve periyodik olmayan görevler için hibrid yapıda gerçek zamanlı arıza kaldırılabilir işlem süreci organizasyonu algoritması önermektedir. Aktif ve Pasif Yedekleme yöntemleri algoritma ile birlikte tanımlanmıştır. Buna göre Aktif Yedekleme yönteminde aynı görev seti birden fazla işlemci üzerinde planlanmaktadır. Pasif Yedeklemede ise orijinal kopyanın yedek kopyasının yedek işlemci üzerinde bulundurulması ve esas kopyada problem olması durumunda gerçekleştirilmesidir.\n\nChen and Xiong , makalelerinde gerçek zamanlı arıza kaldırılabilir sistem üzerinde herhangi bir hata veya arıza olmaması durumunda kaynak kullanım oranının arttırılmasını araştırmışlardır. Bu maksatla Kesin Olmayan Hesaplama(IC-Imprecise Computation) tekniği geliştirilmiştir.\n\nHong and Goo , makalelerinde gerçekleştirme zamanı kısıtlaması bulunan durumlarda gerçek zamanlı arıza kaldırılabilir sistem tasarımını araştırmışlardır. Arıza kaldırılabilir gerçek zamanlı işlem süreci organizasyonunda, planlaması yapılan görevler için orijinal ve yedek kopyaların, ihtiyaç kalmaması durumunda, sistem kaynaklarını yeniden iade etmesi oldukça önemlidir. Bu çalışmada garanti edilmış birkaç sistem analiz edilmiştir. Ayrıca farklı işlemci seçim algoritmaları karşılaştırılmıştır.\n\nLiu and Yann-Hang , makalelerinde en erken teslim tarihli ilk önce (EDF-Earliest Deadline First) işlem süreci organizasyonu metodu kullanılarak paket anahtarlamalı ağlar için elverişli bir işlem süreci organizasyonu disiplini ortaya koymaya çalışmışlardır. Çerçeve temelli işlem süreci organizasyonu olan ve anahtarlama mımarisi üzerinde sabit uzunluklu hücre trafiğini temel alan EDF-RR modelini önermişlerdir.\n\nChen and Xiong , makalelerinde kaynak geri dönüşümünün sağlandığı arıza kaldırılabilir EDF algoritmasını önermişlerdir. Bu algoritmada amaç kaynak kullanımın geliştirilmesi ve süreç çıktılarının arttırılması amaçlanmıştır. Esas/yedek yaklaşımı nedeniyle gereksiz yere kullanılan sistem kaynaklarının, ihtiyacın bitmesini\n\nmüteakiben tekrar sisteme iadesi temel olarak ele alınmıştır.\n\nKim et al. , makalelerinde gerçek zamanlı arıza kaldırılabilir işlem süreci organızasyonu için geliştirilmiş ve uygulanabilir bir yöntem önermektedirler. Gerçek zamanlı ve tek işlemcili mimaride iki adet kuyruk-temelli işlem süreci organizasyonu tekniği mevcuttur. Bunlar; En Kısa Yol (FSP - Feasable Shortest Path) ve Lineer Zaman Yakınsaması (LTH - Linear Time Heuristics) metotlarıdır. FSP algorıtması üzerinde arıza kaldırılabilir işlem süreci organizasyonu gerçekleştirilirken daha fazla sayıda esas kopyanın planlanmasına olanak sağlayan bir algoritma önermişlerdir.\n\nTsuchiya et al. , makalelerinde dağıtık gerçek zamanlı sıstemler üzerinde az sayıda yedek düğümle arıza kaldırılabilir bir işlem süreci organizasyonu yapılabilmesine olanak veren bir algoritma önermişlerdir. Prosedür temel olarak eşzamanlı çalıştırılan görev kopyaları temeline dayanmaktır. Bu sayede daha az sayıda yedek donanımla arıza kaldırılabilir bir sistem taarımın mümkün olabileceği değerlendirilmektedir.\n\nAl-Omari et al. , makalelerinde çok işlemcili gerçek zamanlı sistemler üzerinde işlem süreci organızasyonun geliştirildiği yeni bir arıza kaldırılabilir yöntem önermektedirler. Algoritmada temel olarak işlemlerin normal gerçekleştirilme oranının en kötü durum şartlarında gerçekleştirile olasılığından fazla olduğu değerlendirilerek kaynak geri dönüşümünün elverişli şekilde planlanması gerektiği değerlendirilmektedir.\n\nSatyanarayana et al. , makalelerinde dağıtık gerçek zamanlı sistemelr üzerinde arıza kaldırılabilir bir işlem süreci organizasyonu tasarımını değerlendirmişlerdir. Geliştirdikleri algoritmada görevlere bölünmesi ve al-görevlerin farklı istasyonlar üzerinde planlanması esas alınmıştır. Uç adet son tarih atama politikası tanıtılmıştır ve her düğümde bir yerel işlem süreci organizatörü kullanılması düşünülmüştür.\n\nPeng et al. , makalesinde asimetrik iletişim mimarisi üzerinde arıza kaldırılabilir\n\nişlem süreci organizasyonu için yeni bir sistem önermiştir. Temel olarak asımetrik mımaride veri alım hızının ve veri gönderim hızının aynı olmaması sebebiyle sistemde oluşabilecek tıkanıklığı önleyebilmek amacıyla veri gönderim tarafında bir kuyruklama politikası gerektiği ifade edilmiştir.\n\nStewart and Khosla , makalelerinde algılayıcı temelli kontrol sistemleri üzerinde işlem süreci organizasyonu için önerilen temel algoritmaların bir değerlendirmesini yapmışlardır. Sabit önceliklendirmeli ve dinamik önceliklendirmeli işlem süreci organizasyon şemaları değerlendirilerek melez yapıda bir işlem süreci organizasyonu tekniği önermişlerdir.\n\nLocke et al. , makalesinde işlem süreci organizasyonu konseptinin ortaya çıkmasıyla birlikte temel organizaston şemasının zaman-çızgısı üzerine kurulduğunu ifade ederek kritik kontrol uygulamalarının offline olarak çalışan tablo temelli bir yaklaşımla ve zaman-çizgisi modeli kullanılarak gerçekleştirilmesinin analizini ortaya koymuştur. Zaman çızgisi modelinde işlem süreci organizasyonu sabit uzunluklu (küçük döngü) zaman dilimlerine ayrılmıştır ve görevler gerçekleştirilme frekanslarına göre statik olarak organize edilmektedir.\n\nLehoczky, et al. , makalelerinde periyodik görev kümelerinin frekans monoton işlem süreci organizasyonu algoritması kullanılarak en son tamamlanma zamanı dâhilinde organize edebilirliği ve karakterizasyonunu ortaya koymuşlardır. İlave olarak rastgele üretilen görev kümeleri için bir olasılık dağılımı şeması için stokastik bir analiz çalışması yapılmıştır. Görev kümesinin büyüdükçe hesaplanma zamanlarının öneminin azaldığı ve kaynak kullanım oranı parametresinin kırılma noktasının sabit bir değere yakınsadiği ortaya konmuştur. Üniform dağılımda görev kümelerinin organize edilebilirlik değerinin %88 olduğu tespit edilmiştir. Liu and Layland et al. tarafından ortaya konmuş olan en kötü durum senaryosuna karşılık olarak ortalama durum senaryosu ifade edilmiştir.\n\nLeung and Merril , makalelerinde temel periyot değerinin ve görev seti için elde edilebilecek bir büyük döngünün nasıl hesaplanacağını belirtmişlerdir. Periyodik geliş\n\nmodeline sahip bir görev kümesi için benzer şekilde tekrar eden temel periyot değerinin tüm görevlerin periyot değerlerinin ortak katlarının en küçüğü olduğunu ortaya koymuşlardır.\n\nLiu and Layland , makalelerinde tek işlemcili bir sistem üzerinde çoklu programlama tekniklerinin değerlendirilerek farklı algoritmaların tasarlanması üzerinde durmuşlardır. Statik önceliklendirmeli algoritma ile garantili servis sağlayan düşük seviyedeki bir kaynak kullanım oranı elde edilebilirken dinamik önceliklendirme ile bu oranın tam kapasiteye yükseltilebileceği ele alınmış ve iki algoritmanın birleştirilmesi değerlendirilmiştir.\n\nBaruah, et al. , makalelerinde belirlenen bir zaman dahilinde bir görev kümesinde yer alan tüm görevlerin tüm aktivasyonları için ihtiyaç duyacağı toplam işlem zamanı hesaplanarak sıstemin iş yükü değeri ortaya konmuştur. Bu değer her görev için temel periyot içerisindeki aktivasyon sayısı ile kapasite değerinin çarpımlarından elde edilen değerlerin toplamıdır.\n\nGoossens and Macq , makalelerinde periyodik ve bağımsız özellikte görevlerden oluşan rastgele görev kümelerinin üretilmesi konusunda bir sistem ortaya koymaktadırlar. Görev kümesinde yer alan tüm görevlerin ortak katlarının en küçüğüyle ifade edilen temel periyot değerinin, dolayısıyla sımülasyon aralığının küçültülmesi için bir takım metotlar önermektedirler. Bu metotlarda görev periyotlarını ifade eden sayılar ıçerisinde yer alan asal sayılardan parametre olarak yararlanılmaktadır.\n\nButtazzo et al. , makalesinde statik bir işlem süreci organizasyonu algoritması olan RM algoritması ile dinamik işlem süreci algoritması olan EDF algoritmalarının kıyaslamasını ortaya koymaktadırlar. Bu kıyas ve değerlendirmeleri; algoritmaların kompleksliğine, çalışma zamanı giderlerine, organize edilebilirliğine, aşırı yüklenme durumundaki davranış şekillerine, gecikmelere, kaynak paylaşım durumuna, aperiyodik görevlerin ilavesi durumundaki davranış şekillerine göre gerçekleştirmektedirler. Her iki algoritmaya yönelik olarak yanlış bilinen hususları ortaya koymuşlardır.\n\nGeorge, et al. , makalelerinde işlem süreci organizasyonu konseptinin ortaya çıkışından itibaren ortaya konmuş olan tüm çalışmaların bir derlemesini yapmışlar ve matematiksel modellemesini sunmuşlardır. Bunların yanında işlemci meşgul zamanı parametresini ortaya koyarak senkron olarak işlemcinin meşgul bulunduğu zaman dilimini ve işlemci boş zamanını hesaplayarak işlem süreci organızasyonu algoritmaları kullanılarak elde edilen işlemci meşgul ve işlemci boş zamanı parametrelerinin analizini gerçekleştirmişlerdir.\n\nYukarıda belirtilen kaynakların incelenmesi sonucunda, tek işlemcili bir sistemde arıza kaldırılabilirliğin sağlanabilmesi için işlemci üzerinde görevlerin pasif kopyalarının da organize edilebileceği miktarda zaman diliminin ayrılmasının gerektiği görülmüştür. Bu ise mevcut çalışmalarda sabit bir parametre olarak düşünülen görev kapasitelerinin değiştirilebilir olmasını gerektirmektedir. Görevler için sağlanacak kapasite artırımı ile her görevin pasıf kopyasının görev kapasıtesinin tamamlanmasını müteakip planlanması ile arıza kaldırılabilirlik özelliğinin sağlanabileceği sonucuna varılmış ve kapasite parametresinin değiştirilebilirliği üzerine yoğunlaşılarak, yapılan test ve analiz sonuçları doğrultusunda dengeli bir organizasyon şeması önerilmiştir. ## 2. KURAMSAL TEMELLER VE ANALİZİ\n\nGerçek zamanlı sıstemlerde sistem durumu, sıstem parametreleri, arıza kaldırılabilirlik yöntemleri, görev geliş modelleri, önceliklendirme temelli işlem süreci organizasyonu algoritmaları hakkındaki tanım ve detaylı analızler aşağıda belirtilmiştir.\n\n## 2.1 Sistem Durumu ve Sistem Parametreleri\n\nGerçek zamanlı sistemlerde görev kümelerine kaynak tahsisi işlemi, işlem süreci organizatörünün görevlerin kaynak tahsisi başvurularına neye göre cevap vereceğini belirleyen görev önceliği parametresi doğrultusunda gerçekleştirilir. Görev önceliği doğrultusunda bir görevin diğer görevden daha önce kaynak kullanımına izin verilmesi işlemine ise önceliklendirme adı verilmektedir. Onceliklendirme parametresi statik olarak sistem çalışmaya başlamadan belirlenebileceği gibi sistemin değişen durumlara cevap verebilmesini sağlayacak şekilde dinamik olarak da belirlenebilmektedir.\n\nOnceliklendirme, dinamik işlem süreci organızasyonu işleminin temel parametresidir. Sistem içerisinde aynı anda kaynak başvurusunun yapıldığı her bir zaman diliminde önceliklendirme işlemi gerçekleştirilerek görev kümesi tüm görevlerin en son gerçekleştirilme zamanı öncesinde gerçekleştirilmelerini sağlamak amaçlanmakta ve sistemin değişen durumlara cevap verebilmesini sağlayacak organizatörlerin tasarlanmasına imkân vermektedir. Onceliklendirme hesaplamalarının sistem kaynakları kullanılarak gerçekleştirildiği hesaba katıldığında önceliklendirme işleminin, belirtilen avantajlarının yanında çalışma zamanı giderlerini de beraberinde getirdiği değerlendirilmelidir. Etkin bir sistemde, ihtiyaç bulunan durumlarda önceliklendirmenin gerçekleştirilmesi arzu edilmekle beraber, çalışma zamanı giderlerinin azaltılması maksadıyla önceliklendirme değerinin belirli bir sınırda tutulması gerekmektedir.\n\nÇalışma zamanı giderlerinin artmasına yol açan bir diğer parametre ise kontekst anahtarlama işlemidir. Kontekst anahtarlama işlemi, paylaşılan kaynakların görevler arasındaki değişimidir. Sistem içerisinde kaynak değişimi işlemi, kaynak tahsısı (allocation) ve kaynak sonlandırma (deallocation) işlemleri dolayısıyla sisteme ilave çalışma zamanı giderleri getirmektedir. Onceliklendirme ve kontekst anahtarlama işlemleri Şekil 2.1'de ifade edilmiştir.\n\n\n\nŞekil 2.1 Önceliklendirme ve Kontekst Anahtarlama İşlemleri\n\n(A) Konteks Anahtarlama:\n\nSistem kaynaklarının görevler arasındaki her bir değişimine kontekst anahtarlama adı verilir. Yukıda belirtilen organizasyon şemasında toplam 9 adet konteks anahtarlama işlemi görülmektedir.\n\n(B) Onceliklendirme:\n\nSistem kaynakları herhangi bir görevin kullanımında iken daha yüksek önceliğe sahip bir görevin kaynakları devralması işlemine önceliklendirme denir. 17'nci zaman diliminde daha yüksek önceliğe sahip olan Görev 1, işlemci kaynaklarını, kapasitesinin tamamını aktive etmemiş olmasına rağmen Görev 4'ten devralır. ## 2.2 Arıza Kaldırılabilirlik\n\nArıza kaldırılabilirlik, katı gerçek zamanlı sistemler için destekledikleri görevlerin kritikliği nedeniyle oldukça önemli bir konudur. Dolayısıyla sistem üzerinde geçici veya kalıcı olarak meydana gelebilecek hata veya arıza durumlarında sistemin çalışabilirliğinin etkilenmemesi gerekir. Arıza kaldırılabilirliğin seviyesini etkileyen en önemli unsur sistem kaynaklarının durumudur. Kullanılan kaynakların fiziksel olarak yedeğinin tutulabileceği yedek bir kaynağın bulunması durumunda hem donanımsal hem de yazılımsal arıza kaldırılabilir sistemler tasarlanabilirken kaynağın tek olması durumunda sisteme yalnızca yazılımsal arıza kaldırılabilirlik özelliği kazandırılabilmektedir. Bu ise her bir görevin her bir aktivasyonu için genişletilmiş bir kapasite ayrılması ve görev yedeklerinin bu ek zaman dilimlerinde gerçekleştirilmesi esasına dayanmaktadır.\n\nArıza kaldırılabilir bir sistem üzerinde bu özelliğin sağlanabilmesi amacıyla orjinal görevin kopyaları yedek olarak planlanmakta ve kaynak tahsisi yapılmaktadır. Bu çalışmada tek işlemcili bir sistem üzerinde yazılımsal arıza kaldırılabilirliğin\n\nsağlanabilmesi için kapasite değerlerinin artırılabilmesini sağlayacak bir işlem süreci organizasyonu şemasının tasarlanması amaçlanmıştır.\n\nSistemler arıza kaldırılabilirlikleri açısından aşağıdaki şekilde sınıflandırılabilirler:\n\n- 1) Esas/Yedek (Primary/Backup) Metodu ile Arıza Kaldırılabilir Sistemler\n- 2) Yedek Donanım (Spare) Metodu ile Arıza Kaldırılabilir Sistemler\n\n## 2.2.1 Esas Yedek Metodu\n\nÇok işlemcili bir mimaride değerlendirilebilecek bir yöntemdir. Bu mimaride arıza kaldırılabilirlik bir görevin orjinal ve yedek kopyalarının farklı işlemciler üzerinde farklı zaman dilimlerine planlanması yoluyla sağlanır. Esas Yedek yönteminde takip edilmesi gereken hususlar:\n\n1) Bir göreve ait esas ve yedek kopyaların her ikisinin de tamamlanma zamanı öncesinde planlanmış olması gerekir.\n\n2) Bir görevin yedek kopyası, esas kopyanın planlandığı işlemciden farklı bir işlemcı üzerine planlanmalıdır.\n\n3) İki veya daha fazla farklı işlemcinin yedek kopyası bir diğer işlemci üzerine planlanıyorsa bunların aynı zaman dilimi üzerine planlanması (yedek bindirmesi backup overloading) kaynak verimliliği açısından mutlaka kullanılması gereken bir özelliktir.\n\n4) Her görev için esas kopyanın herhangi bir arıza olmadan gerçekleştirilmesi durumunda yedek kopyalara atanan sistem kaynaklarının geri alınması (yedek geri tahsisi - backup deallocation) işlemi gerçekleştirilmelidir.\n\nEsas Yedek metodunun gerçekleştirilmesine ait bir örnek Şekil 2.2'de (Ghosh et al. 1994) gösterilmiştir. 1 ve 3 numaralı görevlerin yedek kopyaları 2 numaralı işlemci üzerinde ve aynı zaman diliminde planlanmıştır. Şekilden de görüldüğü üzere her\n\ngörevin yedeği farklı bir işlemci üzerinde planlanmıştır. Bu, sistemin aynı anda yalnızca tek bir işlemci arızasını tolere edebileceği anlamına gelmektedir. \n\nŞekil 2.2 Esas Yedek yöntemiyle arıza kaldırılabilirlik (Ghosh et al. 1994)\n\nTek işlemcili bir sistem üzerinde donanımsal arızaların tolere edilebilmesi ise mümkün değildir. Dolayısıyla arıza kaldırılabilirliğin sağlanabilmesi ancak yazılımsal olarak sağlanabilir ve yalnızca görevin gerçekleştirilmesi esnasında sadece göreve yönelik olarak oluşabilecek hataları tolere eder. Bu ise tek işlemci üzerinde her bir görevin hem orijinal hem de yedek kopyalarının son gerçekleştirilme zamanları dâhilinde organize edilebilmesine bağlıdır. Bu işlem ancak her bir görev için kapasite değerlerinin üzerinde kaynak tahsisi yapılabilmesi durumunda gerçekleştirilebilir. Dolayısıyla yazılımsal arıza kaldırılabilirliğin sağlanabilmesi için kapasite değerinin şistemin çalışması esnasında güncellenebilirliği önem arz etmektedir.\n\nBu tez çalışmasında tek işlemcili bir sistem üzerinde yazılımsal arıza kaldırılabilirliğin sağlanabilmesi için ihtiyaç duyulan dengeli kapasite artırımı işlemi üzerinde durulmuştur. ## 2.2.2 Yedek Donanım Metodu\n\nBu yöntem görevlere ait yedek kopyaların çalışan sistem kaynakları haricinde tahsis edilen bir yedek donanım üzerinde ve yalnızca arıza durumunda kullanılmak üzere planlanması işlemidir.\n\nYedek olarak ayrılan donanım sistem içerisinde ve herhangi bir arıza olmaması durumunda üzerinde hiçbir görev çalıştırmayan şekilde bekletilmektedir. Bu yöntem sistem kaynaklarının atıl durumda bekletilmesini temel prensip olarak aldığından dolayı tercih edilmemektedir.\n\nAncak kalıcı donanım arızası olması durumunda eşdeğer seviyede bir donanımın bulunması sebebiyle sistemin bu durumları da tolere edebilmesine imkân verir.\n\n## 2.3 Görev Modelleri\n\nBir görev, belirlenen bir işlem süreci organizatörü tarafından ele alınan ve belirli bir frekansla sistem üzerinde aktive edilen sıralı işlemlerin toplamıdır. Görevler periyodik veya aperiyodik olarak sisteme dâhil olabilir. Aperiyodik bir görev sistem içerisinde rastgele veya belirli bir zaman diliminde aktive edilirken periyodik görevler sistem içerisinde belirtilen periyotlar dâhilinde tekrar tekrar gerçekleştirilir.\n\nHer bir periyodik görev Gik , (k = 1, 2 ...) sonsuz sıralı işlemlerden oluşur ve sırasıyla kapasite, en son gerçekleştirme zamanı ve periyot değerlerinden oluşan Gik = (G, Dij, Ti) ile ifade edilir. Görevlerin belirlenen zaman dilimleri içerisinde tamamlanamasının sistem için ölümcül sonuçlar vereceği katı kısıtlara sahip bir sistemde k'ıncı görevin gerçekleştirilmesi işlemi (k - 1) \\* Ti anında başlar ve herhangı bir gecikme (offset delay) tanımlanmaması durumunda (k - 1) \\* T; + D; anından önce tamamlanmak zorundadır. Bu çalışma kapsamında, belirli kriterlere göre belirlenmiş olan ve G= {G1, C2 ... , Cn} ile ifade edilen n adet periyodik görevden oluşan görev kümelerine ait genel özellikler, tek işlemcili, katı gerçek zamanlı kısıtlara sahip bir sistem üzerinde test edilmiştir.\n\n1) Tüm görev modelleri, her hangi bir bağımlılık kısıtına sahip olmayan bağımsız görevlerden oluşmaktadır. Görev bağımlılığı Şekil 2.3'te ifade edilmiştir.\n\n\n\n| | | | | C | | | | | |\n|--|--|--|--|---|--|--|--|--|--|\n\nŞekil 2.3 Görev Bağımlılığı\n\n(A) Görev Bağımlığı:\n\nGörev 1, Görev 2'ye bağımlı olarak tanımlanmıştır. Dolayısıyla Görev2 tamamlanmadan Görev 1'e kaynak tahsisi yapılamaz.\n\n2) Her görev kümesi içerisindeki her bir görev Gijk = (Ci, Di, Ti) parametrelerine sahiptir.\n\n3) Detaylı analizler EDF ve LLF dinamik işlem süreci organizasyonu algoritmalarının aşağıda belirtilen durumlar karşısındaki davranışlarının tespiti ve eğer varsa dezavantajlı durumların iyileştirilmesine yönelik olarak gerçekleştirilmiştır:\n\na) Görev kümesi içerisindeki tüm görevlerin her bir aktivasyonda farklı kapasite değerlerine ihtiyaç duyduğu bir sistemde dinamik işlem süreci algoritmalarının davranışları test edilerek analiz edilmiştir. b) Görev kümesi içerisindeki her bir görev periyodik, sporadik ve poisson geliş modelleri ile test edilerek analiz edilmiştir.\n\nc) İşlem süreci organize edilebilirliği ve görevlerin en kötü durumda gerçekleştirilme zamanları parametre olarak değerlendirilmiş ve algoritmaların fizibilite durumları ele alınmıştır.\n\nd) Her iki dinamik işlem süreci organizasyonu algoritması da önceliklendirme temelli olarak değerlendirilmiştir.\n\ne) Her görevin her bir aktivasyonu için kapasite güncelleme ihtiyacını karşılayabilecek bir sistemi simüle edebilmek maksadıyla, kaynak kullanımını belli değerler arasında tutacak şekilde belirlenmiş alt ve üst kapasite değerleri doğrultusunda rastgele kapasite dizisi üretim şeması tasarlanmıştır.\n\n## 2.4 Görev Geliş Modelleri\n\nGörevler, görevlerin aktivasyonunu ifade eden geliş modellerine sahiptir. Aperiyodik bir görev sistem tamamlanıncaya kadar yalnızca bir defa aktive edilirken periyodik\n\ngörevler defalarca gerçekleştirilir ve ard arda gelen iki aktivasyon arasındaki gecikme periyot değerine eşit sabit bir değerdir. Periyodik görevlerin gecikme zamanındaki değişimlere bağlı olarak poisson ve sporadik olarak adlandırılan türleri mevcuttur.\n\nBir poisson süreç görevi periyodik görevler gibi defalarca aktive edilir ve ard arda gelen iki aktivasyon arasındakı gecikme sabit bir değer değil rastgele bir değerdir. Bu gecikme değerini oluşturmak maksadıyla kullanılan rastgelelik kuralı, bu gecikme değerini üstel olarak (poisson süreci) hesaplar.\n\nSporadik görevler ise ard arda gelen iki görev arasındakı gecikme değerinin mimimum olacak şekilde hesaplandığı ve periyodik görevler gibi defalarca aktive edilen görevlerdir. ## 2.5 Önceliklendirme Temelli İşlem Süreci Organizasyonu Algoritmaları\n\nAlgılayıcı temelli ve dinamik olarak değişen durumlara cevap verebilen kontrol sistemleri üzerinde kullanılmak üzere bir dizi işlem süreci organizasyonu teknikleri tasarlanmıştır. Burada kaynak tahsisi için önceliklendirmenin neye göre yapıldığı ayırt edici bir özellik olarak karşımıza çıkmaktadır.\n\nBu aşamada mevcut yöntemler; önceliklendirmenin algılayıcı sistemin dinamik olarak değişen durumları değerlendirmeyerek başlangıçta sabit olarak belirlenen öncelik değerlerini kullanarak gerçekleştirmesi (statik işlem süreci organizasyonu) ve sistemin dinamik olarak değişen durumlarına cevap verebilmek maksadıyla her bir eş zamanlı kaynak talebi durumunda dinamik öncelik değerleri hesaplanarak önceliklendirmenin yapılması (dinamik işlem süreci organizasyonu) şeklinde statik veya dinamik olarak gerçekleştirilmektedir.\n\nOnceliklendirme temelli işlem süreci algoritmaları; statik önceliklendirme temelli Rate Monotonic (RM) ile dinamik önceliklendirme temelli Earliest Deadline First (EDF) ve\n\nLeast Laxity First (LLF) algoritmalarının tasarlanmalarıyla ortaya çıkmıştır. Genel bir kıyaslama ve algorıtmaların önceliklendirme kuralları ile örnek organizasyon şemalarının sımülasyonları (The Cheddar Project) aşağıda belirtildiği şekildedir:\n\n## 2.5.1 Statik İşlem Süreci Organizasyon Şeması - RM\n\nSistem içerisinde frekansı en düşük olan göreve en düşük, en yüksek frekanslı göreve en yüksek önceliklendirmenin atandığı sabit önceliklendirmeli işlem süreci organizasyonu metodudur.\n\nTemel olarak herhangi bir zamanda işlem süreci organizatörü en yüksek önceliğe sahip görevi önce gerçekleştirir. Bir görev kümesi için öncelikle frekanslarına bağlı olarak bir sıralama işlemi gerçekleştirilir. Belirtilen önceliklendirme sırasına göre işlemci kaynakları tahsis edilmeye başlanır. Aynı zaman diliminde sistem kaynaklarını kullanmak üzere birden fazla görevin talepte bulunması durumunda görevlerin önceliklerine göre kaynak ataması gerçekleştirilir.\n\nBir görev kümesi için kaynak kullanım oranı aşağıdaki formülle hesaplanmaktadır: (Stewart and Khosla 1999)\n\n$$\\mathbf{W}\\_{\\mathfrak{n}} = \\mathbf{n} \\ast (\\mathbf{2}^{\\mathsf{l} \\cdot \\mathsf{in}} \\mathbf{-1}) \\tag{1}$$\n\nOrneğin;\n\n1 görev için Wi=1\\* (2\"-1) = %100 lük bir kaynak kullanım oranı, 2 görev için W2= 2\\*(212-1) = %83 lük bir kaynak kullanım oranı gerçekleşmektedir.\n\nLimit durumunda belirtilen kaynak kullanım oranı Wo=69% dur. Dolayısıyla %69'un altındaki işlemci kullanım oranı için bütün görevlerin mutlaka gerçekleştirilebileceği garanti edilmektedir. Bu oranın üstündeki kaynak tahsisi ihtiyacı durumunda ise önceliklendirmesi düşük olan (düşük frekanslı) görevlerin reddedilmesi söz konusudur.\n\nFrekans Monoton algoritmanın en önemli dezavantajı sistem üzerinde dinamik olarak değişen durumlara cevap verebilir özellikte olmamasıdır. Orneğin algılayıcı sistemler vasıtasıyla değerlendirilmek üzere gelen görev kümeleri için periyot değerlerinde oluşabilecek değişimler görev kümelerinin önceliklendirmelerinin sabit olarak belirlenmiş olması nedeniyle önceliklendirme hesaplamalarında değerlendirmeye alınmamaktadır.\n\nAlgoritmanın bir diğer önemli dezavantajı ise planlanabilecek maksimum görev için organize edilebilirlik yüzdesinin %100'den düşük olmasıdır. Bu nedenle sistem kaynakları üzerinde anlık aşırı yüklenmeler olması durumunda önemli sayıda kritik görevin reddedilmesi ve sistem kaynaklarını kullanmak üzere bu görevlere kaynak tahsisi yapılmaması söz konusu olacaktır. Bu ise sistemde sadece yüksek frekanslı ve kısa zaman dilimi içerisinde gerçekleştirilebilecek görevler haricinde görev çalıştırılamaması anlamına gelmektedir. Dolayısıyla düşük frekanslı ama kritik seviyedeki görevlerin gerçekleştirilememesi gerçek zamanlı bir sistem için istenen bir durum değildir.\n\nAlgoritma görev periyot değerlerinin indekslenmesi yöntemiyle çalışmaktadır. Minimum periyot değerine (maksimum frekansa) sahip görev en yüksek öncelik değerine sahip olur. RM İşlem Süreci Organizasyon Şeması kullanılarak gerçekleştirilen kaynak tahsisi işlemi Şekil 2.4'te görüldüğü gibidir.\n\nStatik Oncelik : Return (Minimum Görev Periyot Değeri) \n\n\n\n| İşlemci Zamanı | | | | | | | | | |\n|----------------|--|--|--|--|--|--|--|--|--|\n| | | | | | | | | | |\n\n## Statik Önceliklendirme\n\nHer zaman diliminde periyot değeri en küçük yani aktivasyon frekansı en yüksek olan göreve kaynak tahsisi yapılır.\n\n(\\*) 9 anında periyodu daha küçük olan Görev 1, sistem kaynaklarının kullanımını Görev 4'ten devralır (önceliklendirme).\n\n(\\*) Sistemde toplam 9 adet konteks anahtarlama işlemi gerçekleştirilmiştir.\n\nŞekil 2.4 RM İşlem Süreci Organizasyon Şeması Kullanılarak Gerçekleştirilen Kaynak Tahsis İşlemi ## 2.5.2 Dinamik İşlem Süreci Algoritmaları - EDF ve LLF\n\nEDF ve LLF algoritmaları sıstemin dinamik parametrelerine göre önceliklendirme işleminin gerçekleştirilebileceği bir işlem süreci organizasyonu sağlayabilmek amacıyla tasarlanmıştır.\n\n## 2.5.2.1 EDF\n\nEDF algoritması bir görevin tamamlanma zamanını o görevin önceliklendirmesi için parametre olarak kullanır. En yakın tamamlanma sahip göreve daha yüksek önceliklendirme belirlenir.\n\nSistem kaynaklarına eş zamanlı erişim talebi geldiğinde görevler içerisinden tamamlanma zamanı en erken olan görev daha yüksek önceliğe sahip olduğundan önce gerçekleştirilir. Bununla amaç görev kümelerinin belirtilen tamamlanma zamanı içerisinde gerçekleştirilebilirliğini arttırmaktır.\n\nAlgoritmanın Monoton Frekanslı algoritmaya göre avantajı sistemin değişen durumlara göre görev kümesi önceliklendirmelerini dinamik olarak belirleyebilmesidir. Ayrıca organize edilebilirlik oranının tüm görev kümeleri için %100 seviyesinde olması da önemli bir avantajdır. Bunun anlamı, toplam kaynak kullanım oranı %100 seviyesinin üzerinde olmadığı müddetçe EDF algoritmasının kaynak tahsisi işlemini herhangi bir gecikmeye sebebiyet vermeksizin gerçekleştirebileceğidir.\n\nEDF algoritması ile ilgili en temel problem; statik bir önceliklendirme tahsisi yapılmamasından dolayı sıstem üzerindeki anlık aşırı yüklenme durumunda hangı görevlerin reddedileceğinin önceden belirlenebilmesi imkânının olmamasıdır.\n\n\n\nEDF - Dinamik Öncelik: Görev Başlangıç Zamanı + [(Görev Aktivasyon Say1s1 - 1) \\* Görev Periyodu] + Görev Son Gerçekleştirme Zamanı\n\nReturn (Minimum Dinamik Oncelik Değeri) EDF İşlem Organizasyon Şeması kullanılarak gerçekleştirilen kaynak tahsisi işlemi Şekil 2.5'te görüldüğü gibidir.\n\n\n\nŞekil 2.5 EDF İşlem Süreci Organizasyon Şeması Kullanılarak Gerçekleştirilen Kaynak\n\nTahsis İşlemi\n\n(A) Dinamik Onceliklendirme (EDF) :\n\nHer zaman diliminde son tamamlanma zamanı (deadline) doğrultusunda hesaplanan dinamik öncelik değerine göre kaynak tahsisi yapılır. 9 anında dinamik önceliği daha yüksek olan Görev 1, sistem kaynaklarının Görev 4'ten devralır (önceliklendirme). Sistemde toplam 9 adet konteks anahtarlama işlemi gerçekleştirilmiştir. ## 2.5.2.2 LLF\n\nLLF algoritması önceliklendirmelerin belirlenmesi aşamasında göreve ait ertelenebilirlik parametresini değerlendirmektedir. Ertelenebilirliği en az olan görev için en yüksek önceliklendirme değeri belirlenir.\n\nLLF - Dinamik Deadline: Görev Başlangıç Zamanı + ((Görev Aktivasyon Sayısı - 1) \\* Görev Periyodu] + Görev Son Gerçekleştirme Zamanı\n\nErtelenebilirlik: Dinamik Deadline – Görev Için Kalan Kapasite\n\n## Return (Minimum Ertelenebilirlik Değeri)\n\nLLF İşlem Organizasyon Şeması kullanılarak gerçekleştirilen kaynak tahsisi işlemi Şekil 2.6'da görüldüğü gibidir.\n\n\n\nŞekil 2.6 LLF İşlem Süreci Organizasyon Şeması Kullanılarak Gerçekleştirilen Kaynak Tahsis İşlemi\n\n## (A) Dinamik Onceliklendirme (LLF):\n\nHer zaman diliminde ertelenebilirlik (laxity) değeri doğrultusunda hesaplanan dinamik öncelik değerine göre kaynak tahsisi yapılır. Sistemde 3, 9 ve 11 anlarında dinamik öncelik değeri doğrultusunda önceliklendirme işlemi gerçekleştirilmiştir. Sistemde toplam 11 adet konteks anahtarlama işlemi gerçekleştirilmiştir. LLF Algoritması da EDF algoritmasına benzer şekilde değişen durumlara göre görev seti önceliklendirmelerini dinamık olarak belirleyebilmektedir ve organize edilebilirlik oranı tüm görev setleri için %100 seviyesindedir.\n\nEDF algoritması ile aynı şekilde statik bir önceliklendirme tahsisi yapılmamasından dolayı sistem üzerindeki aşırı yüklenme durumunda hangi görevlerin reddedileceğinin önceden belirlenebilmesi imkânı bulunmamaktadır.\n\nAyrıca ortalama Kontekst Anahtarlama ve Onceliklendirme sayıları sistemdeki yükle doğru orantılı olarak EDF algoritmasından daha fazladır. Bu ise çalışma zamanı giderlerinin daha yüksek olması anlamına gelmektedir.\n\n## 2.5.3 Parametreler ve Tanımlar\n\nSistemde kullanılan parametreler ve tanımları aşağıda belirtilmiştir:\n\n\\* Temel Periyot (P) parametresi periyodik görev kümesinin geliş modelinin benzer\n\nşekilde tekrarlandığı döngüdür (Leung and Merril 1980).\n\n$$\\mathbf{P} = \\text{LCM}\\{\\mathbf{T}\\_1 \\cdot \\} \\text{where} \\newline (1 \\le i \\le n) \\tag{5}$$\n\n\\* İşlemci Kullanım Oranı (U), görev kümesindeki tüm görevlerin gerçekleştirilmesi için kullanılan işlemci kaynağının oranıdır (Liu and Layland 1973).\n\n$$\\mathbf{U} = \\Sigma\\_{\\mathbf{I}}^{\\Pi} \\left( \\mathbf{C}\\_{\\mathbf{I}} \\mathbf{\\hat{i}} / \\, \\mathbf{T}\\_{\\mathbf{I}} \\right) \\tag{6}$$\n\n\\* İş Yükü (W), verilen bir kritik anda (Sı, i E [1,n], sı =0) başlangıç zamanları [0,t] aralığında olan tüm görev parçacıklarının talep ettiği toplam işlemci kaynağı miktarıdır (Baruah, Mok and Rozier 1990).\n\n$$\\mathbf{W} \\begin{pmatrix} \\mathbf{t} \\end{pmatrix} = \\sum \\mathbf{n} \\begin{pmatrix} \\mathbf{P} \\\\ \\nearrow \\mathbf{T}\\_1 \\end{pmatrix} \\* \\mathbf{C}\\_{\\hat{\\mathbf{1}}} \\tag{7}$$ \\* İşlemci Boş Zamanı (B), görev kümesi içerisindeki belirli bir görev için, temel periyot içerisinde, diğer görevlerin ihtiyaç duyduğu iş yüklerini de dikkate alarak hesaplanan kullanılabilir işlemci zamanını ifade eder.\n\n$$\\mathbf{B(t) = P - CT(CurrentTime) - W(t)}\\tag{8}$$\n\n\\* Kaynak İhtiyacı (Wrk), görev kümesi içerisindeki belirli bir görev için, görev aktivasyon sayısını da dikkate alarak (içerisinde bulunduğu aktivasyonu tamamladığı varsayılır) hesaplanan işlemci kaynağı ihtiyacıdır.\n\n$$\\text{Work (t)} = \\left(\\overset{\\text{P}}{\\text{T}}\\_{\\text{i}}\\right) \\* \\text{C}\\_{\\text{i}} - \\text{C}\\_{\\text{i}} \\* \\text{Task\\\\_Act\\\\_N} \\text{ under (i)} \\tag{9}$$\n\nKapasite güncelleme işleminin uygulanacağı gerçek zamanlı arıza kaldırılabilir bir sistemin tasarımında kullanılmak üzere yukarıda belirtilen temel parametre, formül, algoritma ve organizasyon şemaları dikkate alınarak öncelikle görevler için değişken kapasiteyi sağlayacak bir kapasite matrisi oluşturulmuş, daha sonra oluşturulan sistemin\n\nfarklı dinamik işlem süreci organizasyonu algoritmaları ve farklı geliş modelleri ile test ve analizi gerçekleştirilmiştir. Elde edilen sonuçlar doğrultusunda daha dengeli ve elverişli bir sistemin oluşturulmasına yönelik olarak bir algoritma ve sistem şeması tasarlanarak uygulanmıştır. ## 3. İŞLEM SÜRECİ ORGANİZASYONU TASARIMI İÇİN GEREKLİ MODELLERİN GELİŞTİRİLMESİ\n\nGerçek zamanlı bir işlem süreci organizasyon şemasına arıza kaldırılabilirlik özelliğinin kazandırılabilmesi için ihtiyaç duyulan kapasite güncellemesini sağlayabilmek üzere bir görev kümesi ve kapasite üreteci tasarımı ile sistemde kullanılmak kapasite matrisi oluşturulması işlemleri gerçekleştirilmiştir.\n\nBu çalışmada önceliklendirme temelli dinamik işlem süreci organizasyonu algoritmaları kullanılarak algoritmaların aşağıda belirtilen durumlardaki davranış şekilleri derinlemesine incelenmiştir;\n\n G= {G1, G2...} ile ifade edilen ve n adet görevden oluşan bir görev kümesinin tek işlemcili katı gerçek zamanlı bir sistemdeki işlem süreci organizasyon şemasının oluşturulması problemi ele alınmıştır. Bütün görevler bağımsız ve Gik = (Ci, Di, Ti) parametrelerine sahiptir.\n\n Belirli bir görev kümesindeki tüm görevlerin her aktivasyonlarında\n\ndeğişen kapasitelere ihtiyaç duyduğu bir durumda algoritmaların davranışlarının;\n\n- a) Organize Edilebilirlik (SCH),\n- b) En Kötü Durumda Gerçekleştirilme Zamanı (WCET),\n- c) Onceliklendirme (PR),\n- d) Kontekst Anahtarlama (CS)\n\nparametreleri kullanılarak analızı ve kıyaslanması gerçekleştirilmiştir.\n\n Aynı sonuçların statik kapasıte değerlerine sahip görevlerden oluşan görev kümesi ile elde edilen sonuçlarla karşılaştırılması sağlanmıştır.\n\n Görev kümesindeki görevlerin periyodik, sporadik ve poisson gibi farklı geliş modelleri için nasıl davranış gösterdiğinin analizi yapılmıştır.\n\nSöz konusu analizlerde kullanılacak görev kümelerinin oluşturulması işlemi, sistemin toplam işlemci kullanım oranı dikkate alınarak geliştirilen ve her bir göreve belirlenen alt ve üst limit değerler arasından farklı kapasite değerleri atayan Rastgele Dizi Üreteci ile gerçekleştirilmektedir. ## 3.1 Kapasite Güncelleme\n\nDinamik işlem süreci organizasyonu teorisinin çok önemli özelliklerinden birisi de sistemin değişen koşullarına ve ihtiyaçlarına cevap verebilmektir. Kapasite değerinin görev kümesindeki tüm görevler için sabit olarak tanımlanması nedeniyle kapasite güncellemesine ihtiyaç duyan görevler için daha fazla kapasite atanmasına intimal bulunmamaktadır. Bu durum sistemin değişen durumlara cevap verebilirliğini ortadan kaldırdığı gibi arıza kaldırılabilirliğin sağlanabilmesi için de görev kümesindeki her bir görev için birer yedek görevin tanımlanmasını zorunlu kılar. Bu sorunu ortadan kaldırabilmek maksadıyla; tanımlanmış olan başlangıç kapasite değerlerini, görev kümesindeki her bir görev için ve her bir periyotta, tasarlanan kapasite dizisi üretecı kullanılarak elde edilen kapasite değerleriyle güncelleyen bir sıstem geliştirilmiştir. Kapasite üreteci sistemin iş yükü dikkate alınarak tasarlanmıştır. Böyle bir sistemin geliştirilmesi ile değişen durumlara cevap verebilecek şekilde kapasite güncellemesinin mümkün olduğu dinamik bir işlem süreci organizasyon şeması elde edilmiş ve bu sayede algoritmaların değişen durumlara verdiği cevaplar analiz edilebilmiştir.\n\n## 3.2 Görev Kümesi Oluşturulması\n\nAlgorıtmaların test edilebilmesi maksadıyla kullanılmak üzere uygun görev kümelerinin oluşturulması önem arz eden bir konudur. Bu testleri anlamlı hale getirebilmek için görev kümesi seçimini konu alan bazı araştırmalar dikkate alınmış ve ilk olarak temel periyot olarak adlandırılan test aralığının belirlenmesi üzerinde durulmuştur. Bazı özel durumlar haricinde bir sistemin fizibilitesının araştırılması işlemi, sistemin sonlu bir fizibilite aralığında simüle edilerek görev kümesindeki tüm görevlerin en son tamamlanma zamanından önce gerçekleştirilebilmesi demektir (Goossens 2001). Daha elverişli bir işlem süreci organizasyonunun elde edilebilmesi için en önemli konu çalışma alanının mümkün olduğunca genişletilmemesi ve çok yüksek olmayan temel periyot içerisinde gerçekleştirilmesidir. Simülasyon aralığının azaltılabilmesi ve periyotların en küçük ortak katı ile ifade edilen temel periyot değerinin düşük seviyede tutulabilmesi için görev periyot değerlerinin mantıklı şekilde seçilmesi gerekmektedir. Yapılan çalışmalar neticesinde görev periyot değerlerinin aralarında harmonik ilişki bulunan değerlerden tespit edilmesinin daha düşük temel periyot değeri sağlayacağı ve statik işlem süreci organizatörleri için bile daha yüksek kullanım oranı sağlayabildiği ortaya konmuştur (Buttazzo, 2005).\n\nG= {G1, G2, G3, G4} ile ifade edilen görev kümesi için kapasite, en son gerçekleştirilme zamanı (WCET) ve periyot değerleri Çizelge 3.1'de belirtildiği gibidir.\n\n| Adı | Kapasite | WCBT | Periyot |\n|-----|----------|------|---------|\n| Gi | 1 | ব | ব |\n| G2 | ന | 8 | 8 |\n| G3 | ന | 16 | 16 |\n| G4 | റ | 32 | 32 |\n\nÇizelge 3.1 Periyotları arasında harmonik ilişki bulunan görev kümesi\n\nÇizelge 3.1'de görüldüğü gibi en son gerçekleştirilme zamanları görecelidir (George 1996) ve aralarında harmonik ilişki bulunan 4, 8, 16, 32 periyot değerlerine eşittir. Bu\n\nperiyot değerleri temel periyodu P = LCM (4, 8, 16, 32) = 32 olarak belirler ve analizi kolaylaştıracak seviyede bir simülasyon aralığı ortaya koyar. Bu 32 zaman dilimi içerisinde görev kümesi içerisinde yer alan tüm görevlerin geliş modelleri doğrultusunda en az 1 kez aktivasyonu sağlanmaktadır. 32'ncı zaman diliminde birinci görev P/T1 = 32/4 = 8 defa gerçekleştirilirken ikinci görev P/T2 = 32/8 = 4 kez, üçüncü görev P/T3 = 32/16 = 2 kez ve dördüncü görev ise P/T4 = 32/32 = 1 kez gerçekleştirilmektedir.\n\nSimülasyon aralığının tespit edilmesi dışında bir diğer önemli konu ise başlangıçtakı kaynak kullanım oranının (Ü) tespitidir. Görev kümesini oluşturan görevlerin başlangıç kaynak kullanım oranı tam kullanım oranına yakın bir değer olan \"U = ¼ + 3/8 + 5/32 = 0,96875\" olarak tespit edilmiştir. ## 3.3 Rastgele Kapasite Üreteci\n\nHer bir görev için ilk aktivasyonun gerçekleştirilmesini müteakip atanacak değişken kapasite değerlerinin tespit edilmesi işlemi aşağıda belirtilen kurallar doğrultusunda yapılmış ve Çizelge 3.2'de belirtilen aralıklarda kapasite ve kaynak kullanım değerlerine ulaşılmıştır:\n\n- 1) Görev kümesi içerisinde yer alan tüm görevlerin kapasıte değerlerinin 1'e eşit olduğu \"minimum kaynak kullanım oranı\" ile görevlerin her birinin %25 kaynak kullanım oranını sağladığı \"maksimum kaynak kullanım oranları\" hesaplanır.\n- 2) İlk görev için rastgele bir değer elde edilir (1 ile görev periyodunun %25'i arasında).\n- 3) İkinci görev için rastgele bir değer elde edilir (1 ile görev periyodunun %25'i ve ilk göreve atanan rastgele değere göre kullanılmayan kapasite değerinin toplamı)\n- 4) Uçüncü kural devam edegelen görevlerin her birine uygulanır.\n\nGörevlere atanan rastgele azalmayan kapasite değerlerinin elde edilmesinde kullanılan ve bu kuralları ifade eden formüller aşağıda belirtildiği şekildedir:\n\n$$\\text{RC1} = \\text{Rand}(\\text{Min1}, \\text{Max1}) \\tag{10}$$\n\n$$\\text{RC2} = \\text{Rand}(\\text{Min2}, \\text{Max2} + \\text{abs}(\\text{Max1} \\cdot \\text{RC1})) \\tag{11}$$\n\n$$\\text{RC3} = \\text{Rand}(\\text{Min3}, \\text{Max3} + \\text{abs}(\\text{Max1} \\cdot \\text{RC1}) + \\text{abs}(\\text{Max2} \\cdot \\text{RC2})) \\tag{12}$$\n\n$$\\text{RC4=R and} (\\text{Min4, Max4} + \\text{abs}(\\text{Max1-RC1})$$\n\n$$+ \\text{abs}(\\text{Max2-RC2}) + \\text{abs}(\\text{Max3-RC3})) \\tag{13}$$\n\n[RC = Random Capacity: Rastgele Kapasite, Rand = Randomize: Rastgele Değer Atama Abs = Absolute: Mutlak Değer] | Görev | Perioyot | Min | U(Min) | Max | U(Max) |\n|-----------------------|----------|-----|---------|-----|--------|\n| Gi | ব | - | 0,25 | 1 | 0,25 |\n| G2 | 8 | - | 0,125 | 2 | 0,25 |\n| G3 | 16 | 1 | 0,0625 | ব | 0,25 |\n| G4 | 32 | 1 | 0,03125 | 80 | 0,25 |\n| Toplam Kullanım Oranı | | | 0.46875 | | 1,00 |\n\nÇizelge 3.2 Görev kapasitelerine atanabilecek minimum ve maksimum değerler\n\nBelirtilen esaslar dâhilinde oluşturulan görev kümesi minimum %46,875 ve maksimum %100 kaynak kullanım oranı sağlamaktadır. Bu çalışma kapsamında Rastgele Kapasite Ureteci kullanılarak elde edilen ortalama kaynak kullanım oranı %85'dir. Rastgele Kapasite Ureteci kullanılarak 4x4 ebatlarında Çizelge 3.3'te belirtilen kapasite matrisi oluşturulmuştur. Her iki dinamik işlem süreci organizasyonu algoritmasının da aynı rastgele kapasite değerleriyle test edilebilmesini sağlamak maksadıyla, her bir görevin tüm aktivasyonları için işaretçiler kullanılarak kapasite matrısındeki değerlerin kullanımı sağlanmıştır. Örneğin, EDF dinamik işlem süreci organizasyonu algoritması ve ikinci görev için kapasite matrisindeki birinci dizinin kullanımını sağlayan kod parçacığı aşağıda belirtilmiştir (EDF-RC LLF-RC kodları EK 1'de sunulmuştur):\n\n## Start Section:\n\ni : integer; dynamic priority : array (tasks range) of integer;\n\nT2 ptr : integer;\n\nT2 randomcapacity array: array (tasks range) of integer;\n\nT2 randomcapacity array:=2; T2 randomcapacity array:=1;\n\nT2 randomcapacity array:=1; T2 randomcapacity array:=2;\n\n## Priority\\_Section:\n\nfor i in tasks range loop\n\nif (tasks.capacity(i)>1) then\n\nif (tasks.rest of capacity(i) = 1) then\n\nif (i=1) then\n\ntasks.capacity(i):=T2 randomcapacity array(T2 ptr); T2\\_ptr:=(T2\\_ptr+1) mod 4; end if; end if; end loop; dynamic\\_priority := tasks.start\\_time\n\n+ ((tasks.activation\\_number-1)\\*tasks.period) + tasks.deadline;\n\nelection section:\n\nreturn min\\_to\\_index(dynamic\\_priority);\n\n| Çızelge 3.3 Rastgele kapasıte üreteci kullanılarak elde edilen kapasıte matrısı | | | | |\n|---------------------------------------------------------------------------------|--|--|--|--|\n| | | | | |\n\n| | | | Dizi 1 | | Dizi 2 | | | | |\n|----|---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------|--|\n| C1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | |\n| C2 | 2 | 1 | 1 | 2 | 1 | 1 | 2 | 1 | |\n| C3 | 3 | 5 | 4 | 4 | 5 | 4 | 1 | 1 | |\n| C4 | 2 | 6 | 4 | 4 | 3 | 5 | 8 | 10 | |\n| U | 0,75 | 0,875 | 0,75 | 0,875 | 0,78125 | 0,78125 | 0,8125 | 0,75 | |\n| | | | Dizi 3 | | Dizi 4 | | | | |\n| C1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | |\n| C2 | 2 | 1 | 1 | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | |\n| C3 | 4 | 5 | 2 | 3 | 2 | 2 | 4 | 4 | |\n| C4 | 7 | 7 | 10 | 7 | 10 | 5 | 5 | 8 | |\n| U | 0,96875 | 0,90625 | 0,8125 | 0,90625 | 0,9375 | 0,78125 | 0,90625 | 1 | |\n| | | | Dizi 5 | | Dizi 6 | | | | |\n| C1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | |\n| C2 | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | 1 | 2 | |\n| C3 | 2 | 4 | 3 | 2 | 4 | 2 | 3 | 3 | |\n| C4 | 6 | 7 | 9 | 5 | 8 | 5 | 3 | 9 | |\n| U | 0,8125 | 0,96875 | 0,96875 | 0,78125 | 1 | 0,78125 | 0,65625 | 0,96875 | |\n| | | | Dizi 7 | | Dizi 8 | | | | |\n| C1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | |\n| C2 | 2 | 2 | 1 | 2 | 2 | 2 | 2 | 1 | |\n| C3 | 3 | 4 | 4 | 3 | 4 | 4 | 4 | 3 | |\n| C4 | 5 | 6 | 9 | 8 | 1 | 2 | 3 | 7 | |\n| U | 0,84375 | 0,9375 | 0,90625 | 0,9375 | 0,78125 | 0,8125 | 0,84375 | 0,78125 | |\n| | | | Dizi 9 | | Dizi 10 | | | | |\n| C1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | |\n| C2 | 2 | 1 | 2 | 1 | 1 | 2 | 1 | 1 | |\n| C3 | 2 | 5 | 1 | 1 | 5 | 2 | 1 | 2 | |\n| C4 | 6 | 7 | 11 | 6 | 8 | 9 | 4 | 11 | |\n| U | 0,8125 | 0,90625 | 0,90625 | 0,625 | 0,9375 | 0,90625 | 0,5625 | 0,84375 | | Bu bölümde görev kümesinin tasarımına yönelik olarak ;\n\n- l) Başlangıç kapasite ve periyot değerleri kaynak kullanım oranları doğrultusunda belirlenmiştir.\n- 2) Görev kümesinin simülasyon aralığının, aralarında harmonik ilişki bulunan periyot değerlerinin kullanılması ile düşük seviyede tutulması sağlanmıştır.\n- 3) EDF ve LLF dinamik işlem süreci organizasyonu algoritmalarının objektif bir kıyaslamaya tabi tutulabilmesi için kapasite üreteci kullanılarak belirli kısıtlar kullanılarak geliştirilen formüller doğrultusunda kapasite matrisi oluşturulmuştur.\n\nOluşturulan görev kümesi kullanılarak yapılan testler ve bu testlerin detaylı analizleri ile değişken kapasite kullanımının sabit kapasite durumuna göre üstün ve dezavantajlı durumları tespit edilerek karşılaşılan sorunların çözümüne yönelik sistem tasarımı aşamaları bir sonraki bölümde belirtilmiştir. ## 4. UYGULAMA VE SİMÜLASYON SONUÇLARI\n\nBu bölümde, öncelikle, yukarıda belirtilen esaslar dâhilinde oluşturulan görev kümesi, EDF ve LLF dinamik işlem süreci organizasyonu algoritmalarının farklı geliş modelleri ve değişken kapasite durumunda nasıl bir davranış sergileyeceğini analiz etmek üzere, üretilen kapasite matrisindeki kapasite değerleri kullanılmak suretiyle test edilmiştir.\n\nSonrasında ise elde edilen sımülasyon sonuçları ve çalışmanın analizi neticesinde ortaya çıkan problemleri çözmek ve arıza kaldırılabilirliği sağlayabilmek maksadıyla geliştirilen teknik açıklanarak test ve simülasyon sonuçları belirtilmiştir.\n\n## 4.1 Değişken Kapasiteli Dinamik İşlem Süreci Organizasyon Şemaları\n\nKapasite atama işlemi her bir görev için içinde bulunduğu aktivasyonda kalan kapasite değerinin 1'e eşitlenmesi durumunda gerçekleştirilmektedir. Bir görev için geriye kalan kapasite değerinin l'e eşitlenmesi durumunda, işlem süreci organizatörü, kapasıte matrisi üzerinde işaretçinin işaret ettiği kapasite değerini söz konusu göreve atar.\n\nBaşlangıç kapasitesi, son tamamlanma zamanı ve periyot değerleri belirlenen görev kümesi ve Rastgele Kapasite Ureteci ile oluşturulan kapasite matrisi doğrultusunda dinamik işlem süreci organızasyonu algoritmaları test edilmiştir. Test işlemleri aşağıda belirtilen şekilde yürütülmüştür:\n\n- · Değişken Kapasiteli EDF (EDF with RC) Periyodik, Sporadik, Poisson Görev Geliş Modelleri ile\n- · Sabit Kapasiteli EDF Periyodik, Sporadik, Poisson Görev Geliş Modelleri ile\n- · Değişken Kapasiteli LLF (LLF with RC) Periyodik, Sporadik, Poisson Görev Geliş Modelleri ile\n- · Sabit Kapasiteli LLF Periyodik, Sporadik, Poisson Görev Geliş Modelleri ile\n\nYukarıda belirtilen simülasyon şemalarıyla yapılan test sonuçları Çizelge 4.1 - 4.4'de belirtilmiştir: | ALG | TÜR: DEĞİŞKEN KAPASİTE (RC) | | | | | | | | | | |\n|-------------------------|-----------------------------|----|----------|-----|-----|----------|------|-----|---------|------|-----|\n| EARLIEST DEADLINE FIRST | Geliş Modeli | | PERIODIC | | | SPORADIC | | | POISSON | | |\n| | Parametre | | SCH | િટે | PR | SCH | િય | PR | SCH | િટ | PR |\n| | Sonuç | | 20% | 23 | 3,2 | 40% | 21,5 | 3,7 | 30% | 22,1 | 4,2 |\n| | ORTALAMA WCET | Gi | 1 | | | ાં ,ર | | | 2,2 | | |\n| | | G2 | 8,9 | | | 9 | | | 10,7 | | |\n| | | G3 | 9,6 | | | ರ | | | 12,1 | | |\n| | | G4 | 23,4 | | | 17,1 | | | 26,4 | | |\n\nÇizelge 4.1 Değişken Kapasiteli EDF uygulama sonuçları\n\nÇizelge 4.2 Sabit Kapasiteli EDF uygulama sonuçları\n\n## TÜR: SABİT KAPASİTE\n\n| | Geliş Modeli<br>Parametre | | PERIODIC | | | SPORADIC | | | POISSON | | |\n|-------------------------|---------------------------|----|----------|-----|----|----------|--------|-----|---------|------|-----|\n| | | | SCH | િટે | PR | SCH | ુદ્દિક | PR | SCH | दि | PR |\n| EARLIEST DEADLINE FIRST | Sonuç | | 100% | 31 | 2 | 100% | 28 | 6,6 | 30% | 24,7 | 7,2 |\n| | ORTALAMA WCET | Gi | 1 | | | 1 | | | 1 | | |\n| | | G2 | 4 | | | 4 | | | 8 | | |\n| | | G3 | 8 | | | 7,7 | | | 19,2 | | |\n| | | G4 | 31 | | | 19,4 | | | 36,7 | | | Çizelge 4.3 Değişken Kapasiteli LLF uygulama sonuçları\n\n| ALG | TÜR: DEĞİŞKEN KAPASİTE (RC) | | | | | | | | | | |\n|--------------------|------------------------------|----|----------|------|-----|----------|-------|-----|---------|------|-----|\n| LEAST LAXITY FIRST | Geliş Modeli | | PERIODIC | | | SPORADIC | | | POISSON | | |\n| | Parametre | | SCH | િદ્ય | PR | SCH | વિદ્ય | PR | SCH | CS | PR |\n| | Sonuç | | 20% | 25 | 3,8 | 20% | 21,9 | 3,2 | 20% | 22,7 | 7,7 |\n| | ORTALAMA WCET | G1 | 1 | | | 1,3 | | | 1,7 | | |\n| | | G2 | 9,9 | | | 8,9 | | | 10,4 | | |\n| | | G3 | 9,6 | | | 9,6 | | | 14,3 | | |\n| | | G4 | 23,3 | | | 17,4 | | | 24,2 | | |\n\nÇizelge 4.4 Sabit Kapasiteli LLF uygulama sonuçları\n\n| ALG | TÜR: SABİT KAPASİTE | | | | | | | | | | | |\n|--------------------|------------------------------------|----|----------|-----------------------|----|----------|------|-----|---------|------|-----|--|\n| LEAST LAXITY FIRST | Geliş Modeli<br>Parametre<br>Sonuç | | PERIODIC | | | SPORADIC | | | POISSON | | | |\n| | | | SCH | ું છે. વિદ્યું હતું ઉ | PR | SCH | CS | PR | SCH | दि | PR | |\n| | | | 100% | 35 | 6 | 100% | 27,6 | 5,7 | 0% | 24,7 | 6,6 | |\n| | ORTALAMA WCET | G1 | 1 | | | 1 | | | 1 | | | |\n| | | G2 | | 4 | | | 4 | | | 8,5 | | |\n| | | G3 | 14 | | | 8 | | | 21,8 | | | |\n| | | G4 | 31 | | | 22,1 | | | 33,5 | | | | Elde edilen sonuçların analizi aşağıda belirtilmiştir:\n\n1) Her iki algoritma da değişen kapasite durumunda dengesiz sonuçlara sebebiyet vermektedir. Tüm geliş modelleri için elde edilen organize edilebilirlik (SCH) değerleri sabit kapasite durumunda elde edilenlerden daha düşüktür. Çizelge 4.1'de görüldüğü üzere, değişen kapasite durumunda EDF için periyodik görevlerde %20, sporadik görevlerde %40 ve poisson görevlerde %30 organize edilebilirlik değeri elde edilirken, Çizelge 4.2'deki sabit kapasiteli görevlerde bu oranlar periyodik görevler için %100, sporadik görevler için %100 ve poisson görevler için %30'dur. LLF algoritması için de periyodik görevlerde değişen kapasite durumunda periyodik görevlerde %100'e karşılık %20, sporadik görevlerde %100'e karşılık %20 ve poisson görevlerde %0'a karşılık %20'lik organize edilebilirlik oranları elde edilmiştir. Bu sonuç, en kötü durumda gerçekleştirilme zamanlarının (WCET) sabit kapasite durumunda elde edilenlere göre daha yüksek olması nedeniyle gerçekleşmektedir. Bunun yanında her görev için yeni kapasite değerleri atanması işleminin de işlemci kaynaklarına getireceği çalışma zamanı giderlerini de olumsuz bir katkı olarak ilave edebiliriz. Çalışma zamanı giderlerinin hesaplanmasında önemli parametreler olan kontekst anahtarlama ve önceliklendirme\n\nsayıları açısından ise kayda değer bir değişim gözlenmemektedir.\n\n2) Periyodik ve sporadik görevler için EDF ve LLF algoritmaları benzer şekilde daha düşük performansla çalışmakla birlikte poisson geliş modelindeki görevler için EDF algoritmasının LLF algoritmasına oranla daha iyi sonuçlar verdiği görülmektedir. Bunun yanında LLF algoritması da değişen kapasite durumunda daha iyi sonuç vermiştir (%0'a karşılık %20).\n\n3) Gecikmelerin daha düzenli olduğu geliş modelleri olan periyodik ve sporadik görev kümeleri için organize edilebilirlik oranının değişen kapasite durumunda neden daha düşük olduğu sorusuna cevap ararken, bunun görev kümesi içerisinde yer alan 1 veya 2 görevin belirlenen en son tamamlanma zamanı öncesinde tamamlanma gereksinimi doğrultusunda, kaynak tahsisi için işlemci kuyruğunda beklerken kendilerinden daha yüksek öncelik değerine sahip olan görevlerin de kaynak tahsisi başvurusunda bulunarak kaynakları kullanmaları sebebiyle kapasitelerinin bir kısmını gecikmeli olarak tamamlayabildikleri görülmüştür. Aslında görevlerin son tamamlanma zamanından geç tamamlanması problemi statik kapasiteli görev kümesi kullanan sistemler için de geçerlidir. Ancak statik kapasite kullanımı durumunda tasarımcı sistemin toplam kaynak kullanımı oranlarına bakarak görev kümesinin organize edilebilip edilemeyeceğini önceden bilebilirken dinamik kapasite kullanımı esnasında bunun tahmin edilebilmesi mümkün değildir.\n\n4) Organize edilebilir bir görev kümesine arıza kaldırılabilirlik özelliğinin kazandırılabilmesi için kapasite artırımına ihtiyaç duyulmaktadır. Değişen kapasite kullanımı, kapasite artırımını sağlayabilecek özellikte olmasına karşın, kaynak kullanımı ile ilgili herhangi bir sınırlayıcı etkiye sahip olmadığından, belirli zamanlarda var olanın üzerinde oluşabilecek kaynak talepleri yüzünden sistemin organize edilemez hale gelmesine sebebiyet verebilmektedir. Sabit kapasiteli sistemlerde ise kaynak kullanım oranı zamanla değişim göstermemekte, bu ise görev setinin düşük kaynak kullanım oranına sahip olması durumunda işlemcı zamanının boşa sarf edilmesine sebebiyet vermektedir.\n\nBu sonuçlar doğrultusunda bahsedilen problemlerin üstesinden gelebilmek ve kapasite güncelleme işlemini daha tahmin edilebilir hale getirmek maksadıyla kapasite artırma ve azaltma işlemini bir takım kurallar doğrultusunda gerçekleştiren bir kapasite değişim sistemi üzerinde çalışılarak daha dengeli işlem süreci organizasyonları sağlayan ve kaynak kullanım oranını işlemci kaynaklarının daha etkin kullanımı ile artıran bir sistem tasarlanmıştır.\n\nBu sistem ile görevlerin en son tamamlanma zamanını kaçırma riski azaltılarak organize edilebilirlik artırılmış, aynı zamanda daha yüksek kaynak kullanım oranlarına çıkılması sağlanmış ve esnek bir kapasıte güncelleme sistemi oluşturulmuştur. ## 4.2 Kapasite Değişimi ile Dengeli ve Sınırlandırılmış Kaynak Kullanımı Sağlayan Işlem Süreci Organizatörü (SBU)\n\nDeğişken kapasite kullanımında karşılaşılan sorunların çözümü ve görev kümesine arıza kaldırılabilirlik özelliğinin ilave edilmesi gerekliliği doğrultusunda geliştirilen algoritma ve tasarlanan sistem ile\n\n1) Belirli zamanlarda anlık aşırı yüklenmelere sebebiyet verebilecek kapasite artırımlarının sınırlandırılması,\n\n2) Görevlerin en son tamamlanma zamanını kaçırma rıskinin azaltılarak organize edilebilirlik değerinin artırılması,\n\n3) %100'ün altında başlangıç kaynak kullanımına sahip sistemler için organize edilebilirliği olumsuz yönde etkilemeden kaynak kullanımının dereceli olarak artırılması hedeflenmiştir.\n\nKapasite değişimi ile dengeli ve sınırlandırılmış kaynak kullanımını sağlamak maksadıyla geliştirilen SBU algoritması önceliklendirme işleminde EDF ve LLF dinamik işlem süreci organizasyonu algoritmaları ile birlikte kullamlacak şekilde geliştirilmiştir (Uygulamanın kaynak kodları EK 2'de sunulmuştur).\n\nAlgoritma, yukarıda belirtilen temel periyot (P), işlemci kullanım oranı (Ü), çalışma yükü (W), işlemci boş zamanı (B), kaynak ihtiyacı (WRK) parametreleri ile kalan kapasite (RoC) parametrelerinden yararlanmaktadır. Algoritmanın çalışma prensibi aşağıda belirtilmiştir:\n\nParametreler: i (i € /1, n}), P, U, W(t), B(t), Wrk(t), RoC(Rest of Capacity)\n\nStart:\n\nFor all tasks in the task set\n\nIf the capacity of the task is greater than 1\n\nIf Rest of Capacity (RoC) for the task equals to 1\n\nIf the Resource Need (Wrk) for the task is greater than 0\n\n## Backoff:\n\nIf the Available Time(B) is greater than or equals to\n\nResource Need(Wrk)\n\nIf [Available Time(B) – Resource Need(Wrk)] is greater than half of the Resource Need(Wrk) Algoritmada işlemci boş zamanı (B) parametresi simülasyon anı ile simülasyon bitiş zamanı arasında hesaplanır. Eğer boş zaman görevin kapasitesini artırmak için yeterliyse (kaynak ihtiyacının %50 fazlası) artırma işlemi gerçekleştirilirken boş zamanın yeterli olmaması durumunda ise diğer görevler için o ana kadar yapılmış olan kapasıte artırım işlemleri geriye alınır ve başlangıç kapasıte değerlerine döndürülene kadar azaltılarak gerçekleştirilmeye çalışılan görev için daha fazla kapasite ayrılması sağlanır. Bu işlem, söz konusu görevin katı zaman kısıtı altında dahi ilerideki aktivasyonlarını sorunsuz olarak tamamlamasına yetecek kadar kaynak ayrılması ve bir darboğaza girilmesinin önlenmesini sağlar.\n\nGeliştirilen algoritmanın başlangıç kaynak kullanım oranı %100'ü geçmeyen görev kümelerine uygulanması sonucunda, algoritma doğrultusunda kapasite değerlerinin her simülasyon zamanı için artış ve azalışlar sergilediği gözlemlenmiştir. Görev kapasiteleri için sağlanan bu artış azalış mekanizması, bir yandan dinamik ve tek işlemcili arıza kaldırılabilir sistemler için kapasite güncelleme işleminin gerçekleştirilmesini sağlarken, diğer taraftan daha dengeli ve %100'le sınırlandırılmış bir kapasite kullanım oranına imkân vermekte ve organize edilebilirlik değerini artırmaktadır.\n\nAlgoritmanın sağladığı önemli bir diğer husus ise görev kapasitelerinin asla başlangıç kapasite değerlerinin altına düşmemesi ve kaynak yetersizliği durumunda yalnızca daha evvel artırılmış kapasite miktarlarının geri alınarak başlangıç değerlerine dönülmesidir. Geliştirilen değişen kapasite durumunda SBU algoritmasının (başlangıç değerleri olarak Çizelge 3.1'de belirtilen görev kümesi değerleri kullanılarak) EDF ve LLF dinamik işlem süreci algoritmaları ile birlikte tatbiki sonucunda elde edilen değerler Çizelge 4.5 ve 4.6'da belirtilmiştir: | ALG | STEADY AND BOUNDED UTILIZATION (SBU) | | | | | | | | | | |\n|-------------------------|--------------------------------------|----|----------|------|----|----------|------|------|---------|------|-----|\n| | Geliş Modeli<br>Parametre | | PERIODIC | | | SPORADIC | | | POISSON | | |\n| | | | SCH | City | PR | SCH | CS | PR | SCH | િટ | PR |\n| EARLIEST DEADLINE FIRST | Sonuç | | 100% | 63 | 4 | 90% | 52,4 | 10,6 | 10% | 50,2 | 9,4 |\n| | ORTALAMA WCET | G1 | 1 | | | 2,4 | | | 3 | | |\n| | | G2 | 4 | | | 5,1 | | | 14,4 | | |\n| | | G3 | 8 | | | 8 | | | 25,3 | | |\n| | | G4 | 31 | | | 24,2 | | | 41,7 | | |\n\nÇizelge 4.5 Dengeli ve Sınırlandırılmış (SBU) EDF Algoritması test sonuçları\n\nÇizelge 4.6 Dengeli ve Sınırlandırılmış (SBU) LLF Algoritması test sonuçları\n\n| ALG | STEADY AND BOUNDED UTILIZATION (SBU) | | | | | | | | | | |\n|--------------------|--------------------------------------|----|----------|----------|----|----------|------|------|---------|----|------|\n| | Geliş Modeli | | PERIODIC | | | SPORADIC | | | POISSON | | |\n| | Parametre | | SCH | િયા વડેર | PR | SCH | CS | PR | SCH | CS | PR |\n| LEAST LAXITY FIRST | Sonuç | | 100% | 74 | 14 | 80% | 52,7 | 12,7 | 0% - | 74 | 28,9 |\n| | ORTALAMA WCET | G1 | 1 | | | 3,6 | | | 3,1 | | |\n| | | G2 | 6 | | | 5 | | | 15,1 | | |\n| | | G3 | ાં ર | | | ರ | | | 24,2 | | |\n| | | G4 | 31 | | | 20,4 | | | 37,7 | | |\n\nTasarlanan algoritma kullanılarak geliştirilen işlem süreci organizatörleri kullanılarak elde edilen bu sonuçların analizi aşağıdaki maddelerde belirtilmiştir: 1) SBU işlem süreci organızasyon şeması kullanılarak elde edilen organize edilebilirlik değerleri, periyodik ve sporadik geliş modelleri için, değişken kapasiteli (RC) dinamik işlem süreci organizatörleriyle elde edilen organize edilebilirlik değerlerinden daha yüksektir. Çizelge 4.5'te görüldüğü gibi SBU-EDF organizatörü ile elde edilen organıze edilebilirlik değerleri periyodik görevler için %100, sporadik görevler için ise %90'dır. Bu sonuçlar, aynı görev kümesi kullanılarak RC-EDF organizatörüyle elde edilen (Çizelge 4.1) periyodik görevler için %20 ve sporadik görevler için %40 organize edilebilirlik değerlerinin çok üzerindedir. Poisson görev geliş modelleri için ise RC-EDF organızatörüyle %30'luk bir organıze edilebilirlik değerine ulaşılmışken SBU-EDF organizatörüyle %10'luk bir başarı sağlanmıştır.\n\nLLF algoritması için sonuçları irdelersek, periyodik ve sporadik geliş modelleri için RC-LLF organizatörüyle sırasıyla %20 ve %20'lik organize edilebilirlik değerleri sağlanırken aynı geliş modellerinde SBU-LLF organızatörü kullanılarak sırasıyla %100 ve %80'lik bir organize edilebilirlik değerine ulaşılmıştır. Çizelge 4.3 ve 4.6'da poisson geliş modelleriyle elde edilen organize edilebilirlik değerleri incelendiğinde ise RC-LLF organızatörüyle %20'lik bir başarı sağlanırken SBU-LLF organizatörü %0'lık bir organize edilebilirlik değeri sağlamıştır.\n\n2) SBU-EDF ve SBU-LLF işlem süreci organizasyon şemaları dinamik olarak gerçekleştirdiği kapasıte artış ve azalışlarıyla periyodik ve sporadik görevler için yüksek oranda organize edilebilirlik sağlamaktadır.\n\nDinamik işlem süreci organizatörleri (EDF ve LLF) ile birlikte kullanılan SBU 3) işlem süreci organizasyon şeması poısson görev geliş modelleri için bir çözüm sağlamamaktadır.\n\n Yapılan testlerin doğruluk seviyesini artırmak maksadıyla söz konusu işlem 4) tekrar sayıları her bir geliş modeli için 100'e çıkarılarak tekrarlanmış ve tekrar sayılarının artırılması sonucunda aşağıda belirtilen organize edilebilirlik değerlerine ulaşılmıştır:\n\nDeğişken Kapasiteli EDF: Periyodik: %27 , Sporadik: %39 , Poisson: 28 Değişken Kapasiteli LLF: Periyodik: %22 , Sporadik: %24 , Poisson: 18 Dengeli ve Sınırlandırılmış (SBU) EDF: %98 , Sporadik: %91, Poisson: %16 Dengeli ve Sınırlandırılmış (SBU) LLF: % 99 , Sporadik: %87, Poisson: %9 8 görev için Dengeli ve Sınırlandırılmış (SBU) EDF: Periyodik: 101.3 (13,9), Sporadik: 84,2 (22,1), Poisson: 78,1 (23,0)\n\n8 görev için Dengeli ve Sınırlandırılmış (SBU) LLF: 111,6 (30,5), Sporadik: 90,8 (27,1), Poisson: 117,1 (48,6)\n\n9 görev için Dengeli ve Sınırlandırılmış (SBU) EDF: Periyodik: 110,1 (17,2), Sporadik: 93,6 (25,6), Poisson: 90,5 (27,8)\n\n9 görev için Dengeli ve Sınırlandırılmış (SBU) LLF: 122,1 (34,8), Sporadik: 103,9 (32,3), Poisson: 130,2 (50,2)\n\n10 görev için Dengeli ve Sınırlandırılmış (SBU) EDF: Periyodik: 119,5 (20,7), Sporadik: 101,1 (27,8), Poisson: 97,8 (29,9)\n\n10 görev için Dengeli ve Sınırlandırılmış (SBU) LLF: 131,2 (38,6), Sporadik: 114,2 (20,5), Poisson: 136,4 (54,6)\n\n6) Sistemde meydana gelebilecek hataların gözlemlenmesi maksadıyla sisteme aperiyodik görevler ilave edilmesi durumunda sistemin davranışları analız edilmiştir. Rastgele kapasiteli ve SBU algoritmasının uygulandığı görev kümesinin bulunduğu sisteme, önceliği diğer görevlerden daha yüksek olan aperiyodik görevlerin ilave edilmesi durumunda sistemde organize\n\ngözlemlenmiştir. Düşüşün nedeninin daha yüksek öncelikli aperiyodik görevin diğer görevlerden daha önce organize edilmesi ve görev kümesi içerisindeki görevlerin belirlenen son tamamlanma zamanı dahilinde organize edilememesi olduğu sonucuna varılmıştır. Her iki algoritma ile benzer sonuçlar elde edilmiştir.\n\nYukarıda belirtilen testlerle edilen sonuçlar haricinde geliştirilen algoritma kullanılarak elde edilen bir diğer önemli sonuç da, statik sistemlerde kullanılmayarak atıl durumda bırakılan kaynakların daha etkin kullanılması ve daha yüksek kaynak kullanım oranlarının sağlanmasıdır. Gerçek zamanlı ve dinamik bir sisteme arıza kaldırılabilirlik özelliğinin kazandırılması açısından hayatı bir öneme haiz olan bu sonucu daha iyi açıklayabilmek için başlangıçta %75 kaynak kullanımı sağlayan ve Çizelge 4.7'de özellikleri belirtilen görev kümesi kullanılmıştır. ## 4.3 TEST 1 : %75 Kaynak Kullanım Oranı\n\nÇizelge 4.7 SBU Algoritmasının sağladığı kaynak kullanım oranının artırılması özelliğinin testi için üretilen görev kümesi (%75 Kaynak Kullanım Oranı)\n\n| Görev | Periyot | Kapasite | Kullanım Oranı |\n|------------------------------|---------|----------|----------------|\n| | | | (U) |\n| G1 | 4 | 1 | 0,25 |\n| G2 | 8 | 2 | 0,25 |\n| G3 | 16 | 2 | 0,125 |\n| G4 | 32 | 4 | 0,125 |\n| Toplam Kaynak Kullanım Oranı | | | 0.75 |\n\nÇizelge 4.7'de belirtilen görev kümesi için temel periyot değeri ( LCM (4, 8, 16, 32) ) 32'dir ve simülasyon aralığı olarak temel periyot değerinin katları olan 32, 64, 128, 256 ve 512 değerleri kullanılmıştır.\n\nBelirtilen görev kümesinin EDF ve LLF algoritmalarının kullanıldığı işlem süreci organizatörleri ile elde edilen kaynak kullanım oranı %75'dir ve %25'lik kullanılmayan (ID) işlemci zamanı kalmıştır. Organize edilebilirlik değeri %100'dür.\n\nOrganize edilebilirlik değerinin aynı kalacağı ve daha yüksek kaynak kullanım oranlarının sağlanabileceği bir organızasyon şemasının elde edilmesi amaçlanmıştır. Çizelge 4.8, Şekil 4.2 ve Şekil 4.3'de SBU algoritması kullanılarak elde edilen sonuçlar görülmektedir. | SBU EDF | SIM | ID | U | CS | PR | SBU LLF | SIM | ID | U | CS | PR |\n|---------|-----|----|------|-----|----|---------|-----|----|------|-----|----|\n| | 32 | 2 | 93,7 | 18 | 4 | | 32 | 2 | 93,7 | 18 | 4 |\n| | 64 | 3 | 95,3 | 34 | 5 | | 64 | 3 | 95,3 | 39 | 7 |\n| | 128 | 5 | 96,1 | 66 | 7 | | 128 | 5 | 96,1 | 75 | 10 |\n| | 256 | 10 | 96,1 | 127 | 9 | | 256 | 10 | 96,1 | 144 | 11 |\n| | 512 | 18 | 96,5 | 255 | 17 | | 512 | 18 | 96,5 | 288 | 19 |\n| | | | | | | | | | | | |\n| | SIM | ID | U | િટ | PR | | SIM | ID | U | CS | PR |\n| | 32 | 8 | 75,0 | 18 | 4 | | 32 | 8 | 75,0 | 18 | 4 |\n| | 64 | 16 | 75,0 | 36 | 8 | | 64 | 16 | 75,0 | 36 | 8 |\n| EDF | 128 | 32 | 75,0 | 72 | 16 | LLF | 128 | 32 | 75,0 | 72 | 16 |\n| | 256 | 64 | 75,0 | 144 | 32 | | 256 | 64 | 75,0 | 144 | 32 |\n\nÇizelge 4.8 SBU-EDF ve SBU-LLF Işlem Süreci Organizatörleri kullanılarak elde edilen kapasite ve kaynak kullanım oranı artışı (Başlangıç U: 0,75)\n\nÇizelge 4.8'de görüldüğü üzere SBU algoritmasının EDF ve LLF algoritmaları ile birlikte kullanılması durumunda amaçlanan sonuçlara ulaşılmış ve %100 organize edilebilirlik değeri yanında %75'e karşılık %90'ın üzerinde kaynak kullanım oranına ulaşılmıştır. Simülasyon aralığı arttıkça sistemdeki kaynak kullanım oranının (Ü) artış hızı azalmakta bu ise organize edilebilirlik değerinin %100'ün altına düşmesini önlemektedir. Tasarlanan sistem kullanılarak kaynak kullanım oranı artırılırken önceliklendirme sayılarında belirgin bir azalma gözlenmektedir (EDF ve LLF organizatörleri için PR: 64 iken SBU-EDF ve SBU-LLF organizatörleri için PR: 17-19'dur). Şekil 4.2'de başlangıçta %75 kaynak kullanım oranına sahip olan bir görev kümesi için SBU algoritması kullanılarak kaynak kullanım oranında elde edilen artış ve işlemci boş zamanı için elde edilen değerler görülmektedir. İşlemci boş zamanındaki artış simülasyon aralığındaki artıştan daha azdır, dolayısıyla sistemde kaynak kullanım oranında bir artış elde edilebilmektedir.\n\n\n\nEDF-LLF SBU\n\n\n\nŞekil 4.2 EDF-SBU ve LLF-SBU İşlem Süreci Organizatörleri ile Elde Edilen İşlemci\n\nBoş Zamanı ve Kaynak Kullanım Oranı (Başlangıç: U=0,75)\n\n(Not: Her iki organizatör (EDF-SBU, LLF-SBU) de aynı sonuçları vermiştir) Şekil 4.3'de ise aynı görev kümesi için kaynak kullanım oranında bir artıştan söz edilememektedir. İşlemci boş zamanındaki artış simülasyon aralığındaki artışla aynıdır, dolayısıyla sistemde kaynak kullanım oranında bir artış söz konusu değildir.\n\n\n\nEDF ve LLF\n\nSimülasyon Aralığı\n\nŞekil 4.3 EDF ve LLF İşlem Süreci Organizatörleri ile Elde Edilen İşlemci Boş Zamanı ve Kaynak Kullanım Oranı (Başlangıç: U=0,75) (Not: Her iki organizatör (EDF, LLF) de aynı sonuçları vermiştir)\n\nOnerilen işlem süreci organizasyon şemasının başlangıçta %25 ve %50 kaynak kullanım oranlarına sahip olan görev kümeleri için test edilerek daha düşük kaynak kullanım oranları için artışın nasıl bir gelişim gösterdiğinin gözlenebilmesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda aşağıda belirtilen işlemler gerçekleştirilmiştir: ## 4.4 TEST 2: %25 Kaynak Kullanım Oranı\n\nÇizelge 4.9 SBU Algoritmasının sağladığı kaynak kullanım oranının artırılması özelliğinin testi için üretilen görev kümesi (%25 Kaynak Kullanım Oranı)\n\n| Görev | Periyot | Kapasite | Kullanım Oranı<br>(U) |\n|------------------------------|---------|----------|-----------------------|\n| G1 | 16 | 1 | 0,0625 |\n| G2 | 32 | 2 | 0,0625 |\n| G3 | 32 | 2 | 0,0625 |\n| G4 | 64 | ব | 0,0625 |\n| Toplam Kaynak Kullanım Oranı | | | 0.25 |\n\nÇizelge 4.9'de belirtilen görev kümesi için temel periyot değeri ( LCM (16, 32, 32, 64) ) 64'tür ve simülasyon aralığı olarak temel periyot değerinin katları olan 64, 128, 256 ve 512 değerleri kullanılmıştır.\n\nBelirtilen görev kümesinin EDF ve LLF algoritmalarının kullanıldığı işlem süreci organizatörleri ile elde edilen kaynak kullanım oranı %25'tir ve %75'lık kullanılmayan (ID) işlemci zamanı kalmıştır. Organize edilebilirlik değeri %100'dür.\n\nOrganize edilebilirlik değerinin aynı kalacağı ve daha yüksek kaynak kullanım oranlarının sağlanabileceği bir organizasyon şemasının elde edilmesi amaçlanmıştır. Çizelge 4.10, Şekil 4.4 ve Şekil 4.5'de SBU algoritması kullanılarak elde edilen sonuçlar görülmektedir. | | SIM | ID | U | િક | PR | |\n|---------|-----|-----|------|----|----|--|\n| SBU EDF | 64 | 46 | 28,1 | 7 | 0 | |\n| | 128 | 83 | 35,2 | 14 | 0 | |\n| | 256 | 129 | 49,6 | 33 | 3 | |\n| | 212 | 172 | 66,4 | 78 | 12 | |\n| | SIM | ID | U | િક | PR | |\n| EDF | 64 | 48 | ટર્ટ | 7 | 0 | |\n| | 128 | 96 | ડીર | 14 | 0 | |\n| | 256 | 192 | 25 | 28 | 0 | |\n\n| | SIM | ID | U | ુદ્દ | PR | |\n|----------|------|-----|------|------|-----|--|\n| L<br>SBI | 64 | 44 | 31,3 | ી રે | 6 | |\n| | 128 | 71 | 44,5 | 48 | 27 | |\n| | 256 | 91 | 64,5 | 138 | 92 | |\n| | રી ટ | 129 | 74,8 | 311 | 215 | |\n| | SIM | ID | U | CS | PR | |\n| | 64 | 48 | ટર | 11 | ব | |\n| | 128 | 96 | 25 | 22 | 8 | |\n| | 256 | 192 | ે રે | 44 | 16 | |\n\nÇizelge 4.10 SBU-EDF ve SBU-LLF Işlem Süreci Organizatörleri Kullanılarak Elde Edilen Kapasite ve Kaynak Kullanım Oranı Artışı (Başlangıç U: 0,25)\n\n| | 512 384 25 56 0 | | | | 512 384 25 88 32 | |\n|--|-------------------------|--|--|--|--------------------------|--|\n\nÇizelge 4.10'da görüldüğü üzere SBU algoritmasının EDF ve LLF algoritmaları ile birlikte kullanılması durumunda amaçlanan sonuçlara ulaşılmış ve %100 organize edilebilirlik değeri yanında %25'e karşılık %70 civarında kaynak kullanım oranına ulaşılmıştır. Simülasyon aralığı arttıkça sıstemdeki kaynak kullanım oranının (U) artış hızı azalmakta bu ise organize edilebilirlik değerinin %100'ün altına düşmesini önlemektedir. Tasarlanan sistem kullanılarak kaynak kullanım oranı artırılırken önceliklendirme ve kontekst anahtarlama parametrelerinde EDF algoritması için belirgin bir değişiklik söz konusu olmamakla birlikte LLF algoritması için ciddi bir artış söz konusudur. Bu ise ertelenebilirlik eşitliği (laxity tie) adı verilen durum sebebiyle oluşmakta ve sistem kaynakları aynı öncelik değerine sahip iki görev arasında görevler tamamlanana kadar değiş tokuş edilmektedir. (SBU-LLF için 0-512 simulasyon aralığında gerçekleştirilen CS : 311 , PR : 215 iken LLF için aynı aralıkta CS : 88, PR : 32'dir). Şekil 4.4 ve Şekil 4.5'te başlangıçta %25 kaynak kullanım oranına sahip olan bir görev kümesi için EDF-SBU ve LLF-SBU algoritmaları kullanılarak kaynak kullanım oranında elde edilen artış ve işlemci boş zamanı için elde edilen değerler görülmektedir. İşlemcı boş zamanındaki artış simülasyon aralığındaki artıştan daha azdır, dolayısıyla sistemde kaynak kullanım oranında bir artış elde edilebilmektedir.\n\n\n\n— IDLE EDF SBU ——— U EDF SBU\n\n\n\nŞekil 4.4 EDF-SBU İşlem Süreci Organizatörü ile Elde Edilen İşlemci Boş Zamanı ve Kaynak Kullanım Oranı (Başlangıç: U=0,25) ## 4.5 TEST 3: %50 Kaynak Kullanım Oranı\n\nÇizelge 4.11 SBU Algoritmasının sağladığı kaynak kullanım oranının artırılması özelliğinin testi için üretilen görev kümesi (%50 Kaynak Kullanım Oranı)\n\n| Görev | Periyot | Kapasite | Kullanım Oranı<br>(U) |\n|------------------------------|---------|----------|-----------------------|\n| G1 | 8 | 1 | 0.125 |\n| G2 | 16 | 2 | 0,125 |\n| G3 | 16 | 2 | 0,125 |\n| G4 | 32 | ব | 0,125 |\n| Toplam Kaynak Kullanım Oranı | | | 0.50 |\n\nÇizelge 4.11'de belirtilen görev kümesi için temel periyot değeri ( LCM (8, 16, 16, 32) ) 32'dir ve simülasyon aralığı olarak temel periyot değerinin katları olan 32, 64, 128, 256 ve 512 değerleri kullanılmıştır.\n\nBelirtilen görev kümesinin EDF ve LLF algoritmalarının kullanıldığı işlem süreci organizatörleri ile elde edilen kaynak kullanım oranı %50'dir ve %50'lik kullanılmayan (ID) işlemci zamanı kalmıştır. Organize edilebilirlik değeri %100'dür.\n\nOrganize edilebilirlik değerinin aynı kalacağı ve daha yüksek kaynak kullanım oranlarının sağlanabileceği bir organizayon şemasının elde edilmesi amaçlanmıştır. Çizelge 4.12, Şekil 4.6 ve Şekil 4.7'de SBU algoritması kullanılarak elde edilen sonuçlar görülmektedir. | | SBU EDF | SIM | ID | U | ું જ | PR | | | SIM | ID | U | दि | PR |\n|--|---------|-----|----|-------|------|----|--|---------|-----|----|-------|-----|------|\n| | | 32 | 14 | 56,25 | 9 | 1 | | | 32 | 12 | 62,50 | 17 | 7 |\n| | | 64 | 17 | 73,44 | 19 | 2 | | | 64 | 13 | 79,69 | 47 | 23 |\n| | | 128 | 21 | 83,60 | 43 | 4 | | SBU LLF | 128 | 16 | 87,50 | 03 | 44 |\n| | | 256 | 29 | 88,67 | 91 | 4 | | | 256 | 25 | 90,23 | 201 | તેરિ |\n| | | 512 | તર | 91,21 | 187 | 4 | | | 512 | 41 | 91,99 | 417 | 199 |\n| | | SIM | ID | U | િટ | PR | | | SIM | ID | U | િટે | PR |\n| | | 32 | 16 | રે0 | 9 | 1 | | | 32 | 16 | રે0 | 13 | 5 |\n| | | 64 | 32 | રે0 | 18 | 2 | | | 64 | 32 | રે0 | 26 | 10 |\n\nÇizelge 4.12 SBU-EDF ve SBU-LLF Işlem Süreci Organizatörleri Kullanılarak Elde Edilen Kapasite ve Kaynak Kullanım Oranı Artışı (Başlangıç: U= 0,50)\n\n| EDF | 128 | 64 | 50 | 36 | 4 | ITT | | 128 64 50 52 | 20 |\n|-----|-----|----|---------------------------|----|---|-----|--|---------------------------|----|\n| | | | 256 128 50 72 8 | | | | | 256 128 50 104 40 | |\n| | | | 512 256 50 144 16 | | | | | 512 256 50 208 80 | |\n\nÇizelge 4.12'de görüldüğü üzere SBU algoritmasının EDF ve LLF algoritmaları ile birlikte kullanılması durumunda amaçlanan sonuçlara ulaşılmış ve %100 organize edilebilirlik değeri yanında %50'ye karşılık %90 civarında kaynak kullanım oranına ulaşılmıştır. Simülasyon aralığı arttıkça sistemdeki kaynak kullanım oranının (Ü) artış hızı azalmakta bu ise organize edilebilirlik değerinin %100'ün altına düşmesini önlemektedir. Tasarlanan sistem kullanılarak kaynak kullanım oranı artırılırken önceliklendirme ve kontekst anahtarlama parametrelerinde EDF algoritması için belirgin bir değişiklik söz konusu olmamakla birlikte LLF algoritması için ciddi bir artış söz konusudur. Bu ise ertelenebilirlik eşitliği (laxity tie) adı verilen durum sebebiyle oluşmakta ve sistem kaynakları aynı öncelik değerine sahip iki görev arasında görevler tamamlanana kadar değiş tokuş edilmektedir. (SBU-LLF için 0-512 simulasyon aralığında gerçekleştirilen CS : 417 , PR : 199 iken LLF için aynı aralıkta CS : 208, PR : 80'dir).\n\nŞekil 4.6 ve 4.7'de başlangıçta %50 kaynak kullanım oranına sahip olan bir görev kümesi için EDF-SBU ve LLF-SBU algoritmaları kullanılarak kaynak kullanım oranında elde edilen artış ve işlemci boş zamanı için elde edilen değerler görülmektedir. İşlemci boş zamanındaki artış simülasyon aralığındaki artıştan daha azdır, dolayısıyla sistemde kaynak kullanım oranında bir artış elde edilebilmektedir.\n\n\n\n## EDF SBU\\_0,5 BAŞLANGIÇ KAYNAK KULLANIM ORANI\n\nŞekil 4.6 EDF-SBU İşlem Süreci Organizatörü ile Elde Edilen İşlemci Boş Zamanı ve Kaynak Kullanım Oranı (Başlangıç: U=0,50) ## 5. SONUÇLAR VE DEĞERLENDİRME\n\nKatı kısıtlara sahip gerçek zamanlı sıstemlerde karşılaşılabilecek dinamik durumlarla baş edebilmek için bir takım yöntemlerin geliştirilmesi gerekmektedir. Dinamik sistemlerin ihtiyaçlarına cevap verebilmek için sistemde yer alan tüm parametrelerin dikkate alınması ve gerçek dünya problemlerinin taleplerine cevap aranması gerekmektedir.\n\nBu tez çalışmasında, gerçek dünya sistemlerinin kapasıte güncelleme taleplerine cevap verebilmek ve tek işlemcili sistemlerde yazılımsal arıza kaldırılabilirliği tesis edebilmek için kapasite parametresi üzerinde yoğunlaşılmıştır. Uygun bir görev kümesi üretilerek EDF ve LLF dinamik işlem süreci organızasyonu algoritmalarının değişen kapasite durumunda sergilediği davranışlar incelenmiş ve sistemin dengesiz ve organize edilebilirliğin daha düşük olduğu tespit edilmiştır.\n\nSistemin farklı kapasiteler için dengesiz davranmasını engellemek, organize edilebilirlik değerini artırmak ve tam kullanımın altında kullanıma sahip olan sistemler için daha yüksek oranlarda kaynak kullanımı sağlayarak arıza kaldırılabilirliği tesis edebilme imkânı sağlamak maksadıyla dengeli, organize edilebilirlik değeri daha yüksek ve kaynak kullanım oranını artıracak şekilde kapasite güncelleme işlemi sağlayan işlem süreci organizasyon şeması önerilmiştir.\n\nOnerilen sistemle gerçekleştirilen test ve simülasyon işlemleri sonucunda farklı geliş modelleri için organize edilebilirlik değerini (SCH) ve kaynak kullanım oranını (U) artıran bir organizasyon şeması (SBU), EDF ve LLF dinamik işlem süreci organizasyonu algoritmaları ile birlikte kullanılarak amaçlanan sonuçlara ulaşılmıştır. %100'ün altında kaynak kullanım oranına sahip tüm sistemlerde sistem boş kalma zamanında sağlanan azalmaya paralel olarak kapasıte değerlerindeki artışla birlikte kaynak kullanım oranının artırılması sağlanmıştır. Bu ise sistem üzerinde yazılımsal arıza kaldırılabilirliğin sağlanabilmesi için ihtiyaç duyulan bir özelliktir. Dinamik sistemler araştırmacıların üzerine yoğunlaşabileceği çok sayıda, farklı ve değişkenlik gösterebilen ihtiyaçlara sahiptir. Bu tez çalışması kapsamında üzerinde yoğunlaşılan kapasite güncelleme işlemi; aşama gerçekleştirilen testler ve karşılaşılan sorunların çözümü şeklinde geliştirilerek işlem süreci organizasyon şemalarında kapasıte değerinin belirlenmesinde anlık olarak hesaplanan sistem iş yükü, sistem boş zamanı, kaynak ihtiyacı parametreleri kullanılarak kapasitenin artırılması ve azaltılması ile daha yüksek kaynak kullanım oranlarının sağlanmasına imkân vermiştir. Sistem üzerinde belirtilen parametrelerin durumuna göre, organize edilebilirliğin en son tamamlanma zamanının geciktirilmesi nedeniyle düşürülmemesi maksadıyla, kapasite değerlerinde zaman zaman azalma gerçekleştirilmekle birlikte hiçbir zaman başlangıç kapasite değerlerinin altında bir kapasite değeri atanmamaktadır.\n\nGerçekleştirilen çalışma, katı kısıtlara sahip gerçek zamanlı bir sistemde dinamik olarak ihtiyaç duyulabilecek kapasite güncelleme işleminin gerçekleştirilmesini sağlamakla birlikte önerilen işlem süreci organizasyon şeması ile kapasite değerlerinde ve dolayısıyla sistemin kaynak kullanım oranında bir artış sağlamaktadır. Sabit kapasite yerine kapasite değerlerinde artış sağlayan sistemin, tek işlemcili sistemlere yazılımsal\n\nkaldırılabilirlik özelliğinin arıza değerlendirilmektedir. Tek işlemcili sistemlerde, donanımsal arıza kaldırılabilirliği sağlayacak şekilde her görevin yedek kopyalarının saklandığı ilave yedek bir işlemcı bulunmadığından yedek kopyaların ya da hata oluşması durumunda görevin yeniden aktivasyonunu sağlayacak şekilde artırılmış kapasite değerlerine ihtiyaç vardır. Sistemde kritik görevlerin gerçekleştirilmesi durumunda ise, sistem güvenilirliğinin arıtırılması maksadıyla arıza kaldırılabilirlik özelliğine ihtiyaç duyulmaktadır. Onerilen şema kullanılarak tek işlemcili bir sistem için yazılımsal arıza kaldırılabilirlik özelliğinin ilave edilebileceği ve güvenilirlik değerinin artırılmasının sağlanabileceği bir sistem tesis edilmiştir. ## EK 1 EDF-LLF RC İşlem Süreci Organizatörleri\n\n/\\*Kapasite matrisinde yer alan 1 dizinin kullanımına yönelik kod parçacığı\\*/\n\n## Start Section:\n\ni : integer;\n\ndynamic\\_priority : array (tasks\\_range) of integer;\n\nT1 ptr : integer;\n\nT2\\_ptr : integer;\n\nT3 ptr : integer;\n\nT4\\_ptr : integer;\n\nT1\\_randomcapacity\\_array: array (tasks\\_range) of integer; T2\\_randomcapacity\\_array: array (tasks\\_range) of integer; T3 randomcapacity array: array (tasks range) of integer; T4\\_randomcapacity\\_array: array (tasks\\_range) of integer;\n\nT1 randomcapacity array:= 1; T2 randomcapacity array:=2; T1 randomcapacity array:= 1; T2 randomcapacity array:= 1; T1 randomcapacity array:= 1; T2 randomcapacity array:= 1; T1 randomcapacity array:= 1; T2 randomcapacity array:=2;\n\n| T3 randomcapacity array:=3; T4 randomcapacity array:=2; | |\n|---------------------------------------------------------------|--|\n| T3 randomcapacity array:=5; T4 randomcapacity array:=6; | |\n| T3 randomcapacity array:=4; T4 randomcapacity array:=4; | |\n| T3 randomcapacity array:=4; T4 randomcapacity array:=4; | |\n\nPriority\\_Section:\n\nfor i in tasks range loop if (tasks.capacity(i)>1) then if (tasks.rest\\_of\\_capacity(i) = 1) then\n\nif (i=1) then\n\ntasks.capacity(i):=T2\\_randomcapacity\\_array(T2\\_ptr);\n\nT2 ptr:=(T2 ptr+1) mod 4;\n\nend if;\n\nif (i=2) then\n\ntasks.capacity(i):=T3\\_randomcapacity\\_array(T3\\_ptr);\n\nT3 ptr:=(T3 ptr+1) mod 4;\n\nend if;\n\nif (i=3) then\n\ntasks.capacity(i):=T4\\_randomcapacity\\_array(T4\\_ptr);\n\nT4\\_ptr:=(T4 ptr+1) mod 4;\n\nend if;\n\nend if;\n\nend if;\n\nend loop;\n\nput(simulation time); put(dynamic priority,0,3); put(tasks.capacity,0,3);\n\n/\\*Önceliklendirme değerinin ve değerlendirmenin yapıldığı bu bölüm EDF ve LLF algoritmaları için farklılık arz etmektedir. Aşağıda öncelikle EDF sonrasında ise LLF algoritmasının kod parçacığı yer almaktadır.\\*/\n\n## For EDF Preemption:\n\ndynamic\\_priority := tasks.start\\_time\n\n+ ((tasks.activation number-1)\\*tasks.period)\n\n+ tasks.deadline;\n\n## Election Section:\n\nreturn min\\_to\\_index(dynamic\\_priority); for i in tasks range loop\n\nif (tasks.capacity(i)>1) then\n\nif (tasks.rest\\_of\\_capacity(i) = 1) then\n\nif (i=0) then\n\nw := ((P/tasks.period(i+1))\\*tasks.capacity(i+1))-\n\n(tasks.capacity(i+1)\\*(tasks.activation\\_number(i+1)-1))\n\n+ ((P/tasks.period(i+2))\\*tasks.capacity(i+2))-\n\n(tasks.capacity(i+2)\\*(tasks.activation\\_number(i+2)-1))\n\n+ ((P/tasks.period(i+3))\\*tasks.capacity(i+3))-\n\n(tasks.capacity(i+3)\\*(tasks.activation number(i+3)-1));\n\nb := ((P-simulation time)-w);\n\nwrk := ((P/tasks.period(i))\\*tasks.capacity(i))-(tasks.capacity(i)\\*(tasks.activation\\_number(i)));\n\nif (wrk>0) then if ( b>=wrk) then\n\n```\nif((b-wrk)>wrk/2) then\n tasks.capacity(i) := tasks.capacity(i) +1; /*Capacity Incrementation*/\n else\n tasks.capacity(i):= tasks.capacity(i);\n end if;\n else\n put(i);\nwhile(tasks.capacity(i+1) > 2) loop\n /*Capacity Backoff */\n tasks.capacity(i+1) := tasks.capacity(i+1)-1;\nend loop;\n```\n\n```\n/*Capacity Backoff */\nwhile(tasks.capacity(i+2) > 2) loop\n tasks.capacity(i+2) := tasks.capacity(i+2)-1;\nend loop;\n``` + ((tasks.activation\\_number-1)\\*tasks.period)\n\n+ tasks.deadline;\n\n## Election Section:\n\nreturn min\\_to\\_index(dynamic\\_priority);\n\n## For LLF Preemption:\n\ndynamic\\_deadline := tasks.start\\_time\n\n+ ((tasks.activation\\_number-1)\\*tasks.period)\n\n+ tasks.deadline;\n\nlaxity:=dynamic\\_deadline-tasks.rest\\_of\\_capacity;\n\n## Election Section:\n\nreturn min\\_to\\_index(laxity); # ANKARA ÜNİVERSİTESİ\n## FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ\n\n## YÜKSEK LİSANS TEZİ\n\n### GERÇEK ZAMANLI BİLGİSAYAR KONTROL SİSTEMLERİNDE\n#### İŞLEM SÜRECİ ORGANİZASYONU\n\nOrhan Fikret DUMAN \nDanışman: Yrd.Doç.Dr.Refik SAMET \n\n### BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI\n\nANKARA \n2008 Increment Ci;\n\nElse\n\nGo to Start;\n\nElse\n\nDecrement Cn (n is the other tasks in the task set)\n\nuntil they reach back to their initial values;\n\nGo to Backoff;\n\nEnd for\n\nAlgoritmaya ait akış diyagramı Şekil 4.1'de belirtilmiştir:\n\n[IMAGE]\nŞekil 4.1 Güncellenen Kapasite Durumunda SBU Algoritması Blok Diyagramı\n\nBu diyagram, SBU (Scheduling Based on Utilization) algoritmasının akışını göstermektedir. Aşağıdaki adımlar diyagramda yer alan süreçleri temsil etmektedir:\n\n1. **Başlangıç (START)**:\n - İşlem, \"for i = 1 to N\" döngüsüyle başlar. Burada \"N\" toplam görev sayısıdır.\n\n2. **Kontrol Adımları**:\n - **Ci > 1** kontrolü:\n - Eğer **TRUE**, \"RoCi = 1\" kontrolüne geçilir.\n - Eğer **FALSE**, \"Ci = Ci + 1\" adımı gerçekleştirilir ve döngüye geri döner.\n - **RoCi = 1** kontrolü:\n - Eğer **TRUE**, \"WRKi > 0\" kontrolüne geçilir.\n - Eğer **FALSE**, \"Ci = Ci + 1\" adımı gerçekleştirilir ve döngüye geri döner.\n - **WRKi > 0** kontrolü:\n - Eğer **TRUE**, \"Bi >= WRKi\" kontrolüne geçilir.\n - Eğer **FALSE**, \"Ci = Ci + 1\" adımı gerçekleştirilir ve döngüye geri döner.\n - **Bi >= WRKi** kontrolü:\n - Eğer **TRUE**, \"CJ,t = CJ,t - XJ,t\" ve \"XJ,t = CJ,t - CJ,0\" işlemlerini gerçekleştirir ve döngüye geri döner.\n - Eğer **FALSE**, \"Bi >= WRKi\" kontrolüne geri döner.\n\n3. **İşlem Adımları**:\n - **CJ,t = CJ,t - XJ,t**: J'nci görev için güncel kapasite miktarı hesaplanır.\n - **XJ,t = CJ,t - CJ,0**: Başlangıç anına göre J'nci görev için artırmış kapasite miktarı hesaplanır.\n\n4. **Döngü ve Durdurma**:\n - Eğer herhangi bir kontrol adımı **FALSE** döndürürse, \"Ci = Ci + 1\" adımı gerçekleştirilir ve döngüye geri döner.\n - Eğer tüm kontrol adımları **TRUE** döndürürse, işlem \"GO TO START\" adımıyla başa dönülür.\n\n5. **Durdurma (STOP)**:\n - Döngü sona erdiğinde, işlem durdurulur.\n\n(*) : {J : 1, 2, ..., i-1, i+1, ..., N} N: Toplam Görev Sayısı\n(**) : (Başlangıç anına göre J'nci görev için artırmış kapasite miktarı)\n\n[/IMAGE] # LLF SBU_0,25 BAŞLANGIÇ KAYNAK KULLANIM ORANI\n\n[IMAGE]\nGrafik, LLF-SBU (Least Laxity First - Shortest Burst Unit) işleme yöntemiyle elde edilen işlemci boş zamanı ve kaynak kullanım oranını göstermektedir. X ekseni, \"Simülasyon Aralığı\"yı temsil ederken, Y ekseni iki farklı ölçümü barındırır:\n- Sol Y ekseni: İşlemci Boş Zamanı (IDLE) (0 ila 140 arası)\n- Sağ Y ekseni: Kaynak Kullanım Oranı (U) (0 ila 80 arası)\n\nGrafikte iki farklı veri serisi mevcuttur:\n1. **IDLE LLF SBU**: Kare işaretleri ile temsil edilen bu seri, LLF-SBU yöntemiyle elde edilen işlemci boş zamanını gösterir.\n2. **U LLF SBU**: Üçgen işaretleri ile temsil edilen bu seri, LLF-SBU yöntemiyle elde edilen kaynak kullanım oranını gösterir.\n\nGrafikteki veriler, LLF-SBU yönteminin simülasyon aralığının arttıkça işlemci boş zamanının ve kaynak kullanım oranının nasıl değiştiğini göstermektedir. Özellikle, kaynak kullanım oranı (U) ve işlemci boş zamanı (IDLE) arasında bir ilişki görülebilir.\n\n[/IMAGE]\n\n## Şekil 4.5 LLF-SBU İşlem Süreci Organizatörü ile elde edilen işlemci boş zamanı ve kaynak kullanım oranı (Başlangıç: U=0,25)\n\nBu grafik, LLF-SBU (Least Laxity First - Shortest Burst Unit) işleme organizasyon yöntemiyle elde edilen verileri analiz etmektedir. Grafik, LLF-SBU yönteminin uygulanmasıyla elde edilen işlemci boş zamanı ve kaynak kullanım oranını simülasyon aralığının değişimiyle birlikte incelemektedir. Başlangıç kaynak kullanım oranı (U) 0,25 olarak belirlenmiştir.\n\n### Anahtar Bilgiler:\n- **X Ekseni**: Simülasyon Aralığı (0 ila 512 arası).\n- **Y Ekseni (Sol)**: İşlemci Boş Zamanı (IDLE) (0 ila 140 arası).\n- **Y Ekseni (Sağ)**: Kaynak Kullanım Oranı (U) (0 ila 80 arası).\n- **Veri Serileri**:\n - **IDLE LLF SBU**: İşlemci boş zamanını temsil eder.\n - **U LLF SBU**: Kaynak kullanım oranını temsil eder.\n\nBu grafik, LLF-SBU yönteminin performansını değerlendirmek için kullanılan bir araçtır ve kaynak kullanım oranının ve işlemci boş zamanının zamanla nasıl değiştiğini göstermektedir. # EDF-LLF SBU\n\n[IMAGE]\n**Grafik Açıklaması:** \nBu grafik, LLF-SBU İşlem Süreci Organizatörü kullanılarak elde edilen işlemci boş zamanı ve kaynak kullanım oranını göstermektedir. Grafikte iki farklı veri serisi mevcut:\n\n1. **IDLE EDF SBU:** Kare şeklindeki işaretlerle temsil edilen bu seride, işlemci boş zamanı simülasyon aralığının arttıkça azalma eğilimi gösterilmektedir. Bu, kaynakların daha etkin bir şekilde kullanılmasıyla ilgili bir göstergedir.\n \n2. **U EDF SBU:** Üçgen şeklindeki işaretlerle temsil edilen bu seride, kaynak kullanım oranı simülasyon aralığının arttıkça artma eğilimi gösterilmektedir. Bu, kaynakların daha yüksek bir oranda kullanıldığını gösterir.\n\nGrafikteki yatay eksen, \"Simülasyon Aralığı\" olarak adlandırılmıştır ve 0'dan 512'e kadar değerler içerir. Dikey eksenler ise iki farklı ölçümü temsil etmektedir:\n- Sol dikey eksen: \"İşlemci Boş Zamanı\" (İşlemci boş zamanı, birim olarak saniye gibi bir zaman birimi olabilir).\n- Sağ dikey eksen: \"Kaynak Kullanım Oranı\" (Bu oran, yüzde olarak ifade edilmiş olabilir ve 0'dan 120'e kadar değerler içerir).\n\nGrafik, LLF-SBU sisteminin kaynak kullanımını optimize etme başarısını ve bu optimize edilme ile birlikte işlemci boş zamanının azalmasını göstermektedir. Başlangıç değeri (U=0,50) belirtilmiştir.\n\n[/IMAGE]\n\n**Şekil 4.7 LLF-SBU İşlem Süreci Organizatörü ile Elde Edilen İşlemci Boş Zamanı ve Kaynak Kullanım Oranı (Başlangıç: U=0,50)**\n\nBu grafik, LLF-SBU (Least Laxity First - Shortest Burst First) işlem organizasyon sisteminin performansını analiz etmek için kullanılmıştır. Grafik, simülasyon aralığının arttıkça kaynakların daha etkin bir şekilde kullanılması ve bu nedenle işlemci boş zamanının azalmasını göstermektedir. Kaynak kullanım oranı ise, bu süreçte kaynakların ne kadar etkin bir şekilde kullanıldığını ifade etmektedir.\n\nBu sonuçlar, LLF-SBU sisteminin kaynak yönetimi açısından etkili olduğunu göstermektedir. Özellikle, kaynak kullanım oranının artması, sistemdeki kaynakların daha iyi bir şekilde kullanılmasını sağladığını gösterirken, işlemci boş zamanının azalması ise sistem performansının arttığını göstermektedir. # EK 2 EDF-LLF SBU İşlem Süreci Organizatörleri\n\n## Start_Section:plaintext\ni : integer;\nw : integer;\nwrk : integer;\ns : integer;\nP : integer;\nP := 128; /* Farklı simulasyon aralıkları için parametre güncellenmektedir */\nb : integer;\n\nr0 : integer;\nr1 : integer;\nr2 : integer;\nr3 : integer;\n**Uniform random değerler atama**plaintext\ngen0 : random;\nuniform(gen0, 1, r0);\ngen1 : random;\nuniform(gen1, 2, r1);\ngen2 : random;\nuniform(gen2, 2, r2);\ngen3 : random;\nuniform(gen3, 2, r3);\n**Uniform random değer aralıkları**plaintext\ndynamic_priority : array (tasks_range) of integer;\n## Priority_Section:\n``` while(tasks.capacity(i+3) > 4) loop /*Capacity Backoff*/\n tasks.capacity(i+3) := tasks.capacity(i+3) - 1;\nend loop;\n\nend if;\n\nelse\n tasks.capacity(i) := tasks.capacity(i);\nend if;\n\nput(simulation_time);\nput(w);\nput(b);\nput(wrk);\nput(tasks.activation_number, 0, 3);\nput(tasks.capacity, 0, 3);\nput(tasks.deadline, 0, 3);\n\nend if;\n\nif (i=1) then\nif (i=2) then\nif (i=3) then\n\nend loop\n\n/*Önceliklendirme değerinin ve değerlendirmenin yapıldığı bu bölüm EDF ve LLF\nalgoritmaları için farklılık arz etmektedir. Aşağıda öncelikle EDF sonrasında ise LLF\nalgoritmasının kod parçası yer almaktadır.*/\n\nFor EDF Preemption:\ndynamic_priority := tasks.start_time\n70"},"parts":{"kind":"number","value":68,"string":"68"}}}],"truncated":false,"partial":false},"paginationData":{"pageIndex":0,"numItemsPerPage":100,"numTotalItems":76,"offset":0,"length":100}},"jwt":"eyJhbGciOiJFZERTQSJ9.eyJyZWFkIjp0cnVlLCJwZXJtaXNzaW9ucyI6eyJyZXBvLmNvbnRlbnQucmVhZCI6dHJ1ZX0sImlhdCI6MTc3OTIyOTIxOSwic3ViIjoiL2RhdGFzZXRzL3NnaG9zdHMvY29tYmluZWQtdGhlc2lzLXRleHRzLXByb2Nlc3NlZF8yayIsImV4cCI6MTc3OTIzMjgxOSwiaXNzIjoiaHR0cHM6Ly9odWdnaW5nZmFjZS5jbyJ9.PHr-h5-xzhHC3UHgMYq6wnzvpw96MzPHr3x6KWmMDq9JpAORa3WR_-qqSDO1AEgu6v_oMM0E5BbPF-NrLqEBCg","displayUrls":true,"splitSizeSummaries":[{"config":"default","split":"train","numRows":76,"numBytesParquet":4612354}]},"discussionsStats":{"closed":0,"open":0,"total":0},"fullWidth":true,"hasGatedAccess":true,"hasFullAccess":true,"isEmbedded":false,"savedQueries":{"community":[],"user":[]}}">
source stringlengths 48 52 | combined_text stringlengths 1.12k 797k | parts int64 13 356 |
|---|---|---|
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_022205 | T.C. Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü İlköğretim Ana Bilim Dalı Fen Bilgisi Öğretmenliği Bilim Dalı
Gamze EROL tarafından hazırlanan ASİT BAZ KONUSUNUN ÇOKLU YAZMA ETKİNLİKLERİ VE YAPARAK YAZARAK BİLİM ÖĞRENME METODU KULLANILARAK ÖĞRETİLMESİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ başlıklı bu çalışma, 10.06.2010 tarihinde... | 179 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_022254 | ## ÖZET
## DIŞ TİCARET YAPAN İŞLETMELERDE KUR RİSKİ YÖNETİMİ VE GAZİANTEP SANAYİ İŞLETMELERİNDE UYGULAMA
ERBAĞCI, Burcu Yüksek Lisans Tezi, İşletme ABD Tez Danışmanı: Yrd. Doç. Dr. Mehmet CİVAN Eylül 2005,164 sayfa
Dış ticaret genel anlamda ülkeler arası mal hareketleri ve parasal hareketleri içermekte olup ithalat ... | 160 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_022330 | # T.C. GAZİ ÜNİVERSİTESİ
## SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
### DOKTORA TEZİ
#### BULANIK VERİ ZARFLAMA YÖNTEMİ İLE
#### TÜRK BANKACILIK SEKTÖRÜNDE
#### VERİMLİLİK ANALİZİ
**MEHMET ÖKSÜZKAYA**
---
### EKONOMETRİ ANABİLİM DALI
---
**NİSAN 2017** [EMPTY] # BULANIK VERİ ZARFLAMA YÖNTEMİ İLE TÜRK BANKACILIK SEKTÖRÜNDE VER... | 169 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_022414 | sonucunda, bulunduğu bağımsız bir kente, yani şehre dönüşmektedir. Universite kentini şekillendiren ve gelişimine katkıda bulunan en önemli faktör, şehir ve eğitim sisteminde yaşanan hızlı gelişmelerdir. İngilizcede "University Town" ya da "College Town" olarak adlandırılır. Küresel açıdan bakarsak üniversite kentinin ... | 85 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_022500 | Mevsim dışı yumurta üretimi denemesinin ıslah edilmiş anaçlarla ve sıcaklık
yönünden uygun çevresel şartlara sahip işletmelerde yapılması gerektiği saptandı.
Anahtar Sözcükler: Kültür tekniği, gökkuşağı alabalığı, üreme performansı, yavru kalitesi Bunun için yem içerisinde antijen miktarı yüksek olmalıdır. En uygun y... | 120 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_022528 | E-ticaret ise, elektronik ortamda (büyük çapta İnternet üzerinde) para kazanacak etkinlikleri içerir. E-ticaret sonucunda, net bir para akışı vardır. (Ozbay, Devrim 2001:31-32)
E-ticaret satıcı ile alıcı arasında iki yönlü bir iletişim sistemi ile gereksinimlerin belirlendiği, sipariş listesinin isteğe göre düzenlendi... | 139 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_022603 | ## BÖLÜM 3- MATERYAL VE YÖNTEM
Bir tür sıfır kütleli parçacıkların alanını tanımlayan skaler alan için enerjimomentum tensörü
$$T\_{\mathfrak{p}}^{\vec{\text{ik}}} = \mathbf{g}^{\hat{\imath}\hat{\imath}} \mathbf{g}^{\hat{\imath}\text{m}} \frac{\delta \mathfrak{p}}{\delta \mathbf{x}^{\hat{\imath}}} \frac{\delta \mathf... | 42 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_022615 | ## KABUL VE ONAY SAYFASI
T.C Aydın Adnan menderes Universitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü İç Hastalıkları Hemşireliği Anabilim Dalı Tezli Yüksek Lisans Programı çerçevesinde Abdikadir Omar OSMAN tarafından hazırlanan ''Universite Oğrencilerinde Tip 2 Diyabet Riski, Davranışsal ve Ailesel Risk Faktörleri Ile Tip 2 Diya... | 62 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_022635 | ## ETİK İLKELERE UYGUNLUK BİLDİRİMİ
Tez içindeki bütün bilgileri akademik yazım kurallarına uygun biçimde raporlaştırdığımı ve bunları etik ilkelere (atıfta bulunulan tüm yapıtlara kaynaklarda yer verilmesi, tezde kullanılan bilgi ve belgelere resmi yollarla ulaşılması ve bunların aslı bozulmadan kullanılması vb.) uyg... | 132 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_022711 | Bu çalışma, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK)'nun 2210-Yurt İçi Yüksek Lisans Burs Programı kapsamında, Bilim İnsanı Destekleme Daire Başkanlığı tarafından desteklenmiştir. Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK)'na teşekkürlerimi sunarım. öğrencilerin bilimsel bilginin değişme... | 183 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_022755 | GİRİŞ
Hızla gelişen teknoloji kuşkusuz insanoğlunun hayatında birçok yeniliğe imza atmaktadır. Günümüzde bu yeniliklerin başını internet ve beraberinde getirdikleri oluşturmaktadır. İnternet ve beraberindeki yeni anlayışlar topluluğu; içinde barındırdığı değişimle, insanların bugüne kadar var olan davramışlarını tümüy... | 108 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_022820 | ## ARAŞTIRMA ETİĞİ VE YAYIN YÖNTEMLERİ BİLDİRİMİ
## Ben, AYTEN KÜBRA AKSOYER;
- Hazırladığım bu Yüksek Lisans Tezinin tamamen kendi çalışmam olduğunu ve başka çalışmalardan yaptığım alıntıların kaynaklarını kurallara uygun biçimde belirttiğimi;
- Bu Yüksek Lisans Tezinin başka bir eğitim kurumunda bir derece veya dip... | 107 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_022849 | Bu amaçla çalışmada farklı tuzluluk stresine sahip ortamlarda yetiştirilen tuza dayanıklı ıspanak Spinacia oleracea ve tuza hassas kök kereviz Apium graveolens bitkisinin sera koşullarında mineral ve mikrobiyal gübre uygulamalarının bitki gelişimi ile ıspanak ve kök kereviz bitkilerinin tuz stresine tepkisi ve verim pa... | 67 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_022909 | ve Deans, 2000). En azından 2600 adet esansiyel yağ olduğu bildirilmektedir ve bunların pekçoğu sentetik olarak da izole edilebilmektedir (Klein-Hessling ve Wijtten, 2004).
2000 yılından itibaren konu üzerine yapılan çok sayıda bilimsel yayın mevcuttur. İnsan ve hayvan sağlığı açısından enzimler, probiyotikler ve de o... | 131 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_022940 | yine ancak bu türden bir model içinden "öteki"nin düşünümselliği içinden kendini okumaya çalışmanın yaratacağı "yabancılaşmadan" kurtulunabileceği, "öteki" üzerine refleksiyonlarla "öteki"nin eksikliklerini de ortaya koyan bir model geliştirilebileceği ileri sürülmektedir.
Sosyal bilim felsefesi ve metodolojik açıdan ... | 356 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_023104 | ## TEŞEKKÜR
Bu çalışma sürecinde değerli zamanını özenle bana ayıran tez danışmanım Yard. Doç. Dr. Alper EVRENSEL başta olmak üzere tüm hocalarım ve meslektaşlarıma; veri toplama sürecinde desteklerini esirgemeyen akademisyen arkadaşlara; sevgi dolu bir evliliğin kıymetini anlama vesile olan, maddi manevi her konuda y... | 56 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_023120 | Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
## Tez Onay Belgesi
MALİYE Anabilim Dalı MALİ İKTİSAT Bilim Dalı Yüksek Lisans öğrencisi OSMAN AYVENLI nın YEREL YONETİM VERGİLERİ TÜRKİYE'DE YEREL YONETİM VERGİ ÇEŞİTLERİ ÜZERİNE BİR İNCELEME adlı tez çalışması ,Enstitümüz Yonetim Kurulunun 19.06.2008 tarih ve... | 146 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_023155 | ülkede işletmelerce kullanılmaktadır. Bu sayede, muhasebe uygulamalarında dünya ölçeğinde birlikteliği sağlamak açısından Uluslararası Muhasebe Standartları büyük önem taşımaktadır. Bu standartların tüm ülkeler tarafından benimsenmesi, finansal tabloların hazırlanmasında ve sunulmasında ülkeler arasında farklılıkları o... | 146 |
sghosts/orcun_processed_0_500__2/20250727_023229 | Öfke Kontrol Problemi Olan Üniversite Öğrencilerinde Saldırganlık Eğilimi ve Riskli Davranışlar
Çalışma aynı zamanda, öfke-kontrol problemi olan üniversite öğrencileri için düzenlenecek eğitim ve öfke ile baş etme programlarının düzenlenmesi için kaynak olma niteliği taşıyacağı düşünülmektedir.
## 1 11 Öfke Kontrol... | 75 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_181424 | ## ÖNSÖZ
Sağlıklı toplum, atılgan, insanlarla sağlıklı iletişim kurabilen, kendini doğru ifade edebilen, doğru düşünen, doğru karar verebilen ve kendini gerçekleştirmiş gençlerin yetişmesiyle mümkün olabilmektedir. Bu nedenle günümüzde "Atılgan olma becerisi" daha da önem kazanmıştır.
"Grupla Psikolojik Danışmanın Li... | 90 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_181537 | | | T.C<br>SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ<br>SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ<br>MÜDÜRLÜGÜ | |
|---------------------------------------|-... | 163 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_181809 | Çeşitli bitki çayları hem kokuları hem de antioksidan aktiviteleri sayesinde giderek popüler olmuştur. Orneğin kokusu ile bilinenen lavanta antibakterial ve antienflamatuar etkiye sahiptir. Lemongrass bitkisi ise antioksidan aktiviteye sahiptir ve sindirim bozukluklarına, diyabete ve enflamasyona iyi gelir. Güney Ameri... | 73 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_181928 | ## TEZ BİLDİRİMİ
Tez içindeki bütün bilgilerin etik davranış ve akademik kurallar çerçevesinde elde edilerek sunulduğunu, ayrıca tez yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu çalışmada bana ait olmayan her türlü ifade ve bilginin kaynağına eksiksiz atıf yapıldığını bildiririm.
Aydan ASLAN
:
: erişim bir sistemin... | 58 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_182033 | hizmeti veren enformasyon merkezleridir. Ne yazık ki Türkiye'de ne kamu ne de özel kesimde bu tür kuruluşlar bulunmamaktadır. Bir sonraki bölümde ele alınacak olan ULAKBIM tarafından verilen hizmetler de kitapları kapsamamakta, sadece seçilmiş dergilerle ilgili hazırlanmış veri tabanlarından oluşmaktadır. Türkiye'de bu... | 153 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_182508 | ayrılmıştır. Oluşan kümeler incelendiğinde, Ward yöntemin diğer yöntemlere göre daha anlamlı küme yapısı ortaya çıktığını gözlemlemiştir ## 4.3. Varyans Analizi ile Küme Analizinin Uyumu
Kümeleme yöntemlerinden en iyi sonucu verenin hangisi olduğunu saptamak için tek yönlü varyans analizi ile Duncan çoklu karşılaştırm... | 58 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_182603 | Ticaret meslek lisesi öğrencilerinin staj eğitimlerini konu alan bu çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde genel anlamda mesleki ve teknik eğitim ele alınmıştır. İkinci bölümde; Türk Eğitim sistemi içinde mesleki eğitime, Türkiye'deki mesleki eğitimin tarihi gelişimine, mesleki eğitimde okulsana... | 102 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_182733 | strateji ve ve araç-gereç yeterliliği bakımından olumsuz görülmüştür (Gökmen, 2003; Başar, 2000). Proje tabanlı öğrenme uygulamaları laboratuar ortamını gerektiren çalışmalardan biridir. Karaer yapılan araştırmada, öğretmenlerin laboratuar ortamlarını kullanmama nedenlerini, sınıfların kalabalık olduğu, laboratuarları... | 102 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_182859 | ## ACKNOWLEDGEMENTS
I would like to express my gratitude to all those who gave me the possibility to complete this thesis. I am deeply indebted to my advisor Asst.Prof.Dr. Hasan SELIM for his constant help and support at every stage of this study. His suggestions and encouragement helped me in the research for and wri... | 133 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_183049 | HAZTURK sistemi için kullanılması öngörülen veri setlerine dair standardizasyon ve tasarım çalışması tamamlanmıştır. Böylece, bundan sonra HAZTURK kullanılarak yapılacak olan çalışmalarda uyulması gereken veri standartları bir katalog haline getirilmiştir (Bkz. EK A). Oluşturulan bu katalog çerçevesinde obje türleri ve... | 121 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_183224 | olmaktadır. Gürcistan'ın ihraç ettiği ürünler genellikle katma değeri düşük ürünlerdir ve bunların fiyatları sık ve büyük dalgalanmalar göstermektedir.
Gürcistan'ın ihracatla ilgili sorunlarından biri de kaçakçılığı engelleyememiş olmasıdır. Ozellikle hurda metal kaçakçılığı yapılmaktadır. Hükümet, ihracatının önemli ... | 138 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_183433 | ## TEŞEKKÜR
Tez çalışmamın benim için en zorlu geçen sürecinde benim yanımda olmayı kabul eden değerli hocam Doç. Dr. Yavuz Samur'a teşekkürü borç bilirim.
Tez çalışmamın her aşamasında bana destek olan, tecrübelerini esirgemeyen, heyecanımı dizginleyen, beni kabul eden, her önemli kararımda fikrini aldığım ve yoluma... | 48 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_183532 | görürler. Bu görüşe göre, bilgi yenilikçilere rekabet avantajı sağlar. Ancak bu avantaj geçicidir ve yeni teknoloji yayıldıkça fiyatlar düşer.
Teknolojik gelişmeyi temsil eden farklı alternatiflerden hangisinin seçileceğine piyasanın karar vereceğini belirten evrimci iktisatcılara göre örneğin otomobil sektöründe içte... | 69 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_183644 | ## TEŞEKKÜR
Tez çalışmamın her aşamasında benden yardımlarını esirgemeyen ve her konuda destek olan değerli danışman hocam Doç. Dr. Resul GERÇEKÇİOĞLU'na, yaşamımın her devresinde, yaptığım her işte olduğu gibi, bu çalışmamda da sürekli yanımda olan sevgili aileme, deneme alanımın kurulması aşamasında emeğini esirgeme... | 41 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_183727 | TOMA puanları markalar açısından tüketici zihninde yer edinme derecesinin oranını göstermektedir. (Franzen, 2005, s. 99)
Marka bilinirliğini ölçmek anlamında müşterinin tepkilerini göz önünde bulundurarak sorular aşağıdaki şekilde oluşturulmuştur. (Franzen, 2005, s. 99)
- Markayı hiç tanımıyorum.
- Markanın sadece ad... | 129 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_183933 | ## BİLİMSEL ETİĞE UYGUNLUK
Bu çalışmadaki tüm bilgilerin, akademik ve etik kurallara uygun bir şekilde elde edildiğini beyan ederim. Aynı zamanda bu kural ve davranışların gerektirdiği gibi, bu çalışmanın özünde olmayan tüm materyal ve sonuçları tam olarak aktardığımı ve referans gösterdiğimi belirtirim.
## Tezi Hazı... | 93 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_184119 | Amaç çıktıya yönelik CCR modellerindeki gibidir; yani belli bir girdi bileşimi ile en fazla ne kadar çıktı bileşimi elde edilebileceği araştırılmaktadır .
## BCC çıktı yönlü primal modeli
$$\begin{aligned} \text{Maks } z\_0 &= \beta \\\\ \sum\_{j=1}^n \lambda\_j \mathbf{x}\_{ij} + \mathbf{s}\_i &= \mathbf{x}\_{i0} \\... | 99 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_184303 | ## BÖLÜM III
## 3. YÖNTEM
Bu bölümde araştırma modeli, araştırmanın çalışma grubu, araştırmada kullanılan veri toplama araçları ile bunların uygulanışı ve verilerin toplanılmasında kullanılan istatistiksel yöntem ve teknikler üzerinde durulmuştur.
## 3. 1. Araştırmanın Modeli
Bu araştırma, ilişkisel tarama modelind... | 50 |
sghosts/orcun_processed_500_1000__2/20250727_184354 | ## TEZ TANITIM FORMU
TEZİN TARİHİ: 10.03.2006
TEZİN TİPİ: Yüksek Lisans Tezi
TEZIN BAŞLIGI: Küresel Uyuşturucu ve Uyarıcı Madde Kaçakçılığının Ulusal Güvenlik ve Terörizm Açısından Değerlendirilmesi
TEZİN YAPILDİĞİ BİRİM: Kara Harp Okulu Savunma Bilimleri Enstitüsü Güvelik Bilimleri Ana Bilim Dalı
SPONSOR KURULUŞ:... | 260 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_120611 | ## ÖZET
## Safa Mete Han ÇOLAK
## Türk Dış Politikasında Yeni Araçlar: Yumuşak Güç ve Kamu Diplomasısı
Yüksek Lisans Tezi
İstanbul, 2024
Soğuk Savaş'ın sona ermesiyle birlikte devletlerin güvenlik ve tehdit anlayışlarında köklü değişiklikler meydana gelmiştir. Bu değişikliklerin neticesinde ise devletler askeri ve... | 117 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_120829 | ## ÖNSÖZ
Haber ajanslarının iletişim dünyasındaki önemi tartışılmaz. Haber ajansları hiç kuşkusuz günümüzde gerek ulusal gerekse uluslararası düzeyde haber alış verişinde etkin rol oynamaktadır.
Haber ajanslarının ortaya çıkması ile birlikte kitle iletişim araçları, haberleri toplamada büyük kolaylık yaşamışlardır. K... | 132 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_121036 | Metin Özkan'ın YÜKSEK LİSANS tezi olarak hazırladığı "Serbest Yüzen Üzay Robotlarının Adaptif Kontrolü" başlıklı bu çalışma, jürimizce lisansüstü yönetmeliğinin ilgili maddeleri uyarınca değerlendirilerek kabul edilmiştir.
Oye : Y. Dos. Dr. Cinco Parlebtona Oyo : Dog.Dr. Alodurrahinan Karamancı glu Milliller
Fen Bil... | 94 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_121217 | Ankara Universitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Müdürlüğüne,
Ömer ÖZER adlı öğrencinin hazırladığı "Üniversite Öğrencilerinin Psikolojik Danışma Sürecine Ilişkin Tercihleri" başlıklı bu çalışma Eğitimde Psikolojik Hizmetler Anabilim Dalı / Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Programı'nda jüri üyelerince oy birliği ile ... | 138 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_121505 | ## ÖNSÖZ
"Biyolojik Çeşitlilik ve Odun Dışı Orman Urünleri Veri Tabanı (BIYOD-Trabzon Orman Bölge Müdürlüğü Örneği)" adlı bu çalışma KTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, Orman Mühendisliği Anabilim Dalı'nda Yüksek Lisans Tezi olarak hazırlanmıştır.
Yüksek lisans tezimin danışmanlığını üstlenerek bana kendisiyle çalışma firsa... | 124 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_121730 | Bu çalışma Yıldız Teknik Universitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Elektronik ve Haberleşme Mühendisliği anabilim dalı Haberleşme programında yüksek lisans tezi olarak hazırlanmıştır. Günümüzde gelişen teknoloji ile beraber her şeyin en hızlı olarak elde edilmesi istenmiştir.
Bu talep göz önünde bulundurularak, bu çalışmad... | 101 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_121909 | ## 1.ÖZET: BİLGİSAYAR KONTROLLÜ UZUN KEMİK EKSTERNAL FİKSATÖRÜ.
Dr. MURAT KALAYCIOGLU Dokuz Eylül Universitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Biyomekanik Anabilim Dalı 35340 İnciraltı/İzmir
Mevcut klinik uygulamalarda eksternal fiksatörle uzun kemik redüksiyonu denemeyanılma metodu ile yapıldığı kabul edilmektedir. İki b... | 26 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_121958 | ## ÖNSÖZ
Bir toplumun ilerleyebilmesi, toplumun bireylerinin sağlıklı olması ile yakından ilgilidir. Dengeli ve sağlıklı beslenme bireylerin sağlığını korumada önem olarak ilk sırayı almaktadır. Bu yüzden toplumun dengeli beslenme konusunda bilinçlenmesi çok büyük önem taşımaktadır.
Uç tarafı denizlerle çevrili olan ... | 80 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_122126 | belirlenmiştir. Vakum ambalaj paketleme uygulanmamış sosis grubu ile çift pastörizasyon işlemi uygulanmış vakum paketlenmiş sosisler arasında, kimyasal analiz sonuçlarına göre 21 günlük bir fark ortaya çıkmıştır. Bu sonuçlara paralel olarak, gerek dokusal gerek duyusal gerek ise renk değerlerinde paketlenmiş sosis daha... | 114 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_122323 | ## GİRİŞ 1.
Yüzyılımız, ülkelerin refah seviyeleri, askeri güçleri veya ekonomik güçleri ile değil, teknolojik açıdan gelişmişlik seviyeleri ile yarıştığı, adıyla özdeşleşmiş milenyum çağıdır. Bir ülkenin teknolojik altyapısı bahsedilen bu güçlerinin de kaynağı durumuna gelmiştir. Ancak teknolojik altyapının da kaynağ... | 65 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_122445 | ## I. GİRİŞ
Bir doğrunun, bir uzay eğrisi boyunca (dayanarak eğrisi) yaptığı sürekli hareket sonucu oluşan yüzeye regle yüzey denir. Bu doğruya ana doğru veya doğuran doğru denir. Bir doğuran boyunca her noktada aynı teğet düzlemine sahip olan regle yüzeye açılabilir (regle) yüzey denir. Açılabilir yüzey ayrıca bir dü... | 13 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_122523 | Uzmanlık eğitimim süresince deneyimlerini bazen usta çırak, bazen arkadaş tonunda ama her zaman büyük bir sahiplenme duygusu ile aktaran Saygıdeger Oğretim Uyelerimiz, Ana Bilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Rıfkiye KUÇUKOGLU, Prof. Dr. Gülsevim AZIZLERLİ, Prof. Dr. Güzin ÖZARMAĞAN, Prof. Dr. Can BAYKAL, Prof. Dr. Afet AKDAG ... | 78 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_122650 | Tez çalışmamın her adımında bana değerli görüşleriyle yol gösteren ve büyük bir özveriyle yardımda bulunan saygıdeğer danışman hocalarım Yrd. Doç. Dr. Cansu UNVER ERBAŞ' a ve Yrd. Doç. Dr. Ahmet Gökhan SOKMEN' e sonsuz teşekkürlerimi sunarım.
Tezimin her aşamasında desteğini esirgemeyen ve beni motive eden saygıdeğer ... | 65 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_122820 | İnsan için barınma beslenme ve giyinme gibi temel ihtiyaçlar tarihin her döneminde önemini korumuştur. Giyinme ihtiyaçlarını karşılamak için yapılan çalışmalar Türk toplumunda ayrı bir kültür oluşturmuştur. Bu kültür yaşam biçimlerini de önemli şekilde etkilemiş, Orta Asya'dan Anadolu'ya tekstilin ve konfeksiyonun topl... | 146 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_123053 | ## ÖNSÖZ
Bu tez çalışması süresince engin bilgi ve tecrübelerinden faydalandığım, tez çalışmasının her aşamasında bana yol gösteren ve destek olan danışman hocalarım Sayın Yrd. Doç. Dr. Muhsin Tunay GENÇOGLU ve Sayın Doç. Dr. Servet TUNCER'e, çalışmalarımda yardımını esirgemeyen Doç. Dr. Beşir DANDIL'a, çalışmalarım s... | 117 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_123310 | ## ULUSLARARASI İLİŞKİLERDE DIŞ MÜDAHALE SORUNU: LİBYA VE AFGANİSTAN MÜDAHALELERİNİN ULUSLARARASI HUKUK VE MEŞRUİYETİ AÇİSİNDAN DEĞERLENDİRİLMESİ
Gül Seda ACET
Erciyes Universitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü
Yüksek Lisans Tezi, Haziran 2012
Danışman: Doç. Dr. Ayşe Aslıhan ÇELENK
## ÖZET
Bu çalışmada öncelikle ulu... | 198 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_123618 | ## ÖNSÖZ
"Ulusal Konumsal Veri Altyapılarında Semantik Veri Tanımlama Çatısı" adlı bu çalışma, Karadeniz Teknik Universitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Harita Mühendisliği Anabilim Dalında Doktora Tezi olarak hazırlanmıştır.
Tez çalışması süresince ileri görüşlülüğü ile bana yol gösteren, değerli fikirleri ve öneriler... | 123 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_123834 | ## ÖZET
Bu araştırmada; Ticaret Meslek Liseleri ile Anadolu Ticaret Meslek Liselerinde okutulmakta olan Bilgisayar I dersi öğretim programının, bu dersi okutan öğretmen görüşlerine göre değerlendirilmesi yapılmıştır.
Ticaret Meslek Liseleri ve Anadolu Ticaret Meslek Liselerinde görev yapan ve Bilgisayar I dersini oku... | 82 |
sghosts/orcun_processed_1000_1500__2/20250728_124008 | ## ÖNSÖZ
Hazır Giyimin, üretim ve ihracat yönleriyle Ulkemiz ekonomisi açısından azımsanmayacak ölçüde önem arz ettiği bilinmektedir. Uretim ve İhracatta önemli yer tutan sektörün, varolan gücünü muhafaza etmesi hatta daha ileriye götürerek yeni ufuklara yol alması kaçınılmaz hale gelmiştır. Zıra, Serbest Piyasa ekono... | 57 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_064420 | ## KABUL-ONAY
Prof. Dr. Ekrem YILDIZ danışmanlığında Bahadır UYSAL tarafından hazırlanan "Kredi Temerrüt Takası Primini Belirleyen Faktörler: Bir Panel Veri Analizi" adlı bu çalışma jürimiz tarafından Kırıkkale Universitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Anabilim dalında Doktora Tezi olarak kabul edilmiştir.
24/02... | 143 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_064659 | ## ÖNSÖZ
Osmanlı İmparatorluğu yıkıldıktan sonra Türkiye Cumhuriyeti, Atatürk'ün önderliğinde her alanda bağımsızlık özlemiyle kurulmuştur. Osmanlı lmparatorluğu'nun düştüğü durumdan biraz da ders çıkarılarak dış borçlanmada hep ölçülü hareket edilmiştir.
Atatürk'ün ölümünün ardından yaşanan süreçte; İnönü önderliğin... | 116 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_064849 | ## önsöz
Bu araştırmada, Ankara ili yedi merkez ilçesinden belirlenen ortaöğretim okullarında görev yapan öğretmenlerin okul müdürlerinin kullandıkları çatışma yönetimi stillerinden tümleştirme, ödün verme, kaçınma ve uzlaşma stillerini algılaması ve bu çatışma yönetimi stillerinin öğretmenlerde yarattığı stres düzeyl... | 116 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_065039 | ## JÜRİ ÜYELERİNİN İMZA SAYFASI
Ekrem Pala'nın "Photoshop Programının Grafik Anasanat Atölye Öğrencilerine Bilgisayar Destekli Öğretimde Cd Yöntemi İle Öğretilmesinin Değerlendirilmesi" başlıklı tezi ...................................... tarihdan Güzel Sanatlar Eğitimi Ana Bilim Dalı/ Resim-İş Öğretmenliği Bilim Dalı... | 97 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_065201 | | TISM | Ankara Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon |
|-------|-----------------------------------------|
| | Merkezi Müdürlüğü |
| | |
| TÜGEM | Tarımsal Uretim ve Geliştirme Genel |
| | Müdürlüğü |
| ... | 157 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_065423 | ## 0.80NUS
## 00.Önsöz
Internetin gelişip yaygınlaşması ekonomik ve sosyal amaçlı bir çok işlemin internet üzerinden online olarak yerine getirilmesine imkan sağlamıştır. Böylece ticari ve sosyal ilişkiler sanal dünya olarak da nitelen internet ortamında cereyan etmeye başlamıştır. Artık zaman ve uzaklık kavramları g... | 235 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_065826 | ## YÜKSEK LİSANS TEZİ SINAV SONUÇ FORMU
Selami GEÇGİN tarafından Danışman Prof. Dr. Serhat ÖZDER ve Eş Danışman Doç. Dr. Ayşegül YILMAZ yönetiminde hazırlanan "Uzay Radyasyon Çevresinin Haberleşme Uyduları Üzerine Etkileri" başlıklı tez tarafımızdan okunmuş, kapsamı ve niteliği açısından bir Yüksek Lisans tezi olarak ... | 71 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_065935 | ## 1. GİRİŞ
## 1.1.Kerr Metriği
Kerr metriği aşagıdaki gibi tanımlanmıştır.
$$\begin{aligned} ds^2 &= (1 - \frac{2Mr}{\rho^2})dt^2 - \frac{\rho^2}{\Delta}dr^2 - \rho^2 d\theta^2 - \\\\ (r^2 + a^2 + \frac{2Mr^2}{\rho^2}\sin^2\theta)\sin^2\theta d\phi^2 &+ \frac{2(2M)ra}{\rho^2}\sin^2\theta d\phi dt \end{aligned} \tag... | 32 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_070008 | ## KABUL VE ONAY SAYFASI
Yasin IŞIK'ın YÜKSEK LİSANS tezi olarak DURUM UZAY GÖSTERİMİ İLE SABİT MIKNATISLI DOĞRU AKIM MOTORUNUN KONUM KONTROLÜ başlıklı bu çalışma, jürimizce lisansüstü yönetmeliğinin ilgili maddeleri uyarınca değerlendirilerek kabul edilmiştir.
../.../2010
- Üye
- Üye
- Üye : Yrd. Doç. Dr. Ayhan GÜN... | 73 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_070113 | Murat Ürkmez'in İhracatın Geliştirilmesinde Türk Eximbank'ın Rolü ve Avrupa Birliği Katılım Sürecinde Türk Eximbank'ın Yeniden Yapılandırılması ile Banka Personelinin Eğitimi başlıklı tezi 28.08.2006 tarihinde, jürimiz tarafından Dış Ticaret Eğitimi Anabilim Dalında Yüksek Lisans Tezi olarak kabul edilmiştir.
## Adı S... | 78 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_070229 | ## ÖZET
## KÜÇÜKÇEKMECE (İSTANBUL) SARMASİYEN (MİYOSEN) FAUNASI VE BALIK OTOLİTH'LERİNİN İNCELENMESİ
Çalşma alanı Küçükçekmece Gölü batıkçısı ile Avcılar sahil kesiminde geniş yüzlekler veren Çekmece Grubu'nun Çukurçeşme ve Bakırköy Formasyonlarını içermekte olup, Geç Miyosen yaşlı bu sedimenter istifler acın fasiyes... | 85 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_070415 | ## önsöz
Bu çalışma Karadeniz Teknik Universitesi Fen Bilimleri Enstitüsü İnşaat Mühendisliği Anabilim Dalı'nda Yüksek Lisans Tezi olarak gerçekleştirilmiştir.
Son yıllarda geçmiş dönemlere ait yapılara olan ilgideki artış, medeniyetimizin zengınlığını en iyi şekilde yansıtan taş kemer köprülerin önem kazanmasını sağ... | 85 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_070558 | Prof. Dr. M. Fatih SELENAY danışmanlığında Sema TUNCER NİMETOĞLU tarafından hazırlanan "Yaylak Proje Alanındaki işletmelerde yeterli ve kısıtlı su koşullarında sulama zaman planlaması ve optimum bitki deseni" adlı tez çalışması 15.09.2006 tarihinde aşağıdaki jüri tarafından oy birliği ile Ankara Universitesi Fen Biliml... | 109 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_070734 | ## OZET
Bu çalışma Ankara'da üç taş ocağı ile iki kum ocağının ve çalışanlarının, işçi sağlığı ve güvenliği açısından değerlendirilmesi amacıyla yapılmıştır. Bu ışyerlerinde çalışan 203 işçiden 194'ü ile görüşüldü, muayene edildi, akcığer filmleri çekildi, ve spirometrik incelemeleri yapıldı. Kum ocakları ve taş ocakl... | 132 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_070946 | ## 1.Giriş
## 1.1. Genel Bilgiler
İnsanların çok eski zamanlardan beri hastalıkların iyileştirilmesinde bitkilerden yararlandığı bilinmektedir. Modern ilaç endüstrisi hastalıklara karşı çeşitli ilaçları geliştirmeden önce, birçok bitki ilaç olarak kullanılmıştır. Dün olduğu gibi günümüz insanları da çeşitli hastalıkl... | 31 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_071022 | ## YÜKSEK LİSANS TEZ ÖZETİ
## YÖNETİM BİLGİ SİSTEMİ KAPSAMINDA MALİYET MUHASEBESİ BİLGİLERİNİN YÖNETİM KARARLARINDA KULLANILMASI VE BİR UYGULAMA
Tolga Yeşil
İşletme Anabilim Dalı
Uşak Universitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Mart/ 2012
Danışman : Yrd.Doç.Dr. Ismail Aydemir
Küreselleşen dünyada işletmelerin hayati ... | 76 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_071143 | ## ÖNSÖZ
Çağımızın giderek artan küresel yapısı, her alanda olduğu gibi eğitim alanında değişim gerektirmektedir. Bundan sonra konvansiyonel eğitim anlayış ve uygulamaları yerini çağın gerektirdiği niteliklere sahip insan kaynağı yetiştirebilecek uygulamalara bırakmalıdır. Çağımız uluslararası platformlarda çalışabile... | 131 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_071348 | ## FARKLI BALIK TÜRLERİNDEN MARİNAT YAPIMI VE KALİTESİNİN BELİRLENMESİ
## OZET
Araştırmada taze palamut (Sarda sarda, Bloch 1793), hamsi (Engraulis encrasicholus, Linnaeus 1758) ve zargana (Belone euxini, Günther 1866) balıklarından marinat yapılarak +4°C'de muhafaza edilmiştir. 170 günlük depolama süresi boyunca biy... | 66 |
sghosts/orcun_processed_1500_1996__2/20250729_071502 | ## ÖZET
Yüksek Lisans Tezi
## GERÇEK ZAMANLI BİLGİSAYAR KONTROL SİSTEMLERİNDE İŞLEM SÜRECİ ORGANIZASYONU
Orhan Fikret DUMAN
Ankara Üniversitesi
Fen Bilimleri Enstitüsü
Bilgisayar Mühendisliği Anabilim Dalı
Danışman: Yrd. Doç. Dr. Refik SAMET
Aviyonik sistemler veya nükleer reaktörler gibi katı kısıtların olduğu... | 68 |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.